@@0@<filename:W0013-0000.jpg/>
@@1@<SE1:a>

@@0@<filename:W0013-0001.jpg/>
@@1@<SE1>

@@0@<filename:W0013-0002.jpg/>
@@1@<SE2>

@@0@<filename:W0013-0003.jpg/>
@@1@<SE3>

@@0@<filename:W0013-0004.jpg/>
@@1@<SE4>
<Z><A+2>REVERENDI</A+2>
PATRIS F. FRANCISCI DE VI=
ctoria, ordinis Prædicator&#x0169;, sacræ Theologiæ
in Salmanticensi Academia quondam
primarij Professoris, Relectiones
Theologicæ XII. in duos
Tomos diuisæ:
Quarum seriem uersa pagella iudicabit.
<A-1>SVMMARIIS suis ubique locis adiectis, una cum
INDICE omnium copiosißimo.</A-1>
<A+1>TOMVS PRIMVS.</A+1>
#(IMAGE)
<A+1>Lugduni, apud Iacobum Boyerium,
M. D. LVII.</A+1>
<A-1>Cum priuilegio Regis ad decennium.</A-1></Z>

@@0@<filename:W0013-0005.jpg/>
@@1@<SE5>
<Z>PRIMVS TOMVS,</Z>
<P>De #(GAG) Potestate ecclesiæ, prior & posterior.</P>
<P>De #(GAG) Potestate ciuili.</P>
<P>De #(GAG) Potestate concilij.</P>
<P>De #(GAG) Indis prior.</P>
<P>De #(GAG) Indis posterior, siue de iure belli.</P>
<P>De #(GAG) Matrimonio.</P>
<Z>SECVNDVS TOMVS,</Z>
<P>De #(GAG) Augmento charitatis.</P>
<P>De #(GAG) Temperantia.</P>
<P>De #(GAG) Homicidio.</P>
<P>De #(GAG) Simonia.</P>
<P>De #(GAG) Magia.</P>
<negEZ>De #(GAG) Eo ad quod tenetur veniens ad vsum
rationis.</negEZ>

@@0@<filename:W0013-0006.jpg/>
@@1@<SE6>3
<Z>EXTRAIT DV PRIVILEGE
<A-1>DV ROY.</A-1></Z>
<P><INI2>P</INI2>AR grace & priuilege du Roy est per-
mis à Iaques Boyer libraire de Salaman-
ca, de imprimer ou faire imprimer vne fois ou
plusieurs ce present liure intitule, Reuere&#x0303;diss.
Patris Fratris Francisci de Victoria, ordinis
Prædicatorum, sacræ Theologiæ in Salman-
ticensi Academia quondam primarij Professo
ris Relectiōes duodecim Theologicæ. Et fait
deffence de par ledit Seigneur, à tous autres
libraires, imprimeurs, & personnes quelzcon
ques, de ne imprimer, ne faire imprimer ledit
liure, vendre, ne distribuer en ses pais, terres,
& seigneuries, si ce n'est par le consentement
dudit Boyer: sur peine de ame&#x0303;de arbitraire &
confiscation des liures qu'ilz auroye&#x0303;t impri-
mez. Et ce iusques au te&#x0303;ps & terme de dix ans,
à compter du iour & datte qu'ilz seront par-
acheuez de imprimer, comme plus à plain est
contenu par les lettres patentes sur ce dōnees
à Paris le dernier iour de Iuillet, l'an de grace
mil cinq cens cinquante six, & de son regne le
dixiesme.</P>
<negEZ><A-1>Par le Roy, maistre Francois Barthelemy, maistre des re=
questes ordinaire de l'hostel present:</A-1></negEZ>
<tspb>                    <A-1>Signe,</A-1> Fizes.</tspb>
<P><A-1>Et seelées du grand seelen cire iaulne à simple que&#x0169;e.</A-1></P>

@@0@<filename:W0013-0007.jpg/>
@@1@<SE7>4
<negEZ><A+1>ILLVSTRISSIMO, AC</A+1>
<A-1>REVERENDISSIMO D. D. FERDI=</A-1>
nando Valdesio, Archiepiscopo Hispale&#x0303;-
si, supremóque in regnis Hispaniar&#x0169; Inqui
sitori Iacobus Boyerius Bibliopola S. P. D.</negEZ>
<P><INI4>H</INI4>OMINVM genera mul-
ta eße non ignoras (Præsul illu-
strißime) qui in perniciem bona-
rum literarum quodāmodo nati
eße uidentur: sed unum illud certißim&#x0169;, qui
(ut ait Comicus) labore alieno magnam par-
tam gloriam, uerbis sæpe in se transmouent.
Abijs enim factum est, ut complura doctis-
simorum uirorum opera uel omnino suppri-
mere&#x0303;tur, uel alieno sub nomine truncata, uel
imperitorum homin&#x0169; stultis cogitationibus
sepulta posteritati obtrudere&#x0303;tur. Quæ pestis
cùm in omnes bonas artes irrepserit, mirum
tamen est, quo pacto tam longè late&#xE8BF;&#x0301; in præ-
clarißima disciplinarum omnium Theolo-
gia graßetur, ut pristino candori & synceri-
tati uix iam ullus sit relictus locus. Nam si
ueterum ecclesiasticorum scriptorum libros<-P>

@@0@<filename:W0013-0008.jpg/>
@@1@<SE8>5
<-P>ad staterā reuocare uelimus, nullus profectò
erit, qui ab ea labe se liberum poßit aßerere.
Origenes, Hieronymus, Augustinus, Am-
brosius, quot in locis tr&#x0169;cati, confusi, obscuri,
perplexi, ac deni&#xE8BF; alienis inuentis cōspurcati
leguntur? Quot præterea uolumina, otiosor&#x0169;
hominum deliramenta, uiris illis grauißimis
& religiosißimis falsò attribu&#x0169;tur? In cuius
generis homines cùm optimi ac eruditißimi
uiri Frācisci de Victoria (cuius ego memoria
maximè recreor) lucubrationes incidißent,
quid non licenter in eis sibi permiser&#x0169;t? alius
transcribendo miserè dilacerauit, alius cor-
ruptè recitauit, alius suppreßo uiri nomine
bonam magnam&#xE8BF;&#x0301; operis partem usurpauit:
plures deni&#xE8BF; mentis insanæ cōmenta, uiri il-
lius religiosißimi doctrina ac singulari erudi
tione, non secus ac gemmam adulterinā auro
contexerunt: debitam&#xE8BF;&#x0301; authori gloriam sce-
leratißimi qui&#xE8BF; impune sibi uendicauerunt.
Cui ego malo cùm auxilium accerserem, nul-
lum nec præsentius, nec dignius quàm tuum,
adhiberi poße existimaui, qui ad bonas artes<-P>

@@0@<filename:W0013-0009.jpg/>
@@1@<SE9>6
<-P>restituendas, ad Christianā religionem pro
mouendam, ad omnes deni&#xE8BF; uirtutes stabi-
liendas, unus præ cæteris quodammodo natus
eße uideris. Cuius rei testis est fdelis celeber-
rima hæc Salmanticensis Academia, quā
extructis ad fouenda literatorum hominum
studia monumentis, ac ædificijs, ista tua libe
ralitate & magnificentia non inferioribus,
multo clariorem, ac ornatiorem reddidisti.
At&#xE8BF; ut interim omittā præclarißimas ani-
mi tui dotes omni laude superiores, generis
splendorem, ordinisistius Archiepiscopalis
amplitudinem, cæterá&#xE8BF; in uniuer sam Hispa
niam beneficia, quorum memoriam uentura
secula (quando eas laudes incredibilis animi
tui māsuetudo prædicari nō sinit) æternis cō=
secrabit encomijs: me dud&#x0169; aliquid edere cogi
tante&#x0303; impulit summa tua erga omnes bene-
uolentia & amor, ut audacter qualecunque
meæ in te obseruantiæ testimonium darem.
Illud autem erit opus hoc duodecim Relectio-
num, uiri n&#x0169;quam satis dignè laudati, Fran
cisci de Victoria: quod si eo animo suscipis ac<-P>

@@0@<filename:W0013-0010.jpg/>
@@1@<SE10>7
<-P>tueris, quo authorem ipsum, quandiu hoc cō-
munirespirandi beneficio usus est, à te dilect&#x0169;
atque amatum scio: iam nihil est, quòd male-
uolorum hominum calumnias reformidem.
Allatrent usque licet, & dente canino
mordeant laudis alienæ fures: nam dum la=
bores nostros tibi gratos eße sentiam, illis es-
se ingratos, hoc sciant mihi gratißimum.
Quantam uerò operam dederim, ut totum o-
pus tersum ac planè purum in lucem eru-
erem, ijs licebit æstimare, qui ipsum au-
thorem aliquando dicentem audiuêrunt: &
ijs, qui paulò accuratius hanc editionem con
siderarint, at&#xE8BF; cum priuatis scriptis contule-
rint. Adiecimus præterea, ut & nihil orna-
menti desyderari poßet, & lectorem labo-
re non mediocri subleuaremus, Relectionum
singularum ἀνακεφαλάιωσιν quandam, addi-
tionésque, locorum sacræ scripturæ indi-
ces. Denique nihil à me prætermißum est,
in quo doctißimi uiri memoriæ & laudi non
studiosißimè consuluerim. Suscipe igitur
(Præsulamplißime) has industriæ nostræ pri<-P>

@@0@<filename:W0013-0011.jpg/>
@@1@<SE11>8
<-P>mioias, tuóque patrocinio & clientela foue,
ut cætera eiusdem authoris opera in quart&#x0169;
Sententiarum, atque alios Diui Thomæ li-
bros, ex hoc uno periculum faciāt, ac prope-
diem in lucem alacrius prodeant. Dominus
<Z>Iesus Christus R. D. V. sem-
per sua manu protegat. Sal-
manticæ, Calendis
Septembris.
1556.</Z></P>

@@0@<filename:W0013-0012.jpg/>
@@1@<SE12>9
<Z><A+1>IACOBVS BOYERIVS</A+1>
<A-1>LECTORI S.</A-1></Z>
<P><A-1><INI5>C</INI5>OGITANTI mihi (candide lector)
quod meritò cō queritur Tragicus ille So=
phocles, ὡς οὐ δὲν ἐσμὲν, πλην σκιᾶις εἰκότες,
nullis&#xE8BF;&#x0301; rebus hominum memoriam im=
mortalitati firmius commendari, quàm li
terarum monume&#x0303;tis: maiori profectò laude digni semper
uisi sunt duo illa philosophiæ lumina, Plato & Xenophō,
quòd diligentißimè præclarè dicta facta&#xE8BF;&#x0301; Socratis poste
ritati tradiderint, quàm ipse, qui primùm ea dixerit, aut
fecerit. Illorum enim opera factum est, ut grauißimi au=
thoris memoria (donec aliqua bonarum literarum exta=
bunt uestigia) apud omnes sit celebris & perpetua, qui
fortè magna ex parte ne uixisse quidem cognosceretur.
Quam ego operam si religiosißimo uiro Francisco de Vi=
ctoria præstarem, me rem haud mediocri laude dignam,
& sacræ Theologiæ studiosis maximè utilem facturum
putaui. Is enim uir fuit tanta eruditione, tanta religione,
tanta deni&#xE8BF; ingenij dexteritate in tractandis sacris elo=
quijs, ut non solùm Socratem illum umbratilis tantùm ac
fucatæ philosophiæ authorem longè superauerit: uerùm=
etiam synceræ ueritatis antistite&#x0303; nullum sibi reliquerit se
cundum. Ille autem cùm nihil aut perpauca typis tradide=
rit, uidebam tanti uiri laudem & gloriam sensim (ut fit
cæteris mortalium rebus) ex hominum memoria labi, ac
studiosos tātæ doctrinæ fructibus priuari. Nihil ergo prius
habui, quàm eius opera è tenebris eruere, quæ&#xE8BF;&#x0301; aliquan=
do in scholis dictasset, tanquam ille Xenophon in unum
colligere, ac doctorum uirorum summa diligentia ab omni
iniuria uindicare. Opus uerò longe maius expectatione</A-1><-P>

@@0@<filename:W0013-0013.jpg/>
@@1@<SE13>10
<-P><A-1>prodijt. Duodecim enim Repetitiones summo labore, &
rei familiaris non mediocri dispendio corrasimus: eas in
duos Tomos diuisimus, præclaro&#xE8BF;&#x0301; ordine coniunximus.
Quas si à te, candide lector, probari sensero, mihi abunde
cumulatéque satisfactum putabo.</A-1></P>
<Z><A-1>IN AVTHOREM IACOBI BOFFAEI</A-1>
<A-2>EPIGRAMMA.</A-2></Z>
<shi><A-1>Cùm noua scriptorum moles nascatur in annos:
  Morte tamen Domini scripta sepulta iacent.
At tua, quæ toties uoluisti tradere morti,
  Morte patris uiuunt pignora clara magis.</A-1></shi>
<Z><A-1>EIVSDEM AD LIBRVM.</A-1></Z>
<shi><A-1>I liber in lucem tineis blattísque sepultus:
  Iam ter quinque annos delituisse sat est.
Iam p&#x0153;nas patri nimium, nimium&#xE8BF;&#x0301; dedisti:
  Zoilus haud, qui te mordeat, ullus erit.
Si tamen offendas, duro qui te ore salutent,
  Dicito, Si pietas non mouet ulla mei,
Parcite cui blattæ, cui ignis, cui fata parentis:
  Nunquid erunt uobis pectora dura magis?</A-1></shi>

@@0@<filename:W0013-0014.jpg/>
@@1@<SE14>11
<negEZ><A+1>REVERENDI</A+1>
PATRIS FRATRIS FRAN
cisci à Victoria, ordinis Prædicatorum, sa-
cræ Theologiæ in Salmanticensi Academia
quondā professoris primarij Relectio prior.</negEZ>
<Z>DE POTESTATE ECCLE
siæ, super illum locum Matthæi deci-
mo sexto, Tibidabo claues Re
gni cælorum.
<A-1>SVMMA.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Ecclesia, dictio Græca, quid stgnificet, & de eius uaria
interpretatione.</A-1></negEZ>
<P><A-1>2 Ecclesia, & Synagoga, an sint ide&#x0303;, & in quo differāt.</A-1></P>
<P><A-1>3 Synagoga quid & unde deducatur.</A-1></P>
<negEZ><A-1>4 Ecclesiam nostram quare Apostoli n&#x0169;quam dixerint
Synagogam, sed semper Ecclesiam.</A-1></negEZ>
<P><A-1>5 Ecclesiæ quòd sint plures præter fidelium ecclesias.</A-1></P>
<P><A-1>6 Hæretici an sint membra ecclesiæ, & sic de ecclesia.</A-1></P>
<P><A-1>7 Hæresis, quid signet. Et unde Hæretici dicti.</A-1></P>
<P><INI6>D</INI6>E POTESTATE Ec
clesiæ impræsentiarum di-
sputaturus, de ipso Ecclesiæ
nomine, vt pauca prius præ
mittam, necesse est, vt intel
ligatur quid sit id, de cuius
potestate disserere constituimus. Ergo Ec-
clesia<milestone unit="article" n="1" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_1"/>, uocabulum Græcum & nomen est,<-P>

@@0@<filename:W0013-0015.jpg/>
@@1@<SE15>12 DE POTESTATE
<-P>ἐκκλησία, ας. concili&#x0169;, concio, cōgregatio, & lo-
cus ipse, quo conuenitur, vt etiam capit Lucia
nus in Dialogo Mercurij, & Maiæ. Vnde ἐκ=
κλησιάζα, concionor, & ἐκκλησιαςτης, cōcionator.
Verb&#x0169; est ante salute&#x0303; orbis, id est, ante Christi
anitatem nondum Latinitate donatum, sicut
pleraque alia Græca fuer&#x0169;t, nec (quod sciam)
per ea tempora ab aliquo Latinorum vsurpa-
tum. Sed tamen apud Christianæ elo quentiæ
& religionis patres & principes frequentissi-
mum, vt videre est apud Tertullianum, Cy-
prianum, Lactantium, Hieronymum, aliósq;
item clarissimos authores. Vbi verò sacræ lite-
ræ Græcæ habent Ecclesiam, interpretes pluri
mùm idem verbum reliquerunt, sed nonnun-
quam etiā pro Ecclesia, aut congregationem,
aut concionem verterunt: vt Deut. 18. vbi nos
ita legimus, Prophetam de gente tua, & de fra
tribus tuis sicut me, suscitabit tibi Dominus
Deus tuus: ipsum audies, vt petisti à Domino
Deo tuo in Horeb, quādo concio congregata
est. Septuaginta habe&#x0303;t, In die ecclesię, ἐκκλησίας.
Et<milestone unit="article" n="2" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_2"/> est idem vocabul&#x0169; sicut synagoga: signat
enim συναγωγὴ congregationem, contractio-
nem. Vnde Genesis 1. congregationes aqua-
rum vocauit maria. Septuaginta transtulerunt
συναγωγὰς, synagogas. Inter quæ tamen duo no
mina nonnihil interesse videtur. Vnde Hic-<marginalia>Hierony.</marginalia>
ronymus, exponens illud Prouerb. 5. Penè fui<-P>

@@0@<filename:W0013-0016.jpg/>
@@1@<SE16>ECCLESIAE. 13
<-P>in omni malo in medio ecclesiæ & synagogæ:
dicit, Ecclesia, & synagoga Græca nomina
sunt, & vnam & eandem rem significant, Lati
nè conuentum, scilicet plurimorum adinui-
cem. Si autem accuratiùs distinguamus, eccle-
sia conuocatio, synagoga<milestone unit="article" n="3" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_3"/> congregatio dici-
tur. Vnde συνάγω, congrego, non conuoco. vi-
detur enim dictum ἀπὸ τοῦ συν καὶ ἄγω, duco, traho.
Et Augustinus Psalmo 81. super illud, Deus<marginalia>August.</marginalia>
stetit in synagoga Deorum. id est, populorum
Israe&#x0308;l. Ipsorum propriè, inquit, synagoga dici
solet, quamuis & ecclesia dictum sit: sed<milestone unit="article" n="4" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_4"/> no-
stram Apostoli synagogā nunquam dixerunt,
sed semper ecclesiam, siue discernendi causa, si
ue quòd inter cōgregationem, aut synagogā,
& conuocationem (vnde ecclesia nomen acce
pit) aliquid distet, quòd scilicet congregari &
pecora solent, ac ipsa propriè, quorum & gre-
ges propriè dicimus. Cōuocari est magis vten
tium ratione, vt sunt homines. Idem Isidorus
lib. 8. Etymolo. c. 8. vt notetur scilicet irratio-
nalitas Iudæorum. Quamuis autem ecclesia, si
rationem nominis aspicias, pro quacunq; ho-
minum congregatione accipi possit: tamen in
sacris literis siue nouum, siue vetus testamen-
tum reuoluatur, non inuenies (quātum puto)
nisi pro concione, aut cōgregatione fideli&#x0169;, id
est, vnius religiōis aliquo modo, siue bonor&#x0169;,
siue malorum: quamuis<milestone unit="article" n="5" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_5"/> in illis ipsis locis sa-<-P>

@@0@<filename:W0013-0017.jpg/>
@@1@<SE17>14 DE POTESTATE
<-P>tis appareat esse alias ecclesias præter fideli&#x0169; ec
clesias. Dicitur enim ecclesia sanctor&#x0169;, & eccle
sia Dei, & ecclesia Israe&#x0308;l, &, Odiui ecclesiā ma-
lignātium. Sed hoc etiam modo loquendo de
ecclesia dubitari potest, an<milestone unit="article" n="6" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_6"/> hęretici sint de ec
clesia. Et quidem eos esse de ecclesia videtur,<marginalia>An hæretici|sint mem=|braecclesiæ.</marginalia>
quia ecclesia iudicat de illis, vt patet cùm excō
municet, & ad iudici&#x0169; pertrahat, & tamen ni-
hil ad ecclesiam de ijs, qui foris sunt. 1. Corint.
5. Quid enim mihi de ijs qui foris sunt iudica-
re? Item tenentur præceptis ecclesiæ. Item ba-
ptismus est sacramentum ecclesiæ, & hæretici
sunt verè baptizati. Item, vt postea disputabi-
tur, hæreticus potest esse nō solùm presbyter,
sed Pontifex etiam summus. ergo caput eccle-
siæ, & per cōsequens membrum ecclesiæ. Cer-
tè licet disputatio non videatur ad re&#x0303; multùm
attinere, sed potiùs ad nomen ipsum: sed vide-
tur & in sacris literis etiam apud vetustiores
patrum non accipi ecclesiam, nisi pro congre-
gatione fidelium, atque adeò hæreticos non
censeri intra ecclesiam. Hæresis<milestone unit="article" n="7" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_7"/> sanè electio-
nem, aut sectā, vel diuisione&#x0303; signare videtur,
vt Isidorus dicit lib. Etym. ergo hæretici ideo
videntur dicti, quòd ab ecclesia diuisi, & secti
sunt. Item Matth. 18. dict&#x0169; est Petro, quòd qui<marginalia>Matth. 18.</marginalia>
ecclesiam nō audierit, sit quasi ethnicus, & pu
blicanus. ergo non plus hæretici annumerari
in ecclesia debent, quàm ethnici, & publicani.<-P>

@@0@<filename:W0013-0018.jpg/>
@@1@<SE18>ECCLESIAE. 15
<-P>Item ad Eph. 4. Apostolus, Vnus Deus, vna fi<marginalia>Ephe. 4.</marginalia>
des, vnum baptisma. Videtur quòd hæc tria cō
tineant vnitate&#x0303; ecclesiæ. Item de summa trini-
tate & fide catholica, Vna est fidelis ecclesia,
extra quā nullus omnino saluatur. Ergo infi-
deles nō sunt de ista ecclesia. Cyprianus ad Ro<marginalia>Cypria.</marginalia>
gatianum, Hæc sunt initia hæreticorum, & or
tus, atque conatus schismaticorum, si de eccle
sia egreditur, si altare profanum foris colloca-
tur. August. super Ioā. Propter hanc fidei com<marginalia>August.</marginalia>
munitatem omnes vnum sumus, iuxta illud,
Omnes vn&#x0169; vos estis in Christo Iesu. Glo. id
est, in fide Ie su Christi. Et demum Ecclesia ni
hil aliud videtur significare, quàm Christianā
rempublicam, seu communitatem, & religio-
nem. Parum autem refert, an hæretici aliquo
iure aut ratione spectent ad ecclesiam: certe re
& operibus in ecclesia non continentur: sicut
transfugæ non pertinent ad exercitum, à quo
transfugerunt. Nos itaque in hac Relectione
de Ecclesia, hoc nomine solùm vtimur ac lo-
quimur, vt idem sit, quod fidelium commu-
nitas, siue respublica.</P>
<Z>QVAESTIO PRIMA.
An in Ecclesia sit aliqua dignitas, uel autho
ritas ecclesiastica, præter potestatem ciuile&#x0303;.
<A-1>SVMMA.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Potentiæ quæ dicantur. Et quòd non sit idem Pote=
stas, & Potentia.</A-1></negEZ>

@@0@<filename:W0013-0019.jpg/>
@@1@<SE19>16 DE POTESTATE
<negEZ><A-1>2 Potestates qui potius appellentur, ab authore recen=
sentur.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>3 Ecclesia utrum præter ciuilem, & laicam potestatem
necessario habeat etiam aliam spiritualem.</A-1></negEZ>
<P><A-1>4 Potestas ad quid constituatur in republica.</A-1></P>
<negEZ><A-1>5 Vitæ quòd sint duæ, una terrena, altera spiritualis. Et
quomodo humana societas nō possit sine utraque ma
nere.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>6 Claues regni cælorum, potestas remittendi peccata,
& excommunicandi, consecrandi &c. quòd sint in
ecclesia.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>7 Apostoli domini quam potestatem, & authoritatem
habuerint in ecclesia.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>8 Potestas temporalis, & ciuilis, quòd sit integra apud
paganos.</A-1></negEZ>
<P><A-1>9 Potestas gubernandi quòd scientiam exigat.</A-1></P>
<negEZ><A-1>10 Potestas regia quamuis cōtineat omnem potestatem
ciuilem, quòd tamen non habeat authoritatem ad cul
tum diuinum, & ad actiones spirituales, ostenditur.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>11 Deus quomodo uniuersalis ecclesiæ duas instituerit di
gnitates.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>12 Potestatis spiritualis testimonia ex scripturis recen=
sentur.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>13 Deus quòd ea sapientia, qua constituit in natur ali=
bus, ut inferiora regerentur à superioribus, eadem etiā
prouidit, ut in ecclesia sua ordo rerum esset circa di=
gnitates, & officia.</A-1></negEZ>
<P><INI2>P</INI2>RIMVM oportet, sicut de nomine Ec
clesiæ fecimus, ita quid per nomen Pote-
statis intelligatur, declarare. Neq;<milestone unit="article" n="1" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_8"/> enim omni
no idem videtur esse potestas, quod pote&#x0303;tia.<-P>

@@0@<filename:W0013-0020.jpg/>
@@1@<SE20>ECCLESIAE. 17
<-P>Nec materiam siquidem, neq; sensus, imò nec
intellectum, aut vol&#x0169;tatem potestates, sed po-
tentias vocamus. Cōtrà<milestone unit="article" n="2" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_9"/> autem magistratus,
sacerdotia, & omnino imperia potestates po-
tiùs, quam potentias appellāt. Ergo vt S. Tho.<marginalia>S. Thom.</marginalia>
4. dist. xxiiij. q. j. j. q. ij. ad 3. exponit, videtur po
testas præter pote&#x0303;tiā ad actionem dicere præ-
eminentiam quandam, & authoritatem. Atq;
adeò quærere, an in ecclesia sit aliqua potestas
spiritualis: perinde est ac quærere, an in eccle-
sia sit aliqua vis, aut authoritas ad ali&#xA757;d spiri-
tuale: & hæc, an sit alia à ciuili potestate. Ita vo
cat Paul. ad Roma. 13. Omnis anima potestati-<marginalia>Rom. 13.</marginalia>
bus sublimioribus subdita sit.</P>
<P>&#x00B6; Ad hanc quæstionem, quoniam permultæ,
& quidem graues, nobis disputandæ sunt, bre
uiter respondeo per vnicā conclusionem. Ne-
cesse<milestone unit="article" n="3" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_10"/> est in ecclesia præter ciuilem & laicam
potestatem esse aliam spiritualem. Hæc conclu
sio probatur. In ecclesia sunt plures actiones,
& variæ non spectantes ad vnam potestatem:
& aliquæ spectant ad potestatem ciuilem, aliæ
non ad illam, sed ad aliam potestatem, scilicet
spiritualem. Vnde de ecclesia dicitur, quòd asti
tit à dextris Dei in vestitu deaurato, circunda-
ta varietate. Psalmo. 44. Sed potestates distin-
gu&#x0169;tur ex fine, sicut potentiæ per obiecta. Er-
go præter potestatem ciuilem oportet ponere
aliam spiritualem.</P>

@@0@<filename:W0013-0021.jpg/>
@@1@<SE21>18 DE POTESTATE
<-P>&#x00B6; Secundò probat Durand. in tracta. de origi
ne iuris, Potestas<milestone unit="article" n="4" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_11"/> cōstituitur in republica, vt
homines prouocentur ad bonum, & arceātur
à malis, iuxta illud 1. Petri 2. quòd potestas est<marginalia>1. Pet. 2.</marginalia>
ad vindictam malorum, laudem verò bono-
rum. & Rom. 12. Vis non timere potestatem?
bonum fac, & habebis laudem. Quòd si bona
quidem ad quæ homines promoueri debere&#x0303;t,
& mala, à quibus deterreri oportet, spectarent
solùm ad vitam politicam præsentem, suffice-
ret certè temporalis, & laica potestas. Et cùm
vita fideli&#x0169; non solùm tendat in finem, & sta-
tum ciuilem, imò multo impensius & princi-
palius in bona perpetua, quærendo primum,
iuxta Domini consilium, Primùm quærite re-
gnum Dei. Matth. 7. & eam felicitatem, quam<marginalia>Matth. 7.</marginalia>
oculus non vidit, nec auris audiuit: timeat
præterea mala, & p&#x0153;nas potius alterius vitæ,
quàm præsentis, nec tam eos, qui occid&#x0169;t cor-
pus, quàm eum, qui postquam occiderit, ha-
bet potestatem & corp&#xA770;, & animam perdere,
& mittere in gehennā ignis, Matth. 10. & Luc.<marginalia>Matth. 10.|Luc. 12.</marginalia>
12. ideo vt homines dirigantur & prouehātur
in finem illum supernaturalem, & si fortè ab-
errauerint, reuocentur in rectam viam, vel lau
de, vel præmio, vel timore, vel p&#x0153;na: necessa-
rium fuit, vt esset aliqua potestas præter ciui-
lem. Hanc rationem eleganter ponit Hugo de<marginalia>Hugo.</marginalia>
sacra. Pet. 2. Duæ<milestone unit="article" n="5" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_12"/>, in quit, sunt vitæ: vna terre-<-P>

@@0@<filename:W0013-0022.jpg/>
@@1@<SE22>ECCLESIAE. 19
<-P>na, alia spiritualis. Vt autem vtraque in iustitia
seruetur, & vtilitas proueniat: primùm vtique
distributi sunt, qui vtriusq; bona secund&#x0169; ne-
cessitatem acquirant: deinde alij, qui eam sec&#x0169;
dum æquitatem dispensent. Si ergo nō potest
humana societas sine vtraque vita manere, ne-
cessaria est duplex potestas ad cōseruationem
iustitiæ: vna quæ præsit terrenis, ad ordinan-
dum vitam terrenam: alia, quæ præsit spiritua-
libus ad componendam vitam spiritualem.</P>
<P>&#x00B6; Tertiò probatur, In<milestone unit="article" n="6" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_13"/> ecclesia sunt claues re-
gni cælorum. Matth. 16. & 18. Sed hęc potestas<marginalia>Matth. 16.|& 18.</marginalia>
est alia à potestate ciuili, quæ certè non habet
huiusmodi claues. ergo, &c. Cōfirmat&#x0303;, In eccle
sia est potestas remittendi peccata. Iohā. 20. ea<marginalia>Iohan. 20.</marginalia>
nō est in Rege, nec in alio magistratu ciuili. er
go, &c. Item in ecclefia est potestas excommu-
nicandi. Matth. 18. & 1. ad Corinth. 5. Item est<marginalia>Matth. 18.|1. Corint. 5.|Luc. 22.</marginalia>
potestas confecrandi verum corpus Christi.
Luc. 22. & 1. Corinth. 11.</P>
<P>&#x00B6; Quartò principaliter, Apostoli<milestone unit="article" n="7" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_14"/> Domini ha<marginalia>1. Corin. 11.</marginalia>
buer&#x0169;t potestatem, & authoritate&#x0303; in ecclesia,
vt ex locis iam inductis, & ex alijs multis con-
stat: ea autem non fuit ciuilis, cùm regn&#x0169; eor&#x0169;
nec potestas fuerit de hoc mundo. ergo, &c.</P>
<P>&#x00B6; Quintò, Apud<milestone unit="article" n="8" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_15"/> paganos est integra pote-
stas temporalis & ciuilis, vt aliàs à me proba-
tum est, & satis constat ex Paulo, Rom. 13. vbi<marginalia>Rom. 13.</marginalia>
iubet esse subiectos principibus etiā paganis,<-P>

@@0@<filename:W0013-0023.jpg/>
@@1@<SE23>20 DE POTESTATE
<-P>& apud eos non est potestas ecclesiastica: ergo
hæc potestas distincta est ab illa. Vltimò, Quia
<milestone unit="article" n="9" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_16"/> potestas gubernandi exigit scie&#x0303;tiam, iuxta il-
lud Grego. Ars arti&#x0169;, regimen animarum. Sed<marginalia>Grego.</marginalia>
principes temporales non habent iure legem
diuinam, quam oportet esse regulam potesta-
tis ecclesiasticæ. Ergo oportet esse alios Pōti-
fices, & præsides sacrorum, quàm principes se
culares. Item confirmatur, Quia nō sufficeret
vnus & idem homo vtr&#x0169;que munus implere,
neq; vtran que disciplinā percipere, scilicet ad-
ministrandi seculare&#x0303; & ecclesiasticā rempubli
cā: nec si maximè vtr&#x0169;q; calleret, posset vtriq;
administrationi commodè intendere, & uaca
re. Confirmatur apertè, Nam<milestone unit="article" n="10" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_17"/> regia potestas
continet omnem potestate&#x0303; ciuilem: hoc enim
importat Rex, vt sit vnus supra omnes in repu
blica: sed Rex non habet authoritate&#x0303; ad cult&#x0169;
diuin&#x0169;, & ad actiones spirituales. Ergo est a-
lia potestas distincta à potestate ciuili. Antece
dens patet: quia ad mandat&#x0169; Domini fuit Saul
institutus in Regem. 1. Reg. 10. Samuel scripsit<marginalia>1. Reg. 10.</marginalia>
legem regni, & scripsit in libro, & reposuit co
ram Domino, & tamen non est data ei pote-
stas sacerdotalis: imò cùm postea Saul in Gal-
gala obtulisset holocaustum propter absentiā
Samuelis, vindicata est seuerissimè præsum-
ptio: & dict&#x0169; est ei, Stultè egisti, nec custo disti
mandat&#x0169; Domini, q&#x0111; præcepit tibi: &#xA759; si nō fe-<-P>

@@0@<filename:W0013-0024.jpg/>
@@1@<SE24>ECCLESIAE. 21
<-P>cisses, iam n&#x0169;c præparasset Dominus regnum
tu&#x0169; super Israe&#x0308;l in sempitern&#x0169;. 1. Reg. 13. De v-<marginalia>1. Reg. 13.</marginalia>
traq; potestate Pelagius Papa: & habet&#x0303; 96. dis.
c. duo sunt. Duo sunt (inquit) Imperator Au-
guste, quibus principaliter hic regitur m&#x0169;dus,
authoritas sacra Pontific&#x0169;, & regalis potestas.
Et cōfirmatur: quia etiā apud Gentiles erant
Pontifices, & Sacerdotes, ad quos spectabat
administratio sacrorum, & non ad Consules,
aut alios magistratus ciuiles. Et in c. si Impe-
rator. eade&#x0303; distinctione. Si Imperator catholi
cus est, filius est, non præsul ecclesiæ, quod ad
religionem competit, (discere enim cōuenit,
non docere) habet priuilegia potestatis suæ,
quæ administrādis legibus publicis diuinitus
consequutus est. Et in c. solitæ. de maiorita. &
obedien. Fecit Deus<milestone unit="article" n="11" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_18"/> duo luminaria magna
in firmamento cæli. hoc est, vniuersalis eccle-
siæ duas instituit dignitates. De vtraque in ve
teri testame&#x0303;to aperta habemus exempla: & de
seculari quidem Exod. 17. quòd Moyses ex ele<marginalia>Exod. 17.</marginalia>
ctis viris strenuis de cunctis Israe&#x0308;l constituit
eos principes populi tribunos, & ce&#x0303;turiones,
& quinquagenarios, & decanos, qui iudicare&#x0303;t
populum Dei omni tempore. Numeri autem<marginalia>Num. 3.</marginalia>
3. ponuntur gradus summi Sacerdotis Aaron,
& minorum Sacerdotum subministrantium.
Sumpti, inquit, sunt sacerdotes Eleazar, &
Ithamar coram Aaron. & infrà, Dabis Leuitas<-P>

@@0@<filename:W0013-0025.jpg/>
@@1@<SE25>22 DE POTESTATE
<-P>Aarō & filijs cius, quibus traditi sunt ad Israe&#x0308;l
in ministeri&#x0169;. In nouo aute&#x0303; testamento, Rom.<marginalia>Rom. 12.|& 13.</marginalia>
12. & 13. Paul. Omnis anima potestatibus sub-
limioribus subdita sit. Quod de qua potestate
intelligendum sit, ipse Paul&#xA770; illic fatis oste&#x0303;dit.
& Petrus 1. sua Epistola, cap. 2. Subiecti estote<marginalia>1. Pet. 2.</marginalia>
omni humanæ creaturæ propter Deum, siue
Regi quasi præcellenti, siue Ducibus tanquā à
Deo missis ad vindictā malorum, laudem ve-
rò bonorum. Quanquam Lyranus de vtraq;
potestate, Pauli locum intelligendum censet.
Sed<milestone unit="article" n="12" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_19"/> de spirituali potestate plura testimonia
sunt, quàm vel opus sit, vel vacet in præsentia
rece&#x0303;sere. Iohānis vltimo, Pasce oues meas. &,<marginalia>Iohā. ultim.</marginalia>
Quorum remiseritis peccata, &c. Iohā. 20. Et<marginalia>Iohānis 20.</marginalia>
tibi dabo claues regni cælor&#x0169;. &, Et quodc&#x0169;q;
solueritis, &c. Matt. 16. & 18. & de presbytero<marginalia>Matth. 16.|& 18.</marginalia>
rum potestate Luc. 22. Hoc facite in meam cō<marginalia>Luc. 22.</marginalia>
memorationem. Et iterum de ratione consti-
tue&#x0303;di Episcopos, presbyteros, diaconos, 1. ad
Timot. 3. item ad Tit. 1. Actuum 14. & 20. Sed<marginalia>1. Timoth. 3.|Tit. 1.</marginalia>
ad maiorem declarationem huius cōclusionis
arguitur paucis argume&#x0303;tis contra illā. Primò,<marginalia>Act. 14. &|20.</marginalia>
Multitudo principatuum mala, ex Aristot. 12.
Metaphy. & in libro Politico. ergo non expe-
dit in ecclesia esse varias & distinctas potesta-
tes, maximè cùm ecclesia sit nō solùm vna res-
publica, sed vn&#x0169; corpus. Ro. 12. Multi un&#x0169; cor<marginalia>Rom. 12.</marginalia>
pus sum&#xA770; in Christo. & 1. Cor. 12. Et sichabere<-P><marginalia>1. Corint. 12.</marginalia>

@@0@<filename:W0013-0026.jpg/>
@@1@<SE26>ECCLESIAE. 23
<-P>multos principes, aut prælatos, videt&#x0303; quasi ha
bere multa capita vnius corporis: quod mon-
struosum est. ergo potius cōuenire videret&#x0303;, vt
vnus atq; ide&#x0303; res seculares & ecclesiasticas ad-
ministraret. Sec&#x0169;dò, Ciuilis potestatisfinis est
reddere, aut cōstituere homines bonos, & ede
re studiosos, id est virtutib&#xA770; præditos. 2. Ethi-
co. Sed hoc satis est ad consequutione&#x0303; felicita
tis, non solùm humanæ & temporalis, sed etiā
immortalis, & supernaturalis. ergo frustra cō-
miniscimur aliam potestate&#x0303;. Tertiò, Matt. 17.<marginalia>Matth. 17.</marginalia>
Dominus dixit, Ergo liberi sunt filij. vbi glo.
In quolibet regno filij regis liberi sunt. Chri-
stiani autem sunt filij Dei. Dedit eis potestate&#x0303;
filios Dei fieri. Iohā. 1. ergo liberi. & Iohā. 3. Si<marginalia>Iohā. 1. & 3.</marginalia>
ergo filius vos liberauerit, veri liberi eritis. &
1. Corin. 7. Pretio empti estis, nolite fieri serui<marginalia>1. Corint. 7.</marginalia>
hominum. Ex quibus locis videtur Christia-
nos exemptos esse & liberos ab omni potesta-
te, & subiectione, sed omnes esse æquales, nec
alteros dominari, alteros seruire: & sic nulla e-
rit authotitas, vel potestas, saltem iurisdictio-
nis. Quartò arguitur, In statu innocentię non
fuisset aliqua potestas. ergo nec nunc debet es
se. nam Christus redemit nos. Item sunt argu-
menta hæreticorum, ac schismaticorum, qui-
bus simplicium hominum corda à debita obe
dientia vel principum, vel sacerdotum dehor-
tantur & reuocant, resiste&#x0303;tes Dei ordinationi<-P>

@@0@<filename:W0013-0027.jpg/>
@@1@<SE27>24 DE POTESTATE
<-P>ad suam ipsor&#x0169; damnationem, & perditione&#x0303;,
vt Paul. ait: nec opus erat alijs responsis post
tam aperta testimonia scripturarum, quibus il
lorum uesania aperte ret&#x0169;ditur: sed quia sapie&#x0303;-
tibus, & insipientibus debitores sumus, ad so-
lutionem istorum est attende&#x0303;dum, quod Sap.<marginalia>Sap. 7.</marginalia>
7. dicitur, quòd sapientia attingit à fine vsque
ad finem fortiter, & disponit omnia suauiter.
Hoc est enim propri&#x0169; sapientiæ, vt etiā Arist.
tradit 1. Metaphy. ordinate omnia disponere.
Potuit ergo Deus sicut summè sapie&#x0303;s, ita sum-
mè potens, sine ullo ordine princip&#x0169; & subie-
ctor&#x0169; prælator&#x0169; & inferior&#x0169; omnia quide&#x0303; gu-
bernare, administrare & sine ulla etiā, si ita uo
luisset, iactura rer&#x0169; creatar&#x0169;. Sed &#xA753;fectò hoc
non erat consentaneum tantæ sapientiæ, & in
finitæ prouide&#x0303;tiæ: sed potius ita componere,
ut orbis non rerum cumulus fortè iacentium
deforme spectacul&#x0169; redderetur, sed ut corpus
potius quoddā unum, aut ædificium suis parti
bus, & ut uelut membris constaret, seruaretq&#x0301;;
decorem dignum suo authore. Eadem<milestone unit="article" n="13" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_20"/> ergo
sapientia, qua constituit in naturalibus, ut in-
feriora regerentur à superioribus, ut 1. Meta-
phy. dicitur, & Diony. 4. c. de diuinis nomi. no
minatim de sole dicit: & qua etiā in cælis uo-
luit, ut inferiores angeli à superioribus illumi
narentur: eade&#x0303; inquā &#xA753;uidit, ut in ecclesia sua
ordo rer&#x0169; esset, & ut distributa officia, ut alij<-P>

@@0@<filename:W0013-0028.jpg/>
@@1@<SE28>ECCLESIAE. 15
<-P>oculi essent, alij manus, alij etiam pedes, & re-
liqua, in hanc ratione&#x0303; cōposita. Vt etiam Apo
stolus dicit eleganter 1. Corint. 12. Sicut enim<marginalia>1. Cor. 12.</marginalia>
corpus unum est, & membra habet multa, o-
mnia aute&#x0303; membra corporis cùm sint multa,
unum autem corpus sunt: sic & Christus, &c.
In hanc sententiam disertissimè. Nam & ipse
Aristote. primo Politico. expedire ait in omni
multitudine rectè cōposita, ut aliquis princi-
petur, cæteri pareant, in quo cosistit ratio po-
testatis. Ad primum igitur argumentum respō
deo, quòd esset quidem incoueniens, si essent
plures principatus, aut magistratus, ad e&#x0169;dem
finem, & ex æquo: quod in proposito nō con
tingit. nec enim ad eundem finem contendit
potestas ciuilis & ecclesiastica, ut suprà satis ex
plicatum est. Præterea nec ex æquo se habent,
sed certo modo una potestas ad aliam ordina-
tur, ut infrà disputabitur. Ad secundum etiam
aperta est solutio ex superioribus. Nec enim to
ta administratio ciuilis satis est ad constituen-
dum hominem in statu salutis æternæ, nec suf
ficit moralis aut ciuilis uirtus, & bonitas ad
uitam æternam, cùm, ut reliqua omittamus,
necessaria sit fides. Mar. 16. Qui uerò nō credi<marginalia>Mar. 16.</marginalia>
derit, &c. sacrame&#x0303;ta etiā sem&#xA751; fuerint aliqua,
Nisi enim renat&#xA770; fuerit ex aqua, &c. Iohā. 3. Et<marginalia>Ioan. 3.</marginalia>
nisi manducaueritis carnem filij hominis, non
intrabitis in regn&#x0169; cælorum. Collatio autem<-P>

@@0@<filename:W0013-0029.jpg/>
@@1@<SE29>26 DE POTESTATE
<-P>sacramentorum non spectat ad potestatem ci-
uilem, sed spiritualem, & ecclesiasticam. Itaque
sicut oportet iustitiam nostram abundare su-
pra iustitiam Scribarum & Pharisæor&#x0169;, Matt.<marginalia>Matth. 5</marginalia>
5. ita oportet abundare supra iustitiam, non
solùm paganorum & hæreticorum, sed etiam
bonorum philosophor&#x0169;: & sic habere aliquos
actus ordinatos in supernaturalia.</P>
<P>&#x00B6; De tertio argumento disputabo latiùs infe-
riùs, cùm agemus de libertate Ecclesiasticor&#x0169;.
Sed pro solutione in præsentia dico, cùm scili
cet Thom. & Bonaue&#x0303;t. in fine 2. Senten. quòd<marginalia>Thom. &|Bonauen.</marginalia>
Christus illic loquutus est de se & discipulis
suis, qui omnino erant liberi, uel ratione offi-
cij, quod exercebant etiam ex authoritate, sci-
licet spiritualis potestatis, ratione cuius etiam
stipendia illis debebantur: iuxta illud, Si spiri-
tualia uobis seminamus, multùm est ut carna-
lia uestra metamus. 1. Corint. 9. Vel, quia nihil<marginalia>1. Corint. 9.</marginalia>
habentes, hac ratione se liberos reddiderāt ab
omni exactione: nec enim tributum debetur
ratione personæ, sed bonorum, nec per subie-
ctionem ad potestatem spiritualem aliquid de
perit de libertate, cùm ea tota sit non ad utili-
tatem potestatis, uel præside&#x0303;tis, sed subditor&#x0169;.</P>
<P>&#x00B6; Ad quartum respondeo, negando assum-
ptum. quamuis enim nō fuissent magistratus,
nec principes ad cogendum homines timore
p&#x0153;narum, fuisset tamen potestas directiua, &<-P>

@@0@<filename:W0013-0030.jpg/>
@@1@<SE30>ECCLESIAE. 27
<-P>gubernatiua, ut potestas paterna, cui teneren-
tur filij parêre. Imò multiplicato humano ge-
nere, uero similius est, futuros aliquos, &#xA757; præ-
essent sacris: & sic fuisset aliqua ratio etiam po
testatis spiritualis. Sed de hoc etiam statim la-
tiùs, & S. Thom. 1. part. q. xcvj. arti. 4.</P>
<Z>QVAESTIO SECVNDA.
Vtrum potestatis ecclesiasticæ sit aliquis ef-
fectus propriè & uerè spiritualis.
<A-1>SVMMA.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Potestas ecclesiastica, quòd sit uerè & simpliciter
causa alicuius effectus spiritualis.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>2 Potestas ecclesiastica, quòd sit duplex. Et de earum ef=
fectibus. Et quomodo nonnulli hæreticorum ab utra&#xE8BF;
claue tollunt omnem effectum merè spiritualem.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>3 Potestas utra&#xE8BF;, ordinis scilicet, & iurisdictionis, quòd
habeat uerum effectum spiritualem, probatur.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>4 Christus inquātum homo, quòd habuerit potestatem
remitte&#x0303;di peccata, & quomodo sæpe ususfuerit ea, imò
& eam tradiderit Apostolis. Et de remißione pecca=
torum per claues Ecclesiæ traditas.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>5 Error duplex eorum, qui dicunt uirtute clauium non
uerè remitti peccata, sed solùm ostendi remissa.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>6 Remedia duo efficacia ad remißionem peccatorum à
Deo in ecclesia relicta.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>7 Claues ecclesiæ, quòd solæ sufficiant adsalutem, & ad
aperiendum regnum cælorum, ubi nulla alia uia esset
apertum.</A-1></negEZ>
<P><A-1>8 Contritio quid importet.</A-1></P>
<P><A-1>9 Dolor, quando non dicatur contritio.</A-1></P>

@@0@<filename:W0013-0031.jpg/>
@@1@<SE31>28 DE POTESTATE
<negEZ><A-1>10 Dolor qualis sufficiat ad remißionem peccatorum
cum clauibus.</A-1></negEZ>
<P><INI2>S</INI2>ED QVIA distinximus potestate&#x0303; eccle
siasticā à ciuili ex fine (&#xA757;a scilicet altera in
fine&#x0303; te&#x0303;porale&#x0303; ordinata est, alia in spirituale&#x0303;) se-
quitur secunda quæstio, An sit aliquis effectus
purè & simpliciter spiritualis. Ad hāc quæstio
nem respondeo primò, dato quòd potestas ec
clesiastica nullum haberet huiusmodi effect&#x0169;
spiritualem, nihilo minus differret à potestate
ciuili, & diceretur potestas spiritualis. Proba-
tur hoc, & ostenditur: nam adhuc haberet fi-
nem distinctum à fine potestatis secularis, pu-
ta beatitudinem supernaturalem, & cultum di
uinum, & bonum spiritus, id est, animæ: quæ
omnia non spectāt ad potestatem ciuilem, fed
ecclesiasticam, & inter spiritualia annumeran-
tur. Secundò pono conclusionem, quòd<milestone unit="article" n="1" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_21"/> po
testas ecclesiastica uerè & simpliciter est causa
alicuius effectus spiritualis. Pro casus declara-
tione est reuocanda in præsentia illa distin-
ctio Theologor&#x0169;, de duplici potestate, ordinis
scilicet, & iurisdictionis. Duplex<milestone unit="article" n="2" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_22"/> igit&#x0303; potestas
est ecclesiastica, potestas ordinis, & iurisdictio
nis. Potestas ordinis est in ordine ad corpus
Christi uerum, scilicet eucharistiā: iurisdictio
nis in ordine ad corpus Christi mysticum, id
est ad gubernādum populum Christianum in
ordine ad beatitudinem supernaturalem. Sed<-P>

@@0@<filename:W0013-0032.jpg/>
@@1@<SE32>ECCLESIAE. 29
<-P>in potestate ordinis nō solùm intelligitur po
testas consecrandi eucharistiam, sed disponen
di, & idoneos reddendi homines ad euchari-
stiam, imò omnia gerendi, quæ ordinātur ali-
quo modo ad eucharistiam, ut est cōsecrandi
presbyteros, & alios ordines cōferendi, & uni
uersim omnia sacramenta administrandi, re-
mittendi quoque peccata, & tandem omnia
faciendi, quæ alicui ratione alicuius consecra-
tionis conueniunt: unde etiam potestas or-
dinis, potestas consecrationis plerunque uo-
catur. Ad potestatem autem iurisdictionis spe
ctat gubernatio populi Christiani extra Sacra
mentum, uel consecrationem, uel administra-
tionem: ut est leges ferre, & tollere, excomuni
care, dicere ius extra forum p&#x0153;nitentiæ, & id
genus alia facere. His præmissis est aduerten-
dum, quòd nonnulli hæreticorum ab utraque
claue tollunt omnem effectum purè spiritua-
lem. Qui enim negant in eucharistia contineri
uerum corpus Christi, negant aliquid spiritua
le confici à sacerdote consecrāte eucharistiam.
Eucharistia enim apud eos nec est, nec conti-
net aliquid spirituale, sed symbol&#x0169; solùm est,
& signum uel corporis Christi, uel gratiæ. Iide&#x0303;
etiā negāt sacerdotem euāgelicum uerè remit-
tere peccata, inde etiam à potestate iurisdictio
nis effectum aliquem spiritualem prorsus tol-
lunt, negantes excommunicationem aliquid<-P>

@@0@<filename:W0013-0033.jpg/>
@@1@<SE33>30 DE POTESTATE
<-P>spirituale auferre ab excōicato, sed sol&#x0169; cōmu
nicatione&#x0303; exteriore&#x0303; fideli&#x0169;, q&#x0303; spiritualis nō est.
Sed omissa prima uesania hæreticor&#x0169; circa eu
charistiā, de qua nunc nihil constitui tractare:
de remissione peccatorum, & effectu excom-
municationis dicendum aliquid est: nec mul-
tis tamen, eò quòd in ordinarijs lectionibus
locum illum aliquāto accuratiùs tractauerim.
Sed quia etiam inter catholicosauthores sunt,
qui potestati ordinis non simpliciter tribuant
remissionem peccator&#x0169;, uel collationem gra-
tiæ, uel omnino aliquem effectum uerè spiri-
tualem: atque alij etiam, qui per excommuni-
cationem non concedāt tolli aliquid spiritua-
le: ideo repetendo conclusionem, dico, quòd
<milestone unit="article" n="3" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_23"/> utraque potestas, scilicet ordinis, & iurisdi-
ctionis habet uerum effectum spiritualem. Et
primò dico, quòd claues ecclesiæ, siue authori
tas ecclesiastica est ea propriè remissionis pec-
catorum, & gratiæ. Est autem disputatio eade&#x0303;
cum illa, an per sacramentum p&#x0153;nitentiæ con
cedatur aliquando prima gratia. De qua quæ-
stione licet inter antiquos, & grauiores autho
res non uideatur magnopere dubitatum, apud
quos in confesso fuit, uirtute clauium nōnun
quam peccata ita remitti, ut sine illis non re-
mitterentur: tamen inter recentiores scripto-
res non est aut parua, aut parum acris conten-
tio & dimicatio. dicunt enim ex illis quidam,<-P>

@@0@<filename:W0013-0034.jpg/>
@@1@<SE34>ECCLESIAE. 31
<-P>acutiores quidem, & ingeniosiores, quàm par
esset in theologica philosophia, quòd pecca-
ta mortalia remitti nunquam possunt, nisi per
contritionem, at que adeò nec uirtute claui&#x0169;
unquam peccata remittuntur, aut confertur
prima gratia: non remittuntur inquàm in fo-
ro Dei, & ut remitti propriè dicat tolli pecca-
ta. Cum quibus aliâs maiori studio & conatu
confliximus. Nunc summa sequens fastigia re-
rum, paucis argumentis arguo pro conclusio-
ne nostra, & contra illorum sententiam. Et
primo adduco uerba Domini, Iohā. 20. Quo-<marginalia>Iohan. 20.</marginalia>
rum remiseritis peccata, remittuntur eis. Et
quodc&#x0169;que solueritis super terram, &c. Matt.<marginalia>Matth. 13.</marginalia>
13. Et tibi dabo claues regni cælor&#x0169;, Matt. 16.</P><marginalia>Matth. 16.</marginalia>
<P>&#x00B6; Ex quibus arguitur sic, Illa uerba sunt eade&#x0303;,
quæ ponuntur in nostra conclusione. Ergo si
illa uera sunt, cōclusio nostra uera est. Et con-
firmatur, Remitti peccata &#xA753;priè hoc sonat, tol
li scilicet peccata, quibus aliquis prius teneba-
tur: nec certè significat ostendi, aut declarari
prius remissa, sicut remittere debitum. Cōfir-
matur secundò, Christus habuit potestatem
remittendi propriè peccata ad sensum conclu-
sionis, & potuit eam dimittere Apostolis: sed
non alijs uerbis apertioribus potuit declarare
donationem, aut commissionem illius pote-
statis, quàm illis, quib&#xA770; dedit claues. ergo, &c.
Quòd<milestone unit="article" n="4" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_24"/> autem Christus habuerit huiusmodi<-P>

@@0@<filename:W0013-0035.jpg/>
@@1@<SE35>32 DE POTESTATE
<-P>potestatem etiam in quātum homo, certè non
est dubitandum. Ipse enim dixit Marci 2. &<marginalia>Mar. 2.</marginalia>
Matth. 9. & Luc. 15. Vt autem sciatis quòd fi-<marginalia>Matth. 9.</marginalia>
lius hominis in terra habet potestatem dimit-<marginalia>Luc. 15.</marginalia>
tendi peccata, ait paralytico, &c. & Matth. 18.<marginalia>Matth. 18.</marginalia>
Data est mihi omnis potestas in cælo & in ter
ra. Et certè non solùm habuit potestatem de-
clarandi remissionem peccator&#x0169;, nec dubito
quin usus fuerit illa potestate, cùm dixit para-
lvtico, Fili dimitt&#x0169;tur tibi peccata tua: & cùm
dixit Luc. 7. Remittunt&#x0303; ei peccata multa, quo
niā dilexit multùm. nec Christus uoluit oste&#x0303;-
dere, ac disputare, aut defendere se habere po-
testate&#x0303; declarandi peccata esse dimissa. Eisdem
autem uerbis, quibus dixit, Remittuntur tibi
peccata, dixit, Quorum remiseritis peccata. ea
dem enim uis uerbi est remitte&#x0303;di, & dimitten
di, nisi quòd Latinius fortassis est remittere,
quàm dimittere: sed Græcè ide&#x0303; utrobiq; uer-
b&#x0169; est. Facit quod eodem loco Dominus prę-
misit, Sicut misit me Pater, & ego mitto uos.
& statim sequitur, Accipite spirit&#x0169; sanct&#x0169;, quo
rum remi. &c. unde uidetur, &#xA759; talem potestate&#x0303;
dedit, qualem habuit. Item quid opus erat da-
re Spiritum sanctum ad soluendum, uel remit
tendum peccata in foro ecclesiæ duntaxat, uel
ad ostendendum remissa? Profectò Apostoli
per illa uerba aliud intelligere non poterant,
quàm se ueram potestatem remitte&#x0303;di peccata<-P>

@@0@<filename:W0013-0036.jpg/>
@@1@<SE36>ECCLESIAE. 33
<-P>accepisse. nec uerò satis intelligi potest, quo
modo claues regni cælorum tradiderit Domi
nus, si (vt isti docent) nunquam sacerdos re-
gnum cælor&#x0169; aperit. Quis enim alius usus cla-
uium, nisi ad aperiendum, aut claudendum? Se
cundo principaliter arguitur, Si enim claues li
gare uerè possunt, remittere peccata non pos-
sunt: nō inter priuilegia ecclesię, & gratias, sed
inter onera potiùs, & quidem grauissima, nu-
merari claues deberent. Quid enim beneficij
accepimus, si ratione claui&#x0169; obnoxij quidem
sumus ad peccata cōfitend&#x0169; (quod est permo-
lestum) si cum peccato ad claues ueneris, non
modò gratiam, aut remissionem non conse-
queris: sed (quod isti non diffitentur) nouo
peccato grauaberis, & teneberis? Quid tātope
re hanc potestatem sancti in cælum laudibus
efferunt, præconio tollunt? Quid tantum præ
mium illius insignis cōfessionis & fidei prin-
cipis Apostolorum, pro cuius remuneratione
Dominus ei pollicitus est, Tibi dabo claues re
gni cælor&#x0169;: uinculus potius catenæ, aut quid-
uis potiùs, quàm claues sunt? Si quidem tene-
mur clauibus illis, non soluimur: deterior mul
to in hac parte esset conditio legis Euangeli-
cæ, quàm naturæ, aut Mosaicę. Tertiò princi-
paliter arguitur, Si sensus uerbor&#x0169; esset, Ab-
soluo, id est ostendo absolut&#x0169;: ergo illa forma
absolutionis esset recta & legitima, Ego te de-<-P>

@@0@<filename:W0013-0037.jpg/>
@@1@<SE37>34 DE POTESTATE
<-P>claro absolutum: qua tamen nec illi quidem
auderent uti. Confirmatur, Cui enim oste&#x0303;dit
sacerdos peccatorem absolutum? non ecclesiæ
quidem, multo autem minus Deo. Præterea
sacerdos uerè remittit p&#x0153;nam debitam pecca
tis, nec oste&#x0303;dit sol&#x0169; remissam. ergo uel uerb&#x0169;
remitti, aut absolui, oportet æquiuocè capi,
uel propriè respectu utriusque. Quartò princi
paliter arguitur, In baptismo remitt&#x0169;tur pec-
cata: ergo in sacramento p&#x0153;nitentiæ. Ad hoc
argumentum uariè respōdetur ab illis. Aliqui
enim dicunt, in adulto etiam non remitti pri-
mò per baptismum: alij non negant quidem
de baptismo, negant tamen de sacramento p&#x0153;
nitentiæ. Sed cùm eisdem uerbis in Euāgelio
habeatur, imò uidetur apertiùs haberi de re-
missione peccatorum per claues, quàm per ba
ptismum: profectò nec probabiliter, nec con-
stanter concedi de baptismo potest, & negari
de clauibus. Quòd autem baptismus detur in
remissione&#x0303; peccator&#x0169;, præterquā quòd sancti
omnes iuratissimè confirmāt, non uideo quo
modo negari possit: illic enim non potest esse
remissio peccator&#x0169;, id est declaratio, ut ipsi in
sacrame&#x0303;to p&#x0153;nite&#x0303;tiæ intelligi uolunt. Si ergo
secund&#x0169; Scripturam est remissio peccatorum,
oportet ut sit uerè & propriè remissio: imò ui
detur articulus fidei. Confitemur enim unum
baptisma in remissione&#x0303; peccator&#x0169;. Et cōfirma<-P>

@@0@<filename:W0013-0038.jpg/>
@@1@<SE38>ECCLESIAE. 35
<-P>tur, Si enim (ut aduersæ opinionis authores
fatentur) per sacramentum peccatum origina-
le & ueniale primò tolli potest: unde hæc co-
arctatio, uel diuinatio potiùs orta est, nō pos-
se se exte&#x0303;dere ad peccata mortalia, c&#x0169; in Euan
gelio absolutè in remissione&#x0303; peccatorum data
sacramenta legamus, nulla differe&#x0303;tia posita de
originali, aut ueniali à mortalib&#xA770;? Quinto, Si
sacramenta nunquam conferunt primam gra-
tiam adultis (nam idem apud eos est de omni-
bus iudicium) quid ergo est, quòd omnes san-
cti, omnes authores docent & prædicant sacra
menta nouæ legis esse causam gratiæ? Sed ai&#x0169;t
per sacrame&#x0303;ta augeri gratiam. Primùm omni&#x0169;
hoc nescio, an sit priuilegium sacrame&#x0303;torum,
cùm in omni actu meritorio augeatur gratia.
Sed non ex opere, inqui&#x0169;t, operato, ut ipsor&#x0169;
uerbis utar. Esto sanè. Sed quid mea? tantum
enim consequar etiā eorum sententia. Si pau
lùm in actu meritorio animum, aut conatum
intendero, quantum per illud opus operatum
consequuturus sum, quanta est hæc præroga-
tiua sacramentorum, ut per sacramenta obti-
neant aliquem gradum gratiæ, quem tantuli
actus intentione & feruore facilè cōsequi pos
sent? Ergo adduci non possunt, quin aliquid
potiùs sacramenta conferant. Sed ut quid uim
facimus uerbis, & loco suo detorquemus? Da
re enim gratiam nec fuit, nec erit unquam au-<-P>

@@0@<filename:W0013-0039.jpg/>
@@1@<SE39>36 DE POTESTATE
<-P>gere gratiam. Etenim gratiæ est facere amic&#x0169;,
aut gratum. hoc enim significat constituere in
gratia, ex non grato gratum facere. Aliud sanè
est augere amicitiam, aliud amicum facere: &
n&#x0169;quam antiqui ad hunc mod&#x0169; loquuti sunt,
ut augere gratiam intelligere&#x0303;t esse causam gra-
tiæ. Sexto & ultimò, Si enim claues nō remit-
tunt peccata, nullum argumentum habemus
ex Scriptura, quòd sit aliquod sacrament&#x0169; p&#x0153;
nite&#x0303;tiæ. In Scriptura enim nō habemus aliud,
nisi quòd per claues remitt&#x0169;tur peccata. Si ad
hoc per te non requiritur collatio gratiæ, quia
non est nisi declaratio: nihil restat ut quid po-
namus sacramentum p&#x0153;nite&#x0303;tiæ. Propter hoc
enim solùm ponimus, quia ex Scriptura ha-
betur, quòd per claues remittuntur peccata.
& hoc non potest fieri sine gratia. ergo claues
conferunt gratiam: & sic conficitur sacramen-
tum. totum autem hoc artificium ruit ad sen-
tentiam illorum. Omnino<milestone unit="article" n="5" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_25"/> mihi nō uidetur
ferendum, dicere quòd uirtute claui&#x0169; non ue-
rè remittantur peccata, sed solùm ostendantur
remissa: sed homines alioqui acres, & docti,
bis in hac disputatione peccant, & errant, ex
eo, quòd non bene sentiant de contritione,
putantes primò, quòd contritio est ita suffi-
ciens ad remissionem peccatorum, quòd quasi
ex iustitia debeatur remissio, & gratia, posita
cōtritione: unde etiam prouenit, ut meritum<-P>

@@0@<filename:W0013-0040.jpg/>
@@1@<SE40>ECCLESIAE. 37
<-P>ponant congruum ad primam gratiam contra
apostolum Paulum: non considerātes, quòd
quacunque dispositione posita in peccatore,
est omnino tanta liberalitas in collatione gra-
tiæ, & tam gratis remitt&#x0169;tur peccata, sicut da-
ta fuit gratia Adæ in primo statu, imò magis.
nec oportet imaginari aliud meritum, nisi pu-
ram misericordiam diuinam: nec plus contri-
tio est meritum ad gratiam, uel remissionem
peccatorum, quàm bona opera sunt merita ad
prædestinationem. Hæc enim erat bona pars
erroris Pelagianorum, si ego quicquam intel-
ligo. Secundò errant contrario modo, creden
tes, quòd contritio ita sit necessaria ad remis-
sionem peccatorum, quòd penè Deus ipse uix
posset sine contritione remittere peccata. Ve-
ritas autem sic habet, quòd<milestone unit="article" n="6" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_26"/> ad remissionem
peccatorum Deus in ecclesia duo remedia effi
cacia reliquit, aut p&#x0153;nitentiam, aut claues
ecclesiæ. Et ita apertè scriptum est, Per claues
ecclesiæ remittuntur peccata, sicut per p&#x0153;ni-
tentiam. Satis est ergo, ut quis non ponat ob-
icem clauibus. id est, non obijciatur peccato
præterito uel futuro: hoc est, ut p&#x0153;niteat de
præterito, & proponat in futurum cauere, etiā
si hoc ita faciat, ut non sufficiat ad remissione&#x0303;
peccator&#x0169;, sed remaneat in peccato. Hæc enim
dispositio non requiritur ad remissionem pec
cati, sed solùm ne ponat obicem clauib&#xA770;. Hoc.<-P>

@@0@<filename:W0013-0041.jpg/>
@@1@<SE41>38 DE POTESTATE
<-P>ergo est summum beneficium & priuilegium,
quo Christus redemptor ecclesiā suam in no-
uo testamento singulariter ornauit. hoc est q&#x0111;
tantum celebratur à uetustissimis & sanctissi-
mis Patribus, &#xA759;<milestone unit="article" n="7" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_27"/> omnino claues Ecclesiæ suf
ficiunt ad aperiendum regnum cælorum, ubi
nulla alia uia apertum esset: sed solæ sufficiunt
ad salutem. nec mihi de hoc dubitand&#x0169; omni-
no uidetur, & maximè quia in Concilio Flo-
rentino dictum est, Effectus sacramenti p&#x0153;ni
tentiæ est absolutio à peccatis.</P>
<P>&#x00B6; Sed cōtra hanc veram sententiā arguit&#x0303;. Pri-
mo, Accedens ad sacrame&#x0303;tum p&#x0153;nitentiæ in
peccato mortali, nō cōsequitur remissionem
peccatorum, imò peccat de integro. ergo cla-
ues non remitt&#x0169;t peccata. Cōfirmatur, Quia
liceret ergo scienter accedere c&#x0169; peccato ad cla
ues. Secundo, Cùm aliquis post cotritionem
accedit ad sacramentum p&#x0153;nitentiæ, est uer&#x0169;
sacramentum, & forma uniuocè idem signifi-
cat, sicut cùm quis accedit ante contritionem:
sed tunc non absoluit sacerdos, sed ostendit
absolutum. ergo sic debet intelligi absolutio
& remissio peccatorum, id est declaratio. Ter
tiò arguitur, Vel sufficit quicunque dolor ad
tollendum obicem, & recipiendum gratiam,
uel non. Si aliquis non sufficit, nō uidetur pos
se assignari quis solus sufficiat, nisi sola contri
tio. eodem enim modo uidetur de quocunq;<-P>

@@0@<filename:W0013-0042.jpg/>
@@1@<SE42>ECCLESIAE. 39
<-P>alio dolore. ergo requiritur contritio. Si aute&#x0303;
quilibet dolor sufficit, dolor sol&#x0169; timore p&#x0153;-
næ non satis est. ergo. Quartò, Eodem pacto
uidentur claues habere potestatem retinendi
peccata, sicut remittendi: sed clarum est, quòd
claues non aliter retinent peccata nisi declarā-
do nō remissa à Deo, nec possunt retinere nisi
quæ Deus retinuit. ergo similiter remittere
peccata, solùm erit oste&#x0303;dere remissa à Deo. Ad<marginalia>Solu. ad ar=|gumenta.</marginalia>
soluend&#x0169; hæc argumenta, nota. Primo, quòd
doctor subtilis in 4. di. 14. q. ultima. ar. 3. uide-<marginalia>Scotus.</marginalia>
tur expressè dicere, quòd non requiritur alia
dispositio, ut aliquis per hoc sacramentum p&#x0153;
nitentiæ recipiat gratiam, nisi solùm, ut uelit
recipere, & se subijcere clauibus. Et idem dicit
de sacrame&#x0303;to baptismi. Caietanus etiā nomi-<marginalia>Caietanus</marginalia>
natim de baptismo dicit 3. par. q. 36. ar. 2. ad pri
mum. &#xA759; ad remissionem peccator&#x0169;, etiā mor-
talium in baptismo nō exigitur aliquis dolor,
sed sola uoluntas recipiendi baptismum in re-
missionem peccatorum. Et profectò idem ha-
beret consequenter dicere de sacramento p&#x0153;-
nitentiæ, quòdita manifestè datur in remis-
sionem peccatorum, sicut baptismus: & tame&#x0303;
Caietanus negat de p&#x0153;nitentia q&#x0111; cōcedit de
baptismo: quàm cōstāter, ipse uiderit. S. Tho.<marginalia>S. Thom.</marginalia>
etiam 3. part. q. 97. ar. 3. ad secund&#x0169; dicit, quòd
baptismus datur per modum ablutionis, & est
generatio, id est mutatio de non esse spiritua-<-P>

@@0@<filename:W0013-0043.jpg/>
@@1@<SE43>40 DE POTESTATE
<-P>li ad esse spirituale: ideo non inconuenit ac-
cedere ad baptismum cum conscientia peccati
mortalis, non autem ad eucharistiam, quæ nō
debet dari nisi uiuenti: datur enim per mod&#x0169;
alimenti. Hac certè ratione consequenter ui-
deretur idem dicendum de sacramento p&#x0153;ni-
tentiæ, q&#x0111; institutum est ad suscitandum mor
tuos: & sic non erit inconueniens accedere ad
claues ecclesiæ c&#x0169; cōscientia peccati mortalis.
Et posset magna probabilitate defendi, Quis-
quis sine cōplacentia quide&#x0303; peccator&#x0169; præte-
ritor&#x0169;, sed etiam sine aliquo dolore solùm c&#x0169;
&#xA753;posito cauendi in futur&#x0169; à peccatis, accedat
ad sacramentum p&#x0153;nitentiæ, animo recipie&#x0303;di
remissionem peccatorum, quòd reuera reci-
piet: nescio an uerum sit, impugnari profectò
non ueheme&#x0303;ter posset. Sed non adeò longius
à cōmuniori uia, & doctrina discedens, secun
dò dico, quòd non licet accedere ad sacramen
tum p&#x0153;nitentiæ cum conscientia peccati mor
talis: nectalis consequeretur peccatorum re-
missionem. Pro quo est aduertendum, quòd
<milestone unit="article" n="8" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_28"/> cōtritio reuera nihil aliud importat, nisi do-
lorem de peccatis propter Deum, id est eo
quòd sunt offensiua Dei, c&#x0169; proposito cauen-
di in futurum: nec quicquam aliud est de ra-
tione contritionis, reiectis anxijs & subtilibus
disputationibus scholasticis, par&#x0169; in hanc rem
conferentibus, & physicis potius quàm theo-<-P>

@@0@<filename:W0013-0044.jpg/>
@@1@<SE44>ECCLESIAE. 41
<-P>logicis. Nec apud me dubium unquam erit
quin quicunque dolet de omnibus peccatis
suis absolutè, quia sunt offensiua Dei, propo-
nit etiam omnino in futurum seruare omnia
præcepta Dei: talis consequatur remissionem
peccatorum, si nihil sit aliud quod impediat.
Potest<milestone unit="article" n="9" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_29"/> uerò esse talis dolor, qui non sit con-
tritio: quia aliunde impeditur, puta quia cum
tali dolore perseuerat ex ignorantia in aliquo
peccato, ut quia retinet alienum, uel manet in
aliquo errore: ut hęretici, aut infideles, qui do
le&#x0303;t quidem de peccatis suis, & propter Deum,
& proponunt in futurum: sed talis dolor in eis
nec est contritio, nec sufficit ad remissionem
peccatorum: non quia requiratur maior, nec
alius dolor, quàm ille, sed quia tenentur ad a-
liud, quod non implent. itaque ab extrinseco
impeditur, ne ille dolor sufficiat, &#xA757; de se suffi-
ceret quidem. Vnde in nullo mutato dolore,
sed solùm si talis alien&#x0169; restitueret, aut dimit-
teret errorem, ille idem dolor esset contritio.
quod in hac materia est commendandum, ne
in rebus ad salutem necessarijs descendamus
ad discendum uel incredibilia, uel non intelli-
gibilia.</P>
<P>&#x00B6; Hoc ergo præmisso, dico primò, Si is, qui
accedit ad sacramentum p&#x0153;nitentiæ, scit &
aduertit se nullum habere dolorem peccato-
rum præteritorum, quamuis habeat proposit&#x0169;<-P>

@@0@<filename:W0013-0045.jpg/>
@@1@<SE45>42 DE POTESTATE
<-P>in futurum, non consequitur remissionem
peccatorum, imò peccat mortaliter.</P>
<P>&#x00B6; Secundò, Si talis dolet quide&#x0303;, sed intelligit
se non dolere, quia sunt offen siua Dei, sed ob
quanc&#x0169;q; aliā rationem, puta aut propter p&#x0153;
nas inferni: profectò etiam talis dolor nō suffi
cit, quia ille nō dolet offendisse De&#x0169;: nihil au-
tem refert quòd doleat, si nō doleat offendisse
De&#x0169;: idem est enim acsi nullo modo doleret.</P>
<P>&#x00B6; Tertiò, Quo cunque doleat, si omnino pu-
tat se adhuc esse in mortali, & non esse contri-
tum, non uidetur etiam sufficere. & sic dico,
quòd accedere c&#x0169; cōscientia peccati mortalis
ad hoc sacrament&#x0169;, est peccat&#x0169; nou&#x0169;, quia po
nit obice&#x0303;. Et hoc est probabile: nō quia claues
nō sufficiāt, sed &#xA757;a uirtualiter cōplaceat in pec
cato &#xA757; nō dolet, nec uult dolere se offendisse.</P>
<P>&#x00B6; Quartò, Si putat se doluisse propter De&#x0169;,
& proponit in futur&#x0169;, semper cōsequitur gra-
tiam, nisi aliunde ponat obicem ad sensum de
claratum, puta quia perseuerat in aliquo pecca
to nō defectu doloris. Sed dices, Iam talis ante
sacramentum consequeretur gratiam, quia per
te ille dolor est contritio.</P>
<P>&#x00B6; Propterea dico quintò, &#xA759; stat, &#xA759; aliquis pu
tet se dolere, &#xA757;a sunt offensiua Dei: & tamen
reuera nō ideo dolet, sed ob aliā causam. Quā
uis enim uideatur posse experiri alique&#x0303; se dole
re: sed an doleant quia offender&#x0169;t Deum, pro<-P>

@@0@<filename:W0013-0046.jpg/>
@@1@<SE46>ECCLESIAE. 43
<-P>fectò ignorari potest. Præuolat enim (ut ait
Augu.) intellectus, sequitur tardus, aut nullus<marginalia>August.</marginalia>
effectus. Et sic contingit, quòd aliquis putat
se dolere propter Deum, & non dolet, aut nō
propter Deum dolet: & in tali fit remissio pec
catorum uirtute clauium.</P>
<P>&#x00B6; Sextò dico, & sequitur ex dictis, &#xA759;<milestone unit="article" n="10" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_30"/> omnis
ille dolor, & solus, sufficit ad remissionem pec
catorum cum clauibus, de quo peccator existi
mat quòd sit contritio: id est sufficiens dolor,
si non sit aliud impedimentum extrinsecum,
uel sit tanta negligentia examinandi, ut redi-
ret in naturam omissionis. Si enim quis nullā
aduertentiam adhiberet, aut considerationem
ad examinandum statum conscientię suæ, sed
sic temere existimaret se sufficienter p&#x0153;nituis-
se: idem est etiam iudicium acsi nō p&#x0153;nituis-
set. Sed si bona fide, facta probabili examina-
tione putat se sufficienter p&#x0153;nituisse, quāuis
decipiatur, cum sacramento p&#x0153;nitentiæ con
sequitur sine dubio remissionem peccator&#x0169;:
& per hæc satis patet ad primum, & tertium ar
gumentum. Sed contra hanc determinatione&#x0303;
arguitur argumento cōmuni, Talis, qui existi-
mat se sufficie&#x0303;ter p&#x0153;nituisse, uel habet ignorā
tiā uincibile&#x0303;, uel inuincibile&#x0303;. Si inuicibile&#x0303;, ergo
nō tenetur ampli&#xA770; dolere: ergo sufficie&#x0303;ter fecit
ad quod tenebatur. ergo iam sunt ei remissa
peccata. Si uincibilem, ergo accedens ad sacra-<-P>

@@0@<filename:W0013-0047.jpg/>
@@1@<SE47>44 DE POTESTATE
<-P>mentum cum tali peccato mortali, non excusa
tur. ergo non das hominem, qui recipiat pri-
mam gratiam in sacramento p&#x0153;nitentiæ.</P>
<P>&#x00B6; Respondetur dupliciter. Primò, quòd illa
ignorantia est inuincibilis. Et cùm arguis,
Ergo iam consequitur remissionem peccato-
rum: nego consequentiam, sed solùm sequi-
tur, quòd non peccat de nouo per omissio-
nem contritionis.</P>
<P>&#x00B6; Secundò, & melius dico, quòd illa ignorā-
tia est uincibilis: & cùm infers, Ergo peccat ac
cedens, nego consequentiam. Non enim facit
irreuerentiam sacramento, nisi qui scienter ac
cedit in mortali. Sicut siquis celebraret sine
ara, quātumc&#x0169;que ignorantia esset crassa, non
peccaret. Vel potest dici, quòd talis ignoran-
tia est uincibilis respectu dilectionis peccato-
rum, uel præcepti de contritione, si ull&#x0169; esset:
inuincibilis autem respectu sacramenti. Nec
hoc est mirabile. aliqua enim ignorantia excu
saret respectu unius aliquando, quæ non excu
saret respectu alterius. Vt, exempli gratia, igno
rantia, quæ excusaret conserentem sacramen-
tum in mortali, non excusaret recipientem, ut
notum est: maior enim examinatio requiritur
cōscientiæ ad recipiendum eucharistiā, quàm
ad conferendum, etiamsi ad utrunque exiga-
tur examinatio conscientiæ. Ad secundum ar-
gumentum respondetur, quòd cùm aliquis<-P>

@@0@<filename:W0013-0048.jpg/>
@@1@<SE48>ECCLESIAE. 45
<-P>post contritionem accedit ad sacrament&#x0169; p&#x0153;-
nitentiæ, dico quòd uerè absoluitur: sacerdos
enim fert sententiam sufficientem ad ponen-
dum hunc in gratia, etiam si non prius fuisset
in gratia.</P>
<P>&#x00B6; Ad quartum dico, quòd retinere & nō re-
mittere, non est declarare non esse remissa, ut
ipsi uolunt: potest enim contingere, quòd ex
hoc solùm, quòd non absoluitur per claues,
non remittantur peccata, ut expositum suprà
est. Et præterea cùm (ut in præsentia supponi-
mus) quilibet peccator teneatur adire claues,
remissio etiam quæ fit in contritione, de-
pendet à clauibus, imò fit uirtute clauium,
sicut gratia quæ data fuit ante passionem Chri
sti. Et demum utcunque sit, dato quòd retine
re sit non declarare, non oportet quòd remit-
tere sit declarare. Nos enim solùm uolumus,
& dicimus uerba accipi debere in sua propria
significatione, ut remittere sit remittere, sicut
retinere, retinere. Quòd si retinere non potest
aliter fieri nisi declarādo, retinere erit declara-
re: sed remittere potest aliter esse, ideo etiā ali-
ter accipiendum est. Ergo ex hac disputatione
constat potestatem ordinis habere efficaciam
alicuius spiritualis effectus. Nec tamen uolo
dicere nullum alium ab isto habere posse: sed
hunc esse potissimum, & qui ex sacris literis
testatior & notior sit: alioqui ex potestate or-<-P>

@@0@<filename:W0013-0049.jpg/>
@@1@<SE49>46 DE POTESTATE
<-P>dinis, ut sunt omnes conse crationes episco-
porum, presbyteror&#x0169;, in quibus effectus datur
purè & uerè spiritualis. Et hæc quidem quan-
tum ad effectum potestatis ordinis. Restat ut
etiā dicamus de potestate iurisdictionis, utr&#x0169;
scilicet excommunicatio sit effectus spiritua-
lis, uel habeat effectum spiritualem. De quo la
tè dixi in quarto Sententia. in materia de claui
bus: ideo uide illic.</P>
<Z>QVAESTIO TERTIA.
A quo iure sit inducta potestas eccle-
siastica.
<A-1>SVMMA.</A-1></Z>
<P><A-1>1 Potestas ecclesiastica quo iure sit introducta.</A-1></P>
<P><A-1>2 Potestatis ciuílis & ecclesiasticæ differentia.</A-1></P>
<negEZ><A-1>3 Potestas ecclesiastica, quòd quantum ad aliquam po=
testatem sui habuerit ortum à iure naturali, uel po=
sitiuo.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>4 Potestas ecclesiastica, & spiritualis tota, quæ nunc re
sidet in ecclesia, quòd sit de iure diuino positiuo media
tè, uel immediatè.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>5 Potestas spiritualis tota, quæ fuit in ueteri lege, quòd
fuerit de iure diuino positiuo.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>6 Potestatem totā in ueteri lege iure diuino institutam,
quòd potuerit Israe&#x0303;liticus populus sua authoritate in
stituere, etiam si à Deo instituta non fuisset.</A-1></negEZ>
<P><INI2>P</INI2>OSTQVAM ex parte disputatum est
de ipsa potestate sec&#x0169;d&#x0169; se & de effectu, &
fine illius in generali: uidetur operæpretium
nos facturos, si de causa efficie&#x0303;ti, & ortu ipsius<-P>

@@0@<filename:W0013-0050.jpg/>
@@1@<SE50>ECCLESIAE. 47
<-P>potestatis ecclesiasticæ disseram&#xA770;. Sic enim pro
Arist. doctrina &#xA753;bè hanc potestate&#x0303; cognoscere
poterim&#xA770;, si causas illius cognoscamus omnes.
Postquam ergo disputatum est de causa finali,
quæ potissima est ad agendum, de causa effi-
cienti, & de authore huius potestatis quæri-
tur.<milestone unit="article" n="1" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_31"/> Ergo quo iure introducta est potestas
ecclesiastica?</P>
<P>&#x00B6; Et sit prima propositio, Tota hæc potestas
secundum suā amplitudinem non habuit, nec
potuit habere ortum à iure positiuo. Hæc est
manifesta ex supradictis: habet enim plures ef-
fectus spirituales, qui excedunt humanam po-
testatem, ut est remissio peccatorum, gratia,
consecratio diuinissimæ eucharistiæ, & talia.
Item omnino totam humanam facultatem ex-
cedit: ergo non potuit habere originem à iure
humano, iuxta illud, Quis potest remittere
peccata nisi solus Deus? Marc. 2. & bene dice-<marginalia>Marc. 2.</marginalia>
bant eum blasphemare nisi esset Deus. Idem
Luc. 5. & 7. Quis est hic, qui etiam peccata di-<marginalia>Luc. 5. & 7</marginalia>
mittit? Et cōfirmatur, Quia non potuit habe
re ort&#x0169; à iure ciuili: quia (ut ostensum est) hæc
potestas distinguitur à ciuili potestate: ius au-
tem ecclesiasticum præsupponit iam potestate&#x0303;
constitutam. ergo non potuit potestas ecclesi
astica habere ortum à iure positiuo. Tertiò pa
tet manifestè, quia Christus, &#xA757; est uerus Deus,
primus dedit claues regni cælorum. Matth. 16.</P><marginalia>Matth. 16.</marginalia>

@@0@<filename:W0013-0051.jpg/>
@@1@<SE51>48 DE POTESTATE
<P>&#x00B6; Secunda propositio, Nec potuit etiam tota
hæc potestas habere ortum à iure naturali: pa-
tet ex eodem, quia etiam hæc potestas habet ef
fectum supra totam naturam. ergo nec ius na-
turale potuit instituere hanc potestatem. Vnde
<milestone unit="article" n="2" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_32"/> differentia est inter potestatem ciuile&#x0303;, & po-
testatem ecclesiasticā: quia potestas ciuilis ha-
bet ortum à republica, quia est in finem natu-
ralem reipublicæ: ut aliâs à nobis disputatum
est. Hæc autem potestas excellit non solùm pri
uatam singulorum authoritatem, sed etiam to
tius mundi: & licet ius naturale sit ius diuin&#x0169;,
tamen non se extendit ultra limites naturæ, &
sic non potest se extendere usque ad termin&#x0169;
uel finem huius potestatis spiritualis. Et con-
firmat&#x0303;, Quia cognitio naturalis non se exten-
dit ad effectus huius potestatis: ergo nec ius
naturale, uel potestas naturalis. Item cùm per
hanc potestate&#x0303; homo constituatur in esse gra-
tiæ: si hęc potestas esset naturalis, homo ex na
turalibus posset consequi gratiam: qui est er-
ror damnatus ab ecclesia contra Pelagianos:
& contra Paulum ad Rom. 3. 4. & 5. Iustifica-<marginalia>Rom. 3. 4.|& 5.</marginalia>
ti ex fide.</P>
<P>&#x00B6; Tertia propositio, Nihilominus<milestone unit="article" n="3" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_33"/> potestas
ecclesiastica quantum ad aliquam potestatem
sui habuit ortum à iure naturali, uel positiuo,
id est quant&#x0169; ad aliquos effectus, & actus hu-
ius potestatis. Probatur, quia (ut suprà dictum<-P>

@@0@<filename:W0013-0052.jpg/>
@@1@<SE52>ECCLESIAE. 49
<-P>est) etiam stando in iure naturali utraq; pote-
stas est necessaria in republica. In solo enim iu-
re naturali intelligi potest De&#x0169; esse, & quòd
remunerator est inquire&#x0303;tibus. hoc enim Apo
stolus dicit ad Roma. 1. & philosophis manife-<marginalia>Rom. 1.</marginalia>
stum fuisse tradit, sempiternam quoque Dei
uirtutem & diuinitatem. Ex quo etiam sequi
tur Deum esse à mortalibus colendum. ergo
etiam si nulla esset ordinatio particularis à
Deo, potuerunt in republica aliqui deputari
ad solam administrationem cultus diuini, qui
haberent prælationem & authoritatem sacro-
rum, & talis potestas esset spiritualis, & non
ciuilis, sicut modò est de iure diuino. imò hoc
nomine damnantur ab Apostolo sapientes
philosophor&#x0169;, quòd cùm cognouissent De&#x0169;,
non sicut Deum glorificauerunt, sed mutaue-
runt gloriam inuisibilis Dei, in similitudine&#x0303;
imaginis corruptibilis hominis, & coluerunt,
& seruierunt creaturæ potius, quàm creatori.
Quare sicut humana institutione legimus fuis
se sacerdotia, pontifices, sacrificia falsorum
deorum apud gentes, eadem institutione po-
tuerunt esse sacrificia & sacerdotia ad cultum
ueri Dei, & ea fuisset uera potestas spiritualis
distincta à potestate ciuili. Imò, ut statim dice
mus, aliquando inter ueros Dei cultores fuit
talis potestas spiritualis, solùm humana au-
thoritate introducta.</P>

@@0@<filename:W0013-0053.jpg/>
@@1@<SE53>50 DE POTESTATE
<P>&#x00B6; Quarta propositio, Tota<milestone unit="article" n="4" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_34"/> potestas ecclesia-
stica & spiritualis, quæ nunc residet in eccle-
sia, est de iure diuino positiuo mediatè uel im
mediatè. Probatur, & declaratur hæc conclu-
sio. Nam, ut infrà disputatur, tota potestas ec-
clesiastica deriuata est ab Apostolis, sed Apo-
stoli habuer&#x0169;t potestate&#x0303; à Christo uero Deo,
& Domino. ergo tota potestas ecclesiastica est
de iure diuino positiuo. Dixi autem mediatè
uel immediatè, non solùm quia primò ha-
buerunt Apostoli, & inde deriuata sit in suc-
cessores: sed quia non nego quin in ecclesia
sit aliqua potestas ecclesiastica solùm de iure
positiuo, ut dicam non ita multo pòst: sed ea
ortum habuit à potestate ecclesiastica, quæ est
de iure diuino, qualis est potestas minorum
ordinum, & fortasse aliqua alia, de qua sta-
tim. Et confirmatur authoritate Apostoli ad<marginalia>Ephes. 4.</marginalia>
Ephes. 4. Vnicuique nostrum data est gratia
secundum mensuram donationis Christi, &
ipse dedit quosdam quidem apostolos, quos-
dam autem prophetas, alios uerò euangeli-
stas, alios autem pastores, & doctores ad con-
firmationem sanctorum in opus ministerij, in
ædificatione corporis Christi. Sed omnis po-
testas ecclesiastica uel est aliqua illarum ab
Apostolo enumeratorum, uel pendet ab illis.
ergo, &c.</P>
<P>&#x00B6; Quinta propositio, Tota<milestone unit="article" n="5" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_35"/> potestasspiri-<-P>

@@0@<filename:W0013-0054.jpg/>
@@1@<SE54>ECCLESIAE. 51
<-P>tualis, quæ fuit in ueteri lege, id est, post liber-
tatem populi Israe&#x0308;l ab Aegyptior&#x0169; seruitute,
fuit de iure diuino positiuo. Hęc cōclusio non
aliter opus est ut probetur, quàm ex tenore &
serie legis. Tota enim lex data est à Deo, de-
qua lege ad Gala. 3. Lex data est per angelos in<marginalia>Gala 3.|Matth. 15.</marginalia>
manu Mediatoris. & Matth. 15. lo quens Iu-
dæis ait, Irritum fecistis mandatum Dei pro-
pter traditiones uestras. & lo quitur de præce-
pto decalogi, Honora patrem tuum & matrem
tuā, &c. & Stephanus Act. 7. dicit, &#xA759; fuit data
in dispositione angelorum. & Moyses accepit
uerba uitæ ut daret populo. Et Paul. Hebræ. 1.
Multifariè multísq; modis olim Deus loque&#x0303;s
Patribus in prophetis, &c. & Manichæorum
error fuit, quòd lex Moysi non esset lex Dei.
& hoc in ipsa lege frequenter dicit, Si feceritis
præceptum Domini, & mādata Domini cu-
stodieritis, & similia. Sed in ipsa lege cōtinetur
ordo & ratio totius cultus diuini per pontifi-
ces & sacerdotes & ministros, ut suprà osten-
sum est. ergo tota potestas illa circa diuinum
cultum, quæ sola erat potestas spiritualis, fuit
iure diuino positiuo introducta. Et Exod. 24.
dicitur, quòd Moyses assumens uolumen f&#x0153;-
deris legit audie&#x0303;te populo, qui dixer&#x0169;t, Omnia
quę locutus est Dominus faciemus. & infrà ait
Moyses, Hic est sanguis f&#x0153;deris quod pepegit
Dominus uobsicum. Quod Paul. Heb. 9. aper-<-P><marginalia>Heb. 9.</marginalia>

@@0@<filename:W0013-0055.jpg/>
@@1@<SE55>52 DE POTESTATE
<-P>tius retulit, Hic sanguis testamenti quod man
dauit ad uos deus.</P>
<P>&#x00B6; Sexta propositio,<milestone unit="article" n="6" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_36"/> Totam potestatem insti
tutā in ueteri lege iure diuino potuit populus
Israe&#x0308;l sua authoritate instituere, etiā si à deo
instituta nō fuisset. Hæc &#xA753;batur ex tertia pro-
positione. Nā cognito deo, & maiestate diui-
na, uel per lume&#x0303; naturale, uel per lumen fidei,
potuit populus constituere pōtifices, sacerdo-
tes, sacrificia, & cæremonias ad cult&#x0169; diuin&#x0169;,
licet fortassis nō potuissent tot figuras & sym
bola futurar&#x0169; rer&#x0169; instituere, cùm nec possent
futura ita distincta cognoscere, nec aptas & cō
uenientes figuras ad ea portendendum & de-
signandum instituere. Facit illud ad Heb. 9.<marginalia>Heb. 9.</marginalia>
Si enim sanguis aut taurorum, aut cinis uitu
læ aspersus inquinatos sanctificat ad emun-
dationem carnis, quanto magis sanguis Chri
sti? Ex quibus uerbis constat ueterem legem
non mundare nisi carnem.</P>
<Z>QVANDO INCEPIT
Potestas ecclesiastica.
<A-1>SVMMA.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Potestas aliqua spiritualis quòd potuerit esse in statu
innocentiæ.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>2 Potestas spiritualis, quòd statìm post peccatum fuerit
in lege naturæ.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>3 Potestas omnis spiritualis, quæ fuit in lege naturæ, li=</A-1><-P>

@@0@<filename:W0013-0056.jpg/>
@@1@<SE56>ECCLESIAE. 13
<-P><A-1>cet potuerit esse solùm authoritate humana, quòd ta=
men uerisimile sit uel quòd ex speciali reuelatione di=
uina, uel instinctu & motione diuina fuerit cōstituta
authoritas aliqua, & potestas spiritualis, & aliqua
sacrificia & sacrame&#x0303;ta, & aliæ cæremoniæ spectātes
ad cultum diuin&#x0169;, & ad salute&#x0303; spirituale&#x0303; animarum.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>4 Potestas spiritualis, quòd fuerit aliqua in lege scri=
pta, probatur.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>5 Authoritas propriè, & perfectè spiritualis (quæ sunt
claues regni cælor&#x0169;) quòd nunquam fuerit in lege na
turæ, nec in lege scripta ante nostri rede&#x0303;ptoris adue&#x0303;=
tum, ostenditur.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>6 Sacerdotes ueteris legis, an haberent potestatem fe=
rendi leges, & præcepta faciendi obligantia in foro
animæ.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>7 Potestas spiritualis, quæ fuit in ueteri testame&#x0303;to, quòd
tota expirauerit, & antiqua ta fuerit in lege euange=
lica, nec amplius perseuer auerit. Et quòd sacerdotes
noui testame&#x0303;ti non sint successores illorum, sed omni=
no sit noua potestas.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>8 Authoritas perfecta, & propriè spiritualis, quòd to=
ta inceperit ab aduentu Christi, qui fuit primus au=
thor, & dator clauium, & potestatis spiritualis.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>9 Christus quando claues dederit apostolis, uariæ senten
tiæ recensentur.</A-1></negEZ>
<P><INI2>S</INI2>VO ORDINE sequitur, ut quæra-
mus, quando inceperit hęc potestas, utr&#x0169;
ab initio mundi. Et sit prima propositio, In
<milestone unit="article" n="1" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_37"/>statu innocentiæ potuit esse aliqua potestas
spiritualis. Probatur paucis. Nō est dubitan-
dum quin in statu innocentiæ fuisset cultus<-P>

@@0@<filename:W0013-0057.jpg/>
@@1@<SE57>54 DE POTESTATE
<-P>diuinus, non solùm interior, sed exterior.
Cùm enim homo cōponatur ex anima & cor
pore, consentaneum est, ut non solùm anima
& intellectu colat&#x0303; Deus, sed actionibus etiam
corporeis, & exterioribus, & hoc in omni sta
tu. Est autem notandum, quòd licet pro statu
innocentiæ nō fuisset aliquod dominium, &
prælatia coe&#x0303;rciua (in quo sensu ad maledi-
ctionem dict&#x0169; est mulieri, Sub uiri potestate
eris. Genes. 3.) aut coactiua: fuisset tamen po-
testas directiua, & gubernatiua, sicut fuissent
etiam præceptores ad docendum, & instituen
dum adolescentes, ita etiam præpositi ad diri-
gendum in agendis: aliâs fuisset rerum confu-
sio, & inordinatio deformis, si quilibet pro ar
bitrio suo diuersis moribus uiueret, etiam si
omnes rectè uiuerent: & eadem ratione non
fuisset decora respublica, si quilibet suo ritu
deum coleret, & nō esset consensus & unifor-
mitas in cultu diuino. Nullo modo igitur est
dubitandum quin si status innocentiæ perse-
uerasset, fuissent constitutiones, & ordinatio
nes, tum ad uitam ciuilem, tum maximè ad ui
tam spiritualem & cult&#x0169; diuinum, & fuissent
etiam præpositi, qui haberent curam rerum
ordinādarum, & hæc potestas esset spiritualis,
cùm esset ad finem spiritualem, nec imaginan
dum quòd omnino essent in otio sine aliquo
exercitio, & opere exteriori.</P>

@@0@<filename:W0013-0058.jpg/>
@@1@<SE58>ECCLESIAE. 55
<P>&#x00B6; Sec&#x0169;da propositio,<milestone unit="article" n="2" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_38"/> Statim post peccatum
fuit in lege naturæ potestas spiritualis. Proba-
tut, quia ut dicit. S. Tho. secunda secundæ: Si-<marginalia>S. Tho.</marginalia>
cut pro omni ætate, & tempore fuit necessaria
fides supernaturalis, ita fuit necessaria proui-
dentia ad supernaturalem finem, & opus fuit
ut homines actiones suas dirigerent non so-
lùm in finem naturale&#x0303; & politicum, sed etiam
in fine&#x0303; supernaturalem, & spiritualem, & per
consequens, ut esset etiam aliquis cultus Dei,
qui est author, & dominus, à quo beatitudi-
nem solùm sperare possumus. Sed sicut huma-
na opera non possunt commo dè ordinari in
finem humanum, nisi in republica sint aliqui
qui præsideant, & aliqui qui pareant: ita etiam
non possent opera hominum conuenienter
ordinari in illum finem supernaturalem, nisi
ad hancrem aliqui præficerentur, qui curam
gererent deducendi homines in talem finem,
& hæc est spiritualis potestas: ergo ea fuit sta-
tim à principio. Cōfirmatur, Semper fuit ec-
clesia, id est, cōmunitas spiritualis ordinata ad
finem supernaturale&#x0303;, sed non est perfecta res-
publica sine magistratu & authoritate: ergo
semper fuit talis potestas. Secundò probatur,
quia Abel uidetur fuisse sacerdos, cùm legatur
de eo, quòd obtulerit sacrificium, & quidem
deo acceptum. Gen. 4. & Heb. 11. unde Augu.<marginalia>August.</marginalia>
lib. 5. ad Orosi&#x0169;, Tria maximè iustitiæ præco-<-P>

@@0@<filename:W0013-0059.jpg/>
@@1@<SE59>56 DE POTESTATE
<-P>nia in Abel fuisse comprobātur, uirginitas, sa
cerdotium, & martyrium, in quibus Christi fi
guram gessit. Tertiò probatur, quòd fuisset in
lege naturæ uera potestas spiritualis, quia Mel
chisedec erat dei sacerdos, Gen. 14. quem do-<marginalia>Gene. 14.</marginalia>
ctores dic&#x0169;t fuisse Sem fili&#x0169; Noe&#x0308;: unde etiam
graues authores dicunt in lege naturę primo-
genitos fuisse sacerdotes. Quòd autem fuerit
uerum sacerdotium, non solùm inde constat,
quòd Abraham benedictionem ab eo accepit,
sed magis ex eo &#xA759; Christus dominus dictus
est sacerdos, & pontifex secundùm ordinem<marginalia>Psalm. 109.|Heb. 6.</marginalia>
Melchisedec. Psal. 109. & Heb. 6.</P>
<P>&#x00B6; Tertia propositio, Licet<milestone unit="article" n="3" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_39"/> omnispotestas spi
ritualis, quæ fuit in lege naturæ, potuerit esse
solùm authoritate humana, tamen uerisimile
est, uel &#xA759; ex speciali reuelatiōe diuina, uel in-
stinctu, & motiōe diuina fuit cōstituta aliqua
authoritas, & potestas spiritualis, & aliqua sa-
crificia, & sacrame&#x0303;ta, & alie cęremonię spectā
tes ad cult&#x0169; diuin&#x0169;, & ad salute&#x0303; spirituale&#x0303; ani-
marum. Prima pars patet ex supradictis, quia
(ut statim declarabo) ante aduentum domini
nullus fuit effectus alicuius potestatis, qui re
uera excederet humanam facultatem. Ergo to
ta potestas spiritualis potuit authoritate hu-
mana constitui: & si aliquod erat sacrame&#x0303;tum
ad deletionem peccati originalis, illud non
indigebat authoritate diuina. Et quia reuera<-P>

@@0@<filename:W0013-0060.jpg/>
@@1@<SE60>ECCLESIAE. 57
<-P>nullam efficaciam habebat, nisi in quant&#x0169; erat
testimonium fidei: & quia nullum certum si-
gnum erat de iure diuino cōtra originale, sed
quæcunque protestatio fidei satis erat saltem
de iure diuino, in humano statuto, uel consue
tudine: creden dum est fuisse certum aliquem
ritum ad purgationem peccati originalis. Se-
cunda pars probatur, quia si fides semper fuit
necessaria, & nunquam defuit in quacunque
ætate (ut dictum est) maximè uidetur reuela-
tionem factam de ratione colendi deum, quæ
potissima pars est ueræ religionis, & uitæ fide
lis. Et confirmatur, quia cùm dominus ita dili
genter in ueteri lege rationem instituerit diui
ni cultus, tot sacerdotia, ministeria, solennita
tes, cæremonias, non est credendum cessasse
omnino ante lege&#x0303;, quin cultores suos uel re-
uelatione, uel interiori aliquo motu instruxe
rit quomodo piè & religiose ipsum colerent,
licet non sit dubitandum, quin fuerit multò
simplicior cultus, quàm in lege scripta.</P>
<P>&#x00B6; Quarta propositio, In<milestone unit="article" n="4" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_40"/> lege scripta cert&#x0169; est
fuisse ali quā potestate&#x0303; spirituale&#x0303;. Hęc &#xA753;positio
nota est authoritate legis ipsius, ubi tam mul-
ta tradita sunt de sacerdotio, & ministerio spi
rituali. Sed quòd fuerit propriè & uerè pote-
stas, & dignitas spiritualis, patet primùm ex
authoritate illa Pauli Heb. 7. Translato sacer-<marginalia>Heb. 7.</marginalia>
dotio, necesse est, ut legis translano fiat. ubi<-P>

@@0@<filename:W0013-0061.jpg/>
@@1@<SE61>58 DE POTESTATE
<-P>Paul. ex professo contendit probare sacerdo-
tium Christi esse prestantius sacer dotio uete-
ris legis. Frustra aute&#x0303; insumeret operam illam,
si sacerdoti&#x0169; nō fuisset uer&#x0169; sacerdoti&#x0169;, id est,
authoritas, & potestas spiritualis. Item post in
stitutione&#x0303; regum perseuerauerunt sacerdotes,
ut patet de Samuele 1. Reg. 10. Ergo sacerdoti&#x0169;
erat potestas distincta à potestate ciuili, ergo
spiritualis. Item de Caipha dicit euāgelista Io-
han. 11. quòd cùm esset pontifex anni illius,<marginalia>Iohan. 11.</marginalia>
prophetauit. Ex quo omnino uidetur, quòd
pontificatus ille esset uera dignitas, & autho-
ritas spiritualis.</P>
<P>&#x00B6; Quinta propositio, His nō obstātibus di-
co, quòd authoritas<milestone unit="article" n="5 ̋rendition="#asterisk" xml:id="s4013_41"/> propriè & perfectè spiri
tualis, quæ sunt claues regni cælor&#x0169;, nun quā
fuerunt in lege naturæ, nec in lege scripta ante
aduentum redemptoris nostri. Probatur pro-
positio, Regnum c&#x0153;lor&#x0169; post peccatum proto
parentum semper fuit clausum ante aduentum
Christi. ergo ante aduentum eius non fuerunt
claues, unde ipse solus dicitur habere clauem<marginalia>Apoc. 3.</marginalia>
Dauid, quæ aperit, & nemo claudit. Apoc. 3.
Secundò probo, quia totum sacerdotium ue-
teris legis cum omnibus suis sacrificijs, obla-
tionibus sacris, nō poterat dare gratiam, quia
nō iustificabat, ut Paul. Ro. 3. & Gal. 2. Ex ope<marginalia>Rom. 3.</marginalia>
ribus legis non iustificabitur omnis caro co-<marginalia>Gal. 2.</marginalia>
rā illo. & Gala. 2. Si ex lege iustitia, ergo Chri<-P><marginalia>Gal. 2.</marginalia>

@@0@<filename:W0013-0062.jpg/>
@@1@<SE62>ECCLESIAE. 59
<-P>stus gratis mortuus est. Heb. 9. Sanguis hirco<marginalia>Heb. 9.</marginalia>
rum, aut taurorum, & cinis uitulæ aspersus in-
quinatos sanctificat ad emundationem car-
nis. Et in alijs uarijs locis non solùm testatur,
sed probat. Ergo nec illi sacerdotes habebant
claues, nec erat in eis uera potestas spiritualis:
unde dico, quòd nullum effectum purè spiri-
tuale&#x0303; poterant conferre, sed omnia erāt tem-
poralia, & materialia, sign&#x0169; d&#x0169;taxat, ac figu-
ra rer&#x0169; spirituali&#x0169;, & sacerdotes leuitici habe-
bāt solùm claues, & curam te&#x0303;pli materialis: un
de nec remittebāt peccata, nec aliquā potesta
te&#x0303; purè spirituale&#x0303; habebant, sed omnia, quæ ge
rebantur, erāt media ordinata ad gratiam no-
uæ legis: ideo illa potestas erat spiritualis, sed
longè aliter quàm potestas ecclesiastica in lege
euangelica.</P>
<P>&#x00B6; Vtrum<milestone unit="article" n="6" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_42"/> autem sacerdotes ueteris legis habe
rent potestatem ferendi leges, & præcepta fa-
ciendi obligantia in foro animæ, dubitari cer-
tè potest. Cùm enim in ueteri lege præter mo
ralia præcepta Dominus tot iudicialia & cære
monialia præcepta tradiderit, ubi omnia circa
cultum diuinum tam distinctè, & speciatim
erant instituta: non erat opus præceptis, aliâs
creuisset obligatio in imme&#x0303;sum, ut nō solùm
grauis, sed intolerabilis esset. In lege aute&#x0303; euan
gelica, quam Dominus paucissimis præceptis
generalibus in libertate reliquit, necesse fuit,<-P>

@@0@<filename:W0013-0063.jpg/>
@@1@<SE63>60 DE POTESTATE
<-P>ut apud pontifices maneret authoritas fere&#x0303;di
leges utiles, & accōmodas ad gubernationem
rerum spiritualium: sed cùm non obstantibus
iudicialibus præceptis ipsius legis nihilomi-
nus apud Reges maneret potestas condenda-
rum: itide&#x0303; uidetur dicendum de sacerdotibus
ueteris legis, quòd habebant authoritatem fa-
ciendi præcepta, & leges, uel salte&#x0303; uim coacti-
uam ad instituendum ministros, & leuitas, &
pro tempore cogendi ad sacrificia, & oblatio-
nes, & reliqua, quæ erant legis & diuini cul-
tus (hoc enim est habere authoritatem & esse
pontificem) & præcepta eius obligarent non
minus quàm præcepta Regis. Et quòd essent
aliqua præcepta, uel instituta eorum, uidetur
ex eo loco Matthę. 15. Irritum fecistis manda-<marginalia>Matth. 15.</marginalia>
t&#x0169; Dei propter traditiōes uestras. ubi Chryso
sto. uidetur dicere, quòd erant uera manda-
ta. Et confirmatur ex Deutero. 17. c. ubi de sa-<marginalia>Deute. 17.</marginalia>
cerdote leuitici generis dicitur, Qui autem su-
perbierit, nolens obedire sacerdotis imperio,
qui eo tempore ministrat domino deo tuo, ex
decreto iudicis morietur homo ille, & aufe-
res malum ex Israe&#x0308;l. Vnde uidetur, quòd tene-
rentur ei obedire etiam sub peccato mortali:
nō enim p&#x0153;na mortis pro minore delicto in-
ferebatur. Et quòd reuera essent præcepta hu-
mana, Matth. 23. Super cathedrā Moysi sede-<marginalia>Matt. 23.</marginalia>
runt scribæ & pharisæi: omnia ergo quæcun-<-P>

@@0@<filename:W0013-0064.jpg/>
@@1@<SE64>ECCLESIAE. 61
<-P>que dixerint uobis, seruate, & facite, sec&#x0169;d&#x0169; ue
ro opera eorum nolite facere: alligāt aute&#x0303; one
ra grauia, & importabilia, & imponunt in hu
meros hominum, digito aute&#x0303; suo nol&#x0169;t attin-
gere. Non uidetur autem loqui de præceptis
legis, quæ non dicerentur importabilia, cùm
essent præcepta sapientiæ diuinæ, quæ dispo-
nit omnia suauiter. Ergo erant præcepta pon-
tificum, & sacerdotum. ita glossa dicit, licet
Chrysostomus totum referat ad legem.</P>
<P>&#x00B6; Sexta proposi. Potestas<milestone unit="article" n="7" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_43"/> spiritualis, quæ fuit
in ueteri testame&#x0303;to, tota expirauit, & antiqua
ta est, nec perseuerauit in lege euangelica: nec
sacerdotes noui testame&#x0303;ti sunt successores illo
rum, sed est noua potestas omnino. Probatur.
Quia potestas euangelica deriuata est tota à sa
cerdotio Christi. sed Christus non fuit sacer-
dos scc&#x0169;d&#x0169; ordine&#x0303; Aarō, sed sec&#x0169;d&#x0169; ordinem
Melchisedec. Heb. 7. unde & Paulus infrà pro<marginalia>Hebr. 7.</marginalia>
bat esse aliam legem, quia est aliud sacerdo-
tium. Ergo omnino illud sacerdotium perijt.
Dani. 9. In dimidio hebdomadæ deficiet ho-<marginalia>Dani. 9.</marginalia>
stia, & sacrificium, & erit in templo desolatio.</P>
<P>&#x00B6; Septima propositio, Perfecta<milestone unit="article" n="8" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_44"/> authoritas
& proprie spiritualis, tota incepit ab aduentu
Christi, qui fuit primus author & dator cla-
uium, & potestatis spiritualis, & qui propria
authoritate poterat conferre gratiam, & pecca
ta remittere per potestate&#x0303; excellentiæ. Marc. 2.<-P><marginalia>Mar. 2.</marginalia>

@@0@<filename:W0013-0065.jpg/>
@@1@<SE65>62 DE POTESTATE
<-P>& Luc. 7. Et illam potestatem licet nō eo dem<marginalia>Luc. 7.</marginalia>
modo, sed determinatam, & aliquo modo alli
gatam sacramentis, reliquit in ecclesia sua, pa-
tet Matthęi 16. & 18. & Iohan. 20. & 21. 1. Cor.<marginalia>Matth. 16.|& 18.</marginalia>
5. 2. Corin. 2. Hebr. 13. Obedite præpositis ue-<marginalia>Iohā. 20. 21.</marginalia>
stris, & subiacete eis. Item Luc. 22. Hoc facite<marginalia>1. Corin. 5.</marginalia>
in meam commemorationem.<marginalia>2. Cor. 2.</marginalia>
<P>&#x00B6; Quando autem dederit claues, non omni-<marginalia>Heb. 13.</marginalia>
no inter doctores fatis cōuenit. & Armacha-<marginalia>Luc. 22.</marginalia>
nus quidem lib. 11. c. 14. & 15. de quæstionibus<marginalia>Armach.</marginalia>
Armeni. dicit, quòd nō est data potestas in ali
quo loco, ex omnibus supradictis. & quidem
quòd nō, Iohan. 20. Quorum remiseritis pec<marginalia>Iohan. 20.</marginalia>
cata, &c. probat, quia Actu&#x0169; 1. dicit Petrus ad<marginalia>Act. 1.</marginalia>
apostolos de Iuda, Quòd cōnumeratus erat
in nobis, & sortitus est sortem ministerij hu-
ius. & inducit prophetiam, Fiat cōmemora-
tio eius deserta, & non sit qui habitet in ea, &
episcopatum eius accipiat alter. & statim oran
tes dixer&#x0169;t, Tu domine, qui nosti corda filio-
rum hominum, ostende quem elegeris ex his
duobus unum accipere loc&#x0169; ministerij huius,
de quo pręuaricatus est Iudas. Ex quo (inquit)
uidetur constare, quòd Matthias non habuit
nisi quod amisit Iudas. Ergo tota potestas da-
ta fuit ante resurrectionem. Item Iohan. 20. di<marginalia>Iohan. 20.</marginalia>
citur, &#xA759; Thomas unus de duodecim nō erat
cum aliis apostolis, quando uenit Iesus, & di-
xit, Quorum remiseritis. Ergo, &c. nō habuis<-P>

@@0@<filename:W0013-0066.jpg/>
@@1@<SE66>ECCLESIAE. 63
<-P>set potestatem. Item Mar. 6. dicitur, quòd un-<marginalia>Marc. 6.</marginalia>
gebāt ægrotos oleo. hoc aute&#x0303; spectat ad pres-
byteros, ut patet Iaco. 5. ante ergo resurrectio<marginalia>Iaco. 5.</marginalia>
ne&#x0303; fuerunt presbyteri. imò ex eode&#x0303; habetur,
quòd ante c&#x0153;nam dominicam. Item probatur
quòd nec Matth. 16. nec. 18. fuerit data pote-<marginalia>Matth. 16.|&. 18.</marginalia>
stas. Probatur, quia potestas ordinis tota si-
mul data est: aliâs ordo non esset unum sacra-
me&#x0303;tum, sed plura. Sed in c&#x0153;na acceperunt po
testate&#x0303; ordinis sec&#x0169;d&#x0169; alior&#x0169; sente&#x0303;tiā, quo ad
cōsecratione&#x0303; corporis Christi. ergo antea nō
habebant claues, quia ista dātur simul. Et ideo
Armachanus putat, quòd tota potestas data
est Mar. 3. quando instituit eos apostolos. Le-
gitur enim quòd ascendens in montem, uoca<marginalia>Mar. 3.</marginalia>
uit ad se quos uoluit ipse, & uenerunt ad e&#x0169;,
& fecit quòd essent c&#x0169; illo, & ut mitteret eos
prædicare, & dedit eis potestatem curandi in-
firmos, & eijciendi dæmonia. Sed ad authori-
tatem apostolatus spectant claues tam ordinis
quàm iurisdictionis. Ergo t&#x0169;c acceperunt to-
tam potestate&#x0303;. Et posset cōfirmari, quia Pau-
lus non legitur accepisse aliam potestatem ni-
si apostolatus: quia à Christo domino nō legi
tur nisi solùm &#xA759; missus est ad prædicand&#x0169;, &
portandum nomen domini coram gentibus.
Actuum 9. Et ipse solùm uocat se elect&#x0169; apo-<marginalia>Act. 9.</marginalia>
stolum: ab apostolis aute&#x0303; nihil accepit, ut ipse
testatur, quòd qui uidebantur esse aliquid, ni<-P>

@@0@<filename:W0013-0067.jpg/>
@@1@<SE67>64 DE POTESTATE
<-P>nihil illi cōtuler&#x0169;t. Gal. 2. Et ibide&#x0303;, Qui opera-<marginalia>Gal. 2.</marginalia>
tus est Petro in apostolat&#x0169; circuncisionis, ope
ratus est & mihi inter ge&#x0303;tes. Sed Paulus ha-
buit omnem potestate&#x0303;: ergo quādo facti sunt
apostoli, receper&#x0169;t totam potestate&#x0303; spirituale&#x0303;.</P>
<P>&#x00B6; Ad hoc dubium primò non<milestone unit="article" n="9" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_45"/> magni refert
quando acceperint claues, aut ante passionem
uel post, modo constet eos accipisse, sicut ex
euangelio notum est. Secundò probabile est
eos accepisse claues, & potestatem, non simul,
sed per partes: itaque uidentur accepisse pote-
statem iurisdictionis in foro exteriori, Matt.
18. ordinis, quantum ad consecrationem cor-<marginalia>Matt. 18.</marginalia>
poris Christi, Luc. 12. claues uerò in foro inte-<marginalia>Luc. 12.</marginalia>
riori, Iohan. 20. Primatum autem, & plenitudi<marginalia>Iohan. 20.</marginalia>
nem potestatis uidetur Petrus accepisse Iohā.
21. Pasce oues meas. & quod Armachanus ait,<marginalia>Iohan. 21.</marginalia>
si non simul acceperunt totam potestatem, fo
re, ut non esset unum sacramentum ordinis,
non necesse est. Quāquam enim Christus po-
testatem clauium non simul totam nec uno lo
co dedit: non ideò tamen consequitur, ut etiā
pontifices possint eam authoritatem diuide-
re, sed totam simul tribuunt, & uno ordinis sa
cramento: nec fortasse possent diuisim trade-
re. Vel fortè satius esset dicere, quicquid ante
resurrectionem à Christo de hac potestate di
ctum, aut factum fuerit, totum intelligi debe-
re in futurum, id est post resurrectionem. Si-<-P>

@@0@<filename:W0013-0068.jpg/>
@@1@<SE68>ECCLESIAE. 65
<-P>cut enim Matth. 16. fuit tantum promissio cla<marginalia>Matt. 16.</marginalia>
uium, ubi omnia in futurum sequātur, Super
hanc petram ędificabo ecclesiam meam, & ti-
bi dabo claues regni cęlorum. ita uidetur insti
tutio in futurum facta Matt. 18. & sic Aposto-<marginalia>Matt. 18.</marginalia>
los nullas habuisse claues ante illa uerba, Acci
pite spiritum sanctum, quor&#x0169; remiseritis pec-
cata, &c. Certè puto ante resurrectionem nō
potuisse Apostolos exercuisse iurisdictionem
etiam in foro interiori, & dubito an potuis-
sent consecrare corpus Christi: quanquam de
hoc probabilius uidetur quòd potuerint: sed
opposit&#x0169; non est improbabile, sed nihil certi
de hoc haberi potest, nisi quòd habuerunt à
Christo claues, & potestatem omnem spiri-
tualem.</P>
<Z>VTRVM POTESTAS SPIRI-
tualis sit supra potestatem ciuilem.
<A-1>SVMMA.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Potestas spiritualis, quòd sit præstantior, & eminen
tior potestate temporali, ostenditur.</A-1></negEZ>
<P><A-1>2 Papa, an sit orbis dominus.</A-1></P>
<negEZ><A-1>3 Potestas temporalis quòd non dependeat à summo
pontifice, sicut aliæ potestates spirituales inferio=
res, &c.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>4 Potestas ciuilis, quòd non sit subiecta potestati tempo
rali papæ tanquam domino temporali.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>5 Papa, quòd non habeat iudicare, saltem uia ordina=
ria, de causis principum, aut regnorum titulis, nec po</A-1><-P>

@@0@<filename:W0013-0069.jpg/>
@@1@<SE69>66 DE POTESTATE
<-P><A-1>test ad eum appellari in causis ciuilibus.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>6 Papa, quòd non habeat potestatem deponendi prin=
cipem secularem, etiam ex iusta causa ratione autho=
ritatis temporalis.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>7 Papa, quòd non habeat confirmare, nec poßit infir=
mare leges ciuiles.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>8 Potestas merè temporalis, quòd nulla sit in papa, ui=
delicet quæ ad finem ordinetur temporalem.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>9 Potestas temporalis, quòd non dependeat à spiritua=
li omnino eo modo, quo ars, siue facultas inferior de=
pendet à superiori.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>10 Potestas ciuilis, quòd aliquo modo subiecta sit, non po
testati temporali summi pontificis, sed potestati spiri
tuali.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>11 Ecclesiæ quòd insit aliqua potestas, & authoritas
tempor alis in toto orbe.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>12 Papa, quòd in ordine ad finem spiritualem habeat
amplißimam potestatem temporalem supra omnes
principes, & reges, & imperatorem.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>13 Potestas temporalis in summo pontifice, qualiter in=
telligatur.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>14 Papa, an, & quando esset audiendus rege contradi=
cente, & quando non, in his, quæ ad aliquam legem
ciuilem, aut administrationem temporale&#x0303; attinent.</A-1></negEZ>
<P><A-1>15 Christus, an totius orbis fuerit dominus.</A-1></P>
<P><A-1>16 Christus, quòd non fuerit rex hæreditaria succeßione.</A-1></P>
<negEZ><A-1>17 Christus, quòd dono dei non habuerit dominium tem=
porale, quale est dominium principum.</A-1></negEZ>
<P><A-1>18 Christi regnum in toto orbe, quo titulo fuerit.</A-1></P>
<P><INI2>D</INI2>ISSER VIMVS, quanquam non
pro rei dignitate, sed tamen pro tempo<-P>

@@0@<filename:W0013-0070.jpg/>
@@1@<SE70>ECCLESIAE. 67
<-P>ris & ingenij nostri angustia, de potestate spi-
rituali in genere, & de fine ipsius, & origine si
ue authore: uisus sum mihi nō abs re factur&#x0169;,
si priusquam descendamus ad disputandum de
subiecto ipsius potestatis, aliquid tractauero
de comparatione potestatis ciuilis & spiritua-
lis inter se. Et duas potissimùm quæstiones cō
stitui disputare. Altera, An potestas ciuilis sit
subiecta spirituali potestati. Altera, An econ-
trario ecclesiastici sint subiecti potestati ciui-
li. nam utraque quæstio in utranque partem
affertores & defensores non paucos, nec po-
stremi nominis habet. Est ergo quæstio, An
potestas spiritualis sit superior ad potestatem
temporalem, aut ciuilem. Et quia, ut in præsen
tia supponimus, & infrà probaturi sumus, pa-
pa est princeps summus in tota potestate eccle
siastica: quęritur, utr&#x0169; papa sit superior ad oe&#x0303;s
principes & potestates te&#x0303;porales. Nec reuoco
in disputationem, utrum ex duabus potestati
bus sit perfectior. Est enim in confesso, spiri-
tualem<milestone unit="article" n="1" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_46"/> esse præstantiorem, & emine&#x0303;tiorem,
& supremę dignitatis. Facultates enim sicut &
artes & potentiæ æstimandæ sunt ex fine, si-
cut & omnia alia, quæ ad finem sunt. Finis au-
tem potestatis spiritualis longè excellit finem
temporalem potestatis, quātum scilicet perfe-
cta beatitudo, & ultima felicitas excellit hu-
manam, aut terrenam felicitatem. Et ut ait In<-P>

@@0@<filename:W0013-0071.jpg/>
@@1@<SE71>68 DE POTESTATE
<-P>nocentius in c. solitæ. de maio, & obedienti.
Spiritualia tanto temporalibus sunt digniora,
quanto anima præfertur corpori. Et Hebr. 7.<marginalia>Heb. 7.</marginalia>
Apostolus probat dignitatem sacerdotij euan
gelici ex eo, quòd Melchisedec, qui erat Dei
sacerdos, benedixit Abraham. Gene. 14. Sine<marginalia>Gen. 14.</marginalia>
cōtrouersia a&#x0169;t maior est qui benedicit, quàm
qui benedicitur. Abraham autem erat prin-
ceps temporalis, aut personam gerebat tempo
ralis potestatis. Omnino igitur maior & augu
stior est potestas spiritualis temporali, atque
adeò maiori cultu & obseruantia prosequen-
da. Ergo omissa hac comparatione ad aliam
trāseamus, Vtrum scilicet papa sit superior po-
testate ciuili iurisdictione & authoritate. Et
quidem sunt qui tanto studio, & fauore ponti
ficum feruntur, ut putent Reges & alios prin-
cipes temporales non esse nisi uicarios, aut le
gatos Romani pōtificis, & ut ministros pote
statis papalis, & quòd omnis potestas tempo-
ralis deriuetur à Romano pontifice. Alij econ
trario ita eximunt principes à potestate eccle-
siastica, ut nihil penè integrum relinquant ec-
clesiasticæ potestati, sed omnes causas etiam
spirituales uelint deferri ad iudicium ciuile, &
illic terminari. Nos inter utrosque utrā que po
testatem temperantes, aliquot propositioni-
bus quæstioni propositæ respondebimus.</P>
<P>&#x00B6; Prima propositio, Papa<milestone unit="article" n="2" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_47"/> non est orbis domi<-P>

@@0@<filename:W0013-0072.jpg/>
@@1@<SE72>ECCLESIAE. 69
<-P>nus. Probatur Matt. 20. & Luc. 22. Scitis quia<marginalia>Matt. 20.</marginalia>
principes gentium dominātur eorum, & qui<marginalia>Luc. 22.</marginalia>
maiores sunt potestatem exercent inter eos,
non ita erit inter uos. & statim, Filius homi-
nis nō uenit ministrari, sed ministrare, & ani-
mam suam dare redemptionem pro multis. In
quo loco uidetur Dominus uetuisse, ne etiam
priuati uellent dominari, tantum abest, ut eis
principatum tradiderit. Quem locum Bernar-<marginalia>Bernardus</marginalia>
dus inducit de considera. ad Eugenium libro
2. dicens, Nam quid tibi aliud dimisit S. Apo-
stolus? Quod aute&#x0303;, inquit, habeo, hoc tibi do.
Quid illud? unum scio, non est aurum, nec ar
gentum. Esto ut alia quacunque ratione hoc ti
bi uendices, sed nō apostolico iure: nec enim
ille tibi dare quod nō habuit, potuit: quod ha
buit dedit, solicitudinem (ut dixit) super eccle
sias. nunquid dominationem mundi? Ipsum
audi. Nec dominātes, inquit, in clero, sed for
ma facti gregis. & ne forte putes sola humilita
te dictum, non etiam in ueritate, uox Domi-
ni in euangelio est, Principes gentium domi-
nantur, &c. Planè Apostolis interdicitur do-
minatus. Quomodo tu & tibi usurpare audes
aut dominās apostolatum, aut Apostolis do-
minatum. planè ab alterutro prohiberis: si
utrunque simul habere uoles, perdes utrun-
que, alio qui non te exceptum illorum nume-
ro putes, Ipsi regnauerunt, & non ex me, prin<-P>

@@0@<filename:W0013-0073.jpg/>
@@1@<SE73>70 DE POTESTATE
<-P>cipes extiterunt, & non cognoui. forma apo-
stolica hęc est, Dominatio interdicitur, indi-
citur ministratio. Et infrà, Exi in agrum, ager
mundus est, exi non tanquam dominus, sed
tanquam uillicus. Item papa fatetur se recepis-
se dominium aliquarum terrarum ab Impera-
tore. 12. q. 1. c. futurum. Ite&#x0303; patet 96. dis. c. cùm
aduenerunt. Ventum est ultrà, sibi nec Impe-
rator iura pontificatus arripiat, nec Ponti-
fex nomen Imperatoris sibi usurpet. Pręterea,
Papa non habet dominium in terris infide-
lium, quia non habet potestatem nisi intra ec-
clesiā: de his enim quę foris sunt, nihil ad e&#x0169;,
secundum Apostolum 1. ad Corin. 5. & infide<marginalia>1. Cor. 5.</marginalia>
les sunt uerè domini, cùm Apostolus Roma.
13. præcipiat eis pendi tributum etiam à fideli-<marginalia>Rom. 13.</marginalia>
bus, & dicit eos habere potestatem à Deo, &
obediendum legibus eorum, & tame&#x0303; illi non
habent dominium à papa: quia certè ipse nol-
let eos habere, & dat operam ad euertendum
imperium paganorum. ergo non est dominus
orbis. Ex quo patet error multorum iuriscon-
sultorum, ut Archiepi. Panormita. Angeli. &
Ancho. Syluest. & multorum aliorum, qui pu
tant, quòd papa est dominus orbis propriè do
minio te&#x0303;porali, & quòd habet authoritatem
& iurisdictionem temporalem in toto orbe
supra omnes principes. Hocego nō dubito es
se manifestè falsum, cùm tamen ipsi dicant esse<-P>

@@0@<filename:W0013-0074.jpg/>
@@1@<SE74>ECCLESIAE. 71
<-P>manifestè uerum. ego puto esse merum com-
me&#x0303;tum in adulationem & assentationem pon
tificum, unde & cordatiores iurisconsulti op-
positum tene&#x0303;t, ut Iohan. An. & Hugo, nec S.
Tho. qui fuit studiosissimus authoritati pon-
tificiæ, hoc dominium unquam tribuit sum-
mo pontifici. Patet etiam secundò, esse non
solùm falsum, sed ludibrio dign&#x0169;, quòd ijdem
dic&#x0169;t in donatione facta Syluestro, si qua fuit:
uel in posteriori à Philippo Augusto, nō fuis-
se factam donationem, fed restitutione&#x0303;: imò
econtrario Syluestrum donasse Constantino
imperium orientale propter bonum pacis. Et
similiter quòd papa non utitur administratio
ne te&#x0303;porali in toto orbe Christiano: hoc, in-
quiunt, non esse propter defectum authorita-
tis, sed propter nutriendum in filijs uinculum
unitatis & pacis. Certè hoc nullum habet fun
damentum in scripturis, nec usquā legimus
hanc potestatem datam Apostolis à Christo,
nec ipsos ea usos, nec docuisse se habere ali-
quod tale domini&#x0169;: imò nec ipse papa unquā
agnouit hāc potestate&#x0303;, imò opposit&#x0169; testatur
in multis locis, ex quib&#xA770; aliqua adducta sunt:
& apertè doctissimus Innocentius in c. per ue
nerabilem. qui filij sint legitimi. dicit se nō ha-
bere potestatem in temporalibus supra regem
Franciæ.</P>
<P>&#x00B6; Secunda propositio, Potestas<milestone unit="article" n="3" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_48"/> temporalis<-P>

@@0@<filename:W0013-0075.jpg/>
@@1@<SE75>72 DE POTESTATE
<-P>non dependet à summo Pontifice sicut aliæ
potestates spirituales inferiores, puta sicut
episcopatus, aut curatus, aut aliæ potestates
spirituales: Probatur ista ex prima, Quia epi-
scopis & inferioribus potestatibus ipse dat
potestatem & authoritatem certo modo, ut
infrà disputabitur: sed Regibus, & principi-
bus nullā dat potestate&#x0303;, quia nemo dat quod
non habet: ipse autem nō est dominus, ut pro
batum est. Ergo nec potest dare dominium, &
per consequens nec facere Reges, nec princi-
pes temporales, dico per potestatem tempora
lem. Hoc etiam probatum est in pręcedenti-
bus per confessionem ipsorum summorum
pontificum. Et probatur etiam ratione, Quia
potestas temporalis erat ante claues ecclesiæ:
erāt enim principes ueri & domini tempora-
les ante adue&#x0303;tum Christi, nec Christus uenit
tollere aliena, &c. nec ecclesia indiget hoc do
minio, &c. Ista propositio nō omnino est ea-
dem cum prima: quia fieri posset, ut ad papam
spectaret cōstituere Reges, licet non esset ipse
dominus, sicut dat dominium, & titulum ad
præbendam, & bona temporalia, quorum nō
est dominus propriè: & sicut Imperator facit,
& instituit duces, quāuis non sit propriè do-
minus illius ditionis, quia non posset sibi re-
seruare. Sed dico quòd nec hoc modo papa
est supra Reges, & principes, quòd institutio<-P>

@@0@<filename:W0013-0076.jpg/>
@@1@<SE76>ECCLESIAE. 73
<-P>eorum, uel fuerit, uel posset esse à summo pon
tifice, nec dubito plus de ista, quàm de prima,
licet etiam assertores alterius partis communi
ter dicant, quòd papa instituit omnem pote-
statem temporalem tanquam delegatam, &
subordinatam sibi: & &#xA759; ipse cōstituit Con-
stantinum Imperatorem: sed totum hoc est fi-
ctitium, & sine quacunque probabilitate, nec
innititur uel ratione, uel testimonijs uel scri-
pturæ, uel saltem alicuius ex patribus, uel ue-
rè theologis. Sed glossatores iuris hoc domi-
nium dederunt papæ, cùm ipsi essent paupe-
res rebus, & doctrina. Item dominia priuata
non dependent à papa: ergo nec publica.</P>
<P>&#x00B6; Tertia propositio, Potestas<milestone unit="article" n="4" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_49"/> ciuilis non est
subiecta potestati temporali papæ. nō dico au-
tem, quòd non sit subiecta papæ: quia certum
est omnes potestates esse subiectas papę ratiōe
potestatis spiritualis, quia omnes sunt oues, &
ipse est pastor. Sed dico non esse subiectam ei
tanquam domino temporali. Hæc proposi-
tio differt à prima & secunda. Quia dato quòd
non esset dominus orbis, nec haberet insti-
tuere dominos: posset esse superior, sicut Impe
rator est superior aliquibus Regibus, & tame&#x0303;
nec est dominus regnor&#x0169;, nec instituere habet
reges in illis prouincijs: uel sicut Rex Frācor&#x0169;
proximis te&#x0303;porib&#xA770; erat superior ad comite&#x0303; Flā
drię, & tame&#x0303; nec erat propriè dominus, nec in<-P>

@@0@<filename:W0013-0077.jpg/>
@@1@<SE77>74 DE POTESTATE
<-P>stituebat comite&#x0303;: imò Rex est supra omnes pri
uatas personas regni, & tamen non facit eos
dominos rer&#x0169; suarum. Dico ergo, &#xA759; nec hoe
modo principes, aut reges subijciuntur papæ.
Ista non indiget probatione, patet enim ex-
præcedentibus. Sed potest confirmari, Quia
respub. temporalis est respublica perfecta, &
integra. ergo non est subiecta alicui extra se,
aliâs non esset integra. ergo potest sibi consti-
tuere principe&#x0303; nullo modo subiectum. Item
tempore quo fuerunt Reges, & sacerdotes
in populo Israe&#x0308;l, non legimus, quòd sacer-
dotes haberent temporale dominium. Vn-
de eigo cùm in Scriptura nihil habeatur de
hac potestate, ortum habuit hæc potestas? Va
lidissima probatio omnium istorum est, Quia
non probatur aliquo modo hæc temporalis
potestas in summo Pontifice. ergo non habet
illam. Item quare episcopus non haberet illam
potestatem temporalem in suo episcopatu?
Ex his propositionibus sequitur corollarium
manifestè, quòd<milestone unit="article" n="5" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_50"/> papa nō habet iudicare sal-
tem uia ordinaria de causis principum, aut iu-
ribus ditionum, & regnorum titulis, nec po-
test ad eum appellari in causis ciuilibus. Hæc
patet ex dictis, quia si non est nec dominus,
nec superior, non est quare ad eum appelletur:
& dico papam non habere hanc potestate&#x0303; non
solùm quātum ad usum, & executionem, sed<-P>

@@0@<filename:W0013-0078.jpg/>
@@1@<SE78>ECCLESIAE. 75
<-P>nec quant&#x0169; ad authoritate&#x0303;. Qui enimsunt de-
fensores temporalis potestatis in papa, faten-
tur quidem papam non habere usum & execu
tionem ordinariam huius potestatis: sed hoc
non defectu authoritatis, sed quia ipse dedit,
& transtulit potestatem & usum eius in prin-
cipes. Ego uero dico ipsum nec habere usum
nec potestatem, & ideo nec ad ipsum spectare
iudicium causarum temporalium, nec in pri-
ma instantia, nec in gradu appellationis. Dico
uerò ordinarie: non enim nego, quin in casu
possit haberi recursus ad papam, & quòd ipse
possit rescindere iudicium ciuile. Sed hoc nō
ratione potestatis temporalis, sed ratione spi-
ritualis præcisè, ut statim dicturus sum. Hanc
conclusionem confitetur Alexander papa ter-
tius in c. causam. extra. Nos atte&#x0303;dentes, quòd
ad regem pertinet, non ad ecclesiam de poses-
sionibus iudicare, ne uideamur iuri Anglor&#x0169;
detrahere, qui ipsarum iudicium ad se asser&#x0169;t
pertinere, fraternitati uestrę mādamus, Regi
possession&#x0169; iudici&#x0169; relinque&#x0303;tes, &c. Et Ber-
nardus ad Eugenium, In criminibus, non in
possessionibus potestas uestra: propter illa si
quidem has accepistis claues regni cælorum.
& infrà, Habent hæc infima terrena iudices
suos, & principes terræ. Idem Innocentius ter
tius in c. nouit. de iudicijs. Non enim intendi-
mus iudicare de feudis, cuius scilicet ad ipsum<-P>

@@0@<filename:W0013-0079.jpg/>
@@1@<SE79>76 DE POTESTATE
<-P>regem spectat iudicium. Sequitur secundò,
quòd<milestone unit="article" n="6 ̋rendition="#asterisk" xml:id="s4013_51"/> ipse non habet potestatem deponendi
principem secularem, etiam ex iusta causa, eo
modo quo potest deponere episcopum. Hoc
semper intelligo, ratione authoritatis tempo-
ralis: quia per potestatem spiritualem, & in ca
su, secus est, ut postea dicā. Hoc corollarium
patet ex dictis. Sequitur tertiò, quòd<milestone unit="article" n="7" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_52"/> nec ha-
bet confirmare, nec potest infirmare leges ciui
les. Patet ex dictis, quia si potestas ciuilis nō de
pe&#x0303;det ab eo, ergo nec actus potestatis ciuilis.</P>
<P>&#x00B6; Quarta propositio, In<milestone unit="article" n="8" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_53"/> papa nulla est po-
testas merè temporalis. Declaro hāc Potestas
ciuilis, & te&#x0303;poralis est, quæ habet finem tem-
poralem: spiritualis est, quæ habet finem spiri-
tualem. Dico quòd in papa nulla est potestas,
quæ ordinetur ad finem temporalem, quæ est
merè temporalis potestas. Ita tenet Caieta. in
apolo. c. 6. ad octauum argume&#x0303;tum Almani.
Probatur, Quia ut suprà dict&#x0169; est, potestas spi
ritualis distinguitur à temporali ex fine, quia
potestas spiritualis tendit ad finem spiritua-
lem. sed summus pontifex non est nisi perso-
na, uel sacerdos, in quo est summa potestas ec-
clesiastica: ergo nō habet potestatem, quæ ha-
bet finem temporalem. Et confirmatur, Sine
aliqua potestate purè temporali esset summus
pontifex, quia haberet summam potestate&#x0303; ec-
clesiasticam: ergo non est ponenda in eo ali-<-P>

@@0@<filename:W0013-0080.jpg/>
@@1@<SE80>ECCLESIAE. 77
<-P>qua potestas temporalis. Confirmatur secun-
dò, Necessitas & ratio rerum sumenda est ex
fine, sed nullus finis est ponendi hanc pote-
state&#x0303;, ergo. Et quamuis inter defensores alte-
rius sententiæ sint aliqui de numero Thomi
star&#x0169;, tame&#x0303; puto S. Thomā esse huius senten-
tiæ, tum quia, ut dictum est, cùm fuerit studio
sus impe&#x0303;diò pontificum, nun quā tamen hu-
iusmodi potestatem tribuit papæ, tum maxi-
mè, quia ut infrà alio loco dicturus sum sec&#x0169;-
dum S. Tho. ecclesiastici sunt exe&#x0303;pti à tributis
priuilegio princip&#x0169; seculari&#x0169;. Quòd si papa est
Dominus te&#x0303;poralis, ut isti autumant, et Reges
habent imperi&#x0169; ab ipso, non erat opus priuile
gio principum ad exemptione&#x0303; ecclesiasticor&#x0169;.</P>
<P>&#x00B6; Quinta propositio, Temporalis<milestone unit="article" n="9" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_54"/> potestas
nō depe&#x0303;det à spirituali omnino, eo modo quo
ars, siue facultas inferior depe&#x0303;det, à superiori,
ut frænor&#x0169; ars inseruit equestri, fabrilis nauti
cæ, armorum militari. Hāc posuit propter do-
cto. qui hanc comparationem ponunt inter
istas duas potestates. Probatur, Potestas ciui-
lis non est præcisè propter spiritualem, sed ars
inferior est pręcisè propter superiorem. ergo
comparatio non est omnino similis. Antece-
dens pro utraque parte patet. Nam si nō esset
militaris, nō esset armor&#x0169; ars, nec fręnor&#x0169;, ni-
si esset equestris. Sunt enim oe&#x0303;s huiusmodi or
ganicæ, id est, instrumentales: cessante aute&#x0303; fi-<-P>

@@0@<filename:W0013-0081.jpg/>
@@1@<SE81>78 DE POTESTATE
<-P>ne, nullus est instrumenti usus, imò nullum
esset instrumentum. Non sic autem est de po-
testate ciuili in ordine ad spiritualem. Dato
enim quòd non esset aliqua potestas spiritua-
lis, nec aliqua beatitudo supernaturalis, esset
aliquis ordo in te&#x0303;porali repub. & esset aliqua
potestas sicut est in rebus naturalibus, etiam
irrationalibus, inter quas aliqua agunt, alia pa
tiuntur propter bonum duntaxat uniuersi. er-
go magna est differentia. Non est ergo sic in-
telligendum, quòd una dependet ab alia, &#xA759; sit
præcisè propter illam uel tanquā instrumen-
t&#x0169; eius, uel tanquam pars illius: sicut potestas
prætoris, est pars regiæ potestatis, sed est inte-
gra & perfecta potestas in se, & &#xA753;pter propri&#x0169;
fine&#x0303; immediatè: sed nihilominus est aliquo
modo, ut suprà dict&#x0169; est, ordinata ad potesta
tem spiritualem. Et confirmatur, Quia ex sen-
tentia melior&#x0169; philosophorum, uir fortis de-
beret ponere uitam pro repub. etiam si non
esset aliqua felicitas post hanc uitam. Ergo ad-
huc maneret respublica secluso fine spiritualis
potestatis, & per consequens maneret aliquis
ordo principatus, & subditorum, sine quo nō
esset propria respublica.</P>
<P>&#x00B6; Sexta propositio, His non obstantibus, po
testas<milestone unit="article" n="10" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_55"/> ciuilis aliquo modo subiecta est, non
potestati temporali summi Pontificis, sed po-
testati spirituali. Probatur, Quia si finis alicu-<-P>

@@0@<filename:W0013-0082.jpg/>
@@1@<SE82>ECCLESIAE. 79
<-P>ius facultatis dependet à fine alterius faculta-
tis: ergo etiam facultas dependet à faculta-
te. 1. Ethico. Hanc comparationem ponit S.
Tho. secunda secundæ. q. 40. arti. 3. ad tertium.
Sed finis temporalis potestatis dependet à fi-
ne spiritualis aliquo modo: ergo etiam pote-
stas ciuilis à spirituali. Assumptum probatur,
Quia specialitas humana est imperfecta, & or
dinatur in beatitudinem supernaturalem tan-
quam in perfectam, sicut ars armorum fabri-
candorum ordinatur in militarem & impera-
toriā, & fabricandi naue&#x0303; nauticæ, & fabricādi
uomeres agri culturæ, & sic de alijs. Itaque nō
oportet imaginari, &#xA759; potestas ciuilis, & spiri-
tualis sint sicut sunt duæ respublicæ disparatæ
& differentes, ut Gallor&#x0169;, & Anglorum. Et
cōfirmatur hoc & declaratur, Si enim admini
stratio ciuilis esset in detrime&#x0303;t&#x0169; administratio
nis spiritualis, etiā si ad fine&#x0303; propri&#x0169; ciuilis po
testatis esset cōmoda administratio: tamen te
neretur Rex, aut princeps mutare huiusmodi
administratione&#x0303; (ut statim &#xA753;baturus sum). Er-
go ciuilis potestas est subiecta aliquo modo
potestati spirituali. Sed cōtrà, Quia etiā si ad-
ministratio spiritualis noceret reipub. tenere
tur Pōtifex mutare. Respōsio, Nō est uerum,
si esset necessarium, uel ualde utile, & tamen
etiam si perirent bona temporalia, debere&#x0303;t po-
ni pro spiritualibus in necessitate, uel magna<-P>

@@0@<filename:W0013-0083.jpg/>
@@1@<SE83>80 DE POTESTATE
<-P>utilitate. Nec ualet dicere, quòd licet hoc sit
uerum, tamen hoc non est, nec ratione subie-
ctionis, aut dependentiæ, sed quia finis spiri-
tualis potestatis est perfectior, quàm ciuilis, &
ideo ex ordine charitatis debet opponi bo-
num spirituale bono te&#x0303;porali. hoc, inquam,
non ualet. Nam si potestas temporalis, non ali
quo modo subijceretur spirituali, & ordinare-
tur ad illam, dato quòd bon&#x0169; spirituale esset
maius, non inde nasceretur obligatio ad con-
seruandum bonum spirituale cum detrime&#x0303;to
boni temporalis. Probatur, Nam gubernator
unius reipub. non tenetur, imò non debet cō-
seruare bonum alterius reipub. quantumcun-
que maiori cum detrimento suæ reipublicæ.
Imò nec homo priuatus tenetur adire detri-
mentum bonorum suorum pro conseruatio-
ne alienæ reip. Si ergo respublica ciuilis & spi
ritualis essent omnino indepe&#x0303;de&#x0303;tes, sicut duę
respu. temporales, uel sicut duæ artes imperti-
nentes, nō teneretur princeps te&#x0303;poralis subue
nire spiritualibus cum detrimento tempora-
lis reipub. Nec valet dicere, quòd Rex tenetur
subuenire rebus spiritualibus, quia est respe-
ctu subditorum suorum: & si subditi facerent
iacturā in bonis spiritualibus, iam opus esset
subuenire cum quocunque detrimento bo-
norum, uel gubernationis te&#x0303;poralis, aliâs no-
ceret illis: sed hoc est propter subiectionem,<-P>

@@0@<filename:W0013-0084.jpg/>
@@1@<SE84>ECCLESIAE. 81
<-P>hoc, inquam, non ualet, quia nō solùm respe-
ctu subditorum suorum. Sed si ex administra-
tione reipublicæ ciuilis in Hispania fieret ma-
gna iactura bonorum spiritualium in Africa,
teneretur princeps corrigere huiusmodi ad-
ministratione&#x0303;. Ergo hoc est propter depe&#x0303;den-
tiam, & ordinationem. Et confirmatur hoc,
Quia tota ecclesia est un&#x0169; corpus, nec ex repu
blica ciuili & spirituali fiunt duo corpora: sed
unum tantùm, ut certum est ex apostolo Pau-
lo, ut suprà inductum est. quia Christus est ca
put totius ecclesiæ, & esset monstruosum, uel
unum corpus esse sinc capite, uel unum caput
habere duo corpora, sed in uno corpore om-
nia sunt inuice&#x0303; cōnexa, & subordinata, & par-
tes ignobiliores sunt propter nobiliores. Er-
go etiā in republica Christiana oi&#x0303;a sunt subor
dinata, & cōnexa, & officia, & fines, & potesta
tes: & nullo modo est dice&#x0303;d&#x0169;, quòd spiritualia
sunt &#xA753;pter te&#x0303;poralia. Ergo ecōtrario te&#x0303;poralia
sunt propter spiritualia, & dependent ab illis.
Item probatur, Quia non uidetur esse minoris
dignitatis sacerdos nouæ legis, quàm ueteris
legis, qui poterat etiam causas temporales in
casu terminare, ut suprà probatum est Deu. 17.</P>
<P>&#x00B6; Septima propositio, In ecclesia<milestone unit="article" n="11" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_56"/> est aliqua
potestas, & authoritas temporalis in toto or-
be. Ista patet primò ex. c. oe&#x0303;s. dist. 22. in quo Ni
colaus papa inquit, Christus beato Petro uitæ<-P>

@@0@<filename:W0013-0085.jpg/>
@@1@<SE85>82 DE POTESTATE
<-P>æternæ clauigero, terreni simul, & cælestis im
perij iura commisit. ubi gl. Argumentum, in-
quit, quòd papa habet utrunque gladium, spi
ritualem scilicet & temporalem. Item allegat
66. d. c. tibi duo, & c. nos sanctorum & c. iura-
tos. Item est expressa determinatio beati Ber-
nardi ad Eugen. ubi tamen nihil omnino tri-
buit assentationi & gratiæ Pontificis, sed po-
tiùs quātum licet, reprimit ambitionem illius
sedis. Et probatur ratione, Necessari&#x0169; fuit ad
commodam administrationem ecclesię & ad
finem spiritualem ecclesiæ, ut in ecclesia esset
potestas temporalis. Ergo est pone&#x0303;da talis po-
testas. Antecedens probatur, & declarabitur
in octaua propositione, quæ talis est.</P>
<P>&#x00B6; Octaua propositio, In<milestone unit="article" n="12" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_57"/> ordine ad finem spi
ritualem papa habet amplissimam potestatem
temporalem supra omnes Principes & Reges
& Imperatorem. Et primò, quòd in ecclesia
sit potestas temporalis in ordine ad finem spi-
ritualium, probatur: quia temporalia, ut suprà
dictum est, aliquo modo sunt necessaria & or
dinata ad finem spiritualem. Ergo Christus
non satis prouidisset, & cauisset rebus spiritua
libus, si non reliquisset aliquam potestatem,
ad quam spectaret quando opus esset ordina-
re, & uti temporalibus conuenienter ad finem
spiritualem: sed hoc nō spectat ad offici&#x0169; prin
cipum secularium, qui ignorāt proportionem<-P>

@@0@<filename:W0013-0086.jpg/>
@@1@<SE86>ECCLESIAE. 83
<-P>rerum temporalium ad spiritualia, nec habent
curam rerum spiritualium: ergo ista cura uten
di te&#x0303;poralibus ad spiritualia, est potestatis ec-
clesiasticæ: ergo si necessarium sit ad conserua-
tionem, aut administrationem rerum spiritua
lium aliquando uti materiali gladio, & autho
ritate temporali, papa hoc poterit. Dico uerò,
quòd habet amplissimā potestate&#x0303;: quia quan-
tùm, & quando necesse est ad finem spiritua-
lem, potest non solùm omnia, quæ principes
seculares possunt, fed & facere nouos princi-
pes, & tollere alios, & imperia diuidere, & ple
raque alia. Sed ut hæc magis exponantur, du-
bitatur, Vtrum<milestone unit="article" n="13" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_58"/> hæc potestas temporalis in
summo pontifice intelligatur solùm mediāte
potestate, & gladio spirituali, an immediatè
exercere potestatis temporalis actum: exem-
pli gratia, si pro defensione fidei necesse est ut
Hispani proficiscantur ad bellum aduersus Sa
racenos, utrum papa solùm possit censuris, &
præceptis cogere Rege&#x0303; ut proficiscatur ad bel-
l&#x0169;: an ipse indicere bell&#x0169; &#xA753;pria authoritate, &
uocare Hispanos in bellum, & &#xA759; teneātur e&#x0169;
sequi sicut Rege&#x0303;. Vel, ut sit exe&#x0303;pl&#x0169; familiarius,
Imperator fecit lege&#x0303;, ut possessor etiam malę fi
dei præscriberet, & suppono, quòd lex nō est
de se ita iniqua, quin haberet uim legis, nisi
esset reuocata: nihilominus quia est occasio
iniuriarum, & rapinarum, & plus mali affert,<-P>

@@0@<filename:W0013-0087.jpg/>
@@1@<SE87>84 DE POTESTATE
<-P>quàm boni, expedit ut tollatur & antiquetur.
Dubitatur an papa possit sua authoritate im-
mediata reuocare, & contrariam ferre, an so-
lùm possit præcipere Imperatori, & cogere ut
reuocet, & tollat. Respondeo primò, quòd pa
pa nō potest immediatè reuocare eam legem,
quia hoc spectat ad potestatem ciuilem: & pa-
pa non debet, nec potest usurpare potestatem
ciuilem nisi necessitate, aliâs faceret iniuriam
principibus, si occuparet officium eorum. Pro
batur, Quia si solùm per hoc quòd sit conue-
niens ad finem spiritualem aliquis actus pote-
statis ciuilis, posset papa, illam exercere, cùm
tota administratio temporalis sit necessaria ad
finem spiritualem, posset papa semper exerce-
re totam potestate&#x0303; ciuilem, & sic cessaret offi-
cium principum. Non ergo sufficit, ut aliquid
sit necessarium ad finem spiritualem ad hoc,
quòd spectet ad papam, sed oportet, ut illud
sit in casu necessitatis. id est ubi cessat potestas
ciuilis, & nō ubi facere potest officium suum.
Dico ergo quòd papa primò debet uti potesta
te spirituali, iubendo scilicet illud reuocari, &#xA759;
si nolit princeps secularis, tunc potest ipse, &
debet propria authoritate reuocare, & erit re-
uocata. Et eodem modo dico, si populus Chri
stianus eligeret principem infidelem, de quo
meritò timeret, quòd populum auerteret à fi-
de, ille nihilominus manendo in iure diuino<-P>

@@0@<filename:W0013-0088.jpg/>
@@1@<SE88>ECCLESIAE. 85
<-P>solùm, esset uerus princeps, nihilominus papa
deberet admonere populum, imò præcipere,
ut tolleret illum: quòd si nollet, aut non pos-
set, tunc papa sua authoritate posset eum tolle
re, & qui prius erat uerus princeps, authorita-
te papæ perderet principatum. Et similiter di-
co in alijs negotijs temporalibus, quòd papa
nō potest præuenire potestatem temporalem,
& quantumcunque potestas temporalis sit ne
gligens in administratione reipublicę si hoc
nō uergit in detrime&#x0303;tum rerum spiritualium,
Pōtifex nihil potest: sed si hoc uergit in iactu
ram grauem spiritualium, potest adhibere re-
medium eo modo, quo dictum est. Et simili-
ter si principes inter se belligerant de aliqua
prouincia cum manifesto detrimento, & ma-
lo religionis, non solùm potest interdicere eis
bellum, sed si aliter conuenire nō possunt, po-
test iudicare inter illos per authoritatem pro-
priam, & dare ius uni eorum, & auferre alteri.
Ratio omnium istorum est, quia respublica
spiritualis debet esse perfecta sicut & tempora
lis, & per consequens sibi sufficiens. sed respu-
blica tempotalis hoc iuris habet, ut si aliter nō
potest seruare se indemnem, & incolumem,
posset exercere iurisdictionem & authoritate&#x0303;
in aliena prouincia. Si enim aliter Hispani nō
possunt se defendere ab iniurijs Gallorum,
possent occupare ciuitates eorum, & consti-<-P>

@@0@<filename:W0013-0089.jpg/>
@@1@<SE89>86 DE POTESTATE
<-P>tuere eis nouos principes, & dominos, & pu-
nire nocentes, &c. propria authoritate facere,
ac si essent uerè domini, ut omnes doctores
habent fateri. Ergo similiter si potestas spiri-
tualis non potest seruare indemne&#x0303; suam rem-
publicam, poterit c&#x0169; authoritate omnia face-
re necessaria, ad illum finem: aliâs potestas es-
set manca, & non sufficienter instructa ad su&#x0169;
finem. Dubitatur secundò, Si<milestone unit="article" n="14" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_59"/> enim papa non
habet potestatem te&#x0303;poralem ordinariam, sed
duntaxat in casu necessitatis, si papa diceret ali
quam legem ciuilem, aut aliquam administra-
tionem temporalem non esse conuenientem,
& non expedire gubernationi reipublicæ, &
iuberet eam tolli, Rex autem diceret contra-
rium, cuius sententiæ standum esset? Respon-
deo, si papa diceret talem administrationem
non expedire gubernationi te&#x0303;porali reipubli-
cæ, papa non esset audiendus: quia hoc iudi-
cium non spectat ad eum, sed ad principem: &
dato, quòd uerum esset, nihil ad authoritate&#x0303;
papæ. Eo enim ipso quòd hoc non sit contra-
rium saluti animarum, & religioni, cessat offi-
cium papæ. Sed si papa dicat talem administra-
tionem cedere in detrime&#x0303;tum salutis spiritua
lis, ut quòd talis lex seruari nō posset sine pec-
cato mortali, aut esse contra ius diuinum, aut
esse fomentum peccatorum, standum esset iu-
dicio Pontificis, quia Rex non habet iudicare<-P>

@@0@<filename:W0013-0090.jpg/>
@@1@<SE90>ECCLESIAE. 87
<-P>de rebus spiritualibus, ut suprà dictum est. Et
hoc intelligitur, nisi apertè erraret, uel faceret
in fraude&#x0303;. Habet enim Pontifex rationem ha-
bere te&#x0303;poralis administrationis, nec quicquid
primo aspectu uidetur conducere ad promo-
uendum religionem, statim decernere sine re-
spectu rerum temporalium: non enim tenen-
tur nec principes nec populi ad optimam ra-
tionem uitæ Christianæ, nec ad hoc possunt
cogi, sed solùm ad conseruandum legem Chri
stianam intra certos limites, & terminos. Et
confirmatur hoc, quia cùm sint in una eccle-
sia relictæ à Christo duæ potestates distinctæ
ad conseruationem & incrementum bonor&#x0169;,
tam temporalium, quàm spiritualium, & pos-
sint non rarò oriri dubia & controuersiæ in-
ter utrāque potestatem, non uideretur per-
fectè prouisum ecclesiæ, nisi esset aliquod iu-
dicium, ubi terminarentur huiusmodi dubia:
aliâs omne regnum diuisum desolaretur Mat<marginalia>Matt. 12.</marginalia>
thę. 12. Luc. 11. Et nō est rationale dicere, quòd<marginalia>Luc. 11.</marginalia>
hoc spectet ad principes seculares, qui nō pos-
sunt rectè iudicare de spiritualibus. Ergo uide
tur quòd potiùs hoc spectet ad principes ec-
clesiasticos. Et præterea quātumcunque inter
ueniat detrimentum in administratione tem-
poralium, si ali quid est necessarium ad uitam
spiritualem subditorum, postponi debent te&#x0303;-
poralia. Et ideo cùm cognitio rerum spiritua-<-P>

@@0@<filename:W0013-0091.jpg/>
@@1@<SE91>88 DE POTESTATE
<-P>lium spectet ad prælatos ecclesiasticos, etiam
iudicium de comparatione temporalium ad
spiritualia oportet ut ad eos spectet. Ad hunc
sensum suprà positum uidetur ponere autho-
ritatem in temporalibus in summo Pontifice
Petrus de Palud. licet eam extendat benignius
quàm opus est. Et uide illum in trac. De potest
ecclesiæ. Bonifacius octauus in extrauaganti,
unam sanctam. In hac quidem scilicet Roma-
ni pontificis potestate, duos esse gladios, spiri
tualem scilicet & temporalem, euangelicis di-
ctis instruimur. Nam dice&#x0303;tibus Apostolis, Ec
ce duo gladij: hic, &c. & consequenter dicit,
Non est potestas nisi à Deo: quæ autem à Deo
sunt, ordinata sunt, nō autem ordinata essent,
nisi gladius esset sub gladio, & tanquam infe-
rior reduceretur per alium in suprema. Et ide&#x0303;
determinat Innocentius tertius in c. per uene
rabilem. qui fil. sint. legiti. Sed contra aliqua
ex prædictis possunt fieri argumenta, quibus
moti sunt aliqui ex authoribus ad sentie&#x0303;dum
contrari&#x0169; aliquar&#x0169; propositionum assertar&#x0169;.
An Christus fuerit dominus totius orbis. Ar-
guitur ergo primò, maximè contra tres pri-
mas propositiones, Christus<milestone unit="article" n="15" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_60"/> redemptor no-
ster fuit dominus orbis, etiam secundum hu-
manitatem: sed papa est uicarius Christi: ergo
papa est simpliciter uerus dominus orbis, &
sic habet omnimodam potestatem supra om-<-P>

@@0@<filename:W0013-0092.jpg/>
@@1@<SE92>ECCLESIAE. 89
<-P>nes principes, & supra omnem potestatem te&#x0303;-
poralem. Antecedens patet, quia ipse est Rex
regum, & dominus dominantium, Apoc. 18.<marginalia>Apoc. 18.</marginalia>
& ipse de se dicit, Data est mihi omnis pote-
stas in cælo & in terra Matth. 28. Et de ipso ha<marginalia>Matt. 28</marginalia>
betur in prophetis, quòd ipse dominabitur
Gentium. Psal. 21. Et regnum ipsius omnibus<marginalia>Psal. 21.</marginalia>
dominabitur. Psal. 102. & 46. quòd regnabit<marginalia>Psal. 102. &|46.</marginalia>
super Gentes. Minor autem probatur, t&#x0169; quia
absolutè dictum est Petro, Pasce oues meas,
Iohan. ultimo. sine limitatione ergo uidetur,<marginalia>Iohan. ulti=|mo.</marginalia>
quòd habet authoritatem pascendi sicut Chri
stus scilicet in spiritualibus, & temporalibus.
Item quia Apostolis dictum est, Sicut misit
me Pater, & ego mitto uos. Iohan. 20. sed<marginalia>Iohan. 20.</marginalia>
ipse missus est cum utraque potestate: ergo
etiam in ecclesia manet utraque potestas.
Item, Quia uidetur, &#xA759; se regem fecerit, quia
de hoc accusatus fuit, nec ipse uidetur negasse.
Luc. 23. & Iohan. 19. & Math. 27. Ad hoc argu<marginalia>Luc. 23.</marginalia>
mentum primùm dico, quòd non statim ua-<marginalia>Iohan. 19.</marginalia>
let, quia Christus habuit potestatem tempora<marginalia>Matth. 27.</marginalia>
lem, uel fuit orbis dominus: ergo hanc potesta
te&#x0303; reliquit in ecclesia, sicut doctores cōfiten-
tur, &#xA759;in Christo fuit potestas excellentiæ,
quam tamen nō reliquit in ecclesia. Nec enim
est in ecclesia potestas instituendi noua sacra-
menta, nec destituendi iam condita, nec re-
mittendi peccata sine sacrame&#x0303;to, quæ pote-<-P>

@@0@<filename:W0013-0093.jpg/>
@@1@<SE93>90 DE POTESTATE.
<-P>stas fuit in Christo, Et sic esto, quòd conceda
tur, quòd Christus habuerit dominium to-
tius orbis, expediebat quidem, quòd ipse ha-
beret, tum propter authoritate&#x0303; personæ, tum
quia erat renouaturus orbem, & ipse non po-
terat abuti potestate: non autem expediebat,
ut eam potestatem relinqueret in ecclelesia,
quia possent pontifices malè uti ad perniciem
ecclesiæ: sicut etiam doctores alterius senten-
tiæ fatentur non expedire, ut papa exerceat il-
lam potestate&#x0303;. Quid autem opus erat ista po-
testate mathematica, quam nusquā esset ec-
elesia in usu habitura? Sec&#x0169;dò, quia alio loco
prolixiùs h&#x0169;c loc&#x0169; de te&#x0303;porali potestate Chri
sti tractaui, in præsentia dico, quòd<milestone unit="article" n="16" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_61"/> Chri-
stus non fuit rex hæreditaria successione. Pa-
tet, quia de hoc regno nihil habemus in Euan
gelio, & frustra fingimus: & uidetur quòd
f&#x0153;mina nō posset uenire ad regnum, & sic nec
Christus. Tertiò dico, &#xA759;<milestone unit="article" n="17" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_62"/> nec puto e&#x0169; etiam
dono Dei habuisse dominium temporale, qua
le est dominium principum: sed regnum ipsius
fuit alterius rationis. Et utr&#x0169;que horum pro-
batur: quia ubicunque fit mentio de regno
Messiæ in Scriptura, semper ostenditur esse
alterius generis, & ad alium finem quàm re-
gna temporalia. Hoc patet in Psal. 2. Ego aute&#x0303;<marginalia>Psal. 2.</marginalia>
cōstitutus sum Rex ab eo super Sion mōtem
sanct&#x0169; eius, prędicās præcept&#x0169; eius. Quem lo-<-P>

@@0@<filename:W0013-0094.jpg/>
@@1@<SE94>ECCLESIAE. 91
<-P>cum ipse dignatus est exponere in Euange-
lio Iohan. 18. Regnum meum non est de hoc<marginalia>Iohan. 18.</marginalia>
mundo. Ego ad hoc ueni in mundum, ut te-
stimonium perhibeam ueritati. Quod ide&#x0303; est,
ac dicere, prædicans præceptum eius in quo lo
co profectò in sensu literali uidetur omnino
exclusisse omne&#x0303; opinionem de regno tempo-
rali. Cùm enim Pilatus interrogasset, Tu es
rex iudeorum, Respōdit Dominus, A temet-
ipso hoc dicis, an alii tibi dixer&#x0169;t de me? Quæ
uerba id apertè ostendunt. Nam Pilatus le-
gis ignarus, & religionis, non poterat intelli-
gere aliud regnum, nisi temporale, quale prin-
cipes seculi habent: at que adeò si hoc à se dice-
ret, an Christus scilicet esset rex non poterat
intelligere, nisi de regno temporali, & opor-
tuisset aliter respōdisse, quàm respondit. Si au
tem hoc dicebat ex criminatione Iudęorum,
qui dicebant eum se regem facere, aliter erat
respondendum. Et sic postquā Pilatus dixit,
Gens tua, & pontifices tui tradiderunt te mi
hi, Dominus uoluit eum admonere, ne deci-
peretur calumniis iudęorum, sed intelligeret,
quòd regnum, cuius Iudæos malè habebat
Christum se regem facere, nō esse tale regn&#x0169;,
quale Pilatus potuerat intellexisse, sed esse re-
gnum Messiæ, quod uon erat regnum de hoc
mundo, id est, non eiusdem rationis, nec ad
eum finem, ad quem alia regna ordinantur,<-P>

@@0@<filename:W0013-0095.jpg/>
@@1@<SE95>92 DE POTESTATE
<-P>sed ad prædicationem ueritatis: quasi dicat,
Noli falli, regnum meum, de cuius affectatio-
ne me Iudæi accusant, non est tale regnum,
qualia uestra regna. Itaque non negat cri-
men obiectum, si sanè, & uerè intelligatur,
Neque Iudæi unquam eum accusauerunt de
alio regno, nisi de regno Messiæ. sic enim di-<marginalia>Luc. 23</marginalia>
cebant Luc. 23. Hunc inuenimus subuerten-
tem gentem nostram, prohibentem tributa da
ri Cæsari, & dice&#x0303;tem se Christum regem esse.
Verum est autem, quòd Iudæi putabant re-
gnum Messiæ esse regnum temporale, cuius
sente&#x0303;tiæ etiam uide&#x0303;tur esse isti, qui ei tribuunt
hæreditario iure regnum Iudæorum, quod ta-
men Christus aperte negauit. Regnum<milestone unit="article" n="18 ̋rendition="#asterisk" xml:id="s4013_63"/> ergo.
Christi in toto orbe nec fuit ex aliquo princi-
pio humano, puta iure paterno, aut electione,
aut alio simili titulo, nec ad aliquem finem te&#x0303;-
poralem, sed fuit titulo redemptionis, sicut
Apostolus dixit, Factus est obediens usque ad<marginalia>Philip. 3.</marginalia>
mortem, propter quod & Deus exaltauit il-
lum, & donauit illi nomen, quod est super
omne nomen, ut in nomine Iesu omne genu
flectatur, cælestium, terrestri&#x0169;, & infernor&#x0169;.
Philipen. secundo. Atque etiam ad finem re-
demptionis, qui est finis spiritualis, ad que&#x0303; fi
ne&#x0303; habuit plenissimā potestate&#x0303;, etiā in te&#x0303;porali
bus, & potuit mutare omnia regna mundi, &
nouos principes instituere & alios redigere<-P>

@@0@<filename:W0013-0096.jpg/>
@@1@<SE96>ECCLESIAE. 93
<-P>in ordine&#x0303;, & priuatas facere, & omnia facere,
quæ ad finem redemptionis, propter quem
in orbem uenerat, opus essent: quam etiā po-
testatem in casu non negamus ecelesiæ. Pro-
fectò si omnes Christiani uellent principes pa
ganos eligere, papa posset obstare, & Christia
nos principes pręficere. Facit etiam illud, Non
enim misit Deus filium suum in mundum, ut
iudicet mundum, sed ut saluetur mundus per<marginalia>Iohan. 3.</marginalia>
ipsum. Iohan. 3. & alibi. Quis me constituit iu-<marginalia>Luc. 12.</marginalia>
dicem inter uos? Luc. 12. Et ratione probari
potest, quia non est usus ea potestate, & fru-
stra est potentia, quæ nō reducitur ad actum.
Sed dicunt propter dignitatem, & perfectio-
nem. magna uerò dignitas, quā affectaret Do-
minus, earum rerum scilicet quas omnes Pau-<marginalia>Philip. 3.</marginalia>
lus tāquā stercora arbitratus est, Philipen. 3.
Certè Christus uerbo docuit contemnere,
non solùm usum, sed proprietatem rer&#x0169; tem-
poralium, nedum exemplo sibi uendicasset.
ite&#x0303; faci&#x0169;t argument&#x0169; ex illo. Luc. 22. Ecce duo<marginalia>Luc. 22.</marginalia>
gladij hîc. De quo uide Caietan. in ientaculo.
<milestone unit="article" n="19" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_64"/> Bonifacius in extrauaganti intelligit. de gla
dio spirituali, & temporali. & Bernardus ad
Eugenium. Tertiò Arguitur, Zacharias pon-
tifex deposuit à Regno regem Francorum
Christianum, & præfecit in regno Pipin&#x0169;, Ca
roli magni patrem, ut testatur Gelasius. 15. qō.
6. c. alius. Stephanus papa trāstulit imperium à<-P>

@@0@<filename:W0013-0097.jpg/>
@@1@<SE97>94 DE POTESTATE
<-P>Gręcis ad Germanos tempore Constantini
imperatoris, & instituit primum imperato-
rem Carolum cognomento magnum, ut te-
statur Innocentius tertius in c. uenerabile&#x0303;. de
electione. uide in c. licet, de foro cōpete&#x0303;ti, & in
clementina, pastoralis. de re iudicata. Item In-
nocentius quartus Regi Portugalię interdixit
regni administratione&#x0303;, ut habetur in. c. gran-
di. de supplenda negligentia pręlatorum. lib. 6.
Ad omnia hæc respondetur, quòd nihilo plus
probant, quàm à nobis assertum est, quòd sci-
licet in casu summus pontifex omnia illa po-
test, ubi scilicet illa sunt necessaria ad tolle&#x0303;d&#x0169;
scandalum in regno, ad protectionem religio
nis contra paganos, & alia similia. Quartò ar-
guitur, Ad ecclesiasticam potestatem spectat
cognoscere de omni peccato mortali, saltem
deuoluitur iudicium ad illam per uiam corre-
ctionis fraternæ. Matthę. 18. C&#x0169; ergo in omni<marginalia>Matth. 18.</marginalia>
causa quantumcunque seculari altera pars fa-
cit iniuriam, ergo ecclesia poterit iudicare de
illa causa, & sic poterit cognoscere de omni
cōtrouersia, & causa seculari, quod spectat ad
potestatem ciuilem. Respondetur in multis ar-
ticulis & causis, Vtrum pars faciat iniuriam,
dependet ex iure ciuili: & ideo non spectat ad
potestatem ecclesiasticā de illa causa, sed opor-
tet &#xA759; terminetur in foro suo, scilicet ciuili.
Postquā autem illic terminata est, si pars alte-<-P>

@@0@<filename:W0013-0098.jpg/>
@@1@<SE98>ECCLESIAE. 95
<-P>ra nollet obedire, tunc ratione peccati posset
haberi recursus ad ecclesiam, sed non priús.
Sec&#x0169;dò, Ille processus, quo tales causę deuol-
uuntur ad iudicium ecclesiæ, est solùm ad fi-
nem correctionis fraternæ, & non ad satisfa-
ctionem partis læsæ: in foro autem ciuili con-
trario modo, & ideò iudicium illud potesta-
tis ecclesiasticæ nō est temporale, sed spiritua-
le, nec etiam illo iudicio debet aut potest papa
uti in fraudem, aut impedime&#x0303;tum iurisdictio-
nis ciuilis. De duobus gladiis clar&#x0169; est, quòd
in sensu literali nihil habetur. Sed c&#x0169; Christus
ostendisset eos habituros contradictionem,
& necesse esse habere defensionem, ipsi erran-
tes dixerunt, Ecce duo gladij hîc, &c. Vide
Turrem crematam libro. 2. c. 113. 114. 115. Sec&#x0169;-
dò potest fieri argume&#x0303;t&#x0169;, quia pōtifices distri
buunt prouincias infidelium, ut patet de insu
lis inue&#x0303;tis ab Hispanis: sed ex dictis patet solu-
tio. Nihilominus uitandus est error Ocham.
in dialog. lib. 6. c. 8. & in fine dialogi. & Ger-
son, lect. 4. de uita spirituali. quòd papa non
omnia peccata potest punire sente&#x0303;tia excom-
municationis, puta peccata, quæ sunt cōtra le-
gem naturæ, sed solùm quæ sunt directè con-
tra Euangelium, ut de sacrame&#x0303;tis, & fide. Hoc
est contra Paul. 2. Corin. 5. ubi excommunicat
incestum: quod tamen peccat&#x0169; est contra na-
turam.</P>

@@0@<filename:W0013-0099.jpg/>
@@1@<SE99>96 DE POTESTATE.
<Z>VTRVM ECCLESIASTICI
sint exempti à potestate ciuili.
SVMMA.</Z>
<negEZ><A-1>1 Ecclesiastici, quòd iure sint exempti, & liberi à pote=
state ciuili, &c.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>2 Clericorum, quòd non omnis exemptio sit de iure di=
uino.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>3 Clericorum aliqua exemptio à potestate seculari,
quòd sit de iure diuino.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>4 Clericorum personæ, quòd nō omnino, & quoad om=
nia sint exemptæ à potestate ciuili, nec iure diuino,
nec humano.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>5 Ecclesiasticæ personæ dato quòd non essent exemptæ
iure diuino, aut Cæsareo, quòd summus Pōtifex potuit
cas eximere à potestate ciuili.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>6 Clericorum exemptio, maximè quoad personas, ita
quòd nec iudicari, nec puniri à seculari postate pos=
sint, quòd sit multùm conformis iuri diuino, & na=
turali.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>7 Clericorum exemptio, siue sit de iure diuino, siue non,
quòd tamen non poßit à principe seculari huiusmodi
libertas, uel exemptio tolli.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>8 Clericor&#x0169; libertas si esset in manifestam Reipub. per=
niciem, & pontifices nollent remedi&#x0169; adhibere, quid
agendum.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>9 Prætores, & magistratus omnes citra Principe&#x0303;, quòd
grauiter errent, & peccent, iudicia exercentes contra
priuilegia clericorum, quāuis perniciosorum.</A-1></negEZ>
<P><INI2>S</INI2>E QVITVR consequenter, ut econtra-
rio quæramus, an ecclesiastici sint exe&#x0303;pti
à potestate ciuili. Ad quæstionem respondeo<-P>

@@0@<filename:W0013-0100.jpg/>
@@1@<SE100>ECCLESIAE. 97
<-P>breuiter per propositiones.</P>
<P>&#x00B6; Prima, Ecclesiastici<milestone unit="article" n="1" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_65"/> iure sunt exempti & li-
beri à potestate ciuili, ita ut non possint con-
ueniri apud iudicem secularem in causis crimi
nalibus, uel ciuilibus. 11. q. 1. & in uarijs locis,
quæ omitto, quia nota sunt, & non est opus
uos illorum admonere, & oppositum est con-
demnatum in concilio Constantiensi inter ar
ticulos Iohannis VVicleff.</P>
<P>&#x00B6; Sec&#x0169;da propositio, Non<milestone unit="article" n="2" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_66"/> omnis exemptio
clericor&#x0169; est de iure diuino. Probatur primò,
Hoc non habetur alicubi in iure diuino: ergo
nō est tali iure sancita, huiusmodi exe&#x0303;ptio.
Antecedens probatur, Quia duo testimonia,
quæ adducunt ad hoc probandum, non satis
ostendunt hanc exemptionem. primus locus
est Matth. 17. ubi cùm exegissent didrachma à
Christo, Dominus dixit Petro, Reges ge&#x0303;tium
à quibus accipiunt tributum uel censum, à fi-<marginalia>Matth. 17.</marginalia>
lijs suis, an ab alienis? Et ille dixit, ab alienis.
Dixit illi Iesus. Ergo liberi sunt filij. Vt autem
non scandalizemus eos, uade ad mare, & mit-
te hamum, & eum piscem, qui prius asce&#x0303;derit,
tolle, & aperto ore eius, inuenies staterem, il-
lum sumens, da eis pro me & pro te. Ex quo lo
co arguunt, In illo loco Christus signauit ali-
quod hominum genus non esse obnoxium
principibus, sed esse liberum: non autem ui-
detur intelligi posse alius ordo homin&#x0169; præ-<-P>

@@0@<filename:W0013-0101.jpg/>
@@1@<SE101>98 DE POTESTATE
<-P>ter ecclesiasticos, qualis erat Christus c&#x0169; Apo
stolis. ergo illi sunt liberi. Assumptum proba
tur, quia certè non intelligitur de militibus,
nec de nobilibus, omnes aute&#x0303; alij sunt subie-
cti tributo. ergo omnino oportet, quòd intel-
ligatur de ecclesiasticis. Respondetur ad istum
locum ex S. Tho. &. Bonauent. in fine sec&#x0169;di
senten. quòd Dominus loquebatur de se, &
discipulis suis, qui non erāt seruilis conditio-
nis, nec res temporales habebant, de quibus
dominis suis obligarentur ad tributa soluen-
da: Et ideo non sequitur, quòd omnis Chri-
stianus, inquit, sit particeps huius libertatis,
sed illi solùm, qui Apostolicam uitam sequen-
tes, non sunt seruilis conditionis. Fortasse er-
go solùm uoluit Christus eximere eos, qui nō
habent facultates: ecclesiastici autem habent.
Ite&#x0303; dicit S. Tho. in illum locum Matthæi, ubi
etiam dicit, quòd uidetur uelle Dominus in-
nuere, quòd ipse nō tenetur soluere censum,
quia sit Rex: ipse enim est Rex regum, & do-
minus dominantium. Est autem differe&#x0303;tia in-
ter tributum, & censum. Tributum enim sol-
uitur ex bonis, census autem pro capite in si-
gnum subiectionis. Christus autem non erat
subiectus, quia rex, & ad hoc satis erat, quòd
esset rex regno Messiæ, etiam si non esset rex
regno seculari. Messias enim quo ad personā<-P>

@@0@<filename:W0013-0102.jpg/>
@@1@<SE102>ECCLESIAE. 99
<-P>saltem exemptus erat à potestate principum.
Item etiam erat de genere regum, erat enim fi
lius Dauid, unde illud uidebatur satis ad exem
ptionem. Si enim pater est exemptus, etiam fi-
lius: ergo si maiores Christi fuerunt exempti,
ergo etiam Christus, etiam lege gentium. Vel
aliter, et credo quòd ueriùs. Christus enim est
rex totius orbis, & per consequens filij natura
les Dei sunt exempti etiam iure genti&#x0169;, & ideo
Christus liber: non tollebat enim libertatem
humanitas, fortè enim Christus uoluit signifi
care se filium Dei. Secundum locum ex Scri-
ptura solent afferre, Nolite tangere Christos
meos. Psal. 104. ex quo uolunt habere, quòd<marginalia>Psal. 104.</marginalia>
cùm clerici sint christi Domini, cùm sint re ue
ra uncti, & consecrati Domino, quòd non li-
cet eos tāgere, hoc est nec iudicare. Sed ille lo
cus nihil iuuat causam clericorum. Nam aut il
lud testimonium nihil de clericis, aut sol&#x0169; in
sensu allegorico, unde non trahitur argumen
tum. Secundò principaliter arguitur, Quia cle
rici sunt exempti à tributis non iure diuino,
sed priuilegio principum. Hoc expressè dicit
S. Tho. super illum locum Rom. 13. Ideo non
tributa præstatis: & dicit hanc exemptionem<marginalia>Rom. 13.</marginalia>
habere æquitatem quandam, non autem ne-
cessitate&#x0303;. Et probatur, Quia in eo loco abso-
lutè Paulus præcipit solui tributa, nulla men-<-P>

@@0@<filename:W0013-0103.jpg/>
@@1@<SE103>100 DE POTESTATE
<-P>tione facta de clericis, aut alio genere homi-
num. ergo illa exemptio à tributis non est de
iure diuino. omnino enim est licentiosè & te
mere factum, si canon positus in Scriptura est
generalis, ponere exceptionem, quę nusquam
in Scriptura posita sit, cùm Scriptura sit aper-
ta omnino. Certè puto clericos nō esse exem-
ptos à tributis iure diuino. Et confirmatur,
Quia sentiunt commodum, ergo debent senti
re onus.</P>
<P>&#x00B6; Tertia propositio, Aliqua<milestone unit="article" n="3" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_67"/> exemptio cleri-
corum à potestate seculari est de iure diuino.
Hęc probatur, In causis purè ecclesiasticis cle-
rici nō subiiciuntur potestati ciuili de iure di-
uino: ergo aliqua exemptio est de iure diuino.
Antecedens patet ex dictis. Quia potestas ec-
clesiastica est distincta à ciuili, nec ab ea depen
det, & princeps secularis non habet iudicare
de causis spiritualibus: ergo quo ad illas causas
ecclesiastici sunt omnino exempti. Et confir-
matur, Tota potestas principum secularium
est à communitate & republica, ut in pręsen-
tia supponimus. sed respublica non habet ali-
quam potestatem spiritualem ut infrà, osten-
detur: ergo nec princeps secularis potest in re-
bus spiritualibus iudicium habere. Et confir-
ma secundò, Quia Apostoli exercebant, & cu
rabant totam administrationem ecclesię sine
respectu nec authoritate principum secula-<-P>

@@0@<filename:W0013-0104.jpg/>
@@1@<SE104>ECCLESIAE. 101
<-P>rium: & ita omnes sancti fecerunt etiam post
Christianitatem principum. Ergo ecclesia ha-
bet omnimodam potestatem in rebus ecclesia
sticis, nec subiiciuntur principibus. Actuum<marginalia>Act. 5.</marginalia>
5. Petrus interfecit Ananiam & Sapphiram.
Damnatum est oppositum contra Marsi. de
Padua. Ex his seq. corollarium, Quòd si princi
pes circa administrationem rerum ecclesiasti-
carum aliquid loci habe&#x0303;t, ut eligere episcop&#x0169;,
aut præsentare personas ad dignitates, aut sa-
cerdotia ecclesiastica, hoc totum habent priui
legio & indulgentia ecclesiæ, non ratione suæ
dignitatis. Corollarium constat ex dictis, Cir
ca quod nota, quòd dominus Caietanus<marginalia>Caiet.</marginalia>
concedit libro de potestate papæ. c. 27. quòd
etiam circa administrationem ecclesiasticam
possunt principes resistere papæ, si manifestè
dissipet ecclesiam, ut si pernitiosè prouideat
uel simoniacè det beneficia, nō est danda pos-
sessio illis, nec obediendum in malis. uide il-
lum. Confirmatur hoc ex c. quanquam. de ce&#x0303;
sib. quòd personæ ecclesiasticæ non solùm iu-
re humano, sed diuino sunt exemptę à secula-
ribus. & c. si Imperator. 96. dist. quòd Deus uo
luit non à legibus publicis necà potestatibus
seculi, sed à Pōtificibus, & Sacerdotibus ordi
nari, & iudicari. Et confirmatur hoc totum,
Quia Petro dictum est, Pasce oues meas. Io-<marginalia>Iohan. 21.</marginalia>
hā. 21. Si ergo princeps haberet iudicare in cau<-P>

@@0@<filename:W0013-0105.jpg/>
@@1@<SE105>102 DE POTESTATE
<-P>sis ecclesiasticis, uel hanc potestatem haberet
ex æquo cum papa: & hoc non est possibile,
quia esset confusio Reipub. nec supra Petrum,
quia Petrus habuit immediatè à Christo. Er-
go non potest habere nisi sub Petro, uel à Pe-
tro, &c. Et cōfirmatur iter&#x0169; ex uerbis & facto
magni Constātini, qui (ut refert Rufinus lib.
10. ecclesiasticæ historiæ) cùm episcopi, qui cō
uenerant ad synodum Nicenam, obtulissent
ei libellos, ubi continebantur causæ & quere-
læ aliorum aduersus alios, conuocatis illis om
nibus, dixit, Deus uos constituit sacerdotes,
& potestatem de nobis quoque iudicandi, &
ideo nos à uobis rectè iudicamur, uos autem
iudicari ab hominibus non potestis. Ecce con
fessionem Imperatoris: & quidem (ut uerisi-
mile est) non ex suo sensu expressa, sed instru-
ctus à uiris spiritualibus, & sapientibus. Hoc
uidetur dixisse: ubi confitetur non posse cleri
cos iudicari ab hominibus. Si hoc uerum est,
certè potissimùm uerum habet in causis spiri-
tualibus: ita quòd non est dubitandum quin
principes non habeant aliquod iudicium, nec
administrationem nec de iure diuino, nec à
republica in rebus spiritualibus: & si quid iu-
ris habent, totum est ab ecclesia.</P>
<P>&#x00B6; Quarta propositio, Personæ<milestone unit="article" n="4" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_68"/> clericorum
non omnino & quo ad omnia sunt exemptæ
à potestate ciuili, nec iure diuino, nec huma-<-P>

@@0@<filename:W0013-0106.jpg/>
@@1@<SE106>ECCLESIAE. 103
<-P>no. Patet, Clerici tene&#x0303;tur obedire legibus ci-
uilibus in his quæ spectant ad gubernatione&#x0303;
& administrationem temporalem ciuitatis, &
non impediunt administrationem ecclesiasti
cam, & peccant facientes contra legem. Ergo
non omnino sunt exempti. Consequentia est
nota. Nam si essent omnino exempti, nō plus
tenerentur ad leges ciuitatis, quàm si essent al
terius reipublicę. Antecede&#x0303;s autem probatur.
Quia clerici præter hoc, &#xA759; sunt ministri ec-
clesiæ, sunt ciues ciuitatis. Ergo tenentur uiue
re aliquibus legibus ciuilibus, & non legibus
ciuilibus latis à papa: quia papa non potest cō
dere leges ciuiles ordinariè, ut suprà probat&#x0169;
est. ergo clerici tenentur uiuere legibus ciuili-
bus latis ab Imperatore, aut principe laico. Ite&#x0303;
Rex est rex nō solùm laicor&#x0169;, sed & clericor&#x0169;:
ergo aliquo modo subiiciuntur ei. Item cleri-
ci quantùm ad temporalia non administran-
tur potestate ecclesiastica, ut dictum est. ergo
habent principem, cui tenentur obedire in te&#x0303;-
poralibus.</P>
<P>&#x00B6; Quinta propositio, Dato<milestone unit="article" n="5" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_69"/> quòd personę ec
clesiasticæ non essent exemptæ iure Diuino,
aut Cæsareo, summus Pontifex potuit eas exi
mere à potestate ciuili. Probatur, Hoc est con
ueniens, imò uidetur necessarium ad admini-
strationem rerum spiritualium, quòd personę
ecclesiasticæ sint exemptæ à iudicio ciuili: &<-P>

@@0@<filename:W0013-0107.jpg/>
@@1@<SE107>104 DE POTESTATE
<-P>ut suprà dictum est, respublica ecclesiastica est
perfecta, & sibi sufficiens: ergo in ea est pote-
stas ad ferendas leges conuenie&#x0303;tes administra-
tioni ecclesiæ: ergo si exemptio clericorum est
cōueniens, potest ferre leges de tali exemptio
ne. Quòd autem sit necessaria talis exemptio,
patet: quia si ministri ecclesiæ possent trahi ad
iudicium seculare, possent auocari à ministe-
rio ecclesię, & non possent commodè uacare
officio suo. Nemo enim militans Deo, impli-
cat se negotijs secularibus. 2. Thim. 2. & ita si<marginalia>2. Thimot. 2.</marginalia>
implicare&#x0303;tur ministri iudicijs secularibus, nō
possent Deo militare. Ite&#x0303; papa posset propria
authoritate deligere ministros ecclesiasticos,
non obstante, quòd potestas ciuilis contradi-
ceret: ergo eadem ratione potest subtrahere il
los à iudicio seculari. Item cùm pro causis ec-
clesiasticis, ut dictum est, posset conueniri,
imo non posset alibi appellari, nisi in iudicio
ecclesiastico, si posset simul uocari ad iudi-
cium seculare, esset omnino perplexus, ut non
posset satisfacere utrique iudicio. Item quia
re uera nullo modo erat consentaneum, ut ec
clesiastici, qui sunt pastores ipsorum etiam iu
dicum secularium, uexare&#x0303;tur in iudicio à sub-
ditis suis.</P>
<P>&#x00B6; Sexta propositio, Exemptio<milestone unit="article" n="6" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_70"/> clericorum,
maximè quo ad personas, ita scilicet quòd nec
iudicari, nec puniri à seculari potestate pos-<-P>

@@0@<filename:W0013-0108.jpg/>
@@1@<SE108>ECCLESIAE. 105
<-P>sint, est multùm conformis iuri diuino, & na-
turali. hæc propositio primò probatur ex illo
iudicio magni Constantini, supra posito, cu-
ius uerba sunt, Vos autem non potestis ab ho
minibus iudicari, propter quod dei solius in-
ter uos expectate iudicium, & uestra iurgia
quæcunque sunt, ad diuinum reserue&#x0303;tur exa-
men: uos enim nobis à Deo dati estis dij, con
ueniens non est, ut homo iudicet deos. Idem
apparet ex facto Ioseph, Gen. 47. qui reliquit<marginalia>Gen. 47.</marginalia>
terram sacerdotalem liberam. Item sunt distin
ctæ potestates & respublicæ: ergo de se opor-
tet ut habeant proprios ministros, qui non ha
beant seruire alijs præpositis, nec ab illis occu
pari. Item omnino sequeretur magna absurdi-
tas, ut prætor diceret causam coram episcopo,
& episcopus coram prætore, & esset scandal&#x0169;:
qua etiā ratione Apostolus prohibet, ne apud
ethnicos habeant causas. 1. Cor. 6. Audet ali-<marginalia>1. Cor. 6.</marginalia>
quis uestrum habens negotium contra al-
terum iudicari apud iniquos, & non apud
sanctos? Esset apertè scandalum, si prædicato
res haberent causas coram rege pagano.</P>
<P>&#x00B6; Septima propositio, Siue<milestone unit="article" n="7" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_71"/> exemptio clerico
rum sit de iure diuino, siue non: tamen nō po
test à principe seculari tolli talis libertas, uel
exemptio. Hæc primùm patet ex quinta, quia
postquam hoc expedit administrationi rerum
ecclesiasticarum, papa potuit eximere mini-<-P>

@@0@<filename:W0013-0109.jpg/>
@@1@<SE109>106 DE POTESTATE
<-P>stros ecclesiæ etiam sine authoritate princip&#x0169;.
Sec&#x0169;dò probatur, Quia potestas princip&#x0169; est
tota à republica. sed tota respublica Christia
na iam consensit in hanc libertatem ecclesiasti
cor&#x0169;. Ergo principes nō possunt illā auferre.</P>
<P>&#x00B6; Octaua propositio, Nihilominus<milestone unit="article" n="8 ̋rendition="#asterisk" xml:id="s4013_72"/> si liber-
tas clericorum esset in manifestam reip. perni-
ciem, ita ut ecclesiastici impune baccharentur
in cædem laicorum, & pontifices nollent ad-
hibere remedium, possent principes consule-
re suis ciuibus, non obstante priuilegio cleri-
corum. Probatur, Quia (ut suprà dictum est)
respublica ciuilis est perfecta, & sibi sufficie&#x0303;s:
ergo potest se defendere, & seruare ab iniuria
cuiusc&#x0169;que propria authoritate, & super hoc
leges conuenientes ferre. Et confirmatur, Nā
possunt principes seruare proprias respublicas
ab iniuria aliarum rer&#x0169;publicar&#x0169;, non solùm
per modum defensionis, sed authoritatiuè, ut
suprà ostensum est: ergo etiam ab iniurijs cleri
ricorum.</P>
<P>&#x00B6; Nona propositio, Prætores<milestone unit="article" n="9 ̋rendition="#asterisk" xml:id="s4013_73"/> tamen, & om-
nes magistratus citra principe&#x0303; grauiter errant,
& peccant, iudicia exercentes contra priuile-
gia clericor&#x0169;, quamuis perniciosor&#x0169;, & etiam
criminosos ab ecclesiis extrahentes extra ca-
sus in iure permissos. Probatur hoc, Quia nō
sunt subditi illorum, nec habent potestate&#x0303; in
illos, & stantibus legibus, non licet eis agere<-P>

@@0@<filename:W0013-0110.jpg/>
@@1@<SE110>ECCLESIAE 107
<-P>contra leges, & ipsi non habent potestate&#x0303;, uel
tolle&#x0303;di legem, uel dispensandi in lege, sed so-
lùm principes. Iohannes uicesimus secun-
dus in extrauagantibus damnauit errores
Marsilii de Padua, & Iohannis de Landuno:
inter quos unus. est, quòd c&#x0169; Christus in Euā
gelio Matth. 17. soluit tributum, hoc fecit nō
liberalitate, & condescensione, sed necessitate
coactus. Secundus, &#xA759; ad Imperatorem spectat
corrigere papā, ac instituere. Tertius, &#xA759; unus
sacerdos habet maiorem authoritate&#x0303;, quàm
alius, hoc habet ab Imperatore, & sicut dedit
potest tollere. Quartus, &#xA759; nec papa, nec tota
ecclesia posset punire que&#x0303;c&#x0169;q; homine&#x0303; coacti
uè, nisi Imperator dedisset authoritate&#x0303;. Caiet.<marginalia>Caiet.</marginalia>
De potestate papæ c. 27. dicit quòd quamuis
quilibet licitè possit occidere papam inuaso-
re&#x0303;, se defendendo: tamen nulli licet papā pro
pter homicidi&#x0169; punire p&#x0153;na mortis: & credo
&#xA759; intelligit iure diuino, aliâs nihil esset dict&#x0169;.</P>
<Z>RELECTIO SECVNDA
<A-1>DE POTESTATE ECCLE=
SIASTICA.
SVMMA.</A-1></Z>
<P><A-1>1 Potestas ecclesiastica, an sit per se in tota ecclesia.</A-1></P>
<negEZ><A-1>2 Potestas ecclesiastica, siue spiritualis quomodo poßit
esse in tota ecclesia, ostenditur.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>3 Potestas spiritualis tota, quæ fuit in ueteri lege, q&#x0169;o</A-1><-P>

@@0@<filename:W0013-0111.jpg/>
@@1@<SE111>108 DE POTESTATE
<-P><A-1>primò, & sol&#x0169; in tribu leuitica fuerit.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>4 Potestas uere, & propriè spiritualis, qualis nunc est
in ecclesia, quæ uocatur potestas ecclesiastica, quòd
nec primo, nec perse, imò nullo modo sit immediatè
in tota ecclesia uniuersali eo modo, quo potestas ciui
lis est in republica.</A-1></negEZ>
<P><A-1>5 Ecclesia ex quibus constet.</A-1></P>
<negEZ><A-1>6 Potestas ecclestastica quòd immediatè sit in consilio,
& etiam ratio totius. Et multa de potestate Concilij.</A-1></negEZ>
<P><INI2>I</INI2>NALIA Relectione pro ann. 1531. disse-
ruimus de potestate ecclesiastica ex parte,
hoc est, de ecclesiastica potestate, quo iure, &
quando instituta est, de distinctione ipsius à
potestate ciuili, de comparatione eius ad pote
statem ciuilem: in hac relectione consequen-
ter disputaturi sumus de subiecto huius pote-
statis, & reliquas grauiores quæstiones theolo
gicas circa potestatem contingentes. Ante o-
mnia ergo quæritur,<milestone unit="article" n="1" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_74"/> An potestas ecclesiasti-
ca sit per se in tota ecclesia, distinguendo eccle
siam uniuersalem à singularibus personis, eo
modo quo cōced&#x0169;t t&#x0169; philosophi, t&#x0169; Theolo
gi. & uerum est, quòd ciuilis potestas est im-
mediatè in totà republica. Et quidem posset
uideri, &#xA759; sic est. Primò ex hoc ipso, quod exe&#x0303;-
pli gratia attulimus, nam potestas secularis est
in tota republica, & ab illa deriuatur in magi-
stratus, & alias potestates, & ordo gratiæ non
tollit ordinem naturę, cùm utr&#x0169;que sit à Deo.
Potest hoc confirmari, Quia ordinatio reipu-<-P>

@@0@<filename:W0013-0112.jpg/>
@@1@<SE112>ECCLESIAE. 109
<-P>blicæ ciuilis, æque est à Deo sicut & ecclesiasti
cæ, nec fuit de iure naturali: si ergo hoc fuit da
tum reipublicæ ciuili ut ab ea dependeat tota
potestas ciuilis, ut quid hoc Deus nō dedisset
ecclesiæ suæ dilectissimæ? Ergo eadem ratio-
ne uidetur quòd potestas ecclesiastica sit in to
ta uniuersali ecclesia, quæ nihil aliud est,
quàm Christianorum quædam respublica. Et
probatur, Quia utraque potestas est propter
bonum reipublicæ ergo si propter bonum, &
in bonum reipublicæ cōstituta est, uidetur &#xA759;
primò debet esse in republica. Confirmatur se
cundò, Quia concilium dicit iu suis Decretis,
uniuersalem ecclesiam representans. Et confir
matur, Quia in concilio ritè congregato est
immediatè potestas ecclesiastica, ut in pręsen-
tia suppono tanquā uerum, & statim probatu
rus sum: sed concilium non uidetur uendicare
sibi illam potestatem nisi inquātum gerit per-
sonam & uices totius ecclesiæ uniuersalis. Se-
cundò arguitur principaliter, Quia ecclesia eli
git summum pontificem. Cardinales enim nō
sua authoritate, sed ecclesię eligunt papam: er-
go ecclesia habet summam potestatem. non
enim posset dare quod non habet. Tertiò ar-<marginalia>Matt. 18.</marginalia>
guitur ex illo Matt. 18. Dic ecclesię, & si eccle-
sia non audierit, sit tibi tanquam ethnicus, &
publicanus. ubi data est potestas ecclesię. Quar
tò arguitur, Prælati sunt ministri ecclesiæ, er-<-P>

@@0@<filename:W0013-0113.jpg/>
@@1@<SE113>110 DE POTESTATE
<-P>go potestas est ecclesiæ. Ad solutionem huius
quæstionis oportet reuo care in hanc disputa-
tionem distinctionem illam dudum à nobis
positam in proxima relectione, quæ talis est,
Potestas ecclesiastica dupliciter accipi potest.
Vno modo largè pro quacunque authoritate,
aut potestate ordinata per se ad finem spiritua-
lem, & ad cultum diuinum, siue habeat alique&#x0303;
effectum spiritualem & supernaturale&#x0303;, siue nō
habeat: qualis fuit potestas omnis ecclesiasti-
ca, aut claues ecclesiæ datæ à Domino, cuius
modi fuit Sacerdotium totum in lege naturæ,
& in lege scripta. Aliter capitur potestas eccle-
siastica pro potestate & authoritate propriè spi
rituali, aperiendi scilicet & claudendi regnum
cælorum, quæ sola potestas uocatur clauis à
Domino, Mat. 16. & 18. quæ solæ habe&#x0303;t effect&#x0169;<marginalia>Matth. 16.|&. 18.</marginalia>
spirituale&#x0303;, ut in priori relectione declarat&#x0169; est.</P>
<P>&#x00B6; His præmissis sit prima propositio, Pote-
stas<milestone unit="article" n="2" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_75"/> ecclesiastica siue spiritualis, primo mo-
do potest esse in tota ecclesia siue republica.
Probatur hoc, Quia quælibet respublica con-
stituta, illustrata est à Deo. Patet ad Roma. 13.<marginalia>Rom. 13.</marginalia>
Non est potestas nisi à Deo. Secund&#x0169; corolla-
rium, Sacerdotes Gentilium poterant leges &
decreta facere de cultu sacrorum. Patet, quia
habebāt authoritatem uel lumine fidei, uel so-
lùm lumine naturali sine noua authoritate or
dinati in finem spirituale&#x0303;, & sunt capaces cul-<-P>

@@0@<filename:W0013-0114.jpg/>
@@1@<SE114>ECCLESIAE. 111
<-P>tus diuini, imò ad hoc tenentur præcepto iu-
ris naturalis, ut superiùs ostensum est. De hoc
enim damnātur Ge&#x0303;tiles ad Romanos 1. Quia<marginalia>Rom. 1.</marginalia>
cùm cognouissent Deum, non sicut De&#x0169; glo-
rificauerunt, sed administratio huius cultus,
uel omnium admonitionum, quæ ordinan-
tur ad finem spiritualem, ut suprà probat&#x0169; est,
non spectare ad potestate&#x0303; ciuilem, sed ad aliud
genus potestatis: ergo apud rempublicā resi-
det huiusmodi potestas spiritualis. Sequitur
consequenter corollarium, quòd in lege natu
ræ respublica habuit authoritatem constituen
di sacerdotes, & alios ministros diuini cultus.
Hoc patet ex conclusione. Nam si in republi-
ca erat huiusmodi potestas, poterat eam man
dare, & comittere cuic&#x0169;que uellet. Et Confir
matur, Nam cùm talis potestas iure naturę nō
spectaret potiùs ad unum ex ciuibus, quàm ad
alium, nō poterat aliter prouideri, nisi autho-
ritate reipublicę. Signum aute&#x0303; huius est, quòd
in historia siue fidelium, siue Ge&#x0303;tilium in le-
ge naturæ non legimus sacerdotes aliter con-
stitutos, quàm uel populi suffragiis, sicut apud
Romanos, uel regis authoritate apud quem
est reipublicæ tota potestas. Si enim Melchi-
sedec fuerit Sem, filius primogenitus Noe&#x0308; (ut
Hebræi putant) & hæc fuerit prærogatiua
omnium primogenitorum: hoc non est cre-
de&#x0303;dum fuisse aliquo speciali præcepto, aut in-<-P>

@@0@<filename:W0013-0115.jpg/>
@@1@<SE115>112 DE POTESTATE
<-P>stituto Diuino, sed ipsius Noe&#x0308;, qui princeps
suorum fuit ordinatiōe, aut aliâs aliqua popu-
lorum aut nationum ordinatione, uel cōstitu
tione. Vt enim à nobis in priori relectione
disputat&#x0169; est, nulla fuit ea ætate potestas, quæ
indigeret peculiari authoritate diuina. Et si
Abel fuit sacerdos, hoc fuit ipsius Adæ primi
parentis ordinatione, quæ & durare potuit
usque ad tempora Noe&#x0308;. Et August. 5. libro ad<marginalia>August. 5.</marginalia>
Orosium. & ad Hebræ. 11. dicit quòd obtulit<marginalia>Heb. 11.</marginalia>
sacrificium.</P>
<P>&#x00B6; Secunda propositio, Tota<milestone unit="article" n="3" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_76"/> potestas spiritua
lis, quæ fuit in ueteri lege, erat primò, & sol&#x0169;
in tribu Leuitica, nec licebat alicui ex alia tri-
bu ministrare in templo. Hoc patet Deute. 10.<marginalia>Deut. 10.</marginalia>
ubi post mortem Aarō, qui & ipse erat de tri-
bu Leui, functus est sacerdotio Eleazar filius
eius: & ex eo tempore iugiter separauit tribum
Leui, ut portaret arcā f&#x0153;deris Domini, & sta-
ret coram eo in ministerio, ac benediceret in
nomine eius usque in præsente&#x0303; diem: quam-
obrem nō habuit Leui partem, nec possessio-
nem cum fratribus suis, quia ipse Dominus
possessio eius est. Et ide&#x0303; habetur Iosue. 13. Tri-<marginalia>Iosu. 13</marginalia>
bui autem Leui non dedi possessionem, sed sa
cerdotia, & uictima Domini dei israe&#x0308;l, ipsa est
eius hæreditas. Et confirmatur ex Paulo ad
Heb. 7. ubi dicit, quòd Leui, qui decimas acce<marginalia>Heb. 7.</marginalia>
pit, decimatus est in l&#x0169;bis patris eius Abrahæ.<-P>

@@0@<filename:W0013-0116.jpg/>
@@1@<SE116>ECCLESIAE. 113
<-P>& iterum, Si ergo consummatio per sacerdo-
tium Leuiticum erat, quid adhuc necessarium
fuit sec&#x0169;dum ordine&#x0303; Melchisedec alium sur-
gere sacerdotem? Ex quo patet, quòd tot&#x0169; sa-
cerdotium ueteris legis erat in tribu Leuitica.
Et cōfirmatur, Quia ibide&#x0303; Paulus dicit de duo
bus: manifestum est enim quòd de Iuda ortus
sit Dominus noster: in qua tribu nihil de sacer
dotibus loqutus est Moyses: & eade&#x0303; ratio est
de aliis tribubus, de quibus etiam nihil loquu
tus est Moyses.</P>
<P>&#x00B6; Tertia Conclusio, Potestas<milestone unit="article" n="4" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_77"/> secundo mo-
do, id est uerè et propriè spiritualis, qualis n&#x0169;c
est in ecclesia, quæ uocatur potestas ecclesiasti
ca: nec primò, nec per se, imò nullo modo est
immediatè in tota ecclesia uniuersali eo mo-
do, quo potestas ciuilis est in republica. Proba
tur conclusio, Quia uel cōuenit toti ecclesiæ
iure naturali, aut humano, aut diuino. sed
nullo tali iure conuenit, ergo non est in illa.
Antecedens patet, quia (ut disputatum abun-
dè à nobis fuit in priori relectione) potestas
ecclesiastica excedit & ius humanum, & natu
rale: t&#x0169; ex parte finis, quia ordinatur in finem
supernaturalem: tum ex parte effectus, quia
omnino excedit omnem humanā facultatem,
qualis est peccatorum remissio, collatio gra-
tiæ, eucharistiæ consecratio. Relinquitur ergo
ut nec naturali, nec humano iure hæc potestas<-P>

@@0@<filename:W0013-0117.jpg/>
@@1@<SE117>114 DE POTESTATE.
<-P>conuenire possit ecclesiæ uniuersali. Quòd au
tem non conueniat iure diuino, patet: quia to
ta hæc potestas authorem habet solum Chri-
stum dominum nostrum redemptorem, qui
est caput omnis principatus & potestatis, ad
Colos. 2. & ad Phi. 4. et ad Heb. 7. et ad Colos.<marginalia>Colos. 2.</marginalia>
2. Ipse dedit Apostolos, Prophetas, Euangeli-<marginalia>Philip. 4.</marginalia>
stas, Pastores, & Doctores ad consummatio-<marginalia>Heb. 7.</marginalia>
nem sanctorum, in opus ministerij, in ædifica<marginalia>Colos. 2.</marginalia>
tionem corporis Christi. Et ad Ephes. 4. dici-<marginalia>Ephe. 4.</marginalia>
tur, Vnicuique uestrum data est gratia secun-
dum mensuram donationis. Et Apoca. 3. So-<marginalia>Apoc. 3.</marginalia>
lus habet dominari regni. Et Apostolus ad
Hebræos. 7. 8. &. 9. ostendit quòd sacerdo-<marginalia>Hebr. 7. 8. 9.</marginalia>
tium noui testamenti est aliud à sacerdotio ue
teris legis, & quòd sacerdotium ecclesiæ est se
cundum ordinem Melchisedec. Est enim trās-
latum sacerdotium cum lege, ut Apostolus di
cit. sed Christus habuit sacerdotium nō ab ec<marginalia>Iohan. 15</marginalia>
clesia, sed à Deo, ut patet. Ioh. 15. Non uos me<marginalia>Luc. 5.</marginalia>
elegistis. Luc. 5. Et Psal. 2. Ego aute&#x0303; cōstitutus<marginalia>Psal. 2.</marginalia>
sum rex ab eo super Sion monte&#x0303;, &c. Et Apo-
stolus hoc locis citatis ostendit: & ad Hebr. 5.<marginalia>Hebr. 5.</marginalia>
Sicut & Christus non semetipsum ut ponti-
fex fieret, sed qui loquutus est ad eum, Filius
meus es tu, ego hodie genuit te. quemadmo-
dum alio loco dicit, Tu es sacerdos in æter-
num secundùm ordinem Melchisedec. Et
apertè. c. 7. Aliter quidem sine iureiurando sa<-P><marginalia>Hebr. 7.</marginalia>

@@0@<filename:W0013-0118.jpg/>
@@1@<SE118>ECCLESIAE. 115
<-P>cerdotes facti sunt, hîc autem cum iureiuran-
do per eum, qui dixit ad illum, Iurauit Domi-
nus, & nō p&#x0153;nitebit eum, tu es sacerdos, &c.
Et Psal. 44. Thronus tuus in seculum secu-<marginalia>Psal. 44.</marginalia>
li, propterea unxit te Deus Deus tuus oleo
exultationis. Iámque dubitari non debet, nec
potest, quin tota potestas ecclesiastica sit à
Christo, & quòd ipse non habuerit eam ab ec
clesia: sed ipse dederit alijs ius illud, Iohan.<marginalia>Iohan. 20.</marginalia>
20. Sicut misit me Pater, & ego mitto uos.
Quòd autem ipse non dederit immediatè, &
primo ecclesiæ, sed certis suppositis, & perso-
nis: patet Matth. 16. ubi promisit Petro claues,<marginalia>Matth. 16.</marginalia>
& super eum se ædificaturum ecclesiam polli-
citus: cui etiam Iohan. ultimo, dixit, Pasce<marginalia>Iohan. ulti=|mo.</marginalia>
oues meas. Et omnibus Apostolis. Iohan. 20.<marginalia>Iohan. 20.</marginalia>
Quor&#x0169; remiseritis peccata, &c. nusquam inue
nitur dedisse ecclesiæ in communi. nam etiam
Apostolis in C&#x0153;na dedit potestatem conse-
crandi eucharistiam. Lucæ. 22. Hoc facite in<marginalia>Luc. 22.</marginalia>
meam commemorationem. Et ipse non to-
tam communitatem sed, solos Apostolos duo
decim dicit elegisse, Iohan. 6. Item quando-
cunque Christus dedit hanc potestatem, non
erat. tota ecclesia, sed soli Apostoli, etiam non
admissis 72. discipulis. Præterea si potestas ec-
clesiastica esset primò in ecclesia, sequitur
quòd omnes alij haberent potestatem ab ec-
clesia, hoc est à communitate, & republica<-P>

@@0@<filename:W0013-0119.jpg/>
@@1@<SE119>116 DE POTESTATE
<-P>Christianorum, sicut omnis potestas ciuilis
est à cōmunitate. Consequens patet falsum.
Nec enim Apostoli, nec succesores eorum ha-
buerunt potestatem ab alijs hominibus, sed
ipsi à Christo, & alij ab Apostolis, imò nullus
unquam habuit ab ecclesia uniuersali. Præter-
ea Paul. ad Gala. 1. testatur se non ab homini-<marginalia>Gala. 1.</marginalia>
bus, nec per homine&#x0303;, sed per Iesum Christ&#x0169; &
Deum patrem Apostolum constitutum. Et si
mile poterant dicere alij Apostoli. Præterea
in scripturis nusquam legimus sacerdotes ex
authoritate & consensu plebis constitutos,
sed à pontificibus, & prælatis, ut Paulus ordi-
nauit Timotheum, & Titum. 1. ad Timot.<marginalia>1. Thim. 4.</marginalia>
4. Noli negligere gratiam, quæ in te est, quæ
data est tibi per prophetiā secundum imposi-
tionem manuum præsbyteri. Et idem repetit
2. ad Timo. 1. ide&#x0303; ad Titum. 1. habet huius rei<marginalia>2. Thim. 1.</marginalia>
gratia, Reliqui te Cretæ, ut ea quæ desunt, cor
rigas, & constituas per ciuitates præsbyteros.
Ite&#x0303; ad Hebr. 5. Nec quisquam sumat sibi hono
rem, sed qui uocatur à Deo tanquam Aaron.
A Deo dixit, non à plebe, ut uult impius Lu-
therus. Aaron siquidem, non à plebe constitu
tus legitur, sed à Deo, ut patet Exod. 28. Nec<marginalia>Exod. 28.</marginalia>
unquam auditum est in tota serie scriptura-
rum sacerdotes inter fideles aut plebis autho-
ritate, aut consensu institutos: & ethnici sacer
dotes suffragijs populi creabantur, tales erant<-P>

@@0@<filename:W0013-0120.jpg/>
@@1@<SE120>ECCLESIAE. 117
<-P>Phamonis sacerdotes, sed talis cōsecratio, qua
le sacerdoti&#x0169; erat. Item. 1. ad Timo. 5. admonet<marginalia>1. Timot. 5.</marginalia>
Paulus, Manus citò nemini imposueris. non
ergo à plebe, sed ab episcopo creabantur sacer
dotes. non ergo potestas ecclesiastica est pri-
mò, & immediatè in tota ecclesia, sed in certis
personis. Probatur ratione, Quia in potestate
ecclesiastica continetur potestas consecrandi
sacrosanctam eucharistiam: sed hæc potestas
non est immediatè in communitate, cùm illa
non detur sine cōsecratione, nec potest eccle-
sia immediatè consecrare. Et confirmatur,
Potestas remittendi peccata in foro interiori
& p&#x0153;nitentiæ non est in ecclesia immediaté.
Item eadem ratione potestas episcopalis esset
immediatè in prouinciam episcopi. Conse-
quens nullus concedit. Nemo enim concedit,
quòd totus populus unius prouinciæ habeat
immediatè potestatem episcopalem, uel quòd
ab illo deriuetur potestas in episcopum: ergo
similiter nec in tota ecclesia. Item cōfirmatur
hæc ratio, In communitate domestica, id est
in familia, potestas, & authoritas regendi non
est immediatè penes familiam, sed penes pa-
trem familias: sed episcopus est tanquam pa-
ter in ecclesia, quia est tanquam uir, uel mari-
tus eius: ergo. Item arguit Caieta. Certum est,<marginalia>Caietanus.</marginalia>
ut suprà diximus, quòd potestas ecclesiastica
primò fuit in Christo domino totius ecclesię,<-P>

@@0@<filename:W0013-0121.jpg/>
@@1@<SE121>118 DE POTESTATE
<-P>tan quam in principe, non subdito ecclesiæ,
nec depen dens ab illa. sed episcopus adhuc est
caput & princeps ecclesiæ, est enim adhuc no-
biscum usque ad consummationem seculi,
Matth. 28. Et iudex uiuorum & mortuorum.<marginalia>Matt. 28</marginalia>
Actuum. 10. Et uiuit, & regnat Deus in secula<marginalia>Act. 10</marginalia>
seculorum, Apoca. 1. Et apprimè Paulus. 1. ad<marginalia>Apoc. 1</marginalia>
Corin. 15. de hoc regno Domini loquens di-<marginalia>1. Corin. 15.</marginalia>
cit, Vnusquisque autem in suo ordine, primi-
tiæ Christus: deinde hi, qui sunt Christi, qui
in aduentum eius crediderunt: deinde finis,
cum tradiderit regnum Deo & patri, cùm eua
cuauerit omnem principatum, & uirtutem, &
potestatem. Oportet autem illum regnare, do-
nec ponat omnes inimicos sub pedibus eius.
Contrà, Ad Christum tāquam ad principem
spectat ordinare de legato, & uicario suo, &
ab ipso deriuatur potestas eius, non ab eccle-
sia, quæ ex natura sua non est domina in ordi-
ne ad spiritualia, sed serua Christi, quia redem
pta est ab eo. Et sic relinquitur, quòd sicut
princeps ecclesiæ non habet authoritatem ab
ecclesia, ita nec uicarius eius. Item probatur
quòd Christus maneat adhuc caput ecclesiæ:
quia aliâs non esset sacerdos in ęternum. Non
enim est sacerdos nisi in ecclesia. Et Confir-
matur hoc, Quia doctores, & sancti non uo-
cant summum Pontificem uicarium ecclesiæ,
sed uicarium Christi. Ita enim est uicarius<-P>

@@0@<filename:W0013-0122.jpg/>
@@1@<SE122>ECCLESIAE. 119
<-P>Christi successor Petri, sicut Petrus: Petrum
a&#x0169;t & alios Apostolos ecclesia uocat uicarios
Dei: ut patet in præfatione, Vt eisdem rectori
bus gubernetur, quos operis tui uoluisti esse
uicarios. Et glo. super illud Mathæ. 16. Tu es<marginalia>Matt. 16.</marginalia>
Petrus, dicit Petrum fuisse uicarium Christi.
Item arguit Caieta. Signum apertum est hanc
potestatem non residere immediatè, & primò
apud ecclesiam, quòd ecclesia non potest sibi
retinere, nec duobus, aut tribus committere:
quod tamen posset, si ius principatus esset
apud illam: sicut posset respublica ad admini-
strationem ciuilium, uel retinere sibi regimen
uel creare Consules, uel Tribunos etiam su-
pra potestatem regiam, sicut erant Ephori
apud Lacedemonios, & Senatores supra prin
cipem apud Venetos: quod tamen ecclesia nul
lo modo posset, ut infrà ostendemus. Præterea
non potest potestas committi alicui commu-
nitati, cuius magna pars non est capax illius,
sed in ecclesia sunt complures, qui non sunt ca
paces huius potestatis. ergo non est immedia-
tè in ecclesia. Minor infrà probabitur de mu-
lieribus, pueris, & nonnullis fortasse alijs.
Item quando aliquid committitur immedia-
tè alicui communitati, omnes illius commni-
tatis æqualiter se habent ad illam, ut patet in re
publica seculari respectu ciuilis potestatis ab-
solutè: sed non omnes æqualiter se habent in<-P>

@@0@<filename:W0013-0123.jpg/>
@@1@<SE123>120 DE POTESTATE
<-P>ecclesia ad claues, ut constat, & statim disputa
bo: ergo, &c. Vltimò, Potestas spiritualis, qua-
lis erat in ueteri lege, non erat commissa toti
plebi, sed solùm uni tribui, scilicet Leuiticæ,
multo certè minus uidetur tam sublimem po-
testatem, qualis est euangelica, uulgatam toti
plebi.</P>
<P>&#x00B6; Ad primum argumentum factum in princi-
pio quæstionis respondetur, negando conse-
quentiam: & differentia, ac ratio est aperta. Ci
uilis enim potestas, ut declaratum est, non se
extendit nisi ad finem & effectum naturalem:
& sic potestas illa cōmuniter à natura datur,
omne autem naturale est commune, & pri-
mò committitur uel speciei, uel communita-
ti, ut esse mortale homini. sed potestas eccle-
siastica est supernaturalis, atque à Deo ad su-
periores data: nec respublica est domina respe-
ctu huius potestatis, sed serua, ut dictum est,
& Christus est rex & dominus nō à commu
nitate ipsa, sed à Deo: & ideo non oportet spe
ctare quomodo se habeant particulares perso
næ ad totam communitatem. Licet enim in or
dine ad naturalia communitas sit superior, &
quilibet homo uelut subiectus, & inserior in
ordine, tamen ad hanc potestatem totum pen
det ex uoluntate & institutione Christi, qui
fuit primus author huius potestatis. Et præ-
terea respu. spiritualis habet regem Christum,<-P>

@@0@<filename:W0013-0124.jpg/>
@@1@<SE124>ECCLESIAE. 121
<-P>& potestas in ecclesia est uicaria. Et si instes,
quia respublica Christiana etiam in ordine
ad spiritualia est unum corpus, ut patet ex Pau<marginalia>Rom. 12. &|1. Corin. 12.</marginalia>
lo ad Roma. 12. &. 1. Corin. 12. sed in corpore
naturali quicquid committitur parti princi-
paliùs & primò, committitur toti, ut homo
potius uidet quàm oculus, & potestas audien-
di potius est hominis, quàm aurium: & sic de
reliquis humanis uiribus. Et oculus potius est
hominis, quàm suus. ergo similiter in corpore
mystico ecclesiæ, potestas spiritualium singula
rium hominum prius erit in ecclesia tota. Re-
spōdetur, quòd sicut Aristo. dicit, parabola, &
analogia nō oportet nec potest per omnia esse
similis: aliâs iam non parabola, sed ipsa eadem
res esset. Et ideo ut dicit S. Tho. 3. parte, Licet<marginalia>S. Tho.</marginalia>
corpus naturale, & mystic&#x0169; multa habeant si-
milia, nō tame&#x0303; omnia, sed differunt non pau-
cis, non solùm quantùm ad esse naturale, quia
omnis potestas corporis naturalis oportet esse
simul. Ecclesia<milestone unit="article" n="5" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_78"/> autem constat ex omnibus fi-
delibus ab Abel iusto, usque infine&#x0303; seculi: sed
multo magis quant&#x0169; ad spiritualia. Vnus enim
homo est capax gratiæ, & alterius formæ spiri
tualis, quæ non potest committi immediatè
toti. ite&#x0303; pars naturalis est præcisè proter tot&#x0169;
in corpore: in ecclesia singuli homines sunt
propter Deum, & propter se solùm, nec bon&#x0169;
priuatum ordinatur ad bonum totius, saltem<-P>

@@0@<filename:W0013-0125.jpg/>
@@1@<SE125>122 DE POTESTATE
<-P>præcisè, nec principaliter, sicut nec gratia, nec
fides, nec spes, nec aliæ formæ supernaturales
sunt immediatè in tota communitate: sic nec
potestas spiritualis, quæ est æquè, aut plus etiā
supernaturalis. Ad confirmationem responde
tur ex Caietano in apolo. c. 6. cōcede&#x0303;do, quòd
<milestone unit="article" n="6" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_79"/> in concilio est immediate potestas ecclesiasti
ca etiā ratione totius. Sic enim nomine conci
lii fiunt absolutiones, & damnationes, & o-
mnia decreta: ut etiam in primo concilio Apo
stolor&#x0169;, Actuum. 15. habetur, scilicet, Placuit<marginalia>Act. 15.</marginalia>
nobis collectis in unum, & uisum est Spiri-
tui sancto & nobis. Et sic est in tota synodo
quasi una potestas. & ideo etiam reclamanti-
bus aliquibus ex concilio, tamen nomine to-
tius cōcilii decernitur, & dicitur totum con-
cilium facere: sed hanc potestatem non habe&#x0303;t,
quia represente&#x0303;t totam ecclesiam uniuersale&#x0303;,
ut imaginātur alii, nec ex cōmissione Christi
facta immediatè, uel toti ecclesię, uel cōcilio,
sed solùm quia est unio & congregatio ex po-
testatibus ecclesiaticis. Et probatur, Respubli-
ca circa temporalia potest administrare se suo
arbitrio: & ideo nihil obstat, quin potestas ci-
uilis sit apud eam: sed circa spiritualia non suo
arbitrio, sed Christi gubernāda est. In summa,
Potestas ciuilis non est nisi licentia, & posse li
citè, potestas autem ecclesiastica dicit effica-
ciam ad spiritualia: dico inquam, quòd illam<-P>

@@0@<filename:W0013-0126.jpg/>
@@1@<SE126>ECCLESIAE. 123
<-P>potestatem non habent qui in concilio con-
gregātur, quia reputent ecclesiam totam uni-
uersalem, ut falssò alii imaginantur, nec ex cō-
missione Christi facta immediatè toti eccle-
siæ, uel concilio, sed solùm quia est unio, uel
congregatio ex potestatibus ecclesiasticis, & à
singulis deriuatur ad totum. & ideò nihil pos-
set totum concilium, quod non possent Pa-
tres per se singuli sec&#x0169;dum suam potestatem:
unde hęc potestas non est in concilio imme-
diatè iure diuino, sed ex uoluntate Pręlator&#x0169;,
qui uolunt ex seipsis unam authoritatem, &
uelut unum corpus constituere. Imò non so-
lùm in synodo uniuersali, sed etiam in prouin
ciali, uel etiā totius Orie&#x0303;tis: sicut c&#x0169; omnes cō
ueniunt ad celebrandum illud cōcilium, esset
etiam una authoritas in tota illa congregatio-
ne ratione suæ totalitatis. Sequitur siquidem,
quòd dato, quòd omnes episcopi essent ęqua-
les, id est, quòd nullus esset superior alio: tame&#x0303;
decreta concilii obligare&#x0303;t omnes, nec possent
rescindi ab aliquo illorum: & tamen not&#x0169; est,
quòd non imaginantur etiam aduersarii, &#xA759;
illi habent potestatem à tota plebe prouincia-
rum suarum, nec quòd sit etiam aliqua pote-
stas ecclesiatica immediatè in tota una prouin
cia, quia eadem ratione ponetur in tota una
parochia: quod omnino esset absurdum senti-
re uel dicere profectó. Ergo ita se habet tot&#x0169;<-P>

@@0@<filename:W0013-0127.jpg/>
@@1@<SE127>124 DE POTESTATE
<-P>concilium uniuersale ad ecclesiam uniuersale&#x0303;,
sicut concilium prouinciale ad prouinciam: &
fictitium omnino est aliud imaginari. Est ita-
que solùm potestas immediatè in toto conci-
lio ex uoluntate prælatorum: qui instituunt
unam potestatem, & authoritatem, cui etiam
seipsos subiiciunt, sicut partes toti: hoc enim
significat, quòd uolunt congregare concili&#x0169;,
quòd uolunt stare decretis eius. Ad secundam
cōfirmationem respondetur primò, Hoc so-
lùm inuenitur in modernis conciliis, ut Basi-
liensi, Constantiensi, non autem in antiquis.
Nec mir&#x0169; est, si in modo loquendi errat&#x0169; sit.
Sec&#x0169;dò dico ut suprà, Quòd reputātur nō tā-
quā uicarii, uel legati, sed tanquā patres & pa-
stores, & tutores ecclesię. Ex quo sequitur cō-
tra sente&#x0303;tiam, uel imaginationem aliquorum
scholasticorum, quòd si casu omnes episcopi
Christianitatis conuenirent in unum locum
non animo celebrandi concilium, nulla esset
immediatè potestas ecclesiastica in tota illa
multitudine. Non enim locus, aut corporalis
congregatio dat eis illam potestatem, sed uo-
luntas eorum. Vnde si nulla erat potestas in o-
mnibus simul, c&#x0169; essent in suis prouinciis, nec
etiam est c&#x0169; sunt in eodem loco, & in eode&#x0303; te&#x0303;-
plo: aliâs eadem ratione si episcopi unius re-
gni conuenirent ad curiam causa uisitandi Re
gem, iam esset ibi cōcilium Et si obiicias, quia<-P>

@@0@<filename:W0013-0128.jpg/>
@@1@<SE128>ECCLESIAE. 125
<-P>iam hoc est determinare, quòd cōcilium non
sit supra papam, contra determinationem Pa-
risiensium (si enim nulla est potestas in conci-
lio nisi deriuata à patribus, sequitur manifestè
nō esse maioris potestatis quā papa) respōde-
tur primò, In præsentia nihil constitui dispu-
tare de illa odiosa comparatione papæ & con-
cilii. Secundò, ea quæ dicta sunt, non pugnant
cum aliqua sententia illorum circa illam con-
gregationem. undecun que enim cōcilium ha-
beat potestatem, & si deriuetur ab ipsis præla-
tis: potest teneri quòd est maior in toto conci
lio, quàm in papa, sicut in concilio prouincia-
li, quàm in quoc&#x0169;que prælato concilii. Si hoc
non placet, posset teneri, quòd potestas in cō-
cilio est immediatè à Deo, sed non quia tenet
locum totius ecclesiæ uniuersalis, sed quia est
unio ex omnibus prælatis ecclesiæ, etiam si o-
mnes alii Christiani dissentire&#x0303;t. Et adhuc etiā
cum ista opinione stat utraque sente&#x0303;tia de cō-
paratione papæ & concilii. Ad secundum ar-
gumentum principale disputaturus sum paulo
pòst, ad que&#x0303; spectat electio summi Pontificis.
Sed in præsentia primò nego, quòd Cardina-
les nomine ecclesiæ uniuersalis eligant, sed ex
ordinatione ecclesiastica, uel summi Pontifi-
cis, ut potestea dicam. Sec&#x0169;dò dico, quòd da-
to, quòd ad uniuersalem ecclesiam spectet ele=
ctio, non ualet consequentia, ergo in ecclesia<-P>

@@0@<filename:W0013-0129.jpg/>
@@1@<SE129>126 DE POTESTATE
<-P>est potestas, uel authoritas ecclesiastica imme-
diatè. Antecedens est notum in iure, quòd nō
oportet ut electores habeant authoritatem ad
quem eligunt, sicut patet de electionibus Im-
peratoris: imò electores abbatum nullam ha-
bent authoritatem, uel dignitatem, si habent
authoritate&#x0303;, & potestatem applicandi dignita
tem illi. Ad tertium argumentum respōdetur
ex domino Caietano. in Apolo. c. 2. ad cuius
euide&#x0303;tiā inquirendum est quid nomine eccle
lesiæ intelligatur in illo loco, Dic ecclesiæ: &
cùm sit sermo de ecclesia, ad quam spectat au-
dire, & iudicare, oportet ut ecclesia accipiatur,
uel pro ecclesia uniuersali, uel pro ecclesia uni
uersaliter, id est pro omni ecclesia, uel pro ali-
qua particulari ecclesia, uel indistinctè pro
qualibet ecclesia. Dico ergo primò, quòd non
potest accipi sol&#x0169; pro ecclesia uniuersali: quia
clarum est, quòd ad corrigendum sratrem nō
oportet me ire ad concilium uniuersale. Item
etiam, quia cùm eadem uerba dixerit beato Pe
tro, sicut ecclesiæ: scilicet, Quodcunque li-
gaueris super terram, &c. negari non potest,
quin etiam Petrus habeat illam potestatem,
quam dicunt datam ecclesiæ: ergo non solùm
potest intelligi ecclesia uniuersalis. Et per ide&#x0303;
patet, quòd non intelligitur de aliqua ecclesia
particulari, puta Mediolanensi, quia nō opor
tet nos recurrere ad illam ad correctionem fra<-P>

@@0@<filename:W0013-0130.jpg/>
@@1@<SE130>ECCLESIAE. 127
<-P>tris nec etiā de omni collectione propter ec-
elesiæ admonitionem. Restat ergo quòd acci-
piatur pro ecclesia indistinctè, seu indefinitè:
ita quòd ecclesiæ datum est iudicium fratris,
non determinando hancuel illam: & quoniā
actor sequitur forum rei, determinatur ad ec-
clesiam fratris peccantis siue propria, siue cō-
muni, & superiori: & ille est apert&#xA770; sensus illius
pręcepti. Sed dubi&#x0169; est, quid significetur no-
mine ecclesiæ in illo loco: & breuiter dico, &#xA759;
potest intelligi cōuocatio, seu collectio fide-
lium. Sed dic&#x0169;t aduersarii, quòd hoc loco ec-
clesia significat communitatem fidelium, non
in seipsis, sed in pręlatis eor&#x0169;, siuepapa intersit
siue nō. Sed &#xA759; ille nō sit sensus liter alis, oste&#x0303;di
tur, quia utrobique oportet sumi eo dem mo
do respectu cuiusc&#x0169;que particularis. Cert&#x0169; est
aute&#x0303;, quòd si peccator sit de ecclesia Medio-
lanensi, si ad correctionem ipsius procedend&#x0169;
est, non oportet dicere ecclesiæ Mediolanen-
si, id est, communitati Mediolanensium, siue
episcopus sit, siue non. Vnde dico, quòd licet
ex ui uocabuli ecclesiæ non aliud intelligatur
nisi communitas fidelium, tamen ex uerbis se-
quentibus, Si ecclesiam nō audierit, &, Quæ-
cunque solueritis super terram, & c. cōstat acci
piendum esse pro ecclesia habente authorita-
tem. Et cùm hęc non sit sine prælato, constat
intelligi non posse ecclesiam pro aliqua con-<-P>

@@0@<filename:W0013-0131.jpg/>
@@1@<SE131>128 DE POTESTATE
<-P>gregatiōe sine prælato, sed clauditur ipse præ-
latus: quod & aliter probatur. Nam si in no-
mine ecclesiæ non includitur prælatus illius,
oportet alterum duorum, uel quòd ecclesia
particularis habet potestatem iurisdictionis
etiam inuito episcopo, uel quòd nomine ec-
clesiæ non intelligitur ipsa communitas. Cer-
tum est enim quòd ecclesia, de qua dicitur,
Dic ecclesiæ, habet potestatem excommuni-
candi: & certè ita est, quòd nomine ecclesiæ
in illo loco intelligitur prælatus, qui est caput
ecclesiæ. hoc enim est dicere ecclesiæ, sicut iu-
dicium episcopi dicitur iudicium ecclesiæ: &
excommunicatus ab episcopo dicitur excom-
municatus ab ecclesia. Dictum est autem, Dic
ecclesiæ, & non episcopo, quia intelligitur,
quòd dicitur dici episcopo, non tanquam pri-
uato, sed in foro publico. & ideo dicitur, in fo
ro, & iudicio ecclesiæ. & hoc apertè manifesta
tur: quia usus illius præcepti in ecclesia talis est
ut dicatur peccatum fratris prælato, & tunc
intelligimus dixisse ecclesiæ. Dixit autem,
Amen dico uobis, quodcunque solueritis,
&c. in plurali numero, uel quia iudicium eccle
siæ licet fiat authoritate unius prælati, tamen
non debet fieri nisi per multos: uel simpliciter
quia erant futuri multi prælati, & multæ eccle
siæ. Dico præterea cum Caietano, quòd in lo-
co Matth. 17. nulla potestas uidetur data. Nam<-P><marginalia>Matt. 17.</marginalia>

@@0@<filename:W0013-0132.jpg/>
@@1@<SE132>ECCLESIAE. 129
<-P>ex illo, Dic ecclesiæ, non datur aliqua potestas
sed præcipitur denuntiatio: per illa uerò, Si ec
clesia non audierit, sit tibi tanquā ethnicus &
publicanus, præcipitur euitatio: per illa uero
uerba, Quæcunque solueritis, &c. patet nul-
lam dari authoritatem, quia per eadem uerba
dictum est Petro, Quodcunque solueritis,
&c. Matth. 16. etiam non est data ei aliqua po-<marginalia>Matth. 16</marginalia>
testas, sed postea Iohan. ultimo, Pasce oues
meas. Sed significatur solùm quantæ efficaciæ
esset futura sententia ecclesiæ, quam illic non
dat, sed solùm uel permittit, uel supponit, &
demum ad ueritatem illorum non oportet
quòd ecclesia habeat immediatè authorita-
tem à Christo, sed satis est, quòd habeat à suo
prælato, uel prælatis congregatis, uel ab ipso
papa. adhuc enim ecclesia haberet potestatem,
& quilibet teneretur audire ecclesiam: ergo
frustra comminiscitur hanc potestatem. Ex
omnibus sic patet, quòd ex eo loco, Matth.<marginalia>Matth. 18.</marginalia>
18. nullo modo habeatur, quòd sit aliqua au-
thoritas iure diuino immediatè nec in eccle-
sia uniuersali, nec etiam in concilio, quam-
uis hoc secundum possit probabiliter dici in-
sensu suprà explicato. Hunc locum prolixiùs
tractaui: quia aduersarii nihil aliud ex scri-
pturis afferunt ad probandum quòd iure di-
uino sit authoritas in ecclesia uniuersali im-
mediatè, & in concilio. Addit Caieta. quòd in<-P>

@@0@<filename:W0013-0133.jpg/>
@@1@<SE133>130 DE POTESTATE
<-P>die C&#x0153;ne fuit institutum sacramentum ordi-
nis, & per consequens quando Dominus di-
xit ea uerba Matth. 18. nō erat potestas episco-
porum, nec presbyterorum, & per conseque&#x0303;s
non dedit tunc potestatem concilii, quod con
stat ex episcopis & presbyteris. Ad quart&#x0169; nō
est opus multis, & primùm potiùs alii prælati
solent dici ministri ecclesiæ, quā papa: & cert&#x0169;
est, quòd non dicuntur ministri ecclesiæ, quia
acceperint authoritate&#x0303; ab ecclesia uniuersali:
sed uel quia ministrant ecclesiæ uel in ecclesia:
uel quia à principe ecclesiæ sunt instituti. Et
clarum est, quòd etiam si nihil authoritatis
ponatur in ecclesia uniuersali, nihil ominus di
cerentur ministri ecclesiæ. Cæterùm quòd po
tiùs debeant dici omnes tam papa quàm alii
prælati ministri Christi quàm ecclesiæ, patet
ex Paulo, Si &#xA757;d donaui, in Christi, &c. 2. Cor.<marginalia>2. Cor. 2.</marginalia>
2. & alibi. Sic nos existimet homo, ut mini-
stros Christi. 1. Corin. 4. Omnis potestas spiri<marginalia>1. Cor. 4.</marginalia>
tualis & ecclesiastica est quoddā donum Dei,
& pure supernaturale. Sicut ergo alia dona, ut
gratia, charitas, fides, & prophetia non data
sunt primò ecclesiæ, sed primò conueniunt
particularibus personis, & est fides in ecclesia,
quia aliqui particulares credunt: ita etiam po-
testas ecclefiastica data est certis personis pri-
mò, & per illos conuenit ecclesiæ. & omnino
est commentum sophisticum, imaginari pote-<-P>

@@0@<filename:W0013-0134.jpg/>
@@1@<SE134>ECCLESIAE. 131
<-P>statem ecclesiasticam in communitate, qua
nunquam esset usura, sed omnia geruntur, &
semper gesta sunt per prælatos qui deriuati
sunt ab Apostolis, sicut re uera si à natura es-
sent principes in republica ciuili, & omnes
magistratus sufficie&#x0303;tes ad gubernationem rei-
pub. profectò frustra somniaremus potestate&#x0303;
ciuilem in republica immediaté.</P>
<Z>SECVNDA QVAESTIO PRIN-
cipalis, Anpotestas ecclesiastica
sit Christianis.
SVMMA.</Z>
<negEZ><A-1>1 Christiani omnes, quòd nec sint sacerdotes, nec omnes
æquales, sed quòd sit orde in ecclesia, & gradus eccle=
siasticæ potestatis.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>2 Christiani an sint aliqui, quibus conuenire non poßit
potestas ecclesiastica.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>3 Mulieres, quòd nec sacerdotes esse poßint, nec alique&#x0303;
ordinem aut potestatem ecclesiasticam habere, quæ sit
de iure diuino.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>4 Abbatissæ, & aliæ monasteriorum & uirginum ma=
tres, quòd nullam habeant potestatem nec iurisdictio
nem spiritualem.</A-1></negEZ>
<P><A-1>5 Monachæ an non teneantur obedire Abbatissæ.</A-1></P>
<negEZ><A-1>6 Iure diuino quòd nullus alius de numero Christiano=
rum præter f&#x0153;minas excluditur à potestate ecclesia=
stica, siue ordinis siue iurisdictionis.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>7 Potestas ecclesiastica siue ordinis, siue iurisdictionis.
quòd tota fuerit in Petro Apostolo.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>8 Apostoli omnes an habuerint potestate&#x0303; immediate ā</A-1><-P>

@@0@<filename:W0013-0135.jpg/>
@@1@<SE135>132 DE POTESTATE
<-P><A-1>Christo, an solus Petrus à Christo, & alij à Petro.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>9 Potestatem omnem, quam Apostoli habuerunt, quòd
receperint immediatè à Christo, probatur.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>10 Apostoli, an æqualem acceperint cum Petro pote=
statem.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>11 Petrus, quòd inter Apostolos omnes fuerit authorita=
te, & potestate primus & princeps, cum summa su=
pra totam ecclesiam potestate.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>12 Potestate&#x0303; ecclesiasticam aliquam, quòd nullus alius
à Christo uideatur accepiße, præter sacros Apostolos.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>13 Potestas ecclesiastica quòd non solùm fuerit in Aposto
lis, sed etiam in alijs.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>14 Potestas omnis ordinis & iurisdictionis, quæ priùs
erat in Christi Apostolis, quòdillis defunctis perseuera
uerit in ecclesia, probatur.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>15 Gradus ecclesiæ, quód perseuer aturi sint in ecclesia
usque ad ultimum iudicium, & mortuorum resurre=
ctionem.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>16 Potestas ordinis in ecclesia, quòd tota deriuata sit, &
pendeat immediatè ab episcopis.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>17 Petro Apostolorum principe defuncto, quòd aliquis ei
successerit cum simili & authoritate, & potestate iu=
risdictionis in totum orbem.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>18 Petro mortuo, quòd ecclesia habeat potestatem sub
rogandi, & instituendi alium loco illius, etiam si pe=
trus nihil de hoc prius constituisset.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>19 Electio summi Pontificis ad quem spectaret cardinali
bus deficientibus, negligentibus, aut perniciose inter
se dißidentibus.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>20 Electio summi Pontificis deficientibus cardinalibus,
&c. quòd non uideatur spectare ad totum clerum.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>21 Sedes apostolica in quocunque casu uacaret, manendo</A-1><-P>

@@0@<filename:W0013-0136.jpg/>
@@1@<SE136>ECCLESIAE. 133
<-P><A-1>in solo iure diuino, ad quem spectaret electio.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>22 Petrus beatus, quòd uel solus, uel cum alijs apostolis
potuerit constiture formam, & rationem, qua post
obitum eligeretur ei successor.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>23 Petrus beatus, quòd potuerit eligere, & designare
successorem, qui, eo defuncto, sine alia electione esset
summus Pontifex.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>24 Eligendi summum Pontificem ratio, quæ nuncserua=
tur in ecclesia, quòd non sit de iure diuino.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>25 Eligendisummum Pontificem ratio, quòd sitex consti
tutione, & authoritate ecclesiæ, aut summorum Pon
tificum, quæ eadem est, & eadem authoritate mutari
posset.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>26 Apostolis alijs quòd successerit nemo cum æquali po=
testate & authoritate iurisdictionis.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>27 Apostolorum aliorum quilibet à Petro, quòd potuerit
relinquere successorem, licet non uniuersalem, saltem
in quacunque prouincia uoluisset, qui esset uerus epi
scopus illius prouinciæ.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>28 Apostoli, quòd non solùm potuerunt relinquere sibi
successores, sed etiam quilibet successorum eorum po=
tuerit similiter sibi relinquere successorem.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>29 Episcopus quilibet, quòd in sua prouincia potuit con
dere legem, ut præsbyteri eligerent episcopum, uel
aliam formam institutionis dare, etiam sede Petri in=
consulta.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>30 Petrisuccessores, quòd potuerunt, & possunt pro suo
arbitrio episcopos creare in singulis prouinciis, &
quascunque leges de hac re priùs latas tollere, &
nouas condere, prouincias distinguere, & omnia
ad hoc spectantia pro suo iudicio, & potestate fa=
cere.</A-1></negEZ>

@@0@<filename:W0013-0137.jpg/>
@@1@<SE137>134 DE POTESTATE
<P><INI2>P</INI2>RIVSQVAM uenianus ad solidam
& germanam ueritatem, oportet ut adul
terinas, & falsas sententias excludamus: quod
ut commo dius fiat, rursus propono quæstio-
nem, An potestas ecclesiastica sit in omnibus
aut singulis Christianis. In cuius quæstionis
definitione licet omnes catholici authores sa-
tis conueniant, tamen neoterici hæretici in-
credibili arrogantia à tota ecclesia receptę sen
tentiæ aduersantur, asserentes, & contenden-
tes omnes, Christianos ex æquo esse sacerdo-
tes, nec esse aliquos gradus ecclesiastici ordi-
nis in ecclesia. Nec tamen multis aut rationi-
bus aut testimoniis hoc probare laborant, sed
suo more, uno, aut altero scripturar&#x0169; loco in
suam sententiam detorto, mordicus hæresim
suam retinent, & factionem propugnant. Sed
uerba imprudentissimi in primis Lutheri ascri
bere satius est, in libro primo de abroganda
missa priuata. ita dicit, Nos omnes eode&#x0303; quo
Christus, sacerdotes sacerdotio sumus, qui
Christiani filii Christi summi sacerdotis su-
mus: nec ex ullo Scripturæ sanctæ testimonio
id habetur, &#xA759; sacerdotes rasi & uncti aliqui in
nouo testamento dicantur distincti à laicis. &
paulo pòst, Stat irrefragabilis sente&#x0303;tia, sacerdo
tes uisibiles, & à laicis diuersos in nouo testa-
me&#x0303;to nullos esse, qui autem sunt, sine testimo
nio scripturarum & sine uocatione Dei sunt:<-P>

@@0@<filename:W0013-0138.jpg/>
@@1@<SE138>ECCLESIAE. 135
<-P>hoc autem quidest aliud, quā ex diabolo esse?
Et alibi dicit &#xA759; puer, & mulier, & qlibet Chri
stianus absoluere pōt à peccatis. adducit illud.
1. Pe. 2. Vos aute&#x0303; genus elect&#x0169;, regale sacerdo-
tium, gens sancta, populus acquis. &c. Et eode&#x0303;
loco, Et ipsi tanquā lapides uiui superædifica-
mini domus spiritualis, in sacerdoti&#x0169; sanct&#x0169;.
Constat aute&#x0303; Petr&#x0169; loqui generaliter omnib&#xA770;
fidelibus, & non solis ordinatis in sacerdotes.
Item Ioh. in Apoc. c. 5. Fecisti nos Deo nostro
regn&#x0169; & sacerdotes. & Apoc. 20. Sed er&#x0169;t sacer
dotes Dei & Christi eius. Quæ omnia uult di
cta esse de ōnib&#xA770; Christianis. Ite&#x0303; illud. Matth.
18. Quodcunq; solueritis super terrā, &c. gene
ralissimè affirmat dict&#x0169; esse oi&#x0303;b&#xA770; Christianis.</P>
<P>&#x00B6; Cōtra omnes hæreticos pono cōclusione&#x0303;,
Nō omnes Christiani sunt sacerdotes eo mo-
do, quo sunt sacerdotes ab ecclesia ordinati, id
est c&#x0169; potestate consecrandi eucharistiam, &
absolue&#x0303;di à peccatis. Vel ponatur sub aliis uer-
bis sic, Nec<milestone unit="article" n="1 ̋rendition="#asterisk" xml:id="s4013_80"/> omnes Christiani sunt sacerdo-
tes, nec ōes sunt æquales, sed est ordo in eccle-
sia, & grad&#xA770; ecclesiasticæ potestatis. Hāc quæ-
stione&#x0303; totāq; hanc disputatione&#x0303;, quàm potero
paucis absoluā. Postquā enim nulla c&#x0169; catholi
cis nobis cōcertatio est, sed sol&#x0169; c&#x0169; hæreticis,
nihil operæpreti&#x0169; factur&#x0169; me puto, si religio-
sam, & piam prorsus concionem hoc argume&#x0303;-
to diuti&#xA770; retinuero. Et alioqui clarissimi uiri,<-P>

@@0@<filename:W0013-0139.jpg/>
@@1@<SE139>136 DE POTESTATE
<-P>Rofensis episcopus, & Iodocus Clitoueus de
hoc capite aduersus Lutherum doctissimè &
disertissimè scripserunt, quos scio uobis fami-
liares esse. Probo igitur conclusionem totam<marginalia>Roma. 12.</marginalia>
simul. Primò Paul. ad Roma. 12. totam eccle-
siam quasi quoddam corpus mysticum esse di
cit, quòd uariis organis & membris sit com-
positum. Sicut in uno, inquit, corpore multa
sunt membra, omnia autem membra non eun
dem actum habent, ita multi unum corpus su-
mus in Christo, singuli autem alter alterius
membra: habentes autem donationes secun-
dum gratiam, quæ data est nobis, differentes,<marginalia>1. Corin. 12.</marginalia>
&. 1. Cor. 12. Si corpus unum est, & me&#x0303;bra ha-
bet multa, omnia autem membra corporis
cum sint multa, unum tamen corpus sunt: ita
& Christus & corpus nō est unum me&#x0303;brum,
sed multa. Si dixerit pes, quoniam non sum
manus, non sum de corpore, non ideo non
est de corpore? si totum corpus oculus, ubi au
ditus? si totum auditus, ubi odoratus? nunc
autem posuit Deus membra unumquodque
sicut uoluit. quòd si essent omnia unum mem
brum, ubi copus? nunc autem multa quidem
membrau, num autem corpus. Et in principio
illius. c. Diuisiones gratiarum sunt, idem au-
tem Spiritus, & diuisiones ministrationum
sunt, idem autem Dominus, & diuisiones ope
rationum sunt, idem uerò Deus, &c. Rogo, &<-P>

@@0@<filename:W0013-0140.jpg/>
@@1@<SE140>ECCLESIAE. 137
<-P>appello religiosas, & pias aures, si omnes in ec
clesia æquales sunt, quo modo fecit Deus, ut
Paulus dicit uaria membra, manus, pedes, ocu
los, aures, in corpore ecclesiæ? omnes sumus
oculi Luthero, ubi ergo pedes? aut quomodo
erit uerum, quod Paulus in eadem epistola &
cap. subiungit, Non potest autem dicere ocu-
lus manui, Opera tua non indigeo: aut iterum
caput pedibus, Non estis mihi necessarii? Cer
tè si Lutherum audiamus, pedes poterunt di-
cere capiti, Nō es nobis necessarium. sic enim
ipse docet, pedes hoc est plebem, sic non indi
gere capite, hoc est sacerdote, sed omnes eos
esse sācerdotes. Item in eodem loco Paulus, Et
quosdam quidem posuit Deus in ecclesia, pri
mò Apostolos, secundò Prophetas, tertiò Do
ctores: & alios item gradus ecclesiæ recenset,
ubi omnino uidetur sanctus Apostolus ex in-
stituto uelle elidere arrogantiam eorum, qui
omnes in ecclesia æquare uolebant: uel rursus
superbiam reprimere aliquorum, qui in altio-
re gradu constituti, inferiores cōtemnebant:
aut certè plebem admonere, ne se eo minus in
corpore Christi cōtentos reputare&#x0303;t, quòd in-
ter gradus ecclesiasticos non censerentur. In
eandem sententiam scribit ad Ephes. 4. Et ipse<marginalia>Ephes. 4.</marginalia>
dedit quosdā quide&#x0303; Apostolos, aliosaute&#x0303; Pro
phetas, alios uerò Euāgelistas, alios a&#x0169;t Pasto
res, & Doctores, ad cōsummatione&#x0303; sanctor&#x0169;,<-P>

@@0@<filename:W0013-0141.jpg/>
@@1@<SE141>138 DE POTESTATE.
<-P>in opus ministerii in ædificationem corporis
Christi: Iohan. ite&#x0303; Apoc. 21. Ego Iohānes uidi<marginalia>Apoc. 21.</marginalia>
sanctā ciuitate&#x0303;, nouam, descendente&#x0303; de cęlo, à
Deo paratam, sicut spōsam ornatam uiro suo.
Qua ratione erit ecclesia ciuitas, in qua nulli
sint magistratus, nulli moderatores, & nullus
ordo ciui&#x0169;, sed æqualitas, uel cōsusio potius,
& turba pro suo cuiusq; arbitrio & libidine a-
gentium? Nec enim est ciuitas, ut Orator ait,
quæcunque in unum locum quorumeun que
hominum multitudo consistit. Idem Aposto.
1. Timot. 5. ut nemini citò manus imponeret:<marginalia>1. Timoth. 5.</marginalia>
certè ut sacerdotem consecraret. Ide&#x0303; 1. Timo.<marginalia>1. Timoth. 4.</marginalia>
4. Noli negligere gratiam quæ in te est, quæ da
ta est tibi per prophetiam  c&#x0169; impositione ma-
nuum presbyteri. Et 2. Timoth. 1. Vt resuscites<marginalia>1. Timoth. 1.</marginalia>
gratiam, quæ est in te, per impositionem ma-
nuum mear&#x0169;. Titum præterea admonet c. 1. ut
constituat per ciuitates presbyteros. In Acti-
bus Apostolorum de Paulo, & eius collegis le
gitur constituisse per diuersas ecclesias pre-
sbyteros. Actuum 20. Paulus ad presbyteros<marginalia>Act. 20.</marginalia>
Asiæ Miletum accersitos. Vos, inquit, posuit
Spiritus sanctus episcopos regere ecclesiā Dei.
Certè ipse Apostolus Paulus 1. ad Corinth. 3.<marginalia>1. Corin. 3.</marginalia>
apertè distinguit plebem à sacerdotibus. Dei
enim sumus, inquit, adiutores, Dei agricul-
tura estis. Sed uideo uobis ingratam esse ora-
tionem hanc sanè, in qua in re nō dubia utar-<-P>

@@0@<filename:W0013-0142.jpg/>
@@1@<SE142>ECCLESIAE. 139
<-P>argumentis non necessariis: relinquam enim
primam hanc conclusionem tanquam cer-
tam, non omnes Christianos esse æquales
in potestate ecclesiastica. Certè Tertullianus,
cuius authoritas, quod ad antiquitates spe-
ctat grauissima est, de præscriptionibus hære-
ticorum execratur, non solùm quòd noui hę-
retici dicunt omnes Christianos esse ex
æquo sacerdotes, sed ordinationes tam incer-
tas. Ordinationes (inquit) eorum leues, te-
merariæ, inconstantes: itaque alius hodie epi-
scopus, cras alius, hodie diaconus, qui cras
lector, hodie presbyter, qui cras laicus: nam
apud eos laicis sacerdotalia munera iniun-
guntur.</P>
<P>&#x00B6; Sed ex hac quæstione emergere uidetur du
bium non contemnendum, An<milestone unit="article" n="2 ̋rendition="#asterisk" xml:id="s4013_81"/> sint aliqui
Christiani, quibus conuenire non possit po-
testas ecclesiastica. Et primò quidem dubi-
tatur de mulieribus, an sint capaces ecclesia-
stici ordinis, & potestatis. Et quidem uideri
possit, quòd sint, ex eo quòd Paul. ad Gala. 3.<marginalia>Gala. 3.</marginalia>
dicit. quòd non est Iudæus nec Græcus, non
est seruus, nec liber, non est masculus, nec f&#x0153;-
mina in Christo Iesu. quare nō uidetur quòd
ad ministrandum Christo in ordine ecclesia-
stico f&#x0153;minæ reiici debeant in lege Chri-
sti. Item prophetia est (ut uidetur) tantæ
dignitatis, sicut potestas ecclesiastica, quæ<-P>

@@0@<filename:W0013-0143.jpg/>
@@1@<SE143>140 DE POTESTATE
<-P>tamen mulieribus aliquando communicatur,
ut patet de Deborah, ut patet 4. Regum.</P>
<P>&#x00B6; Hoc nō obstāte pono cōclusione&#x0303;, Mulieres
<milestone unit="article" n="3" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_82"/> nec sacerdotes esse possunt, nec aliquem or-
dinem, aut potestatem ecclesiasticam habere,
quæ quidem sit de iure diuino. Hanc con-
clusionem uideo placere omnibus authori-
bus, atque adeò, quanquam defendi contra-
rium non absurdè fortasse possit, tamen ne
more iureconsultorum nouas conclusiones
afferamus, ex sententia doctorum probo hanc
conclusionem. Primò, Nam ordines, & po-
testates ecclesiasticæ omnes ordinantur (ut
latè à nobis disputatum est) ad gubernatio-
nem populi, & directionem in finem spiritua-
lem, sed ex sacris literis hæc non possunt con-
uenire mulieri. unde. 1. Corin. 14. Mulieres in<marginalia>1. Corin. 14.</marginalia>
ecclesia taceant, non enim permittitur eis lo-
qui, sed subditas esse: si quid autem uolunt di-
scere, domi uiros suos interrogent, turpe
enim est mulieri loqui in ecclesia. Et ne quis
putet hoc esse Pauli præceptum, & non iure
diuino, adiunxit, Si quisuidetur propheta esse
aut spiritualis, cognoscat quæ scribo uerbis,
quia Domini sunt mandata. Et. 1. ad Timo. 2.<marginalia>1. Timot. 2.</marginalia>
Mulier in silentio discat cum omni subiectio
ne, docere autem mulieri non permitto, nec
dominari in uirum, sed esse in silentio. Ita
etiam fuit constitutum in concilio Carthagi-<-P>

@@0@<filename:W0013-0144.jpg/>
@@1@<SE144>ECCLESIAE. 141
<-P>ne&#x0303;si, ut refert&#x0303; 23 dist. c. mulieres. & Ambrosius
est in eade&#x0303; sente&#x0303;tia. ut 33. quæstiōe 5. c. mulie
res. Philosophus. 1. Ethicor&#x0169; dicit, corruptio-
ne&#x0303; esse reipu. ut principatus & administratio
ad f&#x0153;minā deueniāt. Ite&#x0303; dominus nullā pote-
state&#x0303; legitur cōmisisse mulieri, etiam sanctissi-
mę, simul & sapie&#x0303;tissimę matri, ut patet iu c&#x0153;
na, & post resurrectionem. Item nō cōmitti-
tur eis, ut præsint uiris, sed cōtrà, ut sint sub-
iectæ. Vnde Gen. 3. Sub uiri potestate erit. Et<marginalia>Gen. 3.</marginalia>
quod profectò me plus mouet est, quòd in
tam longa annorum serie, in tanta copia opti-
marum, & sapientissimarum f&#x0153;minarum,
nunquam ecclesia tentauit ad potestatem aut
ministeri&#x0169; ecclesiastic&#x0169; aliquā assumere. Hoc
autem magn&#x0169; argume&#x0303;tum apud me & in hac,
& similibus causis est, &#xA759; n&#x0169;quā fact&#x0169; est, cùm
fuerit magna occasio & copia facie&#x0303;di, putem
ideo non esse fact&#x0169;, quod fieri nec licuerit nec
potuerit. Itaque sic puto nec licere quidem
f&#x0153;minam quocun que diuino ordine sacra-
re: quod si secus act&#x0169; sit, nihil omnino agi: sed
tamen etiam si hoc uerum sit, dubitari tamen
potest, an mulieres, quæ in monasteriis uirgi-
nibus præficiuntur, aliquam potestatem ec-
clesiasticam habeant, saltem iurisdictionis,
si ordinis habere non possunt, qualem Abba-
tissæ usurpant, ferentes leges & præcepta ad
formam & morem episcoporum. Respondeo,<-P>

@@0@<filename:W0013-0145.jpg/>
@@1@<SE145>142 DE POTESTATE
<-P>Nec de hac quæstione magnam uideo contro
uersiam inter theologos. Nam de iureconsul-
tis uideant ipsi quid sentiant. Itaque ex senten
tia S. Tho. & meliorum theologorum pono
cōclusionem, Abbatissæ,<milestone unit="article" n="4" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_83"/> & aliæ matres mo-
nasteriorum, & uirginum nullam habent po-
testatem spiritualem, nec iurisdictionem spiri
tualem. Probatur, Quia tota potestas spiritua-
lis ortum habet à clauibus, mulier autem non
potest habere claues, quia sunt propriè sacer-
dotum: ergo nec iurisdictione&#x0303; spiritualem. Et
licet aliqui habeant iurisdictionem spiritua-
lem, qui non sunt sacerdotes, nec habent cla-
ues, nullus tamen habet iurisdictionem spiri-
tualem, qui non sit capax & sacerdotii, & cla-
uium. Et confirmatur hoc, Nam nō sunt peio
ris conditionis religiosi professi, qui tamen
nō sunt clerici quantùm ad hoc, quàm religio
sæ f&#x0153;minæ: sed religioso non clerico, ut om-
nes dicunt doctores, non potest committi iu-
risdictio spiritualis: ergo multo minus f&#x0153;mi-
næ cuicunque. Item non potest absoluere: er-
go nec ligare. Certè non ad eandem spectat
potestatem. Ite&#x0303; quic&#x0169;que habet iurisdictione&#x0303;
extra forum p&#x0153;nite&#x0303;tiæ, potest excōmunicare:
omnis enim iudex habet uim coactiuam: f&#x0153;-
mina hoc non potest: ergo. Ite&#x0303; non habet scie&#x0303;-
tiam spiritualem, nec ad eam spectat habere: er
go non potest iudicare de spiritualibus. Esset<-P>

@@0@<filename:W0013-0146.jpg/>
@@1@<SE146>ECCLESIAE. 143
<-P>enim periculosissim&#x0169; cōmittere salute&#x0303; spiritua
lem animar&#x0169; ei, qui iudicare nō possit quid ex
pediat, aut noceat animar&#x0169; incolumitati. Ex
quo sequitur, &#xA759; tales Abbatissæ nō possunt ali
quid mādare in forma præcepti, putà in uirtu-
te Spiritus sancti, & sanctæ obedientiæ, & sub
præcepto: nec si faciat, tenet factum, ita quòd
obliget tan quā præceptum episcopi, aut Abba
tis, aut Prioris. Esset enim absurd&#x0169; cōmittere
huiusmodi potestatem, quę magnam eruditio
nem exigit, ad discernendum quæ materia sit
digna tali censura, uel qualis sit huiusmodi o-
bligatio, imò nec intelligere posset an quis
transgressus esset huiusmodi præceptum.</P>
<P>&#x00B6; Et si quærat quis fortasse, an non monachæ
tenentur obedire Abbatissæ? Dico &#xA759; tene&#x0303;tur
primò, quia tenentur seruare regulam suā, ubi
continetur obedientia Abbatissæ. Sec&#x0169;dò di-
co, quòd tenentur præceptis eius ad modum,
quo filiæ, uel filii tenentur obedire patri: pec-
cant enim trāsgressores præceptor&#x0169; patris, nec
tame&#x0303; pater habet iurisdictione&#x0303; spiritualem: &
tandem tenentur obedire Abbatissæ, sicut te-
nent&#x0303; ad alia statuta suæ regulæ, ubi nō est spiri
tualis p&#x0303;ceptio. Vel dico, &#xA759; absolutè nolle obe
dire Abbatissæ, est mortale: sed Abbatissa non
pōt facere noua præcepta. Hæc aute&#x0303; oi&#x0303;a dicta
sunt ratione iuris positiui, non diuini quāuis
enim mulier iure diuino o no possit habere, uel<-P>

@@0@<filename:W0013-0147.jpg/>
@@1@<SE147>144 DE POTESTATE
<-P>ordinem, uel dignitatem spiritualem, & iuris-
dictionem, posset tamen habere potestatem
aliquam iurisdictionis spiritualis, sicut & laici
possent, nisi iura prohiberent: iura autem non
plus concedunt in hac parte Abbatissę, quàm
laicis.</P>
<P>&#x00B6; Vltima conclusio circa hāc materiam, Nul-
lus<milestone unit="article" n="6 ̋rendition="#asterisk" xml:id="s4013_84"/> alius de numero Christianorum, præter
f&#x0153;minas, excluditur diuino iure à potestate
ecclesiastica, siue ordinis, siue iurisdictionis.
Vnde dico cum doctoribus, quòd etiam puer
potest fieri sacerdos, & amentes, & in uniuer-
sim omnes Christiani. Et differentiam assi-
gnant doctores, quia illi peruenire possunt ad
statum, ubi possint commodè exercere pote-
statem. est enim impedimentum contingens,
secus in f&#x0153;minis. Doctores tamen excludunt
pueros à consecratione episcopali iure diui-
no, ita, ut si puer consecretur in episcopum,
consecratio non teneat, sed certè nō adeò gra-
ui ratione permoti. Atque adeò si concedi-
mus posse in sacerdotem consecrari, non satis
uideo quid obstet, quomin&#xA770; & episcopus pos-
sit ordinari, sed in medium hoc relinqui po-
test, nec quicquā habeo certi asserere.</P>
<P>&#x00B6; Diximus hactenus, in quibusnō sit, aut esse
nō possit ecclesiastica potestas. Restat ut iā di-
camus in quib&#xA770; inueniat&#x0303; huiusmodi potestas.
Et ut ad origine&#x0303; suā totā re&#x0303; reuocemus, sit pri<-P>

@@0@<filename:W0013-0148.jpg/>
@@1@<SE148>ECCLESIAE. 145
<-P>ma cōclusio, Totapotestas ecclesiasticaet ordi
nis & iurisdictionis fuit in Petro Apostolo.
Hæc cōclusio nota est ex Euāgelio Mat. 16. Ti<marginalia>Matth. 16.</marginalia>
bi dabo claues regni cælor&#x0169;, & super hāc petrā
ædificabo ecclesiam meam. Et Iohan. ultimo,<marginalia>Iohā. ultimo</marginalia>
Pasce oues meas. In ominibus Apostolis fuit
potestas ecclesiastica ordinis, & iurisdictionis.
Hæc etiam nota est. Dictum est enim omni-
bus simul, Hoc facite in meam commemora-
tione&#x0303;: et, Quor&#x0169; remiseritis peccata. & Quod-
c&#x0169;que solueritis, &c. Luc. 22. Mat. 18. Ioh. 20.<marginalia>Luc. 22.</marginalia>
Sed est circa quæstionem hanc prim&#x0169; dubi&#x0169;,<marginalia>Mat. 18.</marginalia>
<milestone unit="article" n="8" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_85"/> An omnes Apostoli habuerint potestate&#x0303; im<marginalia>Iohan. 20.</marginalia>
mediatè à Christo, an solus Petrus à Christo,
& alii à Petro. Et de potestate quidem ordi-
nis, de qua minus dubitādum uidebatur, non
omnino uidetur esse certum. Nam & Iacobus
ordinatus fuit episcopus Hirosolymitanus
post ascensionem Domini à Petro, Iacobo, &
Iohanne, ut habetur in c. porrò. d. 66. & Pau-
lus, ac Barnabas ordinati etiam ab aliis fuer&#x0169;t.
legitur enim. Actuum. 13. Segregate mihi Pau-<marginalia>Actuum. 13.</marginalia>
lum & Barnabam. Et subiungitur, Imponen-
tes illis manus, dimiserunt. ubi glo. in modum
ordinatorum. & tamen non est dubitandum,
quin Paulus tantam potestatem acceperit à
Christo, quantam alii Apostoli acceperunt.
Non enim certum uidetur, quòd omnes Apo
stoli habuerint totam potestatem ordinis à<-P>

@@0@<filename:W0013-0149.jpg/>
@@1@<SE149>146 DE POTESTATE
<-P>Christo, quanquā de hac potestate satis docto
res conueni&#x0169;t. Sed de potestate iurisdictionis
bona pars Christianor&#x0169;, & quide&#x0303; grauissimo
r&#x0169;, contendunt, solum Petr&#x0169; habuisse à Chri-
sto eā potestate&#x0303;, cæteros aute&#x0303; omnes à Petro.
Quod probant primò magnor&#x0169; quide&#x0303; uiror&#x0169;
authoritate, ut Anacleti, Cypriani, Aug. Leo
nis, Alex. Quor&#x0169; ego uerba recitare superse-
deo, eo &#xA759; re uera non significāt id, quod au-
thores hui&#xA770; sente&#x0303;tiæ uol&#x0169;t. Si &#xA757;s cupit uidere,
legat apud cardinale&#x0303; Turre&#x0303; Crematā libro. 2.
c. 54. sed eor&#x0169; sanctor&#x0169;testimonia eò te&#x0303;d&#x0169;t, ut
asseuere&#x0303;t solùm omne&#x0303; authoritate&#x0303; post Petr&#x0169;,
à Petro habuisse origine&#x0303;, ab eóque pendere,
ipsúmque Petr&#x0169; principe&#x0303; fuisse tum aliorum
Apostolor&#x0169;, tum aute&#x0303; totius ecclesiæ Christi:
quod tāt&#x0169; abest ut nos negemus, ut pro into
lerādo errore cōtrariā sente&#x0303;tiā habeamus. Sed
si testimoniis nō efficiunt quod uol&#x0169;t, ratio-
nibus hoc euincere conantur. Et prima ratio
eor&#x0169; est, Nā Apostoli nō habuerunt subditos
ab ipso Christo: ergo nec iurisdictione&#x0303;, quæ
nisi in subditos esse nō potest. Antecede&#x0303;s pro-
batur, Quia uel oe&#x0303;s homines, uel certos. Non
secund&#x0169;: quia uol&#x0169;tariè diceremus hos potius
quàm illos, cùm in Euāgelio nō habeatur: nec
oe&#x0303;s dedisse uidetur. fuissent enim multi Pasto
res, & ex æquo habe&#x0303;tes plenitudine&#x0303; potestatis
in ecclesia, q&#x0111; in omni principatu uitiosum<-P>

@@0@<filename:W0013-0150.jpg/>
@@1@<SE150>ECCLESIAE. 147
<-P>est. Multitudo enim princip&#x0169; est pernitiosa, ut
Aristo. etiā dicit. 12. Metaphy. &, Omne regn&#x0169;<marginalia>Aristo.</marginalia>
diuisum desolabitur Præterea nō esset unum
ouile, & unus pastor gregis Christi, si essent
multi pastores ex equo. Pręterea nōuidet&#x0303; quo
modo Petrus fuisset princeps & caput supra
alios Apostolos, si alii simile&#x0303; c&#x0169; Petro à Chri-
sto potestate&#x0303; accepissent.</P>
<P>&#x00B6; Ver&#x0169; &#xA757;a in cōtrari&#x0169; uidet&#x0303; stare Euangeli&#x0169;,
pono tale&#x0303; conclusione&#x0303;, Omne&#x0303;<milestone unit="article" n="9 ̋rendition="#asterisk" xml:id="s4013_86"/> potestate&#x0303;, quā
Apostoli habuer&#x0169;t, receper&#x0169;t i&#x0303;mediatè à Chri
sto. Probat&#x0303; primò, Omnib&#xA770; dict&#x0169; est Mat. 18.<marginalia>Matth. 18.</marginalia>
Quæc&#x0169;q; solueritis su&#xA751; terrā, &c. Ite&#x0303; omnib&#xA770;,
Hoc facite in meā cōmemoratione&#x0303;. Ite&#x0303;, Quo
r&#x0169; remiseritis peccata, Ioh. 20. & Mat. ultimo,<marginalia>Iohan. 20.</marginalia>
E&#x0169;tes i&#x0303; m&#x0169;d&#x0169; uniuersum, prędicate Euāgeli&#x0169;<marginalia>Matt. ulti=|mo.</marginalia>
omni creaturæ. & Io. 20. Sicut misit me Pater<marginalia>Iohan. 20.</marginalia>
et ego mitto uos. Ite&#x0303; Christus fecit eos omnes
Apostolos, ut patet Matt. 10. & Mar. 3. & Luc.<marginalia>Matt. 10.</marginalia>
6. &. 1. Cor. 12. & ad Eph. 4. sed ad offici&#x0169; Apo<marginalia>Mar. 3.</marginalia>
stolatus spectat potestas ordinis & iurisdictio<marginalia>Luc. 6.</marginalia>
nis: ergo utrāque habuer&#x0169;t Apostoli à Chri-<marginalia>1. Cor. 12.</marginalia>
sto. Vnde est cōsiderād&#x0169;, &#xA759; tria spectant ad di<marginalia>Ephes. 4.</marginalia>
gnitate&#x0303; Apostolatus. Prim&#x0169;, authoritas guber
nādi populum fidelem: sec&#x0169;dum, facultas do
cendi: terti&#x0169;, potestas miraculor&#x0169; Hęc oste&#x0303;d&#x0169;
tur primò, Luc. 9. scribitur, &#xA759; cōuocatis Iesus<marginalia>Luc. 9.</marginalia>
duo decim Apostolis, dedit eis potestate&#x0303; super
oi&#x0303;a dæmonia, & ut languores curare&#x0303;t, & misit<-P>

@@0@<filename:W0013-0151.jpg/>
@@1@<SE151>148 DE POTESTATE
<-P>eos prædicare regnum Dei, & sanare infirmos.
Matt. quoque ultimo. Dominus dixit eis, E&#x0169;-<marginalia>Matth. ulti=|mo.</marginalia>
tes in mundum uniuersum, docete omnes ge&#x0303;-
tes, baptizantes, & docentes seruare omnia,
quę mandaui uobis. In prima quoque epistola
ad Cor. c. 12. Ipse posuit quide&#x0303; Apostolos. glo.<marginalia>1. Corin. 12.</marginalia>
dicit, omnium ordinatores, & iudices. Itaque
si Christus eos Apostolos fecit, nec Apostoli
esse poterant sine potestate ordinis & iurisdi-
ctionis: ergo utraque à Christo acceperunt.
Item non uidentur minorem potestatem alii
Apostoli recepisse à Christo, quàm Paul&#xA770;: sed
Paulus omnem potestate&#x0303;, quā habuit habuit à
Christo, ipse enim dicit ad Gala. 1. quòd non<marginalia>Gala. 1.</marginalia>
ab homine, nec per hominem habuit, potesta-
te&#x0303;. Et ad Gala. 2. disertè dicit se nihil accepisse<marginalia>Gala. 2.</marginalia>
ab aliis Apostolis, & nominatim à Petro. Qui
uidebātur inquit, aliquid esse, nihil mihi con-
tulerunt. qui enim operatus est Petro in apo-
stolatu circuncisionis, operatus est & mihi
inter Ge&#x0303;tes. Pro certo ergo mihi uidetur pro-
nuntiandum, & tene&#x0303;dum, Apostolos omnes
accepisse utranque potestatem à Christo:</P>
<P>&#x00B6; Sed superest dubium, An<milestone unit="article" n="10" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_87"/> æqualem accepe
rint c&#x0169; Petro: nā hæc etiā quæstio in utran que
parte&#x0303; habet assertores. Sed quia ad maiora fe-
stināti nō uacat utriusque partis fundamenta
tradere, pro sente&#x0303;tia, quā ueriore&#x0303; puto, pono
cōclusione&#x0303;, Quòd Apostoli omnes habuer&#x0169;t<-P>

@@0@<filename:W0013-0152.jpg/>
@@1@<SE152>ECCLESIAE. 149
<-P>æquale&#x0303; potestatem cum Petro. Quam sic intel
ligo, quòd quilibet Apostolor&#x0169; habuit pote-
state&#x0303; ecclesiasticam in toto orbe, & ad omnes
actus ad quos Petrus habuit. Hęc probatur pri
mò quo ad primā partem ex loco iam citato
Matth. ultimo. Euntes in mund&#x0169; uniuersum,
&c. & sine exceptione, Quæc&#x0169;que solueritis,
&c. Et quor&#x0169; remiseritis peccata, &c. & Iohā.
20. Sicut misit me Pater, &c. Christus a&#x0169;t mif
sus fuerat in totum orbem: ergo & in tot&#x0169; or-
bem ipse misit Apostolos. Secunda uerò pars,
quòd ad omnes actus, hoc uidetur posse pro-
bari ex eo, &#xA759; (ut dictum est) authoritas guber-
nādi est de ratione apostolatus: & nō uidetur
quòd sit limitata, quia nulla ratione diceretur
quòd exte&#x0303;dat se ad certos actus, & nō ad alios
sed potius probatur ex gestis Apostolor&#x0169; ipso
rum, qui ubique terrar&#x0169; cōstituebāt ecclesias,
& episcopos, & leges ferebant pro potestate:
nec apparet quid Petrus posset, quod non &
alii. Et Paul&#xA770; ad Gala. 1. &. 2. satis defendit se pa<marginalia>Gala. 1.</marginalia>
rem potestatem cum Petro habere. Hæc est
apertè sententia Cypriani in epistola de uni-<marginalia>Cypria.</marginalia>
tate ecclesiæ ad Nouatian&#x0169;. & habetur. 24. q. 1.
Ego dico tibi hoc, Vtique erant cæteri Apo-
stoli, quod Petrus, pari consortio præditi, &
honoris, & potestatis. Nec audienda est glo.
dicens hoc debere intelligi in ordine & digni
tate consecrationis, non in potestatis plenitu-<-P>

@@0@<filename:W0013-0153.jpg/>
@@1@<SE153>150 DE POTESTATE
<-P>dine: ut patere potest ipsam epistolam diui Cy
priani legenti.</P>
<P>&#x00B6; Et ne quisquā suspicetur me uelle quicquā
derogare de dignitate, aut pręrogatiua, aut pri
matu Petri, que&#x0303; non solùm c&#x0169; catholica eccle-
sia cōfitemur, sed etiā pro uirili defendimus:
pono aliā cō clusione&#x0303;, Petrus<milestone unit="article" n="11" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_88"/> inter oe&#x0303;s Apo-
stolos fuit authoritate & potestate primus, &
princeps c&#x0169; summa supra totā ecclesiā potesta
te. De hac cōclusione à doctissimis uiris non
iusti sol&#x0169;, sed pręgādes libri cōfecti sunt, et edi
ti, at que adeò ego breui me hoc loco n&#x0169;c expe
diā, paucis modo conte&#x0303;tus Euāgelii testimo-
niis. Primus locus est Mat. 10. Duodecim aute&#x0303;<marginalia>Matt. 10.</marginalia>
Apostolor&#x0169; nomina sunt hęc. Primus Simō, &#xA757;
dicitur Petrus. Et Luc. 6. uocat Dominus disci<marginalia>Luc. 6.</marginalia>
pulos suos, & elegit duodecim ex ipsis, quos
& Apostolos nominauit, Simone&#x0303;, que&#x0303; cogno
minauit Petr&#x0169;, & Andream fratre&#x0303; eius, &c. Et
eode&#x0303; ordine nominātur & numerant&#x0303; à Marc.
c. 3. & tame&#x0303; nulla ratione Petr&#xA770; potuit dici pri
mus nisi dignitate apostolatus: nā ordine qui-
de&#x0303; uo catiōis, prim&#xA770; fuit Andreas frater Petri,
ut patet ex primo. c. Ioh. imò Andreas iam uo-<marginalia>Iohan. 1.</marginalia>
catus à Christo, ut refert Ioh. inuenit Simone&#x0303;
fratre&#x0303; su&#x0169;, & dixit ei, Inuenimus Messiā: & ad
duxit eum ad Iesum. Est præterea insigne testi
moni&#x0169;, & omnino nō refractario & obstina-
to intellectui apertissim&#x0169;, Mat. 16. ubi ad quę<-P><marginalia>Matt. 16.</marginalia>

@@0@<filename:W0013-0154.jpg/>
@@1@<SE154>ECCLESIAE. 151
<-P>stione&#x0303; Domini musantib&#xA770; & c&#x0169;ctantibus aliis
discipulis, respōdet Petrus, Tu es Christ&#xA770; fili&#xA770;
Dei uiui. Cui Domin&#xA770;, Beatus es Simō Bario
na, quia caro & sanguis nō, &c. sed Pater me&#xA770;,
&c. & ego dico tibi &#xA759; tu es Petr&#xA770;, & su&#xA751; hāc
petrā ædificabo ecclesiā meā, & tibi dabo cla-
ues regni cælor&#x0169;. Certè uel cæco not&#x0169; esse po
test pro tam præclara confessione aliquid pro
missum Petro præ cæteris Apostolis. Ite&#x0303;, Ego
orabo pro te, & tu aliquādo conuersus, cōfir
ma fratres, &c. Luc. 22. Nec obscurior locus<marginalia>Luc. 22.|Iohan. ulti=|mo.</marginalia>
est ille Ioh. ultimo ubi cùm bis Dominus ro-
gasset Petr&#x0169;, an se diligeret plus aliis Aposto-
lis, illo respōdente se quidem amare, subiun-
xit bis, Pasce oues meas, pasce agnos meos.
Prorsus est hominis præposteri, & peruersè
alio qui apert&#x0169; testimoni&#x0169; interprætantis, ne-
gare Christ&#x0169; eo loco uoluisse Petro pro maio
ri erga se amore maiorem etiam authoritatem
præstare. atque uel ex his duobus locis liqui-
dò cōstat Petro integrā authoritate&#x0303; in ecclesia
cōmissam. Cui enim data est, si Petro est nega
ta? Licet etiā, ut dict&#x0169; est, alii Apostoli habue-
rint æquale&#x0303; potestate&#x0303; cum Petro ad sensum su
prà posit&#x0169;, tame&#x0303; potestas Petri erat emine&#x0303;tior.
Primò, quia potestas Petri fuit ordinaria,
Apostolorum autem extra ordinaria. Sec&#x0169;da
quę sequitur ex hac, Potestas Petri erat per-
seueratura in ecclesia, non autem aliorum.<-P>

@@0@<filename:W0013-0155.jpg/>
@@1@<SE155>152 DE POTESTATE
<-P>Tertiò, aliorum potestas nec supra Petr&#x0169;, nec
supra se inuicem, Petri aute&#x0303; supra omnes alios.
Quartò, aliorum potestas subordinata Petri
auhthoritati. præualuisset enim authoritas Pe
tri contra authoritatem aliorum.</P>
<P>&#x00B6; Sed ut aliquādo illum locum, Pasce agnos
meos, absoluā (nā difficilior alius restat) sit in
hoc argume&#x0303;to hæc ultima cōclusio, Præter<milestone unit="article" n="12" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_89"/> sa
cros Apostolos nullus alius à Christo potesta
te&#x0303; ecclesiasticā aliquā uidet&#x0303; accepisse. et proba
tur etiā, quia in omnib&#xA770; locis, ubi data est po
testas, nō erāt discipuli. Hęc probat&#x0303;, Nā si quis
quā alius accepisset: maximè fuissent ex nume
ro septuaginta duor&#x0169; discipulor&#x0169;: sed illi non
uide&#x0303;tur accepisse: ergo de nullo est uerisimile
&#xA759; acceperit. De septuaginta duobus aute&#x0303; pro
bat&#x0303;. Nā Ioseph, qui cognominatus est Barna-
bas, erat unus ex discipulis, ut patet Act. 1. & ta<marginalia>Actuum. 1.</marginalia>
me&#x0303; Actu&#x0169;. 9. dicitur post asce&#x0303;sione&#x0303; Domini &#xA759;<marginalia>Actuum. 9.</marginalia>
erat Leuites. Nō est aute&#x0303; credend&#x0169;, si Christus
potestate&#x0303; aliquā ecclesiasticā dedisset ei, &#xA759; fe-
cisset solùm Leuitam, quia Dei perfecta sunt
opera. & Philippus, qui prædicauit Samarita-
nis, Actu&#x0169;. 8. & baptizauit eunuch&#x0169; Cādacis<marginalia>Actuum. 8.</marginalia>
reginæ, nō fuit Philippus Apostolus, ut multi
putāt, nec sine causa, &#xA759; ad baptism&#x0169; ipsius, Sa-
maritani nō recepissent Spirit&#x0169; sanct&#x0169;: sed di-
cunt esse Philipp&#x0169; un&#x0169; ex septem diaconis, de
quo Act. 6. &. 21. Hic igit&#x0303; Philippus nō uidetur<-P>

@@0@<filename:W0013-0156.jpg/>
@@1@<SE156>ECCLESIE. 153
<-P>dubitand&#x0169; quinesset de numero septuaginta
duor&#x0169; c&#x0169; post Apostolos nō temere legat&#x0303; alius
pręstātior prędicator, aut minister Euangelii,
ad quod opus delecti fuer&#x0169;t discipuli, & tame&#x0303;
nō erat presbyter, sed tāt&#x0169; diacon&#xA770;. Imo septua
ginta illi diaconi, qui Act. 6. electi fuerunt ad-<marginalia>Actuum. 9.</marginalia>
ministrandum mensis, creduntur fuisse de nu-
mero discipulor&#x0169;. nō enim ex neophytis fuis-
sent assumpti ad tale ministerium, & tame&#x0303; nō
erant presbyteri, ut pro certo constat: imò re
uera nullam habe&#x0303;t spiritualem potestate&#x0303;. Ergo
septuaginta duo Discipuli, nec fuer&#x0169;t à Chri-
sto ordinati, nec habuerunt potestate&#x0303; aliquam
ecclesiasticam, quæ sine ordine non est. Restat
ergo cōdusio uera, &#xA759; præter Apostolos nullus
alius accepit à Christo potestatem ecclesiasti-
cam: atque ita habemus primam originem po-
testatis ecclesiasticæ. fuerunt enim & primi &
soli, qui à Christo domino & redemptore no
stro hanc potestatem acceperunt duodecim
Apostoli.</P>
<P>&#x00B6; Superest nunc tractare, qua ratione hæc po
testas deriuata est usque ad nos, & perseuerat
in ecclesia, et sic erit absolut&#x0169; tot&#x0169;negoti&#x0169;, q&#x0111;
suscepim&#xA770; de subiecto potestatis ecclesiasticę.
Sit ergo de hac quęstione prima propositio,
Potestas<milestone unit="article" n="13" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_90"/> ecclesiastica nō sol&#x0169; fuit in Aposto=
lis: sed etiā in aliis. hæc est nota ex scripturis.
Nam Paulus cōstituit episcopum Tit&#x0169;. & Ti-<-P>

@@0@<filename:W0013-0157.jpg/>
@@1@<SE157>154 DE POTESTATE.
<-P>mothe&#x0169;, ut patet. 1. Timo. 4. &. 2. ad eunde&#x0303;. 1.
& ad Tit. 1. & ad Eph. ide&#x0303; Apostolus dat pręce
pta & ratione&#x0303; instituendi, & creādi presbyte-
ros. 1. Timo. 3. & ad Titum. 1. & Act. 20. Paulus
lo quit&#x0303; ad presbyteros Asiæ. & Io. in Apoc. me
minit episcopi Laodiceæ. ergo præter Aposto
los aliqui alii habuer&#x0169;t potestate&#x0303; ecclesiasticā.
&#x00B6; Secunda propositio, Defunctis<milestone unit="article" n="14" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_91"/> Apostolis
Christi, perseuerauit in ecclesia omnis pote-
stas ordinis & iurisdictionis, quæ prius erat
in Apostolis. Probatur, Gradus potestatis ec-
clesiæ sunt instituti à Christo non solum pro
tempore Apostolor&#x0169;, sed in tot&#x0169; tempus, quo
perseueratura erat in ecclesia: ergo perseueraue
runt in ecclesia post decessum Apostolorum.
Antecedens patet ad Ephesi. 4. Et ipse dedit
quosdam quidem Apostolos, alios aute&#x0303; Pasto<marginalia>Ephe. 4.</marginalia>
res, & Doctores ad consummatione Sancto-
rum, in opus ministerii, in ædificationem cor
poris Christi, donec occurramus omnes in
unitatem fidei, & agnitionis filii Dei, in uir&#x0169;
perfectum, in mensuram ætatis plenitudinis
Christi. Ex quo loco patet, &#xA759;<milestone unit="article" n="15" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_92"/> gradus ecclesię
sunt perseueraturi in ecclesia usque ad ultim&#x0169;
iudicium, & resurrectione&#x0303; mortuorum. Item
ut Pau. dicit ad Heb. 7. Trāslato sacerdotio, ne
cesse est ut legis translatio fiat. Ergo amisso sa-<marginalia>Hebr. 7.</marginalia>
cerdotio, etiā necesse est ut lex amittat&#x0303;. ergo si
in ecclesia nō esset sacerdoti&#x0169; istitut&#x0169; à Xp&#x0303;o,<-P>

@@0@<filename:W0013-0158.jpg/>
@@1@<SE158>ECBLESIAE. 155
<-P>nec etiā esset lex Christi. lex a&#x0169;t Christi est æ-
terna, est enim testame&#x0303;t&#x0169; eius ætern&#x0169;, ut Pau.
ait ad Heb. 13. & Baruch. 2. Statuā eis testamen
tum alter&#x0169; sempitern&#x0169;. Et in eode&#x0303;. c. 4. uocat<marginalia>Baruch. 2.</marginalia>
lege&#x0303; Christi lege&#x0303; sempiternā. ergo necesse est
ut perseueret sacerdoti&#x0169; à Christo institutum.
In sacerdotio aute&#x0303; omnis spiritualis potestas i&#x0303;-
telligit&#x0303;, & includit&#x0303;. Ite&#x0303; nō esset Christus sacer-
dos in ætern&#x0169;, ut Propheta & Paulus appellat,
si eius sacerdoti&#x0169; cadere & perire debuisset: nō
enim est Christus sacerdos nisi in ecclesia. Ite&#x0303;
est præcept&#x0169; in ecclesia, de sumptione euchari
stiæ, ut patet Ioh. 6. Nisi māducaueritis carne&#x0303;,<marginalia>Iohan. 6.</marginalia>
&c. Sed sine sacerdotio eucharistiæ cōsecratio
fieri nō pōt: ergo. Ite&#x0303; saltem cōstat Apostolos
reliquisse episcopos, & presbyteros, ut de Pau
lo non semel scriptum est: & potestas illorum
non expirauit Apostolis defunctis: ergo pote-
stas in ecclesia fuit etiam defunctis Apostolis,
potestas (inquam) ecclesiastica.</P>
<P>&#x00B6; Tertia propositio, Tota<milestone unit="article" n="16" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_93"/> potestas ordinis in
ecclesia deriuata est, & pe&#x0303;det i&#x0303;mediate ab epi-
scopis. Volo dicere, quòd sicut Apostoli, & illi
soli habuer&#x0169;t iure diuino ordinare, & cōsecra
re presbyteros, & alios i&#x0303;seriores ministros, ita
omnes, & soli episcopi hoc habe&#x0303;t etiā iure di-
uino. Et &#xA759; episcopi habeant hāc potestate&#x0303;, pa-
tet. 1. Timo. 5. Man&#xA770; citò nemini i&#x0303;posueris. q&#xEBD1;<marginalia>1. Timo.</marginalia>
de ordinatione presbyteri intellige&#x0303;dum om-<-P>

@@0@<filename:W0013-0159.jpg/>
@@1@<SE159>156 DE POTESTATE
<-P>nes sancti docent. Et c. 5. instituit Timothe&#x0169;,
quales presbyteros eligere debeat. Oportet in
quit episcopum irreprehensibilem esse, unius
uxoris uirum, &c. quòd de presbytero intelli-
gendum patet, ex eo quòd statim subiicit qua-
les oporteat esse diaconos. & ad Titum. 1. Hu-<marginalia>Tit. 1.</marginalia>
ius rei gratia reliqui te Cretæ, ut cōstituas per
ciuitates presbyteros si quis sine crimine est.
Nec de hoc inter catholicos est dubitatio epis
copos hanc habere potestatem. Et &#xA759; soli epis-
pi habeant, uidetur, &#xA759; nunquam legimus ordi
natiōes factas nisi ab Apostolis, uel ab episco
pis aliis. Vnde etiam Actuum 14. de Paulo &<marginalia>Act. 14.</marginalia>
Barnaba legit&#x0303;, &#xA759; cōstitutis Lystrę, & Iconio,
& Antiochiæ per singulas ecclesias presbyte-
ris, decesser&#x0169;t. Et Dionisius Apostolor&#x0169; disci
pulus, & Synchroni&#xA770; libro de ecclesiastica hie
rarchia, ubi formam ecclesiasticā ab Apostolis
traditā disertè, & copiosè tractat, solis Pon-
tificibus ordinationem ministrorum tribuit,
imò nec oleum sanct&#x0169;, quo sacrātur presby-
teri, ab alio, quā à Pōtifice docet confici pos-
se. Item potestas ordinis est iuris diuini: ergo
nō est usurpanda nisi ab eis, quibus constat iu
re diuino commissum, tales sunt soli episcopi:
ergo &c. Item consuetudo uniuersalis eccle-
siæ semper tenuit, ut soli episcopi ordinatio-
nes faciant: & est, ut supra dixi, grauissimum
argumentum, quòd nunquam fact&#x0169; est, ideo<-P>

@@0@<filename:W0013-0160.jpg/>
@@1@<SE160>ECCLESIAE. 157
<-P>non esse, quia non licuerit, aut certè non po-
tuerit. Itaque impium, & hęretic&#x0169; est credere,
quod noui hęretici putāt, sacerdote&#x0303; uel plebis
electione, uel quac&#x0169;que alia ratiōe, quàm epi
scopi cōsecratione constitui posse. Ver&#x0169; est, &#xA759;
qui teneret episcop&#x0169; à presbytero nō differre
cōsecratiōe, sed sola potestate, & iurisdictiōe,
conseque&#x0303;ter necessario haberet cōcedere que&#x0303;-
libet presbyterum posse etiā presbyteros con-
secrare: nam potestas iurisdictionis non facit
potestatem consecrandi. Sed quia illam sente&#x0303;
tiam existimo falsam, ut suo loco patebit, per
seuero in conclusione posita, quòd omnibus,
& solis episcopis cōuenit ordinatio ministro-
rum. Nec nunc disputo, an ex priuilegio sum-
morum Pōtific&#x0169; Abbates aliqui habeant cō-
ferre aliquos ordines, uel minores uel etiam
maiores. si enim aliqui ordines non sunt iuris
diuini, ut certò constat de minoribus, non est
dubitandum quin collatio illorum committi
possit non episcopo. Si uerò maiores omnes
iuris diuini sunt, quod in præsentia nō puto,
profectò uidetur nec committi etiam posse ni
si episcopis, qui soli iure diuino habent: quan-
quam non est eadem ratio de presbyteratu, &
diaconatu, ut fateor, sed hoc omnino uide-
probabilibus, quòd nec etiam diaconi ordi-
nari possent nisi ab episcopis, siquide&#x0303; iuris di-
uini ille ordo est.</P>

@@0@<filename:W0013-0161.jpg/>
@@1@<SE161>158 DE POTESTATE
<P>&#x00B6; Quarta &#xA753;positio, Defuncto<milestone unit="article" n="17" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_94"/> Petro princi-
pe Apostolor&#x0169;, ali&#xA757;s successit Petro c&#x0169; simili
authoritate, & potestate iurisdictiōis in tot&#x0169;
orbem. Probatur à sancto Tho. 4. cōtra Gent.<marginalia>S. Tho.</marginalia>
c. 76. Christus sic instituit ecclesiam, ut esset
usque in seculum duratura. Vnde Esa. 9. Super<marginalia>Esa. 9.</marginalia>
solium Dauid, & super regnum eius sedebit, ut
cōfirmet illud, & corroboret in iudicio & iu-
stitia à modo, & usq; in sempitern&#x0169;. Sed Chri-
stus ędificauit ecclesiam super Petrum, ut ipse
dicit Mat. 16. ergo opus fuit, ut eo medio sub-
lato, alius loco ipsius subrogaretur. Ite&#x0303; in uete
ri lege à Deo instituta semper fuit unus sum-
mus Sacerdos. Patet Deutero. 17. & aliis locis.
Hoc est quod Augusti. 24. quæstio. 1. c. quod-
cunque. dicit, quòd cum Petrus accepit cla-
ues, accepit non tanquam priuatus, sed nomi-
ne ecclesiæ: hoc est, data est ei potestas, quæ
esset duratura in ecclesia, in cuius ædificatio-
nem Christus dedit. Vnde sicut Adam quæ-
dam dona habuit personalia, que in poste-
ros transfundere non potuit, ut plenitu-
dinem omnium scientiarum, quædam au-
tem communia statui innocentiæ, ut iusti-
tiam, gratiam, immortalitatem: sic & Pe-
trus priuata dona habuit, quædam in qui-
bus successorem non habuit (nec enim erat
necesse) ut gratiam miraculorum, donum
linguarum: quædam uerò accepit, in poste-<-P>

@@0@<filename:W0013-0162.jpg/>
@@1@<SE162>ECCLESIAE. 159
<-P>ros translaturus, ut potestatem clauium, quā
non sibi, sed ecclesiæ accepit. Item ille ordo,
à principio constitutus à Christo in ecclesia,
ut scilicet esset unum caput, & unus princeps
super omnia in tota ecclesia, erat cōuenie&#x0303;tissi-
mus ad administratione&#x0303; ecclesię. Quod cōstat
non sol&#x0169; facto ipso Christi, cuius est summa
sapientia, & prouidentia, sed etiā cōsensu, etiā
meliorum Philosophorum, qui Monarchiam
aliis principatibus præferunt, ut cōstat ex Ari
sto. in Politicorum, & Ethicor&#x0169; libris, & Me-
taphysicorum. Sed Christus nō minus diligit
nunc ecclesiā suā, quā tunc diligebat, c&#x0169; etiam
promisit se nobis adfutur&#x0169; usque ad consum-
matione&#x0303; seculi, Matt. ultimo. ergo nullo mo-<marginalia>Matth. ulti=|mo.</marginalia>
do est uerisimile, &#xA759; uoluerit, defuncto Petro,
mutare rationem, & formā administrationis
ab ipso Petro institutam, ut scilicet esset unus
princeps totius potestatis ecclesiasticæ. Nec
enim Petrus principatum in suum commo d&#x0169;
acceperat, sed in utilitatem, & ædificationem
ecclesiæ. Et re uera nō minus perniciosus fuit
error negātium perseuerare in ecclesia unum
Pontificem, cui omnes Christiani subesse te-
neantur, quàm cor&#x0169;, qui omnes Christianos
æquales uolunt esse. hic enim maiorem orbis
Christiani parte&#x0303; primò in schismata deduxit,
deinde ab ecclesia alienauit, postremò in im-
pientissimam Mahumeti perfidiam impulit.<-P>

@@0@<filename:W0013-0163.jpg/>
@@1@<SE163>160 DE POTESTATE
<-P>Certè qui beato Petro principatum non ne-
gant, nulla ratione se tueri possunt, quin un&#x0169;
etiam nunc summum Monarcham in ecclesia
concedant. In hanc sententiam sunt aperta te-
stimonia Ignatii, Cyrilli. Chrysost. & aliorum
doctornm Græcorum, imò & Conciliorum
in ipsa Græcia celebrator&#x0169;. Nā de Latinis au-
thoribus & Synodis ne dubitandum quidem
est: quin omnes in unam hanc sente&#x0303;tiam cōspi
rauerint Sed esto ut ita sit, sicut certò est, ut in
ecclesia semper sit unus successor Petri c&#x0169; pa-
ri etiā dignitate, & authoritate. Superest in-
quirend&#x0169;, qua uia, qua ratione ea dignitas, &
potestas Petri, deriuari, & perueniri possit ad
alium. Nec enim ex morte Petri ad unum ali-
quem certum suprema illa potestas attinebit.</P>
<P>&#x00B6; Sit pro hac quæstione in ordine quinta
propositio, Petro<milestone unit="article" n="18" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_95"/> mortuo, ecclesia habet po-
testatem subrogandi, & instituendi alium lo-
co illius, etiam si Petrus nihil de hoc prius cō-
stituisset. Hęc probatur. Licet enim ecclesia (ut
in relectione priori declarat&#x0169; à nobis est) nō
posset potestatem spiritualem constituere, nec
(ut ita dicam) formaliter in se habet, ut suprà
explicauimus: tamen semel constituta à Chri-
sto potestate, non uidetur, quòd ecclesia sit pe
ioris cōditionis ad elige&#x0303;dum sibi principem,
quàm ciuilis respublica, quæ quocunque ca-
su, deficiente principe, potest sibi alium con-<-P>

@@0@<filename:W0013-0164.jpg/>
@@1@<SE164>ECCLESIAE. 161
<-P>stituere. Item, ut dictum est, hęc potestas opor
tebat ut perseueraret in ecclesia, sed defuncto
Petro, & nihil de successore prouidente, nec
statuente, ut contingere poterat, non restabat
aliud medi&#x0169;, nisi per electionem ecclesiæ. Er-
go ecclesia poterat alium eligere. Et confirma-
matur, Quia nunc etiamsi aut bell&#x0169;, aut pesti-
lentia, aut alia calamitas, aut casus absumeret
Cardinales omnes, non uidetur dubitandum
quin ecclesia posset prouidere sibi de summo
Pōtifice: aliâs uacaret perpetuò illa sedes, quæ
tame&#x0303; perpetuò debet durare. Item illa potestas
est communis, & spectat ad totam ecclesiā. er-
go à tota ecclesia debet prouideri, & nō ab ali-
qua peculiari ecclesia, uel certo ordine, aut ge-
nere hominum: imò negligentibus Cardina-
libus, aut perniciosè disside&#x0303;tibus, ecclesia pos-
set sibi prouidere.</P>
<P>&#x00B6; Sed an ab omnibus Christianis? Respōdeo,
& sit sexta propositio, Electio<milestone unit="article" n="19 ̋rendition="#asterisk" xml:id="s4013_96"/> summi Ponti
ficis in tali casu spectaret ad solum cler&#x0169;, & nul
lo modo ad populum. Probatur, Quia admini
stratio rerum spirituali&#x0169; nullo modo spectat
ad laicos, ut aliâs à nobis probatum est: sed in-
stitutio summi Pontificis maximè spectat ad
gubernationem, & administrationem rerum
spiritualium: ergo nullo modo spectat ad lai-
cos. Item electio presbyterorum, aut episco-
porum non spectat ad plebem, ut suprà latè<-P>

@@0@<filename:W0013-0165.jpg/>
@@1@<SE165>162 DE POTESTATE
<-P>probatum est. ergo multominus electio sum-
mi Sacerdotis. Item populus non potest iu-
dicare merita & qualitates requisitas ad digni-
tatem summi Pōtificis, nec examinare, & dis-
cernere inter dign&#x0169;, & indign&#x0169;: ergo electio,
uel institutio non spectat ad plebem. Esset
enim absurdum, ut prouidentia Sacerdotii
commissa esset illis, qui nisi fortè & casu
non possent rectè prouidere. Item, Quia talis
electio esset prorsus impossibilis, cùm esset
impossibile ut totus populus conueniret ad
eligendum, nec postquam conuenissent, pos-
sent, ut maior pars unum & eundem op-
taret.</P>
<P>&#x00B6; Septima propositio, Imò,<milestone unit="article" n="20" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_97"/> non uidetur etiā
talis electio spectare ad totum clerum: quia li-
cet ad omnes clericos spectet administratio
spiritualium, tamen non omnia spectant ad
omnes, sed citra episcopos omnes habent cer-
ta & limitata ministeria, extra quæ non ex-
tendit se eorum officium, ut diaconi mini-
strant presbyteris: prebyteri autem ministrāt
sacramenta: nec ea quæ sunt authoritate, spe-
ctant ad officium eorum, & eade&#x0303; ratione uix
conuenire posset clerus totius orbis ad talem
electionem.</P>
<P>&#x00B6; Vnde sit octaua propositio, In<milestone unit="article" n="21" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_98"/> quocun-<-P>

@@0@<filename:W0013-0166.jpg/>
@@1@<SE166>ECCLESIAE. 163
<-P>que casu uacaret sedes apostolica, manendo
in solo iure diuino, electio spectaret ad om-
nes episcopos Christianitatis. Probatur, Quia
ipsi sunt pastores gregis, & curatores, & tuto-
res, & tota administratio ecclesiastica citra
summum Pontificem spectat ad eos, & om-
nia possunt per se, quæ inferiores omnes
possunt. Dico enim quòd quomodocunque,
siue instituto, siue casu omnes episcopi Chri-
stiani conuenirent, in tali casu episcopi pos-
sent eligere unum summum Pontificem tan-
tæ authoritatis, sicut fuit beatus Petrus, etiam
reclamantibus omnibus uel maiori parte lai-
corum, aut etiam clericorum.</P>
<P>&#x00B6; Sed quia hæc forma esset etiam uehemen
ter difficilis, ac penè impossibilis: sit nona
propositio, Beatus<milestone unit="article" n="22 ̋rendition="#asterisk" xml:id="s4013_99"/> Petrus, uel solus, uel
cum aliis Apostolis potuit constituere for-
mam, & rationem, qua post obitum eligere-
tur ei successor. Probatur breuiter & clarè,
quia habebat plenitudinem potestatis & ad-
ministrationis ad ferendas leges conuenie&#x0303;tes
ecclesiæ, sed hæc erat una lex etiā necessaria ad
gubernatione&#x0303; ecclesiæ de electiōe summi Pōti
ficis: ergo potuit eam cōdere. Secundò &#xA753;bat&#x0303;,
Tota ecclesia posset hāc lege&#x0303; facere, imò facta
est in Cōciliis: ergo Petr&#xA770; potuit, quia aliâs nō<-P>

@@0@<filename:W0013-0167.jpg/>
@@1@<SE167>164 DE POTESTATE
<-P>habuisset summam potestatem. Et confirma-
tur, Quia omnis alia forma eligendi, seclusa le
ge lata à Petro erat uel impossibilis, si à tota
ecclesia, uel à toto clero: uel saltem magna oc-
casio schismatum, si per omnes episcopos de-
beret fieri. ergo omnino hoc expediebat, ut le
ge daretur certa uia & ratio eligendi. Verum
circa has propositiones oritur dubium. nam
Episcopus Romanus est summus Pontifex. er
go dato &#xA759; Petrus decessisset, sufficiebat Ro-
manus clerus ad eligendum Episcopum Ro-
manum, & per consequens summum Pontifi-
cem. Et augetur dubi&#x0169;. Nam (ut ex historia ha
betur) aliquando uel clerus Romanus, uel po
pulus summum Sacerdotem eligebāt. Respon
deo primò, An Episcopus Romanus sit iure
diuino summus Sacerdos, inferiùs (si uacaue-
rit) disputaturus sum. Secundò dico, quòd si
clerus, aut populus Romanus aliquando hoc
iuris habuit, ut eligeret summum Pontificem,
hoc fuit certè, uel lege de hoc lata, uel consue
tudine recepta, & nō iure diuino. Nam etiam
elige&#x0303;te Romano clero, si Episcopi Christiani
ratam habebant electionem, hoc satis esse po-
tuit, ut illa forma electionis per aliquam ætate&#x0303;
seruaretur.</P>
<P>&#x00B6; Decima propositio, Beatus<milestone unit="article" n="23" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_100"/> Petrus potuit
eligere sibi & designare successorem, qui de-
functo Petro, sine alia electione esset sum-<-P>

@@0@<filename:W0013-0168.jpg/>
@@1@<SE168>ECCLESIAE. 165
<-P>mus Pontifex. Hæc propositio non recipitur
à theologis recentioribus, quòd sint pontifi-
ciæ dignitati aliquanto infestiores quàm dece
ret alioqui pios, et Christianos scriptores. Sed
probatur primò ex facto Petri, qui (si fides ha-
benda est uera narrātibus) Cleme&#x0303;tem uiuens
ipse uiue&#x0303;tem in pontificem nominauit, ut ha-
betur. 8. q. 1. c. si Petrus. ex authoritate Iohan.
scilicet tertii qui fuit temporibus Iustiniani.
Item probatur manifesto & inuicto argumen
to, Nam, ut probatum suprà est, poterat ferre
legem de electione successoris: sed potuisset
ferre legem, ut uiuens Pontifex eligeret succes
sorem, imò illa lex uidetur futura conuenien-
tissima ad tollenda schismata, & ambitiones.
Sicut apud Romanos durāte adhuc magistra-
tu Consulum designabantur futuri Consu-
les, quare non ita potuit fieri de summo Pon-
tifice? Item potuit ferre legem, ut Episcopus
uiuens nominaret sibi successorem, quare nō
potuit de summo Pontifice? Sequitur conse-
quenter, quòd tantundem potuit facere qui-
libet successor Petri. Patet, quia habuit eādem
potestatem.</P>
<P>&#x00B6; Vndecima propositio, Ratio<milestone unit="article" n="24" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_101"/> eligendi sum
mum Pontificem, quæ nunc seruatur in eccle-
sia, non est de iure diuino. Hæc nota est ex
præcedentibus, quia exclusa humana lege, spe
ctat ad Episcopos. Item, Nusquam inuenitur<-P>

@@0@<filename:W0013-0169.jpg/>
@@1@<SE169>991 DE POTESTATE
<-P>in toto iure diuino. Ite&#x0303;, Petri successores po-
tuerunt eā mutare, ut dict&#x0169; est. Ite&#x0303;, nō semper
hoc modo fuit facta. Et ultimo, quia ordo
Cardinali&#x0169;, qui nunc sunt electores, nō est iu
re diuino.</P>
<P>&#x00B6; Vltima propositio, Ratio<milestone unit="article" n="25" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_102"/> elige&#x0303;di summum
Pontifice&#x0303;, est ex constitutione & authoritate
ecclesiæ aut summor&#x0169; Pontificum, quæ eade&#x0303;
est, & eade&#x0303; authoritate mutari posset. Hæc est
ratio & origo qua authoritas & dignitas beati
Petri ad nos usque perseuerauerit, & duratura
est in fine&#x0303; seculi.</P>
<P>&#x00B6; Superest ut agamus de successoribus alior&#x0169;
Apostolor&#x0169;. de quo sit prima propositio, Ne
mo<milestone unit="article" n="26" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_103"/> successit aliis Apostolis c&#x0169; æquali potesta
te & authoritate iurisdictionis: hoc est, ut in
toto orbe haberet plenitudine&#x0303; potestatis, si-
cut &#xA757;libet Apostolor&#x0169; habuisset, ut suprà oste&#x0303;
sum est. Hæc probat&#x0303; primò ipso facto. De nul-
lo enim legim&#xA770;, &#xA759; se gesserit pro episcopo uni
uersalis ecclesiæ, præter Romanum Pontifice&#x0303;,
sed proximi quique Apostolor&#x0169;, uel Hieroso
lymitanus, uel Antiochenus, uel alterius ur-
bis episcopus dictus est. Secundò, Quia illa po
testas uniuersalis in aliis Apostolis fuit extra-
ordinaria, & personalis, ut dict&#x0169; est (& sic nō
potuerunt eā successoribus relinquere) & sola
potestas Petri erat ordinaria, & in perpetuum
duratura: ab ecclesia aute&#x0303; nullus recipit tā am-<-P>

@@0@<filename:W0013-0170.jpg/>
@@1@<SE170>ECCLESIAE. 167
<-P>plam potestate&#x0303;, quæ etiā sine suo capite nihil
potest: nec à summo Sacerdote, hoc est, uel Pe
tro, uel Clemente, legimus quicquam subroga
tum cuiquam Apostolorum cum illa potesta-
tis amplitudine. Tertiò, Fuisset maxima occa-
sio schimatis & dissensionum in successori-
bus, qui non erant in gratia confirmati, si pro
uincias non habuissent distinctas.</P>
<P>&#x00B6; Sec&#x0169;da propositio, Quilibet<milestone unit="article" n="27" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_104"/> alior&#x0169; Apo
stolor&#x0169; à Petro potuit relinquere successore&#x0303;, li
cet nō uniuersale&#x0303;, salte&#x0303; in quac&#x0169;que prouincia
uoluisset, qui esset uerus episcopus illi&#xA770; prouin
ciæ. Hanc propositionem scio non placituram
omnibus doctoribus, tum theologis, tum iu
reconsultis, nec episcopis Cardinalibus, Tur-
re Crema. & Caieta. Omnes enim illa persua-
sio semel inuasit, omnem potestatem iurisdi-
ctionis ita dependere à Romano pontifice, ut
nullus possit habere nec minimam quidem spi
ritualem potestatem, nisi ex mandato, uel lege
ipsius post Apostolos quidem, qui ex singula-
ri priuilegio habuerunt à Christo, quod
nullus alius potest habere nisi à Petro. Sed
probo primò hanc propositionem aper-
tè, Quilibet Apostolorum potuit uiuens
creare episcopum in quacunque prouincia,
& ille non amitteret potestatem defun-
cto Apostolo: ergo potuit relinquere succes-<-P>

@@0@<filename:W0013-0171.jpg/>
@@1@<SE171>168 DE POTESTATE
<-P>sorem. Antecedens est not&#x0169;, quia Paulus con-
stituit Titum & Timotheum, & ide&#x0303; iuris ha-
buerunt alii Apostoli: & in hoc sensu propo-
sitio à nemine negari potest. Sed dico eā esse
ueram in sensu, in quo diximus Petrum potuis
se nominare fuccessorem: id est qui re uera nō
haberet potestatem nisi post obitum Aposto-
li: ita inquam potuit Iohannes in Asia nomi-
nare Ignatium, ut post se episcopus esset in ea
prouincia. Hoc probatur, Nam ut suprà ab&#x0169;dè
probatum est, nec alii diffitentur, cæteri Apo-
stoli uiuentes ę qualem habuerunt potestatem
cum Petro: ergo potuerunt condere legem, ut
uiue&#x0303;s ipse eligeret sibi successore&#x0303;. ergo potuit
illa lege ipse primus eligere. Certè de authori-
tate non uidetur dubitand&#x0169; eis, qui cōcedunt
æquale&#x0303; authoritate&#x0303; aliis Apostolis c&#x0169; Petro.
Et si Petrus poterat talem legem ferre in pro-
uinciis, quare Paulus non potuisset? Imò cer-
tum est nō indigere alios Apostolos expectas-
se mandatum Petri ad omnia quæc&#x0169;que opus
erant in prouinciis. Atque adeo uidetur mihi
propositio non solùm probabilis, sed de qua
dubitari non potest.</P>
<P>&#x00B6; Tertia propositio, Non<milestone unit="article" n="28" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_105"/> solùm Apostoli
hoc potuerunt, sed quilibet successorum simi
liter potuit relinquere sibi successorem. Hæc
probatur apertè ex secunda. Nam lata lege à
Iohanne, uel Paulo, ut uiuens episcopus no-<-P>

@@0@<filename:W0013-0172.jpg/>
@@1@<SE172>ECCLESIAE. 169
<-P>minaret successore&#x0303;, potuisset Titus nominare
ali&#x0169;. Sed ultrà addo (quod difficiliùs uidetur,
sed puto nō minùs uerum) quòd etiam si de
hoc nulla lex esset lata à Paulo, potuit Titus,
& Timotheus nominare sibi successorem, in-
consulto etiā successore Petri: & simile de om
nibus aliis episcopis. Probatur, Quia episcop&#xA770;
est pastor, & gubernator prouinciæ iure diui-
no. ergo si maiore potestate nō impediretur,
potest facere omnia, quæ expediunt ad salu-
tem suæ prouinciæ: sed hoc potuit maximè eo
tempore esse expediens, ut uiuens episco-
pus nominaret successore&#x0303;: ergo potuit hoc fa-
cere, imò & legem ferre, ut hoc modo perpe-
tuò fieret. Vnde enim habemus, quòd episco-
pus possitlegem condere de electione abbatis,
uel parochi, uel de quacunque alia re, & non
de electione episcopi? Et confirmatur, Quia
certè non solùm hoc uidebatur possibile, &
conueniens, sed omnino eo tempore necessa-
rium. Quomodo enim defuncto in ultima In
dia episcopo, potuissent expectare mandatum
Petri ad sufficiendum nouum episcopum? Et
hæc omnia dicta sunt quantùm ad potestatem
iurisdictionis. Nam quo ad potestatem ordi-
nis, si episcopatus dicit ordinem uel potestate&#x0303;
distinctam à presbytero, & à iurisdictione, si-
cut uideo placere penè omnib&#xA770;: oportuit præ-
ter electionem concurrere aliquam consecra-<-P>

@@0@<filename:W0013-0173.jpg/>
@@1@<SE173>170 DE POTESTATE
<-P>tionem, tam ad institutionem papæ, quàm epi
scoporum: sed illam potuit facere quilibet epi
scopus uiuens, sacrādo successorem uel etiam
uno defuncto, episcopus alteri&#xA770; prouinciæ po
tuit ordinare successorem prius electum, &
nominatum.</P>
<P>&#x00B6; Vltima propositio, Quilibet<milestone unit="article" n="29" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_106"/> episcopus in
sua prouincia potuit condere lege&#x0303;, ut presby-
teri eligere&#x0303;t episcopum, uel aliam formam in-
stitutionis dare, etiam inconsulta sede Petri.
Hæc sequitur ex aliis. Nam potuit leges conue
nientes prouinciæ facere de hac re, sicut de
aliis. Ecce rationem, quomodo authoritas, &
dignitas episcopalis potuit deriuari successiuè
ab uno in alterum usque ad nos, & per episco-
pos omnis alia potestas inferior. Sed his non
obstantibus (ne quis putet me uelle derogare
Romanæ sedi, & dignitati) pono aliam coclu=
sionem, Successores<milestone unit="article" n="30 ̋rendition="#asterisk" xml:id="s4013_107"/> Petri potuerunt, & pos-
sunt pro suo arbitrio episcopos creare insingu
lis prouinciis, & quascunque leges de hac re
prius latas tollere, & nouas cōdere, & prouin-
cias distinguere, & omnia ad hæc spectantia
pro suo iudicio & potestate facere. Omnia
enim quæ dicta sunt, intelligenda sunt, nisi à
sede Petri aliter prouideatur. Hæc propositio
probatur clarè, Quia Petro dictum est absolu
tè, Pasce oues meas, sine aliqua exceptione.
Ergo ad Petrum spectat omnis administratio<-P>

@@0@<filename:W0013-0174.jpg/>
@@1@<SE174>ECCLESIAE. 171
<-P>sine limitatione, & per consequens etiam crea
tio episcoporum. Si enim quicunque aliorum
Apostolorum hoc poterat, & fecerunt, ut cō-
stat, multo magis ad Petrum & successores Pe
tri. Ex quo patet corollarium, quòd nunc nō
potest episcopus fieri nisi secundum formam
traditam à summis Pontificibus: & si secus te&#x0303;-
tatum fuerit, nihil efficietur ratum, sed totum
erit irritum, & inane. Dico uerò quantum ad
authoritate&#x0303; iurisdictionis: nam quod ad con-
secrationem spectat, secus est. Secundò sequi-
tur, quòd tota potestas ecclesiastica, siue ordi-
<Z>nis, siue iurisdictionis, mediatè, uel imme
diatè tota pendet à sede Petri. Patet,
quia ab illa sede pendent episco
pi: ab eis presbyteri, & om-
nes inferiores ordi-
nes, & pote-
states.</Z></P>
<Z>Laudetur Christus
in æternum,
Amen.
{5*}</Z>

@@0@<filename:W0013-0175.jpg/>
@@1@<SE175>172
<Z><A+1>REVERENDI PATRIS</A+1>
<A-1>FRATRIS FRANCISCI A VI
CTORIA RELECTIO
DE POTESTATE
CIVILI.
SVMMA.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Potestas omnis seu publica, seu priuata, qua respubli
ca secularis administratur, quòd non solum iusta &
legitima sit, sed ita Deum actorem habeat, ut necor
bis totius consensu tolli, aut abrogari poßit, ostendi=
tur.</A-1></negEZ>
<P><A-1>2 Potestas, quòd sit duplex, publica, & priuata.</A-1></P>
<P><A-1>3 Potestatis ciuilis finis quis sit.</A-1></P>
<negEZ><A-1>4 Hominis miseria recensetur. Et quid faciendum opor
tuit, ut illius neceßitatibus consuleretur.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>5 Ciuitatum, rerúmque publicar&#x0169; fons & origo, quòd
non fuerit inuentum hominum, sed tanquam à natu
ra profectum.</A-1></negEZ>
<P><A-1>6 Potestatis ciuilis causa efficiens quæ.</A-1></P>
<negEZ><A-1>7 Respublica unde habeat potestatem ciuilem. Et de cau
sa materiali eiusdem potestatis. Et penes quem iure
naturali & diuino resideat.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>8 Monarchia, siue regia potestas, quòd non solùm iu=
sta sit, & legitima, sed quòd reges etiam à iure diuino
& naturali habeant potestatem, & non ab ipsa repu
blica, aut prorsus ab hominibus.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>9 Potestates, quibus infidelium respublicæ gubernan=
tur, an sint legitimæ. Vel, an inter paganos sint legiti
mi principes, & magistratus.</A-1></negEZ>

@@0@<filename:W0013-0176.jpg/>
@@1@<SE176>DE POTESTATE CIVILI. 173
<negEZ><A-1>10 Potestatis publicæ secularis tres causæ explican=
tur.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>11 Libertas, quòd non sit minor in regali principatu,
quàm in aristocratico, & democratico.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>12 Respublica, quòd tota poßit puniri licitè pro pecca=
to regis.</A-1></negEZ>
<P><A-1>13 Bellum quando nullum esset iustum.</A-1></P>
<negEZ><A-1>14 Reipublicæ sicut maior pars regem supra totamrem
publi. constituere potest, alijs inuitis: quòd ita pars
maior Christianorum, reliquis etiam renite&#x0303;tibus mo=
narcham unum creare iure poßit, cui omnes princi=
pes & prouinciæ parere teneantur.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>15 Princip&#x0169; leges, & constitutiones quomodo obligent
in foro conscientiæ. Et quid de præceptis parentum in
filios, & maritorum in uxores.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>16 Lex humana & diuina in quo differant, & in quo
etiam conueniant.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>17 Lex diuina quòd sicut habet uim obligandi ad culpā,
ita & lex humana.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>18 Legum humanarum transgressores, ad quam culpam
obligentur, ad mortalem, an ad uenialem solúm.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>19 Leges humanæ quando obligent ad mortale, & quan
do ad ueniale, qualiter dignosci poterit.</A-1></negEZ>
<P><A-1>20 Rex si uellet non obligare ad culpam, an posset.</A-1></P>
<negEZ><A-1>21 Leges ciuiles, an obligent legislatores, & maximè re=
ges.</A-1></negEZ>
<P><A-1>22 Legis ratione cessante, an cesset obligatio.</A-1></P>
<P><A-1>23 Tyrannorum leges an obligent.</A-1></P>
<negEZ><A-1>24 Præcepta parentum, quòd eodem modo obligent, sicut
leges ciuiles. Et idem de præceptis maritorum in uxo=
res.</A-1></negEZ>

@@0@<filename:W0013-0177.jpg/>
@@1@<SE177>174 DE POTESTATE
<P><INI4>O</INI4>FFICIVM, ac munus Theologi
tam latè patet, ut nullum argumen-
tum, nulla disputatio, nullus locus
alien&#xA770; uideatur à theologica profes
sione, & instituto. Et fortasse hoc etiam in
causa est, sicut de Oatore dicit Cicero, c&#x0169; in
omni disciplinarum genere, omnibúsque arti-
bus tam pauci inueniantur, & clari, & excel-
lentes uiri: tanta sit, ne plus exigam, theologo
rum bonorum inopia, & solidorum. Est au-
tem Theologia omnium disciplinarum, stu-
diorúmque orbis prima, quam Græci θεολογίαν
uocant. Quare nihil mirum uideri debet, si nō
tam multi in tam difficilire sanè absoluti inue
niantur. In tam igitur magno solo, ac latè pa-
tenti scripturarum omnium doctorum campo
cùm infinita suppeterent, un&#x0169; potissimum lo
cum mihi delegi: certè si pro sua dignitate à
me tractari ualeat, dignum uestro conspectu,
uiri ornatissimi, & doctissimi. Locus itaque
est de republica: de qua re cùm grauissimi, &
eruditissimi uiri multa disseruerint, plura ta-
men supersunt. Et quoniam argumentum am
plius est, quàm ut una disputatione expleri
posset, de potestate publica & priuata, qua res-
publicæ gubernātur, hodie negotium suscepi.</P>
<P>&#x00B6; Locus relegendus ac tractandus est in Magi
stro sente&#x0303;tiar&#x0169; in. 2. d. 44. & sumptus est à Pau.
ad Ro. 13. Nō est potestas nisi à Deo. In quem<-P><marginalia>Rom. 13.</marginalia>

@@0@<filename:W0013-0178.jpg/>
@@1@<SE178>CIVILI. 171
<-P>locum licet permulta sint quæ afferri possent,
tamen impræsentiarum de laica, seu seculari
potestate tota nostra disputatio erit nullis li-
mitibus coe&#x0308;rcita, ne effusiùs quàm opus sit, er
ret, & euagetur. Tota ergo pręsens relectio tri
bus terminabitur conclusionibus.</P>
<P>&#x00B6; Prima conclusio est, Omnis<milestone unit="article" n="1" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_108"/> seu publica,
seu priuata potestas, qua respublica secularis
administratur, nō solùm iusta, & legitima est,
sedita Deum actorem habet, ut nec orbis to-
tius consensu tolli, aut abrogari possit. Prius-
quam ad probationem huius conclusionis ue
niam, nonnulla mihi præmitte&#x0303;da sunt, ad eius
explanationem, & intelligentiam necessaria.
Nectamen omnia, quæ in hoc amplissimo ar-
gumento cōgeri possunt, persequi constitui,
sed astricto & presso sermone, scholastico mo
re, quantum potero, paucissima uerba, quæ
solùm instituto sunt necessaria, conferā. Cùm
<milestone unit="article" n="2" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_109"/> aute&#x0303; duplex sit potestas, publica, seu priuata,
pri&#xA770; depublica, mox uerò de priuata agam&#xA770;. Et
quoniā (ut Arist. admonet) un&#x0169;quodq; t&#x0169;c ar-<marginalia>Aristo.</marginalia>
bitramur scire, c&#x0169; causas eius cognoscim&#xA770;, ope
ræpreti&#x0169; me factur&#x0169; puto, si ciuilis, et laicę po
testatis, de qua tota futura est oratio, causas in
uestigauero. Quib&#xA770; certè &#xA751;ceptis, & uis, & effe
ctus ipsius potestatis facilè pateb&#x0169;t. Illud igit&#x0303;
in primis notare oportet, q&#x0111; ipse Arist. in Phy
sicis docet, Nō $unclearn naturalib&#xA770; tāt&#x0169;, sed in oi&#x0303;bus<-P><marginalia>Aristo.</marginalia>

@@0@<filename:W0013-0179.jpg/>
@@1@<SE179>176 DE POTESTATE
<-P>prorsus humanis rebus necessitatem conside-
randum ex fine, utpote causarum omnium &
prima & potissima. Quod dogma, seu ab Ari-
stot. inue&#x0303;tum fuerit, sine à Platone receptum,
ingens philosophiæ argumentum fuit, ma-
gnamq&#x0301;; rebus omnibus attulit lucem. Anterio
res homines non eruditionis expertes, sed pri
mi etiam nominis philosophi, necessitate&#x0303; rer&#x0169;
materiæ tribuebant, acsi (ut ipsius Arist. exe&#x0303;-
plo utar) domum ita necessariò constructam
esse putarent: non quòd humanis usibus ita
expediret, sed quia grauia quidem deorsum
suapte natura ferantur, idcirco lapides quidem
ac fundamenta sunt infra terram, supra autem
propter leuitatem præeminent ligna. Item ho-
mines inferiùs pedes habere non incessus gra-
tia, sed quòd ea pars maximè crassior sit. Ossá
que similiter animantibus inesse, nō quòd ita
necessaria fuerint, ut caro membráque corpo-
ris stabilitatem haberent, sed quòd ea materia
durior & solidior sit. Verumenimuero homi
nes crassis opinionibus imbuti, toto (ut ai&#x0169;t)
cælo errabant, ut nec rerum aliquarum ratio-
nem secundum sententiā eorum reddere pos-
sent, certè optimarum maximarumq&#x0301;ue rerum
fabricam artificio philosophandi ratione nul-
lo modo expedire possent. Quomodo enim
illi, ut non inquiram qua materiæ uarietate ter
ra ornatur in media sede mundi locata, solida,<-P>

@@0@<filename:W0013-0180.jpg/>
@@1@<SE180>CIVILI. 177
<-P>& globosa, & undique circum se suis nuti-
bus conglobata, uestita floribus, herbis, arbo
ribus, ut nō exigam unde fonti&#x0169; gelidæ peren
nitates, liquores perlucidi, unde ripar&#x0169; uesti-
tus uiridissimi: singulari&#x0169; part&#x0169; me&#x0303;brorumq&#x0301;;
hominis compositionem uni materię acceptā,
referrent? Quæ est illa materiæ uis, quæ inter
animantia oculos homini sublimes dedit, cæ-
lumq&#x0301;ue uidere iussit, & erectos ad sydera tol-
lere uult&#xA770;? Ita enim illi respōde&#x0303;t fieri aliter nō
potuisse, quàm ut homo erect&#xA770; esset, bruta ue
rò prona, inclinataq&#x0301;ue: & non finis alicuius,
aut utilitatis gratia, sed &#xA759; animantium mate-
riæ, disparq&#x0301;ue conditio esset. Atque ex hoc ca-
pite manauit Epicuri stolidissimum placitum,
& eius discipuli Lucretii. Dicebat enim nec o-
culos ad uidendum esse natos, nec aures ad au
diendum, sed omnia fortuitò atque adeò ex
illo atomorum multifario concursu per in-
finitum & inanem uolitatum contigisse, quo
nihil potest dici, uel fingi, aut stultius, aut
ineptius, nec quicquam procliuius quàm tam
apertam stultitiam arguere. Quod copiosis-
simè Cicero De natura Deorum, & Lactan-
tius De opificio Dei fecer&#x0169;t. Sed nostro insti-
tuto, & præsenti proposito satis erit, ut sum-
mam ueritatem teneamus, qua omissa, sem-
per necesse errare est. Credamús que non cæ-
lum, nec terrā, ac reliquas orbis partes homi-<-P>

@@0@<filename:W0013-0181.jpg/>
@@1@<SE181>178 DE POTESTATE
<-P>minemq&#x0301;ue ipsum orbis principi&#x0169;, sed omnia,
quæ cælo continentur, alicuius usus & finis
gratia stetisse, fieríque omnia, atq; ita fieri ne-
cesse propter finem, unde ratio & necessitas
rerum accipienda est.</P>
<P>&#x00B6; Quærendum igitur & inuestigandum no-
bis superest, quis<milestone unit="article" n="3" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_110"/> sit finis ille, cuius gratia po-
testas hæc, de qua tractaturi sumus, constituta
sit. Pro quo considerare oportet, &#xA759; sicut ho-
mo cæteris animalibus præstat ratione, sapien-
tia, atq; sermone, ita illi æterno, immortali, sa-
pientiq&#x0301;; animali, multa à prouidentia guber-
natrice denegata sunt, quæ reliquis animalib&#xA770;
sunt tributa, & concessa. Iam enim primùm ut
communitati & tutelæ animantium consult&#x0169;
esset, ab ipso statim principio omnia alia ani-
malia suis tegumentis natura mater dotauit,
quo faciliùs possent uim pruinarum & frigo-
ra sustinere. Singulis autem quibus ad propul
sandos impetus extraneos sua propria muni-
menta constituit, aut ut naturalibus telis repu
gne&#x0303;t feriora, aut quę sunt imbecilliora, subtra-
hant se periculis pernicitate fugie&#x0303;di, aut rostro
ueluti hasta se protegant, aut latibulis sepiant:
& ita quædam illorum, aut plumis leuiùs in
sublimè suspe&#x0303;sa sint, aut suffulta unguibus, uel
instructa cornibus: nulliq&#x0301;; præsidi&#x0169; sui deest.
Homine&#x0303;<milestone unit="article" n="4" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_111"/> aute&#x0303; unum ratione & uirtute con-
cessa relinquit fragile&#x0303;, i&#x0303;becille&#x0303;, inope&#x0303;, & infir-<-P>

@@0@<filename:W0013-0182.jpg/>
@@1@<SE182>CIVILI. 179
<-P>mum, omniq&#x0301;; auxilio destitut&#x0169;, undiq; in di-
gentem, & nud&#x0169;., incrinemq&#x0301;; contra se ex nau
fragio producit, in cuius uita miserias sparsit,
quippe qui ab ipso statim ortu nihil aliud po-
test quàm fragilitatis suę cōditione plorata fle
tibus comminari. Iuxta illud, Repleti multis
miseriis: & tantum ut restet (ut Poe&#x0308;ta refert)
transire malorum. Vt ergo huiusmo di necessi-
tatib&#xA770; cōsuleretur, necessari&#x0169; porrò fuit, ut ho
mines non uagi errarent, & palātes instar sera
r&#x0169; in solitudine, sed in societate uiue&#x0303;tes, inui-
cem sibi adiume&#x0303;to essent. uæ enim soli (ait Sa-
piens) quia si ceciderit, nō habet subleuante&#x0303;: si
aute&#x0303; fuerint multi, fouebuntur mutuó. Atque
adeò ex hoc capite Aristo. 2. Ethico. admonet,<marginalia>Aristo.|2. Ethico.</marginalia>
nō sine doctrina, & experientia perfici posse
ex parte intellect&#xA770;, &#xA757; in solitudine haberi mini
me pōt. Imò etiā hoc loco brutis animalibus
ipsis inferiores esse uidemus, &#xA757;a illa necessaria
sibi per se cognoscere possunt, hoi&#x0303;es aute&#x0303; nul-
laten&#xA770; hoc possunt. Rursus etiā sermo i&#x0303;tellect&#xA770;
est n&#x0169;ti&#xA770;, & i&#x0303; h&#x0169;c sol&#x0169; us&#x0169; dat&#x0169; Aristo. tradit,
quo uno homo cæteris animalib&#xA770; antecedit: &#xA757;
extra homin&#x0169; societate&#x0303; null&#xA770; foret: atq; adeò
etiā, si fieri posset, si sapie&#x0303;tia esset sine sermone
ingrata & inscibilis esset ipsa sapietia. Ita enim
in Ecclesiastico habetur, Sapie&#x0303;tia abscōdita, &
thesaur&#xA770; inuisus, q&#x0303; utilitas in utrisq;? Quapro-
pter & in. 1. Politic. Arist. ostendit homine&#x0303; na-<-P><marginalia>Aristo. 1. po=|liticorum.</marginalia>

@@0@<filename:W0013-0183.jpg/>
@@1@<SE183>180 DE POTESTATE
<-P>turaliter esse ciuilem, sociabilémque, Iam uerò
uoluntas, cuius ornamenta sunt iustitia
& amicitia, deformis uerò omnino, ac ue-
lut manca, extra hominum consortia sit ne-
cesse est: iustitia quide&#x0303; nisi à multitudine exer-
ceri non potest: amicitia uerò, sine qua non
aqua, non igne, non sole (ut ait Cicero pluri-
bus locis) utimur, & sine qua nulla uirtus est
secundum Aristo. sententiam: sine uitæ com-
municatione omnis periit. Et si constaret hu-
mana uita, & sibi sufficeret, tamen in solitudi-
ne non nisi iniocunda, & inamabilis esse pos-
set nihil enim natura solitari&#x0169; amat, omnés-
que, ut ait Aristo. natura ferimur ad communi
catione&#x0303;. Si quis (inquit Cicero) in cæl&#x0169; ascen-
disset, naturámque mundi, atque syderum in
spexisset pulchritudine&#x0303;, insuauis illi sine ami-
co administratio foret. Quare & Timō ille A-
theniensis, qui se instituto ab hominum com-
munitate segregarat, inhumana, brutalí que
natura ab Aristo. 1. Politi. censetur, & inter fe-
ras huiusmodi homines ponuntur. Sicut enim
ait Augu. libro de amicitia. Ego enim eos non
tantùm homines, quàm bestias dixerim, qui
sic dicunt esse uiuendum, ut nulli consolatio-
ni sint, nulli etiam oneri uel dolori, qui nihil
delectationis ex alterius bono concipiant, ni-
hil amaritudinis sua aliis peruersitate inferāt,
amare nullum, amari à nullo curantes. Cùm<-P>

@@0@<filename:W0013-0184.jpg/>
@@1@<SE184>CIVILI. 181
<-P>itaque humanæ societates propter h&#x0169;c fine&#x0303; cō
stitutæ sint scilicet ut alter alterius onera por-
taret, & inter omnes societates societas ciuilis
ea sit, in qua commodius homines necessitati
bus subueniant: sequitur, communitatem esse
(ut ita dixerim) naturalissimam communica-
tionem naturæ conuenientissimam. quan quā
enim mutua officia sibi præstent, non tame&#x0303; fa
milia una sufficiens est sibi, & maximè aduer-
sus uim iniuriamq&#x0301;ue propulsandam: quæ ma-
ximè ea uidetur & Cham, & Nemrod addu-
xisse, ut primi omnium homines in ciuitatem
cogerent, ut legitur Gen. 10. Patet ergo quòd<marginalia>Gene. 10</marginalia>
<milestone unit="article" n="5" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_112"/> fons & origo ciuitat&#x0169; rerumq&#x0301;ue publicar&#x0169;,
nō inuentum esse homin&#x0169;, ne que inter artifi-
ciata numerā dum, sed tanquā à natura profe-
ctum, quæ ad mortali&#x0169; tutelā, & conseruatio-
ne&#x0303; hāc ratione&#x0303; mortalibus suggessit, atque ex
eode&#x0303; capite statutum conse qu&#x0169;tur eunde&#x0303; esse
finem eandémque necessitatem publicar&#x0169; po-
testatum. Si enim ad mortalium incolumita-
te&#x0303; necessaria sunt cōcilia & c&#x0153;tus hominum,
societas nulla cōsistere potest sine ui aliqua &
potestate gubernante, & prouidente. ide&#x0303; om-
nino usque utilitas est, & publicæ potestatis,
& communitatis, societatisq&#x0301;ue. Si enim om-
nes æquales essent, & nulli potestati subditi,
unoquo que ex sua sententia & arbitrio in di-
uersitatem tendente, necessario distraheretur<-P>

@@0@<filename:W0013-0185.jpg/>
@@1@<SE185>182 DE POTESTATE
<-P>respublica, dissolueretur ciuitas, nisi aliqua es-
set prouidentia, quæ in communi curaret con
fuleret que cōmuni bono. Omne enim regn&#x0169;
in seipsum diuisum, desolabitur. Et ubi nō est
gubernator (ut ait sapiens) dissipabitur popu-
lus. sicut corpus homin&#x0169; in sua integritate cō
seruari non posset, nisi esset ali qua uis ordina-
trix, quæ singula membra in usus aliorum me&#x0303;-
brorum, maximè in commodum totius homi
nis componeret: sane ita in ciuitate continge-
re necesse esset, si unus quisque pro suarum re-
rum utilitate solicitus esset, & unusquisque ci
uis publicum bonum negligeret. Habemus igi
tur finalem, & potissimam causam potestatis
ciuilis, & secularis utilitatem, imò potiùs inge&#x0303;
tem necessitatem, cui nisi dii repugnant. Effi-
cientem<milestone unit="article" n="9" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_113"/> uerò causam huius potestatis ex di-
ctis facilè est intelligere. Si enim publicam po
testatem ordinemus constitutam iure natura-
li, ius autem naturale Deum solum actore&#x0303; co-
gnoscit: manifestum euadit, potestatem publi
cam à Deo esse, nec hominum conditione aut
iure aliquo positiuo contineri. Deus enim qui
omnia in sapientia fecit, quíque attingit à fine
usque ad fine&#x0303; fortiter, & disponit omnia suaui
ter, & cuius opera omnia ordinata sunt, ut ait
Aposto lus: huius naturæ cōditionis homines
constituit, ut nisi in societate uiuere non uale
rent. imò (ut apud Ciceronem disserit Scipio)<-P>

@@0@<filename:W0013-0186.jpg/>
@@1@<SE186>CIVILI. 183
<-P>nihil est illi principi Deo, qui omnem mund&#x0169;
regit, & quicquid est in terris fecit, acceptius,
quàm concilia cuiusque homin um iure socie
tatis, quæ ciuitates appellantur. Et si respubli-
cæ societatés que iure diuino seu naturali sunt
cōstitutæ, potestates, etiam sine quibus respu
blicæ stare non possent. Item de iure diuino
etiam, ut nullum dubium superesse possit, ra-
tionibus & testimoniis confirmabimus. Et
primò quidem Aristo. 7. Politico. grauia & le-<marginalia>Aristo.</marginalia>
uia à generante moueri asserit, non ob aliam
causam, quàm ob naturalem illam inclinatio-
nem quam habent à generante, & necessita-
tem ad motum. Si ergo Deus necessitatem istā
atque inclinationem hominibus dedit, ut in
societate & sub alia potestate regente de-
gere non possent, hoc ipsum deo actori ac-
ceptum referre necesse est. Que enim apud
omnes naturalia sunt, à Deo naturaliter sine
dubio sunt: qui enim dat speciem, seu formam
ut idem Aristo ait, dat ad speciem seu formam
consequentiam. Quamobre&#x0303; etiam Paulus ad-
monet, Qui potestati resistit, Dei ordinationi
resistit. Constitutione<milestone unit="article" n="7 ̋rendition="#asterisk" xml:id="s4013_114"/> ergo diuina respubli-
ca hanc potestatem habet: causa uerò mate-
rialis, in qua huiusmodi potestas residet iure
naturali & diuino, est ipsa respublica, cui de se
competit gubernare seipsam, & administrare
& omnes potestates suas in communi bene<-P>

@@0@<filename:W0013-0187.jpg/>
@@1@<SE187>184 DE POTESTATE.
<-P>dirigere. Quod sic probatur, Nam cùm de iure
naturali & diuino est aliqua potestas gubernā
di rem publicam, & sublato communi iure po
sitiuo & humano, non sit maior ratio, ut pote
stas illa sit in uno, quàm in altero, necesse est,
ut ipsa communitas sit sibi sufficie&#x0303;s, & habeat
potestatem gubernādi se. Si enim prius quàm
in ciuitatem homines cōuenirent, nemo erat
aliis superior, non est aliqua ratio, cur in ipso
c&#x0153;tu, seu cōuentu ciuili, quisque sibi super a-
lios potestatem uendicaret: maximè cùm qui-
libet homo iure naturali habet potestatem, &
ius defendendi se, nihil magis naturale quàm
uim ui repellere. Et certè non est aliqua ratio,
cur hanc potestatem respublica non obiiciat
circa suos ciuet tanquam in membra ad inte-
gritatem totius & conseruationem publici bo
ni. Item homine&#x0303; occidere, est iure diuino pro-
hibitum, ut patet in præceptis Decalogi: ergo
authoritas occide&#x0303;di oportet &#xA759; sit iure diuino.
sed respublica, ut ex usu & consuetudine con-
stat, habet authoritatem occidendi hominem:
ergo habet à iure diuino. Nec satis est dicere,
quòd ius diuinum non prohibet absolutè oc-
cidere hominem, sed occidere innocente&#x0303;: quia
conclusio est, quòd homini priuato non licet
occidere hominem, quamuis criminosum: er-
go aliquam authoritatem habet respublica oc
cidendi hominem, quam non habet priuatus<-P>

@@0@<filename:W0013-0188.jpg/>
@@1@<SE188>CIVILI. 185
<-P>homo: & illa non potest esse iure positiuo, er-
go iure diuino. Et quia hæc potestas principa-
liter est in regibus, quibus respublica commi-
sit uices suas, de regio principatu & potestate
disputandum est. De qua non desunt aliqui,
etiam de numero Christianorum, qui nō sol&#x0169;
negant regiā potestatem esse à Deo, sed etiam
omnes reges, duces, principes, dicunt esse tyrā
nos, & huius libertatis esse prædones, adeò
infensi sunt omnibus dominationibus, & po-
testatibus, una duntaxat republica excepta: q&#xEBD1;
etiam probare conantur authoritatibus & ra-
tionibus. Et primò quide&#x0303;, quia homo cōditus
est in libertate. non enim in illo felici statu in-
noce&#x0303;tiæ quisquam dominus fuisset, nec quis-
quā seruiuisset. Sec&#x0169;dò, quia homini à princi-
pio dictum est, Dominamini piscibus maris,
& uolatilibus cæli. & rursus, Fecit Deus ho-
minem ut præesset piscibus maris, &c. nec di-
xit hominibus. Tertiò, quia in lege naturæ in-
ter cultores ueri Dei n&#x0169;quam legimus ali que&#x0303;
principe&#x0303; fuisse. Quartò, quia principatus ort&#x0169;
habuit à tyrānide. primùm enim Nemrod qui
fuit à posteritate reprobata à Noe&#x0308;, accepit ty-
rannidem, qui fuit filius Cham. Genes. 10. nec
sancti doctores hoc sub silentio præterierunt.
Greg. enim unum cōtra naturā & magn&#x0169; di-<marginalia>Grego.</marginalia>
cit esse, uelle dominari homine&#x0303;, c&#x0169; naturali iu
re omnes homines sint æquales. & Isidorus,<-P>

@@0@<filename:W0013-0189.jpg/>
@@1@<SE189>186 DE POTESTATE
<-P>Communis (inquit) omni&#x0169; possessio, & una
libertas iuris naturalis est, propria uti liberta-
te: quòd si ante legem euangelicā regius pote-
status prohibitus nō esset, saltem Christianos
dic&#x0169;t libertate donatos à Christo. Patet ex illo
loco, ubi dicit Dominus, Reges terrę à quibus
accipiunt tribut&#x0169;, à filiis suis, an ab alienis? re-
spondit Petrus, Ab alienis. Ex quo, inquiunt,
certum est, Christianos tribut&#x0169; nō debere nisi
ratiōe sce&#x0303;dali. Et cōfirmatur per illud Aposto-
li, Nemini quicquā debeatis, nisi ut uos inuice&#x0303;
diligatis. Ite&#x0303;, nolite fieri serui hominum: empti
enim estis pretio magno. & rursus ad Ephesi.
Vnus Dominus, inquit, una fides, un&#x0169; baptis-
ma. Non ergo licet nos Christianos principes
superin ducere. Vnde homines factiosi, corru
pti superbia, & ambitione, nihil mirum, si ad-
uersus principes seditiones mouent. Ideo<milestone unit="article" n=8 ̋rendition="#asterisk" xml:id="s4013_115"/> nos
eùm omnibus sapie&#x0303;tibus meliùs dicimus, Mo-
narchiam siue regiam potestate&#x0303; nō sol&#x0169; iustā
esse, & legitimam, sed dico reges etiam à iure
diuino & naturali habere potestate&#x0303;, & non ab
ipsa republica, aut prorsus ab hominibus. Et
probatur, Quia cùm respublica potestatem ha
bet in reipublicæ partes, hæc aute&#x0303; potestas per
ipsam multitudinem exerceri non potest (nō
enim commo dè posset leges condere, atq; edi
cta proponere, lites dirimere & transgressores
punire) necesse ergo suit, ut potestatis admini-<-P>

@@0@<filename:W0013-0190.jpg/>
@@1@<SE190>CIVILI. 187
<-P>stratio alicui, aut aliquibus comme&#x0303;daret&#x0303;, qui
huiusmodi curam gererent: & nihil refert uni
aut pluribus cōmendet&#x0303;: ergo potuit cō me&#x0303;dari
potestas, quæ eade&#x0303; est, quæ reipub. Et authori-
tatibus probatur. Constat enim regn&#x0169; nō esse
cōtrari&#x0169; iuri naturali, ut isti putāt. ius enim na
turale est immutabile, ut Aristo. probat. 5. Ethi
co. & etiā habet&#x0303; in decretis. Nam si regn&#x0169; esset
cōtra ius naturale, nullo seculo, aut ętate iust&#x0169;
esse potuit. cuius cōtrari&#x0169; esse cōstat ex ueteri
testamento, ubi laudat&#x0303; Melchisedec Rex Sale&#x0303;,
& Ioseph procurator regni Pharaonis, & ex-
actor tributorum, & Iacob uir iustus regione&#x0303;
incolendā à Pharaone accepit, & Daniel cum
sociis suis constitutus est à Nabuchodonosor
præfectus prouinciæ: quod uti que uiri sancti
non admisissent, si regnum pro tyrannide re-
putassent. Et Deuteronom. 10. pon&#x0169;tur leges,
& conditiones regibus, quibus regnaturi erāt
apud filios Israel: nec prohibentur regem sibr
cōstituere, sed tan tùm sit aliengena, qui cō
stituendus esset, & ibi præcipitur, ut stet sacer
dotis præcepto, & decreto sub capitis etiam
p&#x0153;na: nihil autem interest an sit sacerdos, aut
rex, dummodo eandem habeat potestatem. Et
Leuitæ constituuntur iudices, qui potesta-
tem haberent uitæ & mortis. Et in libris Re-
gum quidam reges ab ipso Deo constituti le-
g&#x0169;tur, alii eius præcepto præpositi: quod utiq;<-P>

@@0@<filename:W0013-0191.jpg/>
@@1@<SE191>188 DE POTESTATE
<-P>n&#x0169;quā Dominus fecisset, si cōtra ius naturale
fuisset. Et Machabæi, uiri fortissimi & sanctis-
simi ab omnib&#xA770; reputātur, qui tame&#x0303; suor&#x0169; pa-
tr&#x0169; principat&#x0169; aut delat&#x0169; susceper&#x0169;t, aut iustis
de causis illud sibi uindicauer&#x0169;t. Est uerò pror
sus absurd&#x0169; existimare aliquid esse cōtrarium
iuri naturali, aut diuino, quod rerum humana
rum administrationi expedisset. Non itaque,
ut sapie&#x0303;ter ait Iob, Deus tāquam timidus ab-
iicit potestatem, cùm ipse sit potens, nec liber
tas euangelica (ut seditiosi homines imperitæ
plebis auribus suggerunt) regis potestati impe
dimento est. Vt enim alio loco ostenditur, ni-
hil quod lege naturali licitum sit, Euangelio
prohibetur: atque in hoc maximè libertas euā
gelica consistit. Quare si ante Euāgelium ciui-
tatibus reges sibi cōstituere licebat, nō est ęsti
mandum post Euangelium non licere. Et cer-
te si reges, legitimi principes non essent, nun-
quā Apostoli Christi nobis ut illis pareamus,
commendassent. Cùm enim Paulus ad Rom.<marginalia>Roma. 13.</marginalia>
13. nihil aliud agere uidetur. Omnis in quit ani
ma potestatibus sublimioribus subdita sit. Et
iterum, Non est potestas nisi à Deo. & Qui re
sistit potestati, Dei ordinationi resistit. & mul
ta alia in hanc sente&#x0303;tiam ad Timo. tertio. Ad
mone, inquit, illos principibus & potestati-
bus subditos esse. Et Secundę Timo. 15. Obse-
cro autem primùm omnium fieri obsecratio-<-P>

@@0@<filename:W0013-0192.jpg/>
@@1@<SE192>CIVILI. 189
<-P>nes pro regibus, & omnibus, qui in sublimita
te sunt constituti, ut quietam & tranquillā ui
tā agamus. Et primæ 2. cap. Subiecti estote
omni creaturæ propter De&#x0169;, siue regi, &c. Vi-
detur ergo quòd regia potestas sit non à repu-
bli. sed ab ipso Deo, ut catholici doctores sen-
tiunt. Quamuis enim à republica constituatur
(creat enim respublica regem) non potestate&#x0303;,
sed propriam authoritatem in regem trāsfert,
nec sunt duæ potestates, una regia, altera com
munitatis. Atque ideo sicut potestatem reipu
blicæ à Deo & à iure naturali constitutam esse
dicimus, idem prorsus de regia potestate dica-
mus necesse est (quod satis consonum reipub.
uidetur) cōsuetudineq&#x0301;ue, quæ principes Dei,
non ministros reipublicæ appellat. Salomō ait
enim, Per me reges regnāt. Et Dominus Pila-
to respondit, Nō haberes potestatem, nisi tra-
dita esset de super, id est de cælo: errare uiden-
tur authores concedentes reipublicæ potesta-
tem esse de iure diuino, non autem regiam po
testatem. Quòd si homines, uel respublica nō
haberent potestatem à Deo, sed ex cōdito om
nes conuenirent, & pro bono publico uellent
potestatem contra se constituere, illa quidem
esset ab hominibus sicut est, quam religiosi tri
bu&#x0169;t abbati. Nō ita uerò est. cōstituta est enim
in republica ōnib&#xA770; etiā ciuib&#xA770; inuitis potestas
seipsam administrādi, in quo officio ciuiles re<-P>

@@0@<filename:W0013-0193.jpg/>
@@1@<SE193>190 DE POTESTATE
<-P>ges cōstituti sunt. Sed dubitari potest, an<milestone unit="article" n="9" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_116"/> ita
etiā sit de potestatibus, quibus infideli&#x0169; respu
blicę gubernant&#x0303;: scilicet an inter paganos sint
legitimi principes, & alii magistratus. Et uide
tur &#xA759; nō: quia si ex Christiano fieret quis infi
delis, omni prorsus publica potestate, ut iura
dic&#x0169;t, priuat&#x0303; propter infidelitate&#x0303;: ergo cùm ea
de&#x0303; ratio infidelitatis maneat ei, impediet legi-
tim&#x0169; principat&#x0169;, aut potestate&#x0303;. Et Richardus,
uir alioqui præstātissimi ingenii, in libro De-
paupertate Christi, nō solùm infidelitate&#x0303;, sed
quodcunque mortale peccat&#x0169; putat impedire
omne&#x0303; potestate&#x0303;, & domini&#x0169;, iurisdictionem-
q&#x0301;ue tā publicā quā priuatā, & titulum, & fun-
dament&#x0169; cuiuscunq; potestatis credit esse gra-
tiā: cuius rationes prætereo, quia infirmiores
sunt, quàm ut declaratione indigeāt. Nec om-
nino est dubitād&#x0169; quin apud ethnicos sint le-
gitimi principes & domini, cùm Apostolus in
locis suprà dictis, obedie&#x0303;d&#x0169; potestatib&#xA770; & prin
cipibus & toto t&#xA751;e seruire præcipiat, &#xA757;certè eo
t&#xA751;e oe&#x0303;s erāt infideles. Et Ioseph & Daniel, pa-
ganor&#x0169; principes, &#xA753;curatores, et ministri erāt:
nec aut principes Christiani seculares aut ec-
clesiastici huiusmodi potestate & principatu
priuare possent infideles, eo d&#x0169;taxat titulo, &#xA757;a
infideles sunt, nisi ab eis alia iniuria profecta
sit. Et<milestone unit="article" n="10" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_117"/> tres quidem causæ publicæ potestatis
secularis rectè explicantur per definitionem,<-P>

@@0@<filename:W0013-0194.jpg/>
@@1@<SE194>CIVILI. 191
<-P>quæ ab authoribus talis ponitur, Potestas pu-
blica est facultas, authoritas, siue ius gubernā-
di rempublicam ciuilem. Ex dictis facilè patet
probatio illius: quatenus ad publicam potesta
te&#x0303; spectat, osten dimus publicas potestates esse
à Deo, atque adeò iustas & legitimas: ex qui-
bus sequitur probatio ultimę partis conclusio
nis suprà positæ, in qua dicebamus, nullā hu-
iusmodi potestatem hominum cōsensu abro-
gari posse. Si enim homo cedere non potest iu
ri & facultati se defendendi, propriis que mem
bris ex commodo suo utendi: ergo nec etiam
potestati, cùm hoc illi naturali & diuino iure
competat. Itidem etiam respublica nullo mo-
do potest priuari huiusmodi potestate tuendi
se, & administrandi aduersus iniuriam & suo-
rum & exteriorum, quod sine publicis potesta
tibus facere nō potest: atque ita si ciues omnes
in hoc conuenirent, & omnes has potestates
admittere&#x0303;t, ut nullis tenerentur legibus, nul-
li imperarent, pactum esset nullum, & inua-
lidum, utpote contra ius naturale. Ex superio
ribus infertur corollarium non contemnen-
dum, his maximè, qui sub uno principatu &
regali degunt. Solent enim ciuitates, quæ sine
rege sunt, et populari administratiōe regunt&#x0303; ia
ctare suā libertate&#x0303;. Et corollari&#x0169; est, Quòd<milestone unit="article" n="11" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_118"/> nō
est minor libertas in regali principatu, &#xA757;&#x0308; in
aristocratico & democratico. sic enim distin-<-P>

@@0@<filename:W0013-0195.jpg/>
@@1@<SE195>192 DE POTESTATE
<-P>guit Aristo. tertio Ethico. principatus in Mo-
narchiam & principatum unius, Aristocratiā
optimatum principatum, & Democratiam, id
est popularem seu multitudinis principatum.
Dico ergo non esse minorem libertatem in re
gali principatu, quàm in aliis. Probatur, Quia
cùm eadem sit potestas, ut suprà probat&#x0169; est,
siue in uno, siue in pluribus sit, & tantum uni
melius sit subiici quā pluribus. (tot enim sunt
domini quot sunt superiores) ergo nō est mi
nor libertas ubi omnes uni sunt subditi, quàm
pluribus, maximè cùm ubi sunt plures domi-
nantes, plures sunt qui potestatem ambiant: &
necesse est, ut seditionibus, & dissensionibus
respub. sæpe laboret propter illorum diuersas
sententias. Nulla enim fides regni sociis, ait
Poe&#x0308;ta. Et Dominus per prophetam, Pastores
multi demoliti sunt uineam meam. Optimum
ergo regn&#x0169; est unius, sicut totus orbis ab uno
principe & domino sapientissimo guberna-
tur. Secund&#x0169; corollari&#x0169;, quod ex superioribus
potest inferri, est, Quòd<milestone unit="article" n="12" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_119"/> tota respublica po-
test puniri licitè pro peccato regis. Vnde si rex
iniustum bellum inferret alicui principi, po-
test ille, qui iniuriam accepit, prædari, & alia
iure belli persequi, & occidere regis subditos,
etiam si omnes sint innocentes: quia postquā
rex à re publica constituitur, si quid ille inso-
lenter committat, imputatur reipublicæ: tene-<-P>

@@0@<filename:W0013-0196.jpg/>
@@1@<SE196>CIVILI. 193
<-P>tur enim respublica non committere hanc po
testatem nisi ei, qui iustè exerceat, & utatur
potestate, aliâs periculo se committit. Terti&#x0169;
corollarium, Nullum<milestone unit="article" n="13" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_120"/> bellum est iustum, si cō
stat geri maiori malo reipublicæ, quàm bono,
& utilitate, quantumuis aliunde suppetant ti-
tuli, & rationes ad bell&#x0169; iust&#x0169;. Probatur, Quia
si respublica non habet potestatem inferendi
bellum, nisi ad tuendum se, resq&#x0301;ue suas atq; se
protegendum: ergo ubi ipso bello attenuatur
potiùs atque atteritur, quàm augetur, bellum
erit iniustum, siue à rege inferatur, siue à repu-
blica. Imò cùm una respublica sit pars totius
orbis, & maximè Christiana prouincia pars to
tius reipublicæ, si bellum utile sit uni prouin-
ciæ, aut reipublicę cum damno orbis aut Chri
stianitatis, puto eo ipso bellum esse iniustum.
ut si bellum Hispaniarum esset aduersus Gal-
los aliâs ex causis iustis suscept&#x0169;, & alioquin
regno Hispaniarum utile: tamen cùm maiori
malo & iactura geritur Christianitatis, pu-
ta quia Turcæ occupant interim prouincias
Christianorum, cessandum esset à tali bel-
lo. Et hæc ad explicationem primæ conclu-
sionis.</P>
<P>&#x00B6; Secunda conclusio, Sicut<milestone unit="article" n="14" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_121"/> maior pars reipu
blicæ regem supra totam rempublicam consti
tuere potest, aliis inuitis: ita pars maior Chri-
stianorum, reliquis etiam renitentibus, Mo-<-P>

@@0@<filename:W0013-0197.jpg/>
@@1@<SE197>194 DE POTESTATE
<-P>narchiam unum creare iure potest, cui omnes
principes & prouincie parêre teneātur. Prima
pars huius conclusionis satis ex superioribus
patet. Si enim respublica suam potestatem uni
alicui mandare potest, & hoc propter utilita-
tem reipublicæ, cert&#x0169; est non obstare assensus
unius aut paucorum, quominus cæteri proui-
dere possent bono reipublicæ: aliâs non esset
sufficienter consultum reipublicæ, si consen-
sus omnium exigeretur, cùm ille in multitudi
ne, aut uix, aut nunquam contingat. satis ergo
est ut maior pars conueniat in unum, ut iure
aliquid fiat. Ite&#x0303; probat&#x0303; efficaciter, Quia duab&#xA770;
partibus dissentientib&#xA770;, oportet ut præualeat
sententia alicuius partis necessariò. postquam
contradictoria non debet, aut præualere sen-
tentia minoris partis: ergo sequenda est sente&#x0303;
tia maioris partis. Nam si ad creandum regem
requiritur consensus omnium, quare etiam
non requiritur ad nō creandum? quare enim
magis requiritur consensus omnium ad affir-
matiuam, quàm ad negatiuam? Secunda pars
est, quòd huius modi rex est super totam rem
publicam: nolo dicere, quòd in regio princi-
patu rex est non solùm supra singulos, sed etiā
supra totam rempublicam, id est etiam supra
omnes simul. De qua republ. quanquam sunt
inter Philosophos uariæ sententiæ, multaq&#x0301;ue<-P>

@@0@<filename:W0013-0198.jpg/>
@@1@<SE198>CIVILI. 195
<-P>disputentur, tamen ego probo illam partem
conclusionis nostræ. Quia si respublica esset
supra regem, ergo esset principatus democrati
cus, & popularis, & sic non est Monarchia &
principatus unius: & hæc uidetur esse senten-
tia. Aristo. 3. Politic. Item respublica potest da-
re potestate&#x0303; alicui, non solùm supra singulos,
sed etiam supra omnes simul, & ille haberet po
testatem regiam, & non alia esset, quàm adhnc
principatus unius, nō democraticus, aut aristo
craticus. ergo rex est supra omnes. Item non
appellantur à rege ad rempublicam: ergo non
est maior respublica, nec superior. Tertia pars
conclusionis est, quòd maior pars Chistiano-
rum posset Monarcham constituere. Proba-
tur, Nam tota ecclesia est quodammodo una
respublica, & un&#x0169; corpus. Iuxta illud Aposto-
li, Omnes unum corpus sumus. ergo habet po
testatem se conseruandi, & tuendi, ratio-
nemq&#x0301;ue optimam constituendi, qua se meliùs
ab hostibus defendere posset. Item cùm finis
temporalis, ut alio loco uberiùs tractabitur,
sit sub spirituali, & ad illum dirigatur: si habe-
re unum Monarcham esset expediens ad de-
fensione&#x0303; & propagatione&#x0303; religiōis fidei Chri
stianæ, nō uideo cur non possint illi, ad quos
spirituale spectat, cogere Christianos, ut un&#x0169;
Monarcham crearent, sicut in fidei fauorem<-P>

@@0@<filename:W0013-0199.jpg/>
@@1@<SE199>196 DE POTESTATE
<-P>ecclesiastici principes hæreticos priuant prin-
cipatu aliâs legitimo. Item, quia aliquando ge-
nus humanum habuit istam potestatem, scili-
cet eligendi Monarcham, ut patet à principio
antequam fieret diuisio: ergo & nunc potest:
cùm enim illa potestas esset iuris naturalis, nō
cessat. Ex hac conclusione infertur corollari&#x0169;,
Quòd in liberis ciuitatibus, ut sunt Venetiæ,
Flore&#x0303;tia, posset maior pars eligere sibi regem
aliis contradice&#x0303;tibus. Et hoc uerum uidetur,
non solùm quia hoc manifestè expedit reipu-
blicæ: sed dato quòd magis expediret politia
aristocratica, aut democratica. Nā postquam
respublica habet ius se administrandi, & id
quod facit maior pars, facit tota: ergo potest
accipere politiam, quam uoluerit, etiam si nō
sit optima, sicut Roma habuit aristocraticam,
quæ forsan non est optima.</P>
<P>&#x00B6; Tertia conclusio, Principum<milestone unit="article" n="15" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_122"/> leges & con-
stitutiones ita obligant, ut trāsgressores in fo
ro conscientiæ culpæ rei sint: quam etiam uim
parentum in filios, & maritorum in uxores ha
bent præcepta. In hoc argumento, & pro mate
ria huius conclusionis multa afferri possent,
nec dictu indigna, nec inutilia, si tempus con
cederet. Sed ratione huius opportunitatis to-
tam rem quàm paucis potero, expediā. Et pri-
mùm omni&#x0169;, sunt qui putant leges nullā uim
habere, ut ear&#x0169; trāsgressores culpa in foro con<-P>

@@0@<filename:W0013-0200.jpg/>
@@1@<SE200>CIVILI. 197
<-P>scientiæ teneantur, sed hanc solùm obligatio
nem inducere, ut principes, & magistratus le-
gum uiolatores iustè punire possint, negant-
q&#x0301;ue subditos ad aliquid aliud coram Deo tene
ri: sicut plerique religiosi de suis constitutio-
nibus dic&#x0169;t, quòd obligāt quide&#x0303; ad p&#x0153;nā, nō
ad culpam, nec sine ratione insaniunt, sed pro
bant rationibus & argumentis non inualidis.
Primò, Quia aliâs sequeretur, secularem pote-
state&#x0303; esse spirituale&#x0303;, si obligat in foro conscien
tiæ. Secundò, Quia finis reipublicæ & potesta
tis secularis est solùm aliquid temporale, puta
pacificus status ciuiumq&#x0301;ue conuictus: sed hoc
nihil ad cōscientiam: ergo. Tertiò, Quia esset
omnino potestas secularis altera parte manca,
si obligaret, posset absoluere, aut non posset.
Quartò, Quia t&#x0169;c puniret&#x0303; quis bis pro pecca-
to: nā in hoc mundo punire&#x0303;t principes, in alio
a&#x0169;t Deus. Quintò, Nō potest imponere p&#x0153;nā
spiritualem: ergo nec obligare ad culpā, c&#x0169; nō
uideat&#x0303; maior ratio de uno, quā de alio. Sextò,
Nam uel est in potestate principis obligare ad
culpam, aut non. si primum, cōtrà, Quia præla
ti spirituales possunt non obligare, ut patet in
religionibus. Si sec&#x0169;d&#x0169;, quomodo ergo cōsta
bit quādo uelint obligare, c&#x0169; ipsi nō explice&#x0303;t?
Sed his rationibus nō obstātibus, quas graues
doctores mouer&#x0169;t, nō uidetur mihi dubitād&#x0169;
quin leges ciuiles oblige&#x0303;t in foro cōscie&#x0303;tiæ, c&#x0169;<-P>

@@0@<filename:W0013-0201.jpg/>
@@1@<SE201>198 DE POTESTATE
<-P>hoc apertè uideatur Paulus testificari ad Ro-
ma. 13. Necessitate subditi estote nō solùm pro
pter iram, sed propter cōscientiā. Et Petrus di
cit, Subiecti estote omni humanę creaturę &#xA753;-
pter De&#x0169;, siue regi quasi pręcellenti: quod etiā
uidet&#x0303; nullo modo posse intelligi, si leges obli
gare&#x0303;t sol&#x0169; in foro cōte&#x0303;tioso, & nō in foro cō
scie&#x0303;tię.  Sed quoniā posset aliquis respōdere, &#xA759;
nō sit ide&#x0303; obligare in foro cōscientię, & ad cul
pā, maximè c&#x0169; religiosi cōfiteant&#x0303; se teneri suis
legibus in foro conscientiæ, quæ tamen culpā
non inducunt. Ideo dico etiā, &#xA759; leges ciuiles
obligant sub p&#x0153;na peccati, & culpæ æquè ac
leges ecclesiasticæ. Hoc probatur apertè ex di-
cto Pauli ad Roma. 13. Qui autem resistunt, in
quit, ipsi sibi damnatione&#x0303; acquirunt. non aute&#x0303;
incurritur damnatio, nisi propter culpā: ergo
legum transgressores incurrunt corā Deo ue-
ram culpam. Ad maiorem autem declaratione&#x0303;
& confirmationem istorum, est aduerte&#x0303;dum,
&#xA759;<milestone unit="article" n="16" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_123"/> lex humana & diuina in aliquo differunt,
& in aliquo conueniunt. Differunt quidem:
nā lex diuina sicut à solo Deo fertur, ita à nul-
lo alio, aut tolli, aut abrogari potest. Lex aute&#x0303;
humana sicut per hominem cōstituitur, ita ab
homine tolli, aut anullari potest. Differ&#x0169;t etiā
quia in lege diuina ad hoc quòd iusta sit, &
per hoc obligatoria, sufficit uoluntas legissato
ris, cùm sit ratione uoluntas. Vt aute&#x0303; lex huma<-P>

@@0@<filename:W0013-0202.jpg/>
@@1@<SE202>CIVILI. 299
<-P>na sit iusta, & possit abrogari, non sufficit uo-
luntas legislatoris: sed oportet quòd sit utilis
reipublicæ, & moderata cum cæteris. Ite&#x0303; etiam
differ&#x0169;t, quia diuina firmiùs, & intensiùs obli
gat. in multis enim casibus obligat lex diuina,
ubi non obligat humana. Nec ego aliam diffe
rentiam satis uidere possem. Conueniunt aute&#x0303;
in hoc, quòd lex diuina constituit aliquid in
esse & genere uirtutis aut uitii: ita, quòd eo
ipso secundum quod lege diuina præcipit&#x0303;, ali-
quid est bonum & officiosum, quod aliâs nō
esset: & eo quòd prohibet&#x0303;, habet quòd sit ma-
lum, & uitiosum: quod aliâs non esset, ut exe&#x0303;-
plo de baptismo patet, & de confessione, & de
aliis sacramentis, in quibus non est alia boni-
tas, quàm quòd sunt à Christo præcepta. Et
usus carni&#x0169; & alia quide&#x0303; legalia in ueteri lege
nō habebāt aliquid aliud uitii, nisi &#xA759; erāt pro
hibita in lege. unde cōstat, ut null&#x0169; sit uiti&#x0169;, ni-
si quia prohibit&#x0169; in lege, nec uirtus, nisi quia
pręcept&#x0169; uel laudat&#x0169; in lege. Tota enim boni-
tas uoluntatis humanæ, ut doctores firmiter
probāt, est ex cōformitate ad uol&#x0169;tate&#x0303; & lege&#x0303;
diuinā, & omnis malitia ex deformitate ad le-
ge&#x0303; diuinam prouenire, quæ est regula omni&#x0169;
actu&#x0169; humanor&#x0169;. Ita etiam lex humana habet
uim cōstitue&#x0303;di ali&#xA757;d in esse uirtutis, & eius cō
trari&#x0169; in esse uitii. Sic enim &#xA757;a ebrietas est &#xA753;hi
bita in lege diuina, est inte&#x0303;perātia: ita ieiuni&#x0169;<-P>

@@0@<filename:W0013-0203.jpg/>
@@1@<SE203>200 DE POTESTATE
<-P>est opus uirtutis, quia eadem lege commen-
datur, & abstinentia à cibis quibusdam est
uirtus, quia præceptum est humana lege. Et
ne exemplum afferamus solùm de ecclesia-
sticis legibus, emere pecunia magistratuum
est ambitiosum quia prohibitum lege huma-
na. Item sericum induere, est luxuriosum so-
lùm, quia prohibitum. supra terminum legis
erogare in conuiuio, erit intemperātia, quod
ante legem potuit esse temperantia, & magni
ficentia. Nec quicquam interest quantùm ad
hoc inter legem humanā & diuinā. sicut enim
meritum est in opere uirtutis, ita culpa in ope-
re uitii. Ideo<milestone unit="article" n="17" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_124"/> sicut lex diuina habet uim obli-
gandi ad culpam, ita & lex humana. Quod ne
uoluntate dictum uideatur, probatur sic, Lex
humana est à Deo, ergo eodem modo obligat
sicut diuina. Assumptum probatur, Nam non
solùm opus Dei dicitur, quod se solo produ-
cit, sed etiam q&#xEBD1; mediantibus causis secundis
efficitur: ergo nō solùm dicitur lex diuina, quā
ipse solus sanciuit, sed etiam quam Dei potesta
te homines tulerunt: sicut leges Pōtific&#x0169; dic&#x0169;
tur non solùm quas papa per se tulit, sed etiam
quas papæ authoritate alii inferiores tulerunt.
ita enim uocantur papæ constitutiones uni-
uersitatum, & collegiorum, quas constat papā
non fecisse per se, sed alii eius authoritate con
diderunt. Vel ut clariùs probetur, arguitur sic,<-P>

@@0@<filename:W0013-0204.jpg/>
@@1@<SE204>CIVILI. 201
<-P>supposito quòd papa habet authoritatem con
dendi leges obligatorias in foro conscientiæ,
si papa committerer alicui ut daret leges alicui
communitati, præcipiens eis, ut obedirent,
nónne præcepta Legati habere&#x0303;t uim obligan
di in foro conscientiæ? Ergo qua ratione cùm
Deus dicat, Per me reges regnant, & legum cō
ditores iusta decernunt, quare  decreta illo-
rum non obligabunt similiter in foro conscie&#x0303;
tiæ? Et ut apertiùs cōstet, uidetur omnino ab-
surdum, quòd si papa præcipiat, quòd in hac
ciuitate obediāt Cardinali legato, pręcepta Le
gati obligarent ad culpam, ut omnes faten-
tur. & cùm Christus pręcipiat parere principi-
bus, negare principum legem obligaret ad cul
pam. Et tandem qui concedunt leges pontifi-
cum obligare ad culpam, negare nullo modo
possunt, quin etiam leges ciuiles obligent. Ita
Dominus constituit principes seculares ad gu
bernandam rempublicam secularem, sicut Pō
tifices ad spiritualem. Nec illico dictum Domi
ni, Qui uos spernit, me spernit, non solùm ad
ecclesiasticos, sed etiam ad ciuiles magistratus
spectat: nec minus diligenter in scriptura com
mendatur obedientia principum secularium,
quàm ecclesiasticor&#x0169;. Nihil ergo interest quā-
tùm ad obligationem, &#xA759; tā humanæ sint le-
ges, quàm diuinæ, sicut æquè uerum sacrame&#x0303;-
tum esset ab Apostolis, aut ab ecclesia condi-<-P>

@@0@<filename:W0013-0205.jpg/>
@@1@<SE205>202 DE POTESTATE
<-P>tum, si eam potestatem habuisset, acsi à Chri-
sto: nec minus obligabat lex uetus, quæ ta-
men per angelos fuit data, non à Deo per se,
quàm obligat Euangelica ab ipso Christo per
se ipsum data: & hoc pro certo tenendum.
Dubitari autem potest<milestone unit="article" n="18" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_125"/> ad quam culpam o-
bligentur, ad mortalem, an ad uenialem so-
lùm. Et quòd obligent ad mortalem aliquan-
do, satis constare potest ex uerbo Pauli iam al-
legato. Qui autem resistunt, sibi damnatio-
nem acquirunt. Item Dathan, & Abirom de-
uorati sunt, quia restiterunt Moysi & Aaron:
non autem puniuntur p&#x0153;na mortis pro culpa
ueniali. In cōtrarium autem, quòd n&#x0169;quā obli
gent ad mortale, uidetur. Nam si concurreret
pręceptum diuin&#x0169; solùm ad ueniale obligans,
cum quacunq; lege humana, potiùs oportebit
transgredi legem humanam, quàm mentiri: si
autem lex humana aliqua obligaret ad morta-
le, potiùs esset parendum illi, quā præcepto de
ueniali, cùm mortale potiùs sit fugiendum.
Respondetur ad hoc dubium graue ex pau-
lo antè dictis. Dictum est, quòd quo ad uim
obligandi idem est iudicium de legibus hu-
manis & diuinis: ad considerandum autem
quomodo, aut quantùm obligant humanę le-
ges, oportet eas cōsiderare, ac si essent diuinæ.
Humana enim lex, quæ si esset diuina, obliga-
ret ad ueniale, obligat etiam ad ueniale: & quæ<-P>

@@0@<filename:W0013-0206.jpg/>
@@1@<SE206>CIVILI. 203
<-P>si esset diuina, obligaret ad mortale, obligat
etiam ad mortale. Dictum est enim quòd quā-
tùm ad hoc nihil refert, eode&#x0303; modo obligant,
ac si essent latæ à Deo, licet nō ita firmiter. Sic
ergo inter leges diuinas aliquę obligāt ad mor
tale, & aliquæ ad ueniale: ita etiā humanæ ali-
quæ ad ueniale, aliquæ autem ad mortale obli-
gant. Sed<milestone unit="article" n="19" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_126"/> qualiter dignosci possit, quando
obligent leges humanæ ad ueniale, & quando
ad mortale, cùm lex ipsa ciuilis hoc non signi-
ficet, imò nec legislator de hoc cogitauit quan
do condidit legem: respondetur, quòd nec in
lege quidem diuina, & maximè naturali, sem-
per significat, quod præceptum sit de mortali,
& quod de ueniali, & inter ipsa mortalia non
significatur grauitas alterius ad alterum, id est
quod illorum sit grauius. Sicut enim dicitur,
Non occides, ita dicitur, Non furtum facies,
&, Non mentieris, &, De omni uerbo otioso
reddenda est ratio: cadem ergo est regula, &
ratio di&#x0303;stinguendi grauitatem alicuius pec-
cati. Tantum enim relinquitur cogitandum
ex parte materiæ. Sicut in lege naturali &
diuina illud æstimatur mortale, quod est con-
tra honorem Dei, uel charitatem proxi-
mi, ut est blasphemia, homicidium: id au-
te&#x0303; ueniale, quod est difforme rationi, & legi,
non autem est contra honore&#x0303; Dei, aut proxi-
mi charitatem, ut uerbum otiosum, & alia<-P>

@@0@<filename:W0013-0207.jpg/>
@@1@<SE207>204 DE POTESTATE
<-P>id genus. Sic etiam erit in legibus humanis. si
enim aliquid statuatur, quod multùm expe-
diat ad pacem ciuium, ad incrementum boni
publici, ad honestatem morum: transgressio
illius uidetur mortale peccatum. Si aute&#x0303; quod
instituitur, non sit adeò necessarium, sed ue-
lut quoddam leue, erit ueniale. Exempla non
ita sunt in promptu, sicut in legibus diuinis:
sed potest accipi de tributo, quod uidetur om
nino necessarium ad defensionem reipublice,
& ad alia publica munia & opera: & ideo si
quis non solueret, esset mortale, & ideo si nul
la lex data esset à Deo, sed totam curam legum
ferendarum mandasset hominibus, & esset lex
ciuilis, Non occides, &, Non me&#x0303;tieris: prima
obligaret ad mortale, sec&#x0169;da ad ueniale. Sicut
nunc cùm sunt diuinæ leges, ita si quis contra
legem ciuilem uenaretur, aut indueretur bys-
so, nō uidetur mortale. Alia exempla commo-
diora poni possent: nec enim pendet hoc ex
uoluntate legislatoris, sed ex natura & qualita
te rei, & materiæ. Ex quo patet quantus est er-
ror iuniorum quorundam theologorum, di-
centium grauitatem peccatorum sumendam
esse & cōsiderandam ex quantitate obligatio-
nis, cùm contrà omnino facie&#x0303;dum sit. Nā quā
titas obligationis sumenda est ex quantitate
materiæ, nec naturaliter scimus maiorem esse
obligatione&#x0303; de non occidendo, quàm de non<-P>

@@0@<filename:W0013-0208.jpg/>
@@1@<SE208>CIVILI. 205
<-P>furando, nisi ex ipsa materia, & non econtra-
rio. Nec oportet respicere, an illud, quod præ
cipitur, aut prohibetur, sit nunc, aut semel in
magnum commodum, aut malum reipublicæ,
sed quale sit, si communiter, aut ab omnibus,
aut multis fiat. Si enim prohibetur nequis pe-
cunias extra regnum portet, quicunque expor
tant, peccant mortaliter, quamuis una expor-
tatio parum noceat reipub. Sed quia si cōmu-
niter fieret, exhauriretur regnum. Ita lex com
munis obligat ad mortale. sicut una fornica-
tio parum nocet: sed si passim fieret, multùm
noceret. Sed contra dicta arguitur uehemen-
ter. quia si ex parte materiæ est atte&#x0303;denda gra-
uitas peccati: ergo lex nō facit culpam. Si enim
illa transgressio est in damnum reipublicæ
post legem, ergo ante lege&#x0303;: ergo prius erat pec
catum, & tam graue, sicut post legem. Respon
detur primò, quòd lex non solùm obligat
prohibendo, sed præcipiendo, & sic aliquid,
quod ante legem erat bonum reipublicæ, non
tamen necessarium, lex potest præcipere, & sic
post legem transgressio illius erit peccatum,
quod priùs non erat peccatum. Secundò dico,
quòd, ut patet in exemplis primò positis, po-
test esse aliquid, quod sit ante legem malum
in aliquo, & in aliquo non: post legem autem
illud erit in omnibus malum: quia fuit ratio<-P>

@@0@<filename:W0013-0209.jpg/>
@@1@<SE209>206 DE POTESTATE
<-P>sufficiens prohibendi omnibus, ut portarent
sericum, uel auream uestem, erat quid prius
malum in paupere nobili: post legem autem
in omnibus, quia fuit sufficiens ratio prohi-
bendi omnibus, licet nullum erat de se incon-
ueniens, quòd aliquis de magnatibus habe-
ret uestem auream, aut sericam. Sed adhuc su-
perest dubium<milestone unit="article" n="20" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_127"/>, Si rex uellet non obligare
ad culpam, an posset? Respondetur, quòd non
est dubium quòd possit sicut potest ecclesia-
sticus legislator, qui quandocunque facit ali-
qua statuta, sine quacunque obligatione, ut
prælatus religiosorum inter fratres suos. Esset
enim contra rationem dicere, quòd constitu-
tiones prælati ecclesiastici non semper obli-
gent ad culpam, & secularium non possint
non obligare. Aliquando enim legislator, si-
ue ecclesiasticus, siue secularis non uult in
suis legibus exigere obedientiam debitam à
subditis, sed simpliciter ordinat quid facien-
dum sit, dicens, & dirigens potiùs, quàm
præcipiens: qualiter multa uidentur esse in
legibus & pragmaticis ciuilibus, & eccle-
siasticis: sicut non semper cùm petit pecu-
niam creditor, exigit tanquam uolens obli-
gare.</P>
<P>&#x00B6; Quæritur tandem,<milestone unit="article" n="21" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_128"/> An leges ciuiles obli-<-P>

@@0@<filename:W0013-0210.jpg/>
@@1@<SE210>CIVILI. 207
<-P>gent legislatores, & maximè reges. Videtur
enim aliquibus quòd non, cùm sint supra to-
tam rempublicam, & nullus possit obligari
nisi à superiori: sed certius & probabilius est,
quòd obligentur. Quod probatur primò,
Quia facit iniuriam reipublicæ, & reliquis ci-
uibus, si cùm ipse sit pars reipublicæ, non ha-
beat partem oneris: iuxta personam tamen
& suam qualitatem, & dignitatem. sed ista
obligatio est indirecta, ideo aliter probatur.
Nam eandem uim habent latæ leges à rege,
ac si ferrentur à tota republica, ut suprà decla-
ratum est. Sed leges latæ à republica obligant
omnes: ergo etiam si ferantur à rege, obli-
gant ipsum regem. Et confirmatur, Quia
in aristocratico principatu senatusconsul-
tum obligat ipsos senatores authores il-
lorum, & in populari regimine plebiscita
obligant ipsum populum: ergo similiter le-
ges regiæ obligant ipsum regem: & licet
sit uoluntarium regi condere legem, ta-
men non est in uoluntate sua non obli-
gare, aut obligari, sicut in pactis. liberè
enim quisquis paciscitur, pactis tamen te-
netur. Ex omnibus dictis infertur corol-
larium, quòd ius gentium non solùm habet
uim ex pacto ex conducto inter homines, sed<-P>

@@0@<filename:W0013-0211.jpg/>
@@1@<SE211>208 DE POTESTATE
<-P>etiam habet uim legis. habet enim totus orbis,
qui aliquādo est una respublica, potestate&#x0303; fere&#x0303;.
di leges æquas, & conuenientes omnibus, qua
les sunt in iure gentium. Ex quo patet, &#xA759; mor-
taliter peccant uiolantes iura ge&#x0303;tium. Ex quo
patet, &#xA759; mortaliter peccant uiolantes iura ge&#x0303;-
tium, siue in pace, siue in bello: in rebus tame&#x0303;
grauioribus, ut est de incolumitate legator&#x0169;,
non licet uni regno nolle teneri iure gentium:
est enim latum totius orbis authoritate.</P>
<P>&#x00B6; Circa tertiam conclusionem dubitatur,
Vtrum<milestone unit="article" n="22" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_129"/> cessante ratione legis, cesset obliga-
tio ut (exempli gratia) prohibetur lege, nequis
noctu tel&#x0169; portet, & ratio eius est propter no-
cturna pericula, ego autem scio nullum esse cō
tra me periculum, an sim in culpa arma feren-
do. Respondetur dupliciter. Potest ratio le-
gis cessare uno modo, Ratio propterquam
lex lata est: ut si tempore belli prohibeantur
arma ad Gallos deferri, tempore pacis lex nō
obligat: eadem ratio requiritur ut lex obliget,
& duret, & ad hoc quòd feratur deficit. ergo
ratio ad ferendum. ergo etiam ad conseruād&#x0169;
illam. Et confirmatur, Quia per easdem causas
res corrumpitur, per quas generatur. Ite&#x0303; si lex
non est utilis reipublicæ, iam non est lex. Sec&#x0169;
dò potest cessare ratio in particulari quo ad ali
quem. Non ergo ad omnes absolutè, uel quo
ad plures, ut in casu posito, nihilominus etiā<-P>

@@0@<filename:W0013-0212.jpg/>
@@1@<SE212>CIVILI. 209
<-P>talis obligatur lege. Quia enim sequ&#x0169;tur sæpe
pericula ex armis nocturnis, est sufficie&#x0303;s ratio
ut omnib&#xA770; prohibeat&#x0303;, aliàs lex nullius esset ef-
ficaciæ, c&#x0169; unusquisq; putaret lege&#x0303; non pro se
esse positā, sed propter alios: & ita in aliis præ-
ceptis non ratio particularis, sed utilis est atte&#x0303;-
denda. Dubitatur<milestone unit="article" n="23" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_130"/> de Tyrannor&#x0169; legibus an
obligent. Et uidetur &#xA759; non, cum non habeant
potestatem aliquam. In contrarium est, Quia
cùm respublica opprimatur à Tyranno, & nō
sit sui iuris, nec possit ipse ferre leges, nec iam
antè datas exequi, si non pareret Tyrāno, iam
respublica interiret. Certè uidetur, &#xA759; leges,
quę sunt conuenientes reipublicæ, obligent,
etiā si ferantur à tyrāno, nō quide&#x0303; quia à tyrā
no latæ, sed ex cōsensu reipublicæ, c&#x0169; sanctius
sit ut serue&#x0303;tur leges à Tyrāno latę, quàm quòd
nullæ seruentur. Et certè essent in apertam per
niciem reipublicæ, si principes, qui non ha-
bent iustum titulum, occuparent regn&#x0169;, quòd
nulla essent iudicia, nec aliquo modo possenr
malefactores puniri, aut coerceri, cum non sit
tyrannus iudex legitimus, si leges eius non o-
bligant.</P>
<P>&#x00B6; Vltima pars conclusionis est, Quòd<milestone unit="article" n="24 ̋rendition="#asterisk" xml:id="s4013_131"/> præce-
pta parentum eodem modo obligant, sicut le-
ges ciuiles, & pręcepta maritorum in uxores.
Probatur de filiis. Nam sicut præcipitur obe-
dire prępositis, ita commendatur obedire pa-<-P>

@@0@<filename:W0013-0213.jpg/>
@@1@<SE213>210 DE POTESTATE
<-P>re&#x0303;tibus: ut patet ex illo, Filii obedite pare&#x0303;tib&#xA770;,
Ephesi. 6. & Colo. 3. ergo si est culpa nō parêre
præpositis, etiam erit peccat&#x0169; nō obedire pa-<marginalia>Ephe. 6.</marginalia>
rentibus. Et ad Roma. 1. inter crimina & pecca
ta in quæ Deus dicit permisisse gentes incide-<marginalia>Roma. 1.</marginalia>
re, annumeratur & hoc, Parentibus non obe
dientes. Item, Quia leges præcipiunt obedien
tiam parentum: ergo si leges obligant ad cul-
pam, etiam erit culpa non obedire parentibus.
Et certè hoc uidetur inclusum in illo præce-
pto de honoratione parentum, & sic ut suprà
dictum est, &#xA759; leges aliquando quidem obli-
gant ad mortale, aliquādo uerò ad ueniale, ita
uidetur dicendum de præceptis parentum. Vn
de certè si pater aliquid præciperet, quod mul
tùm referret ad administratione&#x0303; familiæ, trās-
gressio illius uidetur mortalis, imò etiā in iis,
quæ spectant ad dispositionem ipsius filii. Sed
sicut dictum est, quòd non omnis lex obligat
ad culpam, puta illa, in qua rex plus dirigit,
quàm præcipit: multò magis hoc habet uim
de parentibus, qui non semperuolunt exigere
debitum obedientiæ, sed solùm præcipien-
tes aliquid, uolunt significare uoluntatem
suam.</P>
<P>&#x00B6; Aduertendum tamen est, quòd cùm fami-
lia sit pars reipublicæ, quòd leges possunt de-
terminare, in quibus filii teneantur obedire
parentibus, & in quibus non oporteat, sicut<-P>

@@0@<filename:W0013-0214.jpg/>
@@1@<SE214>CIVILI. 211
<-P>determinauit usque ad quam ætatem, & sic in
aliis non erit culpa non obedire pare&#x0303;tibus: sic
etiam ad leges spectat determinare qua p&#x0153;na
posset castigare pater fili&#x0169; inobediente&#x0303; & co-
e&#x0308;rcere ne ultra liceat patri progredi. De præce-
ptis aute&#x0303; uiror&#x0169; circa uxores &#xA753;bari potest. Nā
aliâs nō poterit constare familia, nisi sit unum
caput, cui cæteri parere teneantur: hoc autem
est uir, qui est caput domus, & uxoris, ad Eph.
5. Et ibidem, Mulieres suis uiris subditæ sint<marginalia>Eph. 5.</marginalia>
sicut Domino. Et postea dicit, Vxor autem ti-
meat uirum suum. Item quia leges hoc iubent,
<Z>ergo tenentur obedire, & etiam adle-
ges spectat quomodo, & quo usq;
uxor teneatur obedire uiro &
an posset uir uxorem uer-
beribus castigare si-
cut de filiis di-
ximus deter
mina-
re.</Z></P>
<Z>Deo gra-
tias.
{5*}</Z>

@@0@<filename:W0013-0215.jpg/>
@@1@<SE215>212
<Z><A+1>REVER ENDI PATRIS</A+1></Z>
<negEZ><A-1>FRATRIS FRANCISCI A VICTORIA
de potestate papæ, & concilij relectio, c&#x0169; quæstione,
Vtrum concilium generale poßit facere decreta, &
leges condere, quas nec summus Pontifex poßit immu
tare, uel per dispensationem, uel prorsus per abroga=
tionem.</A-1></negEZ>
<P>Locus relegendus est apud Iohannem, Pasce
oues meas. Iohan. cap. ultimo.</P>
<Z><A-1>SVMMA.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Papa in quo genere decretorum aut canonum nihil
poßit immutare dispensando, & multo minus abro=
gando.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>2 Concilium, si declarat aliquid esse de fide, aut de iure
diuino, quòd Papa in hoc nihil poßit declarare, aut im
mutare, maxime&#x0308; si tale iusspectet ad fidem, uel ad mo=
res ecclesiæ uniuersalis.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>3 Papa, quòd poßit dispe&#x0303;sare in legibus, & statutis con=
cilij generalis.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>4 Summus pontifex, quòd non solùm poßit dispensare
instatutis cōciliorum, sed in totum, & aliquando ab=
rogare talem legem, uel statutum.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>5 Papa non obstante decreto irritante concilij, quòd
posset dispensare in statutis eius.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>6 Papa, quòd dispensando in legibus, & decretis, tam
conciliormm, quàm aliorum pontificum, poßit erra=
re, & grauiter peccare.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>7 Papæ, quòd non liceat dispensare in legibus, & decre=
tis conciliorum pro suo arbitrio, & sine causa ratio=
nabili, etiam ubi nihil continent iuris diuini.</A-1></negEZ>

@@0@<filename:W0013-0216.jpg/>
@@1@<SE216>CIVILI. 213
<negEZ><A-1>8 Papa, quòd multo minus potest abrogaresine causa ra
tionabili decreta conciliij, quàm in eis dispensare.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>9 Lex aliqua etiam positiua, quòd posset esse in eccle=
sia, & fortè aliquæ tales sunt, in quibus expediret, ut
nunquam dispensaretur.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>10 Concili&#x0169; quādo, & in quo casu posset declarare, & de
terminare, & etiam statuere, ut in aliqua lege eccle=
siastica nunquam dispensaretur.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>11 Concilium quòd uidetur non posse errare in determi=
natione, quòd in aliqua lege ecclesiastica nunquā di=
spensetur.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>12 Concilij facta determinatione, quòd nunquā in aliquæ
lege ecclesiastica dispensetur, an liceret nunquam Pa=
pæ dispensare in tali lege, & utr&#x0169; dispensando ex quæ
cunque causa, peccaret mortaliter.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>13 Decretum si fieret à concilio, quòd in aliquibus legi=
bus ecclesiasticis n&#x0169;quam dispensaretur, quòd tale de=
cretum non deberet apponi in multis legibus, sed sol&#x0169;
in paucis, hísque grauißimis, & ualde necessa=
rijs.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>14 Decreto facto per concili&#x0169;, quòd in aliqua lege eccle=
siastica nunquam dispensetur. Si, illo non obstante, Pæ
pa dispensaret, utrum teneret factum, esto quòd male&#x0303;
faceret.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>15 Papa sicut peccaret dispensans contra decretum con
cilij, quòd ita etiam peccaret petens dispensationem,
& utens illa, ostenditur.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>16 Pontificis dispensationes, quòdsint in duplici differen
tia, & quæ sint.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>17 Papa quid possit, aut quid non poßit, & c. quòd non
spectet ad subditos illud determinare, aut examinare,</A-1><-P>

@@0@<filename:W0013-0217.jpg/>
@@1@<SE217>214 DE POTESTATE
<-P><A-1>probatur.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>18 Papæ mandatum, aut dispensatio, quòd non semper
obliget subditos ad parendum.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>19 Papa si dispensaret, in quo casu subditi non teneren=
tur parere dispensationi.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>20 Papa quòd non deberet ægreferre, sed potius gaudere
quòd fieret aliquod decretum à concilio, quo cauere=
tur, ut in aliqua lege ecclesiastica nunquam dispensa=
retur.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>21 Papæ mandatis, an liceat resistere per appellationem
ad futurum concilium.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>22 Pontificis mādatis resistere, & non parere, quòd non
uideatur permittendum cuicunque priuato sua autho
ritate, etiam si huius modi mandata essent contra de=
terminationem concilij.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>23 Papa si facta declaratione, & decreto à concilio, con=
trarium mandaret, quid agendum.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>24 Concilium, quando, & in quo casu posset con=
uocari, & congregari contra uoluntatem Pa=
pæ.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>25 Concilium quæ maximè debeat cauere, si quando de=
decretum aliquod esset faciendum, ut Papæ authoritas
illibata conseruetur.</A-1></negEZ>
<P><INI5>P</INI5>RO parte affirmatiua quæstio-
nis arguitur, Quia concilium est
super papam, ergo papa nō potest
immutare decreta illius. Conse-
quentia patet, quia par in parem
non habet imperium. c. innotuit. de electione.
ergo multo minus inferior in superiorem. An<-P>

@@0@<filename:W0013-0218.jpg/>
@@1@<SE218>PAPAE ET CONCILII. 215
<-P>tecedens est communis sententia omnium Pa
risiensium, & multorum doctorum. Et con-
firmatur consequentia, Quia aliâs eadem ra-
tione posset defendi, &#xA759; episcopus posset dispe&#x0303;
sare in legibus papæ, imò & in legibus conci-
liorum. si enim papa cùm sit inferior, nihilomi
nus potest dispensare, aut abrogare legem cō-
cilii: ergo non obstabit etiam, quòd episcopus
dato quòd sit inferior, non possit etiam dispe&#x0303;
sare. & confirmatur iterum, saltem recepta illa
opinione de superioritate cōcilii, uidetur om
nino seque&#x0303;da pars affirmatiua: sed illa opinio
est probabilis, ergo etiam hæc. Confirmatur,
Quia dato &#xA759; sint pares potestates, par in pa-
rem non  habet imperium, ut in dicto c. inno-
tuit. ergo non potest tollere quod concilium
sanciuit. unde uidetur, quòd concilium in hac
causa posset dicere Pontifici, quod Hebræi re-
sponderunt Moysi, Exo. 2. Quis te constituit<marginalia>Exod. 2.</marginalia>
Iudicem super nos, & principem? Et summus
Pontifex debet meminisse illius responsi Do-
mini nostri, Quis me constituit Iudicem su-
per uos? Luc. 12.</P><marginalia>Luc. 12.</marginalia>
<P>&#x00B6; In cōtrarium est, Quia dispensatio & abro-
gatio legis tempore & loco opportuno est pa-
scere gregem. omnis enim actus iurisdictionis
est actus pastoris. sed summus Pōtifex est uni-
uersalis pastor, iuxta uerba proposita Iohan.<marginalia>Iohan. 20.</marginalia>
20. Pasce oues meas. Et in concilio Calcedo-<-P>

@@0@<filename:W0013-0219.jpg/>
@@1@<SE219>216 DE POTESTATE
<-P>acclamatum est Pontifici Leoni Apostolico
&#x0153;cumenico. i. uniuersali pastori. Et Matth. 18.<marginalia>Matth. 18.</marginalia>
Quodcunque solueris super terram, &c. Sed
dispensare est soluere obligationem. ergo. No
tandum primò quòd (ut ponit Herbeus d.
47.) primò differe&#x0303;tia est inter abrogare, & di-
spensare, & interpretari, pro quo uide Sylue-
strum in uerbo papa. §. 16. Notandum secun-
dò, quòd omnes doctores distinguunt, specia
liter S. Tho. quolibeto 4. arti. 13. & multis aliis
locis, &#xA759; duplex est genus canonum & decreto
rum, siue sint conciliorum, siue sint sanctor&#x0169;,
patrum, & est unum genus canonum re uera de
iure diuino, sicut quæ pertinent ad articulos
& fidei, ad substantiam sacramentor&#x0169;, aut qui
necessariam habent connexionam ad legem
diuinam seu naturalem, pertinentia ad bonos
mores.</P>
<P>&#x00B6; Et ut certo ordine ac more theologorum
procedamus, sit prima propositio. In<milestone unit="article" n="1" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_132"/> hoc ge-
nere decretorum aut canonum Papa nihil po-
test immutare dispensando, & multo minus
abrogando. Conclusio est omnium theolo-
gorum absque controuersia, quidquid Cano-
nistæ disputent. Et ponit eam sanct. Tho. in<marginalia>S. Tho.</marginalia>
multis locis, ut in quotlibeto ubi suprà, & in
primo sentent. d. 47. & in 3. senten. d. 37. uide
uerba eius 1. 2. q. 97. ar. 4. ad tertium. & q. 100.
artic. 8. & potest breuiter probari, quia ius na-<-P>

@@0@<filename:W0013-0220.jpg/>
@@1@<SE220>PAPAE ET CONCILII. 217
<-P>turale est immutabile, & ut habetur in decre-
tis d. 5. cap. 1. naturale ius semper permanet. &
Esa. 24. contra eos qui temere tentauer&#x0169;t im=<marginalia>Esa. 24.</marginalia>
mutare ius naturale, dicit &#xA759; transgressi sunt
leges, mutauerunt ius, dissipauer&#x0169;t f&#x0153;dus sem
piternum, &c. Sed ius diuinum & positiuum
habent eādem uim, sicut naturale, quia ius na-
turale nō habet uim, nisi quia latum est autho
ritate diuina: aliâs non esset obligatori&#x0169;, quid
quid dicat Gregorius: cùm obligatio esse
non possit nisi à superiori: ergo simpliciter in
iure diuino non cadit dispensatio humana.</P>
<P>&#x00B6; Pro maiori & breuiori declaratione argu-
mentor contra istam propositionem. Primò,
Papa potest dispensare in matrimonio rato
non consummato, & insolubilitas matrimo-
nii est de iure diuino: ergo potest dispensare.
Maior probatur, Quia uotum solenne dirimit
matrimonium, ut patet in c. ex publico. de cō-
uersione coniugatorum. Sed uotum sole&#x0303;ne est
de iure positiuo, ut patet in c. unico de uoto
in. 6. ergo ius positiuum tollit ius diuin&#x0169;. Mi-
nor patet ex illo, Quos Deus coniunxit, ho-
mo non separet. Matth. 19. & 1. ad Corin. 7. Se<marginalia>Matth. 19.</marginalia>
cundò argume&#x0303;tor, Papa dispensat in gradibus<marginalia>1. Corin. 7.</marginalia>
prohibitis iure diuino: ergo. Antecedens patet
Quia accipere relictam fratris est prohibitum
iure diuino, ut patet Leuit. 18. Vxorem fratris<marginalia>Leuit. 18.</marginalia>
sui nullus accipiat. Et eodem modo accipere<-P>

@@0@<filename:W0013-0221.jpg/>
@@1@<SE221>218 DE POTESTATE
<-P>amitam, uel materteram ibidem expressè pro-
hibetur: & tamen Papa dispensat in istis: ergo.
Tertiò papa dispe&#x0303;sat in uoto salte&#x0303; simplici, ut
patet ex usu, & in titulo de uoto & uoti redem
ptione: & tame&#x0303; seruare uotum est de iure diui
no, si quid uouisti, ne moreris reddere. displi-
cet enim Deo infidelis & stulta promissio, Ec-
clesiastici 5. Idem expressè Deutero. 23. Quar-<marginalia>Eccle. 5.</marginalia>
tò papa dispe&#x0303;sat cum bigamo, & homicida, sed<marginalia>Deute. 23.</marginalia>
tales sunt irregulares de iure diuino, ut patet
1. ad Timoth. 3. Oportet episcopum unius es-<marginalia>1. Timoth. 3.</marginalia>
se uxoris uirum, non percussorem, quod glos-
sa, & omnes dicunt, quòd intelligitur de pre-
sbyteris: quod patet, quia statim subdit, diaco
nos similiter pudicos, nulla alia mentione
facta de presbyteris. Confirmatur, Quia talis
irregularitas nō tollitur per baptismum, sicut
aliæ irregularitates, ut doctores dic&#x0169;t in 4. d.
27. ex authoritate Augustini, Ambrosii &
omnium doctorum theologorum, & cano-
nistarum. Et quòd possit dispensare cum bi-
gamo, tenet sanctus Tho. in 4. distinctio. 27.
quæstio. 3. articu. 3. & in quodlibeto 4. quæ-
stio. 5. & doctores de bigamis capitu. nuper.
& capitu. fina. &. d. 34. capitu. lector. gloss. dicit
licitum in papa dispensare cum archiepiscopo
Panormitan o bigamo, & cùm homicida pos-
se etiam dispensare. tenet Abbas in capitu. si
dignum. & in capitulo. de homicidio, dicens<-P>

@@0@<filename:W0013-0222.jpg/>
@@1@<SE222>PAPAE ET CONCILII. 219
<-P>communiter hoc teneri per doctores: nec
hoc dubitant theologi. Quintò, papa est uica-
rius Christi ex themate, Pasce oues meas: &
ex illo, Quodcunque solueris superterram,
&c. & habetur in cap. ter corporalia. de transla
tione episcopi. & in capitulo proximo. de ho-
micidio in 6. Imò Paulus de omnibus Apo-
stolis ait 2. ad Corinth. 6. Pro Christo funga-<marginalia>2. Cor. 6.</marginalia>
mur legatione. Et Dominus expressè, Qui
uos audit, me audit, &c. Et sicut misit me Pa-
ter, ita & ego mitto uos. sed uicarius & dele-
gatus potest quic quid potest principalis, nisi
sit ei prohibitum specialiter, ut extra. de offi-
cio delegati, & officio uicarii, per totum. sed
non inuenitur ubi sit prohibita dispensa-
tio Papæ, ergo. Confirmatur, Quia Apo-
stoli dispensauerunt in lege diuina, ut in ba-
ptismo, In nomine Patris, & Filii, & Spiri-
tus sancti, ipsi baptizabant in nomine Iesu. Et
Petrus occidit Ananiam & Sopphiram. Actu.
quinto.</P><marginalia>Act. 5.</marginalia>
<P>&#x00B6; Ad primum argumentum communis scho-
la theologorum in 4. distinctio. 27. negat ma-
iorem, scilicet quòd Papa possit dispensare: sed
in contrarium sunt multi doctores canoni-
starum in d. c.. ex publico. & cùm illis Cardina
lis Caietan&#xA770; in particulari opusculo super hoc:<marginalia>Caietanus.</marginalia>
& nostris te&#x0303;poribus dicitur fact&#x0169; à Clemente
7. sed nihil refert quam opinionem teneamus,<-P>

@@0@<filename:W0013-0223.jpg/>
@@1@<SE223>220 DE POTESTATE
<-P>& canonistarum, consequenter oportet dice-
re, quòd insolubilitas matrimonii ante con-
summationem non est de iure diuino: & illa
uerba Saluatoris intelliguntur & exponun-
tur de matrimonio iam consummato: quam-
uis aliter posset responderi, ut dicemus in so-
lutione ad quart&#x0169;. Si uerò opinionem theolo
gorum teneamus, quæ probabilior uidetur,
quia aliâs partes per se possent dirimere matri
monium, & matrimonium sequens teneret,
& infideles, &c. t&#x0169;c ad rationem de ingressu
religionis dicimus, quòd est de iure diuino,
quòd professio dirimit matrimonium, quòd
ius diuinum constat ex authoritate Dei, &
& non ecclesiæ. Votum autem solenne est
de iure positiuo quāt&#x0169; ad determinationem
& mod&#x0169;, puta qua ætate, & quo ordine, quo
tempore, &c. Sed non quant&#x0169; ad substantiam
suam. Ad secundum argumentum aliqui, ut
archiepiscopus Floren. 3. q. titulo. 1. cap. 14. &<marginalia>Archiepisco|pus</marginalia>
Palud. in 4. d. 40. uidetur tenere, quòd in o-<marginalia>Floren.</marginalia>
mnibus gradibus prohibitis in Leuitico pa-<marginalia>Palud.</marginalia>
pa non possit dispensare. & Hoc reputat Syl-<marginalia>Syluester.</marginalia>
uest. probabilius. Sed opposit&#x0169; uidetur pro-<marginalia>Caietanus</marginalia>
babilius, ut tenet Caieta 22. q. 154. arg. 9. & de
terminat&#x0169; fuit Romæ in his diebus in causa
regis Anglię. & ideo hanc opinionem tenen-
do, respondetur ad argumenta, quòd præ-
cepta ueteris legis, quæ non sunt de iure na-<-P>

@@0@<filename:W0013-0224.jpg/>
@@1@<SE224>PAP AE ET CONCILII. 221
<-P>naturali, omnia cessauerunt, nec habent obli-
gationem plus præcepta iudicialia, quàm cæ-
remonialia, ut omnes doctores tene&#x0303;t, & neces
sarium est tene&#x0303;d&#x0169;: quod Paulus ita determinat
ad Hebrę. 7. Translato enim sacerdotio, neces<marginalia>Hebr. 7.</marginalia>
se & ut transsatio Legis fiat, ut habetur in cap.
translato de constitutionibus. & S. Tho. in 12.
q. 103. ar. 3. probat enim Paulus, quòd sacerdo-
tium Christi est aliud à sacerdotio ueteris le-
gis, & per consequens quòd lex uetus expira
uit: & idem probat ad Hebræ. 8. per hoc quòd
Dominus uocat testamentum nouum: ex quo
arguit Paulus, quòd antiquum testame&#x0303;tum in
teriit. Dico ergo, quòd aliqui gradus prohibi-
ti in Leuitico, non sunt de iure naturali. Imo
Caietanus tenet, quòd nullus præter primum
in linea recta. Ad tertium, proponitur quòd
multi tenent, quòd papa non potest dispen-
sare in uotis. Quia dispensatio, ut suprà dixi-
mus, est relaxatio iuris, obligatio aut uoti: cer-
tum est nunc de iure positiuo: ergo dispensa-
tio uoti est relaxatio iuris diuini: quod uide-
tur durum. Vnde dicunt, quòd nunquam po-
test dispensare in uoto, nisi uel uotum ipsum
fiat, aut sit illicitum & inutile, aut maioris
boni impedimentum: hoc autem non est re-
laxare ius diuinum, sed interpretari, quod
non est propriè dispensare. In illis enim casi-
bus re uera tale uotum non est obligatorium<-P>

@@0@<filename:W0013-0225.jpg/>
@@1@<SE225>222 DE POTESTATE
<-P>iure diuino. imò si constat, quilibet potest
proprio arbitrio nō implere uotum. Et huius-
modi sententiæ uidetur fuisse S. Thom. in. 22.<marginalia>S. Thom.</marginalia>
q. 88. artic. 10. ad tertium, ubi diserte deter-
minat, quòd non cadit dispensatio in uoto,
nisi quia est simpliciter malum, aut inutile,
aut maioris boni impedimentum. Imò hoc
dicit esse propriè dispensatio. Et utinam hæc
opinio non sit uera. In contrarium est com-
munis opinio, scilicet quòd potest etiam tol-
lere obligationem. Et probatur, Irritatio uo-
ti est de iure positiuo, & non diuino: & cer-
tum est quòd ius positiuum dat licentiam pa-
rentibus usque ad certam ætatem: & tamen ir-
ritatio non interpretatur, sed tollit obligatio-
nem uoti. Et tunc ad argumentum respon-
dent aliqui, quòd duplex est ius diuinum,
quoddam absolutum & independens, quod
nō supponit actum humanum, ut præceptum
de baptismo, de eucharistia, quo omnes obli-
gantur, nec eius obligatio pendet ex humano
actu, aut iudicio. Aliud est dependens ex hu-
mano actu, quod scilicet non obligat nisi me-
diante actu humano. nullum enim ius diui-
num obligat ad ingrediendum religionem,
sed si quis promittat eam, obligatur iure di-
uino implere promissum. Ex qua distinctio
ne respondeo ad argumentum, quòd in iure
diuino non dependenti non potest papa di-<-P>

@@0@<filename:W0013-0226.jpg/>
@@1@<SE226>PAP AE ET CONCILII. 223
<-P>pensare, sed bene in iure diuino dependenti.
quia habet potestatem tollendi id quod ho-
minis potestati indit&#x0169; est. Probabilis est iste
modus respondendi, sed qui possit tamen im
pugnari. Melius tamen uidetur respondere
ut respondet S. Thom. in 22. q. 88. artic. 10. ad
secundum, ubi sic arguit. In iis, quæ sunt in le-
ge naturæ, & in præceptis dominicis non po-
test per hominem dispensari, & præcipuè in
præceptis primæ tabulæ. Sed implere uotum
est de lege naturæ, & lege diuina, ut suprà pro
batum est. ergo in uoto dispensari non po-
test. Respondetur quòd sicut de iure naturæ te
netur implere præcept&#x0169; & uot&#x0169;, ita & ex iisde&#x0303;
tenetur obedire superioris legi & mandato.
Et tame&#x0303; cùm dispensatur in aliqua lege huma-
na, non fit ut legi non obediatur, quod est cō-
tra legem naturæ & mandatum diuinum: sed
fit, ut quod erat lex, non sit lex in hoc casu: ita
etiam authoritate superioris dispensantis fit
ut hoc quod continebatur sub uoto, non con
tineatur inquantum determinatur in hoc ca
su hoc non esse congruā materiā uoti. Et ideo
pręlatus sic dispensans, non dispensat in præce
pto iuris naturalis, sed determinat id quod ca
debat sub obligatione deliberatiōis humanæ:
quod nō potuit omnia aspicere, iam nō cadat.
unde patet, &#xA759; S. Tho. facit ide&#x0303; iudici&#x0169; de uoto
et de lege humana, ita ut talis obligatio sit qua<-P>

@@0@<filename:W0013-0227.jpg/>
@@1@<SE227>224 DE POTESTATE
<-P>si peculiari legi quòd iste obligetur: & ita di-
spensatio in uoto est dispensatio in actu hu-
mano. Itaque uidetur quòd duplex sit obliga-
tio, diuina & humana. Humana etiam est du-
plex, ex lege, & ex uoto. Aliter potest dici, &#xA759; in
uoto non sit nisi promissio quædam. Idem ui-
detur dice&#x0303;dum de hac promissione, & de aliis.
qui enim &#xA753;misit aliquid, tenetur seruare pro-
missum de iure naturali, ut S. Tho. dicit in 22.
q. 88. ar. 3. ad 1. in promissione aute&#x0303; humana po
test ille, cui&#xA770; interest, remittere & liberare pro
mittentem à redditione promissi. hoc autem
non est abrogare, uel dispensare in lege diui-
na, & per consequens nec si superior in hoc di
spensat, est dispe&#x0303;sare in lege diuina, & si Deus
ipse remitteret uotum, non esset dispensatio
in lege diuina de impletione uoti. Ita ergo
quia papa habet uices Dei, potest remittere de
bitum ex rationali causa, nec ex hoc dispensat
in lege diuina. Cōfirmatur, Episcopus potest
dispensare in uoto, ut certum est, & sic dato,
quòd disputetur de Papa, non dubitatur quan
do episcopus non possit dispensare in lege di-
uina. Et sic propter dispensationem uoti non
oportet dicere, quòd Papa possit dispensare
in lege diuina. Ad quartum breuiter & facili-
ter respondetur, quòd in scriptura sacra sunt
aliqua præcepta & mandata iuris diuini, idest
authoritate diuina lata, quamuis promulgata<-P>

@@0@<filename:W0013-0228.jpg/>
@@1@<SE228>PAP AE ET CONCILII. 225
<-P>ab Apostolis, sicut de extrema unctione di-
cunt doctores, quòd est sacramentum iuris
diuini, sed promulgatum Iacobi 5. Et Aposto
lus 1. ad Corinth. 7. Iis qui matrimonio sunt<marginalia>1. Corin. 7.</marginalia>
iuncti, præcipio non ego, sed Dominus, uxo-
rem à uiro non discedere. Alia sunt statuta ab
Apostolis ipsis, ut Paulus ubi suprà, Nam cęte
ris dico ego, non Dominus, si quis habet uxo-
rem infidelem, & hęc consentit habitare cum
illo, non dimittat illam. Et non est dubitan-
dum, quòd Apostoli multa disposuerant sua
authoritate, sicut n&#x0169;c pōtifices faci&#x0169;t. Et Pau.
1. ad Corinth. 11. Cùm uenero, cætera disponā.<marginalia>1. Corin. 11.</marginalia>
Et in his cum par in parem non habeat impe-
rium, non est dubitandum quin successores
Apostolorum habeant authoritatem dispen-
sandi huiusmodi, ut sunt statuta de bigamis,
homicidio, & de utroque. Patet primò, Quia
irregularitas illorum non est de iure naturali
absolutè, ut constat: in noua autem lege non
sunt præcepta negatiua, aut prohibitiua, nisi
iuris naturalis, ut docet S. Tho. 12. q. 108. art. 1.
& ideo dicitur lex libertatis Iacobi 1. & 2. &
irregularitas homicidii tollitur per baptism&#x0169;.
d. 5. capit. si qui per baptismum. secundum In-
noce&#x0303;tium, Gofredum, & Gullielmum, & om
nes theologos, in 4. d. quòd si esset de iure na-
turali aut diuino, tolli non posset. Et propter-
ea si homicida, aut bigamus ordinaretur etiā<-P>

@@0@<filename:W0013-0229.jpg/>
@@1@<SE229>226 DE POTESTATE
<-P>absque dispensatione, manet ordinatus, & re-
cipit characterem, ut Doctores determiānt in
4. Sed illa irregularitas nō est de iure diuino,
aliâs non teneret factum. sic si mulier ordina-
retur, non teneret ordinatio, nec ualeret. & sic
papa potest dispensare, cùm sit de iure posi-
tiuo. Confirmatur, Illa quæ constituta sunt ab
Apostolis, non sunt de iure diuino: quod etiā
in concilio Apostolorum Actuum 15. dicitur,
Visum est Spiritui sancto & nobis, nihil ultra
imponere uobis quàm hæc neceslaria, ut absti
neatis ab immolatis simulachrorum & sangui
ne, & suffocato. Iam nulla est: non potuisset
autem cessare si fuissent de iure diuino: ergo.
Ad quintum respondetur, quòd uerum est,
quòd Papa est uicarius & legatus Christi. &
nego consequentiam: non ergo infertur, Est
uicarius Christi, ergo potest quicquid potest
Christus: nec unquam aliquis tribuit hanc
licentiam papæ. & ad probationem respon-
detur, quòd econtrario uicarius non habet
quod non prohibetur, sed solùm quod con-
ceditur. Christus autem non concessit solutio
nem aut relaxationem mandatorum suorum,
sed solùm ministeriorum dispensationem illo
rum, ut ait Apostolus 1. ad Corin. 3. Quid igi-
tur est Apollo, quid uerò Paulus? ministri<marginalia>1. Cor. 3.</marginalia>
eius, cui creditis. & capitu. 4. Sic nos existimet
homo, ut ministros Christi, & dispensatores,<-P><marginalia>1. Corin. 4.</marginalia>

@@0@<filename:W0013-0230.jpg/>
@@1@<SE230>PAPAE ET CONCILII. 227
<-P>&c. & officium Apostolorum Paulus semper
uocat ministerium, & 2. ad Corinth. 6. In om
nibus exhibeamus nos sicut Dei ministros. cer<marginalia>2. Cor. 6.</marginalia>
tè si quis mandata eius relaxaret, non se habe-
ret sicut dei minister, sed sic æqualis, aut supe-
rior. Item permissum est Pontifici remittere
peccata, non autem relaxatio mādatorum con
tra præcepta. Et 1. ad Corin. 3. Fundamentum
aliud nemo ponere potest, præter id, quod po<marginalia>1. Corinth. 3.</marginalia>
situm est Iesus Christus, id est fides & lex. Illud
oportet, ut maneat immutatum, & illibatum,
prælati autem possunt ædificare, aurum, arge&#x0303;
tum, lapides pretiosos. Et tunc diceretur re-
ctè, Obedire oportet plus Deo quàm homi-
nibus. Item, Nunquā fuit talis authoritas di-
spensandi in minimo præcepto cæremoniali,
tamen erant pontifices gubernatores ecclesiæ:
& ad hoc facit illud, Vnum iota, aut unus apex
non præterib&#x0169;t à lege, donec omnia fiant. Ite&#x0303;
ratione, Quia dispe&#x0303;satio in lege spectat solùm
ad legislatorem, uel cui specialiter commise-
rit. sanctus Tho. 12. q. 97. ar. 10. ad tertium. ma
net ergo conclusio tan quā certa & firma, &c.
quòd in primo genere præceptorum concilii,
scilicet quæ sunt iuris diuini, Papa non potest
dispensare. & tot&#x0169; cōfirmatur ex. c. cotra. 25. q.
1. ubi Zozinus papa dicit, Contra statuta san-
ctorum Patrum cōdere aliquid aut immutare
nec huius quide&#x0303; sedis pōt authoritas. Ide&#x0303; ha-<-P>

@@0@<filename:W0013-0231.jpg/>
@@1@<SE231>228 DE POTESTATE
<-P>betur in capitulo, cùm ad monasterium. de
statu monachorum.</P>
<P>&#x00B6; Sed dato quòd ita sit, quòd papa non po-
test aliquid immutare in iis, quæ sunt iuris di-
uini, tamen an ad papam uel concilium spe-
ctat interpretari & declarare tale ius, adhuc
posset dubitari, An si cōcili&#x0169; aliquod determi
net aliquid esse de fide, aut de iure diuino, pa-
pa possit hoc aliter declarare. sed in hoc nulla
est contentio, & ideo breuiter sit secunda pro
positio. Si<milestone unit="article" n="2" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_133"/> cōcilium declarat aliquid esse de fi
de, aut de iure diuino, papa in hoc nihil po-
test declarare, aut immutare, maximè si tale ius
spectet ad fidem, uel ad mores ecclesiæ uniuer
salis. Probatur, Quia in illa concilium errare
non potest, iuxta promissum Luc. 22. Ego ora<marginalia>Luc. 22.</marginalia>
ui pro te, &c. & Matth. 18. Vbicunque fuerint<marginalia>Matt. 18.</marginalia>
duo, uel tres, &c. & non minus est spiritus san
ctus in quoc&#x0169;que concilio generali, quàm in
concilio Apostolorum, ubi spiritus sanctus
assistebat, Actu. 15. Visum est Spiritui sancto,
&c. Cōfirmatur, Quia si in illis concili&#x0169; erra-
re posset, & papa errare posset, et utr&#x0169;que erra
re posset, stād&#x0169; esset potiùs cōcilio. ergo post-
quā determinat&#x0169; fuit in cōcilio Apostolor&#x0169;,
&#xA759; legalia erāt extincta, nō potuit Petr&#xA770; aliter
definire: ita in quoc&#x0169;que cōcilio generali. Et
patet, Quia si errare posset, non esset ecclesia
fundata supra firmam petram, cùm semper<-P>

@@0@<filename:W0013-0232.jpg/>
@@1@<SE232>PAPAE ET CONCILII. 229
<-P>maneret dubia, & uacillaret, nec Euange-
lium esset certum, cùm Augustinus dicat se
credere euangelio nisi propter authorem ec-
clesiæ: & non posset Petrus confirmare fra-
tres suos, nec esset lux mundi, Matthæ. 5. nec
esset uera promissio Spiritus sancti. Quem
ego, inquit, mittam uobis à Patre, ille uos
docebit omnia. Aliud genus canonum est de-
cretorum, quæ omnino sunt extra ius natu-
rale, & diuinum, sed spectant, & sunt utilia
ad conseruationem iuris naturalis & diuini.
præsuppono enim, &#xA759; prælati in ecclesia pos-
sunt concedere leges etiam obligatorias mul-
to magis quàm principes seculares, qui hoc
possunt, ut patet apud Paulum ad Roma. 13.
& ex beato Petro, 1. Petri. 2. & patet ex illo,
Qui uos audit, me audit. Luc. 10. Et supra ca-<marginalia>Luc. 10.</marginalia>
thedram Moysi, Matth. 23. & Paul. ad Hebræ.<marginalia>Matt. 23.</marginalia>
13. Obedite præpositis uestris. Nec de hoc est<marginalia>Hebr. 13.</marginalia>
aliqua contentio inter catholicos, quanquam
sit cum nouis hæreticis huius temporis, & li-
cet sit unus doctor theologus, scilicet Gerson
inter recentiores, qui uidetur dicere, quòd pa-
pa non possit ferre leges obligatorias, nisi se-
quantur ex iure diuino, uel naturali, sed ille
non auditur à theologis in hac parte, & quæ-
dam alia tenet profectò male sonantia in do-
ctrina theologica: &#xA759; si prælati hoc possunt,
multo magis concilia.</P>

@@0@<filename:W0013-0233.jpg/>
@@1@<SE233>230 DE POTESTATE
<P>&#x00B6; De hoc ergo genere uertitur maximè in
dubi&#x0169;, utrum papa possit immutare, aut dispe&#x0303;
sando, aut abro gando, ut de ieiunio quadrage
simæ, de horis canonicis, & similibus: de qui-
bus sit tertia propositio, Papa potest dispen-
sare in legibus, & statutis concilii generalis.
Pro huius conclusionis probatione est notan
dum, quòd de comparatione potestatis papæ
est duplex sententia, altera est S. Tho. & se qua-
cium multorum: & aliorum doctorum tam
in theologia quàm in iure canonico, quòd pa
pa est supra concilium, & altera est communis
sententia Parisiensium, & multorum etiam
doctorum in theologia & canonibus, ut Pa-
normi. & aliorum, cōtraria, quòd concilium
est supra papam: non tamen est locus nunc di-
sputandi quæ illarum sit uerior, quia non de
hoc agitur. Puto utranque esse probabilem
opinionem: & quia quælibet habet magnos
assertores, non oportet in quæstione propo-
sita procedere solùm ex altera opinione, sed
statuere quid dicendum, quācunque senten-
tiam sequamur. Et ideo dico conclusionem
positam esse ueram, non solùm tenendo pri-
mam opinionem, sed etiam secundam. Et pro
batur primò, Quia leges humanæ sunt de hu-
manis actibus, qui sunt pro temporum & per-
sonarum conditione uariabiles, & quod in
communi expedit, uni persone, uel in ali-<-P>

@@0@<filename:W0013-0234.jpg/>
@@1@<SE234>PAPAE ET CONCILII. 231
<-P>quo casu non conuenit, uel in alio tempore,
ut ait August. 1. Delibero arbitrio. Et hæc est
causa, quare Aristo. dicit 7. Ethico. Necesse<marginalia>Aristo. 7.</marginalia>
est in principe ἐπιέικειαν esse siue æquitatem,<marginalia>Ethico.</marginalia>
cuius officium est in casibus, ubi tenor legis
uergit in detrimentum reipublicæ, discedere
à uerbis legis: eadem inquam ratione est ne-
cesse in ecclesia esse authoritatem dispensan-
di pro loco & tempore. & ita tenet S. Tho. 22.
q. 88. artic. 10. Aliâs multa, quæ pro bono pu-
blico sunt ordinata, uerterentur in perniciem
reipublicæ, ut in c. regula. d. 29. dicitur, quòd
regula sanctorum Patrum pro uarietate tem-
porum & locornm temperatur. Si ergo huius-
modi dispensatio est necessaria in republi-
ca, dicere quòd solùm residet in concilio,
absurdum est, cùm dispensationes sint ne-
cessariæ ordinare propter uariationem ca-
suum & temporum. Concilium autem non
sæpe potest congregari, nec Apostolos legi-
mus nisi bis congregasse concilium, semel
Actu. 1. ad electionem Matt. & iterum Actu&#x0169;
19. super cōtentionem legali&#x0169;. ergo oportet &#xA759;
resideat in papa. Et uerisimile S. Th. 12. q. 97.
ar. 4. dicit, quòd in omni lege humana potest
dispensari per rectores reipu. Item dato quòd
concilium esset supra papam, hoc tamen non
est intelligendum extensiuè, id est, quòd ali-
que&#x0303; act&#x0169; possit concili&#x0169;, in que&#x0303; papa nō pos-<-P>

@@0@<filename:W0013-0235.jpg/>
@@1@<SE235>232 DE POTESTATE
<-P>sit. hoc enim nullo modo est probabile, sed so-
lùm intensiuè, putà si contrarium determinare
tur, esset standum potiùs concilio, uel &#xA759; Papa
teneretur parêre concilio, & non econtrario.
Cùm ergo concilium posset dispensare in suis
decretis, ergo etiam Papa poterit. Item aliâs nō
esset Papa. hoc enim omnes intelligunt per
Papam, in quo omnis potestas ecclesiastica
residet. si enim dispensatio in legibus eccle-
siasticis eximeretur à Papa, iam potestas Papæ
esset particularis, & non uniuersalis. Item est
uicarius Christi (ut supra probatum est) ergo
habet generalem administrationem ad omnia.
Item Papa est generalis commissarius Dei, as-
sumptus in plenitudinem potestatis, 2. q. 6. qui
se scit. &. 24. q. 5. quodcunque ergo potest in
omnem actum iurisdictionis. Item cùm con-
cilium possit dispensare suis legibus, saltem cō
cilium posset hāc potestatem committere suo
legato, seu uicario. Si ergo summus Pontifex
non posset dispe&#x0303;sare, & ille legatus possit, iam
daretur in ecclesia aliquis prælatus maior pa-
pa: & sic papa non esset supremus, & omnino
esset sacrilegium dicere, quòd concilium pos-
sit constituere in ecclesia aliquam potestatem
superiorem papa, quem Christus constituit.
Item conclusio firmiter probatur testimoniis<marginalia>Ioahn. 22.</marginalia>
suprà inductis, Iohan. 22. Pasce oues meas. &<marginalia>Matth. 18.</marginalia>
Matth. 18. Quodcunq; solueris super terram.<-P>

@@0@<filename:W0013-0236.jpg/>
@@1@<SE236>PAPAE ET CONCILII. 233
<-P>dispensare autem parcere est, & soluere. Vlti-
mò probatur, Quia impedimenta, quæ impe
diunt, & dirimunt matrimoni&#x0169; de iure positi
uo, ut aliqui gradus consanguinitatis, & affi-
nitatis, sunt ex authoritate conciliorum, ut pa
tet extra. de consangui. & affini. capit. non de-
bet. & 35. quæstio. 3. de affinitate. & in multis
capitu. eadem causa & quæstio. Et tamen quo-
tidie Papa dispe&#x0303;sat, saltem in 3. gradu & 4. nec
quisquam dubitat, quin factum teneat, & est
sententia omnium doctorum. Et habetur ex-
pressè in capitu. quod dilectio. & in capit. quia
circa. de consangui. & affini. & 35. q. 3. quædam
lex. §. quod scripsi. Hanc conclusionem ponit
S. Tho. in opusculo contra impugnantes reli-
gionem. Omnia, inquit, statuta sanctorum Pa
trum sunt relicta dispensationi papæ, ut possit
ea mutare, uel dispensare secundum opportu-
nitatem temporum & negotiorum. Et illud
Zozini 25. quæstio. 7. contra statuta Patrum,
ut suprà dicitur, intelligendum de statutis spe-
ctantibus ad ius diuinum. Et hæc est senten-
tia expressa domini Archiepiscopi Rhemen-
sis libro de Synodis capitu. 39. Facultatem, in-
quit, temperandorum siue mutandorum cano
num potestati Romani Pontificis adiicere nō
dubitamus.</P>
<P>&#x00B6; Quarta propositio, Summus<milestone unit="article" n="4" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_134"/> Pontifex nō
solùm potest dispensare in statutis concilio-<-P>

@@0@<filename:W0013-0237.jpg/>
@@1@<SE237>234 DE POTESTATE
<-P>rum, sed in totum, & aliquando abrogare ta-
lem legem, uel statutum. Hæc patet ex præce-
denti & eius probatione. Quia aliquando ex-
pedit abrogationem alicuius legis ad rectam
gubernationem ecclesiæ, ut in capitu. non de-
bet. de consanguinitate & affinitate. & in ca-
pitu. alma mater. de sententia excommunica-
tio. unde cum concilium generale congrega-
ri ex toto orbe difficilè possit, oportet quòd
sit in ecclesia aliqua potestas, quæ hæc pos-
sit. Et confirmatur tertia & quarta conclusio.
Non enim uidetur, quin summus Pōtifex pos-
sit, quod potest sola consuetudo. sed consue-
tudo rationabilis potest tollere statuta conci-
liorum, ut patet Actuum 15. Cōstitutum fuit,<marginalia>Act. 15.</marginalia>
ut Christiani abstinerent à suffocato, ab im-
molato & sanguine. Visum est, inquit, Spi-
tui sancto & nobis, nihil ultra imponere uo-
bis oneris, quàm hæc necessaria, ut absti-
neatis uos ab immolatis simulachror&#x0169;, & san-
guine, & suffocato. Et hoc fuit obseruatum in
ecclesia, non solùm à conuersis ex Iudæis,
sed etiam à Gentilibus per multos annos, nō
solùm tempore Apostolorum, sed multo póst.
ut patet ex Tertulliano in Apologetico capi-
tu. 9. imò expressè in concilio Gangrensi,
quod fuit post Nicenum (ut habetur d. 70.
capitu. si quis carnem.) habetur inquam quòd<-P>

@@0@<filename:W0013-0238.jpg/>
@@1@<SE238>PAPAE ET CONCILII. 235
<-P>non licet uesci sanguine, aut suffocato: tamen
sola consuetudo abrogauit illud præceptum,
nusquam enim legitur reuocatum. unde apud
Græcos, apud quos perseuerat consuetudo,
fortasse adhuc obligat obligatio. Quid ergo
obstat, quin aliquis summorum Pontificum
aduertens iam illud præceptum non esse ne-
cessarium, abrogaret illud, quantumcunque
esset latum àconcilio Apostolorum? Hanc
conclusionem tenent non solùm doctores,
qui sequuntur sententiam, quòd papa est su-
pra concilium, sed & tenentes contrariam opi
nionem. Vnde Panormita. in capitu. significa-<marginalia>Panormitæ.</marginalia>
sti. de electione, ita tenet. & est sententia uni-
uersalis Iohan. Andr. quòd potest tollere, &<marginalia>Iohan. And.</marginalia>
mutare statuta concilii, in capitu. statutum.
de rescrip. Nec certè de his duabus conclusio-
nibus posset quis rationabiliter dubitare, nec
posset quis nisi magna temeritate affirmare, si
Papa ex rationabili causa dispenset in ieiunio
quadragesimæ, uel abstinentia carnium, quòd
non teneat dispensatio: tamen illa sunt ex sta
tutis conciliorum.</P>
<P>&#x00B6; Sed dato quòd absolutè ita sit, tamen re-
stat magnum dubium, Vtrum saltem si con-
cilium prohiberet dispensationem, & ad-
dat decretum irritans, si secus fieret, u-
trum saltem si in tali lege possit dispen-<-P>

@@0@<filename:W0013-0239.jpg/>
@@1@<SE239>236 DE POTESTATE
<-P>sare papa. De qua q. primò tenendo, quòd pa-
pa est supra concilium, uidetur &#xA759; non possit
dubitari, quin hoc possit: quia si par in parem
non habet imperium, multo minus inferior
in superiorem. Sed tenendo alteram partem,
prima facie etiam uidetur, quòd sequatur,
quòd si concilium hoc prohibet, quòd papa
non possit. Ista q. fuit agitata in concilio Ba-
silien. in quo fuerunt quidam theologi, & iu-
risperiti, qui contendebant, quòd si in ali-
quo statuto concilii addatur decretum irri-
tans, quòd papa in tali statuto non possit di-
spensare: & si tentaret hoc facere, nihil faceret.
Contra quos Cardinalis de Turre fecit opus-
culum, quod uocauit De decreto irritante, in
quo contrarium illius sententiæ contendedat
ostendere. sed illum librum ego inuenire non
potui, sed tamen pro nostra sententia respon-
deo ad hoc dubium, secundum utranque opi-
nionem, siue teneamus quòd concilium est su
pra papam, siue contrarium. Et sit quinta pro-
positio. Non<milestone unit="article" n="5" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_135"/> obstante decreto irritante con-
cilii, papa posset dispe&#x0303;sare in statutis eius. Hoc
probatur primò, Quia cessante tali decreto, pa
pa habet talem potestatem ex officio suo ad
dispensandum in statutis conciliorum: sed
concilium non potest limitare potestatem pa-
pæ, uel officium papæ: ergo non obstante tali
decreto potest. Et confirmatur, Quia papa nō<-P>

@@0@<filename:W0013-0240.jpg/>
@@1@<SE240>PAPAE ET CONCILII. 237
<-P>habet potestatem dispensandi ab ipso conci-
lio. totam enim potestatem habet ab ipso iure
diuino: ergo concili&#x0169; non potest auferre ei il-
lam potestatem. Item: cùm concili&#x0169; possit illā
authoritatem dispensandi committere alicui
episcopo, si posset auferre à papa, iam esset ne-
cessaria aliqua potestas maior papa, ut supra ar
guebamus. Et confirmatur, Quia papa iam nō
esset uniuersalis pastor, si esset aliquis actus iu
risdictionis, in quem papa non posset, scilicet
talis dispensatio, que fieri quidem posset, sed
non à papa. Item eadem ratione concilium
posset prohibere, ne papa posset dare in dulge&#x0303;-
tias, uel absoluere ab excommunicatione pro
tali crimine, uel tali, uel aliam quamcunque
parte&#x0303; iurisdictionis adimere: quod esset absur
dum. iam enim non esset papa. Consequentia
autem patet, Quia si possit adimere ist&#x0169; actum
iurisdictionis, quare nō quamcunque alium?
Itaque puto falsum & periculosum dicere,
quòd ratione decreti irritantis tolleretur à pa
pa potestas dispensandi. Gerson autem Can-
cellarius Parisie&#x0303;sis 1. parte trac. 3. determinatio
ne, quòd concilium generale potest limitare
usum potestatis papalis certis legibus. ut non
possit uel dispensare, uel abrogare decretum
conciliorum. imò aliquem ex rationabili cau-
sa auferre ab obedientia papę: & multa in hāc
sententiam tradit. Sed ille doctor per omnia<-P>

@@0@<filename:W0013-0241.jpg/>
@@1@<SE241>238 DE POTESTATE.
<-P>fuit infestissimus authoritati summorum Pō
tific&#x0169;, & multos alios infecit suo ueneno: pa-
r&#x0169; enim differt à schismate eius sente&#x0303;tia de au-
thoritate papæ. Ite&#x0303;potest argui. Vel enim leges
cōcilii exe&#x0303;ptę sunt à papa, uel non. Si nō sunt,
ergo non obstante quocunque decreto papa
poterit dispensare. Si sunt exe&#x0303;ptę, ergo etiam
sinon abiecerint decretum tale, erunt exem-
ptæ, & papa nō poterit dispe&#x0303;sare. Probat&#x0303;, quia
leges diuinę sunt exemptę ab humana iurisdi-
ctione: etiamsi nun quam sit prohibita dispen-
satio, tamen nulla potestas humana potest in il
lis dispensare: & episcopus non potest dispe&#x0303;sa-
re in legibus papæ, quia est inferior, nec opus
est alia prohibitione. Et profectò si ita est con
cilium supra papam, sicut supra episcopos,
oportet dare aliquam rationem quare episco-
pus non potest dispensare in statutis concilio
rum, & potest papa. Panormi. in tractatu de cō
cil. Basilien. numero 18. contendit, quòd papa
in iis quæ pertinent ad salutem, & generale&#x0303; sta
t&#x0169; ecclesiæ, non potest contra statuta conci-
liorum uenire. citat ad hoc Archidia. in c. sic
40. d. in quo cap. dicit Gregorius se suscipere
quatuor concilia principalia, sicut sancti Euā
gelii quatuor libros: ex quo arguit, quòd si-
cut papa nihil potest immutare circa conten-
ta in Euāgelio, ita nec circa decreta cōcilior&#x0169;.</P>
<P>&#x00B6; Sed quia ex sententia & conclusionibus su-<-P>

@@0@<filename:W0013-0242.jpg/>
@@1@<SE242>PAPAE ET CONCILII. 239
<-P>pradictis uidentur omnia relicta in arbitrium
unius hominis non confirmati in gratia, sed
qui potest & errare, & peccare: ideo oportet
inuenire aliquod remedium ad obuiandum
huic tāto periculo, et ideo sit sexta propositio,
Papa<milestone unit="article" n="6" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_136"/> dispe&#x0303;sando in legibus & decretis tā cōci
lior&#x0169;, quàm alior&#x0169; Pōtificum, potest errare, &
grauiter peccare. Vtinā liceret dubitare de hac
cōclusione. sed uidemus quotidie à Romana
curia tā largas, imò omnino dissolutas dispe&#x0303;sa
tiones profectas, ut orbis ferre nō possit, nec
sol&#x0169; in scandal&#x0169; pusillor&#x0169;, sed maior&#x0169;. Sed hęc
patebit clarius ex quęstionibus sequentibus.</P>
<P>&#x00B6; Erit ergo septima propo sitio, Nō<milestone unit="article" n="7" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_137"/> licet pa
pę dispe&#x0303;sare in legib&#xA770; et de cretis cōcilior&#x0169; pro
suo arbitrio, & sine causa rationabili, etiā ubi
nihil cōtinent iuris diuini. Probat&#x0303;, Quia leges
humanæ & cōcilior&#x0169; maximè sunt necessariæ
ad gubernatione&#x0303; & administratione&#x0303; ecclesiæ:
ita ut sine illis nec ius &#xA757;de&#x0303; diuin&#x0169; seruari pos-
sit. Ergo si papa per irrationabiles & temera-
rias dispe&#x0303;satiōes tollat uel omnino, uel ex ma
gna parte leg&#x0169; obseruatione&#x0303;: hoc necesse est, ut
uergat in detrime&#x0303;t&#x0169; magn&#x0169; ecclesię. ergo nō
potest hoc papa facere sine graui peccato. Ante
cede&#x0303;s aute&#x0303; patet, Si quis imaginet&#x0303; ecclesiā sine
legib&#xA770; humanis, intelliget profectò magnā cō
fusione&#x0303; & inordinatione&#x0303;, scilicet uidebit nul
lo pacto cōstare, nec fide&#x0303;, nec religione&#x0303; Chri-<-P>

@@0@<filename:W0013-0243.jpg/>
@@1@<SE243>240 DE POTESTATE
<-P>stianam. cùm enim de iure diuino non sit de-
terminatum te&#x0303;pus ad susceptionem sacrame&#x0303;to
rum, & de confessione, & eucharistia, imò
baptismo, item nec ratio sacrificii, & totius
cultus diuini: nulla ratio administrationis de-
fendi posset in ecclesia sublatis legibus huma-
nis, & esset intolerabilis deformitas, si quili-
bet uiueret suo arbitrio, etiam inter terminos
iuris diuini. Et confirmatur, Quia non sunt
minus necessariæ leges ad administrationem
ecclesiæ, quàm ciuitatis: sed res publica, siue ci-
uitas, non potest esse sine legibus humanis, ut
constat: ergo nec ecclesia. Nec sine causa Pau-
lus ad Roma. 13. in quit, quòd qui legibus hu-<marginalia>Roma. 13.</marginalia>
manis resistunt, damnationem sibi acquirunt.
Et sic Isidorus dicit, Factæ sunt leges, ut ear&#x0169;<marginalia>Isido.</marginalia>
metu humana coe&#x0308;rceretur audacia, tutaq&#x0301;; esset<marginalia>Aristo.</marginalia>
inter improbos innocentia. Et Aristo. 1. Rhe-
thori. &#xA759; melius est omnia ordinari lege, quàm
dimittere iudicum arbitrio. Secundò proba-
tur, Quia si leges debent fieri pro bono com-
muni (debet enim lex nullo priuato commo-
do, sed pro utilitate omnium conscribi. c. erit
autem lex. 4. d. ut ait Isidorus) ita etiam dispen-
satio, quæ est quasi lex quædam, debet habere
rationem boni communis, aliâs erit dissipa-
tio, & non dispensatio. Tertiò, Talis dispensa-
tio esset in iniuriam alior&#x0169;: ergo non est licita.
Antecedens patet, quia una conditio legis est,<-P>

@@0@<filename:W0013-0244.jpg/>
@@1@<SE244>PAPAE ET CONCILII. 241
<-P>quòd sit æqualis, nō autem esset æqualis, si si
ne causa rationabili aliquis eximeretur à lege,
alii aute&#x0303; lege premiare&#x0303;tur: quod fit per temera
rias & uoluntarias dispensationes. ergo illud
est illicit&#x0169;. Cōfirmatur, Quia lex uel est ipsum
ius, uel ius est effectus legis: unde & sec&#x0169;dùm
diuersas leges dicitur ius naturale, ciuile, cano
nic&#x0169;. sed ius, & æquum, siue ęquale, idem est.
ergo oportet omnino, quòd lex sit æqualis.
Et confirmatur hoc, Quia si in principio legis
sine causa rationabili cęteris omnibus paribus
legislator imponeret legem aliquibus, alios au
tem eximeret: faceret illis iniuriam. ergo eade&#x0303;
ratione, imò multo magis post legem latam.
Quartò, Non licet papę dispensare in propriis
legibus sine rationabili causa, ergo nec in legi
bus concilii. Antecedens patet, Quia non po-
test ipse eximere alios. Assumptum probatur,
Quia dato, quòd princeps non sit subditus
suis legibus quātum ad p&#x0153;nam, uel quantum
ad uim coactiuam, tenetur tame&#x0303; quantum ad
uim directiuam, & in foro conscientiæ tene-
tur uiuere sec&#x0169;dum illas. quia (ut dicitur extra.
de const. cap. cùm omnes.) quod quisque iuris
in alterum statuit, ipse debet uti eo. Et Sapien
tis dicit authoritas, Patere legem, quam ipse
tuleris. Vnde Matth. 21. improperantur scribæ
à Domino, quòd dicunt, & non faciunt: &<marginalia>Matth. 21.</marginalia>
quòd aliis onera grauia imponunt, ipsi au-<-P>

@@0@<filename:W0013-0245.jpg/>
@@1@<SE245>242 DE POTESTATE
<-P>tem nolunt digito mouere. unde & S. Tho. 12.<marginalia>S. Tho.</marginalia>
q. 96. ar. 5. ad 3. dicit &#xA759; quantum ad dei iudici&#x0169;
princeps non est à lege solutus. Et hoc non so
lùm est uerum ratione scandali, uel quia esset
causa infirmitatis legum: sed de per se. faceret
enim iniuriā aliis, cùm ipse princeps est mem
brum rei publicæ. Facit enim iniuriam non fe-
rendo partem oneris sine iusta causa. lex aute&#x0303;
digna uox. C. de legib. ubi dicitur, quòd prin-
ceps nō tenetur suis legibus. intelligitur quan
tum ad uim coactiuam.</P>
<P>&#x00B6; Octaua propositio, Multo<milestone unit="article" n="8" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_138"/> minus poterit
abrogare sine rationabili causa decreta conci-
lii. Ista patet, quia magis est abrogare, quàm di
spensare: imo ex hoc iterum fingit argument&#x0169;
pro septima conclusione. Quia non licet papæ
abrogare, ergo nec ita passim & sine rationabi
li causa licet dispensare. Antecedens est notum
apud omnes, maximè illa decreta, quæ spectāt
ad uniuersalem statum ecclesiæ, uel ad bonam
administrationem religionis, & mor&#x0169; in ec-
clesia. Nullus enim concederet, quin papa gra-
uiter delinqueret, si derogaret omnino legib&#xA770;
de gradibus prohibitis ad matrimoni&#x0169;. Item
de irregularitatibus, ut de bigamia, & de ho-
micidio. Probatur autem consequentia clare.
Quia si passim c&#x0169; omnibus petentibus dispen-
saret, iam nullus esset effectus legis, & frustra<-P>

@@0@<filename:W0013-0246.jpg/>
@@1@<SE246>PAPAE ET CONCILII. 243
<-P>lata esset lex. Quid enim iuuasset prohibuisse
bigamos à sacerdotio, si omnes bigami, qui
uolunt, promouentur? & similiter homicidę?
Lex enim lata est, ut ita non fierent, nō ut fie-
rent cum licentia. & ideo si quis aduertat, in-
telliget esse peruersissimam licentiam istarum
dispensationum. Nam legum natura hæc est,
ut regulariter quidem, & ut in plurimum lex
obseruetur: dispensatio autem siat rarò, & in
casibus peculiaribus. est enim, ut doctores om
nes dic&#x0169;t, dispe&#x0303;satio quasi quędā interpretatio
iuris in casibus, quos legislator uidere nō po-
tuit. Per istas autem dispensationes fit omni-
no contrario modo, ut lex quidem quàm ra-
rissimè seruetur, dispensatio autem fiat regula
ris, ut in plurimum. Nullus enim est, qui ue-
lit contrahere cum consanguinitate, qui non
obtineat dispensationem: nec bigamus uult
promoueri, qui non dispensetur, nec etiam
homicida, aut saltem mutilator. Et ita de aliis
penè legibus omnibus positiuis. Itaq; si quis
non cōtrahit c&#x0169; consanguinea, nō est ratione
legis, sed quia non cupit, uel non placet. Et si
quis consideret, intelliget, &#xA759; si tollatur lex de
impedime&#x0303;tis matrimonii, uel irregularitatis,
nō plures tales contrahent, aut, promouebun
tur quàm tunc faci&#x0169;t per dispensatione&#x0303;. nunc
enim solùm seruāt legem qui uoiunt, uel for-<-P>

@@0@<filename:W0013-0247.jpg/>
@@1@<SE247>244 DE POTESTATE
<-P>tè pauper aliquis, qui non habet unde possit
dispensationem procurare, quod iterum est
alia species iniurię, ut pauperes excludātur, di-
uites admittant&#x0303;, nulla alia causa posita. Atque
adeo sunt ueræ 7. & 8. conclusiones, ut Caie.<marginalia>Caieta.</marginalia>
in apologia de potestate papæ dicit, quòd nō
solùm decreta concilii generalis, sed nec pro-
uincialis papa potest licitè abrogare, aut super
eis dispensare, sine rationabili causa. ubi etiā
tenet, quòd decreta concilii obligant papam
in foro conscientiæ. cui in hac parte eo magis
credendum est, quia fuit semper fautor & stu-
diosus potestatis pontificiæ, quam etiam eo
tempore sanctum concilium defendit. Et istæ
conclusiones sunt communiter doctorum, &
expressè tenet Sylue. in uerbo, papa. §. 15. & in<marginalia>Syluest.</marginalia>
uerbo, concilio. §. 2. & est expressè ex mente
sanct. Tho. 12. & 22. & contra impugnantes re<marginalia>S. Tho.</marginalia>
ligionem. & Panor. in c. non debet. de consan.
& affinitate.<marginalia>Panormi.</marginalia>
<P>&#x00B6; Nona propositio, Aliqua<milestone unit="article" n="9" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_139"/> lex etiam posi-
tiua posset esse in ecclesia, & forte aliquæ tales
sunt in quibus expediret ut nunquā dispensa-
retur. Probatur, Quia (ut dictum est) ius diui-
num aut nullo modo, aut uix obseruari potest
sine aliquibus legibus humanis. ergo aliquæ
leges humanæ sunt tam utiles, imo penè neces
sarię ad obseruatione&#x0303; Christianæ religionis,
ut uniuersalis obseruatio illar&#x0169; sit ualde utilis<-P>

@@0@<filename:W0013-0248.jpg/>
@@1@<SE248>PAPAE ET CONCILII. 245
<-P>ecclesiæ. & econtrariò etiā si aliquādo uideat&#x0303;
dispensatio rationabilis, tamen multo utilior
esset i&#x0303;uiolabilis obseruatio legis, quàm ut ape
riatur ianua ad dispensationes. Exemplum
est de statuto, capit. omnis utriusque sexus. de
p&#x0153;nitentia & remissione. quod licet sit de iu-
re diuino quantum ad confessionem, & com-
munionem, tamen quantum ad tempus est de
iure positiuo: nō est dubium quin melius sit,
quòd nun quàm in eo dispensetur. Quia si se-
mel detur locus dispensationi, & relinquatur
arbitrio humano iudicare an sit causa rationa-
bilis dispensandi per ambitionem principum,
aut gratiā, aut improbitatem hominum, mul
tiplicabuntur dispensationes cum magno pe-
riculo, non solùm iuris humani, sed etiam diui
ni. Multæ aliæ leges possent dari tales. Confir-
matur, Quia etiam se offerunt casus, in quibus
uideretur etiam conueniens, ut in lege diuina
dispensaretur, ut quòd aliquis relinqueret pri
mam uxorem, & transiret ad secundam ad pa-
ce&#x0303; regni, uel familiæ, uel haberet duas, uel me&#x0303;-
tiretur pro aliqua magna utilitate, & tamen
nec Deus dispensat unquā, nec reliquit in ec-
clesia potestatem dispensandi (ut suprà di-
ctum est.) nimirum summa sapientia cùm in-
telligeret maius detrimentum sequuturum,
semel data licentia dispensandi, quàm bo-<-P>

@@0@<filename:W0013-0249.jpg/>
@@1@<SE249>246 DE POTESTATE
<-P>num, quod prouenire possit ex tali dispen-
satione etiam aliâs rationabili. Nec solùm hoc
est uerum ex iure diuino naturali, sed etiam de
iure diuino positiuo. Nunquam enim in uete
ri testamento dispensatum est, ut quis come-
deret carnes suillas, nec alia uetita in lege, nec
in quocunque mandato totius legis: nec in
noua lege, ut aliquis non baptizaretur, aut cō
fiteretur, cùm tamen possunt prætendi causæ
apparentiores ad dispensandum, quàm sæpe
fiat pro legibus humanis. Certè nisi Christus
optimè prouidisset expedire ecclesiæ suæ, ut
nunquam in talibus legibus dispensaretur, re-
liquisset potestatem dispensandi. nescio quis
reprehendisset, tamen uiri sapientes laudant
Chartusienses, qui in sua abstinentia carnium
nunquam dispensant, non obstante quacun-
que occasione, aut periculo. Si enim semel in
ciperent dispe&#x0303;sari, maior esset, seu latiùs se ex-
tenderet dispensatio, quàm obseruatio. Simi-
liter profectò est in aliquibus legibus huma-
nis, in quibus sanctius esset nunquam dispen-
sare, quàm illarum rigorem flectere per dispen
sationem. Sed dicunt, quòd contingunt ali-
quando casus magnæ necessitatis, ubi sequa-
tur magnum periculum nisi dispensetur. Re-
spondetur primò, Aliquæ sunt leges, ex qui-
bus nunquam se qui potest tale inconueniens,<-P>

@@0@<filename:W0013-0250.jpg/>
@@1@<SE250>PAPAE ET CONCILII. 247
<-P>ut patet consideranti, sicut nec in legibus diui
nis. mala enim non sequuntur ex obseruatio-
ne bonarum legum, sed ex dispensatione illa-
r&#x0169;. Secundò, Etiam minus malum esset illud,
quàm dare occassionem ad infirmādas & uio-
landas leges necessarias ad conseruationem re
ligionis. Et præterea cum dicimus n&#x0169;quā esse
dispensandum, non excludimus unum casum
qui forte posset cōtingere in mille annis, quā-
do scilicet sequeretur aliquod magnum scan-
dalum: tuncenim meritò posset dispensari,
dummodo hoc esset lege cautum, ne relinque
retur arbitrio humano. Vtinā eligerentur ali-
quæ leges grauiores, & concernentes uniuer-
salem statum eccclesiæ, & magis necessariæ
ad gubernationem eius, & reformationes mo
rum, in quibus nullus esset locus dispensatio-
ni. In quocunque enim casu præferendum est
bonum commune bono priuato, quod per
dispe&#x0303;sationem prætenditur: sed manerent in-
uiolabiles sicut diuinę, si nec per papā nec per
cōcilium dispensaretur.</P>
<P>&#x00B6; Decima propositio, Si ex usu, & experie&#x0303;tia,
aut prouide&#x0303;tia intelligeretur, &#xA759; si dispe&#x0303;saretur
in aliqua lege ecclesiastica, uergeret in perni-
ciem, aut graue damn&#x0169; ecclesiæ, & religionis:
concili&#x0169; posset hoc declarare, & determinare,
& etiā statuere, ut in tali lege nun quam dispen
saretur. Hęc probatur, Quia declarare quidem<-P>

@@0@<filename:W0013-0251.jpg/>
@@1@<SE251>248 DE POTESTATE
<-P>certum est quod spectat ad concilium, statue-
re autem probabile est quòd possit, quia sicut
dictum est in 9. quæstione, hoc expediret, er-
go concilium posset facere tale statutum.
Item quia papa potest facere tale statutum, er-
go etiam concilium.</P>
<P>&#x00B6; Vndecima propositio, Videtur<milestone unit="article" n="11" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_140"/> quòd in ta
li determinatione cōcilium errare non possit.
Probatur, quia est de iis, quæ spectantad mo-
res uniuersales ecclesiæ, ergo non potest erra-
re in huiusmodi determinatione, & statuto.
&#x00B6; Duodecima propositio, Facta<milestone unit="article" n="12" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_141"/> tali determi
natione, nunquam liceret papæ dispe&#x0303;sare in ta
li lege, & peccaret mortaliter, dispensando ex
quac&#x0169;que causa. Probatur, Quia si cōcili&#x0169; de-
terminasset, quòd dispensatio est perniciosa
per decimā propositione&#x0303;, & nō potest errare
per undecimā ergo ita est, &#xA759; est perniciosa di-
spensatio, ergo est illicita. Ite&#x0303; si papa dispe&#x0303;sat si
ne rationabili causa, peccat, ut in septima pro-
positione dictum est: sed nulla potest esse ra-
tionabilis causa dispensandi contra mādatum
concilii generalis. Ergo malè faceret dispen-
sando: quia grauius est & melius, obseruare
sententiam concilii, quod errare non potest,
quàm obseruare, uel capere causas, uel casus
particulares. Item si concilium determinat,
quòd dispensatio in tali lege est perniciosa
toti ecclesiæ, hoc maximè esset, quando<-P>

@@0@<filename:W0013-0252.jpg/>
@@1@<SE252>PAPAE ET CONCILII. 249
<-P>talis dispensatio uergeret in detrimentum, nō
solùm legis humanæ, sed etiam iuris diuini:
quia (ut dictum est) ius diuinum seruari non
potest sine legibus humanis. Et si concilium
deberet facere aliquod tale statutum, in quo
nunquam esset dispensatio: ideo esset, quia ex
talibus dispensationibus sequeretur quòd aut
pernicies, aut periculum esset contra ius di-
uinum. non enim deberet esse pro decimis,
aut bonis ecclesiasticis, sed pro maioribus re-
bus. Vt si ex dispensatione puerorum seque-
retur mala administratio in ecclesia, & ex con-
sequenti uitiosa administratio sacramento-
rum, morum corruptela, & nullum bonum
ex tali administratione posset nasci: merito
concilium determinaret, ut nunquam fieret
dispensatio in illa lege. Et tunc arguitur sic,
Papa non potest dispensare in iure diuino, ut
dictum est suprà in 1. propositione. ergo si ali
qua lex humana est necessaria ad obseruatio-
nem iuris diuini, non poterit papa dispen-
sare licite in illa. Sed tota difficultas est, quia
licet dispensatio temeraria, & uulgata, & irra-
tionabilis possit esse perniciosa, tamen dispe&#x0303;-
satio particularis ex rationabili causa & raro,
non esset perniciosa priuata, ut cum isto pue-
ro uel iuuene optimæ indolis, & morum opti
morum, erudito & nobili, & qui re uera plus
proderit quàm quicunque alius, dispensetur<-P>

@@0@<filename:W0013-0253.jpg/>
@@1@<SE253>250 DE POTESTATE
<-P>quòd fiat episcopus. ergo cōcilium nō potest
determinare, &#xA759; uulgariter omnis talis dispen-
satio in tali lege est perniciosa, sed temeraria,
& passim facta: & per consequens non potest
prohibere summum Pontificem ne in aliquo
casu emergenti possit dispensare. Respōdeo ad
hoc dubium. Primò, quòd leges non respici&#x0169;t
casus particulares: sed ad hoc quòd lex uniuer
saliter feratur, satis est &#xA759; quasi semper sit expe-
diens, uel utplurimum. Exempla sunt clara, si
per se consideremus aliquomodo expedire, ut
uir relinqueret uxorem, & aliam duceret, uel
quia sterilis, uel quia intolerabilis, uel quia ma
lis moribus inficit fortasse maritum: sed quia
ut iam plurimum expedit, ideo lata est uulgari
ter lex, ne aliquis dimittat uxorem, etiā si fue-
rit hæretica, & conaretur maritum subuer-
tere, uel in quocunque alio casu. Idem de plura
litate uxorum etiam pro pace, imò conuersio-
ne totius regni. Item null&#x0169; inconueniens uide
tur aliquando sequi ex concubitu fornicario,
si per se cōsideretur. Ratio enim quare est ma-
lus, & prohibitus, est, quia est cōtra bonum
prolis, ut nasceret&#x0303; sine certo patre, & pet cōse-
quens malè educaretur. Hoc autem cessare
potest in casu ubi mulier est sterilis, & iam æta
tis prouectæ: & tamen uniuersaliter est prohi-
bita fornicatio, cum quibusuis circunstantiis,
quia in prolibus sequeretur mala educatio, &<-P>

@@0@<filename:W0013-0254.jpg/>
@@1@<SE254>PAPAE ET CONCILII. 251
<-P>procreatio prolis. Ita profecto legislatores hu-
mani possunt habere rationem & respectum
ad illud, quod penè semper accidit, etiam si
aliquando deficiat, & ferre leges uniuersaliter
etiam in quocunque casu: & si non esset lata
lex de insolubilitate matrimonii à Deo, eccle-
sia posset condere illam legem ita uniuersa-
lem, sicut fecit ipse Deus. & indispensabilem
in quocunque casu: quia si nunc lata à Deo ita
uniuersalis est rationabilis, & utilis, etiam es-
set talis lata à concilio, uel papa. Nil enim fa-
cit à quo sit lata lex ad hoc, quòd sit rationa-
bilis: nec Deus faceret leges ita indispensa-
biles, nisi ita expediret. disponit enim omnia
suauiter. Sapientiæ 9. & ut conuenit rebus. Et<marginalia>Sapien. 9.</marginalia>
in legibus humanis prohibetur uniuersaliter
aliquid omnibus uti, tamen ratio legis non in
uenitur in omnibus. Verbi gratia, Prohibe-
tur ne nocturno tempore aliquis armatus in-
cedat: certè ratio legis est, quia illo tempore
solent insidiæ fieri, & cædes, & est maior li-
centia peccandi. Si quis autem certus, quòd
nihil mali facturus est ex hoc, sed ex aliqua alia
occasione portat arma illo tempore, est reus
legis, & peccat contra legem, & meritò punit&#x0303;:
& si esset lata excōmunicatio, incurreret sente&#x0303;
tiam, quia propter pericula freque&#x0303;ter accide&#x0303;tia
rationabiliter fuit facta &#xA753;hibitio in omnibus.<-P>

@@0@<filename:W0013-0255.jpg/>
@@1@<SE255>252 DE POTESTATE
<-P>si ergo licet aliquando aliquis iunior rationa-
biliter possit assumi in episcopum: tamen quia
hoc esset rarò, & contrarium plurimùm con-
tingit, posset concilium ordinare, quòd cùm
nullo dispensaretur: & hoc est profectò ue-
rum, etiam si nulla ratio esset, optimè faceret.
Sed propter hoc est notandum, quòd non so-
lum oportet expectare in condendis legibus
quid boni sequatur ex casibus particularibus,
& ex obseruatione legis, uel quid mali in his
casibus singulis in transgressione illius, sed
quid sequatur, si tollatur talis lex uniuersali-
ter. Verbi gratia, si consideremus quid mali se-
quatur ex ista fornicatione aut illa, non uide-
tur quòd se quatur magnum inconueniens, &
si aliquod, posset etiam facilè adhiberi reme-
dium: sed si consideremus quid mali sequere-
tur, si tollatur illa prohibitio, intelligeremus
quàm necessaria est illa lex. Si enim liceret for-
nicari, non solùm sequitur praua educatio pro
lis, sed etiam quòd non sit procreatio libero-
rum, & periret genus humanum. si enim hoc
liceret, multi non ducerent uxores, & mallent
uti libertate: & per consequens cùm ex huius-
modi uago concubitu non multiplicarentur
liberi, sed rarò eueniant, sequitur defectus &
inopia filior&#x0169; in republica, sequitur &#xA759; nō sint
familiæ, & per consequens auitates, necrespu
blicæ, & multa alia inconuenientia. Idem pa-<-P>

@@0@<filename:W0013-0256.jpg/>
@@1@<SE256>PAPAE ET CONCILII. 253
<-P>tebit de insolubilitate matrimonii. Non enim
oportet respicere ad hoc quid mali sequatur,
si Petrus uxorem suam reliquerit, sed oportet
uidere quid mali sequatur, si passim liceat di-
mittere uxores. Cùm enim inter coniuges sæ-
pe incidat iurgia, & capiat eos inuicem satie-
tas, rara essent matrimonia firma. Et cum reli-
cta ab uno non reciperetur ab alio, esset ma-
gnum periculum incontinentiæ, & primùm
esset in magnam iacturam & detrimentum li-
berorum, qui relinquerentur aut sine matre
apud nouercam, aut sine patre apud matrem,
& multa alia mala: unde iustissimè est ade&#x0303;pta
illa facultas. Ita in legib&#xA770; ecclesiasticis nō opor
tet cōsiderare quid boni, aut quid mali sequa-
tur, si iste iuuenis fiat episcopus, uel si quis e-
mat hoc beneficium, quia non uidetur magn&#x0169;
mal&#x0169;: sed oportet considerare quid se querett&#x0303;,
si hoc passim liceret fieri siueper dispe&#x0303;satione&#x0303;,
siue alia quacunq; uia. sequeretur enim confu
sio, & pernicies rer&#x0169; ecclesiasticarum, & bo-
norum morum, ut constat. Et ideo si hoc alia
ratione impediri non potest, nisi ista, ut omni
no tollatur facultas dispensandi, hæc accipien
da est. Præterea considerādum est, quòd ratio
legis pōt esse rata, & determinata, &#xA757;a est in cō-
muni, & uniuersali. Sed ratio legitima dispen-
sandi in lege nō pōt esse determinata, quia est
ex singularibus cōiecturis, & circ&#x0169;stātiis, de<-P>

@@0@<filename:W0013-0257.jpg/>
@@1@<SE257>254 DE POTESTATE
<-P>quibus non potest haberi scientia, nec certitu
do, ut Philosophus dicit: quia uariātur in infi-
nit&#x0169;. & ideo oportet si dispensand&#x0169; est, &#xA759; re-
linquatur arbitrio humano, quādo, et quomo
do: & cùm sint tot rer&#x0169; uarietates, sæpe propo
nuntur circunstantiæ, quæ licet non sint suffi
cientes, sunt apparentes, uel uerisimiles, & per
consequens trahunt hominem ad dispensan-
dum frequenter in lege: cuius tamen obser-
uatio est necessaria, & sic defraudatur in-
tentio legis. Et præterea est magna improbi-
tas hominum, qui nit&#x0169;tur in uetit&#x0169; semper, cu
pi&#x0169;tque negata, et qui cōcupisc&#x0169;t, &#xA757;a lex dicit,
Nō cōcupisces. Et prælati, etiā summus Ponti
fex errare potest in huiusmo di dispe&#x0303;sationib&#xA770;,
ut in sexta propositione dict&#x0169; est, & sunt infir
mi ad resistend&#x0169; ambitioni importunitatibus.
Ideo si maneat lice&#x0303;tia dispe&#x0303;sandi in legib&#xA770; pro
suo arbitrio, pericul&#x0169; est manifest&#x0169;, ne dispe&#x0303;sa
tiōes fiāt sæpius irrationabiliter, quàm c&#x0169; cau
sa rationabili, c&#x0169; magno detrime&#x0303;to ecclesię. er
go si aliud remedi&#x0169; adhiberi nō potest, quàm
hoc, hoc accipie&#x0303;d&#x0169; est. Præterea cōsiderādum
est, &#xA759; in moralibus non oportet multùm con
siderare quid possit fieri, sed quid in rer&#x0169; sta-
tu & natura inueniatur, & cōtingat, & potiùs
experientia tot annorum, quàm argume&#x0303;tatio-
nibus stādum est. Possent iudices esse fortes ui
ri, ac ita iusti, ut nullis muneribus corrumpere&#x0303;<-P>

@@0@<filename:W0013-0258.jpg/>
@@1@<SE258>PAPAE ET CONCILII. 255
<-P>tur, aut retraherentur à iustitia: sed quia usu &
experientia compertum est, quòd iudices acci
pientes munera, nō rectè solent iudicare, ideo
generaliter prohibit&#x0169; est munera accipere. Ita
in proposito nos bene possum&#xA770; philosophari
& imaginari, &#xA759; summi pontifices possent esse
sapie&#x0303;tissimi, & sanctissimi uiri, & &#xA759; nunquam
dispensab&#x0169;t sine legitima causa: sed clamat ex-
perie&#x0303;tia in cōtrari&#x0169;: & uidemus, &#xA759; nullus quæ
rit dispe&#x0303;satione&#x0303;, quin obtineat. ergo desperan
d&#x0169; est, &#xA759; si relin quātur dispe&#x0303;sationes arbitrio
humano, quòd sol&#x0169; fient ex legitima causa. Et
quāuis sint multi summi pontifices sapientes
& sancti, unus potest omnia perdere & maxi-
mè quia summus Pontifex non potest exami-
nare omnes causas obrutus grauissimis occu-
pationibus spiritualibus, & te&#x0303;poralibus, & ne
cesse habet mādare aliis curā, à quibus sæpe fal
li potest, etiā si fuerit B. Gregori&#xA770;. Et præterea
dicit Arist. 1. Rhetoricor&#x0169;, & S. Tho. 22. q. 95.
ar. 1. ad sec&#x0169;d&#x0169;. &#xA759; omnia quæ possunt, debe&#x0303;t le<marginalia>Aristot.</marginalia>
ge determinari, et disponi, et quàmpaucissima<marginalia>S. Thom.</marginalia>
relin qui arbitrio iudicis. Cuius pręcepti mul-
tas ponit ratiōes: sed potissima est, quia legisla
tor fert leges in uniuersali, & de futuris, nec
t&#x0169;c innitit&#x0303; aut gratia amicor&#x0169;, aut improbita-
te homin&#x0169;, aut prece, aut pretio, sedsol&#x0169; habet
in cōcilio bon&#x0169; reipublicæ, cui oe&#x0303;s fauent. sed
in casibus particularibus cōcurr&#x0169;t multa quæ<-P>

@@0@<filename:W0013-0259.jpg/>
@@1@<SE259>256 DE POTESTATE
<-P>possunt hominem ab æquo, & bono auerte
re. Et ideo multo liberior est ad fere&#x0303;das leges,
quàm tot iudices. Ite&#x0303; leges ponuntur ex mag-
gna cōsideratione, in particulari autem nō ua
cat ita considerare. Ita est in proposito, leges
ecclesię feruntur cum assensu omnium, & à ne
mine impugnantur, aut contradicuntur, & sic
sunt optimæ. Sed in dispensationibus concur
runt multa, quæ inducere possunt ad non re-
ctè dispensand&#x0169;: & ideo optimum esset rescin
dere occasiones. Et adhuc ita lo quimur, quasi
cum magna difficultate fiant dispensationes,
& oporteat adhibere magnas machinas ad ex-
torquendam unam dispensationem, & non
sint Romæ expectantes, an quis uelit petere
dispe&#x0303;satione&#x0303; omni&#x0169;, quæ legibus sancita sunt.
Sed dicet aliquis, Videmus semper in literis
apostolicis dispensationum, quòd semper pro
fertur causa iusta dispensationis: ergo si ita sit,
quid opus est ista noua cautela? Respondetur,
Ego nullam dispensationem in particulari cō
demno, nec meum est, non iudico alienum
seruum. Fortasse ita est ut dicitur. Sed uideo
duo. Primum, quòd in fine anni sunt tot di-
spensationes factæ, quòd nescio an sint tot,
qui legem seruent. Secundo uideo, quòd om-
nes, qui petunt, afferunt dispensationes, quos
omnes mir&#x0169; est habere legitimas causas, ut c&#x0169;
eis dispensetur in impedimentis matrimonii,<-P>

@@0@<filename:W0013-0260.jpg/>
@@1@<SE260>PAPAE ET CONCILII. 257
<-P>ætatis ad ordines, & irregularitates, & plurali
tates beneficiorum. Itaque omnibus pensatis,
uideretur certè conducibile, ut hac ratione
quis iret obuiam huic dispensationi leg&#x0169; opti
marum, ut prohiberetur dispensatio absolutè.
Quòd si omnino uideatur durum, & necessa-
rium esse, ut omnis lex habeat aliquam exce-
ptionem, nec aliqua lex humana sit omnino
indispensabilis, hoc statuat&#x0303; lege, in quo casu
possit papa dispensare, & terminet&#x0303; in tali, & in
tali, & nō aliâs, & sic poterit fieri dispensatio
sine uiolatiōe, & dispe&#x0303;satione legis. Sed tutiùs
& iustiùs uideretur, ut fieret absolutè de ali-
quibus legibus. Est præterea considerandum,
quòd (ut dictum est) bonum commune est
præferendum bono particulari, & ideo cùm
lex lata sit propter bon&#x0169; publicum, dato &#xA759; ita
esset, quòd ex illa in casu particulari sequere-
tur detrimentum alicuius particularis, etiam
ubi aliâs esset irrationabile, tamen ferendum
est propter conseruationem boni communis,
nec statim oportet occurrere ad dispensatio-
nes, quia dispensando in causis iustis, aperitur
ianua ad dispensationes iniustas. Circa quod
optimè S. Tho. 12. q. 97. ar. 4. ad 1. & q. 100. ar.<marginalia>San. Tho.</marginalia>
8. dicit, quòd nunquam dispensatio est facien-
da cum detrimento boni communis. & 22. q.
88. articu. 12. dicit, quòd omnis dispensatio à
prælato debet fieri ad honorem Dei, uel uti-<-P>

@@0@<filename:W0013-0261.jpg/>
@@1@<SE261>258 DE POTESTATE
<-P>litatem ecclesiæ. & 12. q. 97. articu. 4. quòd qui
dispensat, non habens intentione&#x0303; ad bonum
commune, infidelis est. ex quo patet, quòd in
dispensationibus non est legitima causa, quæ
solùm respicit priuatam utilitatem, & speciali-
ter personæ priuatæ, sed debet potiùs habere
respect&#x0169;, an talis dispe&#x0303;satio uergat in bonum
commune, uel econtrario. Vnde cum aliquæ
leges sint ita graues, ita necessariæ ad bonam
gubernationem, & statum ecclesiæ: si tunc con
tingat casus, ubi dispe&#x0303;satio uideatur irrationa-
bilis, melius esset ut non dispe&#x0303;saretur, etiā ubi
non esset dispensatio prohibita, ut præsuppo-
nimus in ista propositione 12. Exe&#x0303;plum est cla
rum si ista lex, quòd filii clericorum non succe
dant parentibus in beneficiis, iudicatur esse ne
cessaria in ecclesia: dato quòd sit aliquis talis
filius ita dotatus omni uirtute, & doctrina, ut
omnino expediret ut succederet patri, & nul-
lus alius sit ita idoneus, & possit hoc fieri non
solùm sine omni scandalo, sed etiam ad gra-
tiam totius populi: melius esset, ut non dispen
saretur cum tali, ut tollatur spes aliis procuran
di tales dispensationes. Et demum cùm ex duo
bus malis minus sit eligendum, ut in decretis.
13. d. duo mala. & Aristot. libro sexto Topico.
dato quòd non dispensaret in aliquibus casi-
bus, esset malum tamen, cùm necesse sit, uel<-P>

@@0@<filename:W0013-0262.jpg/>
@@1@<SE262>PAPAE ET CONCILII. 259
<-P>incidere in hoc malum, uel per hanc occasio-
nem uenire in maius malum, scilicet desola-
tionem, & corruptionem legum necessaria-
rum: melius est tolerare hoc primum malum,
ut etiam cum aliquo detrimento nunquam
dispensetur, quàm ut permissa licentia dispen
sandi, fiat pernicies morum & legum. Si quis
obiiciat, quòd huiusmodi decretum esset om-
nino nouum, & nun quam simile factum in ali
quo concilio &#x0153;cumenico, ubi tamen fuerunt
patres sapientissimi: ergo nullo modo debot
præsumi hoc incept&#x0169; in nouo concilio, quod
certè ut sit celeberrimum, nunquam superabit
authoritatem & maiestatem illorum antiquo-
rum patrum. Ad hoc respondetur distinguen-
do tempora, ut dicunt Iuristæ, & concordan-
do iura. Tempore conciliorum antiquorum
erant pontifices similes patribus cōciliorum.
quòd ad retinendum, & inuocandum ab im.
moderata & effusa licentia dispensandi non
erat opus huiusmodi decreto: imò si bene re-
uoluuntur iura & historiæ apud antiquos pa-
tres, non præsumebāt pontifices decreta cōci-
liorum ita faciliter & passim dispe&#x0303;sare, sed tan
quā oracula diuina obseruabāt: nec iam nō ita
temere, sed fortasse nec semel dispensabant
contra statuta conciliorum, maximè circa le-
ges graues, & paulatim ad hanc intemperan-<-P>

@@0@<filename:W0013-0263.jpg/>
@@1@<SE263>260 DE POTESTATE
<-P>tiam dispensationum deuentum est, & ad h&#x0169;c
talem statum, ubi nec mala nostra, nec reme-
dia pati possumus, & ideo necesse est aliam ra-
tionem excogitare ad conseruandas leges. Da
mihi Clementes, Linos, Syluestros, & omnia
permittam arbitrio eorum. Sed ut nihil gra-
uius dicatur in recentiores Pontifices, certè
multis partibus sunt priscis illis inferiores. Et
hoc de 12. propositione.</P>
<P>&#x00B6; Decimatertia propositio,<milestone unit="article" n="13" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_142"/> Tale decret&#x0169; nō
deberet apponi in multis legibus, sed sol&#x0169; in
paucis, hisq&#x0301;ue grauissimis, & ualde necessariis
Hęc patet: primo, quia cùm papa sit pastor uni
uersalis, nō debet limitari eius authoritas sine
urgenti necessitate, aliâs fieret ei iniuria. Item
si hoc extenderetur ad multas leges, hoc iter&#x0169;
posset uergere in impedimentum administra-
tionis Ecclesiæ, quia dispensationes aliquan-
do sunt necessarię, ut dictum est. Item esset oc-
casio, ut sub illo prætextu papa cōtemneretur
tāquam haberet manus ligatas, & sumerent
licentiam aliqui ad rebellandum contra eum.
Et tande&#x0303; hoc non debet fieri, nisi solùm in ali
qua lege ita necessaria, ut ex eius dispe&#x0303;satione
immineret magna pernicies ecclesiæ. Sed re-
stat magn&#x0169; dubium, facto<milestone unit="article" n="14" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_143"/> tali decreto, utr&#x0169; si
illo non obstante papa dispensaret, teneret fa-
ctum, dato quòd malè faceret.</P>
<P>&#x00B6; Sit decimaquarta propositio, Tale decret&#x0169;<-P>

@@0@<filename:W0013-0264.jpg/>
@@1@<SE264>PAPAE ET CONCILII. 261
<-P>non facit de per se, quòd papa nō possit dispe&#x0303;-
sare, sed solùm quòd non liceat. Probatur 1. ut
probatum fuit suprà q. 3. 4. & 5. cùm potestas
papæ non sit à concilio, sed à Christo, conci-
lium non potest coarctare authoritatem papa
lem, aut limitare: ergo si possit dispensare sine
tali decreto, posset etiam illo posito. Ite&#x0303; quia
(ut suprà probatum est) concilium nihil po-
test, quin papa illud possit, sed concilium pos-
set dispensare nō obstante proprio decreto: er-
go etiam papa. Item si illud decretum fieret ab
uno summo pontifice, alius sequens posset di-
spensare, quia par in parem non habet impe-
rium: sed non habet maiorem authoritatem à
concilio quàm à papa, ut suprà probatum est.<marginalia>Syluest.</marginalia>
Et Syluest. in uerbo, papa. §. 15. dicit secundum
mentem S. Tho. quòd papa potest etiam sine
causa dispensare in omni iure positiuo, & etiā
illud irritare. Itaque si irritaret, de facto nulla
essent, sed irrita: sed in hoc peccaret de quo-
cunque statuto concilii, ut probat glossa 1. in
cap. ubi periculum. §. hoc sancto concilio. de
electione. de quo Panormita. in c. significasti.
de electione. & Iohan. Andreas & alii. Suppo-<marginalia>Panormi.</marginalia>
no autem, quòd ualeat ista consequentia,<marginalia>Iohan. andr.</marginalia>
Si papa male dispensat, ergo non ualet illa di-
spensatio. Si enim sine causa dispensaret in
gradibus prohibitis ad matrimonium de iure<-P>

@@0@<filename:W0013-0265.jpg/>
@@1@<SE265>262 DE POTESTATE
<-P>positiuo, dispe&#x0303;satio teneret, & matrimonium
sic contractum esset ualidum. Nec tame&#x0303; uolo
dicere, quòd omnis dispensatio papæ etiam in
iure positiuo ualeat: sed dico, quòd si non ua-
let hoc, aliunde est, & non solùm ratione iuris
positiui, ut infrà dicemus, scilicet siue papa sit
supra concilium, siue econtrario. ergo sinon
obstante tali decreto adhuc papa potest dispe&#x0303;-
sare, in quo saluatur ista superioritas concilii
supra papā? Respondeo, Satis est ad hoc, quòd
papa tenetur, & malè faceret contraueniendo
decreto concilii. Vel fortè diceretur, quòd pa-
pa non potest tollere talem legem, & irritare,
si concilium prohibeat, sed potest dispensare:
quia manente tali lege, spectat ad eum omnis
actus iurisdictionis in ecclesia. itaque si papa
contra decretum concilii institueret puerum
in episcopum, talis reuera esset episcopus, &
haberet iurisdictionem.</P>
<P>&#x00B6; Decimaquinta propositio, Eodem<milestone unit="article" n="15" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_144"/> modo
sicut papa peccaret dispensans contra tale de-
cret&#x0169;, etiam peccaret petens dispensationem,
aututens illa. Probatur primò, Quia cōsentit,
imo eo ipso operatur peccato alterius: & nō so
lùm qui malè faci&#x0169;t, digni sunt morte, sed qui
consentiunt facientibus, ad Roma. 1. Item ille
est occasio tātorum malor&#x0169;, quæ ex huiusmo-
di dispensationibus sequuntur, ut suprà osten<-P>

@@0@<filename:W0013-0266.jpg/>
@@1@<SE266>PAPAE ET CONCILII. 263
<-P>sum est. Item etiam faciunt iniuriam aliis, si exi
mant se à lege. Quemadmodum si rex exigeret
tribut&#x0169; ab aliquibus ciuitatibus, & eximeret
alias sine causa: non solùm rex peccaret, sed
etiam ciuitas illa, quòd non subiret partem
oneris. Non tamen uolo dicere, quòd si papa
mortaliter peccat dispensando irrationabili-
ter, quòd etiam dispenfatus utens dispensatio
peccat: sed nolo recipere uniuersaliter conclu
sionem Panormita. & aliorum in c. non est. de
uoto. quòd dispensatus à papa in quocunque
iure positiuo, etiam sine causa, quòd est tu-
tus in conscientia. Quæ tamen potest esse ue-
ra, si intelligatur, quòd est tutus, hoc est,
quòd factum per illam tenet. Etiam in con-
scientia non est uniuersaliter uera, si intelli-
gatur, quòd talis sine peccato potest illa uti,
ut si dispensetur cum sacerdote, ut ducat uxo-
rem: & probatur, quòd (ut suprà arguebā) papa
peccaret dispensans secum sine causa legitima,
quia in foro cōscientię tenetur suis legibus. er
go nō potest eximere ali&#x0169; plus quàm seipsum
quin peccet. Vnde & ipsemet Panor. cōfitetur,
quòd dispe&#x0303;satus ad plura beneficia sine causa,
non est tutus in conscientia. Et ita Iohā. And.
tenet in c. de multa. de præb. conformiter ad S.
Tho. quotlib. 9. q. 7. licet hoc etiā non sol&#x0169; ui
deatur cōtra ius positiu&#x0169;, sed cōtra ius natura-
le: tame&#x0303; cōtra quęstione&#x0303; arguitur, Quia si papa<-P>

@@0@<filename:W0013-0267.jpg/>
@@1@<SE267>264 DE POTESTATE
<-P>omnino irritaret aliquod ius positiuum, & si.
ne causa, & irrationabiliter faceret, non pecca-
ret qui postea non seruaret tale ius, ergo etiam
si dispensat in illo, quia dispensatio est relaxa-
tio iuris circa ist&#x0169;, sicut irritatio circa omnes.
Antecedens patet, quia certè si papa tolleret
abstine&#x0303;tiā carni&#x0169; in feria sexta, null&#xA770; peccaret,
si uesceret&#x0303; carnibus illis dieb&#xA770;, nec si tollat iura
de impedimentis matrimonii. Respondeo con
cedendo antecedens, quia reuera nullus ma-
net titulus obligationis, quia nec iure diuino,
nec positiuo. & nego consequentiam: & ratio
est, quia manente iure in ordine ad alios, irra-
tionabiliter facit, qui non uiuit æquali iure
cum aliis: atque ideo nō omnino caret culpa,
licet sæpe excusetur à mortali. Sed restat graue
dubium, si summus Pontifex dispensat in tali
statuto non obstante tali decreto prohibente,
utrum subditi, ad quos spectat recipere, & pa-
rêre tali dispensationi, teneātur. uerbi gratia,
si statuitur in concilio, quòd nullus ante æta-
tem uiginti annorum possit habere benefici&#x0169;
curatum, & in hoc nunquàm dispensetur, di-
spensat papa cum puero, non solùm cōtra de-
cretum concilii, sed etiam sine alia rationabili
causa, an parochia teneatur recipere illum, &
dare illi decimas. Pro examinatione dubii est
notandum, quòd<milestone unit="article" n="16" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_145"/> dispensationes Pontificis
sunt in duplici differentia. Quædam sunt om-<-P>

@@0@<filename:W0013-0268.jpg/>
@@1@<SE268>PAPAE ET CONCILII. 265
<-P>nino gratiosæ, gratiosas uoco, quæ spectāt so-
lùmad gratiā id est, beneficium dispensati, nec
faci&#x0169;t ad commodum uel incommodum alio-
rum, ut dispensatio in ieiuniis, & abstinentiis,
& ætate ordinandorum, in impedimentis ma-
trimonii, & similibus. & in huiusmodi non
est locus dubii, quia solùm spectat ad ipsum
dispensatio. Et tenet factum. Alię sunt dispen-
sationes, quæ possunt spectare ad commodum
aliorum, uel ad detrime&#x0303;tum aliorum, ut in ex-
emplo posito, quòd aliquis puer sit parochus
istorum, quòd habeat beneficium & decimas
sine residentia, quòd recipiat fructus præ-
bendæ non seruiens, quòd unus habeat uigin-
ti beneficia. Ista enim sunt huiusmodi, quæ
multùm spectant ad iura communia, commo-
da, uel incommoda aliorum, & de huiusmodi
uertitur in dubium, nec est facilis disputa-
tio. Sed dicam, nihil omnino asserendo, sed
proponendo solùm quæ uidentur probabi-
liora esse.</P>
<P>&#x00B6; Decima sexta propositio, Non<milestone unit="article" n="17" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_146"/> spectat ad
subditos determinare, aut examinare, quid
possit papa, aut quid non possit, & quomodo
teneantur parêre, uel non. Probatur, Quia sa-
crilegium est disputare de potentia principis
& præcipuè Papæ. 17. quæst. 4. §. committitur.
& sequen. Secundò, Quia hoc ipsum determi
nare quę sit potestas spiritualis alicuius, est iu-<-P>

@@0@<filename:W0013-0269.jpg/>
@@1@<SE269>266 DE POTESTATE
<-P>risdictio, & est pars gubernationis, quæ non
spectat ad subditos, saltem erga superiores. er-
go hoc non conuenit illis. Tertiò, Quia pro-
fectò hoc esset in turbationem & dissolutio-
nem Ecclefiasticæ hierarchiæ, & authoritatis,
si quilibet posset dicere, Papa non potest: &
hoc modo eximeret se à man datis papæ, & es-
set manifestum nutrimentum inobedientiæ,
& schismatum, & hereseum. Imò hinc natæ
sunt hæreses, ut ait Cypria. &#xA759; sacerdoti Dei,
uel papæ non obeditur, sed quilibet audet di-
cere, quòd Papa malefacit, & &#xA759; nō potest fa-
cere: & ideo si papa erraret, melius esset ut in
omnibus illis pareat&#x0303;, quā per hoc, &#xA759; unus ha-
beat licentiam non parendi papæ in uno casu:
forsan rationabiliter daret occasionem ut alii
non pareant etiam in iustis & honestis.</P>
<P>&#x00B6; Decimaseptima propositio, Nō<milestone unit="article" n="18" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_147"/> semper mā
datum papæ, aut dispensatio obligat subditos
ad parendum. Nec loquor hic in casu, &#xA759; Papa
aliquid præcipiat manifestè cōtra ius diuin&#x0169;:
hoc enim fortè nunquā cōtinget, nec cōtigit,
nec esset dubi&#x0169; &#xA759; non esset parend&#x0169;. Sed extra
tale&#x0303; casum probatur primò, Papa nō habet ma
iorem potestate&#x0303; ad difpensand&#x0169;, quàm ad fere&#x0303;
dum leges: sed si ferret legem iniquā, & iniu-
stam, aliâs intolerabile&#x0303;, & ualde graue&#x0303;, subditi
nō tenerent&#x0303; parere. ergo necetiam si dispenfa-
tio sit huiusmodi. Antecede&#x0303;spatet, Quia, sicut<-P>

@@0@<filename:W0013-0270.jpg/>
@@1@<SE270>PAPAE ET CONCILII. 267
<-P>S. Tho. optimè 12. q. 96. arti. 4. lex non obligat<marginalia>S. Tho.</marginalia>
subditos in foro conscientiæ nisi sit iusta: ad
hoc autem &#xA759; sit iusta, requiruntur tria, prim&#x0169;
potestas in fere&#x0303;te, deinde finis, scilicet propter
bonum commune, postremò forma, ut secun
d&#x0169; æqualitate&#x0303; proportionis imponat subditis
leges nō onerosas. Et econtrario sunt iniustę,
uel ubi deest authoritas, uel cùm pręses impo-
nit onera subditis non pertinentia ad utilitate&#x0303;
communem, sed magis pro propria cōmodita
te, uel cupiditate, uel gloria, uel etiam aliorum
priuator&#x0169;, uel etiā ex forma, cùm inæqualiter
onera dispensantur, etiam si ordinentur ad bo
num cōmune, uel etiam si facit contra ius di-
uinum. Et ex quacunque causa lex sit iniusta,
non obligat, inquit sanct. Tho. in foro con-
scientiæ, nisi fortè propter scandalum uitan-
dum. Quia, sicut Augusti. in libr. de libero ar-
bitrio ait, lex esse non uidetur, quæ iusta
non fuerit. ergo si Papa legem aliquam iniu-
stam faceret ex aliqua prædictarum causarum,
non tenerentur subditi parêre. ergo nec si di-
spensatio esset iniusta ex aliqua tali causa: quia
non potest magis grauare subditos per di-
spensationem, quàm per leges. Et quòd non
solùm intelligat sanctus Thomas, quando le-
ges sunt contra ius diuinum, patet illic, quia
quatuor causas ponit, unde potest esse iniu-
sta: & quarta est, si sit contra ius diuinum,<-P>

@@0@<filename:W0013-0271.jpg/>
@@1@<SE271>268 DE POTESTATE
<-P>& tamen undecunque sit iniusta, generali-
ter dicitur quòd non obligat. Et confirma-
tur, Quia lex ciuilis iniusta non obligat, ergo
nec ecclesiastica. Antecedens patet, quia po-
testas principum est à republica, quæ non de-
dit eis potestatem ad grauandum subditos,
sed conseruandum. Consequentia autem pro-
batur, quia certè absurdum esset dicere, quòd
habet maiorem papa authoritatem ad no-
cendum & grauandum subditos, quàm se-
cularis potestas, cùm illi sit solùm data po-
testas ad pascendum. S. Thom. absolutè loqui-
tur de omni lege humana iniusta uniuersa-
liter sine distinctione: nec hoc potest esse
dubium, quin quantum ad hoc idem sit iudi-
cium de potestate ecclesiastica & ciuili, nec
prorsus habet maiorem authoritate&#x0303; in spiri-
tualibus, quàm rex in temporalibus: utraque
enim potestas est à Deo, Rom. 13. cap. Et con-
firmatur ex illo prouerb. 8. Per me reges re-
gnant, & legum conditores iusta decernunt.
Ex quo patet, quòd non habet à Deo potesta-
tem decernendi iniusta. Secundò arguitur,
Sententia in iusta à quocunque sit data, non
obligat, ergo nec lex. Antecedens pro n&#x0169;c sup
ponitur ex cōsensu omnium doctor&#x0169;, Quòd
si sit iniusta secundum se, id est, non solùm
in forma procedendi, id est, quia non tribuit
unicuique quod suum est, siue iudex faciat<-P>

@@0@<filename:W0013-0272.jpg/>
@@1@<SE272>PAPAE ET CONCILII. 269
<-P>ex malicia, siue ex falsa præsumptione, nō obli
gat partes. Et certum est, quòd si papa ferret
sententiam contra innocentem de pecunia
uel alia re, siue faceret certa scientia, siue ex
falsa præsumptione: talis sententia non obli-
gat. Et consequentia uidetur nota: quare enim
potiùs obligaret lex iniusta, quàm sententia,
cùm lex plus noceat? Tertiò, lex iniusta episco
pi non obligat, ergo nec papę. Antecedens est
not&#x0169;, & cōcessum ab omnibus. Et cōseque&#x0303;tia
uidetur nota, quia nō habet maiore&#x0303; authorita
te&#x0303; papa ad inferend&#x0169; iniuriā, quàm episcopus.
circa ea enim quæ sunt sui officii & in pro-
prios subditos non minus potest, quàm papa.
Quartò arguitur, deducendo ad manifestissi-
ma inconuenientia. Quis enim diceret, quòd
si papa sine rationabili causa conderet legem,
quòd Christiani loco decimarum soluerent
quintam, aut quartam partem fructu&#x0169;: quòd
obligarentur Christiani illa lege? Vel si arro-
garet sibi sic annata episcopatuum, ita etiam
medietatem omnium fructuum ecclesiasti-
corum, uel alias peiores leges faceret: in his
enim agitur de iactura temporali: peior au-
tem esset iactura spiritualis. Nec sufficit re-
spondere, quòd papa non facit huiusmo-
di: hoc enim est loqui de facto, de quo
non disputatur. Sed quid iuris si faceret? Ego
pro certo habeo, quòd omnes leges iniustæ,<-P>

@@0@<filename:W0013-0273.jpg/>
@@1@<SE273>270 DE POTESTATE
<-P>etiam papæ, non obligant in foro conscien-
tiæ. Quod si ita est, quare dispensationes iniu-
stæ & in grauamen aliorum obligabunt? Item
potestas papæ est ad ędificandum, nō dissipan
d&#x0169;. Sed huiusmo di dispensationes sunt ad dis-
sipandum, non ad ædisicandum: ergo non
sunt recipiendæ. Item doctores dicunt, quòd
in concernentibus uniuersalem statum eccle-
siæ, non potest papa disponere contra statu-
tum concilii generalis, ut in c. literas. de restit.
spolia. & notat Abbas in dicto c. significasti.
& Innocen. in c. quanto de cōsue. & maximè
ubi ecclesia declararet. ergo in tali casu subdi-
ti non tenentur parêre, etiamsi solùm ageret
contra ius positiuum. Et omnia hæc confir-
mantur, Quia papa non est dominus ecclesiæ,
nec bonorum eius. hoc enim est generaliter
omnibus prælatis prohibitum, Luc. 22. Reges<marginalia>Luc. 22.</marginalia>
gentium dominantur eorum, uos autem non<marginalia>Matt. 20.</marginalia>
sic. Et Matth. 20. & Marc. 10. & 1. Petri. 5. Non<marginalia>Marc. 10.</marginalia>
dominantes in clerum, sed forma facti gregis.<marginalia>1. Pet. 5.</marginalia>
Et Paul. 1. ad Corin. 4. Sic nos existimet ho-<marginalia>1. Corin. 4.</marginalia>
mo, ut ministros Christi, & dispensatores
ministeriorum Dei. Ergo non potest dispone
re pro arbitrio, sed secundum quod est expe-
diens ecclesiæ.</P>
<P>&#x00B6; Decimaoctaua propositio, Facta<milestone unit="article" n="19" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_148"/> tali decla
ratione, et decreto cōcilii, si, ut dict&#x0169; est in 10.
q. papa dispensaret, subditi nō tenentur parêre<-P>

@@0@<filename:W0013-0274.jpg/>
@@1@<SE274>PAPAE ET CONCILII. 271
<-P>tali dispensationi. Probatur, Quia ex 13. cōclu
sione, si lex, aut dispensatio iniusta non obli-
gāt subditos ad parend&#x0169;, ergo licet nō spectet
ad subditos hoc iudicare (ut dict&#x0169; est in 16. q.)
tamen postquā concili&#x0169; hoc declarasset, nō te
nerentur subditi parêre. Itaque si concili&#x0169; de-
terminat, quòd dispensatio cum pueris ad epi-
scopat&#x0169; est perniciosa ecclesiæ, & prohiberet
ne unquā in hoc dispensaretur: si hoc non ob-
stāte, papa mitteret puerum pro episcopo, nō
tenere&#x0303;tur subditi recipere illum, nec obedire.</P>
<P>&#x00B6; Decimanona propositio, Papa<milestone unit="article" n="20" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_149"/> nō deberet
ægreferre, sed potius gaudere &#xA759; fieret aliquod
tale decret&#x0169;. Probatur hęc propositio, Si iust&#x0169;
est & expediens, ut suprà probat&#x0169; est, quòd pa
pa debeat procurare omne cōmod&#x0169; ecclesiæ:
ergo de hoc debet gaudere. Ite&#x0303; quia in hoc nul
lo modo lædit&#x0303; authoritas illius. Nō enim pro-
hibetur talis dispe&#x0303;satio inferiori, nec &#xA759; nō li-
ceret ei dispe&#x0303;sare, uel nō posset: nec est propter
defectum authoritatis, quam habet amplissi-
mam, & à nullo limitabilem, sed propter ma-
teriam ipsam, quæ non recipit dispensatione&#x0303;
sine magno malo ecclesiæ. Sicut qui negat e&#x0169;
posse dispensare in uoto solenni, nec etiam in
aliis uotis sine rationabili causa, nihil dero-
gat authoritati ipsius: sicut nec authoritati di-
uinæ, qui negat posse creari infinit&#x0169;, aut posse
mentiri, & similia. Item si concilium retineret<-P>

@@0@<filename:W0013-0275.jpg/>
@@1@<SE275>272 DE POTESTATE
<-P>sibi authoritatem dispensandi, & negaret pa-
pæ, posset meritò conqueri: sed nec ita est fa-
ciendum, sed absolutè, quòd à quocunque nō
fiat dispensatio. Item, quia, ut dicunt iuristæ,
exceptio: firmat regulam in contrarium, & si-
cut dum excipiuntur paucissimi casus, sit regu
la, quòd in omnibus aliis pareatur papę. Item
hac ratione uitant improbitates, & molestias
principum, qui solent instare odiosissimè pro
dispe&#x0303;sationibus absurdis prorsus, & irrationa
bilibus, quibus est difficile papam negare ali-
quid, nec principum solum, sed homin&#x0169; etiā
insolentium, qui omnia se posse consequi spe-
rant Romæ, & uel pertrahunt pontifices in
suam uoluntatem, uel sunt graues, & importu
ni pontificibus, à quibus essent liberi per ali-
quod tale decretum: & deberet papa dicere,
Omnia mihi licent, sed non omnia expedi&#x0169;t.
&, Omnia possum, sed non omnia ædificant.
Et (quod certè non est conte&#x0303;nendum) tol-
leretur scandalum, & sermones multorum,
qui malè sentiunt, & loquuntur de Romana
curia, hac una occasione huiusmodi dispen-
sationum.</P>
<P>&#x00B6; Sed restat dubium, si ita est, quòd subditi
non tenentur parêre huiusmodi dispensationi
bus, qua uia possit resisti mandatis Papæ, si for
tè uelit cogere ad parendum. Respōdeo, & sit
20. conclusio. Non<milestone unit="article" n="21" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_150"/> uidetur mihi quòd ex-<-P>

@@0@<filename:W0013-0276.jpg/>
@@1@<SE276>PAPAE ET CONCILII. 273
<-P>pediat, nec liceat resistetere mandatis papę per
uiam appellationis ad futurum concilium. Be
ne scio quòd Panormita. & Gerson & Ochā,
defendunt, quòd licet appellare à papa ad cō-
cilium: sed illi (ut suprà dixi) sunt plurimùm
infesti authoritati summorum Pontificum. Et
sic probatur breuiter ex capit. ipsi sunt. 9. q. 3.
Ipsi sunt canones, qui appellationes totius ec-
clesiæ ad huius sanctæ sedis examen uolue-
runt deferri, ab ipsa uerò nunquam prorsus
appellari debere sanxerunt. & eadem q. capitu.
nemo. nec ualet responsio, id est à nullo alio
prælato. & nunquam, id est à nulla particulari
ecclesia: quia de hoc nunquam fuit: ergo. Sed
quia de hac re sunt multæ quæstiones, & con-
tentiones, uolo extendere probationes. Certè
si in aliquo casu licet appellare ad concilium,
nescio quare non in omni casu, ubi Pontifex
facit iniuriā, imò ubi est dubi&#x0169; utr&#x0169; faciat. Et
arguitur sic, Vel appellatio à summo Pontifi-
ce ad concilium est de iure diuino, & ius diui-
num non distinguit in causa grauiori uel le-
uiori. Ergo si licet in aliqua causa appellare, er
go in qualibet quantumcunque leui. Si autem
est de iure positiuo, primùm nullum tale ius
profertur, ubi talis appellatio concedatur, nisi
fortè ex aliquo concilio moderno, & schima-
tico, & dubio, quale fuit Basiliense. nec autho
ritas glos. uel Panormita. hoc tenentium est<-P>

@@0@<filename:W0013-0277.jpg/>
@@1@<SE277>274 DE POTESTATE
<-P>alicuius momenti sine confirmatione iuris. si
hęc nō est de iure diuino, sed iure positiuo, &
si est aliquod tale ius, nunquam distinxit inter
causam & causam: unde nullo modo conse-
quenter loquuntur doctores, qui concedunt
quòd in causis grauissimis à papa potest appel
lari, non autem in aliis. Et dico non esse appel
landum, etiam si teneamus, quòd concilium
est supra papam. Quamuis enim ita sit, tamen
cùm sit papa, oportet quòd ultima decisio cau
sarum spectet ad eunde&#x0303;. Et confirmatur, Quia
à rege non est appellatio: sed non est neganda
tanta authoritas papæ in spiritualibus, sicut re
gi. ergo. Sed dato quòd sec&#x0169;dùm se liceret, di
co quòd non expedit. Præterea hoc probatur
experientia, & exemplis, quæ in moralibus fa-
ciunt magnam probationem. Omnes enim ap
pellationes hactenus factæ ad concilium, ma-
lè cesserunt, & tandem deuenerunt in schisma
aliquod, uel etiam hęresim. Sec&#x0169;dò, quia hoc
esset magna occasio turbationis in ecclesia:
primùm, quia si papa timeret ne facta eius de-
berent rescindi in concilio, nunquam uellet
congregare concilium cum magna iactura re-
rum ecclesiasticarum. Profectò uelle cōgrega
re sine illo, uel non licet, uel esset ualde diffici
le. Semper enim erunt aliqui, imò maior pars,
qui uelit se&#xA757; partes Pōtificis, & unus princeps
fauet cōcilio, alius pōtifici. et sic nihil pacificè,<-P>

@@0@<filename:W0013-0278.jpg/>
@@1@<SE278>PAPAE ET CONCILII. 275
<-P>nec ad utilitate&#x0303; ecclesiæ posset fieri: imò er&#x0169;t
multo maiores turbationes, ut experie&#x0303;tia cō-
pert&#x0169; est. Ab eo tempore, quo propter nouas
opiniones doctor&#x0169; pōtifices inceper&#x0169;t timere
cōcilia, ecclesia manet sine cōciliis, & manebit
c&#x0169; magna calamitate et pernicie religionis.</P>
<P>&#x00B6; Vicesimaprima propositio, Non<milestone unit="article" n="22" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_151"/> uidetur
permittendum cuicunque priuato sua autho-
ritate resistere, & nō parêre mādatis Pontifi-
cis, quantumcunque essent contra determi-
nationem concilii. Probatur, Quia esset ma-
gna irreuerentia, & quasi contemptus summæ
authoritatis, si cuilibet hoc concederetur re-
spectu papæ: quod non licet in ordine ad
ipsum, à cuius mandato, quantumcunque in-
iusto, non licet propria authoritate discedere.</P>
<P>&#x00B6; Vicesimasecunda propositio, Facta<milestone unit="article" n="23" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_152"/> tali de-
claratione, & decreto concilii, si papa contra-
rium mandaret, possent uel episcopi, uel con-
cilium prouinciale per se resistere tali manda-
to, uel etiam implorare principes, ut authorita
te eorum resisterent summo Pontifici, impe-
diendo executionem mandatorum eius. In
ista conclusione erat tota difficultas, & pro-
pter quam tota disputatio est exorta. Hæc con
clusio primò tenendo, quòd concilium est su-
pra papam, non indiget noua probatione: &
ita tenentes illam partem, nō reuocarent in du
bium. sed quia, ut suprà diximus, hîc procedi-<-P>

@@0@<filename:W0013-0279.jpg/>
@@1@<SE279>276 DE POTE'STATE
<-P>mus secundum utranque opinionem, simplici
ter probatur cōclusio. Et primum quod mihi
fecit animum tenendi hanc sententiam, fuit,
quòd doctores egregii, & aliter magni defen
sores authoritatis pontificiæ, etiam in ordine
ad concilium tenent expressè hanc sente&#x0303;tiam,
ut Caiet. in ipso opere, in quo tenet superiori<marginalia>Caieta.</marginalia>
tatem papæ supra concilium, c. 27. dicit post
alia, Resistendum est ergo etiā in faciem papæ
publicè dilaniantis ecclesiam: uerbi gratia,
quia non uult dare beneficia ecclesiastica, nisi
pro pecunia, aut commutatione officii, &
cum omni obedientia & reuerentia neganda
est iis, qui emerunt possessionem talium bene
ficiorum. Et Syluest. in uerbo, papa. §. 4. Quid<marginalia>Syluest.</marginalia>
autom, inquit, faciendum est quando papa suis
moribus ecclesiā destruit? & §. 15. dicit, quòd
si papa sine causa uellet abrogare ius positi-
uum: respondet, peccaret quidem, nec esset
permittendum nec ei obediendum in malis,
sed resistendum per honestam reprehensio-
nem. Vnde si uellet totum thesaurum ecclesiæ
aut patrimonium Petri dare parentibus, uel
eius ecclesiam destruere, uel huiusmodi, non
esset permittendum, sed resistendum. Et ratio
est, Quia in destruendo nihil potest, & si de
destructione constat, potest resisti. Ex istis
omnibus habetur, quòd ubi mandata uel fa-
cta papæ essent in destructionem ecclesię, po-<-P>

@@0@<filename:W0013-0280.jpg/>
@@1@<SE280>PAPAE ET CONCILII. 277
<-P>test resisti, & impedire executionem manda-
torum. ergo si iam constet ex determinatio-
ne concilii, quòd huiusmodi dispensationes
sint in destructionem ecclesiæ, poterunt gu-
bernatores ipsius ecclesiæ, & principes resi-
stere in his. Secundo probatur, Quia uim ui
repellere licet iure naturali. Sed papa infert
uim huiusmodi mandatis & dispensationi-
bus, quia facit iniuriam, ut suprà probatum
est: ergo licitum est resistere illi. Vnde, ut di-
cit Cietanus, omnia ista loquimur, non quòd
aliquis posset esse iudex papæ, nec authorita-
tem habeat in illum, sed per modum defen-
sionis: cuilibet enim est ius ad resistendum
iniuriæ, & impediendum, defendendúmque.
Sequitur corollarium, Quòd non solùm lice-
ret non parere talibus mandatis, sed etiam fa-
cto & ui, si opus esset, resistere illis, & impedi-
re armis executionem illorum mandatorum,
& maxime intercedente publica authoritate,
ut principis, & compredendere, & punire
executores talium mandatorum, semper ta-
men seruato moderamine inculpatæ tutelæ,
non excedendo reuerentiam, nec negando
aliquo pacto authoritate&#x0303; illius, sed solùm alle
gando, quòd hoc est miustum, & in detri-
mentum ecclesię. Et confirmatur totum hoc.
Quia profectò tyrānic&#x0169; est dicere, quòd sum
mus pontifex habeat maiorem authoritatem<-P>

@@0@<filename:W0013-0281.jpg/>
@@1@<SE281>278 DE POTESTATE
<-P>a dgubernandum ecclesiam, quàm rex ad gu-
bernandam ciuitatem, & rempublicam tem-
poralem: & si rex faceret graues iniurias, pos-
set ei resisti, non solùm uiribus & iure, sed
etiam facto: ergo etiam possumus papæ. &
hoc de ista conclusione.</P>
<P>&#x00B6; Vicesimatertia propositio, Propter iniustas<marginalia>24</marginalia>
dispensationes, uel alia mandata insolentia,
quæ in perniciem ecclesiæ procedunt, posset
conuocari, & congregari concilium contra
uoluntatem papæ, ut si resisteret, obuiaret
eius insolentiæ. Hoc expressè tenet Syluest.
in uerbo papa. §. 4. Quòd si papa suis moribus
destruit ecclesiam, potest conuocari conci-
lium contra eius uoluntatem, ut per illud pa-
pa moneatur, & Deus inuocetur, & resisten-
do, in malis remedium apponatur. Hoc expres
sè tenet Turre crema. assertor uehementissi-
mus Pontificiæ dignitatis lib. 3. c. 10. ubi lo-
quens de utilitate conciliorum, Celebratio,
inquit, conciliorum utilis est ad refrænan-
dum exorbitantias quorundam Pontificum,
qui pontificatum suum aut extra sanctorum
Patrum regulas pro uoluntate exercent, aut si-
moniaca prauitate dehonestant, aut seculi ua-
nitate & uita scandalosa confundunt. Hac de
causa congregatum legitur concilium episco-
porum Italiæ Romæ, per Imperatorem contra
Iohannem papam 12. qui uenator, lubricus, &<-P>

@@0@<filename:W0013-0282.jpg/>
@@1@<SE282>PAPAE ET CONCILII. 279
<-P>incorrigibilis erat. Quod factum laudat, & ap
probat Turre crema. & hoc est ualde utile. Vt
enim ait Ermisda papa in epistola ad episco-
pos per Hispaniam cōstitutos, difficile est, ut
cuiusque cor si prauis cogitationibus indure
tur, ut in se patiatur culpandus fieri, cum no-
uerit se iudicium subeundum concilii. Vnde
etiam confirmantur quæ suprà dicta sunt. Ni-
hil enim prodesset congregatio concilii, nisi
sua authoritate posset determinare, quibus in
rebus Pontifex non debet, nec possit attenta-
re contra Patrum decreta, & sanctiones. Et
hæc de uicesimatertia propositione suffi-
ciant.</P>
<P>&#x00B6; Vicesimaquarta propositio, In<milestone unit="article" n="25" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_153"/> omnibus
supradictis cauendum est maximè à duobus.
Primum, ut quātum fieri possit, seruetur sem
per illibata authoritas, obseruata reuerentia
quæ debetur papæ: quia cius contemptus,
uel contumelia, uel quæcunque irreuerentia,
uergit in dehonestatem ecclesiæ: ut habea-
tur in summo honore etiam à summis prin-
cipibus. & si semel inciperet sperni eius
authoritas, tota ecclesia laboraret schismati-
bus, & factionibus. Vnde etiam in concilio
si aliquod tale decretum faciendum esset,
oporteret ut quàm modestissimè loquere-
tur de authoritate & persona papæ, ut pu-<-P>

@@0@<filename:W0013-0283.jpg/>
@@1@<SE283>280 DE POTESTATE
<-P>ta sub hac forma. Quamuis hactenus sum-
mi Pontifices moti probabilibus uel appa-
rentibus causis dispensauerint, ut aliquis plu-
ra beneficia possit obtinere, uel ut aliquis in-
gressum habeat ad aliquod beneficium ui-
uente adhuc legitimo possessore: tamen quia
hoc usu & experientia compertum est uer-
gere in magnam confusionem ecclesiæ, &
perniciem ecclesiarum, prohibemus omnino,
ne posthac cum aliquo quacunque occasio-
ne uel merito super hoc dispensetur. quod si
secus factum fuerit, sacrum concilium existi-
maturum summum Pontificem contra suam
dignitatem & officium, & cōtra sacrum con-
cili&#x0169;, atque adeò cōtra Christi honore&#x0303; fecis-
se. Per quam quidem sanctione&#x0303; non intendi-
mus summæ authoritati & dignitati quic-
quam derogare, nec eius potestatem aliquo
pacto limitare: sed declaramus hoc esse neces-
sarium ad rectā & piam administratione&#x0303; eccle
siæ, ne posthac summor&#x0169; Pōtificum in hac re,
sua authoritate abutantur, sub hac forma, uel
alia commodiori, proponitur decretum ad
remedium & salutem ecclesię sine offensione
Pontificis. secundum quod maximè cauen-
dum in hac re est scandalum: primum in ipso
decreto faciendo, ne fortè summus Ponti-
fex indignatus de hoc concilio, & repugnans<-P>

@@0@<filename:W0013-0284.jpg/>
@@1@<SE284>PAPAE ET CONCILII. 281
<-P>ne hoc decernatur, turbet totum concilium,
& impediantur alia commoda, quæ à conci-
lio fieri possunt, & diuidatur concilium in
schisma, & factiones. Sed deinde debet ual-
de caueri à scandalo, si fortè Papa negligat hu-
iusmodi decretum Patrum: & oporteat illi re-
sistere. debet enim ualde animaduerti, ne hoc
fiat cum scandalo, & inde oriatur maius ma-
<Z>lum, & ne si semel detur licentia prin-
cipibus resistendi, & non paren-
di Pontifici in aliquo, ipsi
acccipiant in aliis,
ubi minimum
expediat.</Z></P>
<Z>{5*}</Z>

@@0@<filename:W0013-0285.jpg/>
@@1@<SE285>282
<Z><A+1>REVER ENDI PA-</A+1>
<A-1>TRIS FRATRIS FRAN=</A-1>
cisci à Victoria, De Indis
insulanis relectio
prior.</A-1>
Locus relegendus est ex Matth. Docete om-
nes gentes, baptizantes eos in nomi-
ne Patris, & Filii, & Spiritus
sancti. Matth. ultimo
capite.
<A-1>SVMMA.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Dubius in rebus ut sic tutus in conscientia, quomodo
debeat consultare illos, ad quos spectat hæc docere.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>2 Dubius in rebus, quomodo post consultationem rei du
biæ debeat sequi id, quod diffinitum fuerit à sapienti=
bus esse illicitum, etiam si aliàs esset licitum.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>3 Dubius in rebus, si post consultationem rei dubiæ dif=
finiatur à sapientibus illud esse licitum, quod aliàs est
illicitum, ut sit tutus in conscientia, an debeat sequi
sententiam illorum.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>4 Indi barbari, utrum essent ueri domini ante aduentum
Hispanorum priuatim, & publicè. Et utrum essent
inter eos aliqui uiri principes, & domini aliorum.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>5 Error quorundam recensetur, qui dicebant, nullum in
peccato mortali existente&#x0303; habere dominium in qua=
cunque re.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>6 Peccatum mortale, quòd non impediat dominium ci=
uile, & uerum dominium.</A-1></negEZ>
<P><A-1>7 Dominium utrum perdatur ratione infidelitatis.</A-1></P>

@@0@<filename:W0013-0286.jpg/>
@@1@<SE286>DE INDIS INSVLANIS. 283
<negEZ><A-1>8 Hæreticus, quòd iure diuino non amittat dominium
bonorum suorum ob hæresim commißam.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>9 Hæreticus an de iure humano perdat dominium bo=
norum suorum.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>10 Hæreticus, quòd à die commißi criminis incurrat cō=
fiscationem bonorum.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>11 Hæreticorum bona quòd non liceat fisco occupare
ante condemnationem, quamuis de crimine constet.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>12 Condemnatione facta etiam post mortem hæretici,
quòd retro agatur confiscatio ad tempus commißi
criminis, ad quamcunque peruenerit potestatem.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>13 Hæretici uenditiones, donationes, & omnis alia alie=
natio bonorum, quòd à die commißi criminis sint in=
ualidæ. &c.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>14 Hæreticus quòd sit dominus bonorum suorum in foro
conscientiæ antequam condemnetur.</A-1></negEZ>
<P>15 Hæreticus, quòd licitè potest uiuere ex bonis suis.</P>
<negEZ><A-1>16 Hæreticus, quòd titulo gratioso potest transferre bo
na sua, putà donando.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>17 Hæretico quòd non liceat titulo oneroso, putà uenden
do, aut dando in dotem, bona sua transferre, si crimen
posset uenire in iudicium.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>18 Hæreticus in quo casu etiam titulo oneroso posset bo
nasua licitè alienare.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>19 Barbari, quòd nec propter peccata alia mortalia, nec
propter peccatum infidelitatis impendiantur quin
sint ueri domini tam publicè quàm priuatim.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>20 Dominij ut quis sit capax, an usus rationis requi=
ratur.</A-1></negEZ>
<P><A-1>21 Puer an poßit esse dominus ante usum rationis.</A-1></P>
<P><A-1>22 Amens, an poßit esse dominus.</A-1></P>
<negEZ><A-1>23 Barbari, quòd amentiæ prætextu non impediantur</A-1><-P>

@@0@<filename:W0013-0287.jpg/>
@@1@<SE287>284 DE INDIS INSVLANIS.
<-P><A-1>esse ueri domi ni, cum non sint amentes, probatur.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>24 Indi barbari antequam Hispani ad illos uenissent
quomodo erant ueri domini, & publicè, & priuatim.</A-1></negEZ>
<P><A-1>25 Imperator, quòd non sit totius orbis dominus.</A-1></P>
<negEZ><A-1>26 Imperator, dato quòd esset dominus mundi, quòd non
ob id posset occupare prouincias barbarorum, &
constituere nouos dominos, & ueteres deponere, uel
uectigalia capere.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>27 Papa, quòd non sit dominus ciuilis, aut temporalis to
tius orbis, loquendo propriè de dominio, & potestate
ciuili.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>28 Summus Pontifex, dato quòd haberet potestatem secu
larem in mundo, quòd non posset eam dare principi=
bus secularibus.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>29 Papa, quòd habeat potestatem temporalem in ordi=
ne ad spiritualia.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>30 Papa, quòd nullam potestatem temporalem habeat
in barbaros indos, neque in alios infideles.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>31 Barbari si nolint recognoscere dominium aliquod pa
pæ, quòd non ob id poßit eis bellum inferri, & illo=
rum bona occupari.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>32 Barbari, an priusquam aliquid audissent de fide Chri
sti, peccabant peccato infidelitatis, eo quòd non cre
derent Christo.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>33 Ignorantia ad hoc quòd alicui imputetur, & sit pec=
catum, uel uincibilis, quid requiratur. Et quid de igno
rantia inuincibili.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>34 Barbari, an ad primum fidei Christianæ nuntium te
neantur credere, ita quòd peccent mortaliter non
credentes Christo, solùm per simplicem annuntiatio=
nem, &c.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>35 Barbaris si simpliciter fides annuntiaretur, & pro=</A-1><-P>

@@0@<filename:W0013-0288.jpg/>
@@1@<SE288>INDIS INSVLANIS. 285
<-P><A-1>poneretur, & nollent statim recipere, quòd hac ratio=
ne non possent Hispani illis bellum inferre, neque iure
belli contra eos agere.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>36 Barbari rogati, & admoniti, ut audiant pacificè loque&#x0303;
tes de religione, quomodo si nolint, non excusentur à
peccato mortali.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>37 Barbari quando tenerentur recipere Christi fidem
sub mortalis peccati p&#x0153;na.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>38 Barbaris an hactenus ita proposita & annuntiata
fuerit fides Christiana, ut teneantur credere sub nouo
peccato, quòd non satis liqueat secundum authorem.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>39 Barbaris & si quantumcunque fides annuntiata pro
babiliter & sufficienter fuerit, & noluerint eam reci=
pere, quòd non tamen oh id liceat eos bello persequi,
& bonis suis spoliare.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>40 Principes Christiani, quòd non poßint, etiam autho=
ritate Papæ, coe&#x0308;rcere Barbaros à peccatis contra le=
gem naturæ, nec ratione illorum eos punire.</A-1></negEZ>
<P><INI4>D</INI4>OCETE omnes gentes, bapti-
zantes eos in nomine Patris, &
Filii, & Spiritus sancti. Matthæi
ultimo. In quem locum mouetur
quæstio pastoralis, An liceat baptizare fi-
lios infidelium inuitis parentibus. Quæ quæ
stio tractatur à doctoribus 4. Sententiarum
distinctio. 4. & à sancto Thom. secunda se-
cundæ quęstio. 10. artic. 12. & 3. parte quæstio.
68. articu. 10. Et tota disputatio & relectio su-
scepta est propter barbaros istos noui orbis,
quos Indos uulgò uocant, qui ante quadra-<-P>

@@0@<filename:W0013-0289.jpg/>
@@1@<SE289>286 DE INDIS INSVLANIS.
<-P>ginta annos uenerunt in potestatem Hispano
rum, ignoti prius nostro orbi. Circa quos præ
sens disputatio habebit tres partes. In prima
tractabitur quo iure uenerint barbari in ditio
nem Hispanorum. In secunda, quòd possint
Hispaniarum principes erga illos in tempora-
libus & in ciuilibus. In tertia, &#xA759; possint uel
ipsi, uel ecclesia erga illos in spiritualibus, &
in spectantibus ad religionem. Vbi responde-
bitur ad quæstionem propositam. Quo ad pri-
mam partem, ante omnia uidetur quòd tota
hæc disputatio sit inutilis & otiosa, nō solùm
inter nos, ad quos nō spectat, aut si omnia re-
ctè geruntur in administratione illorum ho-
min&#x0169; disputare, aut dubitare de illo negotio,
aut si quicquam fortè peccatur, illud emenda-
re: sed neque apud eos, quorum interest hæc
considerare & administrare. Primò, quia ne-
que principes Hispaniarum, neque qui eorum
consiliis præpositi sunt, tenentur de integro
examinare & retractare iura, & titulos, de qui
bus aliâs deliberatumest, & decretum, maxi-
mè in his, quæ bona fide principes occupant,
& sunt in pacifica possessione. Quia, ut Arist.
dicit. 3. Ethico. si semper quispiam consulta-
uerit, in infinitum res abiret, neque possent
principes & eor&#x0169; consiliarii esse securi & certi
in conscientia sua: & si oporteret à primor-
dio repetere titulos suæ ditionis, nihil explo-<-P>

@@0@<filename:W0013-0290.jpg/>
@@1@<SE290>DE INDIS INSVLANIS. 287
<-P>ratum possent tenere. Et præterea cùm princi-
pes nostri, scilicet Ferdinādus, & Isabella, qui
primi occupauerunt regiones illas, fuerint
Christianissimi, & imperator Carolus quin-
tus sit princeps iustissimus, & religiosissimus:
non est credendum quin habeant exploratissi
ma & exquisitissima omnia que spectare pos-
sunt ad securitatem sui status, & conscientiæ,
maximè in tanta re: atque adeò non solùm su-
peruacaneum, sed etiam temerarium uideri po
test de his disputare. & hoc uidetur quærere
nodum in scyrpo, & iniquitatem in domo iu-
sti. Pro solutione huius obectionis est conside
randum, quòd Arist. dicit tertio Ethicor. &#xA759; si-
cut consultatio & deliberatio non est de re-
bus impossibilibus, aut necessariis, ita nec con
sultatio moralis est nec de illis, de quibus cer-
tum & notum est esse licita & honesta, neque
ecōtrario, de quibus certum est esse illicita,
& inhonesta. Neq; enim quisquam rectè con
sultauerit, an temperatè, fortiter, iustè uiuen
dum sit, uel iniustè, aut turpiter agendum, ne-
que an adulterandum, an peierandum, colen-
di parentes, & cætera huiusmodi. Certè non
esset consultatio Christiana: sed cum aliquid
agendum proponitur de quo dubitari meritò
potest, an sit rectum uel prauum, iustum aut
iniustum, de his expedit consultare, & delibe-<-P>

@@0@<filename:W0013-0291.jpg/>
@@1@<SE291>288 DE INDIS INSVLANIS.
<-P>rare, neque priùs temere aliquid agere, quàm
sit inuentum & exploratum, quòd liceat, aut
non liceat. Talia sunt quæ in utranque partem
habent speciem boni aut mali, qualia sunt mul
ta genera commutationum, & contractuum,
& negotiorum. Et in his omnibus ita res se ha
bet, &#xA759; si quis antequam deliberauerit, & legiti
mè illi constiterit tale factum licitum esse, ali-
quod tale faceret, & fortè secundum se esset li-
citum: talis peccaret, neque excusaretur per
ignorantiam: cùm illa, ut patet, nō esset inuin-
cibilis, postquam ille non facit quod in se est,
ad examinandum quòd liceat, aut non liceat.
Ad hoc enim ut actus sit bonus, oportet si
aliâs non est certum, ut fiat secundum diffini-
tionem & determinationem sapientis. Hæc
enim est una conditio boni actus, 2. Ethic. ut
fiat secundum diffinitionem sapientis. atque
adeò si iste non consuluit sapientes in re du-
bia, excusari non potest. Imò dato quòd talis
actus secundum se licitus esset, postquam du-
bitatur, meritò de illo tenetur quilibet consul
tare, & arbitrio sapient&#x0169; facere, etiā si fortè illi
errarent. Vnde si quis contractum, de quo in-
ter homines dubitatur an sit licitus necne, sace
ret sine consilio doctiorum, sine dubio pecca-
ret, etiam si aliâs cōtractus esset licitus, & ipse
ita putaret, non ex authoritate sapientis, sed
ex sua affectione, & sententia. Et eadem ratio-<-P>

@@0@<filename:W0013-0292.jpg/>
@@1@<SE292>DE INDIS INSVLANIS. 289
<-P>ne si quis in re dubia consuluit fapientes, &
illi determinauerint illud non licere: si talis
proprio iudicio faceret aliquod tale, peccaret,
etiam si aliâs illud in se esset licitum. Vt si quis
exempli gratia esset dubius an hęc sit uxor sua,
consultat, an teneatur reddere debitum, uel
utrum liceat, uel etiam exigere: respondetur à
doctoribus quòd nullo modo licet, ipse au-
tem ex affectu uxoris uel propria cupiditate,
non credit, sed putat sibi licere, certè peccaret
accedens ad uxorem, quamuis de se licitum
esset, sicut re uera est, quia talis facit contra
conscientiam, quam tenetur habere. Tenetur
enim credere in his quæ spectant ad salutem,
his, quos ecclesia posuit ad docendum: & in
re dubia arbitri&#x0169; illor&#x0169; est lex. Sicut enim in-
foro contentioso iudex tenetur iudicare, se-
cundum allegata & probata: ita in foro con-
scientiæ quilibet tenetur iudicare, non ex pro
prio sensu, sed uel per rationem probabilem,
uel per authoritatem sapientiorum, aliâs est
temerarium iudicium, & exponit se periculo
errandi, & hoc ipso errat. Sicut in ueteri testa-
mento Deute. 17. præcipiebatur, Si quid esset<marginalia>Deute. 17.</marginalia>
ambiguum inter sanguine&#x0303; & sanguinem, cau-
sam & causam, lepram & non lepram, & iudi-
cium intra portas tuas uideris uariare: surge,
& asce&#x0303;de ad loc&#x0169;, que&#x0303; elegerit Dominus Deus
tuus, ueniensq&#x0301;ue ad sacerdotes Leuitici ge-<-P>

@@0@<filename:W0013-0293.jpg/>
@@1@<SE293>290 DE INDIS INSVLANIS.
<-P>neris, & ad iudices, qui fuerint illo tempore,
quærés que ab eis, qui iudicab&#x0169;t tibi iudicium
ueritatis, & facies quodcunque dixerint qui
præsunt loco, sequerisq&#x0301;ue sententiam eorum,
neque declinabis ad dextrā neque ad sinistrā.
Ita inquam in rebus dubiis tenetur quilibet
consulere illos quos ecclesia ad hoc cōstituit,
quales sunt prælati, prædicatores, cōsessores,
diuinæ & humanæ legis periti. Sunt enim in
ecclesia alii oculi, alii pedes, &c. 1. ad Corint.<marginalia>1. Corin. 12.</marginalia>
12. Et Ephes. 4. & ipse dedit quide&#x0303; quosdam<marginalia>Ephes. 4.</marginalia>
apostolos, alios euangelistas, alios autem pa-
stores, & doctores. Et, Super cathedrā Moysi
sederunt Scribæ & Pharisæi, omnia quæcun-
que dixerint uobis, seruate & facite. Math. 23.<marginalia>Matth. 23</marginalia>
<P>Et facit etiam præceptum Aristo. 1. Ethi. ex<marginalia>Aristo.</marginalia>
Hesiodo,</P>
<P>At qui ex se nescit, cuiquam neque porrigit
aures,</P>
<P>Vt bona percipiat, demens & inutilis ille est.
Itaque nō satis est ad securitatem uitæ & con-
scientiæ, ut quis putet se bene agere: sed in re-
bus dubiis necesse est ut aliorum, ad quos spe-
ctat, authoritati nitatur. Nec enim negotiato-
ribus satis est ut nihil faciant, quod ipsis illici-
tum putent, si aliâs sine concilio peritorum
illicitos cotractus faciant. Vnde non puto ue-
rum quod Cardin. Caiet. dicit, quòd si reuera<marginalia>Caiet.</marginalia>
aliquod secundum se est licitum, si ueniat in-<-P>

@@0@<filename:W0013-0294.jpg/>
@@1@<SE294>DE INDIS INSVLANIS. 291
<-P>dubium, quicunque prædicatores, aut confes-
sores, qui alius habent authoritatem iudican-
di in istis, dicant illud esse illicitum, uel sicut
ueniale dicunt esse mortale: quòd ex affectu
ad rem nō credit illis, sed format sibi conscien
tiam, quòd non est mortale, nō peccat. Exem-
plum ponit, ut quòd f&#x0153;minæ utantur fuco, &
aliis ornamentis superfluis, quod re uera non
est mortale, dato quòd prædicatores & cōfes-
sores dicere&#x0303;t esse mortale: f&#x0153;mina ex studio se
ornandi non credit, sed putat uel esse licitum,
uel non esse mortale, non peccat mortaliter
ita se ornando. Hoc inquam periculosum est.
Nam f&#x0153;mina tenetur credere in his quæ sunt
necessaria ad salutem, peritis, & exponit se pe-
riculo faciendi contra illud, quod secundum
sententiam sapientum estmortale. Et econ-
trario in re dubia si quis deliberauit cum sa-
pientibus, & accepit determinationem, quòd
illud est licitum: talis est tutus in conscientia,
quousque fortasse iterum sit admonitus, uel
tali authoritate, uel huiusmodi rationibus,
quibus meritò debeat moueri ad dubitādum,
uel etiam credendum contrarium. hoc est no-
tum, quia facit quod in se est, etiam si igno-
tantia est inuincibilis. Ex his ergo conficiun-
tur propositiones.</P>
<P>&#x00B6; Prima, In<milestone unit="article" n="1" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_154"/> rebus dubiis quilibet tenetur
consultare illos ad quos spectat hæc docere,<-P>

@@0@<filename:W0013-0295.jpg/>
@@1@<SE295>292 DE INDIS INSVLANIS.
<-P>aliâs non est tutus in conscientia, siue illa du-
bia sint in se licita, siue illicita.</P>
<P>&#x00B6; Secunda, Si<milestone unit="article" n="2" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_155"/> post consultationem rei dubię
diffinitum sit à sapientibus illud esse illicitum,
quilibet tenetur sequi sententiam illorum,
& contrarium faciens non excusatur, etiam si
aliâs illud esset licitum.</P>
<P>&#x00B6; Tertia econtrario,<milestone unit="article" n="3" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_156"/> Si post consultationem
rei dubiæ diffinitum sit à sapie&#x0303;tibus illud esse
licitum, qui sequitur sententiam illorum, est
tutus, etiam si aliâs sit illicitum.</P>
<P>&#x00B6; Ergo redeundo ad propositum negotium
barbarorum, nec est de se ita euide&#x0303;ter iniust&#x0169;,
ut non possit disputari de iustitia illius: nec
rursus ita euideter iustum, ut dubitari nō pos-
sit de iniustitia illius: sed in utranque parte&#x0303; ui
detur habere speciem. Nam primùm cùm ui-
deamus totum illud negotium administrari
per uiros & doctos, & bonos, credibile estre-
ctè & iustè omnia tractari. Deinde cùm audia-
mus tot homin&#x0169; cædes, tot spolia hominum
alioqui innoxiorum, deturbatos tot domi-
nos possessionibus, & ditionibus suis priua-
tos, dubitari meritò potest iure an iniuria hæc
facta sint: & sic hæc disputatio non uidetur
omnino superuacanea. & per hoc patet respō-
sio ad obiectionem. Et primùm, dato quòd
nullum esset dubium in tota hac quæstione,
non est nouum disputationes theologicas in-<-P>

@@0@<filename:W0013-0296.jpg/>
@@1@<SE296>DE INDIS INSVLANIS. 293
<-P>stitui de re certa. Nam & disputamus de incar-
natione Domini, & aliis articulis fidei. Non
enim semper disputationes theologicæ sunt
in genere deliberatiuo. Sed pleræque in gene-
re demonstratiuo, id est non ad consultādum,
sed ad docendum susceptæ.</P>
<P>&#x00B6; Quòd si quis occurrat dice&#x0303;s, Licet aliquan-
do fuerint aliqua dubia circa hoc negotium,
fuerunt tamen iam hæc tractata & diffinita
à sapientibus, & sic ex consilio eorum iam
omnia administrari, nec opus esse noua exami
natione: respōdetur primùm, si ita est benedi-
ctus Deus, nec nostra disputatio quicquam
obstat, neque ego mouere uolo nouas quere-
las. Sec&#x0169;dò dico, quòd hæc determinatio non
spectat ad iurisconsultos, uel saltem non ad so
los illos. Quia cùm illi barbari, ut statim di-
cam, nō essent subiecti iure humano, res illo-
rum non sunt examinandæ per leges huma-
nas, sed diuinas, quarum iuristæ non satis pe-
riti ut per se possint huiusmodi quæstiones
diffinire. Nec satis scio, an unquam ad disputa
tionem & determinationem huius quæstio-
nis uocati fuerint Theologi digni, qui audiri
de tāta re possent. Et c&#x0169; agatur de foro cōscie&#x0303;
tiæ, hoc spectat ad sacerdotes, id est ad eccle-
siam, diffinire. unde Deutero. 17. præcipitur
Regi, ut accipiat exemplar legis de manu sacer<marginalia>Deut. 17.</marginalia>
dotis. Tertiò, ut summa rei sit satis examinata<-P>

@@0@<filename:W0013-0297.jpg/>
@@1@<SE297>294 DE INDIS INSVLANIS.
<-P>& certa, nonne in tanto negotio possunt alia
peculiaria dubia occurrere, quæ meritò dispu
tari possent? Itaque non solùm nō otios&#x0169; ali-
quod, & inutile, sed magnoperepretium me-
facturum putarem, si hanc quæstionem pro di
gnitate possem tractare. Redeundo ergo ad
quęstionem, ut exordine procedamus, quæri-
tur primò utrum<milestone unit="article" n="4" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_157"/> essent ueri domini ante ad-
uentum Hispanorum, & priuatim & publice:
id est utrum essent ueri domini priuatarum
rer&#x0169; & possessionum, & utr&#x0169; essent inter eos
aliqui uiri principes. & domini aliorum. Et
posset uideri quòd non. Quia serui non ha-
bent domini&#x0169; rerum: seruus enim nihil suum
habere potest. Instituta per quas. perso. nob.
acquirere liceat. § item uobis. &. ff. de acqui-
rend. hæred. l. placet. unde quicquid acquiri-
tur, domino acquiritur. Institu. de his qui sunt
sui, uel alien. iur. §. nam apud omnes. Sed bar-<marginalia>Aristo.</marginalia>
bari isti sunt serui. Probatur. nam ut Aristo. 1.<marginalia>Ethi. 1.</marginalia>
Ethico. elegāter & accuratè tradit, aliqui sunt
natura serui quibus, scilicet melius est serui-
re, quàm imperare. ii autem, quibus ratio non
sufficit ad regendum etiam seipsos, sed solùm
ad iussa capessendum, & quorum uis magis in
corpore est quàm in animo. Sed profectò si ali
qui tales sunt, maximè isti barbari, qui re uera
par&#x0169; distare uidentur à brutis animantibus, &
omnino sunt inhabiles ad regendum: & sine<-P>

@@0@<filename:W0013-0298.jpg/>
@@1@<SE298>DE INDIS INSVL ANIS. 295
<-P>dubio meliùs est illis ut regātur ab aliis, quàm
ut se ipsos regant. Et Aristo. dicit iustum natu<marginalia>Aristo.</marginalia>
rale esse, ut tales seruiant. ergo tales non pos-
sunt esse domini. Nec obstat, quòd ante adue&#x0303;-
tum Hispanorum non haberent alios domi-
nos: non enim repugāt, seruum esse sine do-
mino. ut notat glo. in. l. si usum fructum. ff. de-
liberali causa. Imò habetur expressè in ipsa le-
ge, & est casus expressus in. l. quod seruus. de-
seruo. stipulatio. de seruo, qui à domino reli-
ctus est, & à nullo occupatus, quòd potest à
quocunque occupari. si ergo erant serui, po-
tuerunt ab Hispanis occupari.</P>
<P>&#x00B6; In cotrarium est, Quia illi erant in pacifica
possessione rer&#x0169; & publicè & priuatim: ergo
omnino (nisi contrarium constet) habendi
sunt pro dominis, neque indicta causa posses-
sione deturbandi. Pro solutione nolo reuoca-
re in propositum multa, quæ à doctoribus tra
duntur de diffinitione dominii, quæ à me
etiam latè adducta sunt in materia de restitu-
tione, 4. dis. 15. & secunda secundæ, q. 62. Illa in
quam prætereo, ne occasione illorum omit-
tam magis necessaria. Et ideo his prætermis-
sis notandum, quòd si barbari non haberent
dominium, non uidetur quòd possit præten-
di alia causa, nisi uel quia sunt peccatores, uel
quia infideles, uel quia amentes, uel insensati.
Fuerunt ergo aliqui,<milestone unit="article" n="5" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_158"/> qui defendebant, quòd<-P>

@@0@<filename:W0013-0299.jpg/>
@@1@<SE299>296 DE INDIS INSVLANIS.
<-P>titulus dominii est gratia, & per consequens
quòd peccatores, saltem mortali peccato, nul-
lum habent dominium in quacunquere. Iste
fuit error pauperum de Lugduno, siue Valde&#x0303;-<marginalia>Vuicleff.</marginalia>
sium, & postea Iohannis Vuicleff. Cuius unus
error damnatus in cōcilio Constantien. fuit,
Nullus est dominus ciuilis, d&#x0169; est in peccato<marginalia>Armachus.</marginalia>
mortali. Eadem fuit sententia Armachani libr.
10. de quæstio. Arme. c. 4. & in dialogo. Defen
sorium pacis. & probat Armac. quia tale domi<marginalia>Oseæ. 8.</marginalia>
nium reprobatur à Deo. Oseæ. 8. Ipsi regna-
uerunt, & non ex me, principes extiterunt, &
non cognoui. Et subiungitur causa, Arge&#x0303;tum
& aurum suum fecerunt sibi idola ut interi-
rent, &c. Et ideo, inquit, tales carent iusto do
minio apud Deum. Certum est autem omne
domini&#x0169; esse authoritate diuina, cùm ipfe sit
creator omnium, neque aliquis possit habere
dominium nisi cui ipse dederit. Nō est autem
consentaneum, ut det inobedie&#x0303;tibus, & trans-
gressoribus præceptor&#x0169; suorum: sicut & prin-
cipes humani non dant sua bona, ut uillas, aut
castra rebellibus, & si dederint auferunt. Per
humana autem debemus iudicare de diuinis.
Rom. 1. ergo ita Deus nō concedit dominium<marginalia>m. 1.</marginalia>
inobedientibus. Vnde in signum huius Deus<marginalia>1. Reg. 15. &|16.</marginalia>
aliquando tales proiicit à principatu, ut Sau-
lem. 1. Reg. 15. & 16. & de Nabuchodonosor. &<marginalia>Daniel. 4.|&. 5.</marginalia>
Balthasar, Dani. 4. &. 5. Ite&#x0303; Genes. 1. Faciamus<-P><marginalia>Gene. 1.</marginalia>

@@0@<filename:W0013-0300.jpg/>
@@1@<SE300>DE INDIS INSVLANIS. 297
<-P>hominem ad imaginem & similitudinem no-
stram ut præsit piscibus maris, &c. Apparet &#xA759;
dominium fundetur in imagine Dei, sed hæc
non est in peccatore, aliâs esset filius: filii aute&#x0303;
sunt propter imaginem patris, ergo nō est do
minus. Item talis committit crimen læsæ maie
statis, ergo meretur perdere dominium. Item
August. dicit, quòd peccator non est dignus<marginalia>August.</marginalia>
pane, quo uescitur. Item Dominus dederat pri
mis parentibus dominium paradisi, & ratione
peccati priuauit eos, Genes. 1. ergo. Verum est,
quòd tam Vuicleff, quàm Armachanus non
distinctè loquuntur, & uidentur potiùs loqui
de dominio superioritatis, quod est princi-
p&#x0169;. Sed quia argumenta æqualiter proced&#x0169;t de
omni dominio, ideo uide&#x0303;tur sentire de omni
dominio generaliter. & ita intelligit illorum<marginalia>Conradus.</marginalia>
sententiam Conradus libro 1. q. 7. & satis cla-
rè dicit Armachus. Qui ergo sequeretur hāc
sententiam, posset dicere, quòd barbari non
erant in peccato mortali.</P>
<P>&#x00B6; Sed contra hanc sententiam ponitur pro-
positio, Peccatum<milestone unit="article" n="5" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_159"/> mortale non impedit do-
minium ciuile, & uerum dominium. Hæc pro
positio licet sit determinata in concilio Con<marginalia>Almain.</marginalia>
stantiæ, probatur tame&#x0303;. Primò arguit Almain.
4. distin. 15. q. 2. ex Aliaco, quia tunc existens
in peccato mortali, & constitutus in extrema
necessitate esset perplexus, quia tenetur come<-P>

@@0@<filename:W0013-0301.jpg/>
@@1@<SE301>298 DE INDIS INSVLANIS.
<-P>dere panem: & si non habet dominium, acci-
pit alienum. ergo non potest euadere morta-
le. Sed hoc argumentum parum procedit, pri-
mùm neque Armachanus, neque VVicleff ui-
de&#x0303;tur loqui de dominio naturali sed ciuili. Se
cundò negatur consequentia, & diceretur,
quòd in casu necessitatis posset alienum acci-
pere. Tertio, Non est perplexus, quia potest
p&#x0153;nitere. & ideo aliter arguitur. Primò, Quia
si peccator nō habet dominium ciuile, de quo
uidentur loqui, ergo nec naturale. cōsequens
est falsum, ergo. Probo consequentiam, Quia
etiam dominium naturale est ex dono Dei, si-
cut ciuile: imò plus, quia ciuile uidetur esse de
iure humano. ergo si propter offensam Dei
homo perderet dominium ciuile, eadem ratio
ne perderet etiam dominium naturale. Falsi-
tas autem probatur, Quia non perdit domi-
nium super proprios actus, & super propria
membra. habet enim peccator ius defendendi
propriam uitā. Secundò, Scriptura sacra sæpe
nominat reges illos, qui mali erāt, & peccato-
res, ut patet de Salomone, Achab. & aliis mul<marginalia>3. Regu.</marginalia>
tis: nō est a&#x0169;t rex qui non est dominus: ergo.
Tertiò conuerto argumentum factum pro
parte contraria, Dominium fundatur in ima-
gine Dei: sed homo est imago per naturam, sci
licet per potentias rationales. ergo non perdi
tur per peccatum mortale. Minor probatur ex<-P>

@@0@<filename:W0013-0302.jpg/>
@@1@<SE302>DE INDIS INSVLANIS. 299
<-P>Augusti. libro 9. de trini. & ex doctoribus.<marginalia>Augusti.</marginalia>
Quartò, Dauid uocabat Saulem dominum
suum, & regem tempore quo persequebatur.
1. Reg. 16. & aliis locis. imò tempore Dauid ali<marginalia>1. Regu. 16.</marginalia>
quando peccauit, nec perdidit regnum. Quin
tò, Genes. 49. Non auferetur sceptrum de Iu-<marginalia>Genes. 49.</marginalia>
da, nec dux de femore eius donec ueniat, qui
mittendus est, &c. & tum multi fuer&#x0169;t mali re
ges. ergo. Sextò, Potestas spiritualis non perdi
tur per peccat&#x0169; mortale, ergo nec ciuilis, quia
multo minus uidetur fundari in gratia, quàm
spiritualis. Antecedens autem patet, quia pre-
sbyter malus consecrat eucharistiam, & malus
episcopus sacerdotes, ut certum est: licet Vui-
cleff neget, concedit tame&#x0303; Armachanus. Item
1. Pet. 2. Obedite præpositis uestris, non tan-<marginalia>1. Pet. 2.</marginalia>
tùm bonis, sed etiam dyscolis. Vltimo, Nullo
modo est uerisimile, cùm sit præceptum obe-
dire principibus, ad Roma. 13. & 1. P. 2. & non<marginalia>Rom. 13.</marginalia>
capere alienum, quòd uoluerit Deus quòd<marginalia>1. Pet. 2.</marginalia>
esset ita incertum, quòd essent ueri principes,
& domini. Et in summa, hæc est manifesta hæ
resis: & sicut Deus solem suum oriri facit su-
per bonos & malos, & pluit super iustum &
iniustum: ita bona temporalia dedit bonis &
malis, nec disputatur eo quòd dubitetur, sed
ut crimine ab uno, id est à tam amenti hæresi
discamus omnes hæreticos.</P>
<P>&#x00B6; Sed restat, utrum<milestone unit="article" n="7" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_160"/> saltem ratione infidelita-<-P>

@@0@<filename:W0013-0303.jpg/>
@@1@<SE303>300 DE INDIS INSVLANIS.
<-P>tis perdatur dominium. Et uidetur quòd sic,
quia hæretici nō habent dominium: ergo nec
alii infideles, quia non uidentur esse melioris
cōditionis. Antecedens autem patet ex c. cùm
secundum. de hæret. libr. 6. ubi cauetur, quòd<marginalia>Lib. 6.</marginalia>
bona hæreticorum ipso iure sunt confiscata.
Respondeo per propositiones. Prima, Infideli
tas non est impedimentum, quo minus aliquis
sit uerus dominus. Hæc cōclusio est S. Tho. se
cunda secundæ, q. 10. ar. 12. Et probatur etiam
primò. Quia Scriptura uocat reges aliquos in-
fideles, ut Sennacherib, & Pharaonem, & mul<marginalia>S. Tho.</marginalia>
tos alios reges. Item quia grauius peccatum est
odium Dei, quàm infidelitas. sed per odium,
&c. Item Paul. ad Roma. 13. & Petr. 1. Pet. 2. iu-<marginalia>Rom. 13.</marginalia>
bent præstare obedientiam principibus, quia<marginalia>1. Pet. 2.</marginalia>
tunc erant omnes infideles, & seruos obedire
dominis. Item Tobias iubebat reddi agnum à
Gentilibus captum tanquam furtiuum Tob.<marginalia>Tob. 2.</marginalia>
2. quod non esset, si Gentiles non haberent
dominium. Item Ioseph fecit totam terram
Aegypti tributariam Pharaoni, qui erat infide
lis, Genes. 47. Item ratione S. Tho. Quia fides<marginalia>Genes. 47.</marginalia>
non tollit nec ius naturale, nec humanum,
sed dominia sunt uel de iure naturali, aut hu-
mano. ergo non tolluntur dominia per dese-
ctum fidei. Et tandem iste est ita manifestus
error, sicut præcedens, & est hæreticum. Ex
quo patet, quòd nec à Saracenis, nec à Iudęis,<-P>

@@0@<filename:W0013-0304.jpg/>
@@1@<SE304>DE INDIS INSVLANIS. 301
<-P>uel aliis infidelibus licet capere res quas possi
dent, perse loque&#x0303;do, id est quia infideles sunt:
sed est furtum, uel rapina, non minus quàm à
Christianis.</P>
<P>&#x00B6; Sed quia peculiaris difficultas est de hæresi,
sit secunda propositio, Stando<milestone unit="article" n="8" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_161"/> in iure diui-
no, hæreticus non amittit dominium bono-
rum, hæc est omnium, & est nota. Cum enim
amissio bonorum sit p&#x0153;na, & nulla est p&#x0153;-
na de lege diuina pro isto statu, constat stan-
do in iure diuino non amitti bona propter
hæresim. Item patet hæc propositio ex prima.
Nam si propter aliam infidelitatem non perdi
tur dominium, nec propter hæresim, cùm ni-
hil sit cautum specialiter de hæresi quantum
ad hoc in iure diuino. Sed<milestone unit="article" n="9" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_162"/> utrum de iure hu-
mano? Conradus quidem libr. 1. q. 7. con. 2. &<marginalia>Conradus.</marginalia>
3. uidetur tenere quòd hæreticus ipso facto
perdit dominium bonorum suorum: ita quòd
in foro conscientiæ cadit à dominio. Ex quo
infert, quòd nec potest alienare, & alienatio
non tenet, si fiat. Probatur ex illo c. cùm secun
dum leges. ubi propterea præmittit, quòd pro
pter aliqua crimina secundum leges, eo ipso
suarum rerum dominium authores delictor&#x0169;
perdunt. & papa determinat, quòd idem sit
pro crimine hæresis. & idem uidetur tenere<marginalia>Iohan. Ant|l. 4. C. de hæ|reti.</marginalia>
Iohan. Andr. in d. c. cùm secundum. & uidetur
haberi ex l. 4. C. de hæret. ubi interdicitur hæ-<-P>

@@0@<filename:W0013-0305.jpg/>
@@1@<SE305>302 DE INDIS INSVLANIS.
<-P>reticis uenditio, & donatio, & omnis contra-
ctus bonorum suorum.</P>
<P>&#x00B6; Item leges obligant in foro conscientiæ, pri
ma secundæ q. 96. articu. 4. sed pro declaratio-
ne sit tertia propositio, Hæreticus<milestone unit="article" n="10" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_163"/> à die com
missi criminis incurit confiscationem bono-
rum. Ita tenent communiter doctores & est
determinatio Directo. libr. 3. titulo 9. & sum-<marginalia>Directo.</marginalia>
ma Baptistiana in uerbo absol. §. 17. & uidetur<marginalia>Baptista</marginalia>
diffinitum in illo. c. cùm secundum leges & in
d. l. 4. C. de hæret.</P>
<P>&#x00B6; Quarta propositio,<milestone unit="article" n="11" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_164"/> Nihilominus quam-
uis constet de crimine, ante tamen condemna
tionem non licet fisco occupare bona hæreti-
corum. Hæc est etiam omnium, & est determi
natio dicti c. cum secundum. Imò esset contra
ius diuinum, & naturale, ut p&#x0153;na daretur exe
cutioni antequam quis condemnetur. Sequi-
tur ex tertia conclusione, quòd<milestone unit="article" n="12" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_165"/> condemna-
tione facta etiam post mortem, retroagitur
confiscatio ad tempus commissi criminis ad
quamcunque peruenerit potestatem. Hoc co-
rollari&#x0169; est etiam omni&#x0169;, & particulariter Pa-
normi. in c. fi. de hęreticis. Secundò sequitur,
quòd<milestone unit="article" n="13" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_166"/> uenditiones, donationes, & omnis alia
alienatio bonorum à die commissi criminis
sunt inualidæ. itaque facta condemnatione,
omnes rescinduntur à fisco, etiam pretio non
restituto emptoribus. Etiam hæc est omnium<-P>

@@0@<filename:W0013-0306.jpg/>
@@1@<SE306>DE INDIS INSVLANIS. 303
<-P>& Panormita. ubi. s̄. & patet ex d. l. 4. C. de hæ-
reticis.</P>
<P>&#x00B6; Quinta propositio, Nihilominus<milestone unit="article" n="14" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_167"/> hæreti-
cus est dominus in foro conscientiæ antequā
condemnetur. Hæc propositio uidetur contra
Conrad. & Direct. & Iohan. Andr. sed tamen
est propositio Syluest. in uerbo, hæres. §. 8. Et<marginalia>Syluest.</marginalia>
tenet illam, & disputat ad longum Adrian.
quot. 6. q. 2. & idem uidetur Caieta. in summa
in uerbo p&#x0153;na. Et probatur primò, Quia hoc
ipsum scilicet, priuari in foro conscientiæ est
p&#x0153;na. ergo nullo modo debet infligi ante cō-
demnationem: nec satis scio an ius humanum
hoc posset facere. Item probatur manifestè,
Quia ut patet in illo c. cùm secundum leges.
eodem modo sunt confiscata bona ipso facto
propter incestas nuptias. Item si mulier inge-
nua rapta nubat raptori: imò si quis de merci-
bus importatis nō soluat uectigalia consueta,
ipso facto bona cōfiscantur. Item qui illicitas
merces exportat, ut arma, ferrum, ad Sarace-
nos: ut patent omnia ista in. d. c. cùm sec&#x0169;dum<marginalia>c. cum secui|dum.</marginalia>
leges & c. de incestis nuptiis. l. cum ancillis. &
C. de raptu uirgi. l. una. & de Iudęis. c. ita quo-<marginalia>c. de rapto</marginalia>
rundam. & ff. de uectig. l. fin. Imò papa in d. c.
cum secundum. expressè dicit, quòd sicut est
confiscatio in illis casibus, ita uult quòd fiat
propter hæresim. Sed nullus negat, quin ince-
stuosus, & raptor, & deferens arma Saracenis,<-P>

@@0@<filename:W0013-0307.jpg/>
@@1@<SE307>304 DE INDIS INSVLANIS.
<-P>& non soluens uectigalia, quin maneat uerus
dominus bonorum suorum in foro conscien-
tiæ: quare ergo non conuenienter dicunt de
hæretico? & ipse Conradus etiam eodem mo-
do dicit de illis casibus, & de hæretico. & gra-
uius esset cogere hominem iam emendatum
ab hęresi, restituere bona fisco. Sequitur corol
larium, quòd<milestone unit="article" n="15" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_168"/> hæreticus potest licitè uiuere
ex bonis suis. Secundò sequitur item, quòd
<milestone unit="article" n="16" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_169"/>titulo gratioso potest transferre bona sua, pu
ta donādo. Sequitur tertiò, &#xA759;<milestone unit="article" n="17" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_170"/> titulo oneroso
puta uendendo, aut dando in dotem, si crime&#x0303;
posset uenire in iudicium, nō licet transferre.
Patet, quia decipit emptorem, & ponit eum
in periculo perde&#x0303;di & rem & pretium, si ue&#x0303;di
tor condemnetur. Vltimò sequitur, quòd<milestone unit="article" n="18" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_171"/> si
re uera non esset periculum confiscationis,
posset etiam licitè titulo oneroso alienare, ut
qui esset hæreticus in Germania, catholicus
posset licitè emere ab illo. Graue esset, &#xA759; non
posset licitè in aliqua ciuitate Lutheranorum
si quis est catholicus, emere agrum ab hæreti-
co, nec uendere illi: quod tamen necessario es-
set dicendum, si omnino hæreticus non est do
minus in foro conscientiæ.</P>
<P>&#x00B6; Ex omnibus his sequitur conclusio, Quòd
<milestone unit="article" n="19" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_172"/>barbari nec propter peccata alia mortalia,
nec propter peccat&#x0169; infidelitatis nō impediun
tur quin sint ueri domini, tam publicè quàm<-P>

@@0@<filename:W0013-0308.jpg/>
@@1@<SE308>DE INDIS INSVLANIS. 305
<-P>nec hoc titulo possunt à Christianis occupari
bona & terræ illorum, ut latè & eleganter de-
ducit Caiet. secunda sec&#x0169;dæ. q. 66. ar. 8. Restat<marginalia>Caieta.</marginalia>
an ideo non essent domini, quia sunt insensa-
ti, uel amentes. Et circa hoc dubium est, an
<milestone unit="article" n="20" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_173"/>ad hoc ut aliquis sit capax dominii, requira-
tur usus rationis. & Cōradus quide&#x0303; libro, 1. q.<marginalia>Conradus.</marginalia>
6. ponit conclusionem, quòd dominium con-
uenit creaturæ irrationabili tā sensibili quàm
insensibili. Probatur, Quia dominium nihil
aliud est quàm ius utendi re in usum suum:
Sed bruta habent ius super herbas, & plantas.
Genes. 1. Ecce dedi uobis omnem herbam af-<marginalia>Genes. 1.</marginalia>
ferentem semen super terrā, & uniuersa ligna,
quæ habent in semetipsis sementem generis
sui, ut sint uobis in escam, & cunctis animāti-
bus terræ. Item astra habent ius illuminandi,
Gene. 1. Posuit ea in firmamento cæli, ut luce-<marginalia>Genes. 1.</marginalia>
rent, ac præessent diei, ac nocti. Et leo habet
dominium super omnia animalia gressibilia,
unde & rex animantium uocatur. Et aquila
est domina inter uolucres. unde Psal. 103. Hero<marginalia>Psall. 103.</marginalia>
dii domus dux est eorum. Eiusdem sententiæ<marginalia>Syluest.</marginalia>
est Syluest. in uerbo dominium, in principio,
ubi dicit, quòd elementa dominantur inuice&#x0303;.</P>
<P>&#x00B6; Sed respondeo per propositiones. Prima,
Creaturæ irrationales non possunt habere
dominium. Patet, quia dominium est ius, ut
fatetur etiam Conrad. sed creaturæ irrationa-<-P>

@@0@<filename:W0013-0309.jpg/>
@@1@<SE309>306 DE INDIS INSVLANIS.
<-P>les nō possunt habere ius: ergo nec domini&#x0169;.
probatur minor, quia nō poss&#x0169;t pati iniuriā,
ergo nō habent ius. Probatur assumpt&#x0169;, Quia
qui prohiberet lupum, aut leonem à pręda, uel
bouem à pastu, nō faceret ei iniuriam, nec qui
claudit fenestram ne sol illuminet, facit iniu-
riam soli. Et confirmatur, Quia si bruta habe&#x0303;t
dominium, ergo qui tolleret herbam à ceruo,
faceret furt&#x0169;, quia caperet alienum inuito do
mino. Item, Feræ non habent dominium sui,
ergo multominus aliarum rerum. Assumpt&#x0169;
probatur, Quia licet eas impune interficere
etiā animi gratia: unde etiā Philo. 1. politi. &#xA759; ue
natio ferar&#x0169; est iusta & naturalis. Item, ipsæ,
feræ & omnia irrationalia, sunt hominis per
proprietare&#x0303;, multo magis quàm serui. ergo si
serui nō possunt habere aliquid su&#x0169;, multo-
minus irrationalia. Et confirmatur propositio
authoritate S. Tho. prima sec&#x0169;dæ, q. 1. ar. 1. & 2.
& q. 6. ar. &. 1. contra Gent. c. 110. sola creatura
rationalis habet domini&#x0169;sui actus, quia ut ipse
etiā dicit prima primæ, q. 82. ad. 3. per hoc ali-
quis est dominus suor&#x0169; actu&#x0169;, quia potest hoc
uel illud eligere. Vnde etiam, ut ibidem dicit,
appetitus circa ultimum finem nō sumus do-
mini. si ergo bruta nō habent dominium su o-
rum actuum, ergo nec aliarum rerum. Et licet
disputatio uideatur de nomine, certè hoc est
ualde impropriè loqui, & præter communem<-P>

@@0@<filename:W0013-0310.jpg/>
@@1@<SE310>DE INDIS INSVLANIS. 307
<-P>modum loque&#x0303;di tribuere dominium irratio-
nalibus. Non enim dicimus aliquem esse do-
minum, nisi eius, quod situm est in sua faculta
te. Ita enim loquimur, Non est in mea faculta-
te, non est in mea potestate, quando non sum
dominus. Bruta autem  cùm non moueant se,
sed potiùs moueātur, ut S. Tho. ait prima se-
cundæ, ubi suprà: eadem ratione nec habe&#x0303;t do
minium. Nec ualet quod Syluest. dicit, quòd
dominium aliquando nō dicit ius, sed solam
potentiam. & hoc modo ignis habet domi-
nium in aquam: si enim hoc satis est ad domi-
nium, ergo latro habet dominium ad interfi-
ciendum hominem, quia habet potentiam ad
hoc, & fur habet potentiam ad capiendum pe-
cuniam. Quòd autem dicit astra dominari, &
leonem esse regem, cert&#x0169; est dictum metapho-
ricè, & per translationem.
<P>&#x00B6; Sed<milestone unit="article" n="21 ̋rendition="#asterisk" xml:id="s4013_174"/> potest uideri dubium de puero ante
usum rationis an possit esse dominus. Quia
uidetur nihil differre ab irrationalibus: &
Apostolus ad Galat. 4. Quanto tempore hæ-<marginalia>Gala. 4.</marginalia>
res paruulus est, nihil differt à seruo. Sed ser-
uus nō est dominus, ergo, &c. Sed sit secunda
Propositio, Pueri ante usum rationis possunt
esse domini. Hoc patet, Quia possunt pati in-
iuriam, ergo habent ius rerum. ergo & domi-
nium, quod nihil aliud est, quàm ius. Item bo-
na pupillorum non sunt in bonis tutorum: &<-P>

@@0@<filename:W0013-0311.jpg/>
@@1@<SE311>308 DE INDIS INSVLANIS.
<-P>habent dominos, ergo pupillos. Ite&#x0303;, pueri sunt
hæredes. Sed hæres est &#xA757; succedit in ius defun
cti, & qui est dominus hæreditatis. l. cum hæ-
res. ff. de diuer. & tempora. pręscrip. & inst. de
hæred. qualita. & differentia. §. fin. Item dixi-
mus, &#xA759; fundament&#x0169; dominii est imago Dei,
quæ adhuc est in pueris. & Apostolus eode&#x0303; lo
co Gala. 4. Quanto te&#x0303;pore hæres paruulus est,
nihil differt à seruo, cùm sit dominus omni&#x0169;.
Nec est idem de creatura irrationali, quia puer
non est propter alium, sed propter se, sicut est
brutum.</P>
<P>&#x00B6; Sed<milestone unit="article" n="22" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_175"/> de amentibus quid? Dico de perpetuò
amentibus quòd nec habe&#x0303;t, nec est spes habitu
ros usum rationis: sít que tertia propositio.</P>
<P>&#x00B6; Videtur adhuc quòd possint esse domini,
quia possunt pati iniuriam: ergo habent ius.
sed hoc remitto ad iuriscōsultos, utrum pos-
sint habere dominium ciuile, & quic quid sit
de hoc, sit ad proposit&#x0169;. Quarta propositio,
Nec<milestone unit="article" n="23" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_176"/> ex hac parte impediuntur barbari ne sint
ueri domini. Probatur, Quia secund&#x0169; rei ueri-
tatem non sunt amentes, sed habent pro suo
modo usum rationis. Patet, Quia habent ordi
nem aliquem in suis rebus, postquam habent
ciuitates, quæ ordine constant, & habent ma
trimonia distincta, magistratus, dominos, le-
ges, opificia, commutationes, quæ omnia re-
quirunt usum rationis: item religionis specie&#x0303;:<-P>

@@0@<filename:W0013-0312.jpg/>
@@1@<SE312>DE INDIS INSVLANIS. 309
<-P>item nō errant in rebus, quæ aliis sunt euiden
tes, quod est indicium usus rationis. Ite&#x0303; Deus
& natura non deficiunt in necessariis pro ma-
gna parte speciei: præcipuum autem in homi-
ne est ratio, & frustra est potentia, quæ non
reducitur ad act&#x0169;. Item fuissent sine culpa sua
tot millibus annor&#x0169; extra statum salutis, cùm
essent nati in peccato, & non habere&#x0303;t baptis-
mum, nec usum rationis ad quære&#x0303;dum neces-
saria ad salutem, unde quòd uideantur tam in-
sensati & hebetes, puto maxima ex parte ue-
nire ex mala & barbara educatione, cùm etiā
apud nos uideamus multos rusticorum parum
differentes à brutis animantibus. Restat ergo
ex omnibus dictis, quòd sine dubio barbari
erāt & publicè & priuatim ita ueri domini,
sicut Christiani: nechoc titulo potuerunt spo
liari aut principes, aut priuati rebus suis, &#xA759; nō
essent ueri domini. Et graue esset negare illis,
qui nihil iniuriæ unquam fecerunt, quod cō-
cedimus Saracenis, & Iudæis perpetuis hosti-
bus religionis Christianæ: quos nō negamus
habere uera dominia rer&#x0169; suarum, si aliâs non
occupauerunt terras Christianorum.</P>
<P>&#x00B6; Superest respondere ad argumenta in con-
trarium, ubi arguebatur, quòd isti uidentur
serui à natura, quia parum ualent ratione ad
regendum etiam seipsos. Ad hoc respondeo,
quòd certe Aristoteles non intellexit, quòd<-P>

@@0@<filename:W0013-0313.jpg/>
@@1@<SE313>310 DE INDIS INSVLANIS.
<-P>tales, qui parum ualent ingenio, sint natura
alieni iuris, & non habeant dominium, &
sui & aliarum rerum: hæc enim est seruitus
ciuilis & legitima, qua nullus est seruus à na-
tura. nec uult Philosophus quòd si qui sunt
natura parum mente ualidi, quòd liceat occu-
pare patrimonia illorum, & illos redigere in
seruitutem, & uenales facere: sed uult docere,
quòd à natura est in illis necessitas, quia indi-
gent ab aliis regi & gubernari: & bonum est
illis subdi aliis, sicut filii indigent subiici pa-
re&#x0303;tibus ante adultam ætatem, & uxor uiro. Et
quòd hæc sit intensio philosophi, patet: quia
eodem modo dicit, quòd natura sunt aliqui
domini, scilicet qui ualent intellectu. Certum
est autem, quòd non intelligit, quòd tales pos-
sent sibi arripere imperi&#x0169; in alios illo titulo,
&#xA759; sint sapientiores, sed quia natura habent fa-
cultatem ut possint imperare & regere. Et sic,
dato quòd isti barbari sint ita inepti & hebe-
tes, ut dicitur: non ideo negandum est habe-
re uerum dominium, nec sunt in numero ser-
uorum ciuilium habendi. Verum est, quòd ex
hac ratione & titulo posset oriri aliquod ius
ad subiiciendum eos, ut infrà dicemus.</P>
<P>&#x00B6; Restat cōclusio certa, Quòd<milestone unit="article" n="24" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_177"/> antequā Hi-
spani ad illos uenissent, illi erant ueri domini,
& publicè & priuatim. Supposito ergo quòd
sunt uel erant ueri domini, superest uidere<-P>

@@0@<filename:W0013-0314.jpg/>
@@1@<SE314>DE INDIS INSVLANIS. 311
<-P>quo titulo potuerint Hispani uenire in posses
sione&#x0303; illius regionis: & primò referam titulos
qui possint prætendi, sed non idonei nec legi
timi. Secundò ponam alios titulos legitimos,
quibus potuerint barbari uenire in ditionem
Hispanorum. Sunt autem septem tituli, qui
possunt prætendi, sed non idonei, sempte&#x0303; au-
tem alii uel octo iusti & legitimi.</P>
<P>&#x00B6; Primus ergo titulus posset esse, quòd Im-
perator est dominus mundi: & sic dato, quòd
te&#x0303;pore præterito fuisset aliquid uitii, iam esset
purgatum in Cæsare imperatore Christianis-
simo. Nam dato &#xA759; ita sit, quòd sint ueri domi-
ni, possent habere superiores dominos, sicut
inferiores principes habe&#x0303;t regem, & aliqui re
ges habe&#x0303;t imperatorem, unde in eandem rem
possunt plures habere dominium: unde illa
distinctio iuristarum, Dominium, altum, bas-
sum, directum, utile, merum, mixtum. Dubita-
tur ergo utrum isti haberent dominum supe-
riorem. Et quia non potest esse dubium nisi
de Imperatore, aut de papa, de istis dicemus.
Et primò de Imperatore. Et uidetur quòd Im-
perator sit totius orbis dominus, & per con-
sequens etiam barbarorum. Primùm ex com-
muni appellatione, quam tribuunt Imperato-
ri, Diuo Maximiliano, aut Carolo semper Au
gusto, orbis domino. Item, Exiit edictum à
Cæsare augusto, ut describeretur uniuersus<-P>

@@0@<filename:W0013-0315.jpg/>
@@1@<SE315>312 DE INDIS INSVLANIS.
<-P>orbis, Luc. 2. Sed non debent esse peioris con-<marginalia>Luc. 2.</marginalia>
ditionis Imperatores Christiani. Item, Domi-
nus uidetur iudicasse Cæsare&#x0303;, esse uer&#x0169; domi-
n&#x0169; Iudæor&#x0169;. Reddite, inquit, quæ sunt Cæsa-
ris, Cæsari, &c. Luc. 20. nō uidetur aute&#x0303; quòd<marginalia>Luc. 20,</marginalia>
ius posset habere, nisi quia Imperator. ergo. De<marginalia>Bar.</marginalia>
hoc Bart. in extrauagāt. ad reprimen. quæ est
Henri. 7. tenet exp essè, quòd imperator de iu
re est totius orbis dominus. Et ide&#x0303; tenet glos.
in c. per uenerabil. qui filii sint legi. Et item ad
longum glo. in c. uenerabil. de electio. & pro-
bant primò. 8. q. 1. in apibus, ubi Hieronymus
dicit, quòd in apibus unus est rex, & in mun-
do unus Imperator. Ite&#x0303; ff. ad. l. Rhodi. l. depre-
catio. ubi Imperator Antonin&#xA770; dicit, Ego qui-
dem mundi dominus. Et in l. bene à Zenone.
C. de quadru. præscrip. omnia principis esse
intelliguntur. Et posset etiam probari: quia
Adam primò, & postea Noe&#x0308; uide&#x0303;tur fuisse do
mini orbis, Genes. 1. Faciamus hominem ad<marginalia>Genes. 1.</marginalia>
imaginem & similitudinem nostram, ut præ-
sit piscib&#xA770; maris, & uolatilibus cæli, uniuersæ-
q&#x0301;ue terrę, &c. & infrà, Crescite, & inultiplica-
mini, et replete terrā, & subiicite eā, &c. Et ide&#x0303;
in sententia dictum est Noe&#x0308; Gene. 8. Sed illi
habuer&#x0169;t successores, ergo. Item quia non est
crede&#x0303;dum, quin Deus instituerit in orbe opti-
mum genus gubernationis, Psal. 103. Omnia
in sapientia fecisti. Sed illud est Monarchia, ut<-P>

@@0@<filename:W0013-0316.jpg/>
@@1@<SE316>DE INDIS INSVLANIS. 313
<-P>S. Tho. egregiè disputat, de regi. princi. libr. 1.
c. 2. & uidetur sentire Arist. 3. Politi. ergo uide
tur quòd ex institutioue diuina debeat esse
unus Imperator in orbe. Item ea quæ sunt præ
ter naturā, debe&#x0303;t imitari naturalia. sed in natu
ralibus est semper unus rector, ut in apibus, in
corpore cor, in anima una ratio. ergo ita de
bet esse in orbe unus rector, sicut unus Deus.</P>
<P>&#x00B6; Sed hæc opinio est sine aliquo fundame&#x0303;to.
Et ideo sit prima cōclusio. Imperator<milestone unit="article" n="25" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_178"/> non est
dominus totius orbis. Probatur, Quia domi-
nium non potest esse nisi uel iure naturali, uel
diuino, uel humano. Sed nullo tali est domi-
nus orbis, ergo. Minor probatur, primum de
iure naturali, quia ut bene dicit S. Tho. 1. p. q.
92. articu. 1. ad secundum, & q. 96. articu. 4. In
iure naturali homines liberi sunt, excepto do-
minio paterno, & maritali. De iure enim natu
rali pater habet dominium supra filios, & ma-
ritus in uxorem. Ergo nullus est qui iure natu
rali habeat imperium orbis. Et, sicut etiam di-
cit secunda sec&#x0169;dæ, q. 10. articu. 10. dominium
& prælatio introducta sunt iure humano, er-
go nō sunt de iure naturali: nec esset maior ra-
tio quare hoc dominium conueniret Germa-
nis magis quàm Gallis. Et Aristo. 1. Politi. Du
plex est potestas, una familiaris, ut patris ad fi-
lios, uiri ad uxorem, & hæc est naturalis. Alia
est ciuilis, quæ licet à natura quide&#x0303; habeat or-<-P>

@@0@<filename:W0013-0317.jpg/>
@@1@<S317>314 DE INDIS INSVLANIS.
<-P>tum, & ideo potest dici de iure naturæ, ut S.
Tho. de regimi. prin. c. 1. libr. 1. est enim homo
animal ciuile: non tamen natura sed lege con-
stituta est. De iure autem diuino ante aduen-
tum Christi redemptoris non legimus fuisse
imperatorem & dominum mundi, quamuis
gloss. illa Bar. in extrauagan. ad reprimend. ad-
ducat de Nabuchodonosor, Dani. 9. de quo
dicitur, Tu rex regum es, deus cæli, regnum,
fortitudinem, gloriam, & imperium dedit ti-
bi, & omnia in quibus habitarent filii homi-
num. Sed certum est, quòd nec Nabuchodo-
sor accepit imperium specialiter à Deo, sed eo
modo quo alii principes. Rom. 13. Omnis po-
testas à domino Deo est. & Prouerb. 8. Per me
reges regnant, & legum conditores iusta de-
cernunt. Nec etiam habuit imperium iure in
totum orbem, ut putat. Barto. nam Iudæi non
erant ei subiecti iure. Item ex hoc ipso patet,
quòd nullus erat de iure diuino dominus to-
tius mundi, quia gens Iudæorum erat libera
ab omni alienigena, imò erat prohibitum in
lege, ut haberent dominum alienigenam Deu.
17. Non poteris alterius gentis hominem re-
gem facere. Et quamuis S. Tho. de regi. princi.
lib. 3. c. 4. & 5. uidetur dicere, quòd imperium
Romanorum fuit à Deo traditum propter iu-
stitiam illorum & amorem patriæ, & propter
optimas leges, quas habebant, hoc non est in-<-P>

@@0@<filename:W0013-0318.jpg/>
@@1@<SE318>DE INDIS INSVLANIS. 315
<-P>telligendum, quòd ex traditione, aut ex insti-
tutione diuina, habere&#x0303;t imperium, ut August.
etiam dicit 18. de ciuit. Dei, sed quòd prouide&#x0303;-
tia diuina factum est, ut consequerentur impe
rium orbis: sed alio iure scilicet uel iusti belli,
uel alia ratione, non eo modo quo habuit
Saul, & Dauid regnum à Deo. Et hoc facilè
intelliget siquis consideret, qua ratione, &
successione imperia & dominia in orbe perue
nerint usque ad nos. ut enim omittamus om-
nia, quæ præcesserunt diluuium, certè post
Noe&#x0308; orbis fuit diuisus in diuersas prouincias
& regna siue hoc fuerit ex ipsius Noe&#x0308; ordina-
tione, qui superuixit diluuio 350. annos, Ge-<marginalia>Genes. 9.</marginalia>
nes. 9. qui in diuersas regiones misit colonias,<marginalia>Berosus.</marginalia>
ut patet apud Berosum Babylonicum: siue,
quod uerisimilius est, ex consensu mutuo gen
tium, diuersæ familiæ occupauerunt diuersas
prouincias, ut Gen. 13. Abraham dixit ad Lot,<marginalia>Genes. 13.</marginalia>
Ecce uniuersa terra coram te est, si ad sinistrā
ieris, ego dextram tenebo: si tu dextram elege
ris, ego ad sinistram pergam. Vnde Genes. 10.<marginalia>Genes. 10.</marginalia>
traditur, quòd per pronepotes Noe&#x0308; diuisæ
sunt nationes, & regiones, siue in aliquibus re
gionibus primò inceperunt esse domini per
tyrannidem, sicut uidetur fuisse Nemrod, de
quo Genes. 10. quòd primus incepit esse po-<marginalia>Genes. 10.</marginalia>
tens in terra: siue conuenientibus in unum ali
quibus in unam rempublicam ex consensu<-P>

@@0@<filename:W0013-0319.jpg/>
@@1@<SE319>316 DE INDIS INSVLANIS.
<-P>communi sibi constituerunt principem. Cer-
tum est enim uel his, uel aliis non dissimilibus
modis dominia, & imperia inc&#x0153;pisse in mun
do, ac postea, uel iure hæreditario, uel iure bel
li, uel aliquo alio tali titulo deriuata esse usque
ad nostram ætatem, saltem usque ad aduent&#x0169;
Saluatoris. Ex quo patet, nullum ante aduen-
tum Christi habuisse iure diuino orbis impe-
rium, neque illo titulo hodie posse imperato-
rem sibi arrogare orbis dominium, & per con
se quens nec barbarorum. Sed post aduentum
Domini posset quis prætendere, quòd ex tra-
ditione Christi esset unus imperator in orbe,
quia Christus etiam secundum humanitatem
fuit orbis dominus, iuxta illud Matth. 28. Da
ta est mihi omnis potestas, &c. quod secun-<marginalia>Matth. 28.</marginalia>
dum August. & Hieronymum intelligitur se-
cundum humanitatem. Et, Omnia subiecit
sub pedibus eius, ut introducit Apostolus 1.
Corin. in fin. ergo sicut reliquit in terra unum
uicarium in spiritualibus, ita reliquit etiam in
temporalibus, & hic est imperator. Et S. Tho.<marginalia>S. Tho.</marginalia>
de regi. prin. libr. 3. c. 13. dicit, quòd Christus à
natiuitate sua erat uerus mundi dominus, &
monarcha, cuius uices gerebat Augustus, licet
non intelligens. clarum est, quòd non gerebat
uices in spiritualibus, sed in te&#x0303;poralibus. Cùm
ergo regnum Christi si fuit temporale, fuit in
toto orbe, ergo etiam Augustus erat Domi-<-P>

@@0@<filename:W0013-0320.jpg/>
@@1@<SE320>DE INDIS INSVLANIS. 317
<-P>nus orbis, & eadem ratione successores eius.
Sed neque hoc dici ullo modo potest. Prim&#x0169;,
quia hoc ipsum est unum dubium, an Chri-
stus secundum humanitatem fuerit Dominus
temporalis orbis. Et probabilius est quòd nō,
& ipse Dominus uidetur asseruisse in illo lo-
co, Regnum meum non est de hoc mundo.<marginalia>Iohan. 18.</marginalia>
Vnde & S. Tho. illic dicit, quòd dominium<marginalia>S. Tho.</marginalia>
Christi ordinatur ad salutem animæ, & ad spi
ritualia bona, licet à temporalibus non exclu-
datur eo modo, quo ad spiritualia ordinatur.
Vnde patet, quòd non est sententia S. Thom.
quòd regnum eius esset eiusdem rationis cum
regno ciuili & temporali, sed ita est, quòd ad
finem redemptionis habebat omnimodam
potestatem, etiam in temporalibus: sed seclu-
so illo fine, nullam habebat. Et primum, dato
quòd fuisset Dominus temporalis, hoc est di-
uinare dicere quòd reliquit illam potestatem
imperatori, cum de hoc nulla mentio facta sit
in tota scriptura. Et quod S. Tho. dicit, quòd
Augustus gerebat uices Christi, primùm hoc
dixit in illo c. In tertia aute&#x0303; parte, ubi loquitur
ex instituto de potestate Christi, nullam men
tione&#x0303; facit de hac te&#x0303;porali potestate Christi.
Sec&#x0169;dò S. Tho. intelligit, &#xA759; gerebat uices per
hoc, quia temporalis potestas est subiecta &
ministra spiritualis potestatis. Imò hoc modo
reges sunt ministri episcoporum, sicut & ars<-P>

@@0@<filename:W0013-0321.jpg/>
@@1@<SE321>318 DE INDIS INSVLANIS.
<-P>fabrilis est subiecta equestri, & militari: sed ta
men miles, aut dux non est faber, sed habet im
perare fabro in armis fabricandis. Et S. Tho.<marginalia>S. Thom.</marginalia>
in illo loco Iohan. 18. expressè dicit regnum
Christi non esse temporale, nec tale regnum,
quale Pilatus intelligebat, sed regnum spiritua
le, quod ipse Dominus declarat eodem loco,
Tu dicis quia rex sum ego. ego in hoc natus
sum, & ad hoc ueni in mundum, ut testimo-
nium perhibeam ueritati. Et sic patet, quòd
est merum commentum dicere, quòd ex tradi
tione Christi sit unus imperator & Dominus
mundi. Quod etiam apertè cōfirmatur, Quia
si hoc esset ex iure diuino, quo modo imperi&#x0169;
fuit diuisum in Orientale & Ocidentale? pri-
mo inter filios magni Constantini, & postea
ab Stephano papa, qui imperium Occidenta-
le transtulit ad Germanos, ut habetur in d. c.
per uenerabile&#x0303;. Est enim ineptum, & inerudi-
tum, quod glo. illic dicit, quòd Græci postea
non fuerunt imperatores. Nunquam enim im
peratores Germani hoc titulo prætenderunt
se esse Græciæ dominos. Et Iohannes Palæo-
logus Imperator Constantinopolitanus, in
concilio Florentino habitus est pro legitimo
imperatore. Et præterea patrimonium eccle-
siæ (ut fate&#x0303;tur ipsi Iuristę, etiā Bartolus) nō est
subiectum imperatori. &#xA759; si omnia essent sub-
iecta, imperatori iure diuino, ex nulla dona-<-P>

@@0@<filename:W0013-0322.jpg/>
@@1@<SE322>DE INDIS INSVLANIS. 319
<-P>tione imperatorum, nec alio titulo potuissent
eximi ab imperatore, sicut nec papa potest
quenquam eximere à potestate papæ. Item nec
regnum Hispaniæ est subiectum imperatori,
nec Frācorum, ut etiam habetur in d. c. per ue
nerabilem. licet glo. ex capite suo addat, quòd
hoc non est de iure, sed de facto. Ite&#x0303; doctores
concedunt quòd ciuitates, quæ aliquando fue
runt subiectæ imperio, potuerunt per consue-
tudinem eximi ab imperio: quod non esset,
si subiectio esset de iure diuino. De iure aute&#x0303;
humano constat, quòd imperator non est
dominus orbis. Quia uel esset sola authorita
te legis: & nulla talis est, & si esset, nihil opera-
retur, quia lex præsupponit iurisdictionem. si
ergo ante lege&#x0303; non habebat imperator iurisdi
ctionem in orbe, lex non potuit obligare nō
subditos, nec hoc habuit imperator aut per le-
gitimam successionem, aut donationem, aut
permutatione, aut emptione, aut iusto bello,
aut electione, aut aliquo alio legali titulo, ut
constat. Ergo nunquam imperator fuit domi
nus totius mundi. Secunda conclusio, Dato
<milestone unit="article" n="26" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_179"/>quòd imperator esset dominus mundi, non
ideo posset occupare prouincias barbarorum,
& constituere nouos dominos, & ueteres de-
ponere, uel uectigalia capere. Probatur, Quia
etiam qui imperatori tribuunt dominium or-
bis, non dicunt eum esse dominum per pro-<-P>

@@0@<filename:W0013-0323.jpg/>
@@1@<SE323>320 DE INDIS INSVLANIS.
<-P>prietatem, sed solùm per iurisdictione&#x0303;: quod<marginalia>Vt gl. in pro|&#x0153;mio dige=|storum.</marginalia>
ius non se extendit ad hoc, ut conuertat pro-
uincias in suos usus, aut donet pro suo arbi-
trio oppida, aut etiam prædia. Ex dictis ergo
patet, quòd hoc titulo non possunt Hispani
occupare illas prouincias.</P>
<P>&#x00B6; Secundus titulus, Quòd præte&#x0303;ditur, & qui-
dem uehementer asseritur ad iustam possessio
nem illarum prouinciar&#x0169;, est ex parte summi
Pontificis. Dicunt enim quòd summus Ponti
fex est monarcha etiam temporalis in toto or
be, & per consequens, quòd potuit constitue-
re Hispaniarum reges principes illorum barba
rorum: & ita factum est. Circa hoc opinio est
quorundam iurisconsultorum, quòd papa ha
bet plenam iurisdictionem in temporalibus in
toto orbe terrarum, adiicientes etiam, quòd
omnium principum secularium potestas à pa-
pa in eos deriuata sit. Ita tenet Hostien. in c. &#xA759;
super his. de uo. & archiepis. 3. parte, titulo 22.
c. 5. §. 8. & Ang. Anch. ita tenet Svluest. quòd
multo etiam largiùs, & benigniùs hanc pote-
statem tribuit papæ, in uerbo, infidelitas. §. 7.
& in uerbo, papa. §. 7. 10. 11. & 14. & in uerbo,
legitimus. §. 4. mirabilia dicit in illis locis circa
hoc: ut puta, quòd potestas imperatoris & o-
mnium alior&#x0169; princip&#x0169; est subdelegata respe-
ctu papæ, & quòd est deriuata à Deo median-
te papa, & &#xA759; tota illorum potestas dependet à<-P>

@@0@<filename:W0013-0324.jpg/>
@@1@<SE324>DE INDIS INSVLANIS. 321
<-P>papa, & quòd Constantinus donauit terras pa
pæ in recognitione dominii temporalis. Et
econtrario papa donauit Constantino impe-
rium in usum & stipendium. Imò quòd Con-
stātinus nihil donauit, sed reddidit quod erat
subtractum: & quòd papa non exercet iurisdi-
ctionem in temporalibus extra patrimonium
ecclesiæ, non est propter defectum authorita-
tis, sed ad uitandum scandalum Iudæorum, &
ad nutriendam pacem, & multa alia his uanio
ra, & absurdiora. Tota probatio istorum est,
Quia, Domini est terra, & plenitudo eius: &,
Data est mihi omnis potestas in cælo & in ter
ra. & papa est uicarius Dei & Christi. & ad<marginalia>Eph. 2.</marginalia>
Ephe. 2. Christus factus est pro nobis obedie&#x0303;s
usque ad mortem, &c. Et huius opinionis etiā<marginalia>Bart.</marginalia>
uidetur esse Barto. in illa extraua. ad reprimen
dam & uidetur fauere S. Tho. in fine secun-
di sente&#x0303;tiarum, cuius ultima uerba sunt in so-
lutione ad quartum argume&#x0303;tum, quod est ulti
mum totius libri, quòd papa tenet utriusque
potestatis apicem, scilicet secularis & spiritua-
lis. & eiusdem opinionis est Herbeus de pote-<marginalia>Herbeus</marginalia>
state ecclesiæ. Hoc ergo fundamento iacto, di
cunt authores huius sententiæ. Primò, quòd
papa liberè potuit cōstituere principes barba-
ror&#x0169; reges Hispanię, tāquam supremus domi-
nus temporalis. Sec&#x0169;dò dicunt, quòd dato
quòd hoc non posset, saltem si barbari nolunt<-P>

@@0@<filename:W0013-0325.jpg/>
@@1@<SE325>322 DE INDIS INSVLANIS.
<-P>recognoscere dominium temporale papæ in
eos, quòd hac ratione potesteis inferre bell&#x0169;,
& imponere principes. Vtrunque autem fact&#x0169;
est. nam primò summus Pontifex concessit il-
las prouincias Regibus Hispaniæ. Secundò
etiam barbaris propositum fuit, & significa-
tum, quòd papa est uicarius Dei, & habet ui-
ces eius in terris: & ideo, quòd recognoscant
eum superiorem, quòd si illi recusauerint, iu-
sto titulo est eis bellum illatum, & occupatæ
prouinciæ illorum, &c. Et hoc secund&#x0169; nomi
natim dicit Hosti. ubi suprà, & summa Ange.</P>
<P>&#x00B6; Sed quia de dominio temporali papæ pro-
lixè disputaui in relectione de potestate eccle-
siastica, ideo hic breuiter per propositiones
respondebo. Prima, Papa<milestone unit="article" n="27 ̋rendition="#asterisk" xml:id="s4013_180"/> non est dominus ci
uilis, aut temporalis totius orbis, loquendo
propriè de dominio & potestate ciuili. Hæc
cōclusio est Turre. Crema. libro sec&#x0169;do, c. 113.<marginalia>Turre Cre.</marginalia>
& Iohannis And. & Hugo. 69. dist. cum ad ue<marginalia>Hugo.</marginalia>
rum. Et fatetur doctissimus Innocen. in d. c.<marginalia>Innocen.</marginalia>
per uenerabilem, se non habere potestatem
temporalem in regno Franciæ. Et uidetur ex-
pressa sententia Bernardi in secundo libro de<marginalia>Bernard.</marginalia>
consi. ad Eugeni. Et opposita sententia uide-
tur esse contra præceptum Domini, qui Mat.<marginalia>Matth. 20.</marginalia>
20. & Luc. 22. ait, Scitis quia principes ge&#x0303;tium<marginalia>Luc. 22.</marginalia>
dominātur eorum, &c. non ita erit interuos.
Item cōtra præceptum Apostoli, Nō dominā<-P><marginalia>1. P. 5.</marginalia>

@@0@<filename:W0013-0326.jpg/>
@@1@<SE326>DE INDIS INSVLANIS. 323
<-P>tes in clerum, sed forma facti gregis. Et si Chri
stus dominus non habuit dominium tempo-
rale, ut suprà tanquam probabilius disputat&#x0169;
est, etiam ex sententia S. Tho. multo minus pa<marginalia>S. Tho.</marginalia>
pa habet, qui est uicari&#xA770;: & isti tribu&#x0169;t summo
Pontifici quod ipse nunquam agnouit: imò
contrarium fatetur in multis locis, ut in rele-
ctione additum est. Et satis est probat&#x0169; de im-
peratore, sicut suprà: quia non potest ei conue
nire dominium nisi iure naturali, aut diuino,
aut humano. Naturali, aut humano, certum
est quòd non. De diuino nullum profertur. er<marginalia>Iohan. ulti.</marginalia>
go frustra asseritur, & uol&#x0169;tariè. Et quòd Do
minus dixit Petro, Pasce oues meas, satis oste&#x0303;-
dit esse potestatem in spiritualibus, & nō tem
poralibus. Et primùm ostendit nō esse in to-<marginalia>Iohan. 10.</marginalia>
to orbe. nam ipse dixit Iohan. 10. quòd in fi-
ne seculi fiet unum ouile, & unus pastor. Vnde
satis constat in præsentia non omnes esse oues
huius ouilis, saltem infideles. Item dato quòd
Christus haberet hanc potestatem, constat nō
esse commissam papæ. Patet, quia non minus
papa est uicarius Christi in spiritualib&#xA770;, quàm
in temporalibus. sed papa non habet iurisdi-
ctionem spiritualem super infideles, ut etiam<marginalia>1. Corin. 5.</marginalia>
fate&#x0303;tur aduersarii, & uidetur expressè 1. Cor. 5.
Quid ad me de his, qui foris sunt, iudicare? er-
go nec etiam in temporalibus. Et certè argu-
mentum nullum est, Christus habuit potesta-<-P>

@@0@<filename:W0013-0327.jpg/>
@@1@<SE327>324 DE INDIS INSVLANIS.
<-P>te&#x0303; te&#x0303;poralemin toto orbe. ergo & papa habet,
nam Christus sine dubio habuit potestatem
spiritualem in toto orbe, non minus supra fi-
deles, quàm supra infideles: & potuit ferre le-
ges obligātes totum orbem, sicut fecit de ba-
ptismo, & articulis fidei: & tamen papa nō ha-
bet illam potestatem supra infideles, nec pos-
set eos excommunicare, nec prohibere cōnu-
bia in gradibus iure diuino permissis. ergo.
Ite&#x0303; quia etiā sec&#x0169;d&#x0169; doctores Christus potesta
te&#x0303; excellentiæ non cōmisit etiam Apostolis,
ergo etiam nihil ualet cōsequentia, Christus
habuit potestate&#x0303; te&#x0303;porale&#x0303; in orbe, ergo & pa
pa. &#x00B6; Secunda propo. Dato<milestone unit="article" n="28" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_181"/> &#xA759; summus Pon-
tifex haberet talem potestatem secularem in
m&#x0169;do, non posset eam dare principibus secu-
laribus. Hoc patet, quia est annexa papatui,
nec potest eam papa separare ab officio summi
Pontificis, nec potest priuare successorem illa
potestate, quia non potest esse sequens sum-
mus Potifex minor præcessore suo: & si unus
Pontifex dedisset hanc potestatem, uel nulla
esset talis collatio, uel sequens Pontifex pos-
set auferre.</P>
<P>&#x00B6; Tertia propositio, Papa<milestone unit="article" n="29" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_182"/> habet potestatem
temporale&#x0303; in ordine ad spiritualia, id est quan
tum necesse est ad administrationem rer&#x0169; spi-
ritualium. Hæc etiā est Turre Crema. ubi su-
prà c. 114. & est omnium doctorum. Et proba-<-P><marginalia>Turre Cre.</marginalia>

@@0@<filename:W0013-0328.jpg/>
@@1@<SE328>DE INDIS INSVLANIS. 325
<-P>tur, quia ars, ad quam pertinet finis superior,
est imperatiua & præceptiua artium ad quas
spectant fines inferiores. 1. Ethico. Sed finis
potestatis spiritualis est ultima felicitas, finis<marginalia>1. Ethico.</marginalia>
autem potestatis ciuilis est felicitas politi-
ca. ergo potestas temporalis est subiecta spiri-
tuali. Et hac ratione utitur Innocen. in c. soli-
tæ. de maiori. & obedien. Et confirmat, quia
cui commissa est cura alicuius officii, intellig&#x0169;
tur concessa omnia sine quibus officium rectè
expediri nō potest. de officio delega. c. 1. Cùm<marginalia>De off. del.</marginalia>
ergo ex cōmissiōe Christi papa sit pastor spi-
ritualis, & hoc officium impediri possit per
potestatem ciuilem, cùm Deus & natura non
deficiant in necessariis: non est dubitandum
quin fuerit ei relicta potestas in temporalibus
quantum necesse est ad gubernationem spiri-
tualium. Et hac ratione potest papa infringe-
re leges ciuiles, quæ sunt nutritiuæ peccator&#x0169;,
sicut infregit leges de præscriptiōe malę fidei,
ut patet de præscrip. c. fin. Et hac etiam ratione
discordātibus principib&#xA770; de iure alicuius prin
cipatus, & in bella ruentibus, potest esse iu-
dex, & cognoscere de iure partium, & senten
tiam ferre, quam tenentur recipere principes,
ne scilicet eueniant tot mala spiritualia, quot
ex bello inter principes Christianor&#x0169; neces-
se est oriri. Et licet hoc uel non faciat papa, uel
nō sæpe faciat, hoc nō est quia nō potest, ut di<-P>

@@0@<filename:W0013-0329.jpg/>
@@1@<SE329>326 DE INDIS INSVLANIS.
<-P>cit dominus Durand. sed quia timet scanda-<marginalia>Durandus.</marginalia>
lum, ne principes putent hoc facere per ambi-
tionem, uel ueritus rebellionem principum à
sede apostolica. Et hac ratione potest aliquan
do reges deponere, & etiam nouos constitue-
re, sicut aliquando factum est. Et certè nullus
legitimè Christianus deberet negare hanc po<marginalia>Paulud.</marginalia>
testatem papæ. Et ita tenent Palud. & Durand.
de potestate eccle. & Henri. Gand. quotlibet.<marginalia>Henric.</marginalia>
6. articu. 23. & ad hunc sensum intelligenda
sunt iura quæ dicunt papam habere utrunque
gladium, quæ multa sunt, & quicunque do-
ctores antiquiores qui hoc dicunt sicut etiam
S. Tho. in 1. Sententia. ut citatum est. Imò non
dubito quin episcopi habeant hoc modo au-
thoritatem temporalem in suo episcopatu ea-
dem ratione, qua papa in orbe. Vnde malè di-
cunt, & malè faciunt, uel principes, uel magi-
stratus, qui contendunt impedire episcopos
ne coe&#x0308;rceant seculares à peccatis per p&#x0153;nas pe
cuniarias, aut exilium, aut alias p&#x0153;nas tempo-
rales. hoc enim non est supra potestatem eo-
rum, modò non faciant ex auaritia, & ad quæ-
stum, sed ad necessitatem, & commodum re-
rum spiritualium. Et ex hoc loco iterum sumi-
tur argument&#x0169; pro prima cōclusione: si enim
papa esset dominus orbis, etiā episcopus esset
dominus temporalis in suo episcopatu, quia
etiam in suo episcopatu est uicarius Christi:<-P>

@@0@<filename:W0013-0330.jpg/>
@@1@<SE330>DE INDIS INSVLANIS. 327
<-P>quod tamen aduersarii negant.</P>
<P>&#x00B6; Quarta conclusio, Papa<milestone unit="article" n="30" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_183"/> nullam potestatem
temporalem habet in barbaros istos, neque in
alios infideles. Hæc patet ex 1. & 3. Nam si nō
habet potestatem temporalem nisi in ordine
ad spiritualia, sed non habet potestatem spiri-
tualem in illos. 1. Corin. 5. ergo nec temporale&#x0303;.
Sequitur corollarium, quòd<milestone unit="article" n="31" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_184"/> etiam si barba-
ri nolint recognoscere dominium aliquod pa
pæ, non ideo potest eis bellum inferri, & bo-
na illorum occupari. Patet, quia nullum tale
dominium habet. & confirmatur hoc mani-
festé. Nam (ut infrà dicetur, & aduersarii faten
tur) dato quòd barbari nolint recipere Chri-
stum pro domino, non tamen possunt bello
peti, aut aliquo malo affici: absurdissimum est
autem quod ipsi dicunt, & faciunt, quòd cùm
possint impune non recipere Christum, teneā
tur recipere uicarium eius, aliâs possint bello
cogi, & spoliari omnibus bonis, imò & suppli
cio affici. Et cōfirmatur iterum, quia causa se-
cundum istos quare etiam si nolint recipere
Christum, aut fidem eius, non possunt cogi,
est, quia non potest eis euidenter probari per
rationes naturales: sed multo minus potest
probari dominium papę. ergo etiam non pos-
sunt cogi ad recognosce&#x0303;dum hoc dominium.
Et Syluest. quamuis latissimè loquatur de po-<marginalia>Syluest.</marginalia>
testate papæ, tamen in uerbo, infideles. septi-<-P>

@@0@<filename:W0013-0331.jpg/>
@@1@<SE331>328 DE INDIS INSVLANIS.
<-P>mo expressè tenet contra Hostien. quòd infi-
deles non possunt bello cogi ad recognoscen-
dum hoc dominium, nec hoc titulo possunt
spoliari bonis suis. Et ita tenet. Innocentius in<marginalia>Innoce.</marginalia>
d. c. quod super his. de uot. Et non est dubium
quin. S. Tho. sit huius sententiæ, secunda sec&#x0169;<marginalia>S. Tho.</marginalia>
dæ, q. 66. arti. 8. ad secundum. & Caieta. illic ex<marginalia>Caieta.</marginalia>
expressè, ubi dicit S. Tho. quòd infideles non
possunt spoliari suis bonis, nisi qui sunt subdi-
ti principibus temporalibus, propter causas le
gum legitimas, propter quas etiam alii subditi
possunt priuari. Imò nec Saraceni inter Chri-
stianos unquam isto titulo fuerunt spoliati
suis bonis, aut aliquo incommodo affecti.
Nam si iste titulus est sufficiens ad inferen-
dum eis bellum, hoc tantundem est, ac si
quis dicat, quòd ratione infidelitatis possunt
spoliari. Certum est enim quòd nullus infi-
delium recognoscit hoc dominium. nullus au
autem doctor, nec etiam inter aduersarios est,
qui hoc cōcedat, scilicet quòd solo titulo in-
fidelitatis possunt spoliari. ergo omnino est
sophisticum, quod isti doctores dicunt, quòd
si infideles recognoscunt dominium Roma.
pōtificis, non possunt bello infestari, bene au
te&#x0303; si nō recognosc&#x0169;t. Null&#xA770; enim recognoscit.
Ex quo patet, quòd nec iste titulus est idone-
us contra barbaros, uel quia papa dederit pro-
uincias illas tanquam dominus absolutè, uel<-P>

@@0@<filename:W0013-0332.jpg/>
@@1@<SE332>DE INDIS INSVLANIS. 229
<-P>quia non recognoscunt dominium papæ, ha-
bent causam iusti belli contra illos. Et hanc
sententiam tenet Caietanus latè secunda se-
cundæ, quæst. 66. articulo 8. ad secundum.
Nec authoritas canonistarum in contrarium
multum debet mouere: quia (ut suprà dictum
est) hæc tractanda sunt ex iure diuino, & plu-
res & maiores contrarium tenent, inter quos
etiam est Iohan. Andr. nec habent pro se ali-
quem textum. nec etiam grauis authoritas Ar
chie. Floren. hoc loco recipienda est, secutus
est enim Augu. Ancha. sicut aliâs solet sequi
Canonistas. Ex dictis patet, quòd Hispani c&#x0169;
primum nauigauerunt ad terras barbarorum,
nullum ius secum afferebant occupandi pro-
uincias illorum.</P>
<P>&#x00B6; Et ideo alius titulus est, qui potest præten-
di iure inuentionis, nec alius titulus à princi-
pio prætendebatur: & hoc solo titulo pri-
mo nauigauit Columbus Ianuen. Et uidetur
quòd hic titulus sit idoneus, quia illa, quæ
sunt deserta, fiunt iuregentium & naturali oc-
cupantis. Instituta de rerum diuisio. §. feræ be-
stiæ. ergo cùm Hispani fuerint primi, qui inue
nerint, & occupauerint illas prouincias, sequi
tur quòd iure possident, sicut si solitudinem
inhabitatam hactenus inuenissent. Sed de
isto titulo qui tertius est, non oportet multa
uerba facere: quia ut suprà probatum est, bar-<-P>

@@0@<filename:W0013-0333.jpg/>
@@1@<SE333>330 DE INDIS INSVLANIS.
<-P>bari erant ueri domini, & publicè & priuatim.
Ius autem gentium ut quod in nullius bonis
est, occupanti concedit: ut habetur expressè
in d. §. feræ bestiæ. Vnde cùm non carerent do
mino, non cadunt sub illo titulo. Et sic licet
iste titulus cum alio aliquid facere possit (ut
infrà dicetur) tamen per se nihil iuuat ad pos-
sessionem illorum, non plusquam si illi inue-
nissent nos.</P>
<P>&#x00B6; Et ideo quartus titulus prætenditur, quia
scilicet nolunt recipere fidem Christi, cùm ta-
men proponatur eis, & sub obtestationibus
admoneantur, ut recipiant. & uidetur quòd
iste titulus sit legitimus ad occupandas terras
barbarorum. Primò, quia barbari tenentur re
cipere fidem Christi: quia, Qui crediderit, &<marginalia>Marc. ulti=|mo.</marginalia>
baptizatus fuerit, saluus erit, qui uerò non cre
diderit, condemnabitur. Nullus aute&#x0303; condem
natur nisi pro mortali. Et Actuum 4. Non est<marginalia>Actuum 4.</marginalia>
aliud nomen datum hominibus, in quo opor-
teat nos saluos fieri ergo. cùm papa sit minister
Christi, saltem in spiritualibus, uidetur quòd
saltem authoritate papæ possent cogi ad reci-
piendam fidem Christi: & si requisiti nolint
recipere, iure belli possit agi contra eos. Imò
uidetur, quòd etiam principes sua authoritate
hoc possint, quia sunt ministri Dei. Ro. 13. Et<marginalia>Rom. 13.</marginalia>
uindices in iram eis qui malè ag&#x0169;t. isti autem
pessimè agunt, nō recipientes fidem Christi.<-P>

@@0@<filename:W0013-0334.jpg/>
@@1@<SE334>DE INDIS INSVLANIS. 331
<-P>ergo possunt cogi à principibus. Sec&#x0169;dò, quia
si Galli nollent obedire regi suo, posset rex Hi
spanię cogere illos ut obedire&#x0303;t, ut certum est.
ergo si nolunt obedire Deo, qui est uerus &
supremus dominus, possunt principes Chri-
stiani cogere illos barbaros, ut obediant. non
enim uidetur quòd debeat esse peioris condi-
tionis causa Dei, quàm hominum. Et confir-
matur, Quia sicut arguit Scotus 4. distin. 4. q.<marginalia>Scotus 4.</marginalia>
9. de pueris infidelium baptizandis, potius de
bet aliquis cogi ad obediendum domino su-
periori, quàm inferiori. Si ergo cogi possent
barbari ut obedirent principibus suis, ergo
multo magis ut obediāt Christo, & Deo. Ter
tio, quia si blasphemarent publicè Christum,
possent bello cogi, ut desisterent ab huiusmo
di blasphemiis, ut doctores concedunt, & ue-<marginalia>Et S. Tho. se|cunda secun|dæ, q. 10. ar|ticu. 8.</marginalia>
rum est. Possemus enim bello persequi, si ute-
rentur crucifixo ad irrisionem, uel quoc&#x0169;que
modo abuterentur ad ignominiā rebus Chri
stianis, ut fingentes ad illusionem sacramenta
ecclesiæ, uel aliquod simile. Quod etiā patet.
Nam si facerent iniuriam Regi Christiano,
etiā defuncto, possemus uindicare iniuriam.
multo ergo magis si faciāt iniuriam Christo,
qui est rex uiuus Christianorum. Nec de hoc
est dubitandum, quia si Christus uiueret in-
ter mortales, & pagani facerent ei iniuriam,
non est dubium quin possemus bello per se-<-P>

@@0@<filename:W0013-0335.jpg/>
@@1@<SE335>332 DE INDIS INSVLANIS.
<-P>qui iniuriam: ergo etiam nunc. Sed maius pec
catum est infidelitas, quàm blasphemia, quia
ut S. Tho. dicit, & probat secunda secundæ, q.<marginalia>S. Thom.</marginalia>
10. articu. 3. infidelitas est grauissimum inter
peccata quæ contingunt in peruersitate mo-
r&#x0169;, & blasphemia, & nō opponitur directè fi-
dei, sed confessioni fidei. Infidelitas etiam tol-
lit principium conuersionis in Deum, scilicet
fidem, non autem blasphemia. si ergo pro bla-
sphemia in Christum possunt Christiani bel-
lo persequi infideles: ergo pro ipsa infidelita-
te. Et confirmatur, Quòd blasphemia non sit
ita magnum peccatum, sicut infidelitas. Quia
pro infidelitate est p&#x0153;na capitalis Christiano
per leges ciuiles, non autem pro blasphemia.</P>
<P>&#x00B6; Pro responsione sit prima propositio, Bar-
bari<milestone unit="article" n="32" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_185"/> priusquā aliquid audissent de fide Chri-
sti, non peccabant peccato infidelitatis, eo &#xA759;
non crederent Christo. Hæc propositio est ad
literam. S. Tho. secunda secundæ q. 10. articu. 1.<marginalia>S. Thom.</marginalia>
ubi dicit, quòd apud eos, qui nihil audierunt.
de Christo, infidelitas non habet rationem
peccati, sed magis p&#x0153;næ, quia talis ignorantia
diuinorum, ex peccato primi parentis secuta
est. Qui autem (in quit) sic sunt infideles, dam-
nantur quidem propter alia peccata, sed non
propter peccatum infidelitatis. Vnde Domi-
nus dicit Iohan. 15. Si non uenissem, & lo quu
tus eis non fuissem, peccatum non haberent.<-P>

@@0@<filename:W0013-0336.jpg/>
@@1@<SE336>DE INDIS INSVLANIS. 333
<-P>Quod exponens August. dicit, quòd loquitur<marginalia>August.</marginalia>
de illo peccato, quo non crediderunt in Chri
stum. Idem uidetur dicere S. Tho. secunda se-
cundæ, q. 10. di. 6. & q. 34. arti. 2. ad secundum.
Hæc propositio est contra multos doctores,<marginalia>Altisio.</marginalia>
& primò contra Altisio. 3. p. in q. Vtrum fidei
potest subesse falsum. Vbi dicit, quòd non po
est aliquis habere ignorantiam inuincibilem,
nō sol&#x0169; Christi, sed cuiusc&#x0169;que articuli fidei:
quia si faciat quod in se est, Dominusillumina
bit, siue per doctore&#x0303; intrinsec&#x0169;, siue extrinse-
c&#x0169;: & sic semperest peccat&#x0169; mortale credere ali
quid cōtrari&#x0169; articulis fidei. Ponit exemplum
de uetula, cui episcopus prædicaret aliquid cō
tra fidei articulum. Et generaliter dicit, quòd
ignorantia iuris diuini neminem excusat. Ea-
dem fuit opinio Guillelmi Parisien. qui eode&#x0303;
modo argume&#x0303;tatur. Vel enim talis facit quod
in se est, & illuminabitur: si non facit, non ex-
cusatur. Et in eadem sententia uidetur fuisse
Gerson. de spirituali uita animæ, lect. 4. Con-
cors (inquit) est sententia doctorum, quòd in
his, quæ sunt iuris diuini, non cadit ignoran-
tia inuincibilis, quin facienti quod in se est,
Deus semper assistat paratus illustrare mente&#x0303;,
quantum oportebit ad salutem, & erroris eui
tationem. Et Hugo de fancto Victore libro 2.
parte 9. c. 5. dicit neminem excusari per ignorā
tiam à præcepto baptismi suscipiendi: quia ni-<-P>

@@0@<filename:W0013-0337.jpg/>
@@1@<SE337>334 DE INDIS INSVLANIS.
<-P>si sua culpa destiterit, audire & scire poterit, ut
exemplum est de Cornelio. Actuum 10. Hanc
sententiam & opinionem limitat Adrian. in
quodlibetis, q. 4. Ea, inquit, quæ sunt iuris di-
uini, sunt in duplici differe&#x0303;tia. Quædam sunt,
ad quorum scientiam Deus non obligat om-
nes uniuersaliter, ut sunt apices iuris diuini,
& difficultates circa illud, & circa scripturam
sacram, & præcepta: & circa hæc bene potest
cadere ignorantia inuincibilis, etiam si quis
faciat totum quod in se est. Alia sunt, ad quo-
rum scientiā Deus generaliter obligat omnes,
ut articuli fidei, præcepta uniuersalia legis: &
de his est uerum, quod doctores dicunt, quòd
non potest quis excusari per ignorantiam. Si
enim quis faciat quod in se est, illuminabitur
à Deo per doctore&#x0303; interiore&#x0303;, uel exteriorem.
Sed nihilominus conclusio posita uidetur ex-
pressè de intentione S. Tho. Et probatur, Ta-
les, qui nunquam audierunt quantumcunque
sint aliâs peccatores, ignorant inuincibiliter:
ergo talis ignorantia non est peccatum. Ante-
cedens patet ex illo ad Roma. 10. Quomodo
credent nisi audiant: quomodo autem audie&#x0303;t
sine prædicante? ergo si non est eis prædicata,
ignorant inuincibiliter, quia non possunt sci-
re. Neque Paulus condemnat infideles, quia
non faciunt quod in se est, ut illuminentur à
Deo: sed quia cùm audissent, nō crediderunt.<-P>

@@0@<filename:W0013-0338.jpg/>
@@1@<SE338>DE INDIS INSVLANIS. 335
<-P>Nunquid (inquit) non audierunt? Et quidem
in omnem terram exiuit sonus eorum. Ex hoc
condemnat illos, quia in omnem terram fuit
prædicatum Euangelium, aliâs non condem-
naturus quantumcunque haberent alia pecca-<marginalia>Adrianus,</marginalia>
ta. Vnde etiam decipitur Adrianus in alio pun
cto circa materiam de ignorantia. Dicit enim
in eodem quotlib. quòd etiam in materia mo
rum si quis adhibet omnem industriam, & di-
ligentiam ad sciendum ea quæ oportet, non sa
tis est ad excusationem ignorātiæ, nisi per con
tritionem peccatorum disponat se ad hoc ut
illuminetur à Deo: ut si quis dubitat de aliquo
contractu, & quærit à uiris doctis, & aliâs la-
borat ad sciendum ueritatem, & putat esse lici
tum: si fortè non est licitus, & exercet, nō ex-
cusatur. Si fortè aliâs est in peccato, quia non
facit totum quod in se est ad uincendum igno
rantiam, & licet stet, quòd etiam si disponat se
ad gratiam, non illuminetur: tamen non excu
satur, nisi tollat hoc impedimentum, scilicet
peccatum. Vnde si de eodem casu & tractatu
Petrus & Iohannes dubitant, & faciunt æqua-
lem diligentiam humanam, & uterque putat
esse licit&#x0169;: Petrus autem est in gratia, Iohan-
nes in peccato: Petrus habet ignorantiam in-
uincibilem, Iohannes uincibilem: & si uter-
que exerceat contractum, Petrus excusatur,
Iohannes non excusatur. Fallitur inquam in<-P>

@@0@<filename:W0013-0339.jpg/>
@@1@<SE339>336 DE INDIS INSVLANIS.
<-P>hoc, sicut à me disputatum est latè prima sec&#x0169;-
dæ, in materia de ignorantia. Mirabile enim
esset dicere, quòd in nulla materia iuris diui-
ni posset habere ignorātiam inuincibilem in-
fidelis, imò quicunque est in peccato mortali.
Imò sequitur, quòd ille Petrus, qui erat in gra
tia, & ignorabat inuincibiliter aliquid circa
usuram, aut simoniam, solùm per hoc quòd
caderet in mortale, illa ignorantia fieret uinci
bilis. quod absurdum est.</P>
<P>&#x00B6; Vnde dico, quòd<milestone unit="article" n="33" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_186"/> ad hoc, quòd ignoran-
tia imputetur, & sit peccatum uel uincibilis, re
quiritur negligentia circa illam materiam, pu-
ta, quia noluit audire, uel auditum non credi-
dit: & econtrario ad ignorantiam inuincibi-
lem satis est, quòd fecerit humanam diligen-
tiam ad sciendum, etiam si aliâs sit in mortali.
Vnde quantum ad hoc idem est iudicium n&#x0169;c
& statim post aduentum Christi, uel post pas-
sione&#x0303; eius. Nec posset Adrianus negare, quin
paulo post passionem Domini Iudæi, qui erāt
in India, uel Hispania, ignorabant inuincibili
ter passione&#x0303; Domini, quantumcunque essent
in mortali, imò expressè hoc ipse concedit in
1. q. ad quartum, in materia de obseruantia le-
galium. Et certum est, quòd Iudæi absentes à
Iudæa, siue essent in peccato, siue non, habe-
bant ignorantiam de baptismo inuincibilem.
Sicut ergo tunc poterat cadere ignorantia in-<-P>

@@0@<filename:W0013-0340.jpg/>
@@1@<SE340>DE INDIS INSVLANIS. 337
<-P>uincibilis de hoc, ita & nunc apud eos, apud
quos non est facta annuntiatio de baptismo.
Sed in hoc decipiuntur isti doctores, quia pu-
tant, &#xA759; si ponamus ignorantiam inuincibilem
de baptismo, aut fide Christi, &#xA759; statim conse-
quitur, &#xA759; possit aliquis saluari sine baptismo,
aut fide Christi. quod tame&#x0303; nō sequitur. Bar-
bari enim ad quos non peruenit annuntiatio
fidei, aut religionis Christianæ, damnab&#x0169;tur
propter peccata mortalia, aut idololatriā, sed
non propter peccatum infidelitatis, ut dicit S.
Tho. quòd si facerent quod in se est, bene uiue&#x0303;
do secundum legem naturæ, ita est, &#xA759; Domi-
nus prouideret, & illuminaret illos circa no-
men Christi: non ideo tame&#x0303; sequitur, &#xA759; si ma-
le uiuant, imputetur eis ad peccatum ignoran-
tia, aut infidelitas circa baptismum, & fidem
Christianam.</P>
<P>&#x00B6; Secunda propositio, Barbari<milestone unit="article" n="34" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_187"/> non ad pri-
mum nuntium fidei Christianæ tenentur cre-
dere, ita &#xA759; peccent mortaliter, non credentes
Christo solùm per hoc, &#xA759; simpliciter annun-
tiatur eis, & proponitur, &#xA759; uera religio est
Christiana, & &#xA759; Christus est saluator & rede&#x0303;-
ptor mundi, sine miraculis, aut quac&#x0169;que alia
probatione, aut suasione. Probatur hæc cōclu-
sio ex prima. Si enim ante quā aliquid audis-
sent de religione Christiana, excusabātur, nō
obligantur de nouo per huiusmodi simplicem<-P>

@@0@<filename:W0013-0341.jpg/>
@@1@<SE341>338 DE INDIS INSVLANIS.
<-P>propositionem, & annuntiationem, cùm talis
annuntiatio nullum sit argumentum aut mo-
tiuum ad credendum. Imò, ut Caieta ait sec&#x0169;-<marginalia>Caieta.</marginalia>
da secundæ, q. 1. articu. 4. temere & impruden-
ter quis crederet aliquid, maximè in his, quæ
spectant ad salute&#x0303;, nisi cognoscat à uiro fide di
gno illud asseri. quod barbari nō cognoscent,
c&#x0169; ignore&#x0303;t qui, aut quales sint, qui eis nouā re
ligione&#x0303; propon&#x0169;t. Et confirmatur, quia ut ait<marginalia>S. Thom.</marginalia>
S. Tho. secunda secundæ, q. 1. articu. 4. ad sec&#x0169;-
d&#x0169; argumen. & articu. 5. ad prim&#x0169;, ea quæ sunt
fidei, sunt uisa, & euidentia sub ratione credi-
bilis. non enim fidelis crederet nisi uideret ea
esse credenda, uel propter euidentiam signo-
rum, uel propter aliquod huiusmodi. ergo ubi
neque huiusmodi signa, neque aliquod aliud
ad persuadendum concurrit, nō tenentur bar-
bari credere. Et cōfirmatur, quia si simul Sara-
ceni eodem modo proponerent barbaris se-
ctam suam simpliciter, sicut Christiani, nō te-
nerentur eis credere, ut certum est. ergo nec
Christianis sine aliquo motiuo, & suasione
proponentibus, quia non possunt, nec tenen-
tur diuinare utra sit uerior religio, nisi appa-
reant probabiliora motiua pro altera parte.
hoc enim esset citò credere, quod est leuis cor
de, ut dicit Ecclesiasticus c. 19. Et confirmatur<marginalia>Eccle. 19.</marginalia>
per illud Iohan. 15. Si signa nō fecissem, &c.<marginalia>Iohan. 15.</marginalia>
peccatum non haberent. ergo ubi nulla fiunt<-P>

@@0@<filename:W0013-0342.jpg/>
@@1@<SE342>DE INDIS INSVLANIS. 339
<-P>signa, neque motiua, nullum erit peccat&#x0169;. Ex
qua propositione sequitur, quòd<milestone unit="article" n="35" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_188"/> si solùm il-
lo modo proponatur fides barbaris, & nō re-
cipiant, nō hac ratione possunt Hispani infer-
re illis bellum, neque iure belli contra eos age-
re. Patet, quia sunt innoce&#x0303;tes quātum ad hoc,
nec fecerunt aliquam iniuriam Hispanis. Et
cōfirmatur hoc corollarium, quia ut S. Tho.<marginalia>S. Tho.</marginalia>
tradit sec&#x0169;da sec&#x0169;dæ, q. 4. articu. 1. ad bellum iu
stum requiritur causa iusta, ut scilicet illi, qui
impugnantur propter aliquā culpā, impugna-
tione&#x0303; mereātur. Vnde Augustinus dicit libro
83. q. Iusta bella solent diffiniri, quæ ulciscun-
tur iniurias, si gens, uel ciuitas plectenda est,
quæ uel uindicare neglexerit quod à suis im-
probe factum est, uel reddere quod per iniu-
riam ablatum est. Si ergo nulla præcessit à bar
baris iniuria, nulla est causa iusti belli. Et hæc
est sente&#x0303;tia cōmunis omni&#x0169; doctor&#x0169;, nō sol&#x0169;
theologor&#x0169;, sed etiā cōsultor&#x0169;, ut Hostiensis,<marginalia>Hostien.</marginalia>
Innoce&#x0303;tii, & alior&#x0169;. Et ponit eā disertè Caie-<marginalia>Innocen.</marginalia>
ta. secuda sec&#x0169;dæ, q. 66. articu. 8. nec scio alique&#x0303;<marginalia>Caieta.</marginalia>
doctore&#x0303; qui opposit&#x0169; sentiat. Vnde hic nō es-
set legitimus titulus ad occupādas prouincias
barbarorum, & spoliandos priores dominos.
&#x00B6; Tertia propositio, Si<milestone unit="article" n="36" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_189"/> barbari rogati & ad-
moniti ut audiant pacificè loquentes de reli-
gione, nollent audire, non excusare&#x0303;tur à pec-
cato mortali. Probatur, Quia, ut supponimus,<-P>

@@0@<filename:W0013-0343.jpg/>
@@1@<SE343>340 DE INDIS INSVLANIS.
<-P>illi habent grauissimos errores, de quibus nō
habent rationes uerisimiles, aut probabiles. er
go si quis admoneat eos, ut audiant, ac delibe-
rent de rebus spectantibus ad religionem, te-
nentur saltem audire, & cōsultare. Item neces-
sarium est eis ad salutem credere in Christum,<marginalia>Marc. ulti.</marginalia>
& baptizari. Marci ultimo, Qui crediderit,
&c. Sed non possunt credere, nisi audiant. ad<marginalia>Rom. 10.</marginalia>
Rom. 10. ergo tenentur audire, aliâs essent ex-
tra statum salutis, sine culpa sua, si non tenen-
tur audire.</P>
<P>&#x00B6; Quarta propositio, Si<milestone unit="article" n="37" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_190"/> fides Christiana pro
ponatur barbaris probabiliter, id est c&#x0169; argu-
mentis probabilibus, & rationabilibus, & c&#x0169;
uita honesta, & secundum legem naturæ stu-
diosam, quæ magnum est argumentum ad con
firmandam ueritatem: & hoc non semel, & per
functoriè, sed diligenter, & studiosè, barbari
tenentur recipere fidem Christi sub p&#x0153;na pec
cati mortalis. Probatur ex 3. cōclusiōe, Quia si
tenentur audire, ergo & acquiescere auditis si
sunt rationabilia: & patet magnifestè ex illo
Marci ultimo, E&#x0169;tes in mundum uniuersum,<marginalia>Marc. ulti.</marginalia>
prædicate Enāgelium omni creaturæ. Qui cre
diderit, & baptizatus fuerit, saluus erit: qui ue-
rò non crediderit, cōdemnabitur. Et per illud
Actu&#x0169; 4. Non est aliud nomen datum homi-<marginalia>Act. 4.</marginalia>
nibus, in quo oporteat nos saluos fieri.</P>
<P>&#x00B6; Secunda conclusio,<milestone unit="article" n="38" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_191"/> Non satis liquet mihi,<-P>

@@0@<filename:W0013-0344.jpg/>
@@1@<SE344>DE INDIS INSVLANIS. 341
<-P>an fides Christiana fuerit barbaris, hacten&#xA770; ita
proposita, & annuntiata, ut teneantur credere
sub nouo peccato. Hoc dico, quia (ut patet ex
secunda propositione non tenentur credere,
nisi proponatur eis fides cum probabili per
suasione. Sed miracula, & signa nulla audio,
nec exempla uitæ adeò religiosa: contrà, mul-
ta scandala, seu facinora, & multas impietates.
Vnde non uidetur &#xA759; religio Christiana satis
cōmodè, & piè sit illis prædicata, ut illi tenean
tur acquiescere: quanquā uidentur multi reli-
giosi, & alii ecclesiastici uiri, & uita, & exem-
plis, & diligenti prædicatione sufficienter ope
ram & industriam adhibuisse in hoc negotio,
nisi ab aliis, quib&#xA770; alia cura est, impediti essent.
&#x00B6; Sexta propositio,<milestone unit="article" n="39" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_192"/> Quantumcunque fides
annuntiata sit barbaris probabiliter & sufficie&#x0303;
ter, & noluerint eam recipere: nontamen hac
ratione licet eos bello persequi, & spoliare bo
nis suis. Hæc conclusio est expressa S. Tho. se-
cunda secundæ, q. 10. articu. 8. ubi dicit, &#xA759; infi-
deles, qui nun quā susceperunt fidem, sicut Ge&#x0303;
tiles, & Iudæi, nullo modo sunt compellendi
ad fidem. Et est conclusio communis doctor&#x0169;
etiam in iure canonico & ciuili. Et probatur,
Quia credere est uoluntatis: timor autem mul
tùm minuit de uoluntario, 3. Ethico. & ex ti-
more seruili d&#x0169;taxat accedere ad mysteria, &
sacramenta Christi, sacrilegum est. Item pro-<-P>

@@0@<filename:W0013-0345.jpg/>
@@1@<SE345>342 DE INDIS INSVLANIS.
<-P>batur ex cap. de Iudæis 45. distin. De Iudæis au<marginalia>45. d. de Iu=|dæis.</marginalia>
te&#x0303; præcepit sancta synodus, nemini deinceps
ad credend&#x0169; uim inferre. cui enim uult, Deus
miseretur, & quem uult, indurat. Non est du-
bium quin sententia concilii Toletani sit, ut
non agatur cum Iudæis minis & terroribus
ad recipiendam fidem. E idem dicit expressè
Grego. in c. qui sincera. eadem distin. Qui sin-<marginalia>Grego.</marginalia>
cera (inquit) intentione extraneos à Christia-
na religione, ad fidem cupiunt perfectam per-
ducere, blandimentis debent, non asperitati-
bus studere: nam quicunque aliter agunt, &
eos sub hoc uelamine à cōsueta sui ritus uolue
rint cultura remouere, suas illic magis quàm
Dei causas probantur attendere. Item proba-
tur quæstio ex usu & cōsuetudine ecclesiæ. N&#x0169;
quā enim imperatores Christiani, qui sanctis-
simos, & sapientissimos pontifices à concilio
habebant, bellum intulerunt infidelibus, eo
quòd nollent recipere Christianā religione&#x0303;.
Item bellum, nullum argumentum est pro ue-
ritate fidei Christianæ. ergo per bellum barba
ri non possunt moueri ad credendum, sed ad
fingendum se credere, & recipere fidem Chri-
stianam, quod immane, & sacrilegum est. Et
quāuis Scot. in 4. dict. 4. q. ultima, dicat, &#xA759; reli<marginalia>Scotus</marginalia>
giose fieret, si infideles cogerentur à principi-
bus minis & terroribus ad fidem: hoc tame&#x0303; nō
uidetur intelligere, nisi de infidelibus, qui<-P>

@@0@<filename:W0013-0346.jpg/>
@@1@<SE346>DE INDIS INSVLANIS. 341
<-P>aliâs sunt subditi principum Christianorum,
de quibus postea dicetur. barbari autem non
sunt tales: unde puto &#xA759; nec Scotus asserit de
barbaris istis. Patet itaque, &#xA759; neque iste titu-
lus idoneus est, & legitimus ad occupādas pro
uincias barbarorum.</P>
<P>&#x00B6; Alius titulus præte&#x0303;ditur seriò, & est titulus
quintus, scilicet peccata ipsorum barbarorum.
Dicunt enim &#xA759; licet non possint bello infe-
stari ratione infidelitatis suæ, aut quia non re-
cipiunt fidem Christianam, possunt tame&#x0303; bel-
lo peti, propter alia peccata mortalia, quæ mul
ta habe&#x0303;t & ipsa grauissima, ut aiunt. Circa pec
cata aute&#x0303; mortalia distigu&#x0169;t. Dic&#x0169;t enim, &#xA759; c&#x0169;
sint aliqua peccata, quæ nō sunt cōtra lege&#x0303; na-
turæ, sed sol&#x0169; cōtra lege&#x0303; diuinā positiuam: pro
his barbari non poss&#x0169;t infestari. Alia aute&#x0303; sunt
cōtra naturā, ut esus carnis humanæ, concubi-
tus indiffere&#x0303;s, c&#x0169; matre, sororibus, & c&#x0169; mascu
lis: & pro his possunt infestari bello, & cogi,
ut ab his desistant. Et ratio utriusque est, quia
circa alia peccata, quæ sunt contra legem posi-
tiuam, non potest eis ostendi euidennter, quòd
malè faciant: circa alia autem contra legem na-
turæ, potest eis ostendi, quòd offend&#x0169;t De&#x0169;:
& per cōseque&#x0303;s coerceri ne offendāt De&#x0169;. Præ
terea possunt cogi ut serue&#x0303;t lege&#x0303;, quā ipsi pro-
fite&#x0303;tur, ea aute&#x0303; est lex naturæ. Hæc est opinio.
Archiepis. Florenti. tertia parte, titulo 22. cap.<-P><marginalia>Archiepis.</marginalia>

@@0@<filename:W0013-0347.jpg/>
@@1@<SE347>344 DE INDIS INSVLANIS.
<-P>5. c. 8. post Augus. Anch. idem Sylues. in uerb.<marginalia>Augus.</marginalia>
papa. §. septimo: & est opinio. Innocen. in c.<marginalia>Anch.</marginalia>
&#xA759; super his. de uoto. ubi expressè dicit, Cre-<marginalia>Syluest.</marginalia>
do quòd si gentiles, qui non habe&#x0303;t nisi legem<marginalia>Innocent.</marginalia>
naturæ, contra legem naturæ faciant, poter&#x0169;t
per papam puniri. Arguitur Genes. 19. ubi So<marginalia>Gene. 19.</marginalia>
domitæ puniti sunt à Deo. Cùm autem Dei
iudicia sint nobis exemplaria, non uideo qua-
re papa, qui est uicarius Christi, hoc non pos-
sit Hæc Innocen. Et eadem ratione poterunt
authoritate papæ puniri à principibus Chri-
stianis. Sed pono corollari&#x0169;, Principes<milestone unit="article" n="40" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_193"/> Chri-
stiani, etiā authoritate papæ nō possunt coe&#x0308;r-
cere barbaros à peccatis contra legem naturę.
nec ratione illorum eos punire. Probatur pri-
mo. Quia presupponunt falsum, quòd papa
habeat iurisdictione&#x0303; in illos, ut suprà dictum
est. secundo, quia uel intelligunt uniuersaliter
pro peccatis contra legem naturæ, ut pro fur-
to, fornicatione, adulterio, uel peculiariter
pro peccatis contra naturā, de quibus S. Tho.
secunda secundæ, q. 154. arti. 11. ad secundum.
quomodo peccatum contra naturam dicitur
non solùm quia est contra legem naturæ, sed
contra ordinem naturalem, de quo 2. ad Co-
rin. 2. uocatur immunditia, secundum glos. ut
cōcubit us puerilis, & bestialis, uel f&#x0153;minæ ad
f&#x0153;minam: de quo ad Rom. 1. Si sec&#x0169;do modo
solùm, cotrà arguitur. Quia homicidium est<-P>

@@0@<filename:W0013-0348.jpg/>
@@1@<SE348>DE INDIS INSVLANIS. 345
<-P>ita graue, uel grauius peccatum, & ita manife-
stum, quòd si pro illis licet, ergo & pro homi-
cidio. Item blasphemia est ita graue peccatum,
& ita manifestum. Si primo modo, id est gene
raliter pro omni peccato cōtra legem naturæ:
cōtrà, pro fornicatione nō licet. ergo nec pro
aliis peccatis contra legem naturæ. Antecede&#x0303;s
patet 1. ad Corin. 5. Scripsi uobis in epistola,<marginalia>1. Corin. 5.</marginalia>
ne cōmisceamini fornicariis. Et prim&#x0169;, si quis
frater nominatur inter uos fornicator, aut ido
lis seruiens, &c. & infrà, Quid enim mihi de-
his, quæ foris sunt, iudicare? ubi S. Tho. dicit,<marginalia>S. Thom.</marginalia>
Prælati acceperunt potestatem super eos tan-
tùm, qui se fidei subdider&#x0169;t. Vbi apertè patet,
quòd Paulus dicit non spectare ad eum iudi-
cium de infidelibus, & fornicariis, aut idolola
tris. Ite&#x0303; nec omnia peccata contra lege&#x0303; naturæ
possunt euidenter ostendi, saltem omnibus.
Item hoc tantundem est dicere, ac si quis di-
cat, quòd propter infidelitatem liceat barba-
ros debellare: omnes enim sunt idololatræ.
Item non licet papæ inferre bellum Christia-
nis, quia sunt fornicarii, aut fures, imo quia
sunt cynedi: nec ideo potest publicare terras
eorum, & dare aliis principibus, hoc enim mo
do cùm in omni prouincia sint multi peccato
res, quotidie possent mutari regna. Et confir-
matur. Grauiora enim peccata sunt hæc apud
Christianos, qui sciunt illa esse peccata, quàm<-P>

@@0@<filename:W0013-0349.jpg/>
@@1@<SE349>346 DE INDIS INSVLANIS.
<-P>apud barbaros, qui ignorant esse peccata. Item
mirum est, quòd papa non possit ferre leges
infidelibus, & possit exercere iudicia, & infer
re p&#x0153;nas. Item arguitur, & certè uidetur con-
uincere, quia uel barbari tene&#x0303;tur ferre p&#x0153;nas
illatas pro illis peccatis, uel non. Si non tenen
tur, ergo nec papa potest inferre. si tenen-
tur, ergo tenentur recognoscere papam tan-
quam dominum, & legislatorem. ergo si non
recognoscatur, iam propter hoc solùm potest
eis inferri bellum: quod tamen isti negant, ut
suprà dictum est. Et profectò mirum est
quòd possunt impune negare authoritatem,
& iurisdictionem papæ: & tamen teneantur
subire iudici&#x0169; eius. Item nō possunt acceptare
iudicium papæ, qui non sunt Christiani. nul-
lo enim alio iure papa potest eos condemnare
aut punire, nisi quia uicarius Christi. Sed isti
fatentur, tam Innocentius, August. Ancha.
quàm etiam Archiepi. & Syluest. quòd non
possunt puniri, quia non recipiunt Christum.
ergo nec quia non recipiunt iudicium papæ.
hoc enim præsupponit illud. Et confirmatur,
&#xA759; nec iste titulus, nec præcedens sit sufficiens.
Quia etiam in ueteri Testamento, ubi tam ar-
mis res gerebatur, nunquā populus Israe&#x0308;l oc-
cupauit terras infideli&#x0169;: uel quia essent infide
les, & idololatræ, uel quia habere&#x0303;t alia peccata
cōtra naturā, qui multa habebant, quia erant<-P>

@@0@<filename:W0013-0350.jpg/>
@@1@<SE350>DE INDIS INSVLANIS 347
<-P>idololatræ, & alia peccata contra naturā habe
bant, ut quia sacrificabant filios suos, & filias
suas dæmoniis: sed uel ex spirituali dono Dei,
uel quia trāsit&#x0169; impediebāt, & eos offenderāt.
Ite&#x0303; quid isti uocāt profiteri lege&#x0303; naturæ? si est
cognoscere, nō totam cognoscunt: si est uelle
seruare legem naturæ, contrà, etiam uol&#x0169;t ser-
uare totam legem diuinam. si enim scirent le-
gem Christianam esse diuinam, uellent serua-
re. ergo non magis profitentur legem naturæ,
quàm Christianam. Item profectò maiores
probationes habemus ad probandum legem
Christi esse à Deo, & esse uerā quàm ad &#xA753;ban
d&#x0169; &#xA759; fornicatio est mala, uel quęre&#x0303;da alia, etiā
lege naturali prohibita. Ergo si possunt cogi
ad obseruād&#x0169; leges naturæ, quia potest proba
ri: ergo etiā ad obseruatione&#x0303; legis euangelicæ.</P>
<P>&#x00B6; Restat alius & sextus titulus, qui prætendi-
tur, scilicet per electionem uol&#x0169;tariam. Hispa-
ni enim cùm ad barbaros perueniunt, signifi-
cant eis, quemadmodum rex Hispaniæ mittit
eos pro cōmodis eor&#x0169;, & admonent eos, ut il
lum pro domino, & rege recipiant, & acce-
ptent. & illi retuler&#x0169;t placere sibi. & nihil tam
naturale est, quàm uoluntatem domini uolen
tis rem suam in alium transferri, ratam haberi.
Instituta de rer&#x0169; diuisione, §. per traditionem.
Et est conclusio quòd nec iste titulus est ido-
neus. Patet primò, Quia deberet abesse me-<-P>

@@0@<filename:W0013-0351.jpg/>
@@1@<SE351>348 DE INDIS INSVLANIS.
<-P>tus, & ignorantia, quę uitiant omnem electio
nem. Sed hæc maximè interuenit in illis ele-
ctionibus, & acceptationibus. nesciunt enim
barbari quid faciunt, imò fortè nec intellig&#x0169;t
quid petunt Hispani. Item hoc petunt circun-
stantes armati ab imbelli turba, & meticulosa.
Item cùm illi (ut suprà dictum est) habere&#x0303;t ue-
ros dominos, & principes, non potest popu-
lus sine alia rationabili causa accersere nouos
dominos: quod est in detrimentum priorum.
Item nec econtrario ipsi domini possunt no-
uum principem creare sine assensu populi. C&#x0169;
ergo in huiusmodi electionibus & acceptatio
nibus non concurrant omnia requisita ad legi
timam electionem, omnino ille titulus nō est
idoneus neclegitimus ad occupandas & obti-
nendas illas prouincias.</P>
<P>&#x00B6; Septimus titulus qui possit prætendi, scili-
cet ex speciali dono Dei. dicunt enim nescio
qui, quòd Dominus in suo peculiari iudicio
condemnauit istos barbaros omnes ad perdi-
tionem, propter abominationes suas, & tradi-
dit in man&#xA770; Hispanor&#x0169;, sicut olim Cananæos
in manus Iudæorum. Sed de hoc nolo mul-
tùm disputare, quia periculosè crederetur ali-
cui prophetiam asserenti contra communem
legem, & contra regulas Scripturæ, nisi mira-
culis confirmaret&#x0303; doctrina sua: quæ tamen nul
la profer&#x0169;tur ab huiusmodi prophetis. Item<-P>

@@0@<filename:W0013-0352.jpg/>
@@1@<SE352>DE INDIS INSVLANIS. 349
<-P>dato quòd ita esset, quòd Dominus perditio-
nem barbarorum facere constituisset, non ta-
men ideo consequitur, quòd ille, qui eos per-
deret, esset sine culpa, sicut nec erant sine cul-
pa reges Babyloniæ, qui contra Ieroboam du
cebant exercitum, & filios Israe&#x0308;l ducebant in
captiuitatem: licet re uera tot&#x0169; fuerit ex pecu-
liari prouidentia Dei: sicut sæpe illud erat præ
dictum. Nec Ieroboam rectè auertit populum
Israe&#x0308;l à Roboam, quamuis hoc factum fuisset
concilio Domini, sicut etiam Dominus per
Prophetā comminatus fuerat: & utinā secluso
peccato infidelitatis, non sint maiora peccata
in moribus apud aliquos Christianos, quàm
sunt inter illos barbaros. Scriptum est 1. Iohā.
4. Nolite credere omni spiritui, sed probate
spiritus, utrum ex Deo sint. & ait S. Tho. pri-
ma sec&#x0169;dæ, q. 68. Dona dātur à Spiritu sancto
ad perficiendum uirtutes. Vnde ubi fides, aut
authoritas, aut prouidentia oste&#x0303;dit quid agen
dum sit, non est recurrendum ad dona. Hæc
de falsis & non idoneis titulis occupandi pro-
uincias barbarorum sufficiant. Sed notādum,
quòd ego nihil uidi scriptum de hac quæstio-
ne, nec unquam interfui disputationi, aut cō-
silio de hac materia: unde fieri posset, ut alii
fortasse funde&#x0303;t titulum, & iustitiam huius ne-
gotiationis, & principatus in aliquo prædicto
rum locorum, nō sine ratione aliqua. Sed ego<-P>

@@0@<filename:W0013-0353.jpg/>
@@1@<SE353>359 DE INDIS INSVLANIS.
<-P>hactenus non possum aliud intelligere, nisi
quod dictum est: unde si non essent alii tituli
quàm isti, profectò malè consultum esset salu
ti principum, uel potiùs eorum, ad quos spe-
ctat hæc dirigere. nam principes sequuntur
aliorum consilium: quia per se hæc examinare
non possunt. Quid prodest homini si uniuer-
sum mundum lucretur, seipsum uerò perdat,
& detrimentum sui faciat? Matth. 16. & Marc.
8. & Luc. 9.</P>
<negEZ><A+1>DE TITVLIS, QVIBVS</A+1>
barbari potuerint uenire in ditionem
Hispanorum.</negEZ>
<Z>SVMMA.</Z>
<negEZ><A-1>1 Barbari quomodo potuerunt uenire in ditionem Hi=
spanor&#x0169; ratione naturalis societatis, & cōmunitatis.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>2 Hispani, quòd habeant ius peregrinandi ad Indo=
rum barbarorum prouincias, & illic degendi, sine ta
men eor&#x0169; nocumento aliquo, nec possunt ab illis pro=
hiberi.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>3 Hispanis, quòdliceat apud Indos barbaros negotiari,
sine patriæ tamen incommodo, importando merces,
quibus illi carent, &c. & efferendo inde aurum, &
argentum, uel alia quibus abundant. nec illorum Prin
cipes possunt impedime&#x0303;to esse quominus subditi exer
ceant commercia inter Hispanos, &c.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>4 Barbaris, quòd non liceat prohibere Hispanos à com=
municatione & participatione illorum, quæ apud
eos sunt communia tam ciuibus, quàm hospitibus.</A-1></negEZ>

@@0@<filename:W0013-0354.jpg/>
@@1@<SE354>DE INDIS INSVLANIS. 351
<negEZ><A-1>5 Liberi, si apud Indos nascantun ex parentibus Hispa
nis illic domicilium habentibus & uelint esse ciues,
quòd non poßint arceri, uel à ciuitate, uel à commo=
do aliorum ciuium, ostenditur.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>6 Barbarisi uellent prohibere Hispanos quominus exer
cerent cum illis commercia, &c. quid esset agendum.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>7 Hispani si omnibus modestißimè tentatis, non possunt
consequi securitatem cum barbaris insulanis, nisi ci=
uitates occupando, & subijciendo illos, an hoc facere
licitè poßint.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>8 Hispani, quando, & in quo casu possent sæuire in bar=
baros tanquam in perfidos hostes, & in illos omnia
belli iura prosequí, eos spoliare, imò & in captiuita=
tem redigere, quin etiam & dominos priores depone
re, & nouos constituere.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>9 Barbari quòd causa religionis Christianæ propagan
dæ potuerunt in Hispanorum ditionem uenire. Et
quòd Christiani habeantius prædicandi, & annun=
tiandi Euangelium in prouincijs barbarorum.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>10 Papa, quòd potuerit negotium conuersionis Indo=
rum barbarorum solis Hispanis demandare, & omni=
bus alijs non solùm prædicationem, sed etiam commer
cium interdicere.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>12 Barbari, quòd non sint debellandi, neque eorum bo-
nis priuandi, si permittant Hispanos liberè, & sine
impedimento Euangelium prædicare, siue illi fidem re
cipiant, siue non.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>12 Barbari, siue eorum domini, siue ipsa multitudo, im=
pedie&#x0303;tes Euangelij promulgationem, quomodo ab Hi
spanis (absque tamen scandalo) poßint coe&#x0303;rceri. Et
quid dicendum de his, qui prædicationem admittunt,
conuersionem tamen aut interficie&#x0303;tes, uel punientes,</A-1><-P>

@@0@<filename:W0013-0355.jpg/>
@@1@<SE355>352 DE INDIS INSVLANIS.
<-P><A-1>siue terrentes ad Christum conuersos impediunt.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>13 Barbari, quomodo potuerunt in Hispanorum ditio=
nem uenire, eo quòd cum essent conuersi, & Christia=
ni effecti, eorum principes ui, aut metu uolentes eos
ab idololatria reuocare, ab Hispanis fuerint prote=
cti, & sub eorum tutelam recepti.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>14 Barbari, quòd in Hispanorum uenire potuerint ditio
nem: quia cum bona pars eorum esset ad Christum cō
uersa, Papa, illis petentibus, aut non petentibus, po=
tuerit ex rationabili causa dare illis Christian&#x0169; prin
cipe&#x0303;, ut est Hispanorum rex, alijs dominis infidelibus
repulsis.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>15 Barbari insulam quomodo in ditionem Hispanorum
uenire potuerunt propter tyrannidem.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>16 Barbari Indi, quòd potuerint in Hispanorum ditio=
nem uenisse per ueram, & uoluntariam electionem.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>17 Barbari, quòdsocietatis, & amicitiæ titulo potuer&#x0169;t
uenire in ditionem Hispanorum.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>18 Hispani quòd potuissent barbaros redigeresub eorum
ditionem, si certò constaret eos esse amentes.</A-1></negEZ>
<P><INI2>P</INI2>RIMVS titulus potest<milestone unit="article" n="%% ̋rendition="#asterisk" xml:id="s4013_194"/> uocari natura
lis societatis, & communicationis. Nunc
dicā de legitimis titulis, et idoneis, quibus bar
bari uenire potuerunt in ditionem Hispano-
rum. Et circa hoc sit prima conclusio, Hispa-
ni<milestone unit="article" n="1" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_195"/> habent ius peregrinādi in illas prouincias,
& illic degendi, sine aliquo tamen nocumen-
to barbarorum, nec possunt ab illis prohibe-
ri. Probatur primò ex iure gentium, quod uel
est ius naturale, uel deriuatur ex iure naturali.
Insti. de iure naturali, genti. quod naturalis ra-<-P>

@@0@<filename:W0013-0356.jpg/>
@@1@<SE356>DE INDIS INSVLANIS. 353
<-P>tio inter omnes ge&#x0303;tes constituitur, uocat ius
ge&#x0303;tium. Sic enim apud omnes nationes ha-
betur inhumanum sine aliqua speciali causa
hospites & peregrinos malè accipere: econtra
rio autem humanum, & officiosum, se habere
bene erga hospites: quod non esset, si peregri-
ni malè facerent, accedentes in alienas natio-
nes. Sec&#x0169;dò, Aprincipio orbis (cum omnia es
sent communia) licebat unicuique in quam
que regionem uellet, intendere & peregrina-
ri. Non autem uidetur hoc demptum per rer&#x0169;
diuisionem. nunquam enim fuit intentio gen
tium per illam diuisionem tollere homin&#x0169; in-
uicem communicationem: & certè te&#x0303;poribus
Noe&#x0308; fuisset inhuman&#x0169;. Tertio, Omnia licent,
quæ non sunt prohibita, aut aliâs sunt in iniu-
ria aut detrimento aliorum. Sed (ut supponi-
mus) talis peregrinatio Hispanorum est sine
iniuria aut damno barbarorum: ergo est licit&#x0169;.
Quartò, Non liceret Gallis prohibere Hispa-
nos à peregrinatione Galliæ, uel etiam habita-
tionis, aut econtrariò, si nullo modo cederet
in damnum illorum, nec facerent iniuriam. er
go nec barbaris. Item quintò, Exilium est p&#x0153;-
na etiam inter capitales. ergo non licet relega-
re hospites sine culpa. Item, sextò Hæc est una
pars belli, prohibere aliquos tanquam hostes
à ciuitate, uel prouincia, uel expellere iam exi-
stentes. Cum ergo barbari non habeant iust&#x0169;<-P>

@@0@<filename:W0013-0357.jpg/>
@@1@<SE357>354 DE INDIS INSVLANIS.
<-P>bellum contra Hispanos, Supposito &#xA759; sint in-
noxii. ergo non licet illis prohibere Hispanos
à patria sua. Item septimò facit illud P&#x0153;tæ,</P>
<P>  Quod genus hoc hominum, qæúue hunc
tam barbara morem,</P>
<P>  Permittit patriam hospitio, prohibemur
arena?</P>
<P>Item octauo, Omne animal diligit sibi simile.<marginalia>Eccle. 17.</marginalia>
Ecclesiasti, 17. ergo uidetur &#xA759; amicitia inter
homines sit de iure naturali: & contra naturā
est uitare consortium hominum innoxiorum.
Item nonò facit illud Matth. 25. Hospes eram,<marginalia>Mat. 25</marginalia>
& non collegistis me. Vnde cùm iure naturali
uideantur recipere hospites, illud Christi iudi
cium statuetur cum omnibus. Decimò, iure na
turali communia sunt omnium, & aqua pro-
fluens, & mare: item flumina, & portus, atque
naues iure gentium undecunque licet applica
re. Institu. de rerum diuisio: & eadem ratione
uidetur publicè. ergo neminem licet ab illis
prohibere. ex quo sequitur, quòd barbari iniu
riam facerent Hispanis, si prohiberent illos à
suis regionibus. Item undecimò, ipsi admitt&#x0169;t
omnes alios barbaros undec&#x0169;que. ergo face-
rent iniuriam non admittentes Hispanos. Ite&#x0303;
duodecimò, Quia si Hispanis non liceret pere
grinari apud illos, uel hoc esset iure naturali,
aut diuino, aut humano: naturali & diuino
certè licet. si lex humana esset, quæ prohibe-<-P>

@@0@<filename:W0013-0358.jpg/>
@@1@<SE358>DE INDIS INSVLANIS. 355
<-P>ret sine aliqua causa à iure naturali, & diuino,
esset inhumanum, nec esset rationabilis, & per
consequens non haberet uim legis. Decimo
tertiò, Vel Hispani sunt subditi illorum, uel
non. Si non sunt subditi, ergo nō poss&#x0169;t pro-
hibere. Si sunt subditi, ergo debe&#x0303;t eos bene tra
ctare. Item decimoquartò, Hispani sunt proxi
mi barbaror&#x0169;, ut patet ex Euāgelio Luc. 10. de
Samaritano. Sed tenentur diligere proximos,
Matth. 22. sicut se ipsos. ergo nō licet prohibe-
re illos à patria sua sine causa. Aug&#xA770;. de doctri-<marginalia>Augus.</marginalia>
na Christiana, C&#x0169; dicitur, Diliges proximum
tu&#x0169;, manifest&#x0169; est omne&#x0303; homine&#x0303; proxim&#x0169;esse.</P>
<P>&#x00B6; Secunda propositio, Licet<milestone unit="article" n="3" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_196"/> Hispanis nego-
tiari apud illos, sine patriæ tamen damno, pu-
ta exportantes illuc merces, quibus illi care&#x0303;t:
& adduce&#x0303;tes illinc uel aur&#x0169;, uel arge&#x0303;tum, uel
alia, quibus illi abundant. nec principes illor&#x0169;
possunt impedire subditos suos ne exerceant
commercia inter Hispanos, nec econtrario c&#x0169;
illis. Probatur ex prima. Primò, quia etiā hoc
uidetur ius gentium, ut sine detrimento ciui&#x0169;
peregrini commercia exerceant. Item secundò
eodem modo probatur, Cùm hoc liceat iure
diuino, ergo lex quæ hoc prohiberet sine du-
bio, causa non esset rationalis. Ite&#x0303; tertio, Prin-
ceps tenetur diligere Hispanos iure naturali.
ergo non licet eis si potest fieri sine detrimen-
to illorum, prohibere illos à cōmodis suis si-<-P>

@@0@<filename:W0013-0359.jpg/>
@@1@<SE359>356 DE INDIS INSVLANIS.
<-P>ne causa. Quartò, Quia uidetur facere contra
illud prouerbi&#x0169;, Nō facies alteri, quod tibi fie
ri nō uis. Et in summa cert&#x0169; est, quòd nō plus
possunt barbari prohibere Hispanos à com-
mercio suo, quàm Christiani possunt &#xA753;hibe
re alios Christianos. Clarum est aute&#x0303;, quòd si
Hispani prohibere&#x0303;t Gallos à cōmercio Hispa
niarum, non propter bonum Hispaniæ, sed ne
Galli participent aliquam utilitatem, lex esset
iniqua, & contra charitatem. si autem hoc le-
ge caueri iustè non potest, nec etiam facto fie-
ri (quia lex non est iniqua, nisi propter execu-
tionem legis. & ut dicitur. ff. de iusti. & iure,
uelut uim inter homines omnes cognatione&#x0303;
quandam, natura constituit) uidetur contra
ius naturale, ut homo hominem sine aliqua
causa aduersetur. Nō enim homini homo lu-
pus est, ut ait Ouiduis, sed homo.</P>
<P>&#x00B6; Tertia propositio, Si<milestone unit="article" n="4" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_197"/> quæ sunt apud barba-
ros cōmunia tam ciuibus quàm hospitalibus,
non licet barbaris prohibere Hispanos à com-
municatione & participatione illorum. Exem
pli gratia, Si licet aliis peregrinis uel effodere
aurum in agro communi uel ex fluminibus,
uel piscari margaritas in mari, uelin flumi-
ne: non possunt prohibere Hispanos, eo mo-
do duntaxat, quo aliis licet, cùm diuites ci-
ues, & naturales incolę nō graue&#x0303;tur. Hæc pro-
bātur ex prima, & secunda. Nam si licet Hispa<-P>

@@0@<filename:W0013-0360.jpg/>
@@1@<SE360>DE INDIS INSVLANIS. 357
<-P>nis peregrinari & negotiari apud eos, ergo li-
cet eis uti legibus & cōmodis oi&#x0303;m peregrino-
r&#x0169;. Sec&#x0169;dò, Quia quæ in nullius bonis sunt, iu
re ge&#x0303;ti&#x0169; sunt occupātis. Insti. de rer&#x0169; diui. §. fer
ræ bestię. ergo si aur&#x0169; in agro, uel margaritę in
mari, aut aliud quodc&#x0169;que in fluminib&#xA770; nō est
appropriat&#x0169; iure naturali, erit occupātis, si-
cut & pisces in mari. Et quia multa hîc uide&#x0303;-
tur procedere ex iure gentium, non quòd sit
ius gentium: tame&#x0303; quia deriuatur sufficienter
ex iure naturali, manifestam uim habet ad dan
dum ius & obligandum. Et dato quòd nō sem
per deriuetur ex iure naturali, satis uidetur esse
consensus maioris partis totius orbis, maximè
pro bono cōmuni omni&#x0169;. Si enim post prima
te&#x0303;pora creati orbis, aut reparati post diluui&#x0169;,
maior pars homin&#x0169; cōstituerit, ut legati ubi-
que essent inuiolabiles, ut mare esset commu
ne, ut bello capti essent serui, & hoc ita expe-
pediret ut hospites non exigerentur: certè hoc
haberet uim, etiam aliis repugnantibus.</P>
<P>&#x00B6; Quarta Propositio, Imò<milestone unit="article" n="5" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_198"/> si ex aliquo Hi-
spano nascantur ibi liberi, & uelint esse ciues,
non uidetur quòd possint prohiberi uel à ciui
tate uel à commodis aliorum ciuium. dico ex
parentibus habentibus illic domicilium. Pro-
batur, Quia hoc uidetur esse de iure gentium,
ut ciuis dicatur, & sit, qui natus est in ciuitate.
ff. de appe. l. ciues. Et cōfirmatur, Quia c&#x0169; ho<-P>

@@0@<filename:W0013-0361.jpg/>
@@1@<SE361>358 DE INDIS INSVLANIS.
<-P>mo sit animal ciuile, talis natus in una ciuita-
te, nō est ciuis alteri&#xA770; ciuitatis. Si ergo nō esset
ciuis illi&#xA770; nō esset ciuis allicui&#xA770; ciuitatis, per q&#x0111;
impediretur à iure naturali, & ge&#x0303;ti&#x0169;: imò uide
tur, &#xA759; qui uellet accipere domicili&#x0169; in aliqua
ciuitate illorum, ut accipie&#x0303;do uxorem, uel alia
ratione, qua alii peregrini solent fieri ciues:
non uidetur quòd possint prohiberi plusquā
alii: & per consequens gaudere priuilegiis ci-
uium sicut alii, modò etiam subeant onera alio
rum. Etiam facit, quòd hospitalitas commen-
datur 1. P. 4. Hospitales inuice&#x0303;. & 1. ad Timo. 3.<marginalia>1. Pet. 4.</marginalia>
de episcopo, Oportet episcopum hospitalem<marginalia>Timot. 3.</marginalia>
esse, unde econtrario nolle accipere hospites,
& peregrinos, est de se malum.</P>
<P>&#x00B6; Quinta propositio, Si barbari uelint prohi
bere Hispanos in supra dictis à iure genti&#x0169;, pu
tà uel commercio, uel aliis, quæ dicta sunt, Hi
spani primò debent ratiōe, & suasionibus tol-
lere scādal&#x0169;, & ostendere omni ratione se nō
uenire ad noce&#x0303;dum illis, sed pacifice uelle ho-
spitari, & peregrinari sine aliquo incommodo
illorum: & non solùm uerbis, sed etiā ratione
ostendere, iuxta illud, Omnia sapientes prius
experiri decet. Quòd si reddita ratione barbari
nolunt acquiescere, sed uelint ui agere, Hispa-
ni possunt se defendere, & omnia agere ad se-
curitatem suam conuenientia: quia uim ui re-
pellere licet. Nec solùm hoc, sed si aliter tuti es-<-P>

@@0@<filename:W0013-0362.jpg/>
@@1@<SE362>DE INDIS INSVLANIS. 359
<-P>se nō possunt, artes, & munitiōes ędificare: &
si acceperint iniuriam, illam authoritate prin-
cipis bello prosequi, & alia belli iura agere.
Probatur, Quia causa belli iusti est ad propul-
sandam & uindicandam iniuriam, ut suprà di-
ctum est ex S. Tho. secuda secundæ, q. quarta.
sed barbari prohibentes iure gentium Hispa-
nos, faci&#x0169;t eis iniuriam: ergo si necesse sit ad
obtinendum ius suum bellum gerere, possunt
hoc licitè facere. Sed est notādum, quòd cùm
barbari isti sint natura meticulosi, & aliâs sto
lidi, & stulti, quāt&#x0169;c&#x0169;que Hispani uelint eos
demere à timore & reddere eos securos de pa-
cifica conuersatione: possunt adhuc meritò ti-
mere, uidentes homines cultu extraneos, & ar
matos, & multo pote&#x0303;tiores se. Et ideo si com-
moti hoc timore cōcurrunt ad exigendos, uel
occidendos Hispanos, liceret quidem Hispa-
nis se defendere, & seruato moderamine incul
patæ tutelæ, nec alia belli iura liceret exercere
in illos, putà uel parta uictoria, & securitate,
occidere illos, uel spoliare, uel occupare ciuita
tes eor&#x0169;, quia in illo casu sunt innoce&#x0303;tes, &me
ritò time&#x0303;t, ut supponim&#xA770;. Et ideò debe&#x0303;t Hispa
ni se tueri: sed quāt&#x0169; fieri poterit c&#x0169; minimo
detrime&#x0303;to illorum, quia est bell&#x0169; d&#x0169;taxat de-
fensiu&#x0169;. Nec est incōuenie&#x0303;s, &#xA759; cùm ex una par
te est ius, & ex altera ignorantia inuincibilis,
quòd sit bellum iustum ex utraque parte. Vt si<-P>

@@0@<filename:W0013-0363.jpg/>
@@1@<SE363>360 DE INDIS INSVLANIS.
<-P>cut Galli tenent Burgundiam cum probabi
li ignorantia, credentes pertinere ad eos, Impe
perator autem noster habet ius certum ad il-
lam prouinciā, qui potest bello repetere, & il-
li illam defendere: sic potest contingere cum
barbaris, & hoc multùm est considerādum.
Alia enim sunt iura belli aduersus homines
uerè noxios, & iniuriosos, & alia aduersus in-
nocentes, & ignorantes. Sic etiam aliter uitan
dum est scandalum Pharisæorum, aliter pusil
lor&#x0169;, & infirmorum.</P>
<P>&#x00B6; Sexta propositio, Si<milestone unit="article" n="7" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_199"/> omnibus te&#x0303;tatis, His-
pani non possunt consequi securitatem cum
barbaris, nisi occupādo ciuitates, & subiicien-
do illos, licite possunt hoc etiam facere. Proba
tur, Quia finis belli est pax, & securitas: ut di-
cit Augu. ad Bonifacium. postquam (ut dict&#x0169;
est) licet Hispanis bell&#x0169; suscipere, uel etiam si
necesse sit, inferre, ergo licet omnia facere ne-
cessaria ad finem belli, scilicet ad obtinendam
securitatem & pacem.</P>
<P>&#x00B6; Septima cōclusio, Imò<milestone unit="article" n="8" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_200"/> si postquā Hispani
omni diligentia, & re, & uerbo ostendissent,
non stare per eos quin barbari pacificè, & sine
damno suarum rerum agant, nihilominus bar
bari perseuerarent in malitia sua, & contende-
rent ad perditionem Hispanorum: iam tunc
non tanquā cum innocentibus, sed tanquam
cum perfidis hostibus agere possent, & omnia<-P>

@@0@<filename:W0013-0364.jpg/>
@@1@<SE364>DE INDIS INSVLANIS. 361
<-P>belli iura in illos prosequi, & spoliare illos, &
in captiuitatem redigere, & dominos priores
deponere, & nouos constituere, moderatè ta-
men pro qualitate rei & iniuriarum. Hæc con
clusio satis patet, quia, si licet eis bell&#x0169; indice-
re, ergo etiam iura belli persequi. Et confirma
tur, Quia non debent esse melioris conditio-
nis, quia sunt infideles. Sed hæc omnia licere&#x0303;t
aduersus Christianos, si semel esset iustum bel
lum: ergo etiam licent aduersus illos. Item hoc
est generale ius genti&#x0169;, ut omnia capta in bel-
lo fiant uictoris, ut habetur in l. si quid in bel-
lo. & l. hostes. ff. de captiuis. & c. ius gentium. 1.
distin. & expressiùs Institu. de rerum diuisio. §.
Item qui ab hostibus. ubi dicitur, quòd iure
gentium, quæ ab hostibus accepimus, statim
nostra fiunt, adeò ut etiam homines in no-
stram seruitutem deducantur. Item, quia (ut
doctores dic&#x0169;t in materia de bello) princeps,
qui habet iustum bellum, fit ipso iure iudex
hostium, & potest eos iuridicè punire, & con-
demnare pro qualitate iniuriarum. Et confir-
mantur omnia suprà dicta. Quia legati iure
gentium sunt inuiolabiles. & Hispani sunt le-
gati Christianorum: ergo barbari tenentur
eos audire, saltem benigniter, & non repelle-
re. Iste ergo est primus titulus quo Hispani po
tuerunt occupare prouincias, & principatum
barbarorum, modò fiat sine dolo, & frande,<-P>

@@0@<filename:W0013-0365.jpg/>
@@1@<SE365>362 DE INDIS INSVLANIS.
<-P>& non quærant fictas causas belli. Si enim bar
bari promitterent Hispanos pacificè negotia-
ri apud illos, nullam possent Hispani ex hac
parte prætendere iustam causam occupādi bo-
na illorum non plusquam Christianorum.</P>
<P>&#x00B6; Alius titulus potest<milestone unit="article" n="9" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_201"/> esse, scilicet causa reli-
gionis Christianæ propagādæ: pro quo sit pri
ma conclusio, Christiani habent ius prædican
di, & annuntiandi Euangelium in prouinciis
barbarorum. Hæc conclusio nota est ex illo,
Prædicate Euāgeli&#x0169; omni creaturæ, &c. Item,
Verbum Domini non est alligatum. 2. Thim.<marginalia>2. Thimo. 2.</marginalia>
2. Secundò patet ex prædictis, Quia si habent
ius peregrinandi, & negotiandi apud illos, er-
go possunt docere uirtutem uolenti audire,
maximè de spectantibus ad salutem, & felicita
tem multò magis, quàm aliquam humanā di-
sciplinā. Tertiò, Quia aliâs illi essent extra sta
tum salutis, sinō liceret Christianis ire ad eos
ad anuntiandum Euangelium. Quartò, Quia
correctio fraterna est de iure naturali, sicut &
dilectio. cùm ergo omnes illi sint nō solùm in
peccatis, sed extra stat&#x0169; salutis: ergo ad Chri-
stianos spectat corrigere & dirigere eos, imò
uide&#x0303;tur &#xA759; teneātur ad hoc. Quintò & ultimò
Quia sunt proximi, ut suprà dictum est, & uni
cuique mandauit Deus de proximo suo. Eccle
siast. 17. ergo spectat ad Christianos instruere
illos ignorantes de summis rebus.</P>

@@0@<filename:W0013-0366.jpg/>
@@1@<SE366>DE INDIS INSVLANIS. 363
<P>&#x00B6; Secunda cōclusio, Licet<milestone unit="article" n="10" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_202"/> hoc sit commune
& liceat omnibus, tamen papa potuit hoc ne-
gotium mandare Hispanis, & interdicere om-
nibus aliis. Probatur, Quia licet, ut supra dict&#x0169;
est, papa non sit dominus temporalis, tame&#x0303; ha
bet potestatem in temporalibus in ordine ad
spiritualia. ergo cùm spectet ad papam speciali
ter curare promotionem Euangelii in totum
orbem, si ad prædicationem Euangelii in illis
prouinciis commodiùs possent principes Hi-
spani dare operam, potest eis committere, &
interdicere omnibus aliis: & non solùm inter
dicere prædicationem, sed etiam cōmercium,
si hoc ita expediret ad religionis Christianæ
propagationem, quia potest ordinare te&#x0303;pora-
lia, sicut expedit spiritualibus. Si ergo hoc ita
expedit, ergo spectat ad authoritate&#x0303; & potesta
tem summi pontificis: sed omnino uidetur ita
expedire, eo&#xA759; si indiscriminatim ex aliis pro-
uinciis Christianor&#x0169; cōcurrerent ad illas pro
uincias, possent se inuicem facilè expedire, &
excitare seditiones: unde & trāquillitas impe
diretur, & turbaretur negotium fidei, & con-
uersio barbarorum. Præterea cùm principes
Hispani suis auspiciis, & sumptibus primi om
nium eam nauigatione&#x0303; susceperint, & tam fe-
liciter nouum orbem inuenerint: iustum est,
ut ea peregrinatio aliis interdicatur, & ipsi so
lùm fruantur inuentis. Sicut etiam pro pace<-P>

@@0@<filename:W0013-0367.jpg/>
@@1@<SE367>364 DE INDIS INSVLANIS.
<-P>conseruanda inter principes, & religione am-
plificanda, potuit papa prouincias Saraceno-
rum inter principes Christianos ita distribue
re, ne alius in alterius partes transeat: sic etiam
posset pro cōmodo religionis principes crea-
re, & maximè ubi antea nulli fuissent princi-
pes Christiani.</P>
<P>&#x00B6; Tertia conclusio, Si<milestone unit="article" n="11" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_203"/> barbari permittant Hi
spanos liberè & sine impedimento, prædicare
Euangelium, siue illi recipiant fidem, siue nō:
nō licet hac ratione intentare illis bellum, nec
aliâs occupare terras illorum. Hæc probata est
superiùs, ubi confutauimus quartum titulum:
& per se patet, quia nunquam est bellum iu-
stum, ubi nulla præcessit iniuria, sec&#x0169;da secun
dæ, q. 40. arti. 1.</P>
<P>&#x00B6; Quarta conclusio,<milestone unit="article" n="12" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_204"/> Si barbari, siue ipsi do-
mini, siue etiam multitudo impediant Hispa-
nos quominus liberè ann&#x0169;tient Euāgelium,
Hispani reddita prius ratione ad tollendum
scandalum, possunt illis inuitis prædicare, &
dare operam ad conuersionem gentis illius: &
si sit opus propter hoc, bell&#x0169; suscipere, uel in-
ferre, quo usque pariant opportunitatem & se
curitatem prædicandi Euangelium. Et idem
est iudicium, si etiam permittentes prædicatio
nem, impediant conuersionem, occide&#x0303;tes, uel
aliter punientes conuersos ad Christum, uel
minis, aut terroribus alios deterrentes. Hæc<-P>

@@0@<filename:W0013-0368.jpg/>
@@1@<SE368>DE INDIS INSVLANIS. 365
<-P>patet, Quia faciunt in hoc barbari iniuriam
Hispanis, ut patet ex dictis. patet enim iustā
esse belli causam. Secundò etiā, Quia impedi-
tur commodum ipsorum barbarorum, quòd
principes eorum non possunt impedire iustè.
Ergo in fauorem illorum qui opprimuntur,
& patiuntur iniuriam, possunt Hispani moue
re bellum, maximè cùm res sit tanti momenti.
Ex qua etiam quæstione patet, quòd etiā hac
ratione, si aliter negotium religionis procura
ri non potest, licet Hispanis occupare ter-
ras, & prouincias illorum, & nouos dominos
creare, & antiquos deponere, & prosequi iure
belli, quæ in aliis bellis iustis licitè fieri pos-
sent, seruato semper modo, & ratione, ne ul-
tra procedatur, quā opus sit: & potiùs de pro-
prio iure remittatur, quàm aliud quod licet,
inuadendo, & semper omnia dirigendo magis
ad commodum barbarorum, quàm ad pro-
prium quæstum. Sed considerādum ualde est
quod Paul. dicit 1. ad Cor. 6. Omnia mihi lice&#x0303;t<marginalia>1. Corin. 6.</marginalia>
sed non omnia expediunt. Hæc enim omnia
quę dicta sunt, intelliguntur per se loquendo.
Fieri enim potest, ut per hæc bella, cædes, &
spolia, potiùs impediretur conuersio barbaro
r&#x0169;, quàm quæreretur, & propagaretur. Et ideo
hoc in primis cauendum est, ne offendiculum
ponatur Euangelio. Si enim ponatur, cessan-
dum esset ab hac ratione euangelizandi, & alia<-P>

@@0@<filename:W0013-0369.jpg/>
@@1@<SE369>366 DE INDIS INSVLANIS.
<-P>quærenda esset. Sed nos ostendimus quòd per
se licent. Ego non dubito quin opus fuerit ui
& armis ut possent Hispani illic perseuerare:
sed timeo ne ultra res progressa sit, quàm ius
fasq&#x0301;ue permittebant. Iste ergo potuit esse se-
cundus titulus legitimus, quo barbari potue-
runt cadere in ditione&#x0303; Hispanorum. Sed sem-
per habendum est præ oculis quod statim di-
ctum est, ne hoc quod per se licitum est, redda
tur malum per accidens: quia bonum est ex in
tegra causa, malum autem per circunstantiam,
ex Aristo. 3. Ethico. & Dionysio. 4. c. de diui-
nis nominibus.</P>
<P>&#x00B6; Alius titulus potuit<milestone unit="article" n="13" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_205"/> esse, qui deriuatur ex
isto, & est, Si qui ex barbaris conuersi sunt ad
Christum, & principes eorum, ui aut metu,
uolunt eos reuocare ad idololatriam, Hispani
hac ratione etiam si necesse sit, possunt, si aliâs
fieri nō potest, mouere bellum, & cogere bar-
baros ut desistant ab illa iniuria, & contra per
tinaces iura belli prosequi, & per consequens
aliquādo dominos deponere, sicut in aliis bel
lis iustis. & iste potest poni tertius titulus, &
non solùm titulus religionis, sed amicitiæ &
societatis humanæ. Ex hoc enim quòd aliqui
barbari sint conuersi ad religionem Christia-
nam, sunt facti amici & socii Christianorum:
& debemus operari bonum ad omnes, maxi-
mè autem ad domesticos fidei, ad Galat. 6.</P>

@@0@<filename:W0013-0370.jpg/>
@@1@<SE370>DE INDIS INSVLANIS. 367
<P>&#x00B6; Alius titulus potest esse,<milestone unit="article" n="14" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_206"/> Si bona pars bar-
barorum conuersi essent ad Christum siue iu-
re, siue iniuria, id est, dato &#xA759; minis, aut terrori
bus, uel aliâs nō seruatis seruādis, d&#x0169; modo ue
rè essent Christiani, papa ex rationabili causa
posset, uel ipsis petentibus, uel etiam non pe-
tentibus, dare illis principem Christianum, &
auferre alios dominos infideles. Probat&#x0303;, Quia
si ita expediret ad conseruationem religionis
Christianæ, quia timetur ne sub dominis in-
fidelibus apostatæ fiant, id est deficiant à fide,
uel illa accasione grauentur à suis dominis: in-
fauorem fidei papa potest mutare dominos. Et
confirmat&#x0303;, Quia (ut doctores dic&#x0169;t) & expres-
sè S. Tho. secunda secundæ, q. 10. articu. 10. ec-
clesia posset omnes seruos Christianos, qui ser
uiunt infidelibus, liberare eos, etiam si aliâs es
sent legitimè captiui. & hoc expressè dicit In-
noce&#x0303;ti. in d. c. super his. de uot. Ergo magis po-
terit liberare alios subditos Christianos, qui
non sunt tā astricti, sicut serui. Et cōfirmatur,
Quia tātum, uel plus, tenetur uxor uiro, sicut
subditus domino cùm illud uinculum sit iuris
diuini, hoc autem non: sed in fauorem fidei li
beratur uxor fidelis à uiro infideli, si maritus
ei molestus est pro religione, ut patet ex Apo-
stolo ad Cor. 7. & c. quanto. de diuortiis. Imò
ita nunc consuet&#x0169; est, ut ipso facto, quòd alter
coniugum conuertitur ad fidem, sit liber ab<-P>

@@0@<filename:W0013-0371.jpg/>
@@1@<SE371>368 DE INDIS INSVLANIS.
<-P>alio coniugum infideli. ergo etiam ecclesia in
fauorem fidei, & ad uitandum periculum, po-
test liberare omnes Christianos ab obedien-
tia,  & subiectione dominorum infidelium, se-
cluso scandalo. Et ponitur iste quartus titulus
legitimus.</P>
<P>&#x00B6; Alius titulus potest<milestone unit="article" n="15" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_207"/> esse propter tyranni-
de&#x0303;, uel ipsorum dominorum apud barbaros,
uel etiam propter leges tyrannicas in iniuriam
innocentum, puta quia sacrificant homines
innocentes, uel alios occidunt indemnatos ad
uesce&#x0303;dum carnibus eorum. Dico etiam, quòd
sine authoritate Pontificis possunt Hispani
prohibere barbaros ab omni nefaria consuetu
dine, & ritu, quia possunt defendere innocen
tes à morte iniusta. Hoc probatur, Quia uni-
cuique mandauit Deus de proximo suo: & illi
omnes sunt proximi: ergo quilibet potest de-
fendere illos à tali tyrannide, & oppressione.
& hoc maximè spectat ad principes. Item pro-
batur 24. d. Erue eos, qui ducuntur ad morte&#x0303;,
& qui trah&#x0169;tur ad interitum, liberare necesse
est. Nec hoc solùm intelligitur cùm actu du-
cuntur ad mortem, sed etiam possunt cogere
barbaros, ut cessent à tali ritu: & si nolunt, hac
ratione potest eis bellum inferri, & iura belli
in eos persequi. & si aliter tolli non potest sa-
crilegus ritus, possunt mutare dominos, & no
uum principatum inducere. Et quantum ad-<-P>

@@0@<filename:W0013-0372.jpg/>
@@1@<SE372>DE INDIS INSVLANIS. 369
<-P>hoc habet uer&#x0169; illa opinio Inno. & Archiepi.
supposito, &#xA759; pro peccatis contra naturam pos-
sunt puniri. intelligend&#x0169; in quā, quando sunt
in detrime&#x0303;tum innocentum: ut ex hoc quod
facere prohibentur, scilicet sacrificare innoce&#x0303;-
tes, & in esum conuertere. Nec obstat, &#xA759; om-
nes barbari cōsentiant in huiusmodi leges, &
sacrificia, nec uol&#x0169;t se hoc uindicari ab Hispa
nis. in his enim non ita sunt sui iuris, ut pos-
sint seipsos, uel filios suos tradere ad mortem.
& iste posset esse quintus titulus legitimus.</P>
<P>&#x00B6; Alius titulus posset esse<milestone unit="article" n="16" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_208"/> per ueram & uol&#x0169;-
tariam electionem, putà si barbari ipsi intelli-
gentes & prude&#x0303;tem administrationem, & hu-
manitatem Hispanorum, ultrò uellent accipe-
re in principem regem Hispaniæ tam domini,
quàm alii: hoc enim fieri posset, ut esset legiti
mus titulus etiam de lege naturali. quælibet
enim respublica potest sibi constituere domi-
num, nec ad hoc esset necessarius consensus
omnium, sed uidetur sufficere consensus ma-
ioris partis. Quia sic aliâs disputaui in his, quę
spectant ad bonum reipublicæ. Illa quæ con-
stituuntur à maiori parte, tenent, etiam aliis
contradice&#x0303;tibus: aliâs nihil posset geri pro uti
litate reipublicæ, cùm difficile sit, ut omnes
conueniant in unam sente&#x0303;tiam. Vnde si in ali-
qua ciuitate, aut prouincia maior pars esset
Christianorum, & illi in fauorem fidei, & pro<-P>

@@0@<filename:W0013-0373.jpg/>
@@1@<SE373>370 DE INDIS INSVLANIS.
<-P>bono communi uellent habere principe&#x0303; Chri
stianum, credo quòd possent eligere, aliis in-
uitis, etiā relinquendo alios dominos infide-
les: & dico &#xA759; possent eligere principem, non
solùm sibi, sed toti reipub. sicut & Galli pro
bono suæ reipublicæ mutauerunt principes, &
ablato regno à Childerico, tradider&#x0169;t Pipino,
Caroli magni patri: quam mutationem Zacha
rias pontifex comprobauit. & hic potest poni.
sextus titulus.</P>
<P>&#x00B6; Alius titulus causa<milestone unit="article" n="17" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_209"/> socior&#x0169; & amicorum.
Cùm enim ipsi barbari inter se gerant aliquā-
do legitima bella, & pars, quæ iniuriam passa
est, & libet contrariæ bellum inferre, potest ac
cersere Hispanos in auxilium, & præmia ui-
ctorię illis communicare, ut fer&#x0169;tur fecisse Tal
calthedani contra Mexicanos, qui cum Hispa
nis composuerunt, ut eos iuuarent ad debel-
landos Mexicanos: haberent autem quicquid
iure belli ad eos spectare poterat. Quòd enim
hæc sit causa iusta belli pro sociis & amicis, nō
est dubium, ut etiam declarat Caieta. secunda<marginalia>Caieta.</marginalia>
secundæ, q. 4. articu. 1. Quia æquè potest respu
blica aduocare extraneos ad uindicādum ini-
micos contra extraneos malefactores. Et con-
firmatur, Quia profectò hac maximè ratione
Romani dilatauerunt imperi&#x0169; suum, dum sci-
licet sociis atque amicis auxilia pręstabant, &
ea occasione iusta bella suscipientes, iure belli<-P>

@@0@<filename:W0013-0374.jpg/>
@@1@<SE374>DE INDIS INSVLANIS. 371
<-P>in possessionem nouarum prouinciarum ue-
niebant. & tamen imperi&#x0169; Romanum appro
batur tāquā legitimum à beato Aug. libro. 13.<marginalia>Augu.</marginalia>
de ciuita Dei, & à S. Tho. opusculo 22. & Syl-<marginalia>S. Tho.</marginalia>
uest. Constantinum magnum pro imperatore<marginalia>Sylues.</marginalia>
habuit, & Ambrosius Theodosium. Nō uide-
tur autem quo alio iuridico titulo uenerint<marginalia>Ambro.</marginalia>
Romani in possessionem orbis, nisi iure belli,
cuius maximæ occasiones fuer&#x0169;t defensio, &
uindicatio sociorum Sicut & Abraham ad
uindicandum regem Salem, & alios reges qui
cum eo f&#x0153;dus percusserant, dimicauit contra
quatuor reges illius regionis. Genes. 14. à qui-<marginalia>Gene. 14.</marginalia>
bus ipse nullam iniuriam accepit. Et iste uide-
tur septimus & ultimus titulus, quo potuer&#x0169;t,
aut possent uenire barbari in possessionem &
dominium Hispanor&#x0169;, eorumq&#x0301;ue prouinciā.</P>
<P>&#x00B6; Alius titulus posset<milestone unit="article" n="18" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_210"/> non quidem asseri, sed
reuocari in disputatione&#x0303;, & uideri aliquibus le
gitimus. Dequo ego nihil affirmare audeo,
sed nec omnino condemnare: & est talis, Bar-
bari enim isti, licet ut suprà dictum est, non
omnino sint amentes, tamen etiam parum di-
stant ab amentibus: ita uidetur, &#xA759; nō sint ido-
nei ad constituendam uel administrandam le-
gitimam rem publicam etiam inter terminos
humanos, & ciuiles. Vnde nec habent leges
conuenie&#x0303;tes, neque magistratus, imò nec sunt
satis idonei ad gubernandum rem familiarem:<-P>

@@0@<filename:W0013-0375.jpg/>
@@1@<SE375>372 DE INDIS INSVLANIS.
<-P>unde etiam carent & literis, & artibus, non so
lùm liberalibus, sed etiam mechanicis, & agri
cultura diligenti, & opificibus, & multis aliis
rebus commodis, imò necessariis ad usus hu-
manos. Posset ergo quis dicere, quòd pro utili
tate eorum possent principes Hispani accipe-
re administrationem illorum, & constituere
illis per oppida præfectos, & gubernatores:
imò quia semper manet ista causa constituere
etiam illis nouos dominos, d&#x0169;modo consta-
ret hoc illis expedire. Hoc inquam posset sua-
deri, quia si omnes erant amentes, nō dubium
est quin hoc esset non solùm licitum, sed con-
uenientissimum: imò tenerentur ad hoc prin-
cipes, sicut, si omnino essent infantes. Sed ui-
detur quantum ad hoc eadem ratio de illis, &
de ame&#x0303;tibus, quia nihil, aut paulo plus ualent
ad gubernandum se ipsos, quàm amentes: imò
quàm ipse ferræ & bestiæ, nec mitiori cibo
quàm feræ, nec penè meliori utuntur: ergo
eode&#x0303; modo possent tradi ad gubernationem
sapientiorum. Et confirmatur hoc appare&#x0303;ter.
Nam si fortuna aliqua omnes adulti perirent
apud illos, & manerent pueri, & adolescen-
tes habentes quidem aliqualem usum ratio-
nis, sed intra annos pueritiæ, & pubertatis:
uidetur profectò, &#xA759; possent principes recipere
curam illor&#x0169;, & gubernare illos quādiu essent
in tali statu. &#xA759; si hoc admittitur, uidetur cer-<-P>

@@0@<filename:W0013-0376.jpg/>
@@1@<SE376>DE INDIS INSVLANIS. 373
<-P>tè non negandum, quin idem fieri posset circa
barbaros supposita hebetudine, quam de illis
referunt, qui apud eos fuerunt, quæ multo ma
ior est, quàm apud alias nationes sit in pueris
& adolescentibus. Et certè hoc posset fundari
in præcepto charitatis, cùm illi sint proximi
nostri, & teneamur bona illor&#x0169; curare. & hoc
(ut dixi) sit sine assertione propositum, & etiā
cum illa limitatione, ut fiant propter bona, &
utilitatem eorum, & non tantùm ad quæstum
Hispanorum, barbaris in omnibus uel nihil,
melius uel peius habentibus, quàm prius habe
bant. In hoc enim est totum periculum anima-
rum, & salutis: & ad hoc posset etiam prodesse
illud, quod suprà dictum est, quòd aliqui sunt
natura serui: nam tales uide&#x0303;tur omnes isti bar-
bari, & sic possent ex parte gubernari ut serui.
Sed ex tota disputatione uidetur sequi, quòd
si cessarent omnes isti tituli, ita quòd barbari
nullam rationem iusti belli darent, nec uelle&#x0303;t
habere Hispanos principes, &c. quòd cessaret
tota illa peregrinatio, & cōmercium cum ma-
gna iactura Hispanorum, & etiam prouentus
principum magnum detrime&#x0303;tum acciperent,
quod non esset ferendum. Respondetur pri-
mò, Commercium non oporteret ut cessaret,
quia ut iam declarat&#x0169; est, multa sunt apud bar
baros, quibus ipsi abundant, & per commuta-
tionem possent Hispani aduehere. Item mul-<-P>

@@0@<filename:W0013-0377.jpg/>
@@1@<SE377>374 DE INDIS INSVLANIS.
<-P>ta etiam, quæ ipsi pro desertis habent, uel sunt
cōmunia omnibus uole&#x0303;tibus occupare: & Lu
sitani magn&#x0169; cōmerci&#x0169; habe&#x0303;t c&#x0169; similibus ge&#x0303;-
tibus, quas non subiecerunt, & cum magno
commodo. Secundo, Fortasse regii reditus
non minores essent. nam ęquè iustè posset im
poni uectigal super aurum & argentum quod
à barbaris reportaretur, uel ad quintam parte&#x0303;,
uel etiam ad maiorem pro rei qualitate: & me-
rito, cùm nauigatio fuerit à principe inuenta,
<Z>& sua authoritate essent tuti negotiatores.
Tertiò patet, &#xA759; iam postquam ibi facta
est conuersio multorum barbaro-
rum, nec expediret, nec lice-
ret principi omnino
dimittere admini
strationem illa-
rum prouin-
ciarum.</Z></P>
<Z>{5*}{5*}{5*}</Z>

@@0@<filename:W0013-0378.jpg/>
@@1@<SE378>375
<Z><A+1>REVERENDI PATRIS</A+1>
Fatris Franciscià Victoria De Indis,
<A-1>siue de iure belli Hispanorum in barba=
ros, Relectio posterior.
SVMMA.</A-1></Z>
<P><A-1>1 Christianis quòd liceat militare, & bella gerere.</A-1></P>
<negEZ><A-1>2 Bellum gerendi, aut incendendi penes quem sit autho=
ritas.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>3 Bellum defensiuum, quòd quilibet poßit suscipere, &
gerere, etiam priuatis.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>4 Inuasus à latrone, aut inimico, an poßit repercutere
inuasorem, si poßit fugiendo euadere.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>5 Respublica quælibet, quòd habeat authoritatem in=
dicendi, & inferendi bellum.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>6 Princeps, quòd eandem authoritatem habeat ad indi=
cendum & inferendum bellum, sicut respublica.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>7 Respublica quid est & quis propriè dicatur Prin=
ceps.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>8 Respublicæ, aut principes plures, si habeant un&#x0169; com
munem dominum, aut principem, an poßint per se in=
ferre bellum sine authoritate superioris principis.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>9 Reguli, siue Principes, qui non præsunt reípub. per=
fectæ, sed sunt partes alteríus reipub. quòd non pos=
sint bellum inferre, aut gerere. Et quid dicendum de
ciuitatibus.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>10 Belli iusti quæ poßit esse ratio, & causa. Et quòd iusti
belli causa non sit diuersitas religionis, probatur.</A-1></negEZ>
<P><A-1>11 Imperij amplificatio, quòd non sit iusta causa belli.</A-1></P>
<negEZ><A-1>12 Principis gloria propria, aut aliud commodum, quòd
non sit belli iusta causa.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>13 Iniuria accepta, quòd sit unica & sola causa iusta ad</A-1><-P>

@@0@<filename:W0013-0379.jpg/>
@@1@<SE379>376 DE IVRE BELLI.
<-P><A-1>inferendum bellum.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>14 Iniuria quælibet, & quantauis, quòd non sufficiat ad
bellum inferendum.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>15 Bello iusto existente, quòd liceat omnia facere quæ ad
defensionem boni publici sunt necessaria.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>16 Bello iusto, quòd liceat recuperare omnes res perdi=
tas, & illarum partem.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>17 Bello iusto, quòd liceat occupare ex bonis hostium im
pensam belli, & omnia damna ab hostibus iniustè il=
lata.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>18 Princeps iusti belli recuperatis rebus ab hostibus,
quid ulteriùs poßit facere.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>19 Principi iusti belli, quòd liceat parta uictoria, recupe=
ratis rebus, ac pace etiam & securitate habita, uindi
care iniuriam ab hostibus acceptam, & animaduerte
re in hostes, & punire illos pro iniurijs illatis.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>20 Bellum ut dicatur iustum, quòd non semper sit satis
principem credere se habere iustam causam.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>21 Belli iustitia, quòd sit summopere, & magna cum dili
gentia examinanda.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>22 Subditi, an teneantur examinare causam belli. Et quo
modo si subdito constet de iniustitia belli, non liceat ei
militare, etiam si Princeps imperet.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>23 Subditi si habeant conscientiā de iniustitia belli, quòd
non liceat illis sequi bellum, siue errent, siue non.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>24 Senatores, reguli, & uniuersaliter omnes qui admit=
tuntur, uel uocati, uel etiam ultro uenientes ad consi=
lium publicum, uel regis, quòd teneantur iniusti belli
causam examinare.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>25 Belli causas examinare qui non teneantur, sed poßint
fide adhibita maioribus, licitè militare.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>26 Subditos militantes quando non excusaret ignoran=</A-1><-P>

@@0@<filename:W0013-0380.jpg/>
@@1@<SE380>DEIVRE BELLI. 377
<-P><A-1>tia de iniustitia belli.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>27 Belli iustitia si sit dubia, quid faciendum. Et quomodo
si Princeps unus sit in legitima possessione, quòd ma=
nente dubio non poßit alius bello, & armis repetere.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>28 Ciuitas, aut prouincia, de qua dubitatur, an habeat le
gitimum possessorem, maximè si est deserta morte legi
timi domini, &c. quid in tali casu sit agendum.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>29 Dubitans de iure suo, etiam si pacificè poßideat, quo
modo examinare teneatur diligenter causam, si fortè
poßit certum scire uel pro se, uel pro alio.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>30 Examinata causa, quòd quandiu rationabiliter perse
uerat dubium, legitimus possessor non teneatur cede=
re posseßioni, sed quòd poßit licitè retinere, oste&#x0303;ditur.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>31 Subditis quòd nō sol&#x0169; liceat in bello defensiuo in re du
bia sequi principemsuum in bellum, sed etiam in bello
offensiuo.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>32 Bellum an poßit exutraque parte esse iustum. Et quo
modo seclusa ignorantia hoc non poßit contingere.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>33 Princeps, siue subditus, qui ex ignorantia sequutus est
bellum iniustum, si postea constiterit ei de iniustitia
belli, an teneatur restituere.</A-1></negEZ>
<P><A-1>34 Innocentes interficere in bello, an liceat.</A-1></P>
<negEZ><A-1>35 Innocentes interficere, quòd n&#x0169;quam per se & ex in-
tentione liceat.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>36 Interficere an liceat infantes & f&#x0153;minas in bello cō
tra Turcas. Et quid dicendum de agricolis apud Chri
stianos, togatis, peregrinis, hospitibus, & clericis.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>37 Interficere innocentes per accidens, etiam scienter,
quòd aliquando liceat, & aliquando non.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>38 Innocentes, à quibus in futurum imminet periculum,
an liceat interficere.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>39 Spoliare an liceat innocentes inter hostes. Et quibus<-P>

@@0@<filename:W0013-0381.jpg/>
@@1@<SE381>378 DE IVRE BELLI.
<-P><A-1>rebus sint spoliandi.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>40 Bellum si satis commode geri potest non spoliando
agricolas, aut alios innocentes, quòd uideatur non li=
cere eos spoliare. Et quid dicendum de peregrinis, &
hospitibus qui sunt apud hostes.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>41 Hostes si nolint restituere res iniuria ablatas, & non
poßit, qui est læsus, aliunde recuperare, quomodo pos=
sit undecunque satisfactionem capere, siue à nocenti
bus, siue ab innocentibus.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>42 Innocentes, & pueri esto quòd non sint interficien=
di, an saltem liceat ducere illos in captiuitatem, &
seruitutem.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>43 Obsides, qui uel tempore induciarum, uel peracto bel
lo ab hostibus recipiuntur, utrum interfici poßint, si
hostes fidem frangerent, & conuentis non starent.</A-1></negEZ>
<P><A-1>44 Interficere an liceat omnes in bello nocentes.</A-1></P>
<negEZ><A-1>45 Interficere quòd liceat indifferenter omnes, qui in
actuali conflictu prælij, uel in oppugnatione aut de=
fensione ciuitatis contrà pugnant, & quandiu res est
in periculo.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>46 Interficere quòd liceat nocentes, parta uictoria, & re
bus iam extra periculum positis.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>47 Interficere quòd non semper liceat omnes nocentes
solùm ad uindicandum iniuriam.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>48 Interficere quòd aliquando & liceat & expediat om
nes nocentes, & hoc maximè in bello cōtra infideles.
Et quid in bello contra Christianos.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>49 Captiuos, aut deditos an liceat interficere, supposi=
to, quòd etiā fuerunt nocentes.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>50 Capta in bello iusto, utrum fiant capienti&#x0169;, & occu=
pantium. Et quomodo capta in iusto bello usque ad
sufficientem satisfactionem rerum ablatarum per in=<-P>

@@0@<filename:W0013-0382.jpg/>
@@1@<SE382>DE IVRE BELLI. 379
<-P><A-1>iuriam, & etiam impensarum fiant occupantium.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>51 Mobilia omnia quomodo iure gentium fiant occupa$unclear
tis, etiam si excedant compensationem damnorum.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>52 Militibus, an liceat ciuitatem permittere in prædam.
Et quomodo non sit illicitum, sed & necessarium.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>53 Militibus, quòd non liceat prædas agere, aut incendia
facere sine authoritate, aliàs tenerentur ad restitu=
tionem.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>54 Occupare quòd liceat, & tenere agr&#x0169;, arces, & op=
pida hostium quantum necessarium fuerit ad damno=
rum illatorum compensationem.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>55 Occupare quòd liceat ab hostibus, & tenere arcem
aliquam, aut ciuitatem pro paranda securitate, &
uitando periculo, aut pro defensione, & ut tolla=
tur ab hostibus occasio nocendi, &c.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>56 Hostes multare parte agri, quòd liceat ratione iniu=
riæ illatæ, & nomine p&#x0153;næ, hoc est ad uindictam. Et
quomodo hac etiam ratione potest arx, aut oppidum
cum moderamine occupari.</A-1></negEZ>
<P><A-1>57 Tributa an liceat uictis hostibus imponere.</A-1></P>
<negEZ><A-1>58 Principes hostium an liceat deponere, & nouos pone
re & cōstituere, uel sibi principatum restituere. Et
quomodo non paßim, & ex quacunque causa belli iu
sti hoc liceat facere.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>59 Principes hostium quando legitimè possent deponi,
ostenditur.</A-1></negEZ>
<P><A-1>60 Canones, seu regulæ belligerandi describuntur.</A-1></P>
<P><INI4>Q</INI4>VIA possessio, & occupatio pro-
uinciarum illarum barbaror&#x0169;, quos
Indos uocant, uidetur tandem maxi
mè iure belli posse defendi: ideo<-P>

@@0@<filename:W0013-0383.jpg/>
@@1@<SE383>380 DE IVRE BELLI.
<-P>postquam in relectione de titulis di&#x0303;sputaui,
quos Hispani possunt prætendere ad illas pro
uincias, siue iustis, siue iniustis: uisum est de iu
re belli breuem disputationem habere, ut illæ
relectiones absolutiores uideantur. Sed quia
hæc disputatio etiam simul cum secunda rele-
ctione in scholis proponi oportuit, non licuit
extendere calamum pro amplitudine, & di-
gnitate argumenti, & materiæ, sed quantum
breuitas temporis patiebatur. Itaque solùm
notabo propositiones principales in hac mate
ria cum probationibus breuissimis, abstinens
me à multis dubiis, quæ in hac disputatione
conferri possent. Tractabo aute&#x0303; quatuor quæ-
stiones principales. Prima, An omnino Chri-
stianis sit licitum bella gerere. Secunda, Apud
quem sit authoritas, aut gerendi, aut indicen-
di bellum. Tertia, Quæ possint, & debeant es-
se causæ iusti belli. Quarta, Quid in bello iu-
sto, & quantum liceat in hostes.</P>
<P>&#x00B6; Quantum ad primum, posset uideri, quòd
omnino bella sint interdicta Christianis. Pro
hibitum enim uidetur eis se desendere, iuxta
lud, Non uos desendentes, charissimi, sed da-
te lo cum iræ. Rom. 12. & Dominus in Euange
lio, Si quis te percusserti in dexterā maxillam
tuam, præbe illi & alteram. Et ego dico uobis
non resistere malo. Matth. 5. & Matth. 26. Om<marginalia>Rom. 12.</marginalia>
nes qui acceperint gladium, gladio peribunt.<-P><marginalia>Matth. 5.</marginalia>

@@0@<filename:W0013-0384.jpg/>
@@1@<SE384>DE IVRE BELLI. 381
<-P>Neque satis uidetur respondere, quòd omnia
hæc non sunt in præcepto, sed in consilio. Sa-
tis enim magnum inconueniens esset, si bella
omnia, quæ à Christianis suscipiuntur, sunt
contra consilium Domini. In contrarium est
sententia doctorum, & usus receptus in ec-
clesia.</P>
<P>&#x00B6; Pro quæstionis explicatione nota, quòd li-
cet inter catholicos satis conueniat de hac re,
Lutherus tamen, qui nihil incontaminatum
reliquit, negat Christianis etiā aduersus Tur-
cas licere arma sumere: innixus tum locis Scri
pturæ suprà positis, tum autem, quòd si Tur-
cæ inuadant christianitatem, illa est uoluntas
Dei, cui resistere non licet. In qua tamen re nō
ita potuit imponere Germanis hominibus ad
arma natis, sicut in aliis suis dogmatibus. Et
Tertullianus nō adeò uidetur abhorrere ab-
hac sente&#x0303;tia, qui libro de corona militis, dispu
tat, an in totum Christianis militia cōueniat.
Et tandem profectò in ea opinione uidetur
perseuerare, ut Christiano militare interdict&#x0169;
putet. Cui, inquit, ne litigare quide&#x0303; liceat. Sed
relictis extraneis opinionibus, sit responsio
,ad quæstionem unica cōclusione, Licet<milestone unit="article" n="1 ̋rendition="#asterisk" xml:id="s4013_211"/> Chri
stianis militare & bella gerere. Hæc conclusio
est Augusti. in multis locis contra Faustum, &
libro 83. quęstionum, et de uerbis Domini, &
secundo libro contra Manichæ. & in sermone<-P>

@@0@<filename:W0013-0385.jpg/>
@@1@<SE385>382 DE IVRE BELLI.
<-P>de puero Centurionis, & ad Bonifacium epi-
stola, disertè astruit. Et probatur conclusio, ut
probat August. ex uerbis Iohā. Baptistæ Luc.<marginalia>August.</marginalia>
3. ad milites, Neminem cōcutiatis, nemini in-<marginalia>Luc. 3.</marginalia>
iuriam feceritis. Quòd si Christiana discipli-
na (inquit Augusti.) omnino bella culparet,
hoc potiùs cōsilium salutis petentibus in Euā
gelio daretur, ut abiicerent arma, séque mili-
tiæ omnino subtrahere&#x0303;t. Dictum est aute&#x0303; eis,
Neminem cōcutiatis, contenti estote stipen-
diis uestris. Secundò probatur ratione, scilicet
secunda secundæ, q. 40. artic. 1. Licet stringere
gladium, & armis uti aduersus interiores ma-
lefactores, & seditiosos ciues, secundum illud
Roma. 13. Non sine causa gladium portat, mi-
nister enim Dei est uindex in iram ei, qui malè
agit: ergo etiam licet uti gladio, & armis aduer
sus hostes exteriores. Vnde principibus dict&#x0169;
est in Psal. Eripite pauperem, & egen&#x0169; de ma-
nu peccatoris liberate. Tertiò, In lege naturæ
hoc licuit, ut patet de Abraham, qui pugnauit
contra quatuor Reges. Genes. 14. Item in lege
scripta, ut patet de Dauid, & Machabæ. Et lex
euangelica nihili interdicit, quod iure natura-
li licitum sit, ut S. Thom. eleganter tradit 12. q.
107. articu. ultimo. unde & dicitur lex liberta-
tis Iaco. 1. & 2. ergo quod licebat in lege natu-
ræ, & scripta, non minus licet in lege euangeli
ca. Et quia de bello defensiuo reuocari in du-<-P>

@@0@<filename:W0013-0386.jpg/>
@@1@<SE386>DE IVRE BELLI. 383
<-P>bium nō potest, quia uim ui repellere licet. ff.
de iustitia, & iure, l. ut uim. Quartò probatur
etiam de bello offensiuo, id est in quo non so-
lùm defenduntur, aut etiam repetuntur res,
sed ubi petitur uindicta pro iniuria accepta.
Probatur inquam quartò authoritate August.
libro 83. quęst. & habetur c. dominus. 23. q. Iu-
sta bella solent diffiniri, quæ ulciscuntur iniu
rias, si gens uel ciuitas plectenda est, quæ uel
uindicare neglexit, quod à suis improbe fact&#x0169;
est, uel reddere quod per iniuriam ablatum
est. Probatur etiā de bello offensiuo: quia bel-
lum etiam defensiuum geri commodè non po
test, nisi etiam uindicetur in hostes, qui iniu-
riam fecerunt, aut conati sunt facere. fierent
enim hostes audaciores ad iterum inuadend&#x0169;
nisi timore p&#x0153;næ deterreantur ab iniuria.</P>
<P>Probatur etiam, Quia finis belli est pax, & se-
curitas reipu. ut August. inquit de uerb. Domi
ni, & ad Bonifa. sed non potest esse securitas
in republica nisi hostes coe&#x0308;rceātur metu bel-
li ab iniuria: esset enim omnino iniqua condi
tio belli, si hostibus inuadentibus iniustè rem
publicam, solùm liceret reipu. auertere hostes
nec possent ulteriùs prosequi. Probatur etiam
ex fine, & bono totius orbis. Prorsus enim or
bis consistere in felici statu non posset, imò
esset rerum omnium pessima conditio, si ty-
ranni quidem, & latrones, & raptores possent<-P>

@@0@<filename:W0013-0387.jpg/>
@@1@<SE387>384 DE IVRE BELLI.
<-P>impune iniurias facere, & opprimere bonos,
& innocentes, nec liceret uicissim innocenti-
bus animaduertere in noce&#x0303;tes. Probatur octa
uò, & ultimò, Quia in moralibus potissimum
argumentum est ab authoritate & exemplis.
Probatur exemplis sanctorum, & bonorum
uirorum, qui non solùm bello desensiuo tuta
ti sunt patriam, résque suas, sed etiam bello
offensiuo prosecuti sunt iniurias ab hostibus
acceptas, uel attentatas, ut patet de Ionatha, &
Simone, 1. Mach. 9. qui uindicauerunt morte&#x0303;<marginalia>1. Mach. 9.</marginalia>
Iohānis fratris sui cōtra filios Iambri. Et in ec
clesia Christiana patet de Constātino, Theo-
dosio maiore, & aliis clarissimis & Christia-
nissimis imperatoribus, qui multa bella utrius
que generis gesserunt, cùm haberent in consi
liis sanctissimos, & doctissimos episcopos.</P>
<P>&#x00B6; Secunda quæstio, Apud<milestone unit="article" n="2" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_212"/> quem sit autho-
ritas gerendi aut incendendi bellum. Pro qua
sit prima propositio, Bellum<milestone unit="article" n="3" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_213"/> defensiuum
quilibet potest suscipere & gerere, etiam priua
tus. Hæc patet, Nam uim ui repellere licet. ff.
ubi suprà. unde hoc bellum quilibet potest ge
rere sine authoritate cuiuscunque alterius, nō
solùm pro defensione personæ, sed etiam re-
rum, & bonorum. Sed circa istā conclusione&#x0303;
dubitatur primò, An<milestone unit="article" n="4" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_214"/> inuasus à latrone, aut
inimico, possit repercutere inuasore&#x0303;, si possit
fugiendo euadere. Et Archiepiscopus quidem<-P>

@@0@<filename:W0013-0388.jpg/>
@@1@<SE388>DE IVRE BELLI. 385
<-P>respondet, &#xA759; non. quia iam nō est defensio c&#x0169;
moderamine inculpatæ tutelæ: quilibet. enim
tenetur se defendere quantum poterit cum mi
nimo detrimento inuasoris. Si ergo resiste&#x0303;do
oportet aut occidere, aut grauiter uulnerare<marginalia>Panor.</marginalia>
inuasore&#x0303;, potest autem se liberare fugiendo: ui
detur &#xA759; teneatur. Sed Panormitan. c. olim. de
resti. spoliat. distinguit. si enim inuasus magn&#x0169;
dedecus subiret fugiendo, non tenetur fugere,
sed potest repercutiendo, iniuriam repellere:
si uerò non faceret iacturam famæ, aut hono-
ris, ut monachus, aut rusticus inuasus à nobi-
li, & forti uiro, tenetur potiùs fugere. Barto.
autem in l. 1. ff. de p&#x0153;nis, & in l. furem. ff. de si<marginalia>Bartol.</marginalia>
cariis, indistinctè tenet, &#xA759; licet se defendere,
nectenetur fugere: quia fuga est iniuria. l. item
apud Labeonem. ff. de iniuriis. si autem pro re
rum defensione licitum est armis resistere, ut
in d. c. olim. & in c. dilecto. de sente&#x0303;tia excom.
libro. 6. multo magis pro arcenda iniuria cor-
porali, quæ maior est, quàm rerum iactura. l. in
seruorum. ff. de p&#x0153;n. Et hæc opinio potest pro
babiliter & satis tutò teneri, maximè cùm iura
ciuilia hoc concedant, ut in dicta l. furem. au-
thoritate autem legis nemo peccat: quia leges
dant ius in foro conscientiæ. Vnde etiam si iu-
re naturali non liceret occidere pro defensio-
ne rerum, uidetur &#xA759; iure ciuili fact&#x0169; sit licit&#x0169;:
& hoc reuera secluso scādalo, uidetur licere nō<-P>

@@0@<filename:W0013-0389.jpg/>
@@1@<SE389>386 DE IVRE BELLI.
<-P>solùm laico, sed etiā clerico, & religioso uiro.</P>
<P>&#x00B6; Secunda propositio, Quælibet<milestone unit="article" n="5" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_215"/> respublica
habet authoritatem indicendi, & infere&#x0303;di bel-
l&#x0169;. Pro probatione est notand&#x0169;, &#xA759; differentia
est quantum ad hoc inter priuatam personam,
& rempublicā: quia priuata persona habet qui-
dem ius defendendi se, & sua, ut dictum est: sed
non habet ius uindicandi iniuriam, imò nec
repetendi ex interuallo te&#x0303;poris res ablatas. Sed
defensio oportet ut fiat in præsenti periculo,
quod consulti dicunt incontinenti. Vnde trās
acta necessitate defensionis, cessat licentia bel
li. Credo tamen, &#xA759; per iniuriam percussus pos-
sit statim repercutere, etiam si inuasor non de-
beret ultra progredi. Sed ad uitādam ignomi-
niā, & dedecus posset qui colaphum (exempli
gratia) accepit, gladio statim repercutere, non
ad sumendam uindictam, sed (ut dictum est)
ad uitandam infamiā, & ignominiam. Sed res-
publica habet authoritatem non solùm defen-
sionis, sed etiam uindicandi se, & suos, & per-
sequendi iniurias. quod probatur, quia ut Ari-<marginalia>Arist. 3.</marginalia>
sto. tradit tertio Polit. Resp. debet esse sibi suf-<marginalia>Polit.</marginalia>
ficiens: sed non posset sufficienter conseruare
bonum publicum, & statum reip. si non possit
uindicare iniuriam, & animaduertere in ho-
stes. fierent enim (ut suprà dictum est) mali
promptiores, & audaciores ad iniuriam infe-
rendam, si possent impune hoc facere: & ideo<-P>

@@0@<filename:W0013-0390.jpg/>
@@1@<SE390>DE IVRE BELLI. 387
<-P>necessarium est ad commodam rerum morta-
lium administrationem, ut hæc authoritas cō-
cedatur reipublicæ.</P>
<P>&#x00B6; Eandem<milestone unit="article" n="6" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_216"/> authoritatem habet quantum ad<marginalia>Augu.</marginalia>
hoc princeps sicut respublica. Hæc est sente&#x0303;tia
Augu. cōtra Faust&#x0169;. Ordo, inquit, naturalis
mortalium paci accommodatus, hoc poscit, ut
suscipiendi belli authoritas, atque consilium
penes principes sit. Et ratione probatur, Quia
princeps non est nisi ex electione reip. ergo
gerit uices, & authoritates illius: imò iam ubi
sunt legitimi principes in republica, tota au-
thoritas residet penes principes, neque sine il-
lis aliquid publicè aut bello, aut pace geri po-
test. Sed tota difficultas est quid<milestone unit="article" n="7" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_217"/> est respubli-
ca, & quis proprie dicitur princeps? Adhoc bre
uiter respondetur, &#xA759; respub. propriè uocatur
perfecta communitas: sed hoc ipsum est dubi&#x0169;
quæ sit perfecta communitas. Pro quo notan-
dum, &#xA759; perfectum idem est quod totum. dici-
tur enim imperfectum, cui aliquid deest, & e-
contra perfectum, cui nihil deest. Est ergo per
fecta respublica, aut communitas, quæ est per
se totum, id est quæ non est alterius reip. pars,
sed quæ habet proprias leges, proprium consi-
lium, & proprios magistratus, quale est regn&#x0169;
Castellę, & Aragonię, principat&#xA770; Venetor&#x0169;, &
alii similes. Nec enim obstat quin sint plures
principatus, & respub. perfectæ sub uno prin-<-P>

@@0@<filename:W0013-0391.jpg/>
@@1@<SE391>388 DE IVRE BELLI.
<-P>cipe. Talis ergo respub. aut princeps illius, ha-
bet authoritatem indicendi bellum, & sola ta-
lis. Sed ex hoc ipso dubitari meritò potest, an<milestone unit="article" n="8" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_218"/>
si plures huiusmodi respublicæ, aut principes
habeant unum commune&#x0303; dominum, aut prin
cipem, an possint per se inferre bellum sine au-
thoritate superioris principis. Et respondeo, &#xA759;
sine dubio possunt, ut Reges, qui sunt subiecti
Imperatori, possunt inuicem belligerare, non
expectata authoritate imperatoris: quia (ut di-
ctum est) respub. debet sibi esse sufficiens, nec
sufficeret sibi sine tali facultate. Ex quibus se-
quitur, & patet, &#xA759;<milestone unit="article" n="9 ̋rendition="#asterisk" xml:id="s4013_219"/> alii reguli, siue principes,
qui non præ sunt reip. perfectæ, sed sunt partes
alterius reip. non possunt bellum inferre, aut
gerere, quemadmodum dux Albanus, aut co-
mes beneue&#x0303;taneus: sunt enim partes regni Ca-
stellæ, & per consequens non habent perfe-
ctas respub. Sed cùm hæc sint magna ex parte
aut iure genti&#x0169;, aut humano, consuetudo po-
test dare facultatem & authoritatem belli ge-
rendi. Vnde siqua ciuitas, aut alius princeps
obtinuit antiqua consuetudine ius gerendi
per se bellum, non est ei neganda hæc authori
tas, etiam si aliâs nō uidetur habere rempubli-
cam perfectam. Item etiam necessitas hanc li-
centiam & authoritatem concedere posset. Si
enim in eodem regno una ciuitas aliam oppu-
gnaret, uel aliquis ex duabus alium ducem, &<-P>

@@0@<filename:W0013-0392.jpg/>
@@1@<SE392>DE IVRE BELLI. 389
<-P>rex negligeret, aut nō auderet uindicare iniu-
rias illatas, posset ciuitas, aut dux, qui passus
est iniuriam, non solùm se defendere, sed etiā
bellum inferre, & animaduertere in hostes, &
malefactores etiam occidere: quia aliâs neque
defendere quidem commodè se posset. Non
enim hostes abstinerent se ab iniuria, si illi qui
patiuntur iniuriā, contenti essent solùm se de-
fendere. Qua ratione etiam conceditur priua-
to homini ut possit inuadere inimicum, si ali-
ter nō patet ei uia se defendendi ab iniuria. &
hæc satis de ista quæstione.</P>
<P>&#x00B6; Tertia quæstio, Quæ<milestone unit="article" n="10" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_220"/> possit esse ratio, &
causa iusti belli, quaæq&#x0301;ue magis necessaria, est
ad hanc causam, & disputationem barbaro-
rum. Pro qua sit prima propositio, Causa iusti
belli non est diuersitas religionis. Hæc proba-
ta fuit prolixè in proxima relectione. ubi im-
pugnauimus quart&#x0169; titulum qui prætendi po-
test ad possessionem barbarorum: quia scilicet
nolunt recipere fidem Christianam. & est sen
tentia S. Tho. secunda secundę, q. 66. articu. 8.<marginalia>S. Tho.</marginalia>
& communis sententia doctorum: neque scio
aliquem: qui contrarium sentiat.</P>
<P>&#x00B6; Secunda propositio, Non<milestone unit="article" n="11" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_221"/> est iusta causa
belli amplificatio imperii. Hæc notior est,
quàm ut probatione indigeat, aliâs esset æquè
iusta causa ex utraque parte belligerāti&#x0169;, & sic
essent omnes innoce&#x0303;tes. Ex quo iter&#x0169; sequere<-P>

@@0@<filename:W0013-0393.jpg/>
@@1@<SE393>390 DE IVRE BELLI.
<-P>tur, &#xA759; non liceret occidere illos: & implicat cō
tradictionem, quòd esset iustum bellum.</P>
<P>&#x00B6; Tertia propositio, Nec<milestone unit="article" n="12" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_222"/> est iusta causa belli,
aut gloria propria, aut aliud cōmodum prin-
cipis. Hęc etiam nota est. Nam princeps debet
& bellum & pacem ordinare ad bonum com-
mune reipub. nec proprios reditus pro pro-
pria gloria aut commodo erogare, & multo
minus ciues suos periculis exponere. Hoce-
nim interest inter regem legitimum, & tyran-
num, &#xA759; tyrannus ordinat regimen ad propri&#x0169;
quæstum, & commodum: rex autem ad bon&#x0169;
publicum, ut tradit Aristo. 4. Politico. c. 10. Ite&#x0303;<marginalia>Arist. 4.</marginalia>
habet auth oritatem à rep. ergo debet uti illa ad<marginalia>Polit. c. 10.</marginalia>
bonum reip. Item leges debent esse nullo pri-
uato commodo, sed pro communi utilitate ci
uium conscriptæ, ut habetur distin. 4. erit aute&#x0303;
lex ex Isidoro. ergo etiam leges belli debe&#x0303;t es-
se pro communi utilitate. Item hoc differunt
liberi à seruis, ut Arist. tradit primo Politico.<marginalia>Arist. 1. Poli.|c. 3. 4.</marginalia>
c. 3. & 4. & domini utuntur seruis ad propriam
utilitatem, non seruorum: liberi autem non
sunt propter alios, sed propter se. Vnde &#xA759; prin
cipes abutantur ciuibus, cogendo eos milita-
re, & pecuniam in bellum conferre, non pro
publico bono, sed pro priuato suo cōmodo,
est ciues seruos facere.
<P>&#x00B6; Quarta propositio, Vnica<milestone unit="article" n="13 ̋rendition="#asterisk" xml:id="s4013_223"/> est & sola causa
iusta inferendi bellum, iniuria accepta. Hæc<-P>

@@0@<filename:W0013-0394.jpg/>
@@1@<SE394>DE IVRE BELLI. 391
<-P>probatur primo authoritate Augu. lib. 83. quæ
stio. Iusta bella solent diffiniri, & c. ut suprà. &
est determinatio, scilicet Tho. sec&#x0169;da secundę
q. 4. articul. 1. & omnium doctorum. Item bel-
lum offensiuum est ad uindicandum, & ani-
maduertendum in hostes, ut dict&#x0169; est. sed uin-
dicta esse non potest, ubi non præcessit culpa,
& iniuria. ergo. Item maiorem authoritate&#x0303; ha-
bet princeps supra extraneos, quàm suos. sed in
suos non potest gladium stringere, nisi fece-
rint iniuriam: ergo neque in extraneos. Et cō-
firmatur ex eo, quod suprà allatum est ex Pau-
lo, Rom. 13 de principe, Non sine causa gla-<marginalia>Rom. 13.</marginalia>
dium portat. minister enim Dei est uindex in
iram ei qui malè agit. Ex quo cōstat, &#xA759; aduer-
sus eos, qui nobis non noce&#x0303;t, non licet ira gla-
dij uti, cùm occidere innocentes prohibitum
sit iure naturali. Omitto nunc si fortè deus spe
cialiter aliud præceperit, ipse enim est domi-
nus uitę, & mortis, & posset pro suo iure ali-
ter disponere.</P>
<P>&#x00B6; Quinta propositio<milestone unit="article" n="14" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_224"/>, Nō quælibet & quāta-
uis iniuria sufficit ad bell&#x0169; inferend&#x0169;. Hæc pro
batur, Quia nec etiam in populares & natura
les licet pro quacunque culpa p&#x0153;nas atroces
exequi, ut mortem, aut exilium, aut confisca-
tionem bonorum. Cùm ergo quæ in bello ge-
runtur, omnia sint grauia, & atrocia, ut cæ-
des, incendia, uastationes: non licet pro leui-<-P>

@@0@<filename:W0013-0395.jpg/>
@@1@<SE395>392 DE IVRE BELLI.
<-P>bus iniuriis bello persequi authores iniuriar&#x0169;,
quia iuxta mensuram delicti debet esse plaga-
rum modus. Deuteronom 25.</P>
<P>&#x00B6; Quarta quæstio est de iure belli, quod scili-
cet, & quantum liceat in bello iusto. de qua sit
prima propositio, In<milestone unit="article" n="15" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_225"/> bello licet omnia facere,
quæ necessaria sunt ad defensionem boni pu-
blici. Hæc nota est, cùm ille sit finis belli, rem-
publi. defendere, & conseruare. Item hoc licet
priuato in de fensione sui, ut probatum est. er-
go multo magis licet reipub. & principi.</P>
<P>&#x00B6; Secunda propositio, Licet<milestone unit="article" n="16" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_226"/> recuperare om-
nes res perditas, & illarum partem. Hæc etiā
est notior quàm ut indigeat probatione. Ad
hoc enim uel infertur, uel suscipitur bellum.
&#x00B6; Tertia propositio, Licet<milestone unit="article" n="17" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_227"/> occupare ex bonis
hosti&#x0169; impe&#x0303;sam belli & oi&#x0303;a dāna ab hostibus
iniustè illata. Hęc patet, Quia ad omnia illa te
ne&#x0303;tur hostes qui fecerunt iniuriam: ergo prin-
ceps belli potest omnia illa repetere, & bello-
exigere. Item ut prius. Quia cùm nō patet alia
uia, licet priuato occupare omne debitum à
debitore. Item si quis esset legitimus iudex
utriusque partis gerentis bellum, deberet con
de&#x0303;nare iniustos aggressores, & authores in-
iuriæ, non solùm ad restituendas res ablatas,
sed etiam ad resarciendum impensam belli, &
omnia damna. Sed princeps, qui gerit iustum
bellum, habet se in casu belli tan quam iudex,<-P>

@@0@<filename:W0013-0396.jpg/>
@@1@<SE396>DE IVRE BELLI. 393
<-P>ut statim dicemus. ergo etiam ille potest om-
nia illa ab hostibus exigere.</P>
<P>&#x00B6; Quarta propositio, Nec<milestone unit="article" n="18" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_228"/> solùm hæc licent,
sed ulterius etiam progredi potest princeps iu-
sti belli, quantum scilicet necesse est ad parien
dam pacem, & securitatem ab hostibus, puta
diruere arcem hostium, & in hostico etiam
munitionem erigere, si hoc necesse sit ad uitā-
dum periculum ab hostibus. Probatur, Quia,
ut suprà dictum est, finis belli est pax, & securi
tas. ergo gerenti bellum iustum licent omnia,
quæ necessaria sunt ad consequendam pacem
& securitatem. Item tranquillitas, & pax com-
putantur inter bona humana. unde nec sum-
ma etiam bona faciunt statum felicem sine se-
curitate: ergo si hostes eripiunt, & turbāt tran
quillitatem reipub. licet uindicare ab illis per
media conuenientia. Item contra hostes intra
neos, hoc est contra malos ciues, licet hęc om
nia facere. ergo etiam cōtra hostes extraneos.
Antecedens patet. si quis enim in republi. fecit
iniuriam ciui, magistratus nō solùm cogit au
thorem iniuriæ satisfacere læso, sed etiam si ti-
metur ab illo, cogitur dare fideiussores, aut re
cedere à ciuitate, ita ut uitetur periculum ab
illo. Ex quibus patet, quòd parta uictoria, &
recuperatis rebus, licet ab hostib&#xA770; exigere ob-
sides, naues, arma, & alia, quæ sine fraude ne-
cessaria sunt ad retinendum hostes in officio,<-P>

@@0@<filename:W0013-0397.jpg/>
@@1@<SE397>394 DE IVRE BELLI.
<-P>& uitandum ab illis periculum.</P>
<P>&#x00B6; Quinta propositio, Nec<milestone unit="article" n="19" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_229"/> tantùm hoc licet,
sed etiam parta uictoria, recuperatis rebus, &
pace etiam & securitate habita, licet uindica-
re iniuriam ab hostibus acceptam, & animad-
uertere in hostes, & punire illos pro iniuriis
illatis. Pro cuius probatione notādum, quòd
principes non solùm habent authoritatem in
suos, sed etiam in extraneos ad coe&#x0308;rcendum
illos ut abstineant se ab iniuriis, & hoc iure gé
tium, & orbis totius authoritate. Imò uidetur
quòd iure naturali, quia aliter orbis stare non
posset nisi esset penes aliquos uis & authori-
tas deterrendi improbos, & coe&#x0308;rcendi, ne in-
nocentibus noceant. Ea autem quæ necessaria
sunt ad gubernationem & conseruationem or
bis, sunt de iure naturali, nec alia ratione pro-
bari potest, quòd respublica iure naturali ha-
bet authoritatem afficiendi supplicio, & p&#x0153;-
nis ciues suos, qui reipublicæ sunt perniciosi.
Quòd si respub. hoc potest in suos, haud du-
bium quin orbis possit in quoscunque perni-
ciosos & nequam homines: & hoc nō nisi per
principes. ergo pro certo principes possunt
punire hostes qui iniuriam fecerunt reipu. &
omnino postquam bellum ritè & iustè susce-
ptum est, hostes obnoxii sunt principi tanquā
iudici proprio. Et confirmatur hæc, Quia re-
uera nec pax, nec tranquillitas, quæ est finis<-P>

@@0@<filename:W0013-0398.jpg/>
@@1@<SE398>DE IVRE BELLI. 395
<-P>belli, aliter haberi potest, nisi hostes malis, &
damnis afficiantur, quibus deterreantur, ne
iterum aliquid tale committant. Quæ omnia
etiam probantur & confirmantur authoritate
& exemplis bonorum. Vt enim suprà citatum
est, Machabæi gesserunt bella non solùm ad re
cipiendas res amissas, sed ad uindicandum in-
iurias. Quod ide&#x0303; fecer&#x0169;t Christianissimi prin-
cipes, & religiossimi imperatores. Et præterea
non tollitur ignominia & dedecus reipu. pro-
fugatis tantùm hostibus, sed etiam seueritate
p&#x0153;næ afflictis & castigatis. Princeps aute&#x0303; nō
solùm res alias, sed honorem, & authoritatem
reipublicæ defendere habet.</P>
<P>&#x00B6; Ex omnibus suprà dictis supersunt multa
dubia. Et primùm quidem dubium circa iusti-
tiam belli, utrum ad bellum iustum sufficiat
quòd princeps credat se habere iustam cau-
sam. Ad hoc sit prima propositio,<milestone unit="article" n="20" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_230"/> Non sem-
per hoc satis est. Probatur primò, Quia in aliis
minoribus causis nō sufficit nec principi nec
priuatis, quòd credāt se iustè agere, ut notum
est. possunt enim errare inciuiliter & affecta-
tè: & ad actum bonum non sufficit sententia
cuiusque, sed oportet ut fiat secundum iudi-
cium sapientis, ut patet 2. Ethico. Item aliâs se
queretur, quòd plurima essent bella iusta ex
utraque parte. Communiter enim contingit,
quòd principes gerant bellum mala fide, sed<-P>

@@0@<filename:W0013-0399.jpg/>
@@1@<SE399>395 DE IVRE BELLI.
<-P>credentes se iustam causam sequi: & sic omnes
bellantes essent innocentes, & per conseque&#x0303;s
liceret interficere in bello. Item aliâs etiā Tur
cæ & Saraceni gererent iusta bella aduersus
Christianos. putant enim se obsequium præ-
stare Deo.
<P>&#x00B6; Secunda propositio, Oportet<milestone unit="article" n="21 ̋rendition="#asterisk" xml:id="s4013_231"/> ad bellum
iustum magna diligentia examinare iustitiam
& causas belli, & audire etiam rationes aduer-
sariorum, si uelint ex æquo & bono discepta-
re. Omnia enim sapienti (ut ait comicus) uer-
bis prius experiri oportet, quàm armis, &
oportet consulere probos, & sapientes uiros,
& qui cum libertate, & sine ira, aut odio, & cu
piditate loquātur. Haud enim facilè uerum
cernitur (ut ait Crispus) ubi illa officiunt.<marginalia>Salust.</marginalia>
Hæc manifesta est. Nam cùm in rebus morali-
bus difficile sit uerum & iust&#x0169; attingere, si ne
gligenter ista tractentur, facilè errabitur, nec
talis error excusabit authores, maximè in re tā
ta, & ubi agitur de periculo & calamitate mul
torum, qui tandem sunt proximi, & quos dili
gere tenemur, sicut nosipsos.
<P>&#x00B6; Secundum dubium, An<milestone unit="article" n="22 ̋rendition="#asterisk" xml:id="s4013_232"/> subditi teneantur
examinare causam belli, uel an possint milita-
re nulla diligentia circa hoc adhibita, quemad
modum uictores exequi possunt decret&#x0169; præ-
toris sine alia examinatione. De hoc dubio sit
prima propositio, Si subdito cōstat de iniusti<-P>

@@0@<filename:W0013-0400.jpg/>
@@1@<SE400>DE IVRE BELLI. 397
<-P>tia belli, non licet militare, etiam ad imperium
principis. Hæc patet, Quia non licet interfice-
re innocentem quacunque authoritate. Si ho-
stes sunt innocentes in eo casu, ergo non licet
interficere illos. Item princeps peccat inferen-
do bellum in eo casu, sed non solùm qui malè
agunt. sed qui consentiunt facientibus, digni
sunt morte. ad Roma. 1. ergo milites etiam ma<marginalia>Roma. 1.</marginalia>
la fide pugnantes non excusantur. Item non li
cet interficere ciues innocentes mandato prin
cipis. ergo nec extraneos. Ex quo sequitur co-
rollarium, Quòd<milestone unit="article" n="13" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_233"/> etiam si subditi habeant cō
scientiam de iniustitia belli, non licet sequi
bellum, siue errent, siue nō. Patet, Quia omne
quod non est ex fide, peccatum est. ad Rom. 4.</P>
<P>&#x00B6; Secunda propositio, Senatores<milestone unit="article" n="24 ̋rendition="#asterisk" xml:id="s4013_234"/> & re-<marginalia>Roma. 4.</marginalia>
guli, & uniuersaliter qui admittuntur, uel
uocati, uel etiam ultro uenientes ad consi-
lium publicum, uel principis, debent & te-
nentur examinare causam iniusti belli. Pa-
tet, Quia quicunque potest impedire pericu-
lum & damna proximorum, tenetur, maximè
ubi agitur de periculo mortis, & maiorum ma
lorum, quale est in bello. Sed tales possunt cō
silio suo & authoritate causas belli examinan-
tes, auertere bell&#x0169;, si fortè iniust&#x0169; est. ergo te-
nentur. Item si neglige&#x0303;tia istorum bellum in-
iust&#x0169; gereretur, isti uidentur cōsentire. impu-
tatur enim alicui quòd potest & debet impedi<-P>

@@0@<filename:W0013-0401.jpg/>
@@1@<SE401>DE IVRE BELLI. 398
<-P>re, si non impedit. Item quia solus rex nō suf-
ficit ad examinandas causas belli: & uerisimile
est quòd potest errare, imò quòd errabit ma-
gno cum malo, & pernicie multor&#x0169;. ergo non
ex sola sententia regis, imò noc ex sente&#x0303;tia pau
corum, sed multorum, & sapientum, & probo
rum debet geri bellum.</P>
<P>&#x00B6; Tertia propositio, Alii<milestone unit="article" n="25" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_235"/> minores qui non
admittuntur nec audiuntur apud principem
aut in consilio publico, non tenentur exami-
nare causas belli, sed possunt credentes maiori
bus licitè militare. Probatur primò, Quia nec
fieri potest, nec expediret reddere rationem
negotiorum publicorum omnibus de plebe.
Item quia homines inferioris ordinis, etiam si
intelligerent iniustitiam belli, prohibere non
possent, & sententia eorum non audiretur. er-
go frustra examinarent causas belli. Item quia
eiusmodi hominibus, nisi contrarium consti-
terit, sufficiens argumentum debet esse pro iu
stitia belli, quòd publico consilio & authori-
tate geratur. ergo non est opus illis ulteriori
examinatione.</P>
<P>&#x00B6; Quarta propositio, Nihilominus<milestone unit="article" n="26 ̋rendition="#asterisk" xml:id="s4013_236"/> possent
esse talia argumenta & indicia de iniustitia
belli, quòd ignorantia non excusaret etiam
huiusmodi subditos militantes. Patet, Quia
posset esse talis ignorantia affectata, & prauo
studio aduersus hostes cōcepta. Item aliâs in-<-P>

@@0@<filename:W0013-0402.jpg/>
@@1@<SE402>DE IVRE BELLI. 399
<-P>fideles excusarentur, seque&#x0303;tes principes suos
in bello contra Christianos, & non liceret
illos interficere: quia certum est, quòd cre-
dunt se habere iustam causam belli. Item
excusarentur milites, qui crucifixerunt Chri
stum ex ignorantia, sequentes edictum Pi-
lati. Item etiam excusaretur populus Iudęo-
r&#x0169;, qui persuasus à maioribus, clamabat, Tol-
le, tolle, crucifige eum.
<P>&#x00B6; Terti&#x0169; dubi&#x0169;, Quid<milestone unit="article" n="%27̋rendition="#asterisk" xml:id="s4013_237"/> faciendum c&#x0169; iustitia
belli dubia est, hoc est cum in utrāque partem
sunt rationes apparentes & probabiles. Prima
propositio, Quo ad ipsos principes uidetur, &#xA759;
si unus est in legitima possessione, quòd ma-
nente dubio non possit alius bello, et armis re
petere. Vt, exempli gratia, si rex Francorum
est in legitima possessione Burg&#x0169;diæ, si etiam
est dubium an habeat ius ad illam necne, non
uidetur quòd Imperator possit armis repete-
re: & econtrario Rex Francor&#x0169; Neapolim aut
Mediolan&#x0169;, si dubium est cuius iuris sint. Pro
batur, Quia in dubiis melior est cōditio possi
dentis. ergo nō licet spoliare possessorem pro
re dubia. Item si res ageretur coram iudice legi
timo, n&#x0169;quam in re dubia spoliaret possesso-
rem. ergo dato quod illi principes, qui præten
dunt ius, sint iudices in illa causa, nō potest li-
citè spoliare possessorem manente dubio de
iure. Item in rebus & causis priuatorum nun-<-P>

@@0@<filename:W0013-0403.jpg/>
@@1@<SE403>400 DE IVRE BELLI.
<-P>quam in causa dubia licet spoliare possessore&#x0303;
legitim&#x0169;: ergo nec in causis principum. leges
enim sunt principum. si ergo secundum leges
humanas non licet in causa dubia spoliare legi
timum possessorem, ergo meritò potest obiici
principibus, Patere legem, quam ipse tuleris.
Quod enim quisque iuris in alios statuit, ipse
eodem iure uti debet. Item aliâs esset bellum
iustum ex utraque parte, & bellum nunquam
cōponi posset. Si enim in causa dubia licet uni
armis repetere, ergo alteri defendere: & post-
quam unus recuperasset, posset iterum alius
reposcere. & sic nunquam esset finis bellorum
cum pernicie & calamitate populorum.
<P>&#x00B6; Secunda propositio, Si<milestone unit="article" n="28 ̋rendition="#asterisk" xml:id="s4013_238"/> ciuitas, aut prouin
cia, de qua dubitatur, non habet legitimum
possessore&#x0303;, ut si deserta est morte legitimi do
mini, & dubitatur an hæres sit rex Hispaniæ,
aut rex Gallorum, nec potest certum sciri: iu-
re uidetur, quòd si unus uelit componere, &
diuidere, uel compensare pro parte, quòd alter
tenetur recipere conditionem, etiam si sit ui
pote&#x0303;tior, & possit armis totum occupare: nec
haberet iustam causam belli. Probatur, Quia
alius non facit iniuriam in pari causa, petendo
æqualem partem. Item in priuatis causis, etiam
in re dubia, non liceret totum occupare. Item
eodem modo bellum esset iustum ex utraque
parte. Item iustus iudex neutri totum addice-<-P>

@@0@<filename:W0013-0404.jpg/>
@@1@<SE404>DE IVRE BELLI. 401
<-P>ret & attribueret.</P>
<P>&#x00B6; Tertia propositio, Qui<milestone unit="article" n="29" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_239"/> dubitat de iure suo
etiam si pacificè possideat, tenetur examinare
causam diligenter, & audire pacificè rationes
alterius partis, si fortè possit certum scire uel
pro se, uel pro alio. Hæc probatur, Quia iam
non bona fide possidet qui dubitat, & negli-
git scire ueritatem. Item in causa matrimonia-
li, si quis etiam legitimus possessor incipit du-
bitare ueritatem, utrum hęc mulier sit sua, uel
alterius: certum est quòd tenetur rem exami-
nare. ergo eadem ratione in aliis causis. Ite&#x0303; prin
cipes sunt iudices in propriis causis, quia non
habent superiores. sed certum est quòd si quis
cōtra legitimum possessore&#x0303; opponit aliquid,
quòd iudex tenetur examinare causam. ergo
etiam principes in re dubia tenentur examina-
re causam.</P>
<P>&#x00B6; Quarta propositio, Examinata<milestone unit="article" n="30" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_240"/> causa quā-
diu rationabiliter perseuerat dubium, legiti-
mus possessor nō tenetur cedere possessioni,
sed potest licitè retinere. Patet primò, Quia
iudex non posset eum expoliare: ergo non ipse
tenetur cedere, nec in toto, nec in parte. Item
in causa matrimoniali non tenetur cedere. ut
in c. inquisitiōi. de sente&#x0303;tia excōmunic. & in c.
Dominus. de sec&#x0169;dis nup. ergo nec in aliis cau
sis. Et Adrianus expressè q. secunda quotlibet.<marginalia>Adrianus.</marginalia>
secundo tenet, quòd dubitans, licitè potest re<-P>

@@0@<filename:W0013-0405.jpg/>
@@1@<SE405>402 DE IVRE BELLI.
<-P>tinere possessionem: hoc quo ad ipsos princi-
pes in re dubia. Sed quo ad subditos indubio
belli iusti, Adrianus quide&#x0303; quotlibeto secun-
do, ad primum argumentum principale dicit,
quòd subditus dubitans de iusticia belli, id est
utrum causa, quæ allegatur, sit sufficiens, uel
simpliciter an subsit causa sufficiens ad iudi-
candum bellum: non potest licitè etiam ad im
perium superioris militare in tali bello. Pro-
bat, Quia exponit se periculo peccati morta-
lis. Item quia non est ex fide, quod secundum
doctores & ueritatem, non solùm intelligitur
contra conscientiam certam, aut contra opi-
natiuam, sed etiam contra dubiam.</P>
<P>&#x00B6; Sed sit quinta propositio, Primò non<milestone unit="article" n="31" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_241"/> est
dubi&#x0169;, quin in bello defensiuo liceat subditis
in re dubia sequi principe&#x0303; su&#x0169; in bellum, imò
quòd teneantur sequi, sed etiam de bello of-
fensiuo. Probatur primò, quia princeps, ut di-
ctum est, nec potest semper, nec debet redde-
re subditis rationes belli: & si subditi nō pos-
sint militare nisi postquam scirent iustitiam
belli, respublica periclitaretur uehementer, &
pateret iniurię ostium. Item in dubiis tutior se
quenda est pars. sed si subditi in casu dubii nō
sequantur principem suum in bellum, expo-
ponunt se periculo prode&#x0303;di hostibus rempu-
blicam: quod multo grauius est, quàm pugna-
re contra hostes cum dubio. ergo debent po-<-P>

@@0@<filename:W0013-0406.jpg/>
@@1@<SE406>DE IVRE BELLI. 403
<-P>tiùs pugnare. Item manifestè probatur, Quia
lictor tenetur exequi sententiam iudicis etiā
si dubitet an sit iusta. contrarium enim esset
ualde periculosum. Item hoc argumentum ui-
detur defendere Augus. contra Manich. Iustus<marginalia>Augstu.</marginalia>
si forte etiam sub rege homine sacrilego mili-
tet, rectè potest eo iubente bellare: si, quod si-
bi iuuetur, uel non esse contra Dei præcept&#x0169;,
certum est, uel utrum sit, certum nō est 23. q. 1.
quod culpatur. Ecce August. diffinientem ex-
pressè, quòd si non est certum, id est si dubi&#x0169;
est an sit contra Dei præceptum, quòd licit&#x0169;
est subdito bellare. Nec Adrianus se expedire
potest ab illa Augustini authoritate, quāuis se
in omnem partem tutat. sine dubio enim con-
clusio nostra est determinatio August. Nec ua
let dicere, quòd talis debet tollere dubium, &
formare sibi conscientiam, quòd bellum sit iu
stum: nam stat quòd nō possit sicut in aliis du-
biis. Adrianus autem uidetur errasse in hoc, &#xA759;
putauit, si dubito an hoc bellum sit iust&#x0169; prin
cipi uel contrarium, sit causa iusta huius belli,
quòd statim cōsequatur, quòd dubito utrum
liceat mihi ire ad hoc bellum nec ne. Fateor
enim quòd nullo modo licet facere contra du
bium conscientiæ, & si dubito, an liceat mihi
facere hoc, necne, pecco si faciam. sed non se-
quitur, dubito an sit iusta causa huius belli, er
godubito an liceat mihi bellare, uel militare in<-P>

@@0@<filename:W0013-0407.jpg/>
@@1@<SE407>404 DE IVRE BELLI.
<-P>hoc bello. Imò oppositum sequitur. Si enim
dubito an bellum sit iustum, sequitur quòd li-
cet mihi ad imperium principis mei militare.
sic non sequitur, lictor dubitat an sententia iu
dicis iusta sit, ergo dubitat an liceat exequi sen
tentiam, imò scit quòd tenetur exequi. & du-
bito an hæc sit uxor mea, ergo teneor ei redde
re debitum.
<P>&#x00B6; Quartum dubi&#x0169; est,<milestone unit="article" n="32 ̋rendition="#asterisk" xml:id="s4013_242"/> An possit esse bellum
iustum ex utraque parte. Prima propositio, Se
clusa ignorantia manifestum est, quòd nō po
test contingere. Quia si constat de iure & iu-
stitia utrius partis, nò licet in contrarium bel-
lare, nec offendendo, nec defendendo. Secun-
da, Posita ignorantia probabili facti aut iuris
potest esse ex ea parte qua uera iustitia est, bel-
lum iustum per se, ex altera autem parte bell&#x0169;
iustum, id est excusatum à peccato bona fide.
Quia ignorantia inuincibilis excusat à toto.
Item saltem ex parte subditorum sæpe potest
contingere. Dato enim quòd princeps, qui ge
rit bellum iniustum, sciat iniustitiam belli, ta-
men (ut dictum est) subditi bona fide possunt
sequi principem suum: & sic ex utraque parte
subditi licitè pugnant.</P>
<P>&#x00B6; Sed ex hoc sequitur quintum dubi&#x0169;, Vtr&#x0169;
<milestone unit="article" n="33" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_243"/> qui ex ignorantia sequutus est bellum iniu-
stum, si postea constiterit ei de iniustitia belli,
utrum teneatur restituere, siue loquamur de<-P>

@@0@<filename:W0013-0408.jpg/>
@@1@<SE408>DE IVRE BELLI. 405
<-P>principe, siue de subdito. Prima proposito, Si
quidem habebat probabilitate&#x0303; de iustitia bel-
li, tenetur adueniente notitia de iustitia, resti-
tuere ablata, quæ nō dum consumpsit, id est
quantum factus est locupletior: non aute&#x0303; quæ
consumpsit, quia regula iuris est, quòd qui nō
est in culpa, non debet esse in damnum suum:
sicut qui bona fide fuit in conuiuio lautissi-
mo furis, & res furtiuæ consumptæ sunt, non
tenetur restituere, nisi fortè quantum domi
consumpsisset. Si autem dubitauit de iniusti-
tia belli, sequutus authoritate&#x0303; principis. Syl-
uest. in uerb. bellum, primo, §. 9. dicit, quòd te-
netur de omnibus, quia mala fide pugnauit.</P>
<P>&#x00B6; Sed sit secunda propositio conformiter ad
suprà dicta, Quòd nec iste tenetur de cōsum-
ptis, sicut nec alius. quia (ut dictum est) licitè,
& bonafide pugnauit. Sed esset uerum, quod
Syluester dicit, si re uera dubitasset, an liceret
ire ad bellum, quia iam facit contra cōscientiā.
Sed est multùm considerandum, quòd stat, &#xA759;
bellum sit iustum & licitum per se, illicitum
aute&#x0303; Christianis: stat enim quòd quis habeat
ius ad recuperandam ciuitatem, aut prouin-
ciam, & tamen ratione scandali fiat prorsus il-
licitum. cùm enim, ut suprà dictum est, bella
geri debeant pro bono communi, si ad recupe
randam unam ciuitatem, necesse est &#xA759; sequan
tur maiora mala in repub. ut uastatio multar&#x0169;<-P>

@@0@<filename:W0013-0409.jpg/>
@@1@<SE409>406 DE IVRE BELLI.
<-P>ciuitatum, cædes magna mortalium, irritatio
principum, occasiones nouorum bellorum in
perniciem ecclesiæ: item quòd paganis detur
opportunitas inuadendi & occupandi terras
Christianorum: indubitatum est quin tenea-
tur princeps potiùs cedere iuri suo, & abstine
re se bello. Clarum est enim quòd si rex Gallo
rum ex gratia haberet ius ad recuperandum
Mediolanum, ex bello aute&#x0303; & regnum Gal-
liæ, & ipsa prouincia Mediolane&#x0303;sis patientur
intoleranda mala, & calamitates graues: non
licet ei recuperare. quia bellum ipsum aut fieri
debet, uel propter bon&#x0169; Galliæ, aut Mediola
nenses. quando ergo ecōtra utriusque magna
mala ex bello futura sunt, non potest bellum
iustum esse.</P>
<P>&#x00B6; Circa aliam quæstionem quantum liceat in
bello iusto, sunt etiā multa dubia. Prim&#x0169;,<milestone unit="article" n="34" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_244"/> An
liceat in bello interficere innocentes. & uide-
tur quòd sic, quia filii Israe&#x0308;l primò interfece-
r&#x0169;t infantes, ut patet Ios. 6. in Iericho. & post<marginalia>Iosue. 6.</marginalia>
ea Saul 1. Reg. 15. interfecit pueros in Amalec.<marginalia>1. Reg. 15.</marginalia>
utrunque ex authoritate, & mādato Domini.
Quæcunque autem scripta sunt, ad nostram
doctrinam scripta sunt, ut patet ad Rom. 15. er<marginalia>Rom. 15.</marginalia>
go & nunc si bellum sit iustum, licebit interfi
cere innocentes. De hoc dubio sit prima pro-
positio, Nunquā<milestone unit="article" n="35" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_245"/> licet per se & ex intentione
interficere innoce&#x0303;te&#x0303;. probatur primo Exod. 23.<-P>

@@0@<filename:W0013-0410.jpg/>
@@1@<SE410>DE IVRE BELLI. 407
<-P>Insontem & iustum non occides. Secundò,
Fundamentum iusti belli est iniuria, ut suprà
ostensum est. sed iniuria non est ab innocen-
tè: ergo non licet bello uti contra illud. Ter-
tiò, Non licet in republica pro delictis malo-
rum interficere innocentes: ergo etiam nec
pro iniuria malorum licet punire innocentes
apud hostes. Quartò, Aliâs iam bellum esset
iustum ex utraque parte, seclusa ignorantia:
quod esse non potest, ut ostensum est. Et pa-
tet conseque&#x0303;tia, quia innocentes, certum est
quòd possent se defendeee contra quemcun-
que conantem interficere. Et confirmatur to-
t&#x0169; hoc Deutero. 2. Mādauit filiis Israe&#x0308;l, ut cùm<marginalia>Deutero. 2.</marginalia>
ui ceperint ciuitate&#x0303;, alios quide&#x0303; interficiāt, par
cant aute&#x0303; mulieribus, & paruulis. Ex quo sequi
tur, &#xA759;<milestone unit="article" n="36" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_246"/> etiā in bello cōtra Turcas nō licet inter
ficere infantes. patet, quia sunt innocentes. I-
mò nec f&#x0153;minas inter infideles. patet, quia &#xA757;&#x0308;-
t&#x0169; ad bell&#x0169; spectat, pręsumuntur innoce&#x0303;tes, ni
si fortè cōstaret de aliqua f&#x0153;mina, &#xA759; esset in
culpa. Imò ide&#x0303; uidetur iudici&#x0169; de innoxiis agri
colis apud Christianos, imò de alia ge&#x0303;te toga
ta, & pacifica, quia omnes præsum&#x0169;tur innoce&#x0303;
tes, nisi cōtrà constaret. Hac etiā ratiōe nec pe
regrinos, nec hospites qui uersant&#x0303; apud hostes
quia præsumunt&#x0303; innocentes, nec re uera sunt
hostes. Eadem ratione nec clericos, quia præ-
sumuntur innocentes in bello, nisi constet de<-P>

@@0@<filename:W0013-0411.jpg/>
@@1@<SE411>408 DE IVRE BELLI.
<-P>contrario, ut cùm actualiter pugnat.</P>
<P>&#x00B6; Sec&#x0169;da &#xA753;positio, Per<milestone unit="article" n="37" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_247"/> accide&#x0303;s aute&#x0303; etiā scie&#x0303;-
ter aliquando licet interficere innoce&#x0303;tes, putà
cùm oppugnatur arx, aut ciuitas iustè, in qua
tamen constat multos esse innoce&#x0303;tes, nec pos-
sunt machinę solui & alia tela, uel ignis subiici
ædificiis, quin etiam opprimantur innocen-
tes, sicut nocentes. Probatur, Quia aliâs non
posset geri bellum contra ipsos nocentes, &
frustraretur iustitia bellantium: Sicut ecōtra-
riò si oppidum oppugnatur iniustè, & iustè
defenditur, licet mittere machinas, & alia tela
in obsessores, & in castra hosti&#x0169;, dato quòd in
ter illos sint aliqui pueri aut fuerint innoxii.
Sed tamen est cōsiderandum, quod paulo an-
tè dict&#x0169; est, quòd oportet cauere ne ex ipso
bello sequātur maiora mala, quàm uite&#x0303;tur per
ipsum bellum: si enim ad summam belli ui-
ctoriam parum confert expugnare arcem,
aut oppidum, ubi est præsidium hostium, &
sunt multi innocentes, non uidetur quòd li-
ceat ad expugnandum paucos nocentes, occi-
dere multos innocentes, subiiciendo ignem,
uel machinas, uel alia ratione, qua indiffere&#x0303;ter
opprimantur innocentes cum nocentibus. Et
tandem nunquam uidetur licitum interficere
innocentes, etiam per accidens, & præter inte&#x0303;
tionem, nisi quando bellum iustum expediri
& geri aliter non potest, iuxa illud Matth. 13.<-P><marginalia>Matt. 13.</marginalia>

@@0@<filename:W0013-0412.jpg/>
@@1@<SE412>DE IVRE BELLI. 409
<-P>Sinite crescere zizania, ne fortè collige&#x0303;tes zi-
zania, eradicetis simul & triticum. Sed circa
hæc potest dubitari, An<milestone unit="article" n="38" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_248"/> liceat interficere in-
nocentes, à quibus tamen in futurum immi-
net periculum, putà, pueri Saracenorum sunt
innocentes: sed timendum meritò est, ne facti
adulti, pugnent contra Christianos, & infe-
rant bellum cum periculo. Et præterea etiam
togati puberes apud hostes, qui non sunt mili
tes, præsumuntur innoce&#x0303;tes: sed isti armabun
tur postea in milites, & infere&#x0303;t periculum, an
liceat tales interficere. Et uidetur quòd sic, ea-
dem ratione qua per accidens licet interficere
alios innocentes. Item Deuteron. 20. præcipi-
tur filiis Israe&#x0308;l, ut cùm expugnauerint aliquam
ciuitatem, interficiant omnes puberes, nō est
autem præsumendum, quòd omnes essent no
centes. Respōdetur ad hoc, licet posset fortas-
se defendi, quòd in tali casu possint interfici.
Tamen credo, quòd nullo modo licet, quia
non sunt facienda mala, ut uitentur etiam alia
mala maiora. & intolerabile est, quòd occida
tur aliquis pro peccato futuro. Et præterea
sunt alia remedia ad cauendum in futurum ab
illis, ut captiuitas, exilium, &c. ut statim dice-
mus. Vnde sequitur, quòd siue iam parta uicto
ria, siue in actu bellum geratur, si constat de
innocentia alicuius militis, & milites possunt
cum liberare, tenentur cum saluare. Ad argu-<-P>

@@0@<filename:W0013-0413.jpg/>
@@1@<SE413>410 DE IVRE BELLI.
<-P>me&#x0303;t&#x0169; in cōtrari&#x0169;, respōdeo, &#xA759; illud fact&#x0169; fuit
speciali mādato Dei, qui iratus, & indignatus
contra populos illos, uoluit perdere omnino.
sicut misit ignem in Sodomam & Gomor-
rham, qui deuoraret tam innocentes, quàm
nocentes: ipse aute&#x0303; est dominus omnium, nec
dedit hanc licentiam ex lege communi. Et ad
illud Deuterono. 20. posset eodem modo re-
sponderi: sed quia illic data est lex belli cōmu
nis in omne te&#x0303;pus futur&#x0169;, potiùs uidetur, &#xA759;
illud Dominus dixit, quia reuera omnes pube
res reputantur in ciuitate inimica nocentes, &
non possunt distingui innocentes à nocenti-
bus: ideo omnes possunt interfici.</P>
<P>&#x00B6; Sec&#x0169;d&#x0169; dubi&#x0169; est, An<milestone unit="article" n="39" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_249"/> liceat spoliare inno-
ce&#x0303;tes inter hostes: sitq&#x0301;ue prima proposi. Cert&#x0169;
est &#xA759; licet spoliare innoce&#x0303;tes bonis & rebus,
&#xA757;b&#xA770; hostes aduersum nos usuri sunt, ut armis,
nauibus, machinis. Patet, Quia aliter uictoriā
consequi non possemus. quæ est finis belli,
imo etiam licet accipere pecunias innocen-
tum, & comburere, & corrumpere frumenta,
occidere equos, si ita opus est, ad debilitādum
hostium uires. Ex quo sequitur corollarium,
quòd si bellum sit perpetuum, licet indiferen-
ter expoliare omnes apud hostes tam nocen-
tes quàm innocentes: quia ex opibus. suorum
hostes alunt bellum iniustum, & econtra debi
litantur uires eor&#x0169; si ciues eorum spoliantur.</P>

@@0@<filename:W0013-0414.jpg/>
@@1@<SE414>DE IVRE BELLI. 411
<P>&#x00B6; Secunda propositio, Si<milestone unit="article" n="40" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_250"/> bellum satis com-
modè geri potest, nō spoliando agricolas aut
alios innocentes, uidetur quòd non liceat eos
spoliare. Hoc tenet Syluest. in uerbo bell&#x0169;. §.<marginalia>Syluest.</marginalia>
10. quia bell&#x0169; fundatur in iniuria, ergo non li
cet iure belli uti in innocentes, si aliunde po-
test recompensari iniuriæ. Imò addit Syluest.
quòd etiam si fuerit iusta causa spoliandi inno
centes, quòd transacto bello, tenetur uictor re
stituere illis quicquid superest. Sed hoc non
puto esse necessarium: quia, ut infrà dicitur, si
iure belli factum est, omnia cedunt in fauore&#x0303;
& ius, iustum bellum gerentium. unde si licitè
sunt capta, puto quòd non sunt obnoxia resti
tutioni. Dictum tamen Syluestri pium est, &
non improbabile. Spoliare autem peregrinos,
& hospites, qui sunt apud hostes, nisi constet
de culpa illorum, nullo modo licet, quia illi
non sunt de numero hostium.</P>
<P>&#x00B6; Tertia propositio, Si<milestone unit="article" n="41" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_251"/> hostes nolunt resti-
tuere res iniuria ablatas, & non possit, qui læ-
sus est, aliunde commodè recuperare, potest
undecunque satisfactionem capere, siue à no-
centibus, siue ab innocentibus. Vt si latrones
Galli fecerint prædas in agrum Hispanorum,
& rex Francorum nolit cogere illos ad restitu
tionem, cùm possit, possunt Hispani authori-
tate principis spoliare mercatores Gallos, aut
agricolas quantum cunque innocentes: quia li<-P>

@@0@<filename:W0013-0415.jpg/>
@@1@<SE415>412 DE IVRE BELLI.
<-P>cet fortè à principio respu. aut princeps Gallo
r&#x0169; nō fuerit in culpa: iam est in culpa, quia ne
gligit uindicare, ut ait Aug. q&#x0111; improbè à suis<marginalia>August.</marginalia>
fact&#x0169; est, & princeps: læsus potest ex omni me&#x0303;-
bro & parte reipu. satisfactione&#x0303; accipere. Vn-
de literæ marcharum, aut repræsaliarum, quæ
à principibus in huiusmodi casibus concedun
tur, non sunt per se iniustæ, quia per negligen
tiam, & iniuriam alterius principis, concedit
læso suus princeps, ut possit recuperare bona
sua etiam ab innocentibus. sunt autem pericu-
losæ, & præbent occasionem rapinarum.</P>
<P>&#x00B6; Tertium dubium, Dato quòd<milestone unit="article" n="42" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_252"/> non liceat
interficere pueros & alios innocentes, an sal-
tem liceat ducere illos in captiuitatem, & ser-
uitutem. Sitq&#x0301;ue pro illius declaratione unica
propositio, Eodem modo licet ducere inno-
ce&#x0303;tes in captiuitatem, sicut licet spoliare illos,
quia libertas & captiuitas inter bona fortunæ
reponuntur: unde quando bellum est talis cō-
ditionis, quòd licet spoliare indifferenter om
nes hostes, & occupare omnia bona illorum,
etiam licet ducere in captiuitatem omnes ho-
stes siue nocentes, siue innocentes. & cùm bel
lum aduersus paganos sit huiusmodi, quia est
perpetuum, & nunquam satisfacere possunt
pro iniuriis, & damnis illatis: ideo non est du
bitādum quin liceat & pueros, & f&#x0153;minas Sa
racenorum ducere in captiuitatem, & seruitu-<-P>

@@0@<filename:W0013-0416.jpg/>
@@1@<SE416>DE IVRE BELLI. 413
<-P>tem. sed quia iure gentium inter Christianos
uidetur receptum, ut Christiani iure belli non
fiāt serui (in bello quidem inter Christianos)
licet, si ita opus est, ad finem belli captiuos du
cere etiam innocentes, ut pueros & f&#x0153;minas:
non quide&#x0303; in seruitute&#x0303;, sed ut pro illorum re-
demptione pecunias recipiamus. Quod tame&#x0303;
extende&#x0303;dum non est ultrà, quàm belli necessi-
tas postulet, & cōsuetudo legitimè belligeran-
tium obtinuit.</P>
<P>&#x00B6; Quartum dubium est, Vtrum<milestone unit="article" n="43" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_253"/> saltem obsi-
des, qui uel tempore induciarum, uel peracto
bello ab hostibus recipiunt&#x0303;, interfici possint,
si hostes fidem fregerint, & conuentis nō ste-
terint. Respondeo per unicam conclusionem,
Quòd si obsides aliâs sint de numero noce&#x0303;t&#x0169;,
putà qui tulerunt contra eos arma, interfici iu
re possunt in eo casu. Si autem sunt innocen-
tes, ex suprà dictis constat, quòd interfici non
possunt, ut cùm sunt pueri, aut f&#x0153;minæ, aut
alii innocentes.</P>
<P>&#x00B6; Quintum dubium, An<milestone unit="article" n="44" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_254"/> saltem in bello li-
ceat interficere omnes nocentes. Pro respon-
sione notandum est, quòd ut ex suprà dictis
patet, bellum geritur primò ad defendendum
nos & nostra. Secundò, ad recuperandum res
ablatas. Tertiò, ad uindicandum acceptam in-
iuriam. Quartò, ad pacem & securitatem parā-
dam. His præmissis sit prima propositio, In<-P>

@@0@<filename:W0013-0417.jpg/>
@@1@<SE417>414 DE IVRE BELLI.
<-P><milestone unit="article" n="45" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_255"/> ipso actuali conflictu pręlii, uel in oppugna-
tione, aut defensione ciuitatis licet indifferen
ter occidere omnes, qui cōtrà pugnant: & bre
uiter, quandiu res est in periculo. Hoc patet,
Quia aliter rem bene gerere non possent bel-
lantes, nisi tolle&#x0303;do omnes impedientes, & cō-
trà pugnantes. Sed totum dubium est, & difi-
cultas, an parta iam uictoria, & ubi periculum
nō est ab hostibus, an liceat interficere omnes
qui contrà arma tulerunt. Et uidetur apertè
quòd sic. Quia, ut suprà relatum est, inter præ-
cepta militaria, quæ Dominus dedit Deutero.<marginalia>Deutero. 20.</marginalia>
20. unum est, ut expugnata ciuitate hostium,
interficere&#x0303;t omnes habitatores. Verba illius lo
ci sunt hæc, Si quando accesseris ad expugnan
dam ciuitatem, offeres ei primùm pacem. Si re
ceperit, & aperuerit tibi portas, cunctus popu
lus, qui in ea est, saluabitur, & seruiet tibi
sub tributo: sin autem f&#x0153;dus inire noluerit, &
c&#x0153;perit contrate bellum, oppugnabis eam.
Cumq&#x0301;ue tradiderit Dominus Deus tuus eā
in manu tua, percuties omne quod in ea est
generis masculini in ore gladii, absque mulie-
ribus, & infantibus.</P>
<P>&#x00B6; Secunda propositio, Parta<milestone unit="article" n="46 ̋rendition="#asterisk" xml:id="s4013_256"/> uictoria, & re-
bus iam extra periculum positis, licet interfice
re nocentes. Probatur, Quia (ut iam dictum
est) non solùm ordinatur bellum ad recuperā-
das res, sed etiam ad uindicandum iniuriam:<-P>

@@0@<filename:W0013-0418.jpg/>
@@1@<SE418>DE IVRE BELLI. 415
<-P>ergo pro iniuria præterita licet interficere au
thores iniuriæ. Item hoc licet in proprios ci-
ues malefactores: ergo etiam in extraneos.
quia (ut suprà dictum est) belli princeps iure
belli authoritatem habet in hostes, sicut legiti
mus iudex, & princeps. Item, quia licet in præ-
sentia non esset periculum ab hostibus, tamen
in futurum securitas non haberetur nisi timo-
re supplicii hostes continerentur.</P>
<P>&#x00B6; Tertia propositio, Solùm<milestone unit="article" n="47" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_257"/> ad uindicandam
iniuriam non semper licet interficere omnes
noce&#x0303;tes. Probatur, Quia etiam inter ciues nō
liceret, ubi etiam esset delictum totius ciuita-
tis, aut prouinciæ interficere omnes delinque&#x0303;
tes, nec in cōmuni rebelliōe liceret occidere,
& perdere tot&#x0169; popul&#x0169;. Vnde pro simili facto
Theodosius ab Ambrosio ab ecclesia est prohi
bitus. hoc enim esset cōtra public&#x0169; bon&#x0169;, q&#x0111;
tame&#x0303; est finis belli, et pacis. ergo etiam nō licet
tollere omnes noce&#x0303;tes ex hostibus. Oporteter
go habere rationem iniuriæ ab hostibus acce-
ptæ, & dāni illati, & alior&#x0169; delictor&#x0169;. Et ex hac
consideratione procedere ad uindictā, & ani-
maduersione&#x0303; omni atrocitate, & inhumanita-
te seclusa. In hoc enim proposito Cice. 2. Offi
cio. ait, &#xA759; animaduerte&#x0303;d&#x0169; est in noxios quāt&#x0169;<marginalia>Cicero 2. Of|ficio.</marginalia>
æquitas & humanitas patiātur. & Salust, Ma-
iores nostri religiosissimi mortales nihil ui-<marginalia>Salust.</marginalia>
ctis cripiebant, præter iniuriæ licentiam. Ali-<-P>

@@0@<filename:W0013-0419.jpg/>
@@1@<SE419>416 DE IVRE BELLI.
<-P>quando<milestone unit="article" n="48" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_258"/> etiam licet & expedit interficere om
nes noce&#x0303;tes. Probatur, Quia etiam bellum ge-
ritur ad pariendam pacem, & securitatem: sed
aliquando aliter obtineri securitas nō potest,
nisi tolle&#x0303;do omnes hostes: & hoc maximè ui-
detur contra infideles, à quibus nunquam il-
lis conditionibus pax æqua sperari potest. Et
ideo unic&#x0169; remedium est, tollere omnes, qui
contrà arma ferre possunt, modò iam fuerint
in culpa. Et ita intelligendum est illud præce-
ptum Deuter. Aliâs autem in bello cōtra Chri
stianos nō puto &#xA759; hoc sit licitum. Cùm enim
necesse sit ut ueniāt scandala (ut habetur Matt.
18.) & bella inter principes, si semper uictor
interficeret aduersarios omnes, esset in perni-
ciem generis humani, & Christianæ religio-
nis, & orbis citò in solitudinem redigere-
tur: nec bella pro bono publico, sed in pu-
blicam calamitate&#x0303; perditè gererentur. Oportet
ergo ut pro mensura delicti sit plagarum mo-
dus, nec ultrà progrediatur uindicta, in quo
etiam habenda est ratio & consideratio, quòd
(ut suprà dictum est) subditi non tene&#x0303;tur, nec
debent examinare causas belli, sed possunt se-
qui principem suum in bellum, contenti au-
thoritate principis, & publici cōsilii: unde pro
maiori parte, licet ex altera parte sit bellum in-
iustum, tamen milites qui ueniunt ad bellum,
& pugnant in bello, aut defendunt, uel oppu-<-P>

@@0@<filename:W0013-0420.jpg/>
@@1@<SE420>DE IVRE BELLI. 417
<-P>gnant ciuitates, ex utraque parte sunt innocen
tes. & ideo cùm iam uicti sunt, & non est peri
culum ab illis, credo quòd interfici non pos-
sunt, ne unus quidem ex illis, si præsumitur,
quòd bona fide in prælium uenerunt.</P>
<P>&#x00B6; Sextum dubium, An<milestone unit="article" n="49" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_259"/> liceat interficere de-
ditos aut captiuos, supposito etiam quòd fue-
runt nocentes. Respondetur, quòd per se lo-
quendo, nihil obstat quominus capti in bello
iniusto, aut dediti, si fuerunt nocentes, interfi
ci possint, seruata æquitate: sed quia in bello
multa iure gentium cōstituta sunt, uidetur re-
ceptum consuetudine, & usu belli, ut captiui
parta uictoria (nisi fortè sint profugæ) & peri-
culo transeunte, non interficiantur, & seruan
dum est ius gentium eo modo, quo inter bo-
nos uiros seruari cōsuet&#x0169; est. De deditis aute&#x0303;
non lego, nec audio tale&#x0303; consuetudinem, imò
in deditionibus arcium ciuitat&#x0169;, solent quise
deder&#x0169;t, cauere sibi cōditionibus, ut salua sint
capita, & salui mittātur: scilicet ueriti ne si sim
pliciter, & nullis cōditionibus dedātur, interfi
ciantur: & hoc aliquoties fact&#x0169; legimus. Vnde
nō uidetur iniqu&#x0169;, ut si oppid&#x0169; nihil cauendo
dedatur, quin mandato principis, aut iudicis,
aliqui qui fuerunt notiores, occidantur.</P>
<P>&#x00B6; Septimum dubium, Vtrum<milestone unit="article" n="50 ̋rendition="#asterisk" xml:id="s4013_260"/> omnia ca-
pta in bello iusto fiant capientium, & oc-
cupantium. Prima propositio, Non est du-<-P>

@@0@<filename:W0013-0421.jpg/>
@@1@<SE421>418 DE IVRE BELLI.
<-P>bitandum, quin omnia capta in bello iusto
usque ad sufficie&#x0303;tem satisfactionem rerum a-
blatarum per iniuriam, & etiam impensarum,
&#xA759; fiant occupanti&#x0169;. Nec indiget probatione:
quia ille est finis belli, sed seclusa cōsideratiōe
& restitutionis & satisfactiōis. Sed stando in
iure belli distinguend&#x0169; uidetur: nā capta in bel
lo aut suntmobilia, ut pecuniæ, uestes, arge&#x0303;t&#x0169;,
aurum: aut immobilia, ut agri, oppida, arces.</P>
<P>&#x00B6; Secunda propositio, Mobilia<milestone unit="article" n="51" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_261"/> quidem iure
gentium omnia fiunt occupantis, etiam si ex-
cedant compensationem damnorum. hoc pa-
tet ex l. si quid in bello. & l. hostes ff. de capti.
& c. ius gentium. 1. distinctio. & expresiùs Insti
tuta de rer. diuis. §. ite&#x0303; ea quæ ab hostibus. ubi
dicitur, &#xA759; iure gentium, quæ ab hostibus ca-
piuntur, statim nostra fiunt, adeò ut etiam li-
beri homines in nostram seruitutem deducā<marginalia>Ambro.</marginalia>
tur. Et Ambros. libro de patriarch. dicit, cum
Abraham occidit quatuor Reges, prædam qui
dem fuisse Abrahæ uictoris, quanquam recu
sauit accipere, Genes. 14. & 24. q. 5. Et confir
matur ex authoritate Domini, Deuterono. 25.<marginalia>Genes. 14.</marginalia>
ubi de ciuitate expugnanda dicit, Omne&#x0303; præ-<marginalia>Deutero. 25.</marginalia>
dam exercitui diuides, & comedes de spo-
liis hostium tuorum. Hanc sententiam tenet
Adrianus in quæstione de restitutione, in<marginalia>Syluest.</marginalia>
particulari quęstione de bello. Et ita Syluest.
in uerbo, bellum, §. 1. &. §. 9. quòd qui iustè pu-<-P>

@@0@<filename:W0013-0422.jpg/>
@@1@<SE422>DE IVRE BELLI. 419
<-P>gnat, non tenetur restituere prædam, 23. q. 7.
si de rebus. Ex quo infert, quòd capta in bello
iusto, non compensantur cum debito princi-
pali: ut tenet etiam Archi. 23. q. 2. Dominus no
ster. ita tenet Bar. in. d. l. si quid in bello: & hoc
intelligitur, etiam si hostis sit paratus aliis sa-
tisfacere de damno & iniuriis. Quod tamen li
mitat Syluest. & bene, quo usque sec&#x0169;d&#x0169; ę qui
tatem sit sufficienter satisfactum de damno &
iniuria. Non enim est intelligendum, quòd si
Galli exciderint unum pagum, aut ignobile
oppidum Hispaniæ, quòd liceat Hispanis etiā
(si possint) prædari totam Galliam. sed pro
modo, & qualitate iniuriæ arbitrio boni uiri.</P>
<P>&#x00B6; Sed ex hac determinatione sequitur dubi-
um, An<milestone unit="article" n="52 ̋rendition="#asterisk" xml:id="s4013_262"/> liceat permittere militibus ciuitatem
in prædam. Respondetur, & sit tertia proposi-
tio, Hoc de per se non est illicitum, sed necessa
rium est ad bellum gere&#x0303;dum, uel deterrendos
hostes, uel ad acce&#x0303;dendum militum animos.
Ita Syluest. §. 10. Sicut etiam licet incendere ci-<marginalia>Syluest.</marginalia>
uitatem ex rationali causa. Sed tamen quia ex
huiusmodi permissionibus sequuntur pluri-
ma multa sæua, crudelia præter omnem huma
nitatem, quæ à barbaris militibus committun
tur, innocentum cędes & cruciatus, uirginum
raptus, matronarum stupra, templorum spo-
lia: ideo sine dubio, sine magna necessitate, &
causa maximè ciuitatem Christianam prædæ<-P>

@@0@<filename:W0013-0423.jpg/>
@@1@<SE423>420 DE IVRE BELLI.
<-P>tradere periniquum est. Sed si ita necessitas
belli exigat, non est illicitum, etiam si crudele
sit, quòd milites aliqua huiusmodi f&#x0153;da, & il-
licita patrent, quæ tamen duces & interdicere
& quàm possunt, prohibere tenentur.</P>
<P>&#x00B6; Quarta propositio, His omnibus nō obstā-
tibus, nō<milestone unit="article" n="53 ̋rendition="#asterisk" xml:id="s4013_263"/> licet militibus sine authoritate præ
das agere, aut ince&#x0303;dia facere, quia ipsi non sunt
iudices, sed executores, & tenentur ad restitu-
tionem.</P>
<P>&#x00B6; Sed de bonis & de rebus immobilibus ma-
ior difficultas est, & sit quinta propositio, Nō
<milestone unit="article" n="54" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_264"/> est dubi&#x0169; quin liceat occupare & tenere agr&#x0169;,
& arces, & oppida hosti&#x0169;, quantum necessa-
rium est ad compe&#x0303;sationem damnorum illato
rum: putà si hostes diruerunt arcem nostram,
incenderunt ciuitatem, syluas, aut uineas, aut
oliueta: licebit occupare uicissim agrum ho-
stium, aut arcem, aut oppidum, & tenere. Si
enim licet capere recompensationem ab hosti
bus pro rebus ablatis: certum est quòd iure di
uino, & naturali, non plus licet hanc recom-
pe&#x0303;satione&#x0303; accipere in rebus mobilibus, quàm
in immobilibus.</P>
<P>&#x00B6; Sexta propositio, Etiam<milestone unit="article" n="55" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_265"/> ad parandam se-
curitatem, & uitandum periculum ab hosti-
bus, licet occupare, & tenere arcem aliquam,
aut ciuitatem hostium necessariam ad defen-
sionem nostram aut tollendam hostibus occa<-P>

@@0@<filename:W0013-0424.jpg/>
@@1@<SE424>DE IVRE BELLI. 421
<-P>sionem, unde possint nocere.</P>
<P>&#x00B6; Septima propositio, Etiam<milestone unit="article" n="56" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_266"/> pro iniuria il-
lata, & nomine p&#x0153;næ, hoc est in uindictam, li
cet pro qualitate iniuriæ acceptæ multare ho-
stes parte agri, aut etiam hac ratione occupare
arcem, aut oppidum. sed hoc, ut diximus, de-
bet fieri cum moderamine, & non quātum ui-
ribus & potentia armorum occupari & expu-
gnari potest. Et si necessitas, & ratio belli po-
stulat, ut maior pars agri hostium occupetur,
& plures ciuitates capiantur, oportet ut com-
positis rebus, & peracto bello restituantur, tā
tum retinendo, quantum sit iustum pro recō-
pensatione damnorum, & impensarum, & pro
uindicta iniuriæ, seruata æquitate, & humani-
tate, quia p&#x0153;na debet esse proportionata: & in
tolerabile esset, quòd si Galli agerent prędas
in pecora Hispanorum, uel incenderent pag&#x0169;
unum, quòd liceret occupare totum regnum
Frācor&#x0169;. Quòd aute&#x0303; hoc titulo liceat occupa-
re, aut parte&#x0303; agri, aut aliquam ciuitate&#x0303; hosti&#x0169;,
patet 1. Deut. 20. ubi datur lice&#x0303;tia in bello occu<marginalia>Deuter. 20.</marginalia>
pandi ciuitate&#x0303;, qui pace&#x0303; recipere uoluerint. Ite&#x0303;
malefactores intraneos licet punire hoc mo-
do, scilicet priuare illos domo, aut agro, aut
aut arce &#xA753; rei qualitate. ergo etiā extraneos. Ite&#x0303;
superior iudex potest cōmodè de multare au-
thorem iniuriæ, tollendo scilicet ab eo ciuita-
te&#x0303;, aut arce&#x0303;. ergo & princeps, qui læsus est, hoc<-P>

@@0@<filename:W0013-0425.jpg/>
@@1@<SE425>422 DE IVRE BELLI.
<-P>poterit, quia iure belli factus est tanquam iu-
dex. Item imperium Romanum hoc modo &
titulo auctum & amplificatum est, occupando
scilicet iure belli ciuitates & prouincias hosti&#x0169;
à quibus iniuriam acceperant, & tamen impe-
rium Romanorum tanquam iustum & legiti-
mum defenditur ab August. Hieronymo, Am
bro. Thoma, & aliis sanctis doctoribus. Imò
posset uideri approbatum à Domino in illo lo
co, Reddite quę$unclear sunt Cæsaris Cæsari, & à Pau
lo, qui Cæsarem appellauit, & ad Roma. 13. ad<marginalia>Roma. 13.</marginalia>
monet potestatibus sublimioribus, & prin-
cipibus subditos esse, & tributa pe&#x0303;dere, qui
eo tempore omnes habebant authoritatem ab
imperio Romano.</P>
<P>&#x00B6; Octauum dubium, Vtrum<milestone unit="article" n="57" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_267"/> liceat impone-
re uictis hostibus tributa. Respondetur, quòd
sine dubio licet, non solùm ad compensand&#x0169;
damna, sed etiam ratione p&#x0153;næ, & in uindi-
ctam. Hoc satis patet ex supradictis ex illo lo-
co Deutero. 20. ubi dicit, quòd postquam ex<marginalia>Deute. 20.</marginalia>
iusta causa accesserint ad expugnandum ciuita
tem, si receperit eos, & aperuerit portas, cun-
ctus populus, qui in ea est, saluabitur, & serui-
et illis sub tributo, & hoc ius, & usus belli ob-
tinuit.</P>
<P>&#x00B6; Nonum dubium, An<milestone unit="article" n="58" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_268"/> liceat deponere prin
cipes hostium, & nouos ponere & constitue-
re, uel sibi retinere principatum. Prima propo<-P>

@@0@<filename:W0013-0426.jpg/>
@@1@<SE426>DE IVRE BELLI. 423
<-P>positio, Hoc non passim, & ex quacunque cau
sa belli iusti licet facere: ut patet ex dictis. Nam
p&#x0153;na non debet excedere quātitate&#x0303; & ratione&#x0303;
iniurię, imò p&#x0153;næ sunt restringe&#x0303;dæ, & fauo
res ampliandi, quæ est nō sol&#x0169; regula iuris hu
mani, sed etiā naturalis, & diuini: ergo dato &#xA759;
iniuria illata ab hostibus sit sufficie&#x0303;s causa bel-
li, non semper erit sufficiens ad exterminatio-
nem principatus hostis, & ad depositionem le
gitimorum, & naturalium princip&#x0169;. hoc enim
esset prorsus sæuum & inhumanum.</P>
<P>&#x00B6; Secunda propositio, Non<milestone unit="article" n="59" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_269"/> est negandum
quin aliquando possint contingere sufficien-
tes & legitimæ causæ uel ad mutandos princi-
pes uel ad occupandum principatum: & hoc
uel pro multitudine & atrocitate damnorum
& iniuriarum, uel maxime quando aliter secu
ritas & pax ab hostibus obtineri non potest:
& immineret grāde periculum reip. ab illis, ni
si hoc fieret. Hoc patet. Si enim licet occupare
ciuitatem ex causa, ut dictum est, ergo tollere
principem ciuitatis. & eadem est ratio de pro-
uincia, & principe prouinciæ, si causa maior
cōtingat. Sed notā d&#x0169; circa 6. 7. 8. & 9. dubi&#x0169;,
quòd aliquando, imò frequenter non solùm
subditi, sed etiam principes ipsi, qui re uera nō
habent causam iustam, tamen bona fide ger&#x0169;t
bellum, ita inquam bona fide, quòd excusan-
tur ab omni culpa, putà cùm facta dilige&#x0303;ti exa-<-P>

@@0@<filename:W0013-0427.jpg/>
@@1@<SE427>424 DE IVRE BELLI.
<-P>minatione, ex sente&#x0303;tia doctorum, & bonor&#x0169;
uiror&#x0169; geritur bellum. Et cùm nemo debeat
sine culpa puniri in tali casu, quāuis liceat ui-
ctori recuperare res ablatas, & fortè impe&#x0303;sam
belli: tamen sicut nō licet parta uictoria que&#x0303;-
cunque interficere, ita nec ultra iustam satisfa
ctione&#x0303; occupare, nec exigere in rebus tempo-
ralibus. quia omnia alia fieri non possunt, nisi
nomine p&#x0153;næ, quæ in innocentes cadere non
debet. Ex his omnibus possunt componi pau-
ci canones, & regulæ belligerandi. Primus ca
nō,<milestone unit="article" n="60" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_270"/> Supposito quòd princeps habet authori
tatem gerendi bellum, primùm omnium de-
bet nō quærere occasiones, & causas belli: sed
si fieri potest, c&#x0169; omnibus hominibus pacem
habere, ut Paulus præcepit ad Ro. 12. debet au<marginalia>Roma. 12.</marginalia>
tem recogitare, quòd alii sunt proximi, quos
tenemur diligere sicut nosipsos, & quòd ha-
bemus omnes unum commune&#x0303; Dominum,
ante cuius tribunal tenemur rationem redde-
re. Est enim ultimæ immanitatis, causas quæ-
rere, & gaudere, quòd sint ad interficiendum,
& perdendum homines quos Deus creauit, &
pro quibus Christus mortuus est: sed coact&#x0169;
& inuit&#x0169; uenire oportet ad necessitatem bel-
li. Secundus canon, Conflato iam ex istis cau-
sis bello oportet illud gerere nō ad perniciem
gentis, contra quam bellandum est, sed ad cō-
sequutionem iuris sui, & defensionem patriæ,<-P>

@@0@<filename:W0013-0428.jpg/>
@@1@<SE428>DE IVRE BELLI. 425
<-P>& reipublicæ suæ, & ut ex illo bello pax ali
quando, & securitas consequatur. Tertius ca-
non, Parta uictoria, & confecto bello, opor-
tet moderatè, & cum modestia Christiana, ui
ctoria uti, & oportet uictorem existimare se
iudicem sedere inter duas respub. alteram, quæ
læsa est, alteram, quæ iniuriam fecit: ut nō tan
quam accusator, sed tanquam iudex sente&#x0303;tiam
ferat, qua satisfieri quidem possit reipublicæ
læsæ. Sed quantum fieri poterit, cum minima
calamitate, & malo reipublicæ nocentis. & sa-
<Z>tis est, ut castigatis nocentibus, quantum
licuerit: & maximè, quia ut pluri-
mum inter Christianos tota cul-
pa est penes principes. Nā sub-
diti bona fide pro principi-
bus pugnant: & est per-
iniqu&#x0169;, quod Poe&#x0308;ta
ait, Vt quicquid
delirant Reges,
plectantur
Achiui.</Z></P>
<Z>{5*}
{5*}{5*}</Z>

@@0@<filename:W0013-0429.jpg/>
@@1@<SE429>426
<Z><A+1>REVER ENDI PATRIS</A+1>
fratris francisci à Victoria rele-
<A-1>ctio De matrimonio.
SVMMA.</A-1></Z>
<P><A-1>1 Matrimonium quid sit.</A-1></P>
<P><A-1>2 Matrimonij quotuplex finis.</A-1></P>
<P><A-1>3 Ius conueniendi, ansatis sit ad matrimonij essentiam.</A-1></P>
<negEZ><A-1>4 Consensus inter uirum & f&#x0153;minam, an sit de ratione
matrimonij.</A-1></negEZ>
<P><A-1>5 Matrimonium quantum ad sui essentiam quid sit.</A-1></P>
<negEZ><A-1>6 Matrimonij uinculum, quomodo ex lege naturali aut
diuina non contrahatur, nisi coniugum ipsorum con=
sensu, licet Deus sine dubio, nullo consensu uiri & f&#x0153;=
minæ interposito, constituere poßit.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>7 Matrimonium, quòd nulla authoritate humana pos=
sit constitui, nisi consensu contrahentium, probatur.</A-1></negEZ>
<P><A-1>8 Matrimonij consensus qualis sit, inquiritur.</A-1></P>
<negEZ><A-1>9 Canon, siue regula uniuersalis obseruanda, si ex ali=
quopacto, aut stipulatione non statim ab initio oria=
tur matrimonium.</A-1></negEZ>
<P><A-1>10 Matrimonium siquis deceptus contrahat, an teneat.</A-1></P>
<negEZ><A-1>11 Ecclesia sicut aliquas personas sua authoritate red=
dit illegitimas ad contrahendum, an princeps hoc pos
sit facere.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>12 Authoris sententia pro dubio, An princeps secularis
poßit ponere impedimentum matrimonio.</A-1></negEZ>
<P><INI4>D</INI4>E MATRIMONIO uerba fa
cturus sum, Patres grauissimi, uiri-
q&#x0301;ue tum religiosissimi, tum ornatis-
simi. Nec enim mihi integrum fuit
per amicos & necessarios argumentum, quod<-P>

@@0@<filename:W0013-0430.jpg/>
@@1@<SE430>DE MATRIMONIO. 427
<-P>fueram meditatus, tractare, & mea professio-
ne, & uestra expectatione fortasse non indi-
gnum. Cùm enim superioribus diebus delata
esset in hāc uniuersitate&#x0303; causa de matrimonio
illustrissimorum principum, regumq&#x0301;ue An-
glorum, atque per aliquot dies in illos grauissi
mo doctorum, atque magistrorum iactata se-
natu, atque uentilata fuerit: contenderunt à
me nonnulli mei inuicem studiosi, ut de ea re
prima mea relectione dissererem: quibus, quia
negare nō licebat, cùm recepissem, necessari&#x0169;
mihi fuit, ut hoc alieno ære hodierna die me
exoluerem. Quanquam profectò tot se mihi
mala tam grauem causam aggresso obiecer&#x0169;t,
ut non mediocriter timeam, ne prius quàm ad
illam penetrare possim, & tempore, & clepsi-
dra, & uestra, quam mihi soletis pręstare, bene
uola audientia destituar. Ergo utcunque res
cessura sit, uestrum erit, & si quod expectaba-
tis, audieritis, & quæ expectabatis, adhuc desi-
deraueritis, meo nomini boni consulere, &
meis conatibus & studiis (ut hactenus feci-
stis) uel fauere, uel conniuere.</P>
<P>&#x00B6; Locus igitur à me relegendus in præsentia-
rum, & commentandus habetur Matth. 19. &<marginalia>Matth. 19.</marginalia>
infertur à Magistro sententia. 4. libro, Quod
Deus coniunxit, homo non separet. In cuius
loci explicatione tres erunt quæstiones & par
tes. In prima de constitutione matrimonii. In<-P>

@@0@<filename:W0013-0431.jpg/>
@@1@<SE431>428 DE MATRIMONIO.
<-P>secunda de impedimentis, in tertia de dissolu-
tione agendum est. Et quia secundum Cicero<marginalia>Cicero.</marginalia>
nem 1. Officiorum, omnis, quę à ratione susci
pitur de aliqua re institutio, debet à definitio-
ne proficisci: ideo ante omnia quæritur<milestone unit="article" n="1" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_272"/> quid
sit matrimonium, an (ut quidam putant) matri
monium sit ius inter uirum, & f&#x0153;minam, quo
mutuò liceat uti ad liberor&#x0169; procreationem,
aut (ut simpliciùs dicam) ad copulā carnalem.
Et uidetur quòd sic: quia omnis usus f&#x0153;minæ
extra matrimoni&#x0169; est illicitus. ergo matrimo-
nium est ius huius usus. Pręterea per matrimo
ni&#x0169; nihil aliud uidetur fieri, quàm quòd uir,
& mulier consequantur facultatem utendi in-
uicem corporibus suis, ad usus generationis:
& sic facultas hæc nihil aliud uidet&#x0303; esse, quàm
ius licitè utendi: ergo in contrarium est, quòd
matrimonium exigit inseparabilitatem, ut ex
themate huius disputationis patet, & Aposto.
1. ad Cor. 7. His, qui matrimonio iuncti sunt,<marginalia>1. Corin. 7.</marginalia>
præcipio, non ego, sed Dominus, uxorem à ui
ro non discedere: & si discesserit, manere in-
nuptā, & uir uxorem non dimittat. Ad huius
dubii explicationem præmitto fundamentum
ex Aristo. 2. Phy. quòdres naturales, necessita
tes suas ex fine habent: matrimonium aute&#x0303; ab
Aristotele in libro Politi. inter naturalia com
putatur. Dicit enim quòd homo plus est ani-
mal coniugale, quàm politicum: & tamen di-<-P>

@@0@<filename:W0013-0432.jpg/>
@@1@<SE432>DE MATRIMONIO. 429
<-P>cit homine&#x0303; esse animal ciuile. habet ergo suos
fines propter quos est institut&#x0169;. Deus autem,
qui author, & institutor est matrimonii, illud
non frustra, sed propter finem condidit. Est
<milestone unit="article" n="2" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_273"/> autem duplex finis matrimonii secundum
Aristotele&#x0303;. Primus, & potissimus, atque adeò
primarius, procreatio, & educatio prolis, &
in esse rationali, hoc est, ad uitam & uirtutem
ciuilem: quia dans formam, dat consequentia
ad formam, ut dicitur in libr. 1. De genera. Ea,
quæ rei naturali conueniunt, inquantum ta-
lis est, ut ignis dat non solùm formam ignis,
sed & calorem, & alias proprietates ignis: sic
etiam ad patres spectat, non solùm dare substā
tiam, sed & quę hominis sunt, ut homo est, sci
licet uitam secundum rationem, siue politicā.
Est enim homo natura animal ciuile, sicut &
ignis natura calidus: & ideò ad parentes spe-
ctat non solùm conferre necessaria ad uitam
naturalem, sed etiam ad uitam ciuilem. Alter
finis est, mutua obsequia, & officia inter uir&#x0169;
& f&#x0153;minam. Sicut enim homo est animal in
firmum, & alterius operis egens, ideo est ani-
mal ciuile: ita quia nō omnia munia ad uitam
hominum degendam sunt competentia, aut
omnino uiris, aut omnino f&#x0153;minis, sed quæ-
dam spectant ad uiros, ut arare, ædificare & si-
milia, quædam autem ad f&#x0153;minas, ut nere,
pinsere: ideò iunguntur mares & f&#x0153;minæ.</P>

@@0@<filename:W0013-0433.jpg/>
@@1@<SE433>430 DE MATRIMONIO.
<P>&#x00B6; Loci primum fundament&#x0169; est ad omnia pe
nè, quæ in mea relectiōe disputaturus sum. Nā
secundum Aristotele&#x0303; libro De anima, dubia
omnia cōtingentia de re aliqua, ex diffinitio-
ne illius solue&#x0303;da sunt. Ea autem, quæ sunt pro-
pter finem, optimè diffini&#x0169;tur per finem, qua-
re & dubia incidentia de matrimonio ex fine
matrimonii explicanda sunt. Sic ergo dico, &#xA759;
<milestone unit="article" n="3" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_274"/> ad matrimonii essentiā nō satis est ius cōue-
niendi. Probatur, Nā si uagus concubitus esset
licitus, non satis esset ad rationem matrimo-
nii. Patet, Quia illo posito, frustraretur talis
coniunctio utroque fine matrimonii. Proba-
tur. Si enim etiam uagus concubitus esset lici-
tus, scilicet liber congressus uiri cuiussibet c&#x0169;
qualibet f&#x0153;mina, suus finis haberi nullo mo-
do posset. Nam certè pręterquam quòd ex tali
concubitu rara solet proles contingere, non
posset proles commodè, aut procreari, aut
educari, incerto scilicet patre, non solùm quo
ad ciuilem, sed & quantum ad naturalem uitā,
cum f&#x0153;mina sit infirmior, & improuidentior
sine uiro, quàm ut totam filiorum curam su-
stinere possit: & certus pater esse non potest,
si concubitus est promiscuus. & dato etiam, &#xA759;
una esset unius, sine tamen mutua obligatio-
ne impediretur adhuc uterque finis matrimo
nii. Nā neque procreatio prolis esset certa ex
libera coniunctione, neque educatio à paren-<-P>

@@0@<filename:W0013-0434.jpg/>
@@1@<SE434>DE MATRIMONIO. 431
<-P>tibus, qui inuicem conuiuere non tenentur,
& instructio moralis esse uix posset, c&#x0169; opor-
teret filium apud matrem educari propter na-
turales necessitates, & rursum à patre doceri,
qui tunc cum matre non habitaret. Præterea
mutua obsequia & beneficia constare non pos
sent, cùm omnis beneficentia ex amore profi-
ciscatur, qui esse non posset uiri in f&#x0153;minam,
quæ alios uiros pateretur, nec f&#x0153;minæ in ui-
rum, qui cum aliis rem haberet. Atque ideò di
co, quòd præter illud ius requiritur obligatio
mutua certi uiri ad certam f&#x0153;minam, & perpe
tua ad procreatione&#x0303; liberor&#x0169;. Probatur, Sine
tali obligatione non constabit finis matrimo-
nii: ea aute&#x0303; posita, cōstabit: ergo illa exigitur.<marginalia>Roman. 7.</marginalia>
Confirmatur ex Apost. ad Rom. 7. Mulier sui
corporis potestatem non habet, sed uir: simili
ter & uir potestatem sui coporis nō habet, sed
mulier. ergo requiritur obligatio.</P>
<P>&#x00B6; Secundò dubitatur, & oritur dubium ex so
lutione primi dubii, An<milestone unit="article" n="4 ̋rendition="#asterisk" xml:id="s4013_275"/> de ratione matrimo
nii sit consensus inter uirum & f&#x0153;minam. Et
uidetur quòd sic, Quia de ratione matrimonii
est obligatio, quæ non potest prouenire, nisi
ex pacto, & consensu inter uirum, & f&#x0153;minā.
ergo exigitur contractus, uel pactum inter f&#x0153;
minam, & uirum. Et confirmatur, Nam ex sen
tentia omnium iurisconsultorum, & theolo-
gorum, matrimonium non transigitur, aut cō<-P>

@@0@<filename:W0013-0435.jpg/>
@@1@<SE435>432 DE MATRIMONIO.
<-P>ficitur nisi consensu contrahentium, ut etiam
Magister expandit, & decreta allegat. ergo. In
contrarium est, quòd omne ius, quod alicui
competere potest ex pacto, potest conuenire
decreto legis superioris: in omnibus enim aliis
negotiis, ut effectus, & obligatio, quæ nasci-
tur ex cōtractu & pacto, potestaliunde oriri,
ut seruitus, quæ ex pacto oriri potest, eadem
ex iure belli & aliis causis constituitur. Item
translatio hæreditatis, quæ pacto conficitur,
eadem aut iure præscriptionis, aut alio titulo
fieri potest. non ergo uidetur negādum quin
etiam obligatio maritalis, quæ contrahe&#x0303;tium
consensu, & pactione firmari solet, aliunde
etiam possit proficisci. Pro solutione huius du
bii dico, quòd de ratione matrimonii, absolu-
tè loquendo, non est contractus, nec consen-
sus inter uirum & f&#x0153;minā. Probatur primò ex
illo principio apud theologos acceptissimo,
Quicquid Deus potest facere c&#x0169; causa sec&#x0169;da,
potest se solo facere. si ergo pacto, & consensu
uiri, & f&#x0153;minæ constituitur matrimonium:
ergo Deus se solo posset facere illam obliga-
tionem, non ex consensu, aut pacto aliquo ui
ri & f&#x0153;minæ, si mutuò utr&#x0169;que obligare pos-
set ad coniunctionem maritalem, eodem mo-
do, sicut pacto & coni&#x0169;ctione coniucti erant.
Confirmatur, Quia Deus habet maius domi-
nium super uir&#x0169; & f&#x0153;minam, quàm ipsi inter<-P>

@@0@<filename:W0013-0436.jpg/>
@@1@<SE436>DE MATRIMONIO. 433
<-P>seipsos: si ergo ipsi habent tradendi sui corpo
ris potestatem: ergo etiam Deus. & tale matri-
monium esset eiusdem rationis cum matrimo
nio ex pactis & consensu constituto: quia est
obligatio eiusde&#x0303; rationis, & ad eosdem fines:
atque hoc negare, perinde esset ac si quis con-
tenderet mure&#x0303; à sole generat&#x0169;, nō esse uerum
murem eius dem rationis cum mure genito à
patre: quod olim à legitima philosophia explo
sum est. Cōfirmat&#x0303;, Dominus pręcepit Oseę. 1.<marginalia>Oseæ. 1.</marginalia>
Sume tibi uxore&#x0303; fornicariam, & fac tibi filios
fornicationis. ex eo præcepto si fuisset de cer-
ta f&#x0153;mina, potuisset Oseas illam etiam inuitā
in uxorem accipere, quia iam erat facta ipsius,
quod egregiè factum asserunt. atque hoc pa-
cto nō est necesse recurrere ad diuinam dispe&#x0303;-
sationem in præcepto de fornicatione: quia
Deus fecit, sciliceteam propriam Oseæ uxore&#x0303;.
quod etiam matrimoni&#x0169; uidetur ex serie pro-
phetiæ dicenti, ubi illam uxorem uocauit, ut
quid ergo non potuit etiam mutuò alterumin
alterius tradere potestatem? Confirmatur ulti
mò, Inter primos parentes fuit uerum matri-
monium, de illis enim dictum est, Propter hāc
relinquet homo patre&#x0303;, & matrem, &c. & præ-
cepit illis Dominus, Crescite, & multiplicami
ni. & Adam dixit, Mulier, quam dedisti mihi,
dedit mihi de ligno, & comedi, & tamen Scri-
ptura non meminit pacti inter ipsos. ergo au-<-P>

@@0@<filename:W0013-0437.jpg/>
@@1@<SE437>434 DE MATRIMONIO.
<-P>thoritate diuina fuerant coniuncti, quia Do-
minus in Euangelio dicere uidetur, Quod
Deus coniuxit, homo non separet. Nec potest
dici, quòd factum est per illa uerba, Hoc nunc
os ex ossibus meis, & caro de carne mea: quā-
obre&#x0303; relinquet homo, &c. Nec unquam mihi
placuit expositio illorum, qui ita dic&#x0169;t. Nam
primùm illa fuerunt uerba solius Adæ, qui ma
trimonium solus facere non poterat. Deinde
illa uerba uidentur esse post factum matrimo-
ni&#x0169;. Habeo ergo pro certo, nec puto cuiquam
dubitandum quin authoritate diuina posset
constitui matrimonium eiusdem rationis: si-
cut si consensu partium contraheretur, & for-
sam ita fact&#x0169; fuit. Palud. uerò in 4. dist. 26. q. 11.<marginalia>Palud.</marginalia>
articu. 2. dicit, quòd fortasse illud matrimoni&#x0169;
Deus fecit inter Adam & Euam ipso dormien
te, quod euigilans cognouit factum in se, &
prophetauit faciendum in aliis: uerius tamen,
inquit, est, quòd non fuit à Deo immediatè,
sed sibi fuit inspiratum, quòd consentiret, &
ipso euigilante consentirent mutuò, & sic se-
cutum est uinculum. Sed ipse hoc dicit, nec ta-
men probat. Vide S. Tho. dist. 27. q. 1. arti. 2. q.
1. ad. 2. & dist. 33. q. 1. arti. 2. ad 5. & dist. 27. q. 1.
arti. 1. q. 3. Itaque ex omnibus ultro, citróque
iactatis, duo sunt, quæ pro compertis haberi
possunt. Primum est, quòd<milestone unit="article" n="5" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_276"/> matrimonium
quantum ad suam essentiam nihil aliud est,<-P>

@@0@<filename:W0013-0438.jpg/>
@@1@<SE438>DE MATRIMONIVM. 435
<-P>quàm uincul&#x0169;, siue mutua uel indiuidua, id est
perpetua obligatio uiri certi, ad certam f&#x0153;mi-
nam, ad procreationem liberorum, siue ad
usus generationis: ita ut per procreatione&#x0303; in-
telligamus & filiorum, & familiæ institutio-
nem. Secundum est, quòd hoc uinculum licet
Deus quidem sine dubio, nullo consensu uiri,
& f&#x0153;minæ interposito constituere possit, ex
lege tamen naturali, & diuina non contrahi-
tur, nisi coniugum ipsorum consensu.</P>
<P>&#x00B6; Sed contra prædicta arguitur. Nam in con-
tractu sponsali&#x0169; est mutua obligatio ad usum
matrimonialium: & tamen non est matrimo-
nium: ergo non tota ratio matrimonii consi-
stit in mutua obligatione, sed exigitur aliquis
contractus, uel consensus. Respondeo, Prim&#x0169;
nego, quòd in contractu sponsalium sit mu-
tua obligatio salte&#x0303; immediata ad usus matri-
monii. Nō enim potest esse obligatio ad re&#x0303; illi
citā. Sola aute&#x0303; obligatione despōsali&#x0169; stāte, nō
est licitus usus matrimonii, imò esset fornica
tio, c&#x0169; exigatur cōsensus de præsenti. Est aute&#x0303;
in sponsaliis obligatio ad contrahen dum ma-
trimonium, in matrimonio autem est obliga-
tio immediata ad usus matrimonii, & est actua
lis traditio corporis, unde nascitur talis obli-
gatio: & ita intelligendum est, quòd ratio ma-
trimonii consistit in mutua traditione corpo
ris, & obligatione ad usum corporis. sed tradi<-P>

@@0@<filename:W0013-0439.jpg/>
@@1@<SE439>436 DE MATRIMONIO.
<-P>tio intelligitur à quocunque fiat: uihil enim
refert an fiat ab ipsis, qui traduntur, an à supe-
riori. Secundò dico, quòd per obligatione&#x0303; in-
telligo nō sol&#x0169; ius, sed uer&#x0169; domini&#x0169;. nō enim
ita uxor debet uiro corpus uel usum corporis,
sicut qui pecuniā ex aliqua stipulatione debet,
quæ quide&#x0303; debitoris, nō creditoris est, quāuis
debita sit: sed corpus uxoris non est uxoris, sed
uiri, & ecōtra: ut Paul. dicere uidet&#x0303;. Vnde etiā
matrimonium nō solùm est mutua obligatio,
sed translatio corporis ad usus generationis.</P>
<P>&#x00B6; Verum ex hocloco oritur latus disputatio-
nis campus. Si enim ita est, ut de ratione ma-
trimonii non sit aut contractus aliquis, aut
consensus coniugum, sed satis est mutua obli-
gatio ad usus naturales cum actuali traditione
corporis: & hoc ipsum Deus uniuersorum do
minus non solùm potest facere, non expecta-
ta cuiusuis authoritate, sed etiam aliquando
fecit: an potestate&#x0303; istam reliquerit reipub. uel
ecclesiæ, an ecclesia, uel Imperator posset con-
stituere matrimonium sine confensu, ut scili-
cet possit ex causa f&#x0153;minā uiro in uxorem da
re, aut utroque, aut certè altero inuito. Etuide
tur quòd sic, quia in omnibus aliis negotiis
omne ius, quod conuenit alicui ex pacto uel
consensu, potest conuenire ex ordinatione le-
gis. Tā enim in repub. seculari, quàm in eccle
siastica inuenitur potestas trāsferendi ex legi-<-P>

@@0@<filename:W0013-0440.jpg/>
@@1@<SE440>DE MATRIMONIO. 437
<-P>timis causis domini&#x0169; rei ab uno ad alter&#x0169; do-
mini&#x0169;, priori domino inuito. Cur hāc pote-
state&#x0303; in hac una re coarctamus, & cōtrahimus,
ut non possit ecclesia ex quac&#x0169;que causa dare
uiro ius & potestate&#x0303; in corp&#xA770; f&#x0153;minæ, aut eco
trá? potest si quidem princeps domum, agr&#x0169;,
equ&#x0169;, pecuniā unius legitimi domini ob crimi
nis, aut stipulationis, aut alicuius conditionis
causam trās ferre in nou&#x0169; domin&#x0169;, priore etiā
reclamante: cur ecclesia hoc nō poterit ex pro-
babili & iusta causa facere de corpore subdito
r&#x0169;? Posset ergo ecclesia cōstituere, ut post spō
salia & copulā esset matrimoni&#x0169;, Cōfirmatur,
Si hoc nō posset ecclesia, esset propter uincul&#x0169;
inter uxoratos: sed maius uincul&#x0169; est redigere
alique&#x0303; in seruitute&#x0303;: & tame&#x0303; hanc potestate&#x0303; nō
negamus, imò & parentes possunt liberos in
seruitute&#x0303; dare, ius fas q&#x0301;ue aliquādo fuit, cur er-
go hāc potestatem in matrimonio, scilicet ho-
minis, tradendi tam obstinatè negamus? Præ-
terea Aristoteles in Politicis dicit quòd homo<marginalia>Aristo.</marginalia>
plus est reip. quàm sui ipsius. ergo respublica
habet maius dominium super istum, quàm
ipsemet. sed ipse potest se obligare: ergo si in-
diget respublica persona istius ad istos usus, sci
licet matrimonii, uidetur quòd possit uti illo
etiam inuito, sicut posset illum etiam expone-
remorti propter salutem totius communita-
tis. Quòd si maximè obuiam eatur huic dispu<-P>

@@0@<filename:W0013-0441.jpg/>
@@1@<SE441>438 DE MATRIMONIO.
<-P>tationi per hoc, quòd non idem ius sit superio
ribus in res homin&#x0169; aut in corpora aut in per-
sonas eorum, non tamen satis uidetur res ex
pediri. Nescio enim unde exploratum habea-
tur, non residere hanc potestatem in superiori
bus, c&#x0169; tame&#x0303; eis uitæ & mortis potestate&#x0303; nō ne
gemus: quod maius uidetur, quàm collo candi
uxore&#x0303; uiro. Præterea, ecclesia uidetur hoc iam
fecisse, quia habetur in c. si conditiones, de cō
ditionibus appositis, siquis contrahat cum cō
ditione impossibili, uel turpi, habetur pro ma
trimonio, dummodo illa conditio non sit cō-
tra substantiam matrimonii, ut, contraho tec&#x0169;
si me feceris Deum, uel, si Petr&#x0169; occidas, tunc
est uerum matrimonium, & tamen est sine cō-
sensu. ergo, &c. Nec sufficit dicere, quòd illud
matrimonium est præsumptum, quia nulla ui-
detur præsumptio inter eum, qui apposuit im-
possibilem conditione&#x0303;. Item, & certè fortiùs,
ecclesia potest facere aliquem monach&#x0169; pro-
fessum etiam inuitum: & tamen hoc est maius
uinculum, cùm dirimat matrimonium. ergo
etiā poterit ecclesia facere ex non marito mari
t&#x0169;. Maior probat&#x0303; ex 1. c. de regularibus, libro
6. ubi decernitur. Si quis perseuerauerit in mo
nasterio scienter, & uoluntariè, habeatur pro
professo etiā sine cōsensu: & est uerus mona-
ch&#xA770;, etiāsi nolit: nec est &#xA753;fessio præsumpta, sed
uera, & est obligatus in foro interiori. Et cer-<-P>

@@0@<filename:W0013-0442.jpg/>
@@1@<SE442>DE MATRIMONIO. 439
<-P>te oporteret ostendere hanc exceptione&#x0303;, unde
scilicet habeatur, &#xA759; omnia alia quæ fieri pos-
sunt per contractum uoluntarium, possunt fie
ri authoritate superioris, & hoc solùm nō po-
test. Item si hoc negatur ecclesiæ propter ni-
miam libertate&#x0303;, quam Deus uoluit esse in ma-
trimoniis contrahendis, cōtrà, Ecclesia cogit
per excommunicationes, & alias p&#x0153;nas spon-
salia ad contrahendum matrimonium, quod
adimit libertatem: imò posset princeps statue-
re p&#x0153;nam mortis si quis nō duceret sponsam.
ergo postquā hoc modo potest adimere liber-
tem, quare negatur, quòd possit prorsus in-
uito matrimonium constituere? Ite&#x0303; si Chri-
stus potuit (ut certum est) hanc potestatem da-
re ecclesiæ, uidetur quòd saltem in casu dede-
rit, putà si tota ecclesia periclitaretur nisi filius
regis duceret filiā Turcæ, aliâs Christianam,
& uolentem, & ille nullo modo uult, quare
papa nō poterit eum cogere? cogere inquam,
hoc est obligare tantùm, acsi omnino duxis-
set illam. Item in illo casu uel simili potest ec-
clesia præcipere ut ducat, & excommunicare
nisi ducat. hoc autem omnino tollit liberta-
tem, cùm nullo modo possit euadere damna
tionem nisi ducat. ergo non obstat libertas,
quin possit ecclesia constituere uerum matri-
monium. Item quæ à Deo sunt, ordinata sunt,<marginalia>Roma. 13.</marginalia>
ad Rom. 13. & Genes. 1. Vidit Deus c&#x0169;cta, quæ<-P><marginalia>Genes. 1.</marginalia>

@@0@<filename:W0013-0443.jpg/>
@@1@<SE443>440 DE MATRIMONIO.
<-P>fecerat, & erant ualde bona, sed hoc expediret
multùm reipu. ut talis potestas esset in supe-
rioribus, cùm aliquando esset remedium ad
constituendam pacem, tollendum bella intesti
na. Et cōfirmatur, Casu quo essent decem ho-
mines, & f&#x0153;minæ, ut tempore Noe&#x0308;, quare nō
posset cogi uir ad accipiendum uxorem, ut
Noe&#x0308; filios suos & filias? certe non uideretur
intolerabilis error, siquis uellet defendere &#xA759;
post sponsalia posset ecclesia matrimonium
constituere, & obligare aliquem, sequuta co-
pula, altero etiam inuito.</P>
<P>&#x00B6; Sed quia Theologis non licet in suis dispu-
tationibus, sicut iurisconsultis aliquid inso-
lens, nouum & inauditum contra maiorum au
thoritatem asserere: ideò secutus communem
opinionem teneo, quòd<milestone unit="article" n="7" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_277"/> matrimonium nul-
la authoritate humana potest constitui, nisi
consensu contrahenti&#x0169;. Probatur, Ex tali con
iunctione frustraretur utroque fine matrimo-
ni&#x0169;. ergo ecclesia non potest. Assumpt&#x0169; pro
batur. Prius enim finis matrimonii, scilicetpro
creatio prolis, & educatio certè esse nō posset
inter inuitos, & se non inuicem amantes, cùm
commercium matrimoniale sit magnum si-
gn&#x0169; amoris. Et probatur hoc, Paul. ad Ephe. 5.<marginalia>Ephes. 5.</marginalia>
& Colos. 3. commendat uiris ut diligant uxo-<marginalia>Colos. 3.</marginalia>
res suas. & Dominus in Genesi, Propter hanc,
&c. quia scilicet non possunt matrimonialia<-P>

@@0@<filename:W0013-0444.jpg/>
@@1@<SE444>DE MATRIMONIO. 441
<-P>officia impendi sine mutuo amore, & animo-
rum concordia, quæ inter eos, qui inuiti iun-
cti essent, malè coalescere posset, coniugibus
malè inter se conuenientibus, & de liberis di-
uersa sentie&#x0303;tibus. Secundò, Etiam finis multo
minus consequi posset. nam officia, & mutua
obsequia nisi ex amore proficisci nō possunt,
qui contigere aut uix, aut nunquam posset, si
matrimonia inter inuitos constituere&#x0303;tur. Cō-
firmatur, Quia potestas humana omne uincu-
lum quod potest constituere, potest dirimere.
Sed ecclesia non potest dirimere uincul&#x0169; ma-
trimonii: ergo nec constituere. Maior patet,
Quia in omnibus aliis translationibus rerum
sicut potest princeps rem transferre inuito do
mino, ita etiā post translationem postea inui-
to secundo, priori domino restituere, nō ob-
stante quacunque possessione, & usu rei: ita &#xA759;
eandem potestatem habet ad rescindendum
contractum, sicut ad constituendum: sed non
potest papa rescindere contractum matrimo-
nii, saltem partibus inuitis, uel post ma-
trimonii usum: iuxta illud, Quod Deus con-
iunxit, &c. ergo. Et certè nulla ratio est, ut
ex aliqua causa ecclesia posset matrimo-
nium constituere inuitis parentibus, re-
scindere autem etiam ipsis poscentibus nul-
lo casu possit. Tertiò, Si eodem tempore
Petrus per uerba de præsenti contraheret cum<-P>

@@0@<filename:W0013-0445.jpg/>
@@1@<SE445>442 DE MATRIMONIO.
<-P>Maria, & Papa traderet in matrimonium Ma-
riam Iohanni: tunc uel nullum esset matrimo-
nium, uel illa esset uxor duor&#x0169;. Patet, Ibi sunt
duæ causæ sufficientes ad constituendum ma-
trimonium. ergo uel utraque habet effectum:
& sic illa erit uxor duorum: uel se mutuò im-
pediunt, & tunc nullum esset matrimonium:
& t&#x0169;c nunquam sciri posset, an aliquod sit ue-
rum matrimonium, uel nō, quia dubitari pos-
set an papa uelit eam tradere alteri. Et si dicas,
quòd in eo casu authoritas superioris maior
est, & per conseque&#x0303;s illa esset uxor Iohannis:
contrà, & est quartum argumentum, Si hoc
papa potest, ergo & quilibet episcopus in sua
di&#x0153;cesi. nescio enim quid papa posset in tota
ecclesia, quod non possit episcopus in suo epi
scopatu, nisi fortè in illis quæ de se spectant ad
uniuersalem ecclesiam, ut determinatio fidei:
omnia enim alia quæ papa potest, uidetur epi-
scopus etiam posse, nisi quòd in aliquibus po-
testas eorum contracta est iure, ut in dispensa-
tionibus uotorum, & impedimentorum ma-
trimonii. Quintò, Ecclesia nunquam usa est
hac potestate, nec in lege naturæ, nec in lege
scripta, nec in lege euangelica, cùm tame&#x0303; non
sit dubitandum quin aliquando expediret uti
hac potestate: ergo signum est non esse talem
potestate&#x0303; in ecclesia. Sextò, Ecclesia cogit ali-
quem ad contrahend&#x0169; matrimonium, ut post<-P>

@@0@<filename:W0013-0446.jpg/>
@@1@<SE446>DE MATRIMONIO. 423
<-P>sponsalia, & tamen nolentes non iunget tan-
quam coniuges: & tamen in omnibus aliis si-
quis nollet reddere debitum, cogitur facto ad
reddendum debitum, non solùm decretis &
p&#x0153;nis. Ergo si ecclesia posset dare maritum
puellæ ipsa inuita, deberet post sponsalia, etiā
si nollet, tradere eam in manus uiri: quod ta-
men nunquam tentauit facere.</P>
<P>&#x00B6; Ad argumenta in contrarium patet quid di
ce&#x0303;dum. Dicimus enim quòd in omnibus aliis
translationibus, & uinculis non impeditur fi-
nis propter quem inuentæ & institutæ sunt
In proposito autem (ut ostensum est) omni-
no tolleretur finis matrimonii. Secundò dici-
mus, quòd in aliis trāslationibus si fortè post
factum sequatur maius inconueniens, potest
remedium adhiberi. Possunt enim reuocari
in priorem aut meliorem statum, matrimoni&#x0169;
autem semel ritè perfectum dirimi, aut reuoca
ri non potest. & ideò non est tantum pericu-
lum si fiant sine consensu eorum, ad quos spe-
ctant: & ideò etiam timor impedit matrimo-
nium, & non alia. Tertiò etiam uidetur potis-
sima ratio, quia in omnibus aliis negotiis ide&#x0303;
effectus sequitur si aliqua translatio fiat autho
ritate superioris, uel hominum uoluntate, &
pacto. in eosdem enim usus & domus, quam
aliquis sibi uendicat authoritate legis, aut præ
scriptione, aut quouis alio legitimo titulo ac<-P>

@@0@<filename:W0013-0447.jpg/>
@@1@<SE447>444 DE MATRIMONIO.
<-P>si habuisset emptione, aut donatiōe dominii.
& idem est de pecunia, & omnibus aliis: matri
monium autem in eos usus Deus & natura cō
stituerunt, qui nisi à uoluntariis exigi nullo
modo possunt. Nunquam enim quisquam in-
uitus operam liberis dare poterit procreādis,
aut procreatos educare, & instituere. Quare
omnino si maximè princeps, aut ecclesia pos-
set uiro uxore&#x0303;, aut ecōtra mulieri maritum da
re, omnino ea donatio inefficax esset, etiam
in illos effectus, aut usus: quare prorsus uana
esset huiusmodi potestas. secus autem est de
Deo, qui non solùm corpora, sed animas, &
corda habet in potestate, & suo nutu mortales
in quac&#x0169;que officia uoluerit, uole&#x0303;tes aut nole&#x0303;
tes trahere: & nō minore&#x0303; potestate&#x0303; habet ad
iungendum inuicem corpora uinculis coniu-
galibus, quàm animas mutua beneuolentia, et
amore. Quartò dicimus, quòd in tali necessi-
tate, qua teneretur quis uxorem ducere, respu.
posset quidem huiusmodi cōpellere, sed si om
nino nollet, non posset inuito uxorem dare:
unde nō excusantur filiæ Lot ideò, &#xA759; etiā cre-
de&#x0303;tes fortasse nullos alios superesse in genere
humano, ingressæ sunt ad patre&#x0303;, nō sol&#x0169; quia
incestæ, sed quia ad nō suum uir&#x0169; accesserunt.</P>
<Z>De secundo puncto primæ partis.</Z>
<P><INI2>S</INI2>ED RESTAT inquirere,<milestone unit="article" n="8 ̋rendition="#asterisk" xml:id="s4013_278"/> Qualis sit
iste consensus matrimonii. Nec tamen est<-P>

@@0@<filename:W0013-0448.jpg/>
@@1@<SE448>DE MATRIMONIO. 445
<-P>in animo omnia, quæ de consensu maritali à
doctoribus disputātur, tractare (esset enim in-
finitum) sed solùm unicum locum delegi, de
quo iurisconsulti, & Theologi ambigunt, &
contendunt, & adhucsub iudice lis est, An sci
licet contractus per uerba de præsenti, & con-
sensu interposita conditione de futuro, adue
niente illa conditione, matrimonium teneat,
non reuocato priori consensu, ut, Accipio te
in uxorem, si pater tuus consenserit: uel, si pa-
ter tuus obierit. & uolumus etiam, quòd con-
tractus fiat cum intentione contrahendi ma-
trimonium posita conditione. Et quidem illu
stres, & celeberrimi doctores pontificii iuris
defendunt assertoriam partem, prorsus affir-
mantes firmari eo casu matrimoni&#x0169; aduenien
te conditione, nec opus esse nouo consensu,
aut contractu. Panormita. c. de illis. de condi-<marginalia>Panormita.</marginalia>
tio. apposit. Hosti. in summa, quod etiam sen-<marginalia>Hostien.</marginalia>
tiunt theologi non ignobiles, inter quos uide
tur esse Petrus Palustris, author alioqui quan-<marginalia>Petrus</marginalia>
tiuis pretii, in 4. d. 29. q. 2. ad 2. & ad 3. & con<marginalia>Palust.</marginalia>
tendunt argumentis hoc confirmare. Primùm
in omnibus aliis contractibus conditionatis,
adueniente conditione, manet cōtractus abso
lutus, nullo consensu requisito. ut si cōtraha-
tur sic, Do tibi ce&#x0303;tum libras ferri, si nauis mea
salua uenerit: do domum, si nuptui dederis fi-
liam: uendo agrum, si pater obierit: conditio-<-P>

@@0@<filename:W0013-0449.jpg/>
@@1@<SE449>446 DE MATRIMONIO.
<-P>ne posita tenet contractus. ergo etiam in ma-
trimonio. Sec&#x0169;dò si hoc negetur matrimonio
quod conceditur aliis pactis, hoc esse non po-
test, nisi ratione libertatis singularis, quæ in
matrimoniis præ aliis exigitur, sed hoc ipsum
est cōtra libertatem scilicet non posse contra-
here cùm uoluerit, & pro tempore quo uo-
luerit, & sicut uoluerit. ergo siquis nuuc uult
contrahere pro crastina die, & non pro hodie,
omnino uidetur contra libertatem, quòd im-
pediatur. Præterea ille contractus nō est spon-
salium: ergo est matrimonialis. Consequentia
est nota. Antecedens probatur, Quia si esset
sponsalium, uel pro tempore quo fit, uel pro
tempore conditionis. Nō primum, quia quod
impedit matrimonium, impedit sponsalia, sci-
licet effectus conditionis: nec secundum, quia
contractus sub conditione quando ponitur
conditio, manet purus, id est, acsi esset sine cō
ditione: ut sic, Contraho tecum, si habes licen
tiam patris tui: si conditio adest, tantùm ualet,
sicut, Contraho tecum absolutè sine conditio
ne. ergo pro tempore, quo ponitur conditio,
iam contractus ille manet absolutus, & per
consequens est matrimonium. Confirmatur,
quòd non sint sponsalia pro nunc: quia ex illo
contractu non nascitur publicæ honestatis iu
stitia. unde habetur c. unico de spōsalibus, li-
bro 6. de sponsalibus cōditionatis, quòd non<-P>

@@0@<filename:W0013-0450.jpg/>
@@1@<SE450>DE MATRIMONIO. 447
<-P>cōtrahitur publicæ honestatis iustitia, nisi pu
rificatus fuerit contractus per conditionis eue&#x0303;
tum, & tamen ex sponsalibus nascitur publicæ
honestatis iustitia. Item contractus nihil effi-
cit nisi ex intentione contrahentium, sed
isti intendunt efficere matrimonium, & non
sponsalia. ergo si nō efficiunt matrimonium,
nihil efficiunt: cuius contrarium patet, quia ta
lis obligatur illo contractu posita cōditione,
ut dicitur in casu superiori. Præterea, Si talis
contractus fieret tempore, quo ponitur condi
tio, esset uerum matrimonium. Sed idem uide
tur operari ille contractus præteritus, si inte-
rim non est reuocatus, sicut si nunc esset. ergo
uidetur quòd faciat matrimonium. Sextò ar-
guitur in c. de illis. de cō ditionibus appositis.
dicitur enim quòd si quis his uerbis iurauerit
f&#x0153;minam se ducturum uxorem, si dederit pe-
cuniam: si non dederit non est reus, nisi con-
sensus de præsenti interuenerit: licet copula
carnalis fuerit subsequuta. ergo à cōtrario sen
su, si sit consensus, erit reus periurii. Sed in pro
posito, ut supponimus, est consensus de præ-
senti: ergo erit matrimonium. Item, si contra-
ho tecum crastina die, aduenie&#x0303;te crastina die,
uidetur quòd sit matrimonium, non pro n&#x0169;c,
sed pro crastina die. Probatur, Sicut si dicat, Si
crastina dies fuerit, uel si sol oriatur cras, duco
te in uxorem, est matrimonium. ergo etiam<-P>

@@0@<filename:W0013-0451.jpg/>
@@1@<SE451>448 DE MATRIMONIO.
<-P>cum alia cōditione, si adueniat conditio, quæ
suspendit contractum, uidetur contractus pu-
rus, & per consequens matrimonium. Idem
enim uidetur dicere pro crastina die, & pro te&#x0303;
pore, quo dederis mihi centum. Præterea, Si-
quis contraheret his uerbis, Contraho tecum
si consentias ut contrahas mecum, ipsa respon
de&#x0303;te, Contraho, est uerum matrimonium, &
tamen illa conditio est etiam de futuro: ergo
à simili si dicat, Contraho tec&#x0169; si intra annum
consenseris, posita conditione, erit uerum ma
trimonium. Assumptum probatur, Nam in cō
tractu matrimonii ita uidetur contingere,
quòd alter prius dicat Cōsentio, & ad uenien
te consensu alterius, perficitur matrimonium:
unde semper uidetur quòd efficacia consen-
sus dependeat à futuro.</P>
<P>&#x00B6; In contrarium est omnis sententia theolo-
gorum, ex quorum authoritate, & doctrina
pono canonem uniuersalem, Si<milestone unit="article" n="9" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_279"/> ex aliquo pa-
cto, aut stipulatione non statim ab initio ori-
tur matrimonium, quicquid postea superuene
rit, siue sit ætas, siue copula carnalis, siue dispe&#x0303;-
satio super impedimentum, siue conditio ap-
posita cōtractui, nunquā erit matrimonium,
nisi de integro omnia ponantur, quæ necessa-
ria sunt, & de essentia matrimonii. Vnde dico,
quòd ad legitimum matrimonium, & uerum,
sicut sufficit, ita exigitur mutuus cōsensus ex-<-P>

@@0@<filename:W0013-0452.jpg/>
@@1@<SE452>DE MATRIMONIO. 449
<-P>pressus, & purus in præsenti, hoc est pro tem-
pore, pro quo cōtrahunt, & pro tempore pro
quo matrimonium conficitur: & sic in dubio
oblato sunt sponsalia, & etiam adueniente cō-
ditione. Probatur primò, Matrimonium est sa
cramentum nouæ legis, quod non uidetur de-
pendere de futuro, & ratihabitio non efficit sa
cramentum. ergo. Patet (ut habetur in c. super
eo. de conditionibus appositis) Talis superue
niente conditione nō est matrimonium, quia
tunc si matrimonium iam esset ratum, & inte-
grum, non esset cogendus ad contrahendum,
sed ad cohabitandum, uel consummādum ma
trimonium. ergo talis contractus non habetur
pro matrimonio. Prætera, Matrimonium cō-
ficitur ex consensu. sed ille consensus non fuit
sufficiens: ergo nec est sufficiens posita condi-
tione. Præterea, Si talis ante aduentum condi-
tionis reuocet consensum, iam non est matri-
moni&#x0169;, ut etiā authores cōtrariæ sente&#x0303;tiæ te-
ne&#x0303;t. ergo nec n&#x0169;c etiā si non dissentiant. Proba
tur ista consequentia, Quia dissensus non tol-
lit, nec irritat uirtutem contractus, ergo si cō-
tractus habeat uim conficiendi matrimoni&#x0169;,
non obstante dissensu, efficit matrimonium.
Quòd uerò dissensus non irritet illum con-
tractum, patet. Quia non obstante quoc&#x0169;que
dissensu, compelletur ad contrahendum, ut ui
detur ex illo c. super eo. aliâs contractus con-<-P>

@@0@<filename:W0013-0453.jpg/>
@@1@<SE453>450 DE MATRIMONIO.
<-P>ditionalis esset nullius roboris, si per solā uo-
luntate&#x0303; alterius cōtrahenti&#x0169; rescinderet&#x0303;. Præ-
terea, Si tenetur cōtrahere c&#x0169; alia ante adue&#x0303;t&#x0169;
cōditionis, tenebit matrimoni&#x0169;. ergo etiā ad-
uenie&#x0303;te cōditione nō tenet matrimoni&#x0169; c&#x0169;
prima. Probatur cōseque&#x0303;tia, Quia sine dubio
si quis habet potestate&#x0303; contrahendi cum alia,
habet potestatem non contrahendi cum ista.</P>
<P>&#x00B6; Ad argumenta aute&#x0303; in cōtrari&#x0169; dico ad pri-
m&#x0169;, &#xA759; certè ex natura cōtractus nō habetur,
&#xA759; adueniente cōditione, sit translatio rei, cùm
primus cōtractus sol&#x0169; uideatur promissiuus,
sed hoc disponitur lege, &#xA759; qui promisit, uelit
nolit stet promissis, quod (ut suprà dict&#x0169; est)
in matrimonio leges disponere non possunt.
Vel potest dici absolutè, &#xA759; in aliis negotiis te
net contractus adueniente conditione, nō au
te&#x0303; in matrimonio propter summā illā liberta-
te&#x0303;, quam Deus uoluit esse in matrimonio, ut
scilicet quic&#x0169;que nond&#x0169; habet uxorem, sit in
eius libertate, & potestate uel accipere, uel nō
accipere. quare cùm etiā secund&#x0169; aduersarios
talis ante aduent&#x0169; cōditionis nō haberet uxo-
re&#x0303;, in eius potestate est ducere, aut non ducere:
& per hoc patet solutio ad secund&#x0169;. Ad terti&#x0169;.
dico, &#xA759; tale pact&#x0169; est spōsalia pro nunc, & pro
te&#x0303;pore etiā cōditionis. Ad quart&#x0169; dico, quòd
quantumc&#x0169;que habeat inte&#x0303;tione&#x0303; nō spōsalio-
r&#x0169;, sed matrimonii, tame&#x0303; in fauorem matrimo<-P>

@@0@<filename:W0013-0454.jpg/>
@@1@<SE454>EE MATRIMONIO. 451
<-P>nii hoc ualet, & intelligitur illa clausula, Si nō
ualet, ualeat ut ualere potest. Ad quint&#x0169; dico,
&#xA759; siquis cōtrahat in tempus incertum, nō est
matrimonium, sed spōsalia, nisi fortè sit in te&#x0303;-
pus necessari&#x0169;, ut in crastin&#x0169;. Sed quid si super
uenie&#x0303;te cōditiōe perseuerat cōsensus cōtrahe&#x0303;-
tium, an sit matrimoni&#x0169;? Et uidet&#x0303; &#xA759; sic, quia
si à principio fuisset posita cōditio, fuisset ma-
trimoni&#x0169;. ergo si n&#x0169;c consensus utriusque ad
est cum conditione, uidetur &#xA759; idem operetur.
Et confirmatur, Quia (ut dict&#x0169; est) consensus
de præsenti sufficit ad substantiam matrimo-
nii. ergo si nunc adest consensus, erit matrimo
nium uerum. Sed his non obstantibus dico,
quòd etiam si consensus, qui ab initio fuit in
utroque, perseueret, non est matrimonium. Et
probatur, Ab initio nō fuit matrimonium: er-
go oportet quòd de integro ponantur omnia
sufficientia. sed ille consensus, qui fuit à princi
pio, non fuit sufficiens ad matrimonium, cùm
non esset purus, sed uerè conditionatus. ergo
nec nunc sufficit. Item consensus non sufficit
nisi exprimatur: sed consensus ille non expri-
mitur per aduentum conditionis: ergo nō effi
cit matrimonium. Item ille consensus (ut habe
tur in illo c. super eo.) habetur non pro consen
su de præsenti, sed de futuro: ergo non sufficit
ad matrimoni&#x0169;. Præterea, Per id quod nō est
in potestate alicuius, nō uidetur propriè cōfi<-P>

@@0@<filename:W0013-0455.jpg/>
@@1@<SE455>452 DE MATRIMONIO.
<-P>ci matrimonium. sed conditio illa non est in
potestate contrahentis: ergo non potest face-
re matrimonium.</P>
<P>&#x00B6; Ad argumenta in contrarium. Ad primum
nego consequentiam. Ad secundum dico, &#xA759;
si nunc sit consensus, & nunc ponitur condi-
tio, re uera esset matrimonium, saltem si expri
matur: sed si solùm manet consensus, Quia ap-
probo quidem primum pactum, & placet mi-
hi, sed nihil de nouo uolo facere, non est ma-
trimonium. Ex dictis patet quid dicendum ad
casus contingentes, cùm quis minor ætate cō-
traxit per uerba de præsenti, & cum consen-
su etiam de præsenti, & cum intentione con-
trahendi etiam matrimonium: an cùm perue-
nerit ad ætatem legitimam, & prius non reuo
cauerit consensum, imò placet ei semper post
pactum, an teneat matrimonium. Item si quis
contraxerit cum consaguinea, ea conditione,
si papa dispe&#x0303;sauerit, etiam si habeat acceptam
& gratā dispensatione&#x0303;. Ad omnia hæc & simi
lia respondetur, null&#x0169; tale esse matrimonium.</P>
<P>&#x00B6; Sed restat scrupulus non cōte&#x0303;nendus, Quid
<milestone unit="article" n="10" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_280"/> si deceptus cōtrahat, an teneat matrimoni&#x0169;:
an si eo casu uel simili credens iudicio, & sen-
tentiæ iurisconsultorum, crederet se uerè cō-
traxisse, & hoc errore seductus affectu maritali
cōtraheret, & cōueniret c&#x0169; huiusmodi mulie
re sibi desponsata, quàm aliâs non esset ductu<-P>

@@0@<filename:W0013-0456.jpg/>
@@1@<SE456>DE MATRIMONIO. 453
<-P>rus: an matrimonium esset ualidum. Disputa-
ri certè in utranque partem probabiliter pos-
set. Nam primò uidetur matrimonium tenere,
non enim iura uel doctores alium errorem tra
dunt impedire matrimonium, quàm errorem
personæ: sed in casu posito non interuenit er-
ror personę, sed iuris. ergo sibi imputetur si cre
diderit in hoc uiris minus sapientibus: quem
admod&#x0169; si crediderit esse uirginem, quæ passa
est uirum, uel ditem, quæ pauper erat. Ecōtra-
rio tamen adduci potest, nam hic non uidetur
uelle aliquid deintegro, hoc est quicquam age
re noui, sed rat&#x0169; habere, quod putat iam act&#x0169;
esse. si ergo teuera matrimonium antè nullum
fuerat, nec nunc quidem erit sané: quod tame&#x0303;
in alio loco prolixius dicendum reseruo. Sed
in præsentia mihi potius placet, ut dicamus ta
le matrimonium nullum esse, non solùm pro-
pter argumentum iam factum, quod tamen nō
infirmatum est: sed quia in uniuersum error
circa ea quæ sunt de essentia contractus, uitiat
contractum: tale autem uidetur casu contigis-
se, cùm iste credat se iam non esse sui iuris, sed
actam rem agere, & uerè esse matrimonium,
atque ideo meritò rescinditur contractus tan-
quam ex errore procede&#x0303;s. Facit quod ad hoc
doctores notant in c. 1. de regul. libr. 6. Si quis
ante annos pubertatis facit uot&#x0169; religionis,
nō obligat&#x0303; maior factus, si ratificauerit ex erro<-P>

@@0@<filename:W0013-0457.jpg/>
@@1@<SE457>454 DE MATRIMONIO.
<-P>re: quia scilicet credebat uotum tenere. Puto
ergo omnino, quòd non est matrimonium,
quia ille habet errorem circa essentialia, & fun
damenta matrimonii, & nihil est tam contra-
rium consensui, quàm error. l. si per errorem.
ff. de iurisdictione omnium iud.</P>
<Z>Secunda pars Relectionis.</Z>
<P><INI2>I</INI2>N Secunda parte tractandum est de impedi
me&#x0303;tis matrimonii, & prim&#x0169; est, An<milestone unit="article" n="11" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_281"/> sicut
ecclesia aliquas personas sua authoritate red-
dit illegitimas ad contrahendum, an princeps
posset hoc facere. utrum scilicet princeps se-
cularis possit ponere impedimentum matri-
monio, hoc est, an personæ legitimæ ad matri
monium possint lege ciuili illegitimæ reddi,
ita ut si contrahant, factum non teneat. Et ui-
detur quòd sic, sicut suprà inductum est: sicut
in naturalibus ita in moribus & in ciuilibus,
ratio sumenda est ex fine. Potestas autem regia
uel ciuilis constituta est propter bon&#x0169; reipub.
quicunque ille sit, siuæ pacificus conuictus, si-
ue etiam simpliciter omne bonum quatenus
humanum est: ergo quicquid uel necessarium
est, uel contradicit ad talem finem, omnino ui
detur cadere sub potestate regia, siue ciuili. sed
bona pars communis, siue ciuilis boni constat
ex matrimoniis. ergo potest princeps leges cō-
dere, ubi matrimonia quoquomodo obstan-<-P>

@@0@<filename:W0013-0458.jpg/>
@@1@<SE458>DE MATRIMONIO. 455
<-P>tia, commodo reipublicæ uitet, & irritet. Item
uidetur, quòd finis matrimonii ordinatur ad
fine&#x0303; legislatoris, scilicet in bon&#x0169; ciuile: ergo,
&c. Secundò arguitur, Omnes rationes, quæ
à doctoribus pon&#x0169;tur, ut ecclesia aliquos gra-
dus cōsanguinitatis arceat à matrimonio, pro
ced&#x0169;t in lumine naturali, & intra prudentiā po
liticā. ergo c&#x0169; prude&#x0303;tia politica sit regula prin-
cipum & gubernatorum rerumpublicar&#x0169; (ut
Aristo ponit in Ethicis) sequitur quòd hoc
spectabit ad humanam & ciuilem potestatem.
Antecedens patet, Nam altera ratio solet assi-
gnari periculi cognatorum in eade&#x0303; domo ha-
bitantium: ut si licentia matrimonii permitte-
retur inter se coni ugio iungendi, daretur oc-
casio incestus. & stupri. Altera est, ut amicitiæ
propage&#x0303;tur, necessitudines intra unos eosde&#x0303;-
q&#x0301;ue lares & parietes coerceantur, sed utraque
res spectat certè ad ciuiles leges, quæ prohibe-
re habent stupra, sicut & adulteria, & etiam in
republica, amicitias inter ciues conflare & pro
pagare. ergo tota res non uidetur excedere ci-
uilem potestatem. Tertio, Matrimonium uel
est contractus ciuilis, uel fundatur in contra-
ctu ciuili: sed princeps habet potestatem super
omnes tales contractus. ergo potest leges face-
re de matrimoniis contrahendis. Et confirma-
tur, Quia multæ leges latæ sunt, ubi aliqua ma
trimonia prohibentur, ut patet. ff. de ritu nu-<-P>

@@0@<filename:W0013-0459.jpg/>
@@1@<SE459>456 DE MATRIMONIO.
<-P>ptiarum, l. sororis. §. si quis. & l. semper. §. si se-
natorium. & l. palàm. §. senatus. & l. quin
etiam non est. & l. finali, dicitur &#xA759; quoddam
est crimen incestus contra ius ge&#x0303;tium, quod-
dam solùm contra ius ciuile. et idem l. si adul-
terium cum incestu. §. 1. ff. ad. l. iuliam de adulte
ris. Nec ualet dicere, quòd matrimonium est
sacramentum, & ideo eximitur à quacunque
potestate, non spirituali: primò, quia redibit
difficultas de matrimonio antequam esset sa-
cramentum propriè, sed solùm in officium. Se
cundò, quia non obstat, quòd sit sacrame&#x0303;tum,
cùm priuati homines leges & conditiones ap-
ponant matrimonio, sine quibus non est sa-
cramentum. Et rursus, Papa non habet potesta
tem super matrimonium, nisi solam inquan-
tum est cōtractus quidam. ergo per hoc quòd
est sacramentum, non excluditur à potestate se
culari, sicut si emptio esset sacramentum. Nec
rursus ualet dici, quòd matrimonium est con-
tractus in foro conscientiæ, & apud Deum, &
quòd princeps non habet potestatem in foro
conscientiæ, & nisi in foro contentioso. Pri-
mò, quia etiam alii contractus ciuiles sunt cō-
tractus in foro cōcientiæ, ut emptio, donatio,
& alii similes cōtractus. Et iter&#x0169; falsum omni-
no & erroneum est dicere, quòd principes nō
habe&#x0303;t potestatem in foro conscientiæ, cùm po
testas ciuilis sit etiam à Deo æquè ac spiritua-<-P>

@@0@<filename:W0013-0460.jpg/>
@@1@<SE460>DE MATRIMONIO. 457
<-P>lis, dicente Pau. ad Ro. 13. Omnis potestas à do<marginalia>Rom. 13.</marginalia>
mino Deo est. &, Qui potestati resistit, Deo re
sistit. Ergo nec ex hac parte potestas ciuilis à
matrimonio arcetur. Nec iter&#x0169; sufficit dicere,
&#xA759; matrimonium est pactum naturale: hoc est,
quòd est de lege naturali. Alia uerò pacta sunt
ciuilia, uel ex ordinatione legum ciuilium, &
ideo non subiicitur legibus ciuilibus. hoc, in-
quam, non sufficit: nam etiam alia pacta, ut do
nationes, promissiones, & reliquæ stipulatio-
nes tenent, & sunt uera pacta, exclusis legibus
ciuilibus. Nec dem&#x0169; diluit quæstione&#x0303; dicere,
&#xA759; ad leges ciuiles spectet sol&#x0169; præmiare bona
& punire delicta, ut adulterium, furtum, homi
cidium, non autem aliquid, quod natura sua
bonum est, aut licitum prohibere. exempli gra
tia, Consobrinam in uxorem ducere, non spe
ctat ad legem ciuilem hoc prohibere, sed si na
tura hoc illicitum sit sororem ducere, specta-
ret ad legem hoc punire: non inquam hoc suf-
ficienter satisfacit huic negotio: falsum enim
est leges ciuiles non posse aliquid natura lici-
tum uitare. ut enim Aristo. docet, leges ferun-<marginalia>Aristo.</marginalia>
tur de his, quæ prius quàm sciatur, nihil inter-
est, sic, an aliter fiant. postea uerò refert, & si
ne dubio potest lex non solùm mala punire,
sed etiam aliquid constituere in genere uitii
aut uirtutis: potest si quide&#x0303; lex prohibere sum
ptus alioqui licitos, ludos aliâs innoxios, &<-P>

@@0@<filename:W0013-0461.jpg/>
@@1@<SE461>458 DE MATRIMONIO.
<-P>multa huius generis, quæ in republica esse pos
sunt, alioqui potestas ciuilis esset deficiens, &
respublica non sibi sufficiens, si non posset le-
ges cōdere suo statui conuenie&#x0303;tes, & de rebus
nulla alia lege constitutis. In contrarium est,
Quia idem non uidetur spectare ad diuersos
principatus, & legislatores. Esset enim turba-
tio, & confusio rer&#x0169;, si de eadem rediuersa in-
solidum constituere&#x0303;tur in ordine ad eosdem
subditos, quod tamen in proposito continge-
ret, si princeps secularis, & pōtifex potestatem
haberent de matrimonio constitue&#x0303;do: posset
enim aliquid contrarium ab uno constitui le
gibus alterius, atque adeò populus incertus te
neri, cui maximè parendum est. Item alii gra-
dus prohibentur lege ciuili, qui tamen non
prohibentur lege canonica, inter quos matri-
monia recipi&#x0169;tur ab ecclesia. Item est causa spi
ritualis: sed potestas ciuilis non agit causas spi
rituales. ergo, &c.</P>
<P>&#x00B6; Ad hanc quæstionem respondeo primùm,
Mihi<milestone unit="article" n="12 ̋rendition="#asterisk" xml:id="s4013_282"/> nō est dubi&#x0169; quin princeps secularis ex
genere, & natura suæ potestatis uim habeat,
& iurisdictionem super matrimonium, etiam
ad prohibendum connubia inter cognatos,
aut affines, & posset leges ferre, & impedimen
ta ponere similia, sicut ecclesia. Nec uideo cur
Moyses legislator easdem leges propria autho
ritate contra matrimonium ferre non potue-<-P>

@@0@<filename:W0013-0462.jpg/>
@@1@<SE462>DE MATRIMONIO. 459
<-P>rit, quas authoritate diuina tulit, etiam si po-
namus eius potestatem nullo modo esse spiri-
tualem, si fuit princeps populi Israe&#x0308;l. Nec scio
quare si lege naturali prohibitum non esset,
matrem habere uxore&#x0303;, cur princeps huiusmo-
di legem facere non posset, irritans omnino si
quid secus fact&#x0169; fuisset. Imò puto ante legem
Christi nullam fuisse propriè potestatem, nec
iurisdictionem spiritualem, qualis est in eccle
sia: & tamen nescio cur principes non possent
leges facere de matrimoniis contrahendis. Cō
firmatur, In lege naturali uidentur fuisse leges
de matrimoniis, de suscitando semine frater-
no: imò multa inconuenientia posita in Leui-
tico sunt de iure naturali, ubi nulla erat pote-
stas spiritualis. Secundo dico, Hoc non obstā-
te, ecclesia potest prohibere potestate&#x0303; ciuilem
ab hac iurisdictione: hoc est, princeps tempo-
ralis arceri potest, & impediri per potestatem
spiritualem, putà per summum pontificem, ab
hac iurisdictione. Probatur, Quia, ut impræ-
sentiarum pro certo haberi uolo, temporalis
respublica est quodammodo subiecta spiritua
li, & consequenter etiam potestas temporalis
est subicta potestati spirituali. Vt enim Aristo.
ait, si finis unius artis, aut facultatis inferior
sit, & ordinatus in finem alterius facultatis,
etiam ars subiecta erit arti, & artifex artifici: ut
fabrilis & nautica subiecta est militari faculta-<-P>

@@0@<filename:W0013-0463.jpg/>
@@1@<SE463>460 DE MATRIMONIO.
<-P>ti, ut etiam faber Imperatori. Cùm ergo huma
na pax, & ciuilis honestas, & conuictus ordi-
netur in spiritualem felicitatem, & perfectum
bonum hominis, inquantum homo est: conse
quens est, ut ciuilis facultas, & potestas certo
modo sit dependens, & subiecta spirituali po-
testati. Ergo non solùm in pactis connubio-
rum, sed etiam in aliis pactis & ciuilibus con-
ditionibus, non est dubium quin spectet ad
spiritualem potestatem, moderari facultatem,
& secularem potestatem in his, quæ coniun-
cta sunt cum rebus spiritualibus, & terminos
pręscribere, & limites, quatenus & quo usque
ciuilis potestas in huiusmodi progredi possit.
Nec tamen uolo dicere, quòd temporalis pote
stas sit in omnibus, aut etiam ordinariè subie-
cta spirituali potestati. Imò nihilominus puto
quàm principes esse uelut uicarios ecclesiæ,
aut pontificum, sed habere iudiciariam pote-
statem à Deo. at que ipsi summi pontifices ha-
bent, quam nisi in casu spiritualis potestas im-
pedire non potest. Verùm dico ex iustis causis
posse ecclesiam potestati temporali tollere co-
gnitionem, aut iurisdictionem aliquorum, de
quibus alioqui iure suo discernere & statuere
posset, quia scilicet ex natura sua spectat ad po
testatem ciuilem, putà quia non satis commo-
dè, & conuenienter ad finem spiritualem per
solam potestatem spirituale&#x0303; administrari pos-<-P>

@@0@<filename:W0013-0464.jpg/>
@@1@<SE464>DE MATRIMONIO. 461
<-P>set. Exemplum est in proposito. Nam cùm pa-
ctum matrimonii pendeat ex iure diuino, &
quid ad matrimonium exigatur, & inter quas
personas transigi matrimonium possit, inter
quas non possit, & pleraque ad huiusmodi cō
tractum spectantia, solo diuino iure termina-
ri, & intelligi possent: non possent leges coge
re de matrimonio fieri ab eo, qui ius diuinum
nō habet cognoscere, cuiusmodi est princeps
secularis. Nec enim humana solùm eruditione
satis cognosci possunt multa, quæ circa con-
nubia occurr&#x0169;t, inter quæ hoc est unum, quæ
personæ ad matrimonium legitimæ sint. Qua
re iustis de causis totum negotium de matri-
moniis paciscendis, & iugendis potestati spi-
rituali seruatum est, etiam si matrimoni&#x0169; non
esset sacrame&#x0303;tum. sicut enim puto episcopum
in sua di&#x0153;cesi posse etiam matrimonio impe-
dime&#x0303;ta ponere, & omnia quę papa potest, nisi
ea causa pontifici reseruata esset: sicut alia
multa S. Thom. 4. distin. 25. q. 2. articu. 2. dicit.<marginalia>S. Thom.</marginalia>
Matrimonium quantum ad utilitatem, quæ
matrimonium consequitur, sicut est amicitia,
& mutuum obsequium, habet institutionem
à lege ciuili. & distinctione 34. q. 1. articu. 1. ad
4. Personæ illegitimæ ad matrimoni&#x0169; contra-
hendum dicuntur ex eo, quòd sunt contra le-
gem, qua matrimonium constituitur. Matri-
monium autem inquantum est officium na-<-P>

@@0@<filename:W0013-0465.jpg/>
@@1@<SE465>462 DE MATRIMONIO.
<-P>turæ necessarium, statuitur lege naturæ: inquā
tum est sacramentum, statuitur iure diuino: in
quantum est officium communitatis, statui-
tur lege ciuili, & non ex qualibet dictarum le-
gum potest aliqua persona fieri illegitima ad
matrimonium. Tamen dist. 40. articu. 4. ad 2.
dicit, quòd matrimonium non est tantùm sa-
cramentum, sed est etiam in officium: & ideo
magis subiacet ordinationi ministrorum ec-
clesiæ, quàm baptismus, qui est sacramentum
tantùm: quia sicut contractus, & officia huma
na determinantur legibus humanis, ita contra
ctus & officia spiritualia legibus ecclesiasticis.
Palud. 4. distin. 26. q. 3. conclusione 2. tenet,
quòd quæcunque ordinatio legis humanę nō
habet effectum non solùm si est contra ius di-
uinum, & canonicum, imò etiam si non sit
iure canonico approbata, quia causa matrimo
nii est spiritualis & ecclesiastica: laicis autem
in rebus ecclesiasticis ordinandis non est tri-
buta facultas aliqua, sed quid in talibus consti
tutum fuerit, nō est alicuius firmitatis, nisi ab
ecclesia fuerit approbatum. extra. de constitu-
tione ecclesiæ sanctæ Mariæ. Hæc Palud. & S.
Thom. in 4. d. 42. articu. 1. ad 4. expressè dicit,
quòd prohibitio legis humanæ ad impedime&#x0303;
tum matrimonii, nisi interuenerit authoritas
ecclesiæ, quæ idem est, etiam interdicit.</P>

@@0@<filename:W0013-0466.jpg/>
@@1@<SE466>DE MATRIMONIO. 463
<Z>SECVNDA PARS SECVN
dæ partis de matrimonio.</Z>
<P>An gradus prohibiti, sint contra ius diuinum,
& omnes de iure Canonico illegitimi.</P>
<Z><A-1>SVMMA.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Gradus omnes, qui Leuit. 18. & 20. prohibentur, an
sint iure naturali prohibiti.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>2 Personæ aliquæ ex hoc, quòd iure diuino prohibean=
tur contrahere, quòd non sufficienter probetur si con
trahant, matrimonium esse nullum & irritum.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>3 Personæ aliquæ ex hoc, quòd in Leuitico sint prohibi=
tæ contrahere, quòd non sit argumentum illas tempo
re legis euangelicæ iure diuino esse prohibitas.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>4 Personæ quæ sint prohibitæ à matrimonio iure diui=
no, quòd terminari non poßit nisi ratione naturali,
hoc est, ex morali philosophia, & propositionibus co=
gnitis ex lumine naturali.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>5 Gradus in Leuitico prohibiti, quòd non omnes iure na
turali sint prohibiti, ostenditur.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>6 Ducere uxorem fratris defuncti, quòd non sit prohi=
bitum lege naturæ.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>7 Ducere relictam fratris sine liberis defuncti, ut in cau
sa regum anglorum contingit, quòd nunquam fuerit
prohibitum iure diuino legis ueteris.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>8 Frater, quòd secluso iure humano, sine quacunque Pa
pæ dispensatione posset accipere uxorem fratris siue
cum liberis, siue sine liberis defuncti.</A-1></negEZ>
<P><INI2>I</INI2>N SECVNDA parte huius partis di-
scutiendum est in causa, & argument&#x0169; prin
cipum Anglorum, cuius causę hęc summa est,
Catherina inclytissima f&#x0153;mina, filia regum<-P>

@@0@<filename:W0013-0467.jpg/>
@@1@<SE467>464 DE MATRIMONIO.
<-P>Hispaniæ, nupsit primogenito Henrici An-
glorum regis, quo sine liberis defuncto,
iterum nupsit Henrico nunc Anglorum regi
serenissimo, qui post multos annos cupiens
eo matrimonio liberari, causatur illud coniu-
gium esse prohibitum iure diuino, et naturali:
atque adeò nec summum pontificem potuisse
dispe&#x0303;sare, ut uxor mortui fratris sibi inhęreat,
atque matrimonium irritum esse, & fuisse.
Istius occasione quæritur, Vtrum<milestone unit="article" n="1" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_283"/> omnes gra
dus, qui Leuiti. 18. & 20. prohibentur, sint pro
hibiti iure naturali. Pro cuius solutione pono
tale fundamentum. Ex hoc, quòd aliqui gra-
dus sunt prohibiti iure diuino ad contrahen-
dum: non sufficienter probatur, quòd si tale
matrimonium aliquis tentet facere, nō teneat.
Probatur manifestè, Quia non sufficit, ut ma-
trimonium sit interdictum iure quocunque
ad hoc ut non teneat. patet, Quia iure diuino
prohibita est stipulatio, & etiā collatio simo-
niaca, quæ tamen si fiat, dat uerum ius super ta
le beneficium. Et beneficiorum multitudo,
quantum puto, est prohibita iure diuino: qui
autem plura beneficia habent, legitimum do-
minium habent. De iure autem diuino prohi-
bitum est post sponsalia ducere secundam: &
tamen si fiat, matrimonium tenet. uel dicatur
sic, Ante omnia præmitto, quòd multum in-
terest, pactum aliquod aut factum esse prohi-<-P>

@@0@<filename:W0013-0468.jpg/>
@@1@<SE468>DE MATRIMONIO. 465
<-P>bitum iure, & esse irritum iure, aut null&#x0169;. Mul
ta enim sunt iure tam humano quàm diuino
prohibita, quæ tamen facta tenent: exe&#x0303;pla sunt
ita manifesta, ut reuocare in memoriam nō sit
opus. Manifest&#x0169; est prodigalitatem esse pro-
hibitam iure diuino, & tamen donatio prodi-
galitatis tenet, & per illam uerum ius acquiri-
tur. Contractus simoniacus, siue etiam colla-
tio simoniaca prohibita est iure diuino: tamen
quatenus ad ius diuinum spectat, facta tenet,
ex tali collatione recipiens ecclesiasti&#x0169; benefi-
cium, aut sacerdotium, uerum titulum conse-
tur. Beneficiorum multitudo prohibita est iu-
re diuino, & tamen qui possidet, uerum titu-
lum habet, percipitque iure fructus benefi-
ciorum. Et ut propius ad argumentum, quod
tractamus, accedamus, post sponsalia cum
una facta, matrimonium contrahere cum sec&#x0169;
da prohibitum est lege diuina & naturali: te-
net tamen matrimoni&#x0169;. Et in uniuersum ubi-
cun que lege ecclesiastica est impedimentum
impediens matrimonium contrahe&#x0303;dum, non
autem dirime&#x0303;s contractum: peccatur quidem
contra legem in peccato matrimoniali, nihilo
minus matrimonium ualidum est, & ratum.
Item post uotum simplex, prohibitum est
de iure diuino matrimonium, factum tamen
tenet. Ex quo infero, quòd<milestone unit="article" n="2" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_284"/> ex hoc, quòd ali-
quæ personæ iure diuino prohibentur con-<-P>

@@0@<filename:W0013-0469.jpg/>
@@1@<SE469>466 DE MATRIMONIO.
<-P>trahere, non sufficienter probatur, quòd si cō
trahatur, matrimonium sit nullum, & irritum.
patet, quia (ut ostensum est) non sufficit pact&#x0169;
esse prohibitum, ut sit irritum & nullum. non
ergo ad probandum, quòd aliquod matrimo-
nium sit irritum, satis est probare, quòd perso
næ sint prohibitæ iure diuino. Et confirma-
tur, Nam sub eisdem uerbis, quibus personæ
coniunctæ consanguinitate, aut affinitate in
lege prohibebantur, etiā aliæ personæ, inter
quas tamen matrimonium constare poterat:
ut Exod. 34. prohibebatur filiis Israe&#x0308;l accipere<marginalia>Exod. 34.</marginalia>
uxores de filiabus Chanaan, & Leui. 21. prohi<marginalia>Leuit. 21.</marginalia>
bentur sacerdotes accipere uxorem, scortum,
aut uile prostibulum: & tamen nō puto siquis
contra mandatum Domini huiusmodi uxore&#x0303;
duxisset, non futurum uerum matrimonium,<marginalia>Deute. 21.</marginalia>
cùm Deuterono. 21. licentia permittatur filiis
Israe&#x0308;l accipiendi in uxorem mulierem ex capti
uis alienigenis sub certis cęremoniis, & solen<marginalia>S. Thom.</marginalia>
nitate. S. Tho. tame&#x0303; dis. 39. dicit, &#xA759; intelligitur
de aliis ge&#x0303;tibus uel cùm uolebat cōuerti ad ri-
tus Iudęor&#x0169;. Et de Salomone legit&#x0303; 3. Reg. 2. &#xA759;<marginalia>3. Reg. 2.</marginalia>
habebat uxores Moabitidas, & Ammoniti-
das, & Ethæas de ge&#x0303;tibus su&#xA751; quibus dixit Do
minus Israe&#x0308;l, Non ingrediemini ad eas, nec de
illis ingredie&#x0303;tur ad uestras: & tamen illæ erant
ueræ uxores, sic enim Scriptura appellat eas. Et<marginalia>Neemi. ulti=|mo.</marginalia>
Neemiæ ultimo legitur de filis Israe&#x0308;l, quòd du<-P>

@@0@<filename:W0013-0470.jpg/>
@@1@<SE470>DE MATRIMONIO. 467
<-P>cebant uxores Azotidas, Ammonitidas, &
Moabitidas. Item habetur 1. Esdræ 10. &. 3. 8.<marginalia>1. Esdræ. 10.|& 3. 8. 9.</marginalia>
&. 9. Imò expressè dicitur c. 8. &#xA759; collocauer&#x0169;t
& mulieres alienigenas sibi in matrimoni&#x0169;. Vi<marginalia>S. Tho.</marginalia>
de tamen S. Tho. 4. distin. 39. Vbi uidetur dice
re, quòd nō fuit uerum matrimonium, nec ta-
men uidetur asseuerand&#x0169; omnes illas pro scor
tis, & concubinis habendas, & pro non legiti
mis uxoribus. Nō ergo obstat præceptum Do
mini, quominus etiam ex uetitis mulieribus
accipere uxore&#x0303; quis possit. Ex quibus omnino
infertur, quòd ex hoc, quòd aliquæ personæ
prohibentur à matrimonio in Leuitico, non
firmiter probatur, &#xA759; inter eas non possit esse
uerum matrimonium, etiam durante lege. Et
ut exemplo rem apertiorem faciamus, si in Le
uitico scriptum esset ne quæ uotum cōtinen-
tiæ uouisset, uirum acciperet: an si talis contra
mandatum Domini nupsisset, non fuisset ue-
rum matrimonim? profectò non est dice&#x0303;dum,
cùm re uera nunc sit iure diuino prohibitum,
& tame&#x0303; hactenus nemo negauit eiusmodi mu
lierem nubere posse. Nec ius diuinum effica-
cius esse poterat in ueteri testamento quàm in
lege euangelica est. nō ergo satis uidetur esse,
ut negemus inter aliquas personas matrimo-
nium constitui posse, quòd iure diuino prohi
bitæ sint, &c.</P>
<P>&#x00B6; Secundò dico, &#xA759;<milestone unit="article" n="3" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_285"/> ex hoc &#xA759; in Leuitico a-<-P>

@@0@<filename:W0013-0471.jpg/>
@@1@<SE471>468 DE MATRIMONIO.
<-P>quæ personæ sint prohibitæ contrahere, non
est argumentum, quòd illæ personæ sint pro-
hibitæ rempore legis euangelicæ iure diuino.
probatur, Quia totum uetus testamentum est
abrogat&#x0169;. Multa enim sunt in ueteri testame&#x0303;-
to præcepta diuina, quæ tempore Euangelii
euacuata sunt. Qualia sunt præcepta omnia cę
remonialia, ite&#x0303; & iudicialia. quod satis cōstat
non solùm ex uerbo Domini in cruce, Con-
summatum est: sed etiam ex sententia & conci
lio Apostolorum Actu&#x0169; 15. ubi retractata hæ
resi Pharisæorum dicenti&#x0169;, quòd oportebat
circuncidi eos & seruare legem Moysi, tande&#x0303;
uent&#x0169; est in decretum illud, Visum est Spiritui
sancto & nobis, nihil ultra imponere uobis<marginalia>Roma. 7.</marginalia>
oneris, quàm hæc necesaria. Et Pau. Rom. 7.
Lex in homine dominat&#x0303; quāto te&#x0303;pore uiuit:
itaque uos fratres mortificati estis legi per cor
pus Christi. Quod exponit per similitudinem
mulieris, quæ sub uiro est, quæ mortuo uiro<marginalia>Galat. 4.</marginalia>
soluta est à lege uiri. Et ad Galat. 4. hoc idem
astruit per similitudinem pueri, qui est sub pæ
dagogo usque ad definitum tempus à patre. Et
rursus exponit per illud, Abraham duos ha-
buit filios, unum de ancilla, alterum de libera,
& dictum est ei, Eiice ancillam, & filium eius:
& subdit, Itaque non sumus filii ancillæ, sed li
beræ: per ancillam uidelicet intelligens uetus
testamentum, per liberam nouum testamen-<-P>

@@0@<filename:W0013-0472.jpg/>
@@1@<SE472>DE MATRIMONIO. 469
<-P>tum. & ad Hebræos 7. Reprobatio fuit prio-<marginalia>Hebræ. 7.</marginalia>
ris mandati propter infirmitatem eius & inuti
litatem. Et illud ad Heb. 8. Inducit Ierem. 31.<marginalia>Ierem. 13</marginalia>
Ecce dies ueniunt, dicit Dominus, & cōsum-
mabo super domum Israe&#x0308;l, & super dom&#x0169; Iu-
da testamentum nouum, non sicut testamen-
tum, quod feci patribus eorum. & subdit, No-
uum antiquauit prius: quod aute&#x0303; antiquatur,
& senescit, prope interitum est. Ex hoc ergo,
quod Leuit. 18. cauetur, ubi arcentur personæ
certæ, nullum trahitur argumentum. & si adii
ciatur, Quia præcepta moralia ueteris testame&#x0303;
ti non cessauer&#x0169;t. cùm ergo Apostolus non fa
ciat distinctionem inter præcepta, uidetur er-
go, quòd nec ista cessauerunt. Ad hoc respō-
detur, quòd argumentum omnino concludit,
quòd omnia, quæ potuerunt cessare, cessaue-
runt. Vnde præcepta moralia nullum uigorem
habent ex lege. Itaque ex eo loco non maius ar
gumentum trahitur ad probandum non licere
nunc matrimonium inter gradus illic prohibi
tos, quàm si quis uelit probare ex eadem lege
abstinendum esse à carnibus suillis, uel certis
diebus à fermento. Nec solùm non adducitur
ex eo capite sufficiens argumentum, sede-
tiam hæreticum est asserere, ideo quen quam
prohiberi in lege Euangelica à matrimo-
nio consanguineorum, quòd sit prohibi-
tum in Leuitico: cùm sit hæreticum dicere,<-P>

@@0@<filename:W0013-0473.jpg/>
@@1@<SE473>470 DE MATRIMONIO.
<-P>quòd lex Mosayca currat simul cum Euange-
lica. ut in c. maiores de baptismo, & eius effe-
ctu. oppositum fuit error.</P>
<P>&#x00B6; Tertiò dico, &#xA759; dubi&#x0169; hoc,<milestone unit="article" n="4" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_286"/> quæ scilicet per
sonæ prohibitæ sunt à matrimonio iure diui-
no, terminari nō potest, nisi ratione naturali:
hoc est, ex morali philosophia, & propositio-
nibus cognitis ex lumine naturali. Probatur,
Nihil cognoscitur, nisi uel reuelatione, uel ra-
tione naturali. Si ergo de hoc autnihil, aut cer
tè non adeò multum est de hac re in Scriptu-
ra traditum, ex quo tradi possit argumentum,
in nouo testamento, tractata quæstio non in-
uenitur: in ueteri autem non satis pro præsen-
ti tempore sufficit ad expedie&#x0303;dum quæstione&#x0303;,
quid super hac re cautum sit. Restat ergo ut re
fere&#x0303;d&#x0169; sit in iudici&#x0169; naturalis rationis. Et con
firmatur, Quia receptissim&#x0169; est apud oe&#x0303;s theo
logos, & necessari&#x0169; est ita tenere, ex omnibus
præceptis sola moralia integra, & firma restitis
se in noua lege. C&#x0169; autem eadem omnino sint
moralia præcepta ex omni&#x0169; sente&#x0303;tia, quæ natu
ralia sunt uel iuris naturalis: eade&#x0303; omnino quæ
stio est, an præcept&#x0169; Leuitici de gradib&#xA770; matri
monii, n&#x0169;c teneat, ac si quærat&#x0303;, an illud præce
pt&#x0169; sit iuris naturalis. &#xA759; aute&#x0303; sit de iure natura
li, nisi naturali ratiōe cognosci nō potest: qua-
re omnino tota res humanis & naturalib&#xA770; ra-
tionib&#xA770; trāsige&#x0303;da est. Et cōfirmat&#x0303;, Quia lex euā<-P>

@@0@<filename:W0013-0474.jpg/>
@@1@<SE474>DE MATRIMONIO. 471
<-P>gelica tum multis iustissimis causis, t&#x0169; uel ob
hāc causam lex libertatis à Christo & ab Apo-
stolis uocatur, quòd solo iure naturali, post
Euangelium Christiani teneātur. Quare si iu-
re naturali matrimonium aliquod damnatum
non sit, omnino nihil est, quòd tale matrimo-
nium illegitimum inter Christianos sit. Puto
enim nullum esse præter præcepta iuris na-
turalis præceptum negatiuum in Euangelio.
Cum ergo præceptum impediens matrimo-
nium sit negatiuum, non est in noua lege, lex
autem uetus anthoritatem nullam facit. ratio-
ni ergo naturali stare debemus. Nec eo tamen
disputatio, aut examinatio erit infirmior: ipsa
enim rationalis, non est humanum inuentum,
cùm naturale lumen ab ipso Deo naturæ con-
ditæ donatum sit. Illud enim est lumen uul-
tus Domini, quod signatum est super nos (ut
propheta dicit) atque adeò, etiam. Paul. ad Ro-
ma. 1. quæ naturali ratione cognoscuntur, re-<marginalia>Roma. 1.</marginalia>
uelationem diuinā uocat. Deus enim, inquit,
illis reuelauit. Quare nō multo incertior erit
diffinitio si ex naturalibus procedat, quàm si
ex sacris literis argumentaremur.</P>
<P>&#x00B6; His pręmissis pono cōclusionem, Nō<milestone unit="article" n="5" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_287"/> oe&#x0303;s
gradus in Leuitico prohibiti, sunt iure natura
li prohibiti. Probatur, Nam, ut à principio ad-
monebam, ratio, & necessitas in moralibus, &
prorsus in omnibus agendis sumenda est ex<-P>

@@0@<filename:W0013-0475.jpg/>
@@1@<SE475>472 DE MATRIMONIO.
<-P>fine, sed uterque finis matrimonii saluus pror-
sus & incolumis constabit, etiam si nō omnes
illæ personæ à matrimonio arceantur, & elimi
nentur: ergo quātum ex iure naturali pendet,
non omnes illæ personæ sunt prohibitę ad ma
trimonium inter se iungendum. Probatur mi-
nor, Exemplo prohibetur in lege, ne quis du-
cat amitam, aut materteram: certè non uidetur
quòd officiat, aut obstet ad fine&#x0303; matrimonii,
siue ad procreationem, aut educationem pro-
lis, siue ad maritalia officia, & obsequia. Et ut
apertius intelligatur, secludamus tot&#x0169;, quod
in Leuitico proditum est, postquam ex illo lo
co non potest trahi argumentum contra no-
stram conclusione&#x0303;: nec plus obligat illud præ-
ceptum, quàm si nunquam latum esset, & aga
mus sola ratione. certè non inuenietur proba-
bilis ratio, quæ amitam à cōnubio nepotis ar-
ceat. Et confirmatur, Nunquam aliquis philo
sophorum, qui tamen de cōnubiis multa scri-
pserunt, putauit illicitum matrimonium inter
huiusmodi necessitudines. non ergo uidetur
hoc esse &#xA753;hibit&#x0169; iure naturali: certè enimalicui
uenisset in me&#x0303;te&#x0303; ius hoc, si naturale esset. Et cō
firmat&#x0303; ulteriùs, Huiusmodi enim matrimonia
ut ex historia agnoscere est, passim celebrātur
inter gentes sine quac&#x0169;que reprehensione: &
tame&#x0303;, ut Apostolus ad Rom. dicit, Ge&#x0303;tes, quę
lege&#x0303; naturæ nō nouer&#x0169;t, naturaliter quæ legis<-P>

@@0@<filename:W0013-0476.jpg/>
@@1@<SE476>DE MATRIMONIO. 473
<-P>sunt faci&#x0169;t: hoc est, quæ legi naturę cōsenta-
nea sunt. ergo omnino nō uident&#x0303; ea cōnubia
lege naturali damnata. Sec&#x0169;do principaliter ar
guitur. Nā aliquæ &#xA751;sonæ æqualiter cōiunctæ
sicut illę, quę prohibentur in lege, eadem lege
contrahere permittuntur, & tamen stand&#x0169; in
lege naturali, eadem ratio uidetur de utrisque:
ergo neque illæ, quę prohibentur in lege, om
nes sunt de iure naturali. Antecedens patet,
Prohibetur in lege, ne eadem mulier nubat
duobus fratribus, & tamen nō prohibetur ne
idem uir ducat duas sorores. cùm autem pror-
sus uideatur eadem ratio de utrisque, cùm sit
eadem prorsus affinitas, & coniunctio: ergo si
inter alteras matrimonium licitum est iure na
turali, non uidetur quare inter alteros sit pro-
hibitum. Tertiò arguitur, Ante lege&#x0303; scriptam
inueniuntur aliqua matrimonia, etiam inter
sanctos confecta, quę tame&#x0303; in lege prohiben-
tur, ut cognoscere licebit sacrā scripturā euo
lue&#x0303;ti. ergo nō omnia, quę lege prohibent&#x0303;, pro
hibent&#x0303; lege naturę. Cōseque&#x0303;tia probat&#x0303;, &#xA757;a ea
quæ sunt naturali iure prohibita, nō plus lice
bant ante legem, quàm in lege. ergo, &c.</P>
<P>&#x00B6; Contra hanc conclusionem tamen arguitur
primò, Aliquę personę prohibitæ in Leuitico
sunt de lege naturę, & non uidetur maior ra-
tio de aliquibus, quàm de aliis. ergo omnes
sunt prohibitæ lege naturali. Assumptum pa-<-P>

@@0@<filename:W0013-0477.jpg/>
@@1@<SE477>474 DE MATRIMONIO.
<-P>tet, de patre & matre cum filiis suis, quod es-
set contra leges naturæ. quod ex eo manifest&#x0169;
est, quia n&#x0169;quam fuit aliqua natio tam barba-
ra, quæ non huiusmodi connubia horreret,
imò etiam bruta, & feræ tales concubitus refu<marginalia>Aristo.</marginalia>
giunt, ut Aristo. lib. 1. de animalibus ponit. Ite&#x0303;<marginalia>1. Corin. 5.</marginalia>
de uxore patris, de qua Aposto. 1. Corin. 5. Au-
ditur inter uos fornicatio, qualis nec inter Ge&#x0303;
tes, ita ut uxorem patris aliquis habeat, unde
uidetur quòd sit contra legem naturæ matri-
monium inter priuignum & nouercam. Et cō
firmatur, Si omnia connubia licita sunt ubi fi-
nis matrimonii saluus esse possit, sequitur, nul
la prorsus esse illegitima. Potest esse enim edu-
catio, & procreatio prolis, & mutua officia &
obsequia inter quascunque perfonas, alio qui
non steriles. ergo cùm omnia sint legitima ma
trimonia sic, nec sufficit quòd sint conuenien
tia ad fines matrimonii. Secundò, illud præce-
ptum Leuitici nō est cæremoniale, ut manife-
stum est: nec etiam uidetur iudiciale, cùm iudi
cialia sint, quæ iustitiam componunt inter
homines, ad quod illud præceptum non uide-
tur spectare. ergo uidetur quòd sit præceptum
morale, & ex conseque&#x0303;ti de iure naturali. Ter-
tiò arguitur sic, Illa quæ prohibentur in illo
pręcepto, erant illicita apudgentes etiam ante
legem. ergo sunt de iure naturali Conseque&#x0303;tia
est nota, cùm gentes alia lege non tenere&#x0303;tur.<-P>

@@0@<filename:W0013-0478.jpg/>
@@1@<SE478>DE MATRIMONIO. 475
<-P>Antecedens probatur, Nam post illud præce-
ptum ubi prohibentur illæ personę in eodem
capit. subditur, Nec polluamini in omnibus
his, quibus contaminatæ sunt gentes uniuer-
sæ, quas ego eiiciam ante conspect&#x0169; uestrum,
& quibus polluta est terra, cuius ego scelera ui
sitabo, ut euomant habitatores suos. Ex qui-
bus certè uidetur, quòd illa eadem quæ in lo-
co illo prohibentur, essent illicita, & scelerata
inter Gentes, quæ certè non fuissent, nisi lege
naturali prohibita essent. Et cōfirmatur, Quia
eisdem uerbis prohibentur omnes necessitu-
dines, quæ arcentur, & interdicuntur à matri-
monio in illo capitulo. Semper enim dicitur
reuelare turpitudinem, quod uidetur quādam
naturalem inhonestate&#x0303; præ se ferre, & eodem
nomine appellat scelera abominationes, exe-
crationes. ergo si aliqui gradus sunt cōtra ius
naturale, & omnes.</P>
<P>&#x00B6; Ad hæc argumenta respōdetur. Ad primum
quidem, cōcessa maiori, nego minorem: & di-
co sine dubio esse prohibitum iure naturali cō
nubium inter filium & matrem, & inter filiam
& patrem. Pro quo est considerandum, quòd
sicut uirtutes sunt connexæ (ut Aristo. tradit)
& omne uerum uero consonat, ita & præce-
pta Dei inuicem consonant, nec ulla ex parte
repugnant. alio qui Sapientia diuina non om-
nia suauiter disponeret, si quid uno loco præ-<-P>

@@0@<filename:W0013-0479.jpg/>
@@1@<SE479>476 DE MATRIMONIO.
<-P>ciperet, alibi prohiberet. Non enim solùm præ
cepta non sunt sibi contraria, sed ita se mutuò
iuuant, ut difficile admodum sit alterum sine
altero seruari. ergo cum sit unum præceptum
iuris naturalis uenerari parentes, & reuereri,
ergo, &c. Item est præceptum, ut coniuges mu
tuò sibi inseruiant, cùm sit ille alter ex duobus
matrimonii finibus, nullo modo matrimoni&#x0169;
constare inter parentes & liberos potest. Quo
modo enim mater filio salua reuerentia & pie
tate seruire poterit? quo modo ex præceptis &
nutu filii pendere? Aut quomodo filius susti-
nere poterit, ut matri imperet, & coniugalia
obsequia exigat? Non ergo ullo pacto conue-
nire potest, ut filius matrem in uxore&#x0303; habeat.
Et confirmatur ex illo Pauli ad Ephes. 5. Vnus<marginalia>Ephes. 5.</marginalia>
quisque uxorem suam sicut seipsum diligat:
uxor autem timeat uirum suum. Oportet ergo
si mater nubat filio suo, ut fili&#x0169; timeat, quod
exhorret naturalis lex. & in eodem, Mulieres
uiris suis subditæ sint sicut Domino: quoniā
uir caput est mulieris, sicut Christus caput est
est ecclesię: sed ecclesia subiecta est Christo, ita
mulier uiro in omnibus. Oportet itaque ma-
trem in omnibus subiectam esse filio cōtra le-
gem naturę. Quòd si conten dat quis hac ratio
ne bene obstari ne mater nubat filio, non au-
tem impediri quin filia nubat patri: nec hoc
quidem satis commodè fieri potest. Præterea,<-P>

@@0@<filename:W0013-0480.jpg/>
@@1@<SE480>DE MATRIMONIO. 477
<-P>Nā esto, &#xA759; uir caput sit mulieris, tame&#x0303; mulier
socia est, non serua. & not&#x0169; est nō posse inter
officia & munia coniugalia commodè seruari
pietas, & reuere&#x0303;tia liberor&#x0169; ad parentes. Vxor
certè ius habet exige&#x0303;di debit&#x0169; à uiro, quod fi-
liæ in patre&#x0303; nō satis cōuenire potest. & Pau. 1.<marginalia>1. Corin. 7.</marginalia>
Cor. 7. Nolite fraudare inuice&#x0303;, nisi fortè ex cō
sensu ad te&#x0303;pus, ut uacetis orationi: nō est aute&#x0303;
cōsentane&#x0169; ut pater ad orād&#x0169; filiæ consensum
expectare debeat. Et in eode&#x0303; loco. Paul. Quic&#x0169;
uxore est, solicitus est quæ sunt mundi quomo
do placea tuxori, & quæ nupta est, cogitat quę
sunt m&#x0169;di, quomodo placeat uiro. Nihil aute&#x0303;
minus cōuenire uidet&#x0303;, quàm ut pater solicitus
sit quomodo placeat filiæ, aut mater quomo-
do filio placeat, cum ecōtrario filii soliciti esse
debe&#x0303;t, quomodo placeāt pare&#x0303;tibus. Et præter-
ea, hoc omnino uidet&#x0303; tollere principalem fine&#x0303;
matrimonii, scilicet procreatione&#x0303; & educatio
ne&#x0303; liberorum: nā ut in plurimum ita euenit, ut
c&#x0169; filius adultus sit, mater iam sit eff&#x0153;ta, & a-
nus, & minimè idonea uiro, ut intelliget faci-
lè quis si rationem ætatum humanar&#x0169; habeat.
Atque adeò ex huiusmodi connubiis, aut nul
la, aut certè rara proles possit procreari. & rur
sus mater senescat necesse est, filio adhuc eo-
demq&#x0301;ue uiro in iuuentutis flore constituto,
quod præterquā quòd esset continentiæ gran
de offendiculum, cùm tame&#x0303; matrimonium sit<-P>

@@0@<filename:W0013-0481.jpg/>
@@1@<SE481>478 DE MATRIMONIO.
<-P>in remedium continentiæ, sed omnino impe-
diretur magna ex parte liberorum procreatio,
non habe&#x0303;te scilicet huiusmodi marito ex qua
filios susciperet: quod esset magnum reipub.
detrimentum, & generis humani iactura. Et
quanquam non ita uideatur grande inconue-
niens, si filia patri nuberet: tamen si ratio æta-
tum habeatur, æquè uidetur magna ex parte
procreationem liberorum impediri ex talibus
cōiugiis, & incontinentię adolescentium f&#x0153;
minarum incendi&#x0169; grande parari. Quare pror
sus pro indubitato haberi debet, eiusmodi
connubia naturali lege esse modo illegitima,
& incesta. Quod etiam satis significatur ex uer
bis ipsius primi parentis Gen. 2. Propter hanc
relinquet homo patrem & matrem, & adhęre
bit uxori suæ, significans scilicet aliam debere
esse uxorem, & uirum, quàm patre&#x0303; & matrem.
Et quamuis non ita certum sit, aut notum, ea-
dem uidetur ratio de uxore patris, siue de no-
uerca. Cùm enim ex coniugio fiant duo in car
ne una, eadem pietas uidetur deberi uxori pa-
tris, & reuerentia, ac ipsi patri, quare nec illam
decet in uxorem accipere: & eadem ratione li-
berorum generatio impediretur, sicut ex ma-
trimonio cum matre. Quare hoc etiam matri-
monium uidetur lege naturali prohibitum.</P>
<P>&#x00B6; Ad propositum descendendo de casu inter
regem & reginam Anglor&#x0169;, quæritur utrum<-P>

@@0@<filename:W0013-0482.jpg/>
@@1@<SE482>DE MATRIMONIO. 479
<-P>accipere relictam fratris defuncti uxorem sit
prohibitum iure naturæ. Ad hoc sit prima cō-
clusio principalis, Ducere<milestone unit="article" n="6" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_288"/> uxorem fratris de-
functi non est prohibitum lege naturæ. Pro
cuius probatione præmitto, quòd aliqua se ha
bent tripliciter ad ius naturale: quædam enim
sunt de se inhonesta semper, quę scilicet in
nullo casu licitè fieri possunt, ut periurium &
adulterium, sicut econtrario quædam semper
& per se sunt honesta, ut Deum colere, paren-
tes uenerari, & similia. Hoc ius naturale dici-
tur necessarium, siue immutabile. Alia sunt de
se quidem inhonesta, & prohibita iure natura
li, sed quandoque propter graues causas pos-
sunt licitè fieri. Sicut econtrario sunt aliqua
honesta quidem, & consona rationi, & princi
piis moralibus, seclusa etiam omni lege positi-
ua, imò præcepta lege naturali: sed tamen non
habent bonitate&#x0303; immutabilem, uel necessariā,
sed secundum diuersas temporis, loci, & perso
narum circunstantias, & conditiones uarieta-
tem recipiunt, ut seruare fidem, reddere debi-
tum, non habere plures uxores, & similia. Alia
sunt, quæ non sunt quidem prohibita iure na
turali, sed inter minora bona computantur,
quale fortasse est matrimonium respectu cæli-<marginalia>1. Corin. 6.</marginalia>
batus, de quibus Paul. 1. Corin. 6. Omnia mihi
licent, sed non omnia expediunt. horum con-
traria naturali iure sunt approbata tanquam<-P>

@@0@<filename:W0013-0483.jpg/>
@@1@<SE483>480 DE MATRIMONIO.
<-P>meliora quidem, sed non ut necessaria, absolu
tè lo que&#x0303;do. Fortasse cælibatus (sicut diximus)
iure naturali præfertur matrimonio: nō tamen
alterum est in præcepto, alterum prohibitum.
Rationes Pauli 1. Corin. 7. quibus præfert cæ-
libatum matrimonio, uidentur procedere in
iure naturali. Item paupertas melior est diui-
tiis, neutrum tamen sub præcepto. His suppo-
sitis dico, quòd ducere relictam fratris nō est
de primo genere prohibitorum iure naturali.
Probatur, Nulla ratione naturali, quæ quide&#x0303;
necessaria uideatur, probari potest, illum esse
tam in honestum, ut in nullo casu liceat fieri.
ergo, &c. Confirmatur manifestè, Quia illud
aliquando (ut omnes fatentur) licuit. Hoc pa-
tet Deutero. 25. ubi præcipitur, ut frater acci-<marginalia>Deuter. 25.</marginalia>
piat uxorem fratris sui sine liberis defuncti. Si
enim esset malum ex proprio genere, uel non
posset Deus dispensare, secundum saniorem
sente&#x0303;tiam, sicut nec in periurio, uel certè non
ita passim, & sine grandi necessitate: solùm ce
remoniæ, & significationis gratia dispe&#x0303;sasset.
& omnino absurdum est, & parum pium dice
re, quòd Deus legem condiderit contrariā le-
gi naturali primæuæ.</P>
<P>&#x00B6; Secundò dico, quòd inter ea quæ continen
tur Leuit. 18. præter primum gradum, scilicet
inter asce&#x0303;de&#x0303;tes & descende&#x0303;tes, fortasse omnia
alia sunt prohibita iure naturali. Secundo mo<-P>

@@0@<filename:W0013-0484.jpg/>
@@1@<SE484>DE MATRIMONIO. 481
<-P>do hoc est absolutè, & nō urge&#x0303;te aliqua graui
causa, & rationabili. Illicitum est contrahere
in aliquo gradu prohibito in Leuitico. Proba
tur, Quia ex tali matrimonio semper sequitur
aliquid, quod licet non tollat finem matrimo
nii, tamen ex parte officii uel obstat fini, uel
est contra reuerentiam naturalem debitam cō
sanguineis, ut quòd nepos sit dominus & ca-
put amitæ aut materteræ, cui debetur idem ho
nor qui matri: & non uidetur consentaneum
rationi naturali, ut amita seruiat nepoti, & ti-
meat nepotem: & simile posset dici de omni-
bus aliis gradibus prohibitis in lege. Sed ista
commoditas, quæ contingeret ex huiusmodi
coniunctionibus, omnino non est tanta, quin
possit compensari aliquo magno bono, quod
ex tali coniunctione consequitur, aut graui
malo quod deuitetur, ut ad constituendum
pacem in republica, ad tollendas simultates
inter illustres, ad supplendum insignem ali-
quam solitudinem, & raritatem hominum in
orbe, aut prouincia. In hoc ergo genere repo-
ni potest matrimonium uiri cum uxore fratris
defuncti. uidetur enim quòd ex tali coniun-
ctione irrogatur iniuria quædam priori uiro.
Semper enim æstimatum fuit uxorem ingra-
tam esse priori uiro, quæ secundò nupsit. Vn-
de etiam Dido apud Maronem.</P>
<P>  Ille meos prim&#x0169;, qui me sibi iunxit, amores</P><marginalia>Vergi.</marginalia>

@@0@<filename:W0013-0485.jpg/>
@@1@<SE485>482 DE MATRIMONIO.
<P>  Abstulit, ille habeat secum, seruetq&#x0301;ue se-
pulchro.</P>
<P>Et paulò prius.</P>
<P>  Antè pudor quàm te uiolem, aut tua iura
resoluam.</P>
<P>  Quasi inhonestè, & turpiter acturam di-
ceret, si priori marito alterum super induce-
ret: turpius autem sic, per hoc quòd frater sit
huius qualiscunque iniuriæ aut ingratitudi-
nis author, ut particeps uxorem fratris ipse ac-
cipiens. Quare uidet&#x0303; sua natura illaudabile, &
reprehe&#x0303;sibile, nō quin ex causa aliqua cōpe&#x0303;sari
possit hoc quod de se par&#x0169; honestum uidetur.</P>
<P>&#x00B6; Tertiò dico, quòd fortasse hoc ipsum matri
monium non in secundo genere, sed in tertio
reponendum est: hoc est, non inter ea, quæ na
tura sua mala sunt, licet ex circunstantia bona
esse possint, sed inter ea quę minus bona sunt:
hoc est, licet quidem solo iure naturali posito
uxorem fratris accipere liceat, sed non expedi
at, hoc est, melius est abstinere ab huiusmodi
matrimoniis, que&#x0303;admod&#x0169; & quidā gradus ab
ecclesia interdicti sunt à matrimonio, ut inter
cōsobrinos, uel in quarto gradu cōsanguinita
tis, aut affinitatis. non enim apparetratio mali
tiæ in tali cōiunctione, licet ostendatur magis
expedire, ut talia matrimonia interdicantur.
<P>&#x00B6; Secunda conclusio principalis, Ducere<milestone unit="article" n="7 ̋rendition="#asterisk" xml:id="s4013_289"/> reli
ctam fratris sine liberis defuncti, ut in causa re<-P>

@@0@<filename:W0013-0486.jpg/>
@@1@<SE486>DE MATRIMONIO. 483
<-P>gum Anglorum contigit, nun quam fuit pro-
hibit&#x0169; iure diuino ueteris legis. Probatur, Si
fuisset prohibitum hoc, maximè fuisset in illo
pręcepto Leui. 18. & 20. Non reuelabis turpi-<marginalia>Leuiti. 18.|& 20.</marginalia>
tudinem uxoris fratris tui. sed hoc non proba
tur, quia aut intelligitur lex illa uiuente fratre,
qualiter intelligitur illud Iohan. Baptistæ, ad
Herode&#x0303;, Nō licet tibi habere uxore&#x0303; fratris tui,
& hoc non obstat conclusioni: aut intelligi-
tur de fratre defuncto cum liberis, & nec hoc
obstat: aut de fratre mortuo sine liberis, &
hoc modo probatur, quòd non possit intelli-
gi. Nam Deuteron. 25. lata est lex, ut si frater si-<marginalia>Deutero. 25.</marginalia>
ne prole decesserit, relictam fratris frater su-
perstes accipiat. ergo lex illa Leuitica intelligi
nō potest de fratre sine liberis defuncto. Nā au
diendum non est, aut quòd in lege essent duo
contraria præcepta, aut quòd id quod est in
Deuteronomio, sit dispensatio eius legis, quæ
est in Leuitico. Nō enim est satis intelligibile,
ut eode&#x0303; tempore aliquid prohibeatur, & dispe&#x0303;
setur in eo generaliter. nam dispensatio nihil
aliud est, quàm relaxatio legis: ac per conse-
que&#x0303;s singulariter licebat fratri ducere uxorem
fratris sine liberis defuncti. Non ergo erat lex,
talia matrimonia interdicens: nihil enim plus
efficiunt illæ leges latæ in Leuitico & Deute.
quàm si eadem causa sanciretur prim&#x0169;, nequis
uxorem fratris cum liberis defuncti duceret.<-P>

@@0@<filename:W0013-0487.jpg/>
@@1@<SE487>484 DE MATRIMONIO.
<-P>Secundum, ut uxorem fratris sine liberis de-
functi superstes frater ducere teneretur, aut
certè possit. Istis enim duobus capitibus caue-
tur omnino totum, atque idem quo in Leuiti
co, aut Deuteronomio caut&#x0169; est: atque adeò
mihi nō est dubium, nec cuiquam sanè sacras
literas tractanti & intelligenti, nunquam lege
diuina prohibitum esse, ne frater uxorem sra-
tris sine liberis defuncti in uxorem accipiat.</P>
<P>&#x00B6; Vltima conclusio contra bonā parte&#x0303; theolo
gorum, Secluso<milestone unit="article" n="8 ̋rendition="#asterisk" xml:id="s4013_290"/> iure humano sine quacun-
que papæ dispensatione frater posset accipere
uxorem fratris siue cum liberis, siue sine libe-
ris defuncti. Probatur primum, Si hoc connu
bium spectat ad ea quæ sunt iuris naturalis ter
tio modo, id est, quæ sunt quide&#x0303; meliora, sed
contraria, nō est prohibitum. Patet cōclusio.
Nam dato quòd melius esset nō ducere quàm
ducere, nihilominus non esset illicitum duce-
re: & dato quòd esset de secundo genere iu-
ris naturalis, nihilominus posset ducere. Pro-
batur primum, si subesset causa rationabilis,
ut declaratum est, qua scilicet illud quod sua
natura malum est, licit&#x0169; in eo casu faceret: sed
(in quo est difficultas) dico quòd etiam si nul-
la subesset causa rationabilis. Probatur, quia
in primo fundamento huius quæstionis dixi-
mus nō esse idem matrimonium aliquod esse
prohibitum, aut esse iure null&#x0169;, aut irritum.<-P>

@@0@<filename:W0013-0488.jpg/>
@@1@<SE488>DE MATRIMONIO. 485
<-P>Vnde dato quòd esset illicitum iure naturali,
non sequitur, quòd si contrahat, non teneat.
sicut etiam quòd idem uidetur, si successiuè
accipiat duas sorores, uidetur æqualiter prohi
bit&#x0169; iure naturali, & tamen nō est dubitand&#x0169;,
quin secluso iure humano matrimoni&#x0169; tene-
ret, sicut beatus Ambrosius ad Patern&#x0169;, dicit
esse illicitum iure naturali, ut patruus accipiat
neptem in uxorem, & tamen dubitari non po
test, quin secluso humano iure si contraheret,
matrimonium teneret, cùm etiam tempore ue
teris legis non esset prohibit&#x0169;, cùm Abraham
habuerit Saram secundum August. & Hiero-
nv. neptem ex fratre. Et post legem scriptam
Othoniel frater Chaleb duxit Axam filiam
Chaleb. Iosue. 15. & Iudi. 1. Non ergo est dubi-
tandum, quin etiam nunc si quis duceret, tene
ret matrimonium.</P>
<P>&#x00B6; Et ad hunc sensum intelligenda sunt sancto
rum dicta, dicentium, quòd aliqui gradus sunt
prohibiti iure naturali, qui tamen nunquam
in lege prohibiti inueniuntur, ut inter conso-
brinos. Item etiam quandocunque dicunt,
quòd sit contra legem naturæ, accipere uxore&#x0303;
fratris, intelligendum in quam sine dubio est,
quòd est quidem illicitum iure naturæ: non
ita tamen, &#xA759; si fiat, non teneat factum sicut su-
prà dictum est, quòd qui post uotum cōtinen-
tiæ acciperet uxorem, peccaret quidem contra<-P>

@@0@<filename:W0013-0489.jpg/>
@@1@<SE489>486 DE MATRIMONIO.
<-P>legem naturæ: nullus tamen hactenus defen-
dit, quin tale matrimonium teneat. Oporte-
bit ergo ratione&#x0303; reddere, utquid, cùm ęquè,
uel certè plus sit cōtra legem naturę, uxorem
post uotum continentiæ accipere, quàm reli-
ctam fratris, utquid inquam si in primo casu
matrimonium tenet, nō in isto etiam teneat.
Confirmatur apertè & manifestè ex c. finali.
de diuortiis. Vbi cùm esset consultus Inno-
centius tertius, Quid de Lenoniensibus con-
uersis ad fidem faciendum esset, qui priùs se-
cundum tenorem legis Moysi uxores fratrum
sine liberis defunctorum duxerant. Respon-
det pontifex, concedens illis, ut in contractis
matrimoniis perseuerent. Manifestum est etiā
quòd si talia matrimonia essent irrita iure na-
turali, non posset pontifex illa concedere, aut
approbare, maximè cùm lex Moysi, non so-
lùm apud Christianos, sed apud omnes morta
les prorsus iam nullius sit uirtutis, & efficaciæ.
Quare si nobis iure naturali interdicere&#x0303;tur ta
lia matrimonia, non releuaret ab hoc interdi-
cto uel lex, uel dispensatio Moysi. Quare sine
dubio concluditur, tale matrimonium nō esse
iure naturali prohibitum: uel si est, non ita ta-
men, ut si attentetur, factum dirimatur.</P>
<P>&#x00B6; Ex quo sequitur corollarium quòd omnes
infideles contrahentes in gradibus ab ecclesia
prohibitis, si non constet esse iure naturali<-P>

@@0@<filename:W0013-0490.jpg/>
@@1@<SE490>DE MATRIMONIO. 487
<-P>prohibitum, uere contrahunt, & est ratum ma
trimonium. Itaque si quis inter infideles du-
ceret relictam fratris siue cum liberis, siue si-
ne liberis defuncti, dubitandum non est,
quin tale matrimonium esset ualidum, nec
conuersi ad fidem indigent papæ dispensatio-
ne, imò neque quacunque authoritate pos-
sent separari, scilicet cùm solo iure humano,
quo infideles non tenentur, huiusmodi matri
monia sint interdicta.</P>
<Z>HAEC HABVI PATRES GRA-
VISSIMI.
<A-1>PRIMA CONCLVSIO.</A-1></Z>
<P>&#x00B6; Quanquam de essentia, aut necessitate ma-
trimonii non sit uiri aut mulieris consensus:
ille tamen quacunque intentione, & uerbis,
cōditione interposita ad matrimonium nun-
quam sufficit, etiam conditione consensum
comitante.</P>
<Z><A-1>SECVNDA CONCLVSIO.</A-1></Z>
<P>&#x00B6; Non solùm lege diuina, & ecclesiastica, sed
ciuili etiam impedimenta poni possunt: nec ta
men omnia in Leuitico cōtenta iure naturali
aut diuino matrimonium dirimunt.</P>
<Z><A-1>TERTIA CONCLVSIO.</A-1></Z>
<P>&#x00B6; Sicut ecclesia fortasse matrimonium ratum
dirimere nō potest, ita neque religionis pro-
fessio semper dirimit etiam ante matrimonii
consummationem.</P>
<Z><A-1>FINIS PRIMI TOMI.</A-1></Z>

@@0@<filename:W0013-0491.jpg/>
@@1@<SE491>

@@0@<filename:W0013-0492.jpg/>
@@1@<SE492>
<Z><A+2>REVERENDI</A+2>
<A-1>PATRIS F. FRANCISCI DE
Victoria, ordinis Prædicatorum, sacræ
Theologiæ in Salmāticensi Acade=
mia quondam primarij Pro=
fessoris, Relectionum
Theologica=
rum,</A-1>
{5*}
SECVNDVS
<A-1>TOMVS.</A-1>
#(IMAGE)
Lugduni, apud Iacobum Boyerium,
<A-1>M. D. LVII.
Cum priuilegio Regis ad decennium.</A-1></Z>

@@0@<filename:W0013-0493.jpg/>
@@1@<SE493>

@@0@<filename:W0013-0494.jpg/>
@@1@<SE494>3
<Z><A+2>REVERENDI</A+2>
PATRIS FRATRIS FRAN-
<A-1>CISCI A VICTORIA, ORDINIS
Prædicatorum, sacræ Theologiæ in Sal-
manticensi Academia quondam
Professoris primarii,
Rclectio</A-1>
{7*}
DE AVGMENTO CHA-
ritatis, & diminu-
tione.
<A-1>SVMMA.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Charitas, an augeatur per quemlibet charitatisactum.
Et quomodo de hoc tres opiniones recitantur.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>2 Actus intensior habitu, an augeat habitum secundum
suam totam latitudinem, an solùm secundum excessum,
quem habebat supra habitum.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>3 Actus intensior, quòd non augeat habitum per totam
suam latitudinem, sed solùm secundum excessum quem
habet supra habitum, probatur.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>4 Actus quilibet meritorius, quòd augeat gratiam se=
cundum totamsuam latitudinem, & non solùm secun=
dum excessum supra habitum.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>5 Charitas, quòd non augeatur per totam latitudinem
actus, sed solùm secundum excessum actus supra ha=
bitum.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>6 Charitas, quòd nunquam sit æqualis gratiæ, saltem
in adulto.</A-1></negEZ>
<P><A-1>7 Gloria, quòd respondeat gratiæ, & non charitati.</A-1></P>
<negEZ><A-1>8 Opiniones secunda & tertia de augmento charitatis,</A-1><-P>

@@0@<filename:W0013-0495.jpg/>
@@1@<SE495>4 DE AVGMENTO
<-P><A-1>in quo differant à prima, examinatur.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>9 Agentia plura quòd nunquam producant maius lu=
men, uel calorem in primo puncto suæ sphæræ, uel
actiuitatis, quàm produceret unum illorum, quod
maximum est.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>10 Lumen productum quod n&#x0169;quam sit maius, quàm sit
lumen in maximo luminoso.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>11 Charitatis per quemlibet actum quantumuis remis=
sum, quòd mereatur quis, & habebit maiore&#x0303; gloriam.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>12 Charitatis per quemlibet actum quantumuis remis=
sum, quòd augeatur gratia.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>13 Charitatis si per act&#x0169; remissum non augetur charitas
statim, quòd uoluntarium uideatur dicere, quòd au=
geatur in fine uitæ.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>14 Habitus in augmento, an habeatur respectus non ad
intensiorem actus gradualem meritorij, sed ad quan=
titatem meriti.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>15 Habitus data opinione quòd non augeatur per actum
remissum, an plures actus remißi poßint augere habi=
tum, uel etiam unus actus continuatus poßit æqui=
ualere in merito uni actui intenso. Et de triplici istius
quæstionis opinione.</A-1></negEZ>
<P><A-1>16 Meritum, quòd nullo modo proportionetur inte&#x0303;sioni.</A-1></P>
<negEZ><A-1>17 Meritum, quòd non solum proportionetur intentioni,
sed quòd nec magna multitudo actuum remissorum
æquiualeat uni actui intenso, uel perfecto.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>18 Meritum quòd non duplicetur, nisi sit magna conti=
nuatio & perseuerantia in actu.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>19 Habitus, quòd sine dubio augeatur, quandocun&#xE8BF; per=
uenitur ad meritum æquale cum actu intenso, siue per
multiplicationem, siue per intensionem.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>20 Charitas quomodo dupliciter diminuatur. Vno modo
per peccatum ueniale, alio modo per mortale.</A-1></negEZ>

@@0@<filename:W0013-0496.jpg/>
@@1@<SE496>CHARITATIS. 5
<negEZ><A-1>21 Charitas, uel gratia, an per peccatum ueniale dimi=
nuatur.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>22 Peccatum ueniale quòd nullum poßit tollere gratiam,
dato quòd quilibet tollat partem gratiæ.</A-1></negEZ>
<P><INI5>R</INI5>ELE GENDVS locus est
Pauli Apostoli Philip. 1. Oro ut
charitas uestra magis ac magis a-
bundet &c. Relectio habet duas
partes. In prima agem&#xA770; de augme&#x0303;-
to charitatis. In secunda, de diminutione eius.
De augmento non omnes quęstiones tractare
statuimus: neque enim liceret in tam breui ui-
tæ tempore: sed unam elegimus, quę inter Do-
ctores celebrior est, & magis ad Theologum
spectat: & ea est, An<milestone unit="article" n="1" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_291"/> per quemlibet actum cha
ritatis augeatur charitas. Et quidem pro parte
affirmatiua arguitur, quia quilibet talis actus
est meritorius glorię, ergo & gratię, & per cō-
sequens charitatis. Assumpt&#x0169; patet, quia actus
bonus relatus in Deum, est bonus, & merito-
rius, ut latè tractat S. Tho. 1. 2. Consequentia
patet, quia gloria correspondet gratiæ & cha-
ritati: ergo si pro tali actu datur maior gloria,
ergo maior gratia, & charitas.</P>
<P>&#x00B6; Pro parte negatiua arguitur, quia in agenti-
bus naturalibus agens remissum non agit effe-
ctum intensiorem: ergo neque actus charita-
tis remissus auget habit&#x0169; charitatis intensum.
Consequentia probatur, quia de spiritualibus<-P>

@@0@<filename:W0013-0497.jpg/>
@@1@<SE497>6 DE AVGMENTO
<-P>& supernaturalibus debemus iudicare &#xA751; pro-
portionem ad naturalia, nisi oppositum con-
stet testimonio scripturarum.</P>
<P>&#x00B6; De quæstione hac est triplex opinio. Prima
tenet alterum extremum, quòd, scilicet, quoli
bet actu charitatis quantumcunq; remisso au-
getur charitas & gratia. Ista est communis opi
nio recentiorum, eor&#x0169; scilicet qui nominales
uocantur, ut est uidere apud Gabrie. in primo
dist. 17. quęst. 4. & in 2. dist. 23. quęst. 1. & in eif-
dem locis apud alios Doctores.</P>
<P>&#x00B6; Secunda opinio tenet duo: primum, quòd
pro quolibet actu quantumuis remisso datur
maior gloria: secundum, quod per actum re-
missum non augetur charitas, aut gratia. Ista
opinio est Scoti in 4. & Ricard. in 2. dist. 16.</P>
<P>&#x00B6; Tertia opinio tenet alterum extremum, quę
dicit, quòd per nullum actum augetur chari-
tas, nisi sit intensior ipso habitu charitatis, &
per cōsequens, quòd pro tali actu nō datur ma
ior gloria. Ista opinio uel est, uel attribuitur
S. Tho. 1. 2. quæst. 52. art. 3. & 2. 2. quæst. 24. art.
6. & in primo d. 17. & uidetur opinio moder-
norum Doctorum 1. d. 17. q. 8. licet fortasse po
tius sit cum secunda opinione recitata. Ex his
opinionibus, primo uolo examinare quod
est commune tribus opinionibus. Commune
autem est ipsis, quòd per actum intensiorem
augetur habitus charitatis. Circa quod reuo-<-P>

@@0@<filename:W0013-0498.jpg/>
@@1@<SE498>CHARITATIS. 7
<-P>catur in dubium, An actus<milestone unit="article" n="2" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_292"/> intensior habitu
augeat habitum secundùm suam totam latitu-
dinem, an solùm secundum excessum, quem
habebat supra habitum. Verbi gratia, si habitus
est ut quatuor, & actus intensior ut octo, an
habitus ille augebitur per octo gradus, an so-
lùm per quatuor. Et uidetur quòd actus inten
sior augeat habitum secundum suam totam la-
titudine&#x0303;, quia aliâs non seruaretur debita pro-
portio præmiorum ad merita. Si enim Petrus
habeat actum meritorium ut quatuor, & per
consequens habitum charitatis & gratiæ ut
quatuor, & postea habeat secund&#x0169; actum me-
ritorium ut octo, si actus nō augeat habitum
per totam latitudine&#x0303;, sed solùm secundum ex-
cessum, sequitur quòd habitus charitatis &
gratię in Petro erit solùm ut octo: & cùm glo-
ria correspondeat gratiæ, etiam erit ut octo, &
tame&#x0303; habebit meritum ut duodecim. ergo glo
ria est minor meritis. Et iterum si Petrus &
Paulus primo habeant meritum ut quatuor, &
per consequens gratiam ut quatuor, & postea
Paulus habeat secundum actum meritorium
ut octo: iam secundùm hanc opinionem gra-
tia Pauli erit solùm ut tria, & Petri ut quatuor.
ergo est proportio dupla: & similis proportio
erit in gloria: & tamen meritum Pauli fuit tri
plum merito Petri. ergo inter illos non serua-
retur similis proportio inter pręmia, quæ fuit<-P>

@@0@<filename:W0013-0499.jpg/>
@@1@<SE499>8 DE AVGMENTO
<-P>inter merita. In contrarium autem arguit. Quia
in agentibus naturalibus agens intensum non
auget effectum minore&#x0303; secundum totam suam
latitudinem, sed solum secundum excessum,
ergo ita est in habitibus & in actibus. Antece-
dens declaratur, & probatur, quia si calefa-
ctiu&#x0169; ut octo applicaretur calido ut quatuor,
non faceret calidum, ut duodecim, sed solum
ut octo. & quia solutio quęstionis principalis,
bona ex parte pendet ex hoc dubio, uolo id
diligentius examinare, & pono conclusionem
talem. Actus<milestone unit="article" n="3" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_293"/> intensior non auget habitum
per totam suam latitudinem, sed solùm secun-
dum excessum, quem habet supra habitum.</P>
<P>&#x00B6; Ista conclusio probatur. Primo, de habiti-
bus acquisitis, quia loquendo de habitibus,
qui sunt in potentia naturali, puta intellectu,
& appetitu sensitiuo, uidetur sequi, quòd ha-
bitus quicunq; intendit, semper ad minus au-
geatur in duplo, quàm prius erat. Quia cùm
potentia naturalis agat semper ex toto conatu,
uidetur quòd semper actus elicitus ab habitu,
sit intensior habitu, & per consequenssi auget
habitum secundum totam suam latitudinem,
semper augebit plus quàm in duplo, imò uide-
tur sequi, quòd per quemlibet actum sequen-
tem augetur habitus plus quàm per omnes
præcedentes. Patet gradatim discurrendo per
actus. Si enim habitus prius sit ut quatuor,<-P>

@@0@<filename:W0013-0500.jpg/>
@@1@<SE500>CHARITATIS. 9
<-P>actus sequens ex toto conatu ad minus erit ut
octo, & habitus ut sex, & sequens actus ad mi-
nus erit ut decem, & habitus ut nouemdecim,
& sequens actus ut uiginti, & habitus ut tri-
gintanouem, & sic consequenter. Hoc autem
consequens nō uidetur profecto admittend&#x0169;,
ergo nec ista opinio. Et confirmatur, quia
omne agens potest agere conformiter ad for-
mam, per quam agit, ut calidum ut quatuor,
potest producere calorem ut quatuor: & luci-
dum ut quatuor, lumen ut quatuor. Ergo po-
tentia agens per habitum ut decem, ad minus
potest producere actum ut decem: & sic poten
tia merè naturalis semper habet actum ad mi-
nus æqualem habitui, & per consequens sem-
per augetur ad minus in duplo. Sec&#x0169;do confir
matur: Quia profectò nihil aliud uidetur esse
habitus ut decem, quàm quòd possit produce-
re actum ut decem: ergo habitus existens in
potentia naturali, semper producit actum ad
minus æquè intensum. Secundo principaliter
probatur idem de habitu infuso, quia similiter
sequitur, quòd si quis agit ex toto conatu, sem
per augebitur habitus infusus plus quàm in
duplo, imò per quemlibet actum sequentem
plus quàm per omnes præcedentes. Patet eo-
dem modo, sicut prius, quia actus sequens ha-
bitum est ex toto conatu, uidetur quòd sit in-
tensior habitu, & per consequens auget habi-<-P>

@@0@<filename:W0013-0501.jpg/>
@@1@<SE501>10 DE AVGMENTO
<-P>tum secundum totam suam latitudinem, sem-
per auget habitum plus quàm omnes præce-
dentes. Si enim omnes actus pręcedentes fue-
runt mille gradu&#x0169;, & per consequens est mille
gradu&#x0169; actus productus ex tali habitu, ex toto
conatu erit intensior quàm mille graduum, &
sic augebit habitum plus quàm omnes actus
pręcedentes. Ex quo iterum sequitur, quòd
talis actus erit maioris meriti, quàm actus prę-
cedentes, & quòd pro quolibet actu sequenti
habebit quis maiorem gloriam, quàm pro o-
mnibus præcede&#x0303;tibus. Quod omnino uidetur
absurdissimum. Neque enim est opinabile,
quòd Ioannes Baptista, aut etiam beata Virgo
per quemlibet actum, in ultimo uitæ suæ, plus
mereretur, quàm per omnes præcede&#x0303;tes. Et cer
tè hoc argumentum ita uidetur urgere, quòd
non uideatur facilis solutio. Sed tamen potest
responderi uno ex tribus modis. Primo, po-
test dici ad argume&#x0303;tum, quòd homines com-
muniter non agunt ex toto conatu, et per con-
sequens actus non est intensior habitu, & sic
ruit id quod inferebatur. Sed profectò solu-
tio nulla ex parte satis facit. Primo, quia sal-
te&#x0303; aliquando uiri perfecti uidetur, quòd agat
ex toto conatu. Item satis magnum inconue-
niens uidetur, quòd hoc possit contingere, et-
si non semper contingat: neq; enim rationa-
biliter esset concedendum, quòd Petrus, aut<-P>

@@0@<filename:W0013-0502.jpg/>
@@1@<SE502>CHARITATIS. 11
<-P>Paulus, aut etiam Adam post tot annos non
mutato obiecto, neque aliis circunstantiis ha-
berent uanam dilectionem dei, per quam plus
merere&#x0303;tur, quàm per omnes actus totius uitæ.
Et ideo secundo & apertius potest dici, quòd
etiam si quis agat ex toto conatu, actus non
proueniet ad totā latitudinem habitus, quan-
do habitus est magnæ intentionis: utpote si
quis habeat charitatem ut centum, quantum-
cunque agat ex toto conatu, non habebit dile-
ctionem ut centum, neq; fortè ut quinqua-
ginta. Sed neq; hoc uidetur satis facere, quia
non uidetur intelligibile quare habitus sit ut
centum, nisi quia potest producere actum ut
centum, cùm neque habitus dicatur in ordine
ad actum, neq; est luminosum ut decem, quod
non potest producere lumen ut decem, & cùm
qualibet alia forma possit producere effectum
secundum totam suam intensionem in subie-
cto capaci, ut de calore, luce, & frigore patet,
quod erit merè uoluntarium dicere, quòd hoc
est singulare in habitibus, ut non possint pro-
ducere effectum æqualem sibi.</P>
<P>&#x00B6; Item saltem quilibet talis actus, qui sequere-
tur ex tali habitu inte&#x0303;sissimo, esset incredibilis
intensionis. Cùm enim cęteris paribus, ex ma-
iori habitu producatur intensior actus, si qui-
libet actus auget habitum secundum totam la-
titudinem, fiet breui tempore habitus ita in-<-P>

@@0@<filename:W0013-0503.jpg/>
@@1@<SE503>12 DE AVGMENTO
<-P>tensus, ut actus sequens non possit esse nisi in-
tensissimus. Et maximè, quia quanto aliquis
magis inclinatur ad aliquem actum, tanto agit
cum maiori conatu, & sic cùm habitus augeat
inclinationem regulariter, semper erit maior
conatus in actu sequenti, quàm in præceden-
tibus: & sic dato, quòd actus sequens non ad-
æquet omnes præcedentes, saltem ęquiualeret
medietati, aut tertiæ, aut quartę parti omnium
actuum præcedentium ipsum, quod non est
paruum inconueniens. Et si addas, quòd cha-
ritas augetur non solùm per proprium actum,
sed per omnem actum meritorium cuiuslibet
uirtutis, & quælibet etiam uirtus inuicem per
actus aliarum uirtutum: & sic actus auget ha-
bitum per totam suam intensione&#x0303;. Vides quò
progreditur intensio cuiuslibet habitus? Imò
uidetur similis calculatio, qualis solet poni in
aceruatione illa uulgari de ludo latr&#x0169;culario,
aut de granis frumenti. Siquis enim prima dic
soluerit unum granum frumenti, & secunda
die duo, & tertia quatuor, & quarta octo, &
sic consequenter, profectò ante finem anni,
tam in immensum cresceret multitudo frume&#x0303;-
ti, ut totus ager Campaniæ ferre tantum fru-
menti uno anno non posset, imò neque tota
Hispania. Similis profectò ratio uidetur sequi
in proposito, si nuda potentia producat act&#x0169;
ut unum, & habitus sit ut unum, seque&#x0303;s actus<-P>

@@0@<filename:W0013-0504.jpg/>
@@1@<SE504>CHARITATIS. 13
<-P>uidetur quòd sit ut duo, & habitus ut tria, se-
cundum hanc opinionem, & sequens actus ut
quatuor, & habitus ut septe&#x0303;, & sic semper qua-
libet die fiet duplo maior totus habitus, &
paucis annis neq; cogitari quidem possit tan-
ta intensio habitus. Item ad minus uitare non
possemus sec&#x0169;dum hanc opinionem, quin sal-
tem in eo, qui per longum tempus perseuerat
in gratia, essent habitus infusi, certè plus quàm
ostendat experientia. Neq; enim experiuntur
boni tantam in se inte&#x0303;tionem habitu&#x0169;, quan-
ta esset in illis, si ad istum modum augerentur.
Item si actus essent ita intensi ratione habitu&#x0169;,
sequitur maior motus in appetitu sensitiuo,
qui naturaliter ex actu uoluntatis mouetur,
quàm experientia monstrat. Si enim p&#x0153;niten-
tia infusa esset ita intensa, sicut per hanc ratio-
nem oporteret esse, etiā de præteritis & præ-
sentibus esset tristitia interior intensissima, &
sequeretur intensissimus dolor in appetitu sen
sitiuo, quod tame&#x0303; raro sancti experiuntur. Sed
ad hoc argument&#x0169; de experientia respondent,
& est tertia solutio, quòd non habemus expe-
rientiam de intensione habituum infusorum,
sicut nec de ipsis habitibus infusis. Sed nec hęc
solutio sufficit. Primo, quia saltem haberemus
experientiam de intensione ipsorum actuum
præcedentium ab habitibus infusis, & iterum
ex actibus uirtutum infusarum (secundum opi<-P>

@@0@<filename:W0013-0505.jpg/>
@@1@<SE505>14 DE AVGMENTO
<-P>nionem omnium aliorum à S. Thom.) produ-
cuntur, & augentur habitus acquisiti, & sic sal-
tem experientia perciperemus istam admirabi-
lem intensionem habituum. Quibus omnibus
si addas argumentum factum à principio de
agente naturali, certè uidebitur conclusio po-
sita satis confirmata. Si enim calefactiuum ut
octo, superueniens calido ut quatuor, non
auget nisi per quatuor gradus, nescio quis hoc
priuilegi&#x0169; dedit actui ut octo, ut augeat habit&#x0169;
ut quatuor per octo gradus. Sed restat modò
soluere argumentum factum à principio con-
tra conclusionem, quia uidebitur quòd ex illa
conclusione non seruatur proportio præmii
ad meritum, nec meritor&#x0169; inter se ad præmia.
Pro cuius solutione pręsuppono duo. Primum
est, quòd gratia distinguitur à charitate. Hoc
suppositum in pręsentia non probo, quia mihi
satis est respondere adargumentum secundum
principia S. Tho. Et qui hoc suppositum ne-
gant, habent quærere aliam solutionem. Se-
cundum quod suppono, est, quòd gratia non
oportet quòd sit æqualis charitati. Hoc tamen
ostendā necessario esse dicendum. Et uidetur
probari in Christo, in quo secund&#x0169; opinione&#x0303;
cōmuniorem fuit infinita gratia, & tame&#x0303; non
fuit infinita charitas. Quod probatur, quia ea-
dem ratione fuissent omnes aliæ uirtutes infi-
nitæ, & sic esset actus eius infiniti meritoriè,<-P>

@@0@<filename:W0013-0506.jpg/>
@@1@<SE506>CHA RITATIS. 15
<-P>ut infinita tristitia, & ex consequenti non pos-
set naturaliter uiuere: quia ex infinita tristitia
in uoluntate, sequitur naturaliter tātus motus
in appetitu sensitiuo, quòd non posset natura-
liter cum illo uiuere.</P>
<P>&#x00B6; His suppositis ad argument&#x0169; respondeo per
quatuor dicta. Prim&#x0169;,<milestone unit="article" n="4" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_294"/> quilibet actus merito-
rius auget gratiam secundum totam suam lati-
tudinem, & non solum secundum excessum
supra habitum. Patet hoc clarè, quia pro tali
actu debetur gloria secundum totam latitudi-
nem actus, & gloria correspondet gratiæ, ut in
præsentia suppono: ergo augetur gratia secun-
dum totam latitudinem actus, & gloriæ: ut si
est gratia ut quatuor, & actus meritorius ut
octo, dico quòd gratia fiet duodecim gradu&#x0169;.
Et confirmatur, quia iste est gratior utocto, &#xA757;&#x0308;
prius erat, ergo gratia est aucta ut octo. Sec&#x0169;-
d&#x0169; dictum, Charitas<milestone unit="article" n="5" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_295"/> non augetur per totā la-
titudinem actus, sed solum sec&#x0169;dum excessum
actus supra habitum. Hoc est probatum omni-
bus argum e&#x0303;tis suprà positis. Tertium dictum,
Charitas<milestone unit="article" n="6" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_296"/> nunquam est æqualis gratiæ salte&#x0303; in
adulto. Hoc patet ex dictis, quia actus auget
gratiam secundum totam suam latitudinem,
& charitatem solùm secundum excessum, er-
go gratia est maior, quàm charitas. Quartum
dictum, Gloria<milestone unit="article" n="7" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_297"/> respōdet gratiæ, & non cha-
ritati. Patet, quia per gratiam sumus grati &<-P>

@@0@<filename:W0013-0507.jpg/>
@@1@<SE507>16 DE AVGMENTO
<-P>digni gloria: charitas aut data est ad diligen-
dum, sicut fides ad credendum. Item patet hoc
de actu, ex tribus dictis iam positis. Ex his di-
ctis patet solutio ad argumentum: responden-
te enim gloria gratiæ, seruatur proportio me-
ritorum ad præmia, & etiam si charitas nō au-
geatur secundum totam latitudinem, prout
declaratum est. Neq; ex isto augmento gratiæ
sequuntur inconuenientia, quæ suprà infere-
bamus: gratia enim non facit ad intensionem
actus, sed solum charitas: & sic licet augeatur
gratia in duplo, non sequitur quòd actus se-
quens sit duplo maior, quàm prius, quia cha-
ritas non fuit aucta in duplo. Et certè quic-
quid secundum alias opiniones sit diceudum,
uidetur necessarium respōdere secundum opi-
nionem S. Tho. & Durand. Scot. & Ricard.
& omnium aliorum, qui tenent, quòd habitus
non augetur nisi per actus inte&#x0303;siores.  Si enim
ita est, & actus auget habitum secundum to-
tam suam latitudinem, necessarium est conce-
dere corrolarium illatum, quòd habitus nun-
quam augetur quin augeatur plus quàm in du
plo, quàm prius erat, ut patet intelligenti. Et
sic in Adam, uel alio ex patribus antiquis, qui
ferme ad mille annos uixerunt, in ultimis an-
nis uitæ suæ nunquam potuerunt augere ha-
bit&#x0169;, quin augeretur plus quàm esset tota in-
tentio habitus præcedentis, quod est absur-<-P>

@@0@<filename:W0013-0508.jpg/>
@@1@<SE508>CHARITATIS. 17
<-P>dissimum. Sed quia hoc dubium est commu-
ne in omni opinione, & argumentum uide-
tur procedere contra omnes, ideo ad hoc ar-
gumentum de proportione meritor&#x0169; ad præ-
mium tenendo quòd gratia & charitas sunt
idem, oportet respondere, quòd charitas per
actum meritorium augetur in esse gratiæ secun
dum totam latitudinem actus, in esse autem
charitatis solum secundum excessum. Et sic
etiam seruabitur proportio meritor&#x0169; ad præ-
mium: & uidetur quòd etiam secundum com-
munem opinionem oportet concedere, quòd
gratiam oportet esse maiorem in esse gratiæ,
quàm in esse charitatis, ut patet in Christo, in
quo gratia fuit infinita, charitas autem in esse
charitatis finita, ut suprà probatum est, & hoc
modo conclusio posita posset defendi in omni
opinione.</P>
<P>&#x00B6; Secundo oportet examinare id, in quo diffe
runt secunda & tertia opinio à prima. Diffe-
runt<milestone unit="article" n="8" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_298"/> autem in hoc, quòd prima putat charita
tem augeri etiam per actus remissiores. Sec&#x0169;-
da & tertia defendunt, quòd non augetur cha
ritas, nisi per actus inte&#x0303;siores. Arguitur ergo &#xA753;
sec&#x0169;da & tertia opinione contra primā. Primo
argumento Durand. Quia non est dignus no-
uo beneficio & gratia qui abutitur, uel negli-
genter utitur iam receptis beneficiis, sed qui
habet charitatem intensam tepidè & remissè<-P>

@@0@<filename:W0013-0509.jpg/>
@@1@<SE509>18 DE AVGMENTO
<-P>operans, negligenter se habet & abutitur cha-
ritate. ergo non est dignus ut augeatur. Et si
hoc argumentum uideatur prima facie leue, &
infirmum, tamen si quis consideret quòd in
hac materia non possunt fieri argumenta eui-
dentia, multominus quàm in aliis materiis mo
ralibus, non contemnet argumentum. Si enim
licet arguere ab humanis ad diuina, profectò
hoc est morale, & familiare in uita politica, ut
qui in obsequendo & promerendo apud do-
minum uel principem fit negligentior, & re-
missior, non crescit in gratia, & amicitia apud
dominum, sed bene agitur cum illo, si perse-
uerat in eadem gratia, in qua prius erat, etiam
si aliâs non offendat. Si ergo inuisibilia Dei
per ea quæ facta sunt intellecta conspiciuntur,
non malè arguimus, & timend&#x0169; est ne ita no-
bis cōtingat apud Deum remissè & negligen-
ter operando. Secundo arguitur argumento
S. Thom. Habitus acquisitus non augetur per
actus remissiores, ergo nec habitus infusus.
Et quia hoc est unum ex præcipuis argumen-
tis, uolo examinare quantum ualeat. Et primò
probatur consequentia, quia licet habitus in-
fusus nō augeatur effectiuè ab actibus, tamen
uerisimile est, quòd communiter non augetur
adeò ac si augeretur effectiuè, sicut habitus ac-
quisitus, aliàs si non oportet seruare propor-
tionem ad naturalia, quid possimus fingere de<-P>

@@0@<filename:W0013-0510.jpg/>
@@1@<SE510>CHARITATIS. 19
<-P>rebus spiritualibus, utpote nobis ignotis? Et
confirmatur cōclusio, quia si charitas augere-
tur effectiuè per actus meritorios, non aliter
diceremus augere, nisi sicut habitus acqui-
siti. Et confirmatur iterum, quia secundum
aduersarios per eosdem actus, per quos meri-
toriè augetur habitus infusus, augetur effecti-
uè habit&#xA770; acquisitus: ergo uidetur, quòd si per
actus remissos nō augetur habitus acquisitus,
ergo nec etiam infusus. Antecedens autem,
quia negatur non solum ab aduersariis nostræ
opinionis, sed etiam à Durādo, qui est in eade
sententia nobiscum, primo probatur, quia si-
miles actus similes habitus causant. Arist. se-
cundo Ethic. ergo uidetur quòd actus remissi
non possunt facere habitum intensum, qui
non est sibi similis, quanquam scio non in
hoc proposito locutum in eo loco.</P>
<P>&#x00B6; Item omne agens intendit assimilare sibi
passum, ergo actus remissi non augent habi-
tum: quia hoc non est facere simile, sed dissi-
mile. Item passum in principio est dissimile
agenti, & in fine simile. secundo de anima. er-
go actus remissus non auget habit&#x0169; intensum,
aliàs in fine actionis habitus non esset similis
actui, sed dissimilis. Item calidum ut quatuor,
non aget in calidum ut quinque: ergo nec
actus ut quatuor, aget in habitum ut quinque:
uel ostendatur hoc priuilegi&#x0169; in actibus, quòd<-P>

@@0@<filename:W0013-0511.jpg/>
@@1@<SE511>20 DE AVGMENTO
<-P>non sit in aliis agentibus naturalibus. Ite&#x0303; actus
remissus nihil agit in continuatione, ergo nec
in principio. Consequentia patet, quia non est
maioris actiuitatis, nec est maior resistentia.
Antecede&#x0303;s probatur, quia age&#x0303;s naturale quod
agit sine resistentia, nihil agit in continuatio-
ne, sicut patet de sole respectu c&#x0153;li: sed actus
nullam habet resistentiam ad producendum,
uel ad augendum habitum, ergo nihil agit in
continuatione. Et confirmatur, quia si actus
ageret in continuatione, malè uitaretur argu-
mentum commune de infinita intensione. Si
enim in quolibet instanti habitus augetur per
certum gradum, sequitur infinita intensio in
quantocunq; paruo tempore. Et confirmatur
iterum per argumentum cōmune, quod etiam
non facile uitabitur, quum sequatur infinita
intentio. Si enim actus ut quatuor, augeat ha-
bitum ut quatuor, & fiat ut quinque, iterum
habitus ut quinque, augeat habitum ut qua-
tuor, & fiat ut quinque, & iterum actus auge-
bit habitum, & sic pro eodem instanti fit insi-
nita intensio actus & habitus. Secundum aute&#x0303;
communem opinionem, uidetur facilè expe-
diri hoc argumentum. Siue enim in continua-
tione, siue in elicione actus quandocunq; ue-
niat ad hoc, ut actus sit æqualis, uel minor ha-
bitu, cessat omnis actio, & sic si actus sit ut
quinque, & habitus ut quatuor, in primo in<-P>

@@0@<filename:W0013-0512.jpg/>
@@1@<SE512>CHARITATIS. 21
<-P>stanti habitus fiet ut quinque, & neque per re
actionem neq; per continuationem fiet ma-
ior intensio: quia iam agens & passum sunt si-
milia, & simile non agit in simile, neq; minus
in maius. Item ex contraria opinione sequi-
tur, quòd assensus conclusionis erit intensior
assensu præmissarum. Consequens est contra
Arist. lib. Poste. & contra totam dialecticam.
Probatur consequentia. Sit enim ita, quòd
assensus præmissarum sit ut quinque, & con-
clusionis ut quatuor: & per consequens habi-
tus scientificus etiam ut quatuor, uolo quòd
habens talem habitum eliciat freque&#x0303;ter assen-
sum conclusionis, non cogitando actualiter
de præmissis, quia sine dubio est possibile, t&#x0169;c
secundum opinionem contrariam augebitur
habitus scientificus, & poterit fieri ut quinq;,
& ut sex: & per conseque&#x0303;s etiam assensus con-
clusionis erit ut sex, & sic inte&#x0303;sior assensus prę-
missarum. Et confirmatur, quia sequitur, quòd
talis assensus erit euidentior assensu præmissa-
rum, quia quilibet gradus est euidens: ergo si
assensus conclusionis est intensus ut sex, ergo
euidens ut sex. Confirmatur secundo. Volo
enim quòd post primam demonstrationem, in
qua assensus conclusionis sit ut quatuor, addu
cantur nouæ demonstrationes æquales cum
prima euidentia & intensione, t&#x0169;c per aduer-
sarios augetur habitus scientificus: & sic iter&#x0169;<-P>

@@0@<filename:W0013-0513.jpg/>
@@1@<SE513>22 DE AVGMENTO
<-P>assensus scientificus poterit peruenire ad inten
sionem & euidentiam supra quemlibet assen-
sum præmissarum. Ista argumenta etsi non con
cludant & conuincant, certè uidentur ualde
probabilem facere opinionem. Sed quia præ-
cipuum fundamentum huius opinionis est,
quòd in naturalibus agens remissum non au-
get effectum intensiorem, uel quòd agens re-
missum superueniens age&#x0303;ti intensiori non fa-
cit effectum intensiorem, quòd non solum ad-
uersæ opiniones, sed etiam Durandus, qui no-
biscum sentit, negat: ideo arguitur contra hoc
fundamentum: & probo, quòd age&#x0303;s remissum
augeat effectum intensiorem. Et arguitur argu
mento Durandi, & etiam Gabr. nam experien-
tia docet quòd tria & quatuor lucernæ super-
uenientes primę lucernæ intensiori, uel æquali
intensius illuminant quàm sola prima, ergo
agens remissum, uel æquale &c. Idem probatur
de ignibus, maiorem enim calorem produc&#x0169;t
multi ignes uel æquales, uel etiam maiores &
minores, quàm solus unus: ergo ruit funda-
mentum de agenti naturali. Ad argumentum
dico primo, quòd<milestone unit="article" n="9" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_299"/> nunquam plura agentia
producunt maius lumen, uel calorem in pri-
mo puncto (utita dicam) suæ spherę uel actiui-
tatis, quàm produceret unum illorum, quod
maximum est. Secundo dico, quòd<milestone unit="article" n="10" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_300"/> nun-
quā lumen productum est maius quàm sit lu-<-P>

@@0@<filename:W0013-0514.jpg/>
@@1@<SE514>CHARITATIS. 23
<-P>men in maximo luminoso, ut si sit unum lumi-
nosum ut octo, & multa alia ut octo, uel mi-
nora, nunquam lumen productum erit supra
octo. Et probatur utrunq; dictum & funda-
mentum principale. Certum est enim, quòd si
sol diuideretur in duas medietates ut fierent
duo luminosa, nulla alia mutatione facta, non
producerent intensius lumen, quàm nunc pro
ducunt: sed una medietas produceret intensum
lumen sicut sol producit: ergo duæ medietates
non producerent maius lumen, quàm una me-
dietas. Minor probatur, quia sol est unifor-
mis secundum lumen, & tam intensum lumen
est in medietate solis, sicut in toto sole. Ergo
tam intensum lumen producit medietas solis,
sicut totus sol. Et idem est iudicium de igne
& quolibet alio agente naturali. Si enim ignis
sit omniformiter calidus, tantum calorem in-
tensiuè produceret medietas ignis, sicut to-
tus ignis, & duæ medietates separatæ non
producerent plus quàm totum: ergo duæ me-
dietates non producerent intensiore&#x0303; calorem,
quàm una medietas, & sic plura agentia natu-
ralia non producerent intensiorem effectum,
quàm unum illorum: nec agentia æqualia se
adiuuant ad producendum intensiorem effe-
ctum. Et confirmatur, quia si sint decem lu-
minosa ut quatuor, & ex illis fiat unum, totum
erit ut quatuor, & non plus. Sicut si ex multis<-P>

@@0@<filename:W0013-0515.jpg/>
@@1@<SE515>24 DE AVGMENTO
<-P>albis ut quatuor, fiat unum album, erit solum
ut quatuor. Sed quodlibet luminosum ut qua-
tuor, poterit producere lumen ut quatuor. er-
go luminosum compositum ex illis non pro-
ducit intensius lumen, quàm singula luminosa
ut quatuor. Sed non agunt intensius lumino-
sa separata, quàm in unum composita, ergo
non intensius agunt decem luminosa ut qua-
tuor, quàm unum illorum. Et confirmatur,
quia mirabile esset, quòd aggregat&#x0169; ex omni-
bus luminosis non sit nisi ut quatuor, & pro-
ducat lumen intensius quàm quatuor, cum
nullum agens agat supra suam intensionem.
Item aliàs sequeretur, quòd daretur maius ma-
ximo. Si enim agens æquale uel minus iuuet
ad augendam intensionem, ergo si maximè
calidum aut luminosum sit ut decem, & appo-
natur ei luminosum ut decem, uel ut quinque,
lumen productum esset ut undecim uel duo-
decim, & sic maius maximo.</P>
<P>&#x00B6; Ad argumentum de experie&#x0303;tia dico primo,
quòd magnitudo, seu multitudo materiæ etiā
in eadem inte&#x0303;sione facit ad intentionem acti-
uitatis, ita ut si calefactiuum pedale inte&#x0303;sionis
ut quatuor potest calefacere per uiginti pas-
sus, calefactiu&#x0169; decempedale eiusdem inte&#x0303;sio-
nis ut quatuor calefacit per quinquaginta pas-
sus. Secundò, omne agens fortius agit in pro-
pinqu&#x0169;, quàm in remotum. Tertiò, agens agit<-P>

@@0@<filename:W0013-0516.jpg/>
@@1@<SE516>CHARITATIS. 25
<-P>uniformiter difformiter per spatium uel sphę-
rā actiuitatis, ita ut si agens sit ut octo, illumi-
naret spatium duor&#x0169; passuum, ita ut in quin-
to passu esset lume&#x0303; ut sex, & in decem ut qua-
tuor, & in quindecim ut duo, & sic cōsequen-
ter. ergo si adduntur alia quatuor similia lu-
minosa, intensione & quantitate, iam erit
spatium illuminatum quinque graduum, ut
centum passuum, & uiginti passuum, ut prius
erat lume&#x0303; ut quatuor, erit plus quàm sex, quia
in quinque passuum erit lumen ut quatuor.
Et idem erit, si luminosum ut octo addatur lu
minoso ut quatuor, augebitur in sphæra acti-
uitatis, & per consequens intensio. Secundo
sequitur, &#xA759; nunquam erit maius lume&#x0303; in quo-
cunq; puncto, quàm sit in maximo luminoso,
quòd si erat ut octo, nunquam in medio erit
maius lumen quàm ut octo, quotcunque sint
agentia. Et confirmatur hoc, quia ut crescit
lumen, aut calor, si luminosum idem aut cali-
dum fiat maius in quantitate, sic si multitupli-
centur luminosa, ut notum est. sed si lumino-
sum pedale aut ignis pedalis intensionis ut
octo fiat tripedale manente eadem inte&#x0303;sione,
nullus dicet, quòd producat lumen aut calo-
rem ultra octo: neq; unquam experientia ali-
ter docuit multiplicatis agentibus augeri effe-
ctum, quàm sicut dictum est. Imò ex hoc argu-
mento arguitur contra opinionem cōtrariam.<-P>

@@0@<filename:W0013-0517.jpg/>
@@1@<SE517>26 DE AVGMENTO
<-P>Nam quotc&#x0169;q; multiplice&#x0303;tur agentia ut qua-
tuor, siue simul, siue successiuè, n&#x0169;quam pro-
ducunt effectum supra quatuor: ergo quan-
tumcunque multiplicentur actus ut quatuor,
nunquam producent habitum supra qua-
tuor. Et ita patet quid dicendum sit ad pri-
mum argumentum contra fundamentum con
clusionis.</P>
<P>&#x00B6; Sed arguitur aliter secundo, contra funda-
mentum de habitu acquisito. & probo, quòd
quilibet actus quantumuis remissus, augeat
habitum acquisitum, quia aliâs sequeretur,
quòd nunquam augeretur habitus, nisi auge-
retur conatus potentiæ. Patet, quia si secun-
dus actus non est maior: primo, nihil facit se-
cundum opinionem: sed ut sit maior actus,
uidetur &#xA759; sequitur maior conatus, ergo in-
fertur illatum. Ad hoc dico, primo negando
consequentiam, quia cum æquali conatu po-
sito habitu producitur maior actus. & est con-
munis opinio, sed Durandus hoc negat, quia
tenet quòd habitus non facit de per se maio-
rem intensionem: sed non est probabilis eius
sententia.</P>
<P>&#x00B6; Tertio arguit, Experientia docet, quòd ex
frequentatione actuum semper augetur habi-
tus, sed non uidetur quòd semper actus se-
quentes sint intensiores præcedentibus, ergo<-P>

@@0@<filename:W0013-0518.jpg/>
@@1@<SE518>CHARITATIS. 27
<-P>hoc non requiritur ad augmentum habitus.
Dico primò, imò experientia docet, quòd si
quis remissè & tepidè operatur, non inuenit
se promptiorem, quòd tamen esset, si habitus
augeretur. Secundo dico, &#xA759; regulariter ubi est
maior inclinatio, est maior conatus, & quia ha
bitus auget inclinationem, consequenter qui
operatur ex habitu, operatur ex maiori cona-
tu, & ideo regulariter actus sequentes sunt in-
tensiores. Et sic uidetur manere secundum ar-
gumentum principale in suo uigore.</P>
<P>&#x00B6; Tertio principaliter arguit pro nostra opi-
mone, quia ut latè probatum est, actus inten-
sior auget habitum solum sec&#x0169;dum excessum,
ergo actus æqualis, uel minor nihil auget. Pa-
tet conseque&#x0303;tia, quia si actus ut sex, habet ha-
bitum ut quatuor, uel auget præcisè per duos
gradus: ergo actus ut tria uidetur quòd nihil
augeat. Si enim actus auget habitum solum
secundum excessum, ergo si non excedit, ui-
detur quòd non augeat. Et confirmatur, quia
in naturalibus, ut dictum est, remissius agens
non auget effectum intensiorem.</P>
<P>&#x00B6; Quarto arguitur, Experientia docet, &#xA759; qui
remissè & tepidè operatur, facile amittit habi-
tum. quod non esset, si talis habitus augere-
tur: esset enim difficilius, & firmius, quod
non ita contingit. Imò qui consueuit tepidè<-P>

@@0@<filename:W0013-0519.jpg/>
@@1@<SE519>28 DE AVGMENTO
<-P>operari, facilè desinit operari. Plurima argu-
menta possent fieri de hac opinione, licet di-
cta sunt potiora.</P>
<P>&#x00B6; Sed pro maiori declaratione materiæ argui-
tur pro prima opinione contra secundum &
tertium: & probo, quòd habitus augetur per
quemlibet actum. Et primo arguo argumen-
to facto in principio conclusionis, quia talis
actus etiam remissus, lo quendo de habitu cha
ritatis infuso, est meritorius. ergo respondet
aliquis gradus gloriæ, & gloria correspondet
charitati. ergo ratione talis actus augetur gra-
tia & charitas. Dico primo quòd non est cer-
tum, quòd patres antiqui senserunt de hoc
dubio, & moderni quidem ita uolunt in-
telligere. S. Thom. in 1. distinct. 17. quęst. 2.
dicit, quòd ad multitudinem actus charitatis
non necessariò sequitur augmentum præmii
essentialis. Scot. in 4. uidetur dicere, quòd
pro actu remissio sicut habebit gradum glo-
riæ, ita habebit gradum gratiæ in fine uitæ.
Quidquid senserint patres, quod probabilius
est respōdeo per tres propositiones. Per<milestone unit="article" n="11" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_301"/> que&#x0303;-
libet actum charitatis quantumuis remissum
meretur quis, & habebit maiorem gloriam.
Hæc propositio uidetur esse S. Tho. 1. 2. q. 52.
& 2. 2. q. 24. art. 6. licet fortasse super sententias
aliter senserit. Eade&#x0303; propositio est apertè Scot.
Et primò probatur, quia uidetur repugnare<-P>

@@0@<filename:W0013-0520.jpg/>
@@1@<SE520>CHARITATIS. 29
<-P>quòd sit meritorius de cōdigno, & non detur
pro eo præmium. Item perfecti uiri uideren-
tur esse multo iniquioris conditionis, si ha-
bentes habitus intensissimos, fortè aliquando
elicientes actus minoris intensionis, omnino
frustrarentur præmio, qui tamen actus apud
imperfectos essent ualde meritorii. Item ui-
detur facere, quòd Dominus dicit Matth. 10.
Quicunq; potum dederit calicem aquæ frigi-
dæ (etiam non ita feruenti actu) non perdet
mercedem suā. Item uidetur facere Matth. 19.
Si uis ad uitā ingredi, serua mandata. Certum
est, quòd per actus remissos charitatis seruat
quis mandata. ergo pro illis habebit uitam
æternam. Item attritio quantumcunq; remis-
sa, dummodo habeat alias circunstantias, est
sufficiens dispositio ad gratiam & gloriam.
Item omnino uidetur absurd&#x0169;, & acerbum,
ut siquis heri habuisset actum ut decem, & ha-
buisset pro illo magnum præmium, quia scili-
cet habebat habitum remissiorem, & hodie
quia creuit habitus &#xA753; simili actu, nullam mer-
cedem habeat. Item pro actu intensiori, ut
dictum est, augetur charitas solum penes ex-
cessum actus, tamen datur gloria proportio-
nabiliter ad totam latitudine&#x0303; actus, ergo pro
actu remisso dabitur etiam proportionabiliter
aliquis gradus gloriæ. Et quidquid sit de argu-
mentis & opinionibus nouor&#x0169; theologorum,<-P>

@@0@<filename:W0013-0521.jpg/>
@@1@<SE521>30 DE AVGMENTO
<-P>nullo modo dubito de hac propositione, quia
ex fide, & sacris literis habemus apertè, quòd
pro bonis actibus, saltem ex gratia præceden-
tibus, habemus gloriam in c&#x0153;lo. An autem
per actus remissos augeatur habitus necne,
tot&#x0169; pe&#x0303;det ex opinionib&#xA770;, propter quas nullo
modo debemus discedere à regula, & synceri-
tate scripturarum, quæ apertè nobis permit-
tunt præmium pro bonis operibus, iuxta id,
Vt recipiat unusquisq; prout in corpore gessit
siue bonum, siue malum. Hoc certè indignum
uidetur diuina bonitate, ut pro actu malo
quantumcunq; remisso recipiat quis p&#x0153;nam,
& pro actu bono remisso non habeat mer-
cedem.</P>
<P>&#x00B6; Secunda propositio, Quolibet<milestone unit="article" n="12" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_302"/> tali actu au
getur gratia. Hęc patet ex primo, quia si pro il-
lo debetur ei maior gloria, ergo talis est di-
gnus maiori gloria: & per consequens, est gra
tior. Nihil enim aliud uidetur esse gratius,
quàm dignius, & magis acceptum ad uitam
æternam. ergo qui prius erat gratus ut decem,
si pro actu ut duo debentur ei duo gradus glo-
riæ, iam est gratus ut duodecim. Similiter ergo
sicut suprà diximus, quòd per actum intensum
augetur gratia secundum totam latitudinem
actus, charitas autem solum secundum exces-
sum, ita dicimus quòd per actum remissum au
getur gratia, non autem charitas.</P>

@@0@<filename:W0013-0522.jpg/>
@@1@<SE522>CHARITATIS. 31
<P>&#x00B6; Tertia propositio,<milestone unit="article" n="13" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_303"/> si per actum remissum
nō augetur charitas statim, uoluntari&#x0169; uidetur
dicere, &#xA759; augetur in fine uitæ. Nihilenim de
hoc est nobis traditum. Secundo principaliter
arguitur pro eade&#x0303; prima opinione, quia actus
minus intensus potest esse magis meritorius
quàm actus magis intensus, ergo si per actum
intensiorem augetur habitus, ergo etiam per
actum minus intensum. Consequentia patet,
quia habitus infusus non auget nisi meritoriè,
ergo ubi maius meritum est maius augment&#x0169;.
Et antecedens probatur clarè, quia maius me-
ritum est dare totam substantiam pauperibus,
etiam per actum remissum, quàm unum de-
narium per actum intensum. Dico quòd argu-
mentum petit dubium, An<milestone unit="article" n="14" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_304"/> in augmento ha-
bitus habeatur respectus non ad intensionem
actus gradualem meritorii, sed ad quantitatem
meriti. Et posset quidem uideri probabiliter,
quòd debeat haberi respectus solum ad inten-
sionem, quia uidetur quòd augeatur habitus
meritoriè, sicut augeret effectiuè, si actus pos-
set augere: sed si actus augeret effectiuè habi-
tum, augeret secundum intensionem gradua-
lem, & non secundum meritum, ut patet de
habitu acquisito, qui augetur ab actu merito-
rio, non secundum proportionem meriti, sed
secundum gradualem & naturalem intensio-
nem: ergo similiter uidetur dicendum de ha-<-P>

@@0@<filename:W0013-0523.jpg/>
@@1@<SE523>32 DE AVGMENTO
<-P>bitu infuso. Et confirmatur, quia per actum
meritorium uirtutis acquisitę augetur habitus
infusus, ergo uidetur quòd proportionabile
sicut auget habitum acquisitum penes inten-
sionem gradualem, & non penes meritum, ita
augeat habitum infusum. Item quia sicut patet
ex superioribus, augmentum charitatis non
facit per se ad præmium, sed solum ad inten-
siorem actum eliciendum. Pręmium enim est
respectu gratiæ, & non charitatis. ergo ratio-
nabilius uidetur, &#xA759; magis in intensione chari-
tatis habeatur respectus ad intensione&#x0303; gradua-
lem actus, quàm ad meritum. Sed his non ob-
stantibus dico probabilius ad dubium, quòd
etiam habitus charitatis, & alii habitus infusi
augentur secundum proportionem meriti, &
non secundum intensionem gradualem actus.
Probatur, quia uirtutes infusæ sunt dona dei,
& quodam modo præmia actuum bonorum.
ergo omnino est tenendum, quòd meli oribus
dantur maiora dona, & maiores uirtutes. Sic
qui magis meretur melior est, ergo magis au-
gentur in eo uirtutes quantuncumq; alius ha-
beat actus intensiores, sed non æque merito-
rios. Tertio principaliter arguitur, Ponamus
Petrum in charitate ut octo, & habeat succes-
siuè duos actus meritorios, utrumq; ut sex: &
Paulus item habeat charitatem ut octo, & ha-
beat unum actum ut duodecim. Arguitur sic,<-P>

@@0@<filename:W0013-0524.jpg/>
@@1@<SE524>CHARITATIS. 33
<-P>In Paulo augetur charitas, ergo etiam in Pe-
tro, qui tamen habet actus remissos. Patet con
sequentia, quia æqualiter meretur, & ex præ-
cedenti determinatione in augmento habitu&#x0169;
habeatur solum respectus ad meritum: ergo si
augetur in Paulo, etiam in Petro: & quia
tangitur eadem difficultas, arguituur quarto,
quia actus in continuatione est meritorius, er-
go quilibet actus quantuncumq; remissus per
continuationem potest peruenire ad meritum
actus intensioris: sed ut dictum est, intensio
fit ratione meriti, ergo per actum remissum
augetur habitus: ut uerbi gratia, si quis habeat
habitum ut octo, eliceat actum ut quatuor, ille
actus per cōtinuationem fit meritorius ut de-
cem: quia cert&#x0169; est, quòd quanto maiori tem-
pore continuatur, tanto magis meritorius: &
cum quilibet actus cōtinuatur, ut est commu-
nis sententia, & experientia docet, uidetur,
quòd quilibet actus remissus augeat habitum.
Dico quòd ista duo argumenta petunt dubi&#x0169;,
An<milestone unit="article" n="25" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_305"/> data etiam opinione quòd habitus non
augeatur per actum remissum, plures actus re-
missi possint augere habitum, uel etiam unus
actus continuatus possit ęquiualere in merito
uni actui intenso. De quo dubio sunt tres opi-
niones. Prima, quòd quandocumq; perueni-
tur ad meritum actus intensi, siue per multi-
plicationem actuum, siue per cōtinuationem<-P>

@@0@<filename:W0013-0525.jpg/>
@@1@<SE525>34 DE AVGMENTO
<-P>unius actus, augetur habitus: quia, sicut di-
ctum est, intentio habitus fit ratione meriti.
ergo siue per multiplicationem actuum remis-
sorum, siue per continuationem unius actus
remissi perueniatur ad æquale meritum unius
actus intensi, augebitur habitus infusus. Sed
contrà, quia uidetur sequi, &#xA759; si per quemlibet
actum quantumuis remissum augetur habitus,
uidetur enim quòd per continuationem sem-
per ueniatur ad meritum actus inte&#x0303;si, maximè
tenendo, sicut uerum est, quòd in quolibet in-
stanti continuationis liberè cōtinuatur. Item,
quia S. Tho. ut allegatum est in 1. dist. 17. dicit,
quòd per multiplicationem actuum remisso-
rum non necessario augetur charitas, & certè
doctores, qui negauerunt intentionem habi-
tuum per actus remissos, nō admisissent, quòd
per continuationem aut multiplicationem ta-
lium actuum augetur habitus: ideo est secunda
opinio, quòd per actus remissos, neq; conti-
nuatos, neque multiplicatos, nunquam auge-
tur charitas: & fortè hæc fuit opinio antiquo-
rum. Sed contrà certum est, quòd per conti-
nuationem uel frequentationem actuum re-
missorum fit aliquis melior, quàm alius per
unicum actum intensum, & inconueniens ui-
detur, quòd qui melior est, non habeat maiora
dona dei, & per consequens maiores uirtutes
infusas: ergo talis multiplicatio uel continua-<-P>

@@0@<filename:W0013-0526.jpg/>
@@1@<SE526>CHARITATIS. 35
<-P>tio actuum sufficit ad intensionem habitus.
Ideo est tertia opinio media, quòd per actus
quidem remissos non augetur habitus, sed ad-
ueniente aliquo actu intenso augetur habitus,
non solum pro illo, sed etiam pro omnibus
præcedentibus quātumcunq; remissis. Sed cer
tè hoc uidetur esse diuinatio, & merè uolunta-
rium. Si enim ratione inte&#x0303;tionis est meritum,
& in præcedentibus actibus remissis fuit suf-
ficiens meritum, comme&#x0303;tum uidetur, &#xA759; opor-
tet expectare aliquem actum, qui per se sit suf-
ficiens ad augendum. S. Tho. ponit exemplum
de guttis cauantibus lapidem, quòd ultima ca-
uat uirtute præcedentium, & ita est de actibus
meritoriis. Vnde uidetur, quòd posito aliquo
actu remisso cum præcedentibus, augetur ha-
bitus, qui tamen per se non sufficeret augere,
sicut est de gutta, quæ cauat lapidem.</P>
<P>&#x00B6; Dubium est quę sit uerior de istis opinioni-
bus. Quòd probabilius mihi uidetur dicam
per propositiones. Prima, contra sententiam
multorum scholasticorum, Meritum<milestone unit="article" n="16" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_306"/> nullo
modo proportionatur intentioni, hoc est, si
dilectio dei est intensa ut tria, est meritoria ut
tria, non oportet quòd dilectio ut quatuor, sit
meritoria ut quatuor. Secunda non<milestone unit="article" n="17" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_307"/> solum
non proportionatur meritum intentioni, sed
nec magna multitudo actu&#x0169; remissor&#x0169; æqui-
ualet uni actui intenso, & perfecto, hoc est,<-P>

@@0@<filename:W0013-0527.jpg/>
@@1@<SE527>36 DE AVGMENTO
<-P>uolo dicere, quòd magis meritoria est una di-
lectio perfecta, quæ sit uerbi gratia ut decem,
quàm ce&#x0303;tum imperfectæ, quarum quælibet sit
ut unum. Probātur ambæ propositiones. quia
difficultas multum facit ad meritum, & diffici-
lius est habere unam dilectionem perfectam,
quàm centum imperfectas. Item quia magis
cōforme est præcepto de dilectione Dei, dili-
gere semel Deum ex magno conatu, quàm te-
pidè & remissè, quia præceptum est ut toto
corde diligamus. Item perfectior est una oratio
cum magna deuotione & attentione, quàm
multæ tepidæ remissæ. Et confirmatur totum
hoc, quia certè in ęstimatione rer&#x0169;, pluris æsti
matur una res perfecta in sua specie, quàm de-
cem imperfectæ, ut patet in margaritis. pretio-
sior enim est adamas magnitudinis auellanæ,
quàm cent&#x0169; adamātes minuti, etiam si omnes
simul sint maioris ponderis, & hoc in omni ge
nere margaritarum. Item in animantibus plu-
ris est equus unus perfectus quàm decem im-
perfecti & inualidi. ita certè est in minoribus.
Maioris precii est unum opus & offici&#x0169; uirtu-
tis perfectę, quàm multa imperfecta & minuta
etiam in eadem specie. Tertia, Idem est dicen-
dum de continuatione: est enim absurda & ri-
dicula calculatio scholasticorum. Vt si quis in
elicione actus mereatur ut decem, &#xA759; in quoli-
bet instanti continuationis tantundem mere-<-P>

@@0@<filename:W0013-0528.jpg/>
@@1@<SE528>CHARITATIS. 37
<-P>tur. dico enim quòd<milestone unit="article" n="18" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_308"/> nisi sit magna continua-
tio & perseuerantia in actu, non duplicatur
meritum. licet possit esse tanta continuatio &
perseuerantia, ut etiā sit maius merit&#x0169; in con-
tinuatione quàm in elicione. Quarta, Quan-
docunque<milestone unit="article" n="19" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_309"/> peruenitur ad merit&#x0169; æquale cum
actu intenso, siue per multiplicationem, siue
per intentionem, sine dubio augetur habitus.
Sed hoc non ita frequenter contingit ut dict&#x0169;
est. Probatur propositio, sicut probatum est,
quia talis est æquè bonus, sicut alius esset per
actum inte&#x0303;sum. ergo habet etiam æquales uir-
tutes. Videtur enim incouueniens, quòd qui
melior, non habet maiorem charitatem. Si er-
go quis fit melior per multiplicationem, aut
continuationem, quàm alius per inte&#x0303;sionem,
ergo habebit maiorem charitatem. Item quia
augme&#x0303;tum est quodammodo præmium, ergo
si est sufficiens merit&#x0169;, erit etiam augmentum.
Item profectò absurdum uidetur, qui habet
charitatem ut centum, & orans per actum me-
ritorium ut quinquaginta, per totum diem
non mereatur augmentum charitatis. Hoc ui-
detur conforme dicto S. Tho. 2. 2. ubi supra,
dice&#x0303;tis, quòd quilibet actus meretur augmen-
tum, licet non statim, sed cùm sufficienter se
disposuerit, uidetur quòd hæc dispositio sit,
quando peruenitur ad meritum æquale cum
actu intenso. Et per hoc patet ad tertium, &<-P>

@@0@<filename:W0013-0529.jpg/>
@@1@<SE529>38 DE AVGMENTO
<-P>quartum argumentum. Quinto arguitur, quia
uidetur sequi ex opinione, &#xA759; quant&#x0169;cunque
quis agat ex toto conatu, nunquam in conti-
nuatione augetur habitus. Consequens uide-
tur incōueniens, scilicet, quòd nihil operetur
ad augmentum habitus, &#xA759; aliquis diu perseue-
ret in bono actu. Sequela autem uidetur pro-
bari, exempli gratia, quòd Petrus habens habi-
tum ut quatuor, eliciat act&#x0169; ut octo, in primo
instanti habitus fiet æqualis actui persupradi-
cta, & actus manebit æqualis (ut supponimus)
in continuatione, & per opinione&#x0303; actus ęqua-
lis non auget habitum. ergo nunquàm in con-
tinuatione augebitur habitus. Dico, iam dict&#x0169;
est, &#xA759; in augmento habituum infusorum habe
tur respectus solum meriti, & in continuatio-
ne poterit perueniri ad maius meritum, quàm
sit latitudo habitus, uel quàm esset meritum
unius actus intensioris, & sic augebitur habi-
tus. Sexto arguitur, Sequitur quòd cæteris pa
ribus esset melioris conditionis qui elicit pri-
mo actum remissum & postea inte&#x0303;sum, quàm
econtrario qui prius elicit actum intensum, &
postea remissum. uerbi gratia, Petrus habens
charitatem ut octo, eliciat primò actum ut
quinque, postea ut decem, per regulam posi-
tam augetur habitus per septem gradus, quia
iam meritum peruenit ad octodecim gradus,
& si contrario eliciat primo actum ut decem,<-P>

@@0@<filename:W0013-0530.jpg/>
@@1@<SE530>CHARITATIS. 39
<-P>& postea ut quinque, solum augetur habitus
per duos gradus. Probatur, quia statim cum
primo eliciat actum ut decem, iam habitus au-
ctus est per duos gradus, scilicet usq; ad dece&#x0303;,
& per actum ut quinque, sequentem non au-
getur habitus. ergo omnino sequitur illatum,
quod ordo ille actuum multum facit ad aug-
mentum, quod uidetur absurdum. Dico
primò fortasse, quòd hoc argumentum & alia
similia ostendunt, quòd nostra opinio non
caret etiam calumnia, nec bene se expedit à du
biis & difficultatibus, & fortasse &#xA759; oportet
ponere aliam opinionem distinctam à tribus
recitatis. Secundo dico, quòd cōsequens non
est maius inconueniens concedere, quàm con
cedere de habitu acquisito. De quo oportet
concedere, &#xA759; si quis habet habitum ut octo,
& eliciat primo actum ut nouem, & postea ut
decem, quilibet actus auget habitum, quia sem
per inuenit habitum remissiorem. Si autem
mutato ordine primo eliciat actum ut decem,
& postea ut nouem, prius quidem auget habi-
tum, sed secundo non, quia inuenit iam habi-
tum intensiorem se. Imo de aliis agentibus na-
turalibus uidetur, quòd oportet simile conce-
dere. Si enim primo adhibeat calefactiuum ut
quatuor, & postea calefactiu&#x0169; ut octo, utrun-
que producit, uel auget calorem. Si autem mu-
tetur ordo, & primo adhibeatur calefactiu&#x0169; ut<-P>

@@0@<filename:W0013-0531.jpg/>
@@1@<SE531>40 DE AVGMENTO
<-P>octo, & postea ut quatuor, nihil facit, ut de-
claratum est: quanquam re uera nō est simile,
quia in habitibus infusis actus remissus & in-
tensus computatur pro non actu quantum ad
meritum, & possunt facere unum augme&#x0303;tum,
quod non potest dici de acquisito. Septimo
arguitur, Quia saltem sequitur, quòd si quis ex
habitu inte&#x0303;so habet solum unum act&#x0169; acquisi-
t&#x0169;, qui etiā per continuatione&#x0303; non perueniat
ad meritum inte&#x0303;sum, sequitur, inquam, quòd
pro illo actu nunquam recipiet augment&#x0169; cha
ritatis, cùm tamen illo actu fiat melior alio,
qui non habet illum actum cæteris paribus.
Dico, omnino consequens uidetur conce-
dendum secundum hanc opinionem, & satis
est quòd augetur gratia. Ex omnibus relin qui-
tur, quòd de augmento gratiæ eadem est opi-<marginalia>Eade&#x0303; est opi|nio S. Tho.|& moderno|rumde aug=|mento gra=|tiæ.</marginalia>
nio nominalium. Primo modernorum & S.
Thom. differunt tamen ab opinione Scot. Se-
cundo relinquitur, quod profecto nō est cer-
tum, sed ualde dubi&#x0169;, quomodo fiat augmen-
tum charitatis, & uirtutum infusarum. Ne-
que mihi per omnia placet etiā opinio S. Tho.
recitata, neque possum ex sententia satisfa-
cere dubiis emergentibus ex illa. Tertio,
uidetur tamen quantum ad hoc probabilius,
quod non per quemlibet actum augetur cha-
ritas. Quarto, posset nihilominus defendi
probabiliter, quòd per quemlibet actum non<-P>

@@0@<filename:W0013-0532.jpg/>
@@1@<SE532>CHARITATIS. 41
<-P>ad modum quidem quo aduersarii putant, sed
ut dicamus, quòd charitas ut decem, augetur
per act&#x0169; ut duodecim, per duos gradus, & per
actum ut sex, per unum gradum, & per actum
ut tria, per dimidium: etiam sic probabili-
ter & demum in hac materia facilius esset mi-
hi dicere quod est falsum, quàm quod est
uerum.</P>
<Z>SECVNDA PARS DE
diminutione Charitatis.</Z>
<P><INI2>I</INI2>N secunda parte relectionis agendum est
de diminutione charitatis. Duobus<milestone unit="article" n="20" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_310"/> au-
tem modis solum imaginari potest aut dispu-
tari, quòd charitas diminuatur. Vno modo
per peccatum ueniale. & secundo, per pec-
catum mortale, ita quòd ratione illius ali-
quis ad minorem charitatem & gratiam resur-
gat, quàm prius habuerat. De primo modo
dubitatur, an<milestone unit="article" n="21 ̋rendition="#asterisk" xml:id="s4013_311"/> per peccatum ueniale dimi-
nuatur charitas uel gratia. Et uidetur quòd
sic, quia quanto crescit offensa, tanto minui-
tur gratia, ut patet in omni uita ciuili. Tanto
enim aliquis cadit à gratia alicuius, quantum
illum offendit. Sed ueniale peccatum est of-
fensa Dei. ergo minuit gratiam.</P>
<P>&#x00B6; In contrarium est, quia sequitur, quòd mul-<-P>

@@0@<filename:W0013-0533.jpg/>
@@1@<SE533>42 DE AVGMENTO
<-P>tiplicatis uenialibus tollerentur gratia & cha-
ritas. omne enim finitum per ablationem fi-
niti consumitur. Dico, opinio est Altisiodo.
celebrata in scholis, quòd peccata uenialia im-
mute&#x0303;t charitatem, quæ impugnatur ab omni-
bus doctoribus tam antiquis quàm moder-
nis. De qua opinione & quæstione dico per
duas propositiones. Prima opinio Altisio.
non tam improbabilis est, sicut solet uideri in
scholis. Probatur, quia pro illa sunt argumen-
ta habentia apparentiam: & argumenta, quæ
solent fieri contra illam, solu&#x0169;tur apparenter.
ergo opinio illa est probabilis. Argumenta
pro illa opinione sunt, primum quod fa-
ctum est non debet uideri ita infirmum. Si
enim non imaginaremur gratiam esse habi-
tum, sed hominem esse gratum Deo per uir-
tutem diuinam, quæ habet illum acceptum,
sicut homo est gratus regi non per aliquem
habitum, facile esset intelligere quomodo
per paruas offensas, licet peccata uenialia, ho-
mo redderetur minus gratus, sicut etiam ho-
mo est minus gratus amico per multiplicatio-
nem etiam leuium offensarum. Et certè si
licet arguere ab humanis ad diuina, non est
dubium, quin hoc sit in usu hominum etiam
bonorum, ut minuatur amicitia per multi-
plicationem etiam leuium offensarum, quæ ta-
men non sufficiunt tollere amicitiam. Nescio<-P>

@@0@<filename:W0013-0534.jpg/>
@@1@<SE534>CHARITATIS. 43
<-P>ergo unde nos diuinamus quòd sumus ita
amici dei & ita grati post infinitam multitudi-
nem peccatorum uenialium?</P>
<P>&#x00B6; Item pro eadem opinione arguitur, quia ex
multiplicatione peccatorum uenialium reddi-
tur homo minus promptus ad actus charita-
tis, & aliarum uirtutum: minuunt enim fer-
uorem charitatis, ut doctores concedunt. Si-
gnum est ergo, quòd habitus est minor. Maior
enim habitus maiorem feruorem facit, & ma-
iorem promptitudinem, & firmitatem, cuius
contrarium experiuntur, qui habent consue-
tudinem peccādi uenialiter. Ad argumentum
in contrarium, quando argumentatur, sequi-
tur quòd per multiplicatione&#x0303; uenialium tan-
dem tolleretur charitas & gratia: aliqui dic&#x0169;t,
quòd quando gratia peruenit ad illum grad&#x0169;,
qui possit tolli per un&#x0169; ueniale, iam id ueniale
fit mortale ex illa circunstantia.</P>
<P>&#x00B6; Contra hoc est argumentum, quia quilibet
inuincibiliter ignorat illam circunstantiam.
Nullus enim potest scire quando gratia est in
tali statu. Item oportet confiteri de tali mor-
tali peccato, quod non est dubium, quin ue-
niretur in multis, qui cauentes à mortalibus,
tamen habe&#x0303;t magnam consuetudinem uenia-
lium. Nullus autem hactenus inuentus est, qui
de hoc cōfiteretur, nec deberet, nec quisquam
tale consilium dedit, ergo.</P>

@@0@<filename:W0013-0535.jpg/>
@@1@<SE535>44 DE AVGMENTO
<P>&#x00B6; Item arguitur, quia peccat&#x0169; mortale, quod
tollit gratiam, nō est grauius mortaliter seipso
sine tali circunstantia. Occidere enim homine&#x0303;
in eo qui erat in gratia, nō est grauius, uel sal-
tem non est grauius moraliter, quàm in eo,
qui est extra gratiam: ergo per hoc, quòd men-
dacium tolleret gratiam, nō mutaret speciem,
nec esset infinit&#x0169; grauius. Item arguitur. Præ-
supponitur unum falsissimum, quòd aliquis
teneatur ad conseruationem gratię ex speciali
præcepto: quod non est uerum. Qui enim est
in gratia, & adulterat, non peccat contra duo
præcepta, sed solum contra præceptum non
adulterandi. Et ideo alii aliter respondent, &#xA759;
secundum peccatum, etiam si sit æquale cum
primo, non tantum tollit sicut primum, sed
solum proportionabiliter, puta si prim&#x0169; tollit
unum gradum, secundum tollit dimidium, &
tertium quartam partem gradus. Et sic conse-
quenter clarum est, quòd si ita fieret, etiam si
in infinitum multiplicarentur peccata, nun-
quàm omnino tolleretur gratia. Sed isti nul-
lam rationem afferunt, quare secundum pec-
catum non auferat tantum sicut primum, nisi
solum, quia sequitur inconueniens: quod non
est satisfacere ad argumenta, & uidetur uolun-
taria solutio. Et ideo aliter dico etiam, quòd
<milestone unit="article" n="22" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_312"/> nullum peccatum ueniale potest tollere gra-
tiam, dato quòd quilibet tollat partem gratiæ.<-P>

@@0@<filename:W0013-0536.jpg/>
@@1@<SE536>CHARITATIS. 45
<-P>Et ratio est, quia sicut augmentum gratię est
quodammodo præmi&#x0169;, ita diminutio est p&#x0153;-
na. Si autem aliquod ueniale omnino tolleret
gratiam, id puniretur plus quàm omnia uenia-
lia præcedentia. Manifestum est enim, quòd
maius malum & grauior p&#x0153;na est priuari uno
gradu gratiæ apud eum, qui solum habet illum
gradum, quàm priuari centum gradibus apud
illum, qui habet ducentos. Peius est enim ca-
dere à gratia, quàm cum gratia uenire ad mi-
nimum. Et si diceremus, quòd si quis habet
decem gradus gratiæ, per peccatum ueniale
perdit unum gradum, & per alia uenalia mul-
tiplicata possunt perdi nouem: sed cùm ueni-
tur ad decem, nullum ueniale, nec quęcumque
uenialia possunt tollere totum illum gradum,
sed poterit tollere uel dimidium uel tres par-
tes. Nec hoc est uoluntarie dictum. Quia gra-
uius est habenti unum gradum perdere dimi-
dium, quàm habenti centum perdere decem:
sicut & maior p&#x0153;na est habenti decem aureos
perdere omnes, quàm habenti mille perdere
uiginti: & grauius est habenti decem perdere
uouem, quàm habenti centum perdere quin-
quaginta, & hoc modo possemus elabi ex ar-
gumento. Si hoc non placet, posset aliter dici,
quòd uenialia possibilia in tota uita unius ho-
minis, sunt certa, & determinata, cùm sit cer-
tum tempus, & per consequens quamuis pos-<-P>

@@0@<filename:W0013-0537.jpg/>
@@1@<SE537>46 DE AVGMENTO
<-P>set esse immensa multiplicata, est tamen certa,
est em&#x0303; aliquis determinatus numerus actuum,
quos potest aliquis habere in una hora, & per
consequens etiam in tota uita, quæ constat ex
finitis horis. Hoc supposito ego dicere&#x0303;, quòd
minima gratia, utputa baptismalis, uel quæ-
cunq; alia habet plures partes quàm sunt pec-
cata possibilia in tota hominis uita, & unum
peccatum ueniale nō potest tollere nisi unam
particulam ex illis. Vt si dicamus, quòd ue-
nialia possibilia sunt decies centum mille, di-
co quòd quæcumq; gratia ad minus habet de-
cies cent&#x0169; mille gradus, aut particulas, & quod
libet ueniale potest tollere unam particulam,
& sic patet quòd nunquàm peruenietur ad ul-
timum. Neque hoc esset tam absurdum. Et si
nec hoc quidem satis faceret, dicerem adhuc,
quòd si quis diu uiuit in gratia, & non peccat
mortaliter, dato quòd cōmittat multa uenia-
lia, impossibile est, quin sæpe mereatur & au-
geat gratiam, & sic etiam si uenialia diminuāt
charitatem ex alia parte, augebitur plus quàm
minuetur. Et iterum euadimus illud inconue-
niens, quod argumentum petebat. Et potest
confirmari totum hoc. Quia temperantia ac-
quisita, & aliæ uirtutes minuuntur per peccata
uenialia contraria illis uirtutibus, & tamen
n&#x0169;quam possunt taliter corrumpere uirtutem.
Si enim quis semel habeat uirtutem temperā-<-P>

@@0@<filename:W0013-0538.jpg/>
@@1@<SE538>CHARITATIS. 47
<-P>tiæ, quantumcumq; ostendat uenialiter in ma
teria temperantiæ, nunquam desinet esse tem-
peratus, & sic posset defendi sententia Altisio-
dorensis.</P>
<P>&#x00B6; Sed hoc non obstante est secunda proposi-
tio. Opinio communis, & contra Altisio. est
longè probabilior, & quantum ego puto, ue-
rior. Et præter argumenta communia contra
Altisio. argumentor sic contra illum, quia se-
quitur, quòd charitas simul augetur & dimi-
nuitur, quia potest quis mereri, & peccare ue-
nialiter simul, ut certum est: conseque&#x0303;s autem
uidetur non solum falsum, sed impossibile, &
malè intelligibile. Quoniam potest esse, quòd
qualitas non extensa pro eodem instanti au-
geatur & diminuatur. Et confirmatur, quia si
charitas sit ut decem, & peccet quis uenialiter
peccato, quo meretur perdere un&#x0169; gradum, &
mereatur augmentum unius gradus, hic nulla
mutatio fiet in charitate, sed manebit ut dece&#x0303;,
sicut prius erat, quod uidetur ridiculum dice-
re, quòd mereatur quis augmentum, & non
detur ei. Item quia quæro si postea remittitur
ueniale, an restituatur gradus gratiæ amissus,
necne: si dicas quòd sic, frustra ergo fingimus
illam diminutionem, cùm oporteat concede-
re, quòd quando remittuntur uenialia, iterum
reditur ad pristin&#x0169; statum. Si aute&#x0303; neges con-
trà, quia non debent esse peioris conditionis<-P>

@@0@<filename:W0013-0539.jpg/>
@@1@<SE539>48 DE TEMPERANTIA.
<-P>uenialia, quàm mortalia. Respondeo, per p&#x0153;-
nitentiam redit homo ad pristinum statum,
& restituitur amissa gratia, ergo multo magis
per p&#x0153;nitentiam uenialium restituetur amissa
gratia per uenialia. Et confirmatur, quia cùm
uenialia remittuntur, & per quodlibet sacra-
mentum, & per dilectionem Dei semper per-
seuerans in gratia recuperaret totam gratiam
amissam ratione uenialium, & sic illa diminu-
tio est uana & ficta. & ista sint satis de primo
modo diminutionis: de secundo autem, quia
nunc nō uacat, aliâs disputabimus. Et ista suf-
ficiant pro hac relectione.</P>
<Z><A+1>REVERENDI PA-</A+1>
TRIS F. FRANCISCI
<A-1>à Victoria Relectio de Temperan-
tia in secunda secundæ
S. Thomæ.</A-1>
{7*}
Locus relegendus Gen. 9.
Omne, quod mouetur, & uiuit, erit
uobis in cibum. Quæst. 1.
<A-1>SVMMA.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Vitam suam propriam quòd quilibet teneatur con=
seruare per alimentum, probatur.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>2 Cibi, aut alimenti nullum genus fuisse, aut esse prohi=
bitum homini iure naturali, ostenditur.</A-1></negEZ>

@@0@<filename:W0013-0540.jpg/>
@@1@<SE540>DE TEMPERANTIA. 49
<P><A-1>3 Carnium usus, utrum ante diluuium esset concessus.</A-1></P>
<negEZ><A-1>4 Condimentis, & artificio, an liceat uti ad edendum
cibos suauiores.</A-1></negEZ>
<P><A-1>5 Carnibus humanis an uesci liceat.</A-1></P>
<negEZ><A-1>6 Carnibus uesci humanis, an in extrema neceßitate li=
ceat.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>7 Sacrificare homines deo, ut faciunt barbari, quòd sit
& iure diuino, & naturali prohibitum.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>8 Abstinere perpetuò à certo genere alimentor&#x0169;, etiam
in extrema neceßitate, utr&#x0169; sit laudabile Cartusiensi,
quòd etiam secluso scandalo non uideatur illicitum
in extrema neceßitate abstinere à carnibus.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>10 Cartusiensi an liceret in casu neceßitatis extremæ
carnes comedere.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>11 Vitam reddere breuiorem per abstinentiam, utrum
liceat.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>12 Vitam per abstinentiam ex intentione reddere bre=
uiorem, quòd non liceat.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>13 Vitam quantum quis per alimenta poßit protelare,
quòd non teneatur.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>14 Vti alimentis, quibus uita breuior reddatur, quando
non esset peccatum.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>15 Vti quis singulari inedia, & cibo nocuo, quando non
excusaretur à mortali peccato.</A-1></negEZ>
<P><INI4>A</INI4>N sit licitum uesci carnibus huma-
nis? & uidetur quòd sic, primò ex
loco citato, ubi nulla fit exceptio,
& saltem uidetur, &#xA759; non sit morta-
le, quia non est contra charitatem Dei uel pro
ximi. Secundo, quia nunquam legimus prohi-
bitum saltem lege & iure diuino. Tertiò, quia<-P>

@@0@<filename:W0013-0541.jpg/>
@@1@<SE541>50 DE TEMPERANTIA.
<-P>medici utuntur in pharmacis carnibus huma-
nis, quas uocant carnemomia. ergo in con-
trarium est ius gentium, apud quas semper fuit<marginalia>Aristot.</marginalia>
abominabile. Item Aristo. 7. Ethic. dicit, quòd
est feritas, uesci carnibus humanis. Duabus
partibus circa materiam temperantiæ præsens
quæstio absoluetur. Prima, utrum homo te-
neatur conseruare seipsum per alimentum. Se-
cunda, An teneatur homo conseruare speciem
per usum matrimonii. Circa primam partem
quær&#x0169;tur nouem. Primo, An teneatur absolu-
tè, & quo iure. Secundo, Vtrum liceat uti o-
mnibus alimentis absolutè, excepta carne hu-
mana. Tertio, An liceat humana carne uti in
alimentum. Quarto, An liceat sacrificare ho-
mines. Quinto, Vtrum hac ratione liceat bar-
baros debellare. Sexto, An liceat perpetuo
abstinere ab aliquibus alimentis extra extre-
mam necessitatem. Septimo, An liceat abbre-
uiare uitam per abstinentiam. Octauo, An
in extrema necessitate liceat abstinere à certo
genere alimentorum. Nono, An ecclesia po-
tuerit prohibere certum genus ciborum &
alimentorum. Circa secundam partem quær&#x0169;-
tur tria. Primo quæritur, An aliquando fuerit
in præcepto dare operam liberis. Secundo,
Vtrum nunc sit in præcepto. Tertio, Vtrum
si omnino esset peritura progenies hominum,
tenerentur homines dare operam liberis, non<-P>

@@0@<filename:W0013-0542.jpg/>
@@1@<SE542>DE TEMPERANTIA. 51
<-P>obstante uoto, aut aliis impedimentis consan-
guinitatis. De primo, utrum homo teneretur
seruare se per alimentum. Videtur quòd non,
quia aliàs ægrotus, qui fastidio ciborum non
comederet, damnaretur de mortali. Item ea-
dem ratione teneretur sumere pharmacum.
conseque&#x0303;s est falsum iuxta illud Agathæ, Me-
dicinam carnalem corpori meo nunquam ex-
hibui. & est inter epistolas Hieronymi ad hoc
propositio quædam. Imo nationes sunt, quę
nō utuntur pharmacis. Et Cato uidetur con-
demnare usum medicorum apud Plin. lib. 29.<marginalia>Plin.</marginalia>
c. 1. Et prim&#x0169; medicum Romam uenisse anno
ab urbe condita 535. Item condemnato ad
mortem per iudicem licet non comedere, quia
condemnatus ad carcerem, uel ad mortem,
non tenetur fugere. Respondetur, & sit pri-
ma propositio, Quilibet<milestone unit="article" n="1" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_313"/> tenetur conseruare
propriam uitam per alimentum. Probatur pri-
mo, facere contra inclinationem, est illicitum:
sed conseruari uescendo est inclinatio natura-
lis. ergo non conseruare se est illicitum. Maior
probatur, quia inclinatio naturalis, uel sequi-
tur ex iure naturali, uel econtrario. ius natura-
le oritur ex inclinatione naturali, & siue hoc,
siue illud sit facere contra inclinationem, est
facere contra ius naturale: hoc autem est illici-
tum: ergo. Maior probatur, quia omnia ani-
malia naturaliter inclinantur ad utendum ali-<-P>

@@0@<filename:W0013-0543.jpg/>
@@1@<SE543>52 DE TEMPERANTIA.
<-P>mentis, & inclinatio naturalis est, quam non
usus, aut ratio, sed natura impressit. Sicut
ius naturale est, quod natura omnia animalia
docuit. Institut. de iustitia & iure. §. ius na-
turale. &. ff. eodem titulo, leg. ius naturale.
Et confirmatur, quia hoc modo probamus
multa alia esse illicita, sicut probamus quòd
grauius peccant parentes, si odio habent libe-
ros, uel etiam frater fratre&#x0303;, aut consanguineus
consanguineum, quia est contra naturalem in-
clinationem. Secundo, quilibet tenetur dili-
gere seipsum, sed non conseruando uitā suam
facit contra dilectionem sui. ergo illud est illi-
citum. Maior probatur, quia est præceptum
diligere proximum sicut se ipsum. Matth. 22.<marginalia>Matt. 22.</marginalia>
Si ergo non teneretur homo diligere se, ergo
nec proximum. Tertio, qui non utitur alimen-
to necessario ad conseruationem uitæ, interfi-
cit se ipsum: Sed interficere se ipsum est illici-
tum. ergo maior patet, quia non pascere pro-
ximum te&#x0303;pore necessitatis, est occidere illum,
iuxta illud Ambrosii, Pasce fame morientem,<marginalia>Ambrosi.</marginalia>
si non pauisti, occidisti. libro de officiis. & ha-
betur distin. 89. Minor autem patet, quia ut
Augu. dicit in de ciuitate Dei, Qui dixit, non<marginalia>Augustin.</marginalia>
occides, non excepit se ipsum. Vnde cum oc-
cidere se ipsum, sit occidere hominem, est illi-
citum. Item Hieronymus, Nihil interest quo<marginalia>Hierony.</marginalia>
pacto te interimas: quia de rapina holocau-<-P>

@@0@<filename:W0013-0544.jpg/>
@@1@<SE544>DE TEMPERANTIA. 53
<-P>stum offert, qui vel ciborum nimia egestate,
uel manducandi penuria immoderatè corpus
affligit. Et S. Thom. 1. parte. quęst. 97. art. 3. ad<marginalia>S. Thom.</marginalia>
3. dicit quòd Adam etiam peccasset, si nō sum-
psisset cibum necessarium. Ad argumenta in
contrarium ad primum dico, primo, quòd si
uoluntariè quis abstineret se à cibo, ut legimus
apud Valerium, & Plinium de aliquibus apud
gentiles, non est dubitandum, quin peccarent
mortaliter, quamuis illi simul cum aliis errori-
bus putarent illud esse laudabile. Secundo di-
co, quòd si ægrotus potest sumere cibum, uel
alimentum cum aliqua spe uitæ, quòd tenetur
sumere cibum, sicut teneretur dare ægrotanti.
Tertio dico, quòd si animi deiectio tanta est,
& appetitiuæ uirtutis tanta consternatio, ut
non nisi per summ&#x0169; laborem, & quasi crucia-
tum quendam ægrotus possit sumere cibum,
iam reputatur quædam impossibilitas, & ideo
excusatur, salte&#x0303; à mortali, maximè ubi est exi-
gua spes uitæ, aut nulla. Ad confirmationem
respondetur. Primo, quòd non est simile de
pharmaco, & alimento. Alimentum enim per
se est medium ordinatum ad uitam animalis, &
naturale, non autem pharmacum: nec tenetur
homo adhibere omnia media possibilia ad con
seruandam uitam, sed media per se ad hoc or-
dinata. Secundo etiam dicimus, quòd aliud est
mori exdefectu alimenti, quod imputaretur<-P>

@@0@<filename:W0013-0545.jpg/>
@@1@<SE545>54 DE TEMPERANTIA.
<-P>homini, & esset mors uiolenta: aliud ex ui
morbi naturaliter ingruentis. & sic non co-
medere, esset se interficere: non sumere autem
pharmacum, esset nō impedire mortem aliun-
de imminentem, ad quod non semper homo
tenetur. constat enim quòd aliquando pos-
set quis licitè defendere uitam suam, & non
tenetur: & aliud est non protelare uitam, &
aliud abrumpere. Sec&#x0169;dum semper est licitum,
non autem primum. Ideo dicimus, &#xA759; si quis
haberet certitudinem moraliter, &#xA759; per phar-
macum reciperet incolumitatem, sine phar-
maco autem moreretur, non uidetur profectò
excusari à mortali: quia si non daret pharma-
cum proximo sic ægrotanti, peccaret mortali-
ter, & medicina per se etiam ordinata est ad
salutem à natura. sed quia hoc uix potest esse
certum, ideo non sunt damnandi de mortali,
qui in uniuersum decreuerunt abstinere à phar
macis, licet non sit laudabile, c&#x0169; creauerit deus
medicinam propter necessitatem, ut ait Salo-
mon. De secundo, Vtrum liceat omnibus
alimentis uti, & loquimur in genere exceptis
carnibus humanis. Primo uidetur quòd non,
ut ex ueteri lege, ubi prohibentur multa, ut pa
tet Leui. 11. tam ex animantibus, quàm aquati-
libus & uolatilibus. Nec satis est dicere quòd
erant præcepta cęremonialia. Quorsum enim
attinebat prohibere tam multas species qua-<-P>

@@0@<filename:W0013-0546.jpg/>
@@1@<SE546>DE TEMPERANTIA. 55
<-P>drupedum, uolucrum, & piscium? Nec ui-
dentur habere aliquod mysterium, saltem o-
mnia, sed uidentur pręcepta moralia. ergo non
cessauerunt: cæremonialia enim pertinebāt ad
cultum Dei, Exod. 18. Item Genes. 9. uidetur<marginalia>Exod. 18.</marginalia>
primo concessus usus animalium. ergo saltem<marginalia>Genes. 9.</marginalia>
antea erat prohibitus. Et Gen. 1. dicitur, Ecce<marginalia>Genes. 1.</marginalia>
dedi uobis omnem herbam afferentem semen.
ubi nihil habetur de animalibus, ergo saltem
ante diluuium non licuit uti omnibus. Item
post legem euangelicam, Act. 15. interdictum<marginalia>Act. 15.</marginalia>
est etiam his, qui crediderunt ex gentibus, ut
abstinerent se à suffocato & sanguine. ergo sal-
tem non licet uesci suffocato & sanguine. In
contrarium est locus propositus pro themate
relectionis, & ibidem legitur, Omnes pisces
maris manui uestræ traditi sunt, quia olera ui-
rentia tradidi uobis omnia.</P>
<P>&#x00B6; Respondetur, & sit prima propositio, Null&#x0169;
<milestone unit="article" n="2" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_314"/> cibi, aut alimenti genus fuit, aut est prohibi-
tum homini iure naturali. Probatur, quia o-
mnia sunt propter homine&#x0303;, iuxta illud, Omnia
subiecisti sub pedibus eius, oues, & boues, &c.
Sed homo nō potest uti maiori parte illorum,
nisi in alimentum. ergo nihil est prohibitum.
Et confirmatur ex illo Gen. 1. Dominamini<marginalia>Genes. 1.</marginalia>
piscibus maris, & uolatilibus cæli, & uniuersis
animantibus, quæ mouentur super terram. Sed
dominium est ius assumendi aliquid in suam<-P>

@@0@<filename:W0013-0547.jpg/>
@@1@<SE547>56 DE TEMPERANTIA.
<-P>facultatem, sed homo non potest uti multis
animantibus nisi in aliment&#x0169;. ergo. Secundo,
Quod est prohibitum iure naturali, potest co-
gnosci ratione naturali: sed nulla ratione na-
turali potest cognosci, &#xA759; sit aliquod alimen-
tum prohibitum. ergo. Tertio, Deus, & na-
tura nihil faciunt frustra, sed essent frustra ani-
malia, si non liceret uesci illis. ergo. Quarto, ut
ait S. Thom. 1. part. quæst. 96. art. 1. Omnia ani-<marginalia>S. Thom.</marginalia>
malia sunt naturaliter subdita homini. Pro-
batur, nam imperfectiora cadunt in usum per-
fectiorum, sicut materia est propter formam
& plantæ propter bruta. ergo bruta propter
homines. Vnde philosophus 1. Politic. infert,<marginalia>Aristotel.</marginalia>
quòd uenatio syluestrium animalium est iust$unclear,
& naturalis, quia per eam uendicat sibi hono
quod est naturaliter suum: & maiori ratione
est dominus homo aliarum rerum. Dicitur
enim Gen. 1. Faciamus hominem, ut præsit<marginalia>Genesis 1.</marginalia>
uniuersæ creaturæ. Et confirmatur 1. Tim. 4.<marginalia>1. Tim. 4.</marginalia>
Omnis creatio dei bona est, & nihil reiicien-
dum quod cum gratiarum actione percipitur.
Moralia autem pręcepta non cessauerunt. ergo
non est de iure naturali prohibit&#xA770; aliquis esus.
Vnde S. Tho. 1. 2. q. 102. art. 6. ad prim&#x0169; ait, nul-
la genera cibor&#x0169; immunda sunt imm&#x0169;ditia cul<marginalia>S. Thom.</marginalia>
pę ex natura sua. Vnde Mat. 15. Nō quod intrat<marginalia>Matt. 15.</marginalia>
in os, coinquinat hominem &c. & Actu&#x0169; 10.<marginalia>Act. 10.</marginalia>
cùm Petrus uidisset linte&#x0169;, in quo erāt omnia<-P>

@@0@<filename:W0013-0548.jpg/>
@@1@<SE548>DE TEMPERANTIA. 57
<-P>quadrupedia, & serpentia terræ, audiuit, Occi-
de, & manduca. Et cum respondisset Petrus,
Absit à me domine, quia nùquam manducaui
commune, & imm&#x0169;dum: facta est uox ad eum,
Quod Deus purificauit, tu commune non di-
xeris. Item August. contra Faustum libro 6.
Nihil est immundum ex natura sua. & disputat<marginalia>August.</marginalia>
hoc ad longum contra Manichæos, c. 15. citās
illud, Omnia munda mundis. tit. 1. & uerba
Aug. libro 6. contra Faustum. c. 8. ad hoc sunt,
Omnis creatura Dei bona est, omnia enim
quæ naturaliter sunt, in ordine suo bona sunt,
& nemo in eis peccat. Manichæi autem car-
nes omnes immundas dicebant, & habere ani
mas humanas.</P>
<P>&#x00B6; Ad argumenta in contrarium, Ad primum
dico, quòd omnia illa præcepta computantur
inter cęremonialia, ut patet ex S. Th. 1. 2. q. 101.
art. 1. Et ad rationem in contrarium respon-
det S. Tho. ibidem. Ad primum, quòd ad cul-
tum diuinum, non solum spectant sacramen-
ta, & huiusmodi alia, quæ immediatè ad De&#x0169;
ordinantur, sed etiam debita præparatio colen
tium Deum ad cultum ipsius, quod fit per cer-
tam rationem etiam cibi & potus. Sicut etiam
ecclesiastica ieiunia in profestis sanctor&#x0169;, spe-
ctant ad cultum diuinum. Omnes autem cibi,
qui prohibebantur Iudæis, habent aliquem
modum corruptionis & immunditiæ, sicut<-P>

@@0@<filename:W0013-0549.jpg/>
@@1@<SE549>58 DE TEMPERANTIA.
<-P>S. Tho. eleganter declarat ibide&#x0303;, & q. 102. ar. 6.
præter hoc, quòd in multis obseruantiis cibo-
rum etiam continebatur figura & mysterium
Christi, & sacramentorum eius. Vel etiam po-
test dici, quòd erant præcepta iudicilia, quia
spectabant ad bonam gubernationem populi.</P>
<P>&#x00B6; Ad aliud, quod est maius dubium, augetur
dubium, quia illa obseruantia perseuerauit in
ecclesia non solum tempore apostolorum, sed
etiam multò pòst. Erat enim temporibus Ter-
tulliani, ut patet in apolog. c. 9. & in Synodo<marginalia>Synodus</marginalia>
Gangrens. & habetur dis. 30. inter errores illic<marginalia>Gangr.</marginalia>
damnatos. Sichabetur, Siquis carnem man-
ducantem ex fide cum religione pręter sangui-
nem, & idolo immolatum, & suffocat&#x0169; credi-
derit condemnatum, anathema sit. Et idem
Rabanus in p&#x0153;nitentiario, & quotquot ante
quadringentos annos fuerunt: imò aiunt Grę-
cos hodie obseruare, & abstinere se à sangui-
ne, & suffocato. Ad hoc respondet S. Tho. 1. 2.
q. 103. art. 40. ad 3. quòd hæc sunt prohibita,
nō ad obseruantiam legalium, sed ut ab initio
posset cōualescere unio Gentilium, & Iudęo-
rum. Iudæis enim propter antiquam con-
suetudinem sanguis & suffocatum erant abo-
minabilia, & ideo interdicta sunt Gentilibus:
sed cessante causa, cessauit effectus, adueniente
lege libertatis, & luce euangelica, nihil est reij-
ciendum, quod cum gratiarum actione recipi-<-P>

@@0@<filename:W0013-0550.jpg/>
@@1@<SE550>DE TEMPERANTIA. 59
<-P>tur. 1. Timoth. 4. Idem dicitur 4. d. 1. q. 2. art. 1.
Item super Marc. c. 15. Licet antiqui dixerint,
inquit, quòd ab his abstinendum est, quia im-
munda sunt. Vnde S. Tho. bene uiderat Ter-
tullian&#x0169;, & concilium Gangren, & Rabanum:
hos enim intelligit per antiquos. Ex quo se-
quitur, quòd illud fuit præcept&#x0169; iuris aposto-
lici, non diuini. Sed quæritur, quando cessa-
uit obligare. Respondetur, primò. Per con-
trariam consuetudinem potuit abrogari, quia
est præceptum humanum, quod per contra-
riam consuetudine&#x0303; potest abrogari, ut patet ex
S. Tho. 1. 2. q. 97. art. 3. & Doct. in c. 1. de treug.
& pac. & c. fin. de consuetudine. & in l. de qui-
bus. ff. de legibus. Vnde cùm iam abhinc qua-
dringentis annis sit consuetudo in cōtrarium,
abrogatum est illud pręceptum. Ex quo sequi-
tur, quòd si adhuc apud Gręcos durat consue-
tudo abstinendi à suffocato & sanguine, non
essetlicit&#x0169; apud illos frangere illud præceptum
apostolorum. Dico si sola consuetudine abla-
tum est præceptum. Hoc est probabile, sicut in
nostra ecclesia fuisset peccatum ante sexcentos
annos. Et ideo potest dici secundò, & melius,
quòd cessante in uniuersum ratione legis po-
sitiuæ, cessat uis legis, etiam sine alia abroga-
tione legis, nec spectata consuetudine: quia
ipso facto, quòd lex est inutilis, nō habet uim
obligandi: quia si à principio legis ita fuisset<-P>

@@0@<filename:W0013-0551.jpg/>
@@1@<SE551>60 DE TEMPERANTIA.
<-P>irrationabilis, & per consequens nec obliga-
toria, maximè cùm esset onerosa. Sic autem est
in proposito. Tota enim ratio legis illius fuit
societas, & communicatio cōuersorum ex Iu-
daismo, & gentilitate, quæ iam nulla est. Vnde
sequitur, quòd non solum iam inducta con-
suetudo in ecclesia, sed ante omnem consue-
tudinem licebat uesci sanguine & suffocato,
dummodo intelligeretur causam cessasse, &
ideo S. Tho. ubi suprà, non fundat facultatem
uescendi illis in consuetudine, sed in eo, quòd
causa legis omnino cessauit. Sicut si in tempo-
re belli fiat aliqua lex, quæ pro illo tempore est
necessaria, cessante bello, etiā ipso facto cessat
lex, etiam si nō exprimatur in lege. imò puto,
quòd tempore aposto lorum nō seruaretur illa
lex ubiq;, sed solum ubi erat necessaria ad illam
communicationem utriusq; populi. Fortè ue-
rum est, sed nescio cùm durauerit tandiu, pòst
etiam ubi non erant Iudæi. Sed etiam facit,
quod 1. Corinth. 10. dicitur, Omne quod in<marginalia>1. Cor. 10.</marginalia>
macello uænit, manducate, nihil interogan-
tes propter conscientiam. Et si quis uocat uos
infideli&#x0169; ad c&#x0153;nam, & uultis ire, omne quod
uobis apponitur, manducate, nihil interro-
gantes propter conscientiam. Et quòd illa fue-
rit causa illius præcepti, patet: quia eodem con
textu habetur, ut abstineatis uos ab immolato,
similiter & sanguine, & suffocato. Sed tota ra-<-P>

@@0@<filename:W0013-0552.jpg/>
@@1@<SE552>DE TEMPERANTIA. 61
<-P>tio quare prohibebatur comedere immolat&#x0169;,
erat propter conscientias aliorum, non autem
quòd de se aliquid mali cōtineret, ut patet per
Apostol. 1. ad Corintli. 8. ergo idem dicendum
est de suffocato & sanguine. Et ex eodem pa-
tet, quòd etiam te&#x0303;pore apostolorum licuisset
gentibus extra communionem Iudæorum ui-
uentibus, comedere suffocatum, & sanguine&#x0303;,
quia non obstante interdicto de idolothyto,
licebat sine scandalo comedere idolothytum,
ut patet ex uerbis Apostoli 1. Corint. 8. De his<marginalia>1. Cor. 8.</marginalia>
autem, quæ idolis sacrificantur, scimus quia
omnes scientiam habemus. & infrà, Quidam
autem cum conscientia usque nunc, quasi
idolothytum manducant, & conscientia ipso-
rum cum sit infirma, polluitur. esca autem nos
non cōme&#x0303;dat Deo. Videte aute&#x0303; ne hæc lice&#x0303;tia
uestra offendiculum fiat infirmo. Si enim quis
uiderit eum, qui habet scientiam in idolo re-
cumbentem, nónne conscientia eius cùm sit
infirma, ædificabitur ad manducandum ido-
lothyta, & peribit infirmus in tua conscientia
frater, propter quem Christus est mortuus?
Sic autem peccantes in fratres, & percutientes
conscientiam eorum infirmam in Christum
peccatis. Ex quibus uerbis manifestè patet, &#xA759;
uesci immolatis, nō erat illicitum, nisi propter
scandalum infirmorum: ergo eadem ratione
ibi non erat opus abstinere à suffocato. Sed li-<-P>

@@0@<filename:W0013-0553.jpg/>
@@1@<SE553>62 DE TEMPERANTIA.
<-P>cet illud uideatur probabile, tamen etiam po-
test dici, quòd non est simile de idolothyto, &
suffocato, & sanguine: quia idolothytum pro-
hibitum est solum propter scandalum, & ideo
ubi non erat scandalum, non erat opus illa ab-
stinentia, sed de suffocato alia fuit ratio, scili-
cet ut conualesceret amicitia inter utrunq; po
pulum: & quòd licet illa fuerit ratio, tamen
mandatum fuit absolutum, & sic non est simi-
le. Et præterea posset quis respondere, quòd
cùm Paulus scripsit epistolam illam, non erat
facta prohibitio, cùm concilium illud fuerit
quindecim annos saltem post passione&#x0303; Chri-
sti, sed ratio temporum non consentit, & pro
certo epistola fuit posterior concilio. Sed po-
test aliter probari, quòd non fuerint propter
rationem scandali prohibita: quia eadem ra-
tione prohibita fuissent alia legalia: ergo alia
fuit ratio, ut arguit Altisiodor. lib. 4. in propria
quæstione de suffocato & sanguine, dicens, &#xA759;
ad literam illud præceptum non fuit de suffo-
cato in illo sensu, sed ne occiderent homines,
id est, ne suffocarent minus potentes, & ne
effunderent sanguinem humanum. Sed hoc est
contra omnes doctores. Et Hieronymus ex-
pressè super illud Ezechiel. 44. Omne morti-<marginalia>Ezech.</marginalia>
cinum, & captum à bestia de pecoribus, & aui
bus, non comedent sacerdotes: ait, ne come-
deret illud, cuius sanguis effusus non est, quod<-P>

@@0@<filename:W0013-0554.jpg/>
@@1@<SE554>DE TEMPERANTIA. 63
<-P>epistola Apostolorum decreuerat. Sed contrà
arguit Altisiod. & bene. Quia si illud præcept&#x0169;
erat cæremoniale, contrà, quia beatus Petrus
in illo concilio dixit, Quid tentatis imponere
iugum super ceruices discipulorum, quod nec
nos, nec patres nostri potuerunt portare? Sed
per gratiam domini nostri Iesu Christi credi-
mus saluari, que&#x0303;admodum & illi. Actuum 15.<marginalia>Act. 15</marginalia>
Ex quo patet, quòd sententia Petri fuit, quòd
non imponerentur illis cęremonialia. Et Ia-
cobus ibidem dicit, Ego iudico non quietari
eos, qui ex Gentibus cōuertuntur ad De&#x0169;. Et
aliter potest argui, quia profectò si sol&#x0169; illud
præcept&#x0169; erat eis impositum, quia Iudæi abo-
minabantur suffocatum, & sanguinem, & ut
possent simul conuiuere Iudæi & Gentiles, &
multo magis abominabantur carnes suillas, de
quibus tamen nihil prohibetur, non ergo ui-
detur illa causa: sed certè, quòd liceret. Et Cli-
touæus in antilo. lib. c. 21. ubi dicit, quòd non
peccabant comedentes de immolatis, nisi esus
māducatio generaret aliis scandalum: imò ita
dicit S. Tho. 1. art. 10. & 8. & etiam ex Aposto-<marginalia>S. Thom.</marginalia>
lo ad Rom. 14. ubi per totum capitulum sine
exceptione uidetur diffinire, quòd nihil est im
mund&#x0169; nisi ex conscientia, uel scandalo. Con-
fido, inquit, in domino Iesu, quòd nihil com-
mune per ipsum, nisi ei, qui existimat, quid
commune esse, illi commune est. Et S. Tho. di-<-P>

@@0@<filename:W0013-0555.jpg/>
@@1@<SE555>64 DE TEMPERANTIA.
<-P>cit illic nihil esse prohibitum. Est etiam deter-
minatio expressa in concilio Flore&#x0303;tino, quod
uide in doctrina quæ ibi datur Armeniis, ubi
sic legitur, Firmiter credimus omnem creatu-
ram Dei bonam esse, nihilq&#x0301;; reiicie&#x0303;dum quod
cum gratiarum actione suscipitur, quia iuxta
uerb&#x0169; Domini, non quod intrat per eos, coin
quinat hominem. illaq&#x0301;; Mosaycæ legis cibo-
rum mundorum & immundorum ad cęremo-
nialia asserit pertinere, quę surgente euangelio
transierunt. Illa etiam prohibitio aposto-
lorum ab immolatis simulachrorum, & san-
guine, & suffocato, dicitur illi tempori con-
gruisse, quo ex Iudæis, atque Gentilibus, an-
tea diuersis cæremoniis, moribusq&#x0301;; uiuebant,
& determinat, quòd iam cessante causa, cessat
effectus, & nunc nulla est differentia faciendi.
Ad aliud, Vtrum<milestone unit="article" n="3" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_315"/> ante diluuium esset conces-
sus usus carnium, S. Thom. quidem 1. 2. q. 102.<marginalia>S. Thom.</marginalia>
art. 6. ad. 2. dicit, quòd esus carni&#x0169; uidetur esse
post diluuium introductus. T&#x0169;c enim Gen. 9.
dictum est, Quasi holera uirentia dedi uobis
omnem carnem. & hoc ideo, quia à terra na-
scentia magis pertinent ad simplicitatem uitæ,
esus autem carnium ad quasdam delicias, & cu-<marginalia>Rom. 14.</marginalia>
riositatem uiuendi. & Rom. 14. super illud, Is
qui manducat, non manducantem nō spernat,
& qui non mauducat, manducantem non iu-
dicet. dicit S. Tho. Terra nasce&#x0303;tia fuerunt con-<-P>

@@0@<filename:W0013-0556.jpg/>
@@1@<SE556>DE TEMPERANTIA. 65
<-P>cessa homini ad edendum. Primo secundum
illud Genes. 1. Ecce dedi uobis omnem her-<marginalia>Genes. 1.</marginalia>
bam &c. Sed post diluuium primò legitur con
cessus usus carnium. Vnde legitur Gen. 9. quasi<marginalia>Genes. 9.</marginalia>
holera uire&#x0303;tia tradidi uobis omnia, scilicet ani
malium genera. Ex quibus uerbis S. Thom. ui-
detur dicere, quòd ante diluuium non solum
non fuerint in usu carnes, sed nec fuerint lici-
tæ. Sed quicquid sit de hoc, uidetur primùm,
quòd de iure naturali nō essent illicitæ, ut su-
prà probatum est. & confirmatur, quia per le-
gem Christi nō est aliquo modo abrogata lex
naturalis: si ergo nunc licet uesci carnibus, non
ergo est contra ius naturale. Secundo uidetur
quòd nō fuerit prohibitum lege diuina etiam
ante diluuium. Probatur primò, non habetur
talis prohibitio. Tertio illa dicebatur ętas legis
naturæ, quæ scilicet regebatur lege naturali, si-
ne aliis præceptis, saltem erant paucissima. Et
S. Tho. 1. 2. q. 103. art. 1. ad quartum dicit, quòd
generaliter ante legem Moysi nulla lege erat
prohibitus usus carnium aliquorum anima-
lium, sed solum propter abominationem, uel
consuetudinem ab aliquibus. Ita ergo potest
dici, quòd si ante diluuium non erat usus car-
nium, hoc erat solum ex consuetudine, non ex
aliquo præcepto diuino speciali. Nicolaus ta-
men Gen. 9. dicit, quòd tunc profuit conces-
sus usus carnium, quia terra iam non erat adeo<-P>

@@0@<filename:W0013-0557.jpg/>
@@1@<SE557>66 DE TEMPERANTIA.
<-P>fructifera, acceperat enim detrime&#x0303;tum magn&#x0169;
ex diluuio. Ide&#x0303; dicit Abul. ibide&#x0303; propter eande&#x0303;
ratione&#x0303;, scilicet &#xA759; ante diluui&#x0169; non erat cōces-
sus usus carni&#x0169;. & Ge. 1. dicit ide&#x0303; Abul. Hic ta-
xauit Deus cibos hominibus, ut scilicet carnes
non comedere&#x0303;t, sed fructibus uescere&#x0303;tur. Et fa
cit quod Ge. 1. dicitur, Ecce dedi uobis omne&#x0303;<marginalia>Genes. 1.</marginalia>
herbam affere&#x0303;tem semen super terrā, & uniuer
sa ligna, quę habe&#x0303;t in semetipsis semente&#x0303; gene-
ris sui, ut sint uobis in escā, & cunctis animan-
tibus terræ &c. Et fact&#x0169; est ita, id est, ita fuit fa-
ctum. Vnde uidetur, &#xA759; non habuer&#x0169;t aliud in
escam. Confirmatur, Ge. 9. oste&#x0303;ditur naturalis
esus carni&#x0169;. s. carnem c&#x0169; sanguine nō comede-
tis. ergo omnino tunc c&#x0153;pit usus uel cōcessio.
& Ari. 7. Et. c. 5. comedere carnes crudas nume<marginalia>Aristotel.</marginalia>
rat inter uitia feritatis. Hoc etiā Boe&#x0308;t. uidetur<marginalia>Boetius</marginalia>
dicere de Consolatione lib. 1. Felix initi&#x0169; prior
ætas conte&#x0303;ta dulcibus aruis, nec inerti perdita
luxu, facileq&#x0301;; sera solebat ieiunia soluere glāde.
& Oui. in 1. Met. Cōtentiq&#x0301;; cibis, nullo coge&#x0303;te
creatis, Arbuteos s&#x0153;t&#xA770;, mōtanaq&#x0301;; fraga lege-
bāt, Cornaq&#x0301;; in duris hęre&#x0303;tia mora rubetis. Et
quæ deciderāt, patula iouis arbore glandes, Et
Pythagoras suos carnibus abstinere docuit. de
quo Ou. 10. Met. Parcite mortales, dapib&#xA770; teme
rare nephādis Corpora. & alia elegāter dicit.
Argument&#x0169; est certè, &#xA759; antiqu&#xA770; ille mos māsit
in memoria homin&#x0169;, nec poe&#x0308;tæ hoc finxer&#x0169;t,<-P>

@@0@<filename:W0013-0558.jpg/>
@@1@<SE558>DE TEMPERANTIA. 67
<-P>sed acceper&#x0169;t ex antiquitate. Solus Caietanus.
Ge. 9. dicit etiā ante diluuium licitè usos carni
nib&#xA770;. Quod probat, quia Ge. 4. laudatur Abel,
qui offerebat de primogenitis gregis sui, & de
adipibus eor&#x0169;, id est de pinguioribus. Si enim
non uescebantur illis, quæ laus erat afferre pin
guiores? uel in que&#x0303; usum habebāt greges? et ta-
men Heb. 11. laudatur Abel, &#xA759; potiore&#x0303; hostiam
obtulit &#xA757;&#x0308; Cain. Sed ad hoc alii respondent, &#xA759;
causa pelli&#x0169;, & ueller&#x0169; ad uestit&#x0169;, & etiā lactis,
quod edebant. Sed contrà, etiā lac non legitur
cōcesum. ergo non erat usus &#xA753;pter lac. Ite&#x0303; quod
de uolucribus cicuribus, uel gallinis quantum
ad usum nutrissent, nam nec ipsa oua concessa
fuerant Gen. 1. Et posset facere ad Caietanum,
quòd Ge. 7. dixit Dominus Noe&#x0308;, ut tolleret de
animalibus mundis septena, & septena, de im-
mundis uero, duo & duo. Videtur enim, quòd
munda uoce&#x0303;tur idonea ad uescend&#x0169;, alia uerò
imm&#x0169;da. Sed S. Tho. 1. 2. q. 103. art. 1. ad 4. dicit,
&#xA759; munda, & immunda distinguebātur quan-
tum ad sacrificium. Sed idem Caiet. 2. 2. q. 148.
artic. 2. ad 3. Martini, dicit, &#xA759; deus primo Adæ
dedit in escam uegetabilia, deinde Noe&#x0308; dedit
animalia. Certè prim&#x0169; uidetur cert&#x0169;, &#xA759; scilicet
in statu innocentiæ non fuissent usi carnibus
in aliment&#x0169;: quia ligna, & plantę fuissent suffi-
cientia ad uitam. & omnino non uidetur du-
bitandum quin sequuti fuissent illam institu-<-P>

@@0@<filename:W0013-0559.jpg/>
@@1@<SE559>68 DE TEMPERANTIA.
<-P>tionem Gen. 1. Ecce dedi uobis omnem her-
bam afferentem semen super terram, & uniuer
sa ligna, quæ habent in semetipsis sementem
generis sui, ut sint uobis in escam. Secundo ap-
parentiam habet, &#xA759; ante diluuium non fuis-
sent usi carnibus, & uidetur ex illa prohi-
bitione Genes. 9. Carnem cum sanguine non
comedetis. Vel enim prius comedebant carnes
aut non. Si comedebant, uel cum sanguine, uel
non. Si comedebant carnes, non tamen cum
sanguine, uidetur quòd non esset opus illo
nouo præcepto. Si cum sanguine, tunc opor-
tebat reddere rationem quare Deus antea per-
miserat, & tunc de nouo prohibebat. Vnde ui-
detur profecto, quòd tunc c&#x0153;pit usus, & ideo
docuit dominus naturalem mod&#x0169; comeden-
di. Et tunc hoc tenendo oportet dicere, quòd
licet non esset prohibitum iure naturali, erat
prohibitum iure diuino. nec enim est dubitan
dum, quin habere&#x0303;t aliqua præcepta à Deo, quę
tamen non sunt scripta: uel cum conceduntur
eis plantæ, uidentur negata animalia: uel fortè
solum ex consuetudine erat, & non ex aliquo
iure. Tertio potest teneri cum Caietano, quòd
erat usus animalium, licet fortè non ita com-
munis sicut postea fuit, licet Auice&#x0303;na 1. c. dicat
ueteres non nisi in prandiis usos carnibus, in
c&#x0153;na uero solo pane. Posset etiam confirma-
ri, quòd non esset licitum ante diluuium uesci<-P>

@@0@<filename:W0013-0560.jpg/>
@@1@<SE560>DE TEMPERANTIA. 69
<-P>carnibus, quia Gen. 9. non conceduntur plan-
tæ, & ligna, quæ erant prius cōcessa, sed solum
animalia. ergo postquam conceduntur anima-
lia, signum est, &#xA759; non erant prius concessa. Sed
pro opinione Caiet. facit, si ante diluuium non
sunt usi carnib&#xA770;, nec etiam piscibus, quia idem
est iudicium, & eodem modo fuer&#x0169;t de nouo
concessi. Ge. 9. & Gen. 1. solum conceduntur,
de quo tamen doctores non faciunt mentio-
nem. Fortè non erat pręceptum de abstinentia
carnium, sed inspiratio interior, quæ non facit
præcept&#x0169;. Item quid Noe&#x0308; comedebat in arca?
Et probatur omnino, quòd esset usus anima-
lium. Et arguitur, nō uideretur quòd esset usus
in sacrificiis, si non esset usus & utilitas rerum:
quia uidetur quòd non sit sacrificium de re
nullius utilitatis, uidelicet, si quis comburet
paleas inutiles, uel serpentem, uel corium, tunc
ergo quæritur, utrum facerent sacrificia, uel
oblationes columbarum, uel turturum. Si sic,
ergo erunt utilia ad aliquos usus, & non nisi
ad edendum, ergo &c. Si non, contrà uidetur,
quòd fieret sacrificium ex eisdem rebus, sicut
in lege scripta. Sed in lege fiebat oblatio co-
lumbarum, & turturum, ergo &c. Item Gen. 7.<marginalia>Genes. 7.</marginalia>
mandatum est Noe&#x0308;, ut tolleret in arca de ani-
malibus mundis septena, & septena, & de im-
mundis duo & duo, & sic dicit S. Thom. 1. 2.
quæst. 103. art. 1. ad 4. quod intelligitur quoad<-P>

@@0@<filename:W0013-0561.jpg/>
@@1@<SE561>70 DE TEMPERANTIA.
<-P>sacrificium. Tunc quæro, an ex columbis, &
gallinis fuerint septena aut bina. Omnino se-
ptena, quia oportebat illa multiplicari, plus
ergo erant munda. ergo erant in sacrificiis, &
oblationibus: ergo erant inutilia, sicut corui,
sed utilia, ad edendum scilicet. & S. Thom. ubi
suprà respondens ad illud Gen. 7. dicit, quòd
non erant munda quo ad esum, sed quia nulla
lege erant prohibita, uidetur quòd simpliciter
lo quebatur & ante diluuium, quia illa distin-
ctio erat ante diluuium: nec de hoc potest ha-
beri maior certitudo. & sic patet solutio argu-
mentorum, & conclusio uniuersalis, scilicet
quòd nullum est genus alimenti, nec in ani-
malibus, nec in plantis, quo non liceat uti,
quantum quidem spectat ad ius naturale, uel
diuinum.</P>
<P>&#x00B6; Sed restat dubium, Vtrum<milestone unit="article" n="4" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_316"/> liceat uti con-
dimentis, & artificio ad edendum cibos sua-
uiores. Ad quod breuiter respondetur, quòd
etiam de se non est illicitum, nam sponsa optat
dare sponso poculum conditum. Cantic. 8. &
sic licet sale condire, imò præcipitur Leuit. 2.
Sale &c. Quare non aromatibus? Item S. Tho.<marginalia>S. Thom.</marginalia>
2. 2. quęst. 142. art. 2. ad. 2. dicit, quòd circa na-
turales concupiscentias parum peccatur, ut Ari<marginalia>Aristotel.</marginalia>
stot. etiam dicit 2. Ethic. sequendo scilicet na-
turalem concupiscentiam. Sed circa alia inci-
tamenta, quæ hominum curiositas adinuenit,<-P>

@@0@<filename:W0013-0562.jpg/>
@@1@<SE562>DE TEMPERANTIA. 71
<-P>plurimum peccatur, ut curiosè præparati cibi,
& mulieres ornatæ, unde idem uidetur iudi-
cium de utroque.</P>
<P>&#x00B6; Sed uenio ad quæstionem propositam, An
<milestone unit="article" n="5" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_317"/> liceat uesci carnibus humanis. Prima propo-
sitio est, Esus carnis humanæ est prohibitus
iure diuino. Hanc propositionem aliqui pro-
bant ex eo, quod dicitur Gen. 9. Omne quod<marginalia>Genes. 9</marginalia>
mouetur, & uiuit, erit uobis in escā quasi olera
uirentia tradidi uobis omnia, excepto quòd
carnem cum sanguine nō comedatur. Videtur
enim illic prohiberi esus carnis humanę, ex eo,
quod sequitur, Sanguinem enim animar&#x0169; ue-
strarum requiram de manu cunctarum bestia-
rum, & de manu hominis, de manu uiri & fra-
tris eius requiram anim&#x0169; hominis. Quicunq;
effuderit sanguine&#x0303; hominis super terram, fun-
detur sanguis illius. Itaque non uidetur posse
haberi sensus illius dicti, nisi de esu humanæ
carnis. Ita dicit Nicolaus & Burgens. ibidem.
Sed contrà, quia Leui. 7. & 17. prohibetur esus
sanguinis, & non est dubium, quòd ad literam
intelligitur non de humano sanguine, aut car-
ne, sed de quocunq; sanguine, sicut etiam de-
cretum Apostolorum Actuum 15. ergo ita in-
telligendum est illud Gen. 9. & ita intellige-
bant Iudęi, ut patet ex Iosepho, libro antiquit.<marginalia>Iosephus.</marginalia>
c. 7. ubi describit historiā illam Gen. 9. Et ideo
Caietanus in eodem loco, scilicet Gen. 9. di-<-P>

@@0@<filename:W0013-0563.jpg/>
@@1@<SE563>72 DE TEMPERANTIA.
<-P>cit, quòd prohibetur carnibus uesci humanis
illic per uerba seque&#x0303;tia, scilicet, Sanguinem ani
marum uestrarum requiram, ut super omnia
uerba penè usq;, sanguinem illius. Caietanus
enim nō uult, quòd illa uerba sint consequen-
tia,  nec pertineant ad præcede&#x0303;tia illa, excepto,
quòd carnem cum sanguine non comedetis.
Sed est noua sententia, & non legit ly enim,
sed utique, sanguinem utique &c. Itaque
sensus est, carnem autem humanam prohibeo
uobis &c. & quia quicquid licet sumere in ali-
mentum, licet præparare,  & si opus est, occide-
re: prohibeo autem (inquit) uobis uti carne
humana in alimentum, quia quic&#x0169;q; effuderit
sanguinem humanum &c. Sed septuaginta illic
legunt, καὶ γδ, etenim, & ita legunt interpre-
tes ex Chaldæo, & Hebræo. Sed adhuc potest
bene stare sensus Caietani, & placet. Itaque in
primis uerbis, ueruntame&#x0303; carnem cum sangui-
ne non comedetis, ostendit naturalem usum
comedendi carnes, scilicet, non crudas, sed co-
ctas, aliud enim est barbarum & ferale. Postea
sequitur, sanguinem enim animarum uestra-
rum. quasi dicat, iam statui uobis quod come-
dere liceat uobis: nō enim concedo uobis car-
nes humanas, requiram enim sanguinem ue-
strum. Et ratione probatur, ut à principio ar-
guebam. Illud est abominabile apud omnes
nationes uiuentes ciuiliter, & non inhuma-<-P>

@@0@<filename:W0013-0564.jpg/>
@@1@<SE564>DE TEMPERANTIA. 73
<-P>niter, ergo est iniustum. Patet autem ex histo-
ria. Nam circa Pontum, & Danubium legun-
tur fuisse feri homines, qui humanis dapibus
uescere&#x0303;tur. Et Sydones populi Danubii acco-
læ parentum & propinquorum funera uicti-
mis & festo conuentu familiarium celebrant,
cadauera autem laniata, & pecorum uisceribus
admista, obsonando, epulandoq&#x0301;; consume-
bant. Et Indorum Massagetæ propinquos co-
gnatosq&#x0301;; cum ad multam senectutem perue-
nerint, uel aliquo casu morti appropinquare&#x0303;t,
iugulatos antè magno epularum apparatu aliis
eduliis mistos comedunt. Et Vlysses apud Ho
merum narrat Lęstrigonas immanes homines
socios suos uerubus affixos comedisse. Et Pli-
nius putat Caier fuisse Læstrigonum sedem,
quales etiam Cyclopas describit Virgilius 3.
Aeneidos. Omnes autem historici, & poe&#x0303;tæ
tanquam feritatem & inhumanitate&#x0303; nephan-
dam talem consuetudinem referunt. Conse-
que&#x0303;tia probatur, quia illud dicitur iuris natu-
ralis quod natura distat, & quod apud omnes
est commune, si ergo omnes homines sentiunt
hoc esse turpe, ita est etiam de iure naturali.
Item probat Caiet. ibidem, quia aliment&#x0169; or-
dinatur ad id, cuius est alimentum, & per con-
sequens debet esse ignobilius eo, ergo homo
non est alimentum hominis: imò apud Gen-
tiles tanquam infandum scelus habebatur: un-<-P>

@@0@<filename:W0013-0565.jpg/>
@@1@<SE565>74 DE TEMPERANTIA.
<-P>de & Christianis hoc facinus à Paganis impo-
nebatur, quòd in nocturnis sacrificiis infantes
occisos comederint, ut est apud Tertullianum
in apol. c. 5. & apud Eusebium in historia ec-
clesiastica. Ite&#x0303; à posteriori, quia omnino essent
causa cædis, & homicidii, ut patet apud Bar-
baros, qui uescuntur carnibus humanis. Item
ius sepulturæ uidetur esse de iure naturali, ut
quilibet sepeliatur ubi uoluerit. ut c. fures. ha-
betur, &c. quæsitum. 13. q. 2. & de p&#x0153;nit. dist. 6.
c. si quis. & de p&#x0153;nit. & remiss. c. crimen. quod
tolleretur, si liceret uesci carnibus humanis.
Item fieret iniuria resurrectioni, cùm confun-
derentur corpora homin&#x0169;. Item sepelire mor-
tuos est opus misericordiæ, ut patet de To-
bia, & Simonide. ergo insepultos abiicere, est
impietas. Item Deut. 21. prohibebantur relin-<marginalia>Deuter. 21.</marginalia>
quere insepulta etiam cadauera maleficorum.
Nec solum comedere carnes, sed etiam dare
bestiis ad deuorandum, est inhumanum, ut le-
gitur fuisse Caspios, Bactrianos, & Hyrcanos.
& hoc uidetur ex illo loco Ge. 9. Sanguinem
enim animarum uestrarum requiram de manu
cunctarum bestiarum. Vbi nihil aliud uidetur
prohiberi, nisi ne detur bestiis humana caro in
alimentum, de hoc enim agitur ibi. Item pro
diro, & atroci facinore ponitur, & damnatur
etiam à Paganis authoribus, potasse humanum
sanguinem: ut patet in coniuratione Catilinæ,<-P>

@@0@<filename:W0013-0566.jpg/>
@@1@<SE566>DE TEMPERANTIA. 75
<-P>apud Salustium, & Lucium Florum. Item est
pietas naturalis etiam ad mortuos. ergo non
licet abuti cadaueribus eorum. Item est pec-
catum feritatis comedere carnes humanas, ut
Aristot. dicit 7. Ethicorum, c. 5. Sed tota dif-
ficultas est, An<milestone unit="article" n="6" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_318"/> in extrema necessitate liceat
uesci carnibus humanis. & uidetur quòd sic,
quia, ut impræsentiarum suppono, liceret uti
carnibus suillis in ueteri lege (de quo postea)
in tali necessitate, non obstante pręcepto iuris
diuini. sed tantam uim habet ius diuinum sicut
naturale. ergo etiam liceret uti carne humana.
Item, ad salute&#x0303; hominis licet abscindere mem-
brum: quare ergo non licebit comedere car-
nes, & illud membrum, si est necessarium ad
conseruationem uitæ? Item licet uti in medi-
camentis carne, quam dic&#x0169;t Medici Momiam.
ergo in alime&#x0303;tis, si esset omnino necessarium.
Hoc tamen non obstante sit conclusio proba-
bilis, quòd in quacunq; necessitate non licet
uesci carne humana. Patet primò, quia habi-
tum est tanquam immane, quòd aliqui in ob-
sidione usi sunt tali alimento, ut patet apud
historicos. Vide etiam declamationem Quin-
tiliani de eo, qui legatus ad frumentum come-
dendum non uenit. Item, scilicet tenerentur
homines in tali necessitate uesci tali carne. cō-
sequens est falsum, cùm n&#x0169;quam fecerint ho-
mines, nec aliquis hactenus consuluerit tem-<-P>

@@0@<filename:W0013-0567.jpg/>
@@1@<SE567>76 DE TEMPERANTIA.
<-P>pore famis, nec obsidionis, nec aliquis hoc au-
deret. Consequentia communiter probatur,
quia si licet, & non est aliud medium, uidetur
quòd tenerentur. Et confirmatur ex historia
Iosephi de bello Iudaico, lib. 7. c. 8. Vbi Ma-<marginalia>Iosephus.</marginalia>
ria Eleazari filia in extremis quidem angustiis
filium occidit, coctumq; comedit medium, re-
liquias autem scelerati facinoris, nec contami-
natissimi, & aliâs immanissimi homines ede-
re sustinuerunt, sed timore correpti, tales epu
las sunt auersati, non obstante extrema neces-
sitate. Caiet. tamen 2. 2. q. 148. art. ad secundum
Martini dicit, quòd est probabile, quod in ex-
trema necessitate uidetur, quòd non sit illici-
tum uti in cibum hominibus occisis in bello,
licet aliâs, in quit, sit mortalissimum. Martinus
etiam q. 2. de gula, dicit, quòd qui sine necessi-
tate ex sola concupiscentia & delectatione ue-
sceretur carnibus humanis, peccaret mortali-
ter. Vnde uidetur dicere, quòd in necessitate
non esset mortale, uel non esset peccatum.
Abulens. etiam 4. Regum. 6. tenet, quòd in ex-<marginalia>Abulens.</marginalia>
trema necessitate non est illicitum. sed S. Tho.<marginalia>S. Thom.</marginalia>
2. 2. q. 142. art. 4. ad 3. dicit, quòd illa uitia, quæ
excedunt humanam naturam, sunt exprobra-
bilia, sicut si aliquis delectaretur in comestio-
ne carni&#x0169; humanar&#x0169;, aut in coitu bestiarum,
aut masculor&#x0169;. Ex hoc uidetur, quòd S. Tho.
putat tam malum comedere carnes humanas,<-P>

@@0@<filename:W0013-0568.jpg/>
@@1@<SE568>DE TEMPERANTIA. 77
<-P>sicut coire cum bestiis, quod in nullo casu est
admittendum. ergo nec comedere carnes hu-
manas. Facit etiam quod Aristot. 3. Ethico. &
1. dicit, Sunt etiam quædam, ob quæ non licet
etiam compulsum, sed potius oportet summa
perpessum tormenta mortem obire. Etiam si
omnium iudicio necessarium esset ad uitam
fornicari, non tamen liceret, & quòd liceat co
medere carnes humanas, quod multo grauius
est per se. Sed respondetur, quòd fornicatio est
intrinsece mala, non autem esus carnium. Sed
hoc est petere principium. unde enim habetur
illa differentia, cùm apud homines omnes sit
abominabilior iste esus, quàm fornicatio? Et
Almayn in moralibus, c. 3. ponit conclusione&#x0303;,
Nullus metus etiā mortis excusat actum pro-
hibitum lege naturæ. Ex quo uidetur confir-
mari conclusio nostra, uide illum. Item si hoc
in extrema necessitate est licitum, ergo etiam
si terrore barbarorum aliquis cogeretur co-
medere: nihil enim facit an timor sit ab intrin-
seco, uel extrinseco illatus. Et mir&#x0169; est si hoc
licet, quomodo nunquā fuit permissum nec in
obsidione Hierosolymitana sub Vespasiano,
ubi tot millia perierunt fame, nec in obsidio-
ne Ierusalem sub Ioram rege Israe&#x0308;l, 4. reg. 6.<marginalia>4. Reg. 6.</marginalia>
ubi tantę fuerunt angustiæ, ut matres pacisce-
rentur de mutuo esu filiorum, præsertim cùm
Elisæus esset, qui eos admonere potuit, nec<-P>

@@0@<filename:W0013-0569.jpg/>
@@1@<SE569>78 DE TEMPERANTIA.
<-P>aliquis hoc unquam consuluit in ultima fame
prouinciarum. ergo nullo modo est licitum.</P>
<P>&#x00B6; In tertia quæst. Vtrum liceat in sacrificio uti
hominis sanguine. Dato &#xA759; ita sit, quòd non
liceat comedere carnes humanas, an liceat sa-
crificare ut Barbari faci&#x0169;t. Et uidetur primo &#xA759;
hoc non sit contra ius naturale. Primùm, quia
multæ nationes quondam habuerunt in usu,
ut Scythę Tauriq; aduenas Dianę immolabāt,
Laodiceæ, uirgines Palladi, Arcades Ioui Ly-
cæo puerum, Carthaginenses Saturno pueros
etiam regiæ nobilitatis: Sapie&#x0303;tes etiā Gallor&#x0169;,
Druidæ: Cimbri, Blemmyę, de quo uide Ale-
xandr&#x0169; de Ales, fol. 193. Imò ad propitiandos
deos uicti Carthaginenses ab Agatho, dicun-
tur nobilitatis filios mactasse ad aras. Et Ger-
mani, & Cimbri, & Senones, & penè omnes
nationes hoc in sacrificiis habuerunt, ut mun-
darent humano sanguine, imò hac superstitio-
ne non caruerunt. De quibus legimus, quòd
ex fatalibus libris Gręcor&#x0169;, Et Gręc&#x0169; in foro
Boario confoderunt ad placandas, scilicet iras
deorum. fact&#x0169;que hoc fuit per Cornelium Len
tulum, & Publium Lucinium Crassum Con-
sules. Item dominus præcepit Abrahæ sacri-
ficare filium Isaac, Genes. 22. Non ergo debuit<marginalia>Genes. 22.</marginalia>
credere si erat contra ius naturale. Item Iephte
Iudic. 11. obtulit unicā filiam in holocaustum,<marginalia>Iudic. 11.</marginalia>
& tame&#x0303; ponitur inter sanctos, Hebr. 11. Mirum<-P>

@@0@<filename:W0013-0570.jpg/>
@@1@<SE570>DE TEMPERANTIA. 79
<-P>est autem si hoc erat contra ius naturale, quòd
ipse non intellexisset, cùm esset fidelis, esse im-
pium, uel non admoneretur à sacerdotibus. Et
maxime quia habetur, &#xA759; uenit spiritus Domi-
ni super Iephte, & ex illo spiritu uouit uotum,
quod postea persoluit. uide S. Tho. 2. 2. q. 88.<marginalia>S. Thom.</marginalia>
art. 2. ad 2. & idem. 4. dist. 38. q. 1. art. 1. q. 2. ad 2.
& Heb. 11. lectione 7. & August. quæstione su-
per Iudic. lib. 7. à pagina. 222. c. 49. ubi sub du-
bio reliquit, an peccauerit necne. Ite&#x0303; ipse Re-
demptor noster seipsum sacrificauit in cruce.</P>
<P>&#x00B6; In contrarium ponitur conclusio, Prohibi-
tum<milestone unit="article" n="7" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_319"/> est iure diuino & naturali sacrificare ho
mines Deo. Probatur apertè Deut. 12. Quando<marginalia>Deut. 12.</marginalia>
disperdiderit dominus Deus tuus ante faciem
gentes, ad quas ingredieris possidendas, & pos
sederis eas, atq; habitaueris in terra earum, ca-
ue ne imiteris eas postquam fuerint te intro
eunte subuersæ, & requires cæremonias ear&#x0169;,
dicens, sicut coluerunt gentes istæ deos suos,
ita & ego colam, non facies similiter domino
deo tuo. Omnes enim abominationes, quas
auersatur dominus, fecerunt diis suis, offeren-
tes filios suos, & filias, & comburentes igne.
Item Num. 13. Dominus præcipiens, ut omnia<marginalia>Num. 18.</marginalia>
primogenita offerrentur domino, & spectare&#x0303;t
ad sacerdotem, primogenita tamen hoc unum
iuuet, ut redimantur. Quicquid enim primum
erumpit de uulua cunctæ carnis, quam offer&#x0169;t<-P>

@@0@<filename:W0013-0571.jpg/>
@@1@<SE571>80 DE TEMPERANTIA.
<-P>domino, siue ex hominibus, siue ex pecoribus
tui iuris, ita duntaxat, ut pro homin&#x0169; primo-
genitis pretium accipias. Ex quo loco August.
super Iud. ubi suprà, satis dicit significari, quòd
immolatio quidem humanæ carnis est prohi-
bita, & displicet Deo. Ex quo loco salte&#x0303; Deut.
2. non solùm constat esse prohibitum iure di-
uino, sed naturali, quia Ge&#x0303;tes non tenebantur
alio iure nisi naturali, & tamen cōputatur in-
ter abominationes eorum immolasse sangui-
nem humanum. Sed quæ est ratio? Primùm
de innocente est clara, quia est contra ius na-
turale occidere hominem innoce&#x0303;tem, cùm sit
præceptum decalogi. De nocente autem uide-
tur maius dubium. Quid obstat sicut occiditur
taurus in honore&#x0303; Dei, quin homo aliàs malefi-
cus, & impius, occidatur in honorem Dei? imò
etiam nunc, an non pro amore Dei licet occi-
dere infidelem? quare non est sacrificium? Re-
spondetur, sicut patet ex S. Tho. 2. 2. quæst. 85.<marginalia>S. Thom.</marginalia>
art. 3. ad 3. & clarius quæst. 86. art. 1. quòd sacri-
ficium est, cùm aliquid exhibetur in cult&#x0169; di-
uinum consumendum: nō enim sufficit, quòd
offeratur ad cultum, sed consumatur in hono-
rem Dei, unde calix oblatus, non est sacrifici&#x0169;,
sed eucharistia est sacrificium in missa. Ex quo
sic arguitur, Vel nocens est damnatus, uel non:
si non, non iustè occiditur, & est contra ius
diuinum, imò naturale. nullus enim obligatur<-P>

@@0@<filename:W0013-0572.jpg/>
@@1@<SE572>DE TEMPERANTIA. 81
<-P>ad p&#x0153;nam, antequam condemnetur: si autem
est damnatus propter delictum, iam non occi-
ditur ad cult&#x0169; diuinum. Si enim aliâs esset peri-
turus, nō occiditur pro Deo, uel honore Dei:
sicut boues qui occid&#x0169;tur in macello quant&#x0169;-
cunq; lanius diceret, imò uellet occidere pro
amore Dei, non esset sacrifici&#x0169;, & sic homines
nocentes, & conde&#x0303;nati, sacrificari nō possunt,
nec licitè, nec illicitè. Propriè enim sacrificare
homine&#x0303; Deo est, quòd illa sit causa occidendi
homine&#x0303;, quod non est de homine aliâs dāna-
to. Præterea etiā omne sacrificium est oblatio,
ut S. Tho. dicit ubi suprà. Nō offert aute&#x0303; quis,
nec dicitur munus rei aliâs inutilis uel perden-
dæ. non em&#x0303; esset uel munus, uel oblatio, si quis
uinum, aut bouem, aut ouem prorsus ad nul-
los usus profuturam daret Deo, nō plus, quàm
si lapidem, aut arenam. Offerre enim est ut ali-
quid sibi subtrahat, ut Deo tribuat. Cum ergo
homo damnatus non sit alicuius pretii, sed per
niciosus, non potest ex illo offerri sacrificium,
aut fieri, maxime quia Leuit. 22. prohibetur of-<marginalia>Leuit. 22.</marginalia>
ferri animal quocunq; modo morbidum. un-
de uidetur irreuerentia offerre hominem no-
xium. Restat ergo quòd nec ex homine no-
cente, nec innocenti possit fieri sacrifici&#x0169; Deo
acceptum, & præterea uidetur, quòd uita ho-
minis nō sit ita propriè in potestate hominis,
sicut uita aliorum animantium. Non ita est<-P>

@@0@<filename:W0013-0573.jpg/>
@@1@<SE573>82 DE TEMPERANTIA.
<-P>dominus uitæ suæ, uel aliorum, sicut est bru-
torum, qui pro suo arbitrio potest perdere,
aut occidere sine iniuria: homo autem seipsum
occidens, facit iniuriam, & sic uidetur, quòd
uita humana potius sit Dei, qui est dominus
uitæ & mortis. Cum ergo sacrificium debeat
fieri ex rebus nostris, quas Deo offerimus, ui-
detur, quòd non possit fieri sacrificium huma-
næ uitæ: & in summa quādo Deus debeat coli,
non possumus scire nisi ab ipso Deo: ubicun-
que autem fuit diuina doctrina, & prophetica,
nunquam fuerunt huiusmodi sacrificia, ergo
omnino nunquam fuerunt Deo grata. Quia
si quis contenderet hoc non esse prohibitum
iure naturali, excusaremus istos barbaros ab
impietate, saltem antequàm esset eis prædicata
lex euangelica: quia excusabantur ignorantia
iuris euangelii, in quo non solum sunt prohi-
bita huiusmodi sacrificia, sed quæcunq; alia,
excepto unico sacrificio missę, ut patet ex Paul.
ad Heb. Quia Christus Iesus introiuit semel in
sancta, æterna redemptione inuenta. Non so-
lum de sacrificio hominis, sed nec de quocun-
que alio posset reddi ratio aliqua, nisi quòd
Deus reuelasset: quia cùm bonorum nostro-
rum non egeat, potius uidetur absurdum oc-
cidere in gratiam Dei animal quodcunque.
Vnde ex ipso solo inferri potest, in statu in-
nocentiæ nullum fuisse sacrificium. Ad argu-<-P>

@@0@<filename:W0013-0574.jpg/>
@@1@<SE574>DE TEMPERANTIA. 83
<-P>menta in contrarium. Ad primum patet quid
sit dicendum. Primo enim respondetur, quòd
nunquam aliquæ nationes usæ sunt huiusmo-
di sacrificio, quin prius essent idolatræ. unde
post tantum errorem idem dæmon, qui sug-
gessit in deos falsos colorem, idem etiam per-
suasit, ut nefariis sacrificiis colerent. Vnde ille
error non inuasit, nisi post alios intolerabiles
errores, ut dicit Paul. ad Rom. 1. Propterea tra-<marginalia>Rom. 1.</marginalia>
didit illos Deus in reprobum sensum. Secun-
do patet, quia Deus damnauit sacrilegos illos
ritus, ut patet Deuter. 12. unde etiam Cornelio
Lentulo, Publio Lucinio Crasso cōsulibus ne
hominem immolare, neue habitationem san-
guine litare liceret, sancitum est. Ad secundum
de Abraham beatus Augustinus libro 7. super<marginalia>August.</marginalia>
Iudic. c. 49. dicit, quòd dato quòd lege gene-
rali prohibita sint huiusmodi sacrificia, tamen
iubente domino specialiter possunt fieri, sicut
& seipsum occidere, & innocentes, sicut præ-
cept&#x0169; est Sauli, ut occideret omnes habitato-
res Amalech. Vel fortè, inquit, putauit Abra-
ham dominum filium suum suscitaturum, &
sic nullam faceret Isaac iacturam. Sed quo mo-
do credit illud esse à Deo, cùm haberet præce-
ptum Dei in contrarium? Respondetur, illa
reuelatio uidetur esse interior, & cui Abraham
resistere non posset. Sed hoc ipso, inquit Au-
gust. ostendit displicere illi huiusmodi sacrifi-<-P>

@@0@<filename:W0013-0575.jpg/>
@@1@<SE575>84 DE TEMPERANTIA.
<-P>cium, quod inhibuit Abraham. Ad tertium de
Iephte. beatus August. eodem loco multa dicit.
Primum condemnat non solum factum & sa-
crificium Iepte, sed etiam uotum, quia uotum
per se malum fuit: nam non uidetur cogitasse
de sacrificio alicuius. Nō enim dicitur, Quod-
cunque exierit obuiam mihi, sed quodcunque
exierit de ianuis domus meæ obuiam mihi re-
uertenti in pace à filiis Amon, Domino offe-
ram illud in holocaustum. Nec pecora solent
occurrere ducibus à bello reuertentibus, nisi
fortè canis, qui tamen sacrificio adhiberi non
potuit: unde uidetur in ipso uoto licet non de
filia, tamen de homine cogitasse. Quia ergo de
hocuoto, inquit, nec de facto scriptura aliquid
diffiniuit, sicut de facto Abrahæ, iudicandum
reliquit nobis ex regul. scripturarum. Et posse-
mus (inquit) dicere, Deo displicuisse tale uot&#x0169;,
& ideo permisit ut unica filia occurreret, ut de
tali uoto uindictam sumeret: nec prohibuisse
eum 60. dierum spatio, sicut Abraham prohi-
buit, licet infra eode&#x0303; capitulo dicat, quòd po-
test etiam dici, quòd fecit totum ex spiritu do-
mini & uotum & factum, & fortasse ut aliqua
humana uictima, Christi significaretur uicti-
ma. Quod si uerum (inquit) est, non solum
eius insipientia culpanda non est, uerum eius
obedientia laudanda. Sed potius uidetur stare
in prima solutione S. Thom. 2. 2. quæstione.<-P><marginalia>S. Thom.</marginalia>

@@0@<filename:W0013-0576.jpg/>
@@1@<SE576>DE TEMPERANTIA. 85
<-P>88. art. 2. ad 2. Satis concordat c&#x0169; illa prima so-
lutione, & citat Hieronymum, quòd in uo-
uendo fuit stultus, & in reddendo impius. ui-
dentur tamen S. Thom. & Hieronymus non
damnare uotum: nisi tanquam indiscretum,
quod posset habere malum euentum. August.
autem uidetur damnare secundum se, quasi in-
tentio fuerit simpliciter hominem sacrificare.
Non enim magnum fuisset, ut pro tali uicto-
ria uouisset holocaustum uinius bouis, aut
arietis. certè aliquod magnum uoluit uouere.
Aliter dicit S. Tho. 4. dist. 4. quæst. 1. artic. 2. q.
2. ad 2. Idem Hebr. 11. lectio. 7. Sed non con-
demnat uotum, sed factum, quod secutum est.
Sed laudatur Iepte de fide quam habuit. Sicut
& Gedeon eodem tenore laudatur à Paulo,
qui tamen peccauit tentando Deum in uellere
& faciendo Ephot, post quod fornicata est
multitudo filiorum Israe&#x0308;l. Sed de p&#x0153;nitentia
utriusque creditur, ut ait S. Tho. Sed hoc iam
constituto, quòd nec sit licitum uesci carnibus
humanis, nec sacrificare homines, sequitur
quæstio moralis, An si quis habeat hanc sacri-
crilegam consuetudinem, uel ut uescatur tali
carne, uel sacrificiis tam nefandis utatur, ut
sunt barbari isti inue&#x0303;ti in prouincia Yucatan,
id est, in noua Hispania, an possint principes
Christiani sua authoritate ista ratione bellum
illis inferre, & quatenus hæc: & si hoc nō pos-<-P>

@@0@<filename:W0013-0577.jpg/>
@@1@<SE577>86 DE TEMPERANTIA.
<-P>sunt sua authoritate, an saltem ex authoritate
summi pōtificis hoc possint. Et quidem Aug.
Antho. Archidiac. & Syluester dicunt, quòd
si quæ nationes sint quæ contra ius diuinum
supernaturale, & reuelatum faciunt, coe&#x0308;rceri
non debent, nec possunt, ut desistant ab illa
uiolatione, ut si qui peccant peculiariter con-
tra legem Christianam, uel olim contra legem
Mosaicam. Et ratio est, quia nō possunt con-
uinci manifestè quòd male faciant, & per con-
sequens damnari iuridice non possunt: & quia
nemo indānatus potest puniri, ideo non pos-
sunt illa causa, aut bello, aut alia persequutio-
ne coe&#x0308;rceri à talibus peccatis. Hæc conclusio
spectat ad relectionem de Indis, quam de hac
materia author suprà egit, ibi uidere latè po-
teris. De illo tandem dubio, utrum<milestone unit="article" n="8" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_320"/> sit lauda-
bile abstinere perpetuo à certo genere alimen-
torum etiam in extrema necessitate. Et uide-
tur quòd non liceat, quia (ut suprà probatum
est) homo tenetur seruare propriam uitam per
alimentum. ergo ubi non est aliud alimentum,
nisi huius generis, tenetur illo uti. Arguitur
secundo, quia si liceret, maximè ratione uoti,
quale dicuntur habere Cartusienses. Sed hoc
non, ergo patet minor, quia uotum debet esse
de meliori bono, ut S. Tho. 2. 2. q. 88. & docto-
res 4. d. 38. Et saltem illud quod sine uoto est<marginalia>S. Thom.</marginalia>
malum, ratione uoti non fit bonum: ut si est<-P>

@@0@<filename:W0013-0578.jpg/>
@@1@<SE578>DE TEMPERANTIA. 87
<-P>malum inebriari, ratione uoti non est bonum:
sed abstinere à cibo in extrema necessitate est
mortale, secluso uoto, ergo etiam posito uoto.
Imò tunc uidetur egregiè procedere dictum
illud, In malis promissis, rescinde fidem. Ter-
tio arguitur, Si quis faceret uotum abstinendi
à carnibus non regulariter, uel semper, ut Car-
tusienses, sed solùm in extrema necessitate,
profectò uotum esset stultum, & illicitum. Sed
non uidetur quòd reddatur melius uotum,
quia simul cum hoc uoueat abstinere etiam
extra necessitatem, ergo &c. Item plus obligat
lex diuina, quàm uotum: sed Iudæus in extre-
mo tenebatur comedere carnes prohibitas, er-
go etiam Cartusienses. Quarto arguitur, Lice-
ret etiam Cartusiensi in tali necessitate con-
stituto comedere carnes, ergo uidetur quòd
teneretur. quia si habet medium licitum ad
conseruandam uitam, facit contra charitatem
non utendo illo, ergo, &c Nulla lex humana
deobligat à diuina, sed uotum est peculiaris
lex, ergo, &c. In contrari&#x0169; uidetur consuetudo
& authoritas religiosissimi ordinis Cartusien-
sis, ubi pro nulla necessitate uiolatur abstinen-
tia illa à carnibus. Nec ualet dicere, quòd nun-
quam incidit necessitas, quia certè credendum
est, quòd aliqui obierunt, quia non comede-
runt carnes. Pro dissolutione quęstionis nota,
quòd Gerson in proprio tractatu de abstinen-<-P>

@@0@<filename:W0013-0579.jpg/>
@@1@<SE579>88 DE TEMPERANTIA.
<-P>tia Cartusiensium, ponit duas conclusiones
principales in sententia. Prima, Cartusienses
in extrema necessitate constituti, secluso scan-
dalo, tenentur comedere carnes. Secunda, si
ex tali esu carnium sequatur scandalum, puta
dissolutio ordinis sui, & religionis, obligatur
non comedere carnes. Easdem ponit Maior,
4. distinctione. 38. quæst. 4. & Martinus quæ-
stione de abstinentia. Primam conclusio-
nem probant. primo, quia talis occidet seipsum
non comedendo, iuxta illud Ambrosii, Pas-<marginalia>Ambrosi.</marginalia>
sce fame morientem: si non pauisti, occidisti.
Item nulla lex humana potest obligare ad di-
uina, sed iste tenetur lege diuina in tali ne-
cessitate comedere. ergo, &c. Item nulla con-
stitutio contra charitatem habet locum, si hoc
est contra charitatem, ergo, &c. Sed contra pri
mam conclusionem arguitur 2. Machabæo. 6.
Machabæi cum periculo mortis abstinuerunt.
ergo licet abstinere saltem Cartusiensibus in
quacunq; necessitate. Respōdet Gerson, quòd
Machabæi tenebantur abstinere, quia obliga-
bantur lege diuina, & non est transgredienda
lex diuina pro corporali uitæ saluatione. Et
quòd Dauid comedendo panes peccasset, nisi
habuisset reuelatione&#x0303;. Sed Maior aliter respō-
det, & dicit, quòd Machabæi tenebātur ratio-
ne scandali, aliâs debuissent comedere, unde
illo secluso in necessitate liceret comedere il-<-P>

@@0@<filename:W0013-0580.jpg/>
@@1@<SE580>DE TEMPERANTIA. 89
<-P>las, quia maior est obligatio diuina seruandi
uitam suam, quàm alia lex de non comedendo
carnem suillam. & ita dicit Almain in Moral.
c. 3. imò quòd tenebantur. Ex quo infert Ger-
son, quòd si constitutio Cartusiensis diceret,
quòd nō comederent carnes, etiam in extrema
necessitate sub p&#x0153;na peccati mortalis, nescire&#x0303;,
inquit, fateor, constitutionem istam defende-
re ab iniquitate. Hæc determinatio Gersonis,
& Maioris, est ualde probabilis, & maximè
declarando primam conclusionem per secun-
dam, scilicet quòd ratione scandali potest ab-
stinere in extrema necessitate capiendo largè
scādalum, id est, ex hoc, quòd Cartusiensis illa
occasione uesceretur carnibus, inciperet dispe&#x0303;
satio, in casibus periculosis quidem, sed paula-
tim traheret ad multos casus, & omnes graues
morbi essent occasio soluendæ abstinentiæ. &
cùm Medici de industria augeant opinio-
nem & timorem mortis in ægritudinibus, pas-
sim in infirmariis Cartusiens. uescerentur car-
nibus. Fatetur aute&#x0303; Gerson, quòd ne hoc eue-
niat, bene Cartusienses abstine&#x0303;t perpetuò. Sed
tamen si in casu occulto, ubi non posset nasci
occasio, & talis indigeret carnibus, posset co-
medere. Sed sicut hæc opinio est probabilis,
ita contra eam pono conclusionem probabi-
liter. Non<milestone unit="article" n="9" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_321"/> uidetur illicit&#x0169; Cartusiensi etiam
in extrema necessitate abstinere à carnibus,<-P>

@@0@<filename:W0013-0581.jpg/>
@@1@<SE581>90 DE TEMPERANTIA.
<-P>etiam secluso scandalo. Probatur primò. Si co-
medere carnes in extrema necessitate est præ-
ceptum iuris diuini, ut ipsi dicunt. ergo hoc
esset scandalum Pharisæorum, de quo non est
habenda ratio, iuxta dictum domini, Sinite
illos, cæci sunt, & duces cæcorum. Matth. 15.<marginalia>Matt. 15.</marginalia>
Tunc enim maximè habet locum Gregorii
dictum, scilicet, Facilius scandalum nasci per-
mittitur, quàm ueritas relinquatur. Et confir-
matur, quia sec&#x0169;dum istos doctores, talis, qui
in isto casu abstineret, faceret contra præcept&#x0169;
negatiuum, quod nunquam faciendum est ra-
tione scandali. Secundo arguitur, Sequeretur,
quòd quandocunq; esset periculum ne moria-
tur ex abstinentia carnium, tenetur comedere.
Conseque&#x0303;s est falsum. ergo probatur sequela,
quia extrema necessitas in moralibus ut cer-
tum est, uocatur, quando est probabile pericu-
lum. Falsitas consequentis patet ex ipso ritu,
& consuetudine Cartusiensium, qui n&#x0169;quam
de hoc disputant, an indigeāt carnibus, necne.
& dato quòd medicus dicat eum aliâs moritu-
rum, non respiciunt ad scandalum, sed omni-
no negant se daturos. Nec ualet responsio Ar-
naldi de Villanoua, qui dicit, quòd quicquid
potest fieri per esus carnium, potest fieri per
oua sorbilia. Nam ut dicit Maior, clarum est,
quòd potest ex assuetudine incidere in fasti-
dium ciborum, & omnino non posse come-<-P>

@@0@<filename:W0013-0582.jpg/>
@@1@<SE582>DE TEMPERANTIA. 91
<-P>dere. Tertio non semper quis tenetur seruare
uitam per omne medium licitum, ut patet in
multis casibus, ubi posset quis defendere pro-
priam uitam, & tamen ad conseruationem uir-
tutis patientiæ quis posset permittere se occi-
di. Item uxor cum periculo uitæ suæ potest
assidere, & assistere uiro laboranti, etiam ubi
nō est necesse, sed tantùm ad conseruationem
fidei maritalis. ergo, &c. Quarto non tenetur
quis solum ad conseruationem uitę mutare se,
puta de cōsilio Medicorum deserere patriam,
quia frigida est, uel aliquid huiusmodi. ergo
nec comedere carnes. Quinto pro defensione
patriæ posset quis procedere ad bellum cum
probabili mortis periculo, & ubi non esset
necesse. ergo pro conseruatione & augmento
uirtutis, & abstinentiæ licet non comedere
carnes. Sexto arguitur, quòd non plùs li-
ceat comedere secretò, quàm publicè: quia
dato quòd illud factum sit secretum, tamen
doctrina est publica: & si hoc liceret, non de-
bet oppositum doceri, & si scandalizaret fa-
ctum, etiam doctrina. non enim minorem oc-
casionem præbet doctrina, quàm factum. Se-
ptimo nō solum ad conseruandum, sed ad au-
gendum uirtutem licet subire mortem, ut sup-
pono: sed per hoc, quòd Cartusienses absti-
neant perpetuò, augetur illa abstine&#x0303;tia, & uir-
tus, ergo. Item nullus tenetur ducere uxorem,<-P>

@@0@<filename:W0013-0583.jpg/>
@@1@<SE583>72 DE TEMPERANTIA.
<-P>ubi certò instaret periculum mortis ex castita-
te, si fecit uotum. ergo, &c. Ad hoc argumen-
tum dicunt aliqui, negando consequentiam,
quia hoc (aiunt) non est ordinatum ad con-
seruandum uitam. Sed profectò non uidetur
sufficere: nam maritus si indigeret extremè,
uidetur quòd teneretur accedere uxorem. er-
go quòd non teneatur, est pro bono castita-
tis, & non quia non ordinatur per se ad ui-
tam. Pro solutione argumentorum, notan-
dum est, quòd aliud est non protelare uitam,
aliud est abrumpere. nam primum non sem-
per tenetur homo, & satis est, quòd det operā,
per quam homo singulariter potest uiuere: nec
puto, quòd si æger non posset habere pharma-
cum nisi daret totam substantiam suam, quòd
teneretur facere. Secunda conclusio, In<milestone unit="article" n="10" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_322"/> casu
extremæ necessitatis puto quòd liceret Cartu-
siensi comedere carnes, aliâs lex esset intolera-
bilis. Posset aliter ad quæstionem responderi,
distingue&#x0303;do de extrema necessitate. Aut enim
est ex fame, quia nihil habet quod edat nisi
carnes, ut posset cōtingere, & in tali casu pos-
set teneri opinio Gersonis, quòd tenetur co-
medere, quia t&#x0169;c fame moritur, quæ est mors
uiolenta, & uidetur imputari isti. Alia necessi-
tas uidetur esse ex ægritudine, & tunc carnes
se habent tanquam medicinæ, & posset dici
quòd in tali casu nō teneretur, quia tunc mo-<-P>

@@0@<filename:W0013-0584.jpg/>
@@1@<SE584>DE TEMPERANTIA. 93
<-P>ritur ex infirmitate, cuius iste non est causa, &
sic mors non imputaretur. hoc enim non est
interficere, sed non protelare uitam quantum
potest, sicut suprà dict&#x0169; est de aliis medicinis:
& sic maneret salua cōsuetudo Cartusiensium,
qui pro nullo periculo infirmitatis comedunt
carnes. & hæc esset confirmatio conclusionis
primæ, quòd licet abbreuiare uitam per absti-
nentiam carni&#x0169;, ut postea dicemus per decem
aut plures annos, quare non licebit seni octo-
ginta annorum abbreuiare uitam per unum
annum ne comedat carnes. Ad argumenta in
contrarium in principio posita. Ad primum
patet quid dicendum sit, quia tenetur modo
regulæ sufficienti, & casus extraordinarii non
cadunt, sub obligatione. Ad quintum respon-
detur, facere uotumsolum de hoc, quòd in ex-
trema necessitate non uescatur carnibus, hoc
nihil bonitatis habet, sed absolutè abstine-
re à carnibus perpetuò, est bonum, & per
hoc patet ad tertium. Ad quart&#x0169; negatur con-
sequentia. Ad secundum nego, quòd illud sit
cōtra legem diuinam, imò uidetur secluso uo-
to siquis proposuisset n&#x0169;quam comedere car-
nes, posset abstinere etiam in extrema necessi-
tate. Fateor autem, quòd si regulariter & sæpe
contingeret quòd morerentur ægrotantes ex
abstinentia carnium, quòd non deberet serua-
ri, sicut si ut plurimum nauigantes perirent,<-P>

@@0@<filename:W0013-0585.jpg/>
@@1@<SE585>94 DE TEMPERANTIA.
<-P>non esset licitum nauigare, nisi pro maiori bo-
no, quàm sit uita: sed quia hoc non frequen-
ter contingit, ferenda est hæc iactura pro ma-
iori bono, quod sequitur ex nauigatione. Ita
in proposito, licet sit aliqua iactura, quia ali-
quando moriuntur Cartusienses ex abstinen-
tia carnium, tamen meritò ferunt hanc iactu-
ram pro maiori bono uirtutis abstinentiæ. Ex
hac ratione posset formari aliud argumentum
pro conclusione nostra. Quia iste est pars com
munitatis, & ideo bene facit pro bono spiri-
tuali communi subeundo periculum mortis
c&#x0169; iactura propriæ uitæ, & semper pro maiori
bono licet ponere uitam. Sed est pro quodam
argumento suprà facto de Machabæis, an li-
cuisset comedere suillas carnes sine scandalo
in extrema necessitate. Et certum est, quòd in
casu Machabæorum erat magnum scan dalum,
quia exigebatur ab his in contumeliam legis.
Sed si ponatur quòd fame perirent in solitu-
dine, an tunc licereto. Variæ sunt opiniones.
Et profectò quicquid dicat Maior, opinio
Gersonis est probabilissima, quòd non lice-
ret. nam tantæ authoritatis est præceptum di-
uinum positiuum, sicut naturale: si autem ex
iure naturali esset illicitum comedere suillam
carnem, non liceret etiam in extrema necessi-
tate uesci. ergo nec etiam nunc, cùm esset de
iure positiuo. Sed probabilius uidetur, quòd<-P>

@@0@<filename:W0013-0586.jpg/>
@@1@<SE586>DE TEMPERANTIA. 95
<-P>utrunq; liceret in tali necessitate, & comedere
propter necessitatem, ut discipuli uellentes spi
cas die festo, Matth. 12. ut dicit S. Tho. 3. p. q. 4.<marginalia>Matt. 12.</marginalia>
art. 4. ad 3. & ita Machabæi bene fecerunt die-
sabbati non propulsantes, sed morte&#x0303; oppeten-
tes, ne uiolarent sabbatum propter reuere&#x0303;tiam
legis, & fecerunt bene postea pugnantes die
sabbati, ne omnes perirent. 1. Mach. 2. S. Tho.<marginalia>1. Mach. 2.</marginalia>
12. q. 100. art. 8. ad 4. imò non condemnantur<marginalia>S. Thom</marginalia>
Gothi, qui in Italia permiser&#x0169;t aliquot millia
ex exercitu perire, ne pugnare&#x0303;t die sabbati. Sed
S. Thom. 12. q. 4. art. 4. dicit, quòd esset tentare
Deum, si quis non pugnaret in die sabbati in
necessitate.</P>
<P>&#x00B6; Restat quęstio, Vtr&#x0169;<milestone unit="article" n="11" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_323"/> liceat abbreuiare uitā
per abstinentiam. Et uidetur quòd non, ex illa
authoritate Hieronymi. Item non liceret seni
centum annorum tollere etiam unum annum
ab ultima parte uitæ. ergo nec successiuè per-
dere dece&#x0303; annos. Respondetur quòd ex primæ
cōclusionis absolutione facilè potest liquere,
quid ad hanc sit respondendum. Breuiter er-
go respōdetur per propositiones. Prima, Non
<milestone unit="article" n="12" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_324"/>licet ex intentione abbreuiare uitam per ab-
stinentiam. Patet, quia est contra dilectionem
sui, quia est nocuum uitæ. Confirmatur. Non
liceret abbreuiare uitam alterius, cuius ha-
beret curam, ut filiorum, & seruorum. Secun-
do, Non licet abbreuiare aliis mediis. etgo nec<-P>

@@0@<filename:W0013-0587.jpg/>
@@1@<SE587>96 DE TEMPERANTIA.
<-P>abstine&#x0303;tia. Vltimò authoritate Augustini, qui
in regula mādat, scilicet, Carnem uestram do-
mate ieiuniis, & abstinentia escę & potus quā-
tum ualetudo permittit. hæc in regula sua. &
patet ex prima conclusione suprà determinata.
Patet ergo, quòd ex intentione abstinere con-
tra ualetudinem, est illicitum: & cum sit con-
tra charitatem sui, esset mortale. Item August.
de moribus ecclesiæ 12. q. 14. art. 6. Regula (in-
quit) temperantiæ est necessitas præsentis ui-
tæ. Sec&#x0169;da conclusio, Non<milestone unit="article" n="13" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_325"/> tenetur quis pro-
telare uitam per alimenta quantum potest. Pa-
tet, quia non tenetur uti cibis optimis, & deli-
catissimis & pretiosissimis, etiam si ea sint sa-
luberrima, imò hoc est repręhensibile, ergo.
Item non tenetur uiuere in loco saluberrimo,
ergo nec uti cibo saluberrimo. Item hoc esset
damnare omnia ieiunia ecclesiastica, & mona-
stica. Item non tenetur abstinere à uino, ut
diutius uiuat, ergo nec econtrario. Tertia con
clusio,<milestone unit="article" n="14" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_326"/> Si quis utitur alime&#x0303;tis, quibus homi-
nes cōmuniter utuntur, & in quantitate, quæ
solet sufficere ad ualetudinem conseruandam,
dato quòd ex hoc abbreuietur uita, etiam no-
tabiliter, & hoc percipiatur, non peccat. Patet
breuiter ex secunda, quia non tenetur prolon-
gare, nec mutare solum ad alium salubriorem
locum, ergo nec cibum. Ex quo sequitur cor-
rolarium, quòd non tenetur quis uti medici-<-P>

@@0@<filename:W0013-0588.jpg/>
@@1@<SE588>DE HOMICIDIO. 97
<-P>nis, ad prolongandam uitam, etiam ubi esset
probabile periculum mortis, puta quotannis
sumere pharmacum ad uitandas febres, uel hu-
iusmodi. Quarta cōclusio, Siquis<milestone unit="article" n="15" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_327"/> singulari
inedia, uel cibo ita nocuo uteretur, uel scien-
ter, uel ex propria opinione contra bonorum
& sapientum sententiam, ut breui abrumpe-
retur uita, non excusatur à mortali. Hæc patet
ex prima conclusione, & ex determinatione
primæ conclusionis, nisi fortè faceret peculia-
ri consilio, & reuelatione diuina.</P>
<Z><A+1>REVERENDI PA-</A+1>
TRIS F. FRANCI-
<A-1>SCI A VICTORIA
Relectio
DE HOMICIDIO.</A-1>
An scilicet sit fortis uiri
occidere se.
<A-1>SVMMA.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Mortem sibi consciscere, quomodo sicut semper im=
pium, ita & mortem non solum patienter, sed libere
etiam subire, quòd plerun&#xE8BF; consilium, nonnunquam
præceptum sit.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>2 Interficere seipsum, quòd semper sit impium, ostendi=
tur. Et multa de inclinatione naturali, an sit semper
prona ad malum.</A-1></negEZ>

@@0@<filename:W0013-0589.jpg/>
@@1@<SE589>98 DE HOMICIDIO.
<negEZ><A-1>3 Inclinatio hominis, quatenus homo est, quòd sit bona,
& quòd ad nullum malum, aut uirtuti contrarium in=
clinet, argumentis probatur.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>4 Deus an naturas rerum immutare potuerit, uel ab
initio alias facere, quàm nunc sunt.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>5 Deus quòd naturas rerum mutare non poßit ab au=
thore probari uidetur.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>6 Deus supposito quòd non poßit rerum naturas mu=
tare, quomodo fecerit hominem cum naturali inclina=
tione ad malum.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>7 Inclinatio hominis quamuis sit ad malum, quòd ta=
men non sit mala malitia morali, quandiu manet in=
tra terminos appetitus.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>8 Deus quòd creauerit homine&#x0303; sine inclinatione mala,
qua appetitus inclinat ad malum.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>9 Deus quod dederit appetitui naturalem inclinationem
ut obediret uoluntati.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>10 Homo quòd non inclinetur ad diligendum se plus
quàm deum, uel proprium bonum plus quàm com=
mune.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>11 Præcepto, Non occides, quid & qualiter homicidium
prohibeatur. Et de triplici opinione ibi recitata.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>12 Præceptum de non occidendo, quòd sit iuris naturalis,
& non positiui, sicut etiam alia præcepta Decalogi,
secundum authorem.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>13 Præceptum de nō occidendo, quòd semper fuerit æqua=
le & ante legem, & in lege, & tempore Euangelij.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>14 Interficere si licebat adulteram, aut furem in lege
Moysi, quòd & licuit ante legem, & licet in lege
euangelica.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>15 Præcepto hoc, Non occides, quomodo prohibeatur
omne homicidium, quòd stando in lege naturæsola, est</A-1><-P>

@@0@<filename:W0013-0590.jpg/>
@@1@<SE590>DE HOMICIDIO. 99
<-P><A-1>malum, & irrationabile.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>16 Præcepto de non occidendo, quòd non magis prohi=
beatur homicidium authoritate publica, quàm pri=
uata.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>17 Occidi quomodo dupliciter potest homo, scilicet ex in=
tentione, & præter intentionem.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>18 Occidere hominem reipub. nociuum ex intentione,
quòd stando in iure diuino & naturali liceat.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>19 Homicidium de iure naturali & diuino permissum,
quibus sit commissum.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>20 Homicidium omne ex intentione, quòd præcepto de
non occidendo est prohibitum seu publicæ, aut priuatæ
personæ, præter quàm id, quod reip. aut publicis ma
gistratibus, & principatibus fuerit commissum.</A-1></negEZ>
<P><A-1>21 Interficere seipsum quare non liceat.</A-1></P>
<negEZ><A-1>22 Obiectum uoluntatis quòd non sit solum uerum bo=
num.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>23 Deus quòd solus sit uitæ & mortis dominus, non ho=
mo, qui quantum ad hoc, est peculiariter seruus Dei,
unde occidere seipsum, est deo iniuriam facere.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>24 Homo, quòd in multis casibus quamuis licitis uijs pos=
sit uitam seruare, quomodo tamen non teneatur.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>25 Homo, quòd semper teneatur defendere uitam pro=
ximi, etiam quandocunque licet, quòd non sit ex=
ploratum.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>26 Panem quòd liceat alteri cedere cum certa pernicie
propriæ uitæ.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>27 Animam ponere pro amicis licet sit stultitia huius
mundi, quòd tamen sit sapientia apud Deum.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>28 Damnato ad mortem quòd uon liceat se fame in=
terficere.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>29 Damnato ad mortem quòd liceat fugere, & non mor=</A-1><-P>

@@0@<filename:W0013-0591.jpg/>
@@1@<SE591>100 DE HOMICIDIO.
<-P><A-1>tem expectare.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>30 Damnato ad mortem per cicutæ seu ueneni haustum,
quòd sibi liceat illud haurire, nec uidetur ad eius mor=
tem cooperari.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>31 Auxiliari quòd liceat amico etiam cum quantocun=
que uitæ discrimine. Et quid dicendum de uxore,
quæ etiam cum magno periculo marito peste labo-
ranti adsideret.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>32 Nauigare, & artem militarem exercere etiam cum
magno utiæ periculo seruatis circunstantijs quæ ma=
gis & ut plurimum contingunt, quòd liceat.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>33 Vitam abbreuiare quòd nullo modo liceat, etsi non
teneatur omnia media licita etiam facere, ut sibi ui=
tam reddat longiorem.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>34 Alimentis insalubribus & nocuis uitam reddere bre=
uiorem, quòd non liceat, ne&#xE8BF; tamen uti tenetur
optimis.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>35 Vitæ conseruandæ ratione quòd non sint omnia me=
dia adhibenda, sed solum illa, quæ ad hoc sunt de se &
ordinata, & congrua.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>36 Vita quòd non sit in discrimine pro bonis temporali=
bus ponenda, inter quæ gloria, honor, & fama re=
ponuntur.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>37 Brutus, Cato, Decius, & alij in numeri, qui sibi morte&#x0303;
consciuerunt, utrum excusationem habebunt, eò quòd
putabant in hoc se fortiter & laudabiliter agere. Et
quid de Samsone, Rasia, & Saule.</A-1></negEZ>
<P><INI4>N</INI4>ON de nihilo dixit Ecclesiastes,
Qui addit scientiā, addit & labore&#x0303;.
Habent agricolæ sua otia, habent
operarii, habent oe&#x0303;s opifices, & c&#x0169;<-P>

@@0@<filename:W0013-0592.jpg/>
@@1@<SE592>DE HOMICIDIO. 101
<-P>diebus operosis uitā parauerint, festiuis diebus
requie&#x0303; habe&#x0303;t, & pro suo arbitrio remittunt, &
oblectant animos, & corda oblita labor&#x0169;. No-
bis neq; festis, neq; profestis licet esse otiosos:
nullas habemus studiorum ferias, nullam uaca-
tionem ab exercitiis literarum. Ecce conueni-
mus patres religio sissimi, uirique spectatissimi
in festo tam celebri ad hanc relectionem, cùm
mihi non licuit non solum in sequentem ann&#x0169;
ut putaram, sed neque in alium quidem diem
proferre. ergo, ne supra laborem necessarium,
nouum etiam in pro&#x0153;miis assumamus, rem
ipsam superis præuntibus aggrediamur. Argu-
mentum à me tractādum in præsenti relectio-
ne, non est aliquis nouus locus ad hoc desi-
gnatus & in ordinariis lectionibus prætermis-
sus, ut aliis relectionibus à me factum est, sed
ut non nomine tantum, sed & re etiam sit re-
lectio, cōstitui retractare aliqua prius in meis
lectionibus disputata, nec tamen multa: nec
enim possem. Sed consilium meum fuit imprę-
sentiarum disputare quæstionem, An sit fortis
uiri occidere se ipsum, uel cùm conseruare ui-
tam posset, mortem appetere quando, & qua-
tenus hoc aut licitum, aut laudabile sit. Ad
quam quæstionem commodius examinādam
tanquam fundamentum huius relectionis se-
quentem conclusionem à principio pono.</P>
<P>&#x00B6; Prima conclusio, Sicut<milestone unit="article" n="1" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_328"/> mortem sibi con-<-P>

@@0@<filename:W0013-0593.jpg/>
@@1@<SE593>102 DE HOMICIDIO.
<-P>sciscere semper impium est, ita mortem non
solum patienter tolerare, sed liberè etiam subi-
re plerunque consilium, nonnunquam præce-
ptum est. Hanc conclusionem pro temporis
angustia, pro tenui mea eruditione quàm po-
tero clarè uariè uersabo, immoraborq&#x0301;ue circa
singulas partes, primo illam probando, deinde
argumenta in contrarium obiiciendo, illaq&#x0301;ue
pro captu ingenii diluendo, ac dissoluendo:
quod interim dum facio, uos patres obseruan-
dissimi utique & ornatissimi oratos uelim, ut
me non tam attentè, quàm beneuolè, & amicè
audiatis.</P>
<P>&#x00B6; PRIMA ergo pars conclusionis est, quòd
semper est impi&#x0169;, interficere se ipsum. Hoc pri
mò probatur, quia<milestone unit="article" n="2" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_329"/> occidere seipsum est con-
tra naturalem inclinationem hominis: sed fa-
cere aliquid contra inclinationem naturalem,
est peccatum. ergo occidere se est peccatum.
Minor est manifesta, non enim homo solum
omniaq&#x0301;; animantia, sed res omnes resistunt
suæ corruptioni, & pro uiribus adnituntur
conseruare se in rerum natura, ut dicitur in se-
cundo de generatione, & experie&#x0303;tia apertius
docet, quàm ut probatione indigeat, nec opus
est in re non dubia argumentis uti non neces-
sariis. Est ergo contra naturalem inclinatio-
nem hominis, ut se interimat. Quia autem in-
clinationi naturali aduersari & repugnare sit<-P>

@@0@<filename:W0013-0594.jpg/>
@@1@<SE594>DE HOMICIDIO. 103
<-P>illicitum, non adeò exploratum est, neque ita
in confessione. Si enim naturalis inclinatio
semper in bonum & honestum propensa est,
atque adeò nunquam malum suggerit, profe-
ctò huiusmodi inclinationem impugnare, aut
in contrarium tendere, illicitum erit. Quem-
admodum enim uirtuti quicquam contrafa-
cere semper illicitum est, quòd ea non nisi ad
honestum inducat: ita prorsus si id, ad quod
homo suapte natura & inclinatione fertur,
semper bon&#x0169;est, huiusmodi inclinationi con-
trauenire malum erit. Bono enim nisi con-
trarium malum esse non potest. Quare cùm
hic sit uel primus locus, & præcipuum argu-
mentum, quo hanc conclusionem doctores
probare contendunt, operæpretium erit, si de
hac ipsa re uberius disseruerimus. Et quidem
sunt nonnulli, nec uulgares, neq; contemnen-
di, sed primi etiam Aristotelis expositores,
quibus adeo non uidetur uerum, naturam sem
per ad bonum inclinare, & honestum, sed po-
tius credunt naturam & gratiam, legem & na-
turalem inclinationem contrarias esse, sibiq&#x0301;;
inuicem repugnare, quod multis argumentis,
tum etiam testimoniis suadere conantur. Et
primò argumentatur, Appetitus enim huma-
nus fertur naturaliter in omne bon&#x0169;, bonum
autem delectabile est bonum quoddam, fertur
ergo appetitus in bonum delectabile natura-<-P>

@@0@<filename:W0013-0595.jpg/>
@@1@<SE595>104 DE HOMICIDIO.
<-P>liter, bonum autem delectabile plerunque est
contrarium uirtuti, atque ideò peccatum atq;
malum. Secundo, uirtus omnis uersatur circa
difficile (ex autoritate Arist. 2. Ethic.) quòd si
natura inclinaret in bonum uirtutis, certè hu-
iusmodi bonum difficile non esset. Nihil enim
aliud inclinatio uirtutis facit, nisi reddere faci-
les ad iucundum ipsum bonum, quod alioqui
difficile erat, non ergo natura inclinat de se ad
bonum, inclinat autem, ergo inclinat ad ma-
lum. Et confirmatur. Si enim homo de sua
natura inclinaretur ad bonum, non essent ne-
cessariæ uirtutes, quarum hoc unum officium
est tollere difficultatem illam ad molestiam bo
norum operum. Atque ideo qui probabilius
philosophantur, negant necessariam esse ali-
quam uirtutem, anteponendam quidem ad ea
bona ad quæ homines sua natura feruntur &
inclinantur. Nemo enim paulo eruditus est,
qui putet uirtutem esse aliquam ut homines cu
piant felices esse, oderint autem miseriam.
Tertio, Theologi ponunt motus subitos tam
in uol&#x0169;tate, quàm in appetitu, nihil uerò aliud
sunt tales motus, quàm inclinationes quædam
naturales in malum. ergo, natura inclinat ad
malum. Quarto, Nam quantum ad hoc, uel
solùm, uel certè potissimum ponebatur iusti-
tia originalis in primis parentibus, ut appeti-
tus sensitiuus contineretur in officio, & uo-<-P>

@@0@<filename:W0013-0596.jpg/>
@@1@<SE596>DE HOMICIDIO. 105
<-P>luntati fine difficultate pareret, & uoluntatem
ipsam rationi, rationemq&#x0301;; diuinæ legi & uo-
luntati subiectam efficeret. quòd si humana
potentia non sua natura aduersaretur uel ra-
tioni uel legi diuinę, nullum fuisset aut munus
aut opus iustitiæ originalis. Quinto, Homo
secundum uirtutem & legem Dei tenetur dili-
gere Deum plus quàm se, & commune bonum
præferre bono priuato. Non enim charitas
iuxta Apostolum, quærit quæ sua sunt, &
tamen homo naturaliter diligit bonum pro-
prium: & est ualde difficile Deum plus quàm
se diligere, quia homo, ut à principio dictum
est, naturaliter inclinatur ad conseruationem
propriam. ergo natura inclinat contra chari-
tatem & legem Dei. Sexto, Inclinatio appeti-
tus est naturalis, cùm ipse sit potentia natura-
lis, nec eius inclinatio sit aliud ab appetitu, &
tamen appetitus non obedit rationi, sed ten-
dit in contrarium. ergo inducit in malum. Et
confirmatur. Obiectum appetitus sensitiui est
bonum delectabile, hoc autem plurimum est
contrarium uirtuti & legi Dei. ergo appetitus
naturaliter fertur in malum. Septimo, Fomes
inclinat ad peccatum, ut Theologi diffiniunt
secundo Sententiarum. & tamen fomes nihil
aliud dicit præter naturam & naturales poten-
tias hominis destitutas dono iustitiæ origi-
nalis, ut in eodem loco Theologi defendunt.<-P>

@@0@<filename:W0013-0597.jpg/>
@@1@<SE597>106 DE HOMICIDIO.
<-P>ergo homo per naturales potentias fertur &
inclinatur in peccatum. & confirmatur hoc.
Si enim homo produceretur in puris natura-
libus, hoc est, sine iustitia, & sine peccato, eo-
dem modo inclinaretur ad malum, sicut nunc
inclinatur ex fomite, ergo inclinatio natura-
lis est ad peccatum. Adducunt deinde & ad-
uocant in fauorem huius sententiæ scriptura-
rum testimonia. Et in primis dictum Domini
in libro Gen. 8. Sensus, & cogitatio humani<marginalia>Genes. 8.</marginalia>
cordis in malum prona sunt ab adolescentia.
Ex quo uidetur, quòd natura humana sit pro-
cliuis & inclinata ad malum. Dominus item
apud Matth. Spiritus promptus est, caro aute&#x0303;<marginalia>Matt. 26.</marginalia>
infirma. quod exponens Apostolus ad Galat.<marginalia>Galat. 5.</marginalia>
Caro (inquit) concupiscit aduersus spiritum,
& spiritus aduersus carnem. Et Rom. 7. Video<marginalia>Rom. 7.</marginalia>
aliam legem in membris meis. & plura in hanc
sente&#x0303;tiam. Et rursum alibi. Si secund&#x0169; carnem
uixeritis, moriemini. Et iter&#x0169;, Spiritu ambu-
late, & desideria carnis nō perficietis. Ex qui-
bus omnibus manifestè constat, carnis appeti-
tum esse in malum, & contrarium spiritui &
legi Dei. Desideria autem carnis sunt natura-
lia, cùm sint apud omnes. ergo prorsus natu-
ralis inclinatio est in malum & in peccatum.
Item Aristo. 2. Ethic. dicit, Quòd ad hoc, quòd<marginalia>Aristot. 2.</marginalia>
homo fiat studiosus, oportet ut seruet se ab<marginalia>Ethic.</marginalia>
his, ad quæ natura maximè inclinat. S. Thom.<-P>

@@0@<filename:W0013-0598.jpg/>
@@1@<SE598>DE HOMICIDIO. 107
<-P>2. 2. q. 166. art. 2. ad tertium.</P>
<P>&#x00B6; His rationibus & testimoniis authores illi
sententiam suam tuentur, unde etiam in natu-
ram ipsam, illæ querelæ exortæ sunt, ut alii no-
uercam, alii inimicam, alii scelerum altricem,
alii malor&#x0169; parentem, aliis q&#x0301;; inuidiosis, odio-
sisq&#x0301;; nominibus appellent, ac dehoneste&#x0303;t. In-
de etiam id quòd homo ex se non potest nisi
malum. Inde adhuc ille odiosior, & omni-
bus mortalibus insigniter iniuriosior error,
quòd omnia omnium hominum opera sunt
peccata, & æterno supplicio digna, nisi mi-
sericordia Dei uenialia fierent, unum ex do-
gmatibus ueteranorum. Verum bona uenia
tantorum uirorum & pace, non adducor nec
propositionibus, neque quibuscunq; aliis ar-
gumentis, ut credam humanā naturam, quam
omnipotens & sapientissimus Deus ad imagi-
nem & similitudinem suam condidit, tam ma-
lo genio, & prauis conditionibus formatam,
& constitutam, ut cùm reliquæ res omnes in
fines & operationes sibi conuenientes suo in-
genio & natura ferantur, solus homo non nisi
in mala, atque ideo in perniciem suam & con-
demnatione&#x0303; feratur & inclinetur. Quare<milestone unit="article" n="3" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_330"/> im-
præsentiarum defendo inclinationem homi-
nis, quatenus quidem homo est, bonam esse,
atque adeò ad nullum malum, aut uirtuti con
trarium inclinare: quod postquam autoritate<-P>

@@0@<filename:W0013-0599.jpg/>
@@1@<SE599>108 DE HOMICIDIO.
<-P>probare non sufficio, argume&#x0303;tis non infirmis
probabile facere contendam.</P>
<P>&#x00B6; Et primò quidem sic arguo. Inclinatio na-
turæ humanæ est immediatè ab ipso Deo. ergo
non potest esse inclinatio ad malum. Antece-
dens est notum, cùm Deus sit author ipsius na
turæ, atque adeò omnium quæ consequuntur
naturam, cuius in primis est tamen inclinatio
naturalis. Qui enim (ut uerbis Arist. utar) dat
formam, dat consequentiam ad formam. Est
ergo Deus solus author & causa humanæ in-
clinationis. Conseque&#x0303;tia uero probatur. Mo-
tus enim naturalis siue ex naturali inclinatio-
ne, attribuitur & imputatur generāti, id est, au-
thori, & causæ ipsius naturalis inclinationis,
ut Aristoteli meritò placuit 8. Physico. simulq&#x0301;;
multis grauissimis Philosophis. Grauia enim
& leuia hac una ratione à generante, & non
à se ipsis moueri dicuntur, quòd eam inclina-
tionem, atque adeò necessitatem ad motum
uel sursum, uel deorsum à generante accepe-
rint. Si ergo homo ad malum naturaliter incli-
natur, illa inclinatio, & motus sequens talem
inclinationem in peccatum, imputarentur ipsi
Deo, quod prorsus dicere, uel cogitare impi&#x0169;
est. Certè si motus lapidis deorsum, aut motus
ignis sursum peccat&#x0169; esset, nulli dubium quin
hoc peccatum Deo potius tribuendum esset,
quàm ipsis grauibus & leuibus, quæ talem à<-P>

@@0@<filename:W0013-0600.jpg/>
@@1@<SE600>DE HOMICIDIO. 109
<-P>Deo inclinationem acceperunt. Et similiter si
peccatum esset appetere felicitatem, non tam
homini imputandum esset, quàm Deo, qui sic
hominem constituit ut naturaliter appeteret
felicitatem. Quare hæc ratio efficax est ad pro-
bandum aliquem actum nō esse peccatum, qui
procedit ex inclinatione hominis à Deo sibi
data. Ex quo etiam loco arguit S. Tho. & alii
Theologi graues nō inualidè ad probandum,
quòd prima operatio angeli non potuit esse
mala. C&#x0169; enim prima operatio sit dilectio sui,
omnes enim aliæ operationes ex ista profici-
scuntur, ut Arist. docet in Ethicis, Amicabi-
lia quæ sunt ad alterum, sunt ex amicabilibus
quæ sunt ad se primā operatione&#x0303; angeli: opor-
tet fuisse amorem sui: Cùm ergo ex naturali
inclinatione ad talem amorem inclinaretur,
fieri non potuit, ut ille amor malus esset. Et sic
prima operatio angeli non potuit esse pecca-
tum. Secundo probatur idem. Nō posset Deus
producere in anima habitum uitiosum incli-
nantem ad peccatum: hoc enim repugnat di-
uinæ bonitati, ergo neque potuit dare animæ
rationali aut homini uitiosam inclinationem,
qua scilicet ad peccatum inclinaretur: nō enim
minus esset causa, inclinatio uitiosa mali actus,
quàm uitiosus habitus. Tertio, Non posset
Deus producere habitum inclinantem ad fal-
sum, ergo nec inclinationem ad malum. Patet<-P>

@@0@<filename:W0013-0601.jpg/>
@@1@<SE601>110 DE HOMICIDIO.
<-P>consequentia. Nam non minus repugnat Deo
inclinare ad peccatum, quàm ad falsum, imò
multo plus: qui ergo non potest producere in-
clinationem ad falsum, multo minus potuisset
dedisse inclinationem ad peccatum. Assum-
ptum autem patet: ea enim est unica  probatio
Doctorum, quòd fidei non potest subesse
falsum, quia scilicet est infusa à Deo, non er-
go potest Deus infundere habitum ad fal-
sum inclinantem. atque ista ratione probari
quodam modo possunt prima principia, quā-
uis per se nota. Quid enim est si quis fatere
tur quidem se cogi ad assentiendum huic pro-
positioni, quòd omne totum est maius sua
parte, diceret tamen se timere ne fortè deci-
peretur, quemadmodum & homo aliquan-
do cogitur ad credendum aliquid hominum
authoritate, quibus fidem non habere homo
non potest, & tamen fieri potest ut decipia-
tur? Quid inquam, si quis diceret ita de primis
principiis, an non aliqua ratione induci pos-
set ad assentie&#x0303;dum illis? Ego uero puto, si quis
mihi recipiat, Deum neq; mentiri, neq; deci-
pere posse, quòd concedet etiā naturam ratio-
nalem esse à Deo creatam cum hac necessitate,
& inclinatione consentiendi his principiis,
& manifestè tenetur & conuincitur talia prin-
cipia uera esse. Si enim falsa sunt, & Deus hu-
manum intellect&#x0169; cogit ad assentie&#x0303;dum illis,<-P>

@@0@<filename:W0013-0602.jpg/>
@@1@<SE602>DE HOMICIDIO. 111
<-P>apertè constat Deum homines decipere, & per
conseque&#x0303;s mentiri. Simili ergo modo, si Deus
produceret quencunq; habitum inclinantem
ad falsum, meritò & mendacii & deceptio-
nis argueretur. Quarto, Si homo induceret
alium ad peccandum, peccaret, ergo simili-
ter si Deus inclinat homines ad peccandum,
peccat, quamuis non ualeat apud Theolo-
gos consequentia, Deus concurrit cum ho-
mine ad peccandum, ergo peccat. Tamen reci-
pient istam, Deus se solo inducit homines ad
peccandum, ergo peccat. Sicut consequens est
impossibile, ita & antecedens, Deus autem se
solo est causa inclinatiōis humanæ: si ergo per
talem inclinatione&#x0303; homo induceretur ad pec-
candum, uidetur etiam quòd Deus inducat ad
tale peccatum. Item uoluntas humana nō fer-
tur in De&#x0169;, nisi mediante ratione: ratio autem
semper inclinat ad iudicandum, quòd omne
malum est euitandum: ergo uoluntas non in-
clinat ad malum. & tādem si inclinatio ad ma-
lum est à solo Deo, ut ipsi fatentur, non ui-
deo quare negant, quòd Deus sit causa pecca-
ti, quod omnes Theologi tanquam impium
semper reiecerunt. Quòd si rationes nostræ, ut
uidemus, superiores, & probabiliores sunt, de
scripturis etiam oportet aliquod adducere. Et
primo omnium facit authoritas Iacob. Nemo,<marginalia>Iaco. 1.</marginalia>
inquit, cùm tentatur, dicat, quòd à Deo ten-<-P>

@@0@<filename:W0013-0603.jpg/>
@@1@<SE603>112 DE HOMICIDIO.
<-P>tatur, Deus enim intentator malorum est. Ex
quo loco sic arguitur, Si inclinatio naturalis
tentaret ad malum, Deus esset tentator malo-
rum, quod est contra Apostolum. ergo impos-
sibile est, quòd natura te&#x0303;tet ad malum. Assum-
ptum probatur. Nihil enim est tentare, nisi fa-
cere inclinatione&#x0303; ad malum. Si ergo Deus fecit
& dedit talem inclinationem homini ad ma-
lum, qualem isti dicunt esse naturalem incli-
nationem, certè Dæmon non tentaret, curer-
go Deus tentare non diceretur? Secundo, id
Ecclesiastes 7. Fecit Deus homine&#x0303; rectum. &<marginalia>Eccles. 7.</marginalia>
ipse immiscuit se infinitis quæstionibus. Cer-
tè nō uidetur Deum hominem rectum fecisse,
si cùm ista pessima inclinatione & maledictio-
ne creauit, qua natura eius ferretur ad malum.
Sed in primis uidetur facere, quòd Sapientia
diuina attingit à fine usque ad finem fortiter,
& disponit omnia suauiter, ut per Salomo-
nem ipse testatur. Non esset uero suauis dispo-
sitio, si cùm Deus homini legem & præcepta
dedisset, naturā in contrarium trahentem, uo-
cantem & alliciente&#x0303; dedisset. Cùm enim Deus
hominem cōdiderit ad laudandum creatorem
suum, uitamq&#x0301;; æternam ab illo promere&#x0303;dum,
non utique tanquam sapiens architector ho-
minem fabricauit, si naturam dedit fini repu-
gnantem, & incommodam illi dederit, cùm<marginalia>Genesis 1.</marginalia>
tamen uidit Deus cuncta quæ fecerat, & erant<-P>

@@0@<filename:W0013-0604.jpg/>
@@1@<SE604>DE HOMICIDIO. 113
<-P>ualde bona. Et alibi, Dei perfecta sunt opera.
Profectò non uidetur opus aut ualde bonum,
aut perfectum, si hominem cum huiusmodi
inclinatione fecisset. Et demum ut quid Deus
hominem non fecit propensum, & procliuum
ad bonum potius quàm ad malum? ad legem
suam quàm ad transgressionem legis? an quia
non potuit? Hocuerò quid stultius, quid indi-
gnius diuinæ maiestati excogitari posset? An
quia non uoluit? Inuidit ergo Deus mortali-
bus hanc felicitatem, qua tamen maximè ad
diuinorum præceptor&#x0169; usurus esset obseruan-
tiam. Angelos certè Deus non hac conditione
creauit, ut non nisi ad peccatum & malum tan
tum inclinarentur. Quæ ergo ratio esse potuit,
ut hac parte tanto benignior & æquior angelis
esset, quàm hominibus, qui de Deo quidem
non poterant esse meriti? Videmur ex parte
probasse hominem sua natura non inclinari
ad malum, sed relictum potius in manu con-
silii sui, ut utrumlibet pro suo arbitrio se-
queretur, siue bonum, siue malum. Super-
est ut argumentis in contrarium adductis ut-
cunque satisfaciamus, ad quorum expeditio-
nem illud in primis meminisse oportet, ho-
minem esse compositum ex duabus naturis,
rationali, scilicet, ac sensitiua, quas apostolus
ad Roma. 12. interiorem, & exteriorem homi-
nem uocat: quod non est sic intelligendum,<-P>

@@0@<filename:W0013-0605.jpg/>
@@1@<SE605>114 DE HOMICIDIO.
<-P>ut anima ipsa sit interior homo, aut natura ra-
tionalis, corpus uerò natura sensitiua: sed to-
tus homo secund&#x0169; spiritum est homo interior
idem uerò sec&#x0169;dum carne&#x0303; est homo exterior,
& natura sensitiua. Secundo est aduertendum,
&#xA759; quia homo est homo simpliciter in quan-
tum rationalis, non in quantum sensitiuus: in-
clinatio hominis absolutè est inclinatio homi
nis in quantum homo est, scilicet, inclinatio
uoluntatis, & intellectus, & non inclinatio
partis sensitiuæ, quę aut non est inclinatio ho-
minis, aut non in quantum homo est, sed se-
cundum quid, & non absolutè. Comparatur
enim appetitus sensitiuus ad hominem quasi
aliquod extrinsecum, nec plus debet dici in-
clinatio hominis, inclinatio appetitus, quàm
inclinatio dæmonis aut mundi. Cupit enim &
mundus & dæmon trahere humanam uolun-
tatem ad malum, cupit etiam nunc appetitus.
Sed sicut non interest nostra, quòd aut mun-
dus, aut dæmon suggerat, sed quod ipsi per uo
luntatem & rationem prosequamur, ita eadem
ratio est de appetitu, ac si esset à nobis separa-
ta. Nec enim quòd caro nobis suadet, imputa-
tur, nec opus nostrum, aut desiderium dicitur,
sed id tantum, quòd per liberum arbitrium
acceptum habuerimus, & secuti fuerimus.</P>
<P>Quare quanquam sint nonnulli, qui etiam de-
fendere uelint, nec ipsum etiam appetitum in-<-P>

@@0@<filename:W0013-0606.jpg/>
@@1@<SE606>DE HOMICIDIO. 115
<-P>clinare ad malum ex specie aut ex natura sua,
sed ex peculiaribus uniuscuiusque conditio-
nibus, quas non à Deo, sed à patria, uel à
parentibus, uel astris unusquisque contraxit:
tamen ego non nego quidem sensualitatem
trahere & tendere ad malum, & peccatum ex
specie, & natura sua, sed nego causam esse hu-
manam inclinationem aut conditionem: imò
contrarium, quemadmodum motus appetitus
uoluntatem pręcedentes, actus humani dicun-
tur, atque adeò simul uerum est, quòd appeti-
tus sensitiuus inclinatur contra uirtutem: ho-
mo uerò interior, qui simpliciter est homo, in-
clinatur ad uirtutem. Vtrunque Apostolus, si-
gnanter & disertè expressit ad Rom. 12. Con-<marginalia>Roman. 12.</marginalia>
delector, inquit, legi Dei, secundum interio-
rem hominem: uideo aute&#x0303; aliam legem in mem
bris meis repugnantem legi me&#x0303;tis meæ. Quod
tamen Pau. nō aliter ad se pertinere arbitratur,
quàm angelus sathanæ, qui eum colaphizabat.
Et sicut manente uera inclinatione hominis ad
uirtute&#x0303; erat angelus fathanę, eum colaphizans,
ita aduersante, & contranitente appetitu sensi-
tiuo manet integritas humanæ uirtutis, quæ
est hominis integritas, in quantum homo est.</P>
<P>&#x00B6; Verum restat scrupulus ex hac responsione.
Nam æquè est à Deo inclinatio appetitus sen-
sitiuus, sicut & uoluntatis: si ergo inconue-
nie&#x0303;s dicitur, quòd Deus sit causa inclinationi<-P>

@@0@<filename:W0013-0607.jpg/>
@@1@<SE607>116 DE HOMICIDIO.
<-P>uoluntatis ad malum, quare non idem habea-
tur pro inconuenienti de appetitu sensitiuo?
quare inquam sapientissimus creator, & con-
ditor rerum malam inclinationem dedit ap-
petitui, & carni, & nō potius bonam, quæ ma-
gis conuenire uidebatur illi infinitæ bonitati?
Dico primum omnium, dubium est certè inter
Theologos, & Philosophos, An<milestone unit="article" n="4" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_331"/> naturas re-
r&#x0169; Deus immutare potuerit, uel ab initio aliàs
facere, quàm nunc sunt. Et quidam sunt qui
putent cum Gabri. 4. dist. 1. quæst. 1. Quamuis
Deus species quidem rerum, & essentias uaria-
re non potuerit, neque enim potuit aut homi-
nem, aut bouem alterius speciei facere, quàm
fecit, potuit tamen proprietates, & inclinatio-
nes naturales immutare, potuit (in quam) igne&#x0303;
frigidum naturaliter facere, & aquam calidam,
ac rursum nigram niuem, & album coruum.
Quod tali ratione probatur. Nam posse
Deum ignem frigidum facere, aut calidam
aquam, & cætera huiusmodi, dubitari non po-
test. Potuit ergo Deus ab initio aquam cali-
dam facere, aut frigidum ignem, leuem ter-
ram, grauem ae&#x0308;rem, & legem ponere, ut sic
perpetuò perseuerarent. Qua lege posita, il-
lud esset proprium, aut naturale talium rerum.
Nihil enim aliud est rerum natura, quàm
id quod ab initio (ut Augustinus ait) Deus
rebus materiæ dare uoluit. ergo potuit Deus<-P>

@@0@<filename:W0013-0608.jpg/>
@@1@<SE608>DE HOMICIDIO. 117
<-P>contrarias naturas & inclinationes dare rebus
quàm dedit. Et confirmatur. Nam potuit
Deus res nudas creare, id est, essentias, sine
quibuscunque accidentibus, aut proprietati-
bus: ergo non necessario creauit cum his con-
ditionibus & proprietatibus, quas nunc ha-
bent. Hanc sententiam quanquam Theologi
& authores nonnulli, qui in pretio haben-
tur, defendunt, non puto esse probabilem,
nec uerisimilem. Vnde puto, quòd<milestone unit="article" n="5" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_332"/> Deus
non potuerit quidem ignem calidum natura-
liter frigidum facere, aut non naturaliter cali-
dum, aut niuem nigram, aut leuem terram,
& in uniuersum naturales inclinationes tol-
lere, aut mutare. Quod sic probatur. Nam
primum omnium, multæ sunt proprietates,
& aptitudines rerum, quæ secundum com-
munem opinionem, non conueniunt rebus
per aliquas qualitates superadditas, sed im-
mediatè per suam essentiam: ut uerbi gratia,
Si risibile non conuenit homini per aliquam
qualitatem superadditam secundum opinio-
nem istorum, sed per essentiam, potuit qui-
dem Deus facere, quòd homo nunquam ri-
deret, non autem quòd non esset risibilis:
quia Deus non potest tollere effectum cau-
sæ formalis, manente causa formali. Si er-
go homo est formaliter risibilis per suam
essentiam, non potuit Deus facere quòd<-P>

@@0@<filename:W0013-0609.jpg/>
@@1@<SE609>118 DE HOMICIDIO.
<-P>sua natura non esset risibilis. Secundo sic
arguo, Aqua cum concursu Dei generali pro-
ducit frigiditatem in se, ut patet in aqua re-
ducente se ad frigiditatem. Ergo Deus non
potuit facere quin cum tali concursu esset
frigida, & per consequens naturaliter frigi-
da. Consequentia probatur. Nam detur op-
positum, Faceret Deus, quòd aqua natura-
liter esset calida, quæro, an aqua cum con-
cursu Dei generali potest reducere se ad fri-
giditatem, uel non. Si potuit, ergo non
erat naturaliter calida, si non potuit, ergo nec
nunc potest, quia concursus generalis Dei
non potuit esse maioris actiuitatis, quàm n&#x0169;c
est, & ab eisdem causis semper producitur si-
milis effectus. nec Deus potest facere, quòd
causa naturalis, quæ nunc non potest in ali-
quem effectum, cum concursu generali pos-
sit in illum concursum uerbi gratia, nunc non
potest homo suscitare hominem cum con-
cursu generali Dei. ergo Deus non potest
facere, quòd homo id possit cum tali con-
cursu: nec Deus ipse posset cum generali con-
cursu facere quod nunc non facit. Sicut er-
go Deus non potuit facere ut homo natura-
liter posset suscitare mortuum, ita non potest
facere quòd aqua produceret calorem, aut
quòd naturaliter lapis ascenderet sursum. Et
confirmatur. Aut essentiæ rerum, aut spe-<-P>

@@0@<filename:W0013-0610.jpg/>
@@1@<SE610>DE HOMICIDIO. 119
<-P>cies de se sunt indifferentes ad quamlibet pro-
prietatem, aut non. Si non, ergo non po-
tuit fieri, quin id, ad quod essentia magis
inclinatur, sit magis naturale, si sint indiffe-
rentes. Verbi gratia, Si natura ignis nuda,
est indifferens ad calorem, & frigus. Ergo
cum concursu generali non plus produceret
calorem, quàm frigus, & per consequens
non poterit esse magis naturale unum quàm
aliud. Et confirmatur exemplo. Deus non
poterat facere, quòd c&#x0153;lum naturaliter incli-
naretur ad quietem uel ad motum à Septen-
trione ad Meridiem, ergo nec alias naturas
rerum potuit mutare. Antecedens probatur,
Si c&#x0153;lum naturaliter inclinaretur ad istum
motum contrarium quem nunc habet, uel
ad quietem, non posset cum concursu gene-
rali moueri ad motum contrarium. Et confir-
matur ualidè, quia si potest Deus mutare na-
turas rerum, saciat, ergo quòd aqua sit na-
turaliter calida. Sic arguo, Calor nunc cum
concursu generali sufficit corrumpere aquam.
ergo cum simili concursu potuisset tunc cor-
rumpere. ergo non est ei calor naturalis. non
enim posset nunc Deus cum solo concursu ge
nerali impedire ne calor corrumpe ret aquam,
& non est impotentior quàm à principio. er-
go nec tunc potuit. Certè puto quòd argu-
mentum concludit. Item Deus non potuit<-P>

@@0@<filename:W0013-0611.jpg/>
@@1@<SE611>120 DE HOMICIDIO.
<-P>hominem naturaliter facere incorruptibi-
lem. Item non posset agens naturale cum
concursu generali inducere formam aquæ in
materiam indispositam per calorem & siccita-
tem. Ergo, calor & siccitas non possunt esse
naturales aquæ. Vt enim arguebatur, quic-
quid creatura potuit posse (ut ita dicam) cum
concursu Dei, potest nunc cum simili con-
cursu: imò potuit omnes res naturaliter face-
re incorruptibiles. Potuit enim facere, ut
quælibet qualitates essent naturales formis
substantialibus, & sic quòd non possent cor-
rumpi. Hoc ergo præsupposito, quòd<milestone unit="article" n="6" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_333"/> non
potest Deus naturas rerum mutare, dico,
quòd Deus fecit hominem, cum hac naturali
inclinatione ad malum, quia aliter fieri non
poterat. Secundo dico, quòd<milestone unit="article" n="7" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_334"/> talis incli-
natio quamuis sit ad malum, non tamen est-
mala, quandiu quidem manet intra terminos
appetitus sensitiui: malum inquam malitia
morali: nam malitia p&#x0153;næ non inconuenit,
cuius Deus semper est causa: sicut non dicitur
mala inclinatio qua leo inclinatur ad homici-
dium. Sicut enim appetitus inclinat homi-
nem ad malum, ita etiam obiectum ipsum, ut
delectabile, aut utile inclinat etiam ad ma-
lum, & tamen natura ipsius albi, aut cibi dulcis
bona prorsus est. Neque unquam aliquis con-
queritur de Deo, quòd aurum pulcherrimum<-P>

@@0@<filename:W0013-0612.jpg/>
@@1@<SE612>DE HOMICIDIO. 121
<-P>fecerit, aut uinum suaue. Ita prorsus nunquam
de appetitu sensitiuo mouet hominem ad ma-
lum, non aliter quàm ipsum obiectum. Item
dico, quòd appetitus inclinat ad malum, non
ipsius appetitus, sed hominis: semper enim ap-
petitus naturalis est conueniens. 1. part. quæst.
31. art. 1. Tertio dico, quòd<milestone unit="article" n="8" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_335"/> Deus hominem
creauit sine tali inclinatione mala, creauit
enim cum iustitia originali, quæ appetitum
subiiciebat rationi, & nullo modo inclinabat
ad malum: quòd si postea sua culpa incidit in
hunc laborem, sibi potius, quàm diuinæ sa-
pientiæ imputandum est, non plus sanè, quàm
si oculos sibi erueret, quos illi creator dedisset,
conqueri de creatore suo non posset. Quarto
dico, quòd<milestone unit="article" n="9" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_336"/> dedit appetitui naturalem incli-
nationem ut obediret rationi, & sic tandem
tota inclinatio est bona. Et ista pro argumen-
tis satis esse uidentur, quatenus ad inclinatio-
nem appetitus spectabant. Sed aliunde ar-
guebat, quia scilicet homo tenetur diligere
Deum plus quàm seipsum, & commune plus
quàm priuatum bonum, & tamen inclinatio
hominis naturalis est in contrarium, atque
adeò in malum. Ad hoc quanquam sint clari
philosophi & theologi, qui ita esse arbitren-
tur, ego<milestone unit="article" n="10" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_337"/> uerò nego hominem inclinari ad di-
ligendum se plus quàm Deum, uel proprium
bonum plusquam commune. Sicut enim men-<-P>

@@0@<filename:W0013-0613.jpg/>
@@1@<SE613>122 DE HOMICIDIO.
<-P>brum plus inclinatur ad bonum totius, quàm
ad bonum proprium, periclitatur enim manus
pro salute totius: ita etiam ex naturali inclina-
tione homo, quem Deus fecit partem reipu-
blicæ, natura inclinatur ad bonum publicum
plus quàm ad priuatum: & cùm Deus sit bo-
num utile, plus etiam homo diligit Deum,
quàm seipsum, sicut tota experientia docet,
quòd aqua ascendit, deserens conueniens sibi
bonum propter integritatem & cōtinuitatem
uniuersi. Non est autem cōsentaneum ut deus
rebus inanimatis aut membris corporis in-
clinationem dederit conuenientem suo fini,
homini autem negauerit. Sunt uerò qui hoc
ipsum negant, scilicet, membrum plus incli-
nari ad bonum totius, quàm ad proprium, nec
membrum se exponit (ut aiunt) periculo pro
salute totius, sed ipsum totum membrum tre-
mens & resistens opponit pro se. Sed certè
hoc ipsum est inconsonum rationi, & est con-
demnare industriam diuinam, dicere, quòd
Deus cùm me&#x0303;bra corporis fecerit solum pro-
pter bonum totius, & non propter se, tamen
membris dederit inclinationem contrariam
bono totius, quasi uerò pedes sibi, & non ho-
mini ambularent, & aures sibi, & non homini
audirent, & oculi &c. Et ut de membris ho-
minis audiremus non à se, sed à toto exponi,
quid de aqua dicturi sumus, cùm sursum ascen<-P>

@@0@<filename:W0013-0614.jpg/>
@@1@<SE614>DE HOMICIDIO. 123
<-P>dit, an non ipsa se sursum mouet, an potius
imaginandum est totum uniuersum concur-
rere ut aquam moueat? Profectò dicendum
non est. Quod si ita est, ut certè est, cùm Deus
fecerit hominem potius propter se, quàm pro-
pter hominem, absurdum est dicere non dedis-
se inclinationem suo fini conuenientem, qua
plus ipsum Deum, quàm se diligeret.</P>
<P>&#x00B6; Error tamen iste emanauit, quòd uiderent
hominem cum magna difficultate, aut uitam,
aut etiam bona temporalia ponere pro Deo,
aut pro bono publico: quare ex hoc arguunt
non inclinari naturaliter ad bonum publicum.
Sed hoc perinde est, ac si quis dicat, hominem
non amare propriam uitam plus quàm unum
membrum, cùm uideant grauari nimis, & cum
magna molestia, & difficultate secare aut ure-
re membrum propter salutem totius: aut si
quis neget aliquem cupidum esse uitæ, ideo
quia potionem amaram non libenter sumit.
Inde non statim si quis ægrè & molestè ferat
aut uitā, aut fortunas perdere propter Deum,
aut propter bonum publicum, non inquàm
statim arguendum est, hominem non plus na-
turaliter Deum aut commune bonum dilige-
re, quàm priuatum. Vt enim Doctores do-
cent, gratia non est contraria naturæ, sed per-
ficit naturam, & naturalem inclinationem:
difficultas autem prouenit tum ex appetitu,<-P>

@@0@<filename:W0013-0615.jpg/>
@@1@<SE615>124 DE HOMICIDIO.
<-P>tum etiam quia licet plus inclinetur ad bonum
totius, tamen etiam inclinatur ad alia bona,
& sic patitur difficultatem, sicut de proircien-
te merces in mare. Atque id demum cogi-
tandum est, non esse Deum deteriorem arti-
ficem ipso homine, cùm tamen artifex ho-
mo, si quod instrumentum ad aliquem finem
fingat, curet omnem aptitudinem ad talem
finem instrumento dare, idoneumq&#x0301;ue suo fi-
ni facere: quare ergo Deus, qui omnia fecit
propter se, non talem inclinationem suæ crea-
turæ credatur dedisse, qualem ad illum finem
conuenire nouerat? Nos ergo amoliamur
huiusmodi querelas de summo artifice, ac cō-
ditore, credamusq&#x0301;; naturam non nisi ad bo-
num inclinare, atque ideo omne quod est con
trarium naturali inclinationi, esse malum. Per-
ditio enim tua Israe&#x0308;l. Salus autem maximè ex
me. Osee 13. Cum ergo, ut à principio ar-<marginalia>Osee 13.</marginalia>
guebam, interficere seipsum sit contra natu-
ralem inclinationem, ergo est illicitum, quod
erat primum argumentum ad probationem
conclusionis.</P>
<P>&#x00B6; Secundo principaliter probatur eadem cō-
clusio. Occidens seipsum, facit contra præ-
ceptum decalogi, Non occides: quod habe-
tur Exo. 20. & Deutero. 5. ergo peccat & mor-
taliter. Hoc est argumentum beati Augusti-
ni 1. de Trinitat. ad probandum, quòd occi-<-P>

@@0@<filename:W0013-0616.jpg/>
@@1@<SE616>DE HOMICIDIO. 125
<-P>dere seipsum, sit illicitum. Sed ut apertius
constet quam uim habeat argumentum, sicut
etiam de primo fecimus, conuenientissimum
est etiam examinare quod prohibetur in illo
præcepto, Non occides: cum in scriptura non
inueniatur alibi prohibitum, aut reprehensum
seipsum occidere. aut ex illo præcepto opor-
tet esse illicitum, aut reuocari in dubium po-
test, an liceat se interficere. Cum enim præ-
ceptum sit absolutum, Non occides: & in
multis casibus licit&#x0169; sit occidere, ut certo con-
stat, dubitari<milestone unit="article" n="11" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_338"/> merito potest, quid illo præ-
cepto & qualiter homicidi&#x0169; prohibetur. Qui-
dam ergo ita intelligunt præceptum, ut abso-
lutè prohibeatur occisio cuiuscunque homi-
nis, siue priuata authoritate, siue publica, si-
ue nocentis, siue innocentis. Sed ab eo præ-
cepto tanquam à canone generali excipiuntur
lege diuina aliqui casus, in quibus licet occi-
dere: uerbi gratia, homicida iuste à magistratu
occiditur. Sed dicunt, quòd nisi hanc facultate&#x0303;
haberent à Deo ex sacra scriptura, quæ iubet,
ut qui occiderit, occidatur, ut patet Leuit. 19.
magistratus occidens latronem faceret contra
illud præceptum, Non occides. Itaq; sine quo-
cunq; alio præcepto præter id, Non occides,
erat sufficienter prohibit&#x0169; regi occidere etiam
malefactorem, nisi dominus excepisset de ho-
micida, & quibusdam aliis malefactoribus. Et<-P>

@@0@<filename:W0013-0617.jpg/>
@@1@<SE617>126 DE HOMICIDIO.
<-P>sic apud istos in nullo casu licet etiam publicis
potestatibus occidere, nisi in casibus expressis
à iure diuino. Vnde ortum habuit illa opinio,
quòd non licet inter aut adulteram, aut sim-
plicem furem, quia non est expressum in iure
diuino: neque adulterium, quia licet fuerit
expressum in ueteri Testamento, tamen est re-
uocatum à Domino per illa uerba Ioan. 8. Ne-
mo te condemnauit mulier, neq; ego te con-
demnabo.</P>
<P>&#x00B6; CONTRA hanc sententiam argui-
tur, Illud quod est de se licitum, & per se bo-
num, non est prohibitum præcepto diuino,
sed occidere hominem in casu, est per se bo-
num, uidelicet in defensionem sui, ergo non
est prohibitum illo præcepto, Non occides.
neque indiget excipi à regula id, quod nullo
modo potuit cadere sub regula. Si ergo occi-
dere inuasorem non potuit cadere sub præ-
cepto, Non occides: non est factum licitum,
quia exceptum sit ab illo præcepto. Item in le-
ge data Moysi fuit aliquando licitum occi-
dere, aliquando non, & tamen non erat facta
talis exceptio in iure diuino plus de homici-
da, quàm de adultera, ergo uel utrunque lice-
bit, uel neutrum. Et quæro, ante legem Moy-
si, an licebat interficere blasphemum & homi-
cidam, uel non? Si non, contrà, Quicquid
nō licuit in lege naturæ, nunquam licuit. Non<-P>

@@0@<filename:W0013-0618.jpg/>
@@1@<SE618>DE HOMICIDIO. 127
<-P>enim lex Moysi, aut lex gratiæ sunt dispensa-
tiones legis naturæ, sed potius econtra, mul-
talicebant in lege naturæ, quæ in lege Moysi
prohibita sunt: si licebat interficere in lege
naturæ adulteram, ergo sine exceptione neq;
expressione in iure diuino licuit in lege Moy-
si. Et ideo alii dicunt, quòd in præcepto, Non
occides, prohibetur solum mors innocentis.
& illud præceptum Exod. 20. Non occides,
uidetur explicatum Exod. 23. Insontem & iu-
stum non occides. Sed contra hoc est, quòd
priuatus occidens peccatorem, & sontem, fa-
cit contra illud præceptum, Non occides: si
enim non peccat contra id præceptum, Non
occides, nusquam alibi in iure prohibetur oc-
cisio nocentis hominis. Quare cùm certum
sit etiam apud istos priuatum hominem reum
esse homicidii, etiam si nocentissimum occi-
dat, certum est illo præcepto non prohiberi
solum innocentis occisionem plusquam no-
centis. Alii, qui propius ad ueritatem acce-
dunt, dicunt, quòd prohibetur illo præcepto
occisio hominis priuata authoritate: sed neq;
isti quidem sufficienter uim illius præcepti ex-
plicarunt. Si enim respublica, aut rex inno-
centem hominem occideret, facit contra id
præceptum, ut certum est: ergo non occide-
re prohibetur absolutè priuata authoritate,
aut permittitur occidere publica. Neque ua-<-P>

@@0@<filename:W0013-0619.jpg/>
@@1@<SE619>128 DE HOMICIDIO.
<-P>ualet dicere, quòd qui interficit se defenden-
do, occidit publica authoritate: quia habet
authoritate&#x0303; à Deo per ius naturale. Hoc enim
ineptum & ridiculum est. Hoc enim modo
neque comedere, aut bibere nisi publica au-
thoritate licet. Non enim liceret, nisi à iure di-
uino esset permissum. Et ideo dimissis uariis
opinionibus, dico primò, quòd<milestone unit="article" n="12" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_339"/> hoc præce-
ptum est iuris naturalis, & non positiui, sicut
etiam alia pręcepta decalogi. Quod patet, quia
in lumine naturali semper fuit notum homi-
cidium esse culpabile, & illicitum. Secundo
infertur ex hoc, quòd<milestone unit="article" n="13 ̋rendition="#asterisk" xml:id="s4013_340"/> id præceptum semper
fuit æquale, & ante legem, & in lege, & tem-
pore Euangelii. Patet, quia lex naturalis nun-
quam mutatur. Nec enim abrogatur, aut li-
mitatur, aut extenditur. Est enim lumen si-
gnatum super nos à principio. Tertio infero,
quòd<milestone unit="article" n="14 ̋rendition="#asterisk" xml:id="s4013_341"/> si licebat interficere adulteram, aut fu-
rem in lege Moysi, & licuit ante legem, & li-
cet in lege Euangelica. Quarto dico, & infe-
ro, quòd<milestone unit="article" n="15" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_342"/> illo præcepto prohibetur omne
homicidium, quòd stando in lege naturæ so-
la, est malum, & irrationabile: & ad hoc so-
lum oportet respicere, & non ad exceptiones,
uel promissiones factas in lege. Omnia enim
illa uel solum sunt iudicialia, quæ iam cessaue-
runt: aut si sunt moralia, sunt explicatiua iu-
ris naturalis. Quare ergo ad id est ultimo refe-<-P>

@@0@<filename:W0013-0620.jpg/>
@@1@<SE620>DE HOMICIDIO. 129
<-P>rendum, quando licet occidere, & quando
non. Ad quod tamen iuuat scripturas con-
sulere, neque hoc est (ut aiunt) explicare idem
per seipsum, aut ignotum per ignotius. Non
est enim homicidium malum, quia prohibi-
tum: sed prohibitum, quia malum. Quare ad
intelligendum quid sit prohibitum per illud
præceptum, Non occides, optimè responde-
tur, quòd per causam, quòd omne id est iure
naturali malum. Quinto dico, quòd<milestone unit="article" n="16" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_343"/> in illo
præcepto non magis prohibetur homicidium
authoritate publica quàm priuata. Alia enim
quæstio est, quem, & quando licet occidere:
& alia quæstio est, cui licet occidere, & ali-
quando est malum publica authoritate. Sexto,
quòd<milestone unit="article" n="17" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_344"/> dupliciter potest occidi homo. Vno
modo ex intentione, & certo proposito, ut iu-
dex intendit priuare uita malefactorem. Alio
modo præter intentionem, non dico solùm à
casu, & uoluntariè, sed propter alium finem,
quem si posset occidens aliter consequi, non
occideret: sicut cùm quis in defensionem sui,
uel etiam Reip. occidit inuasorem, quem non
occideret, si aliter posset se defendere. Septi-
mo dico, quòd<milestone unit="article" n="18" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_345"/> ex intentione licitum est stan-
do in iure diuino solum & naturali occidere
hominem nociuum Reipublicæ, quia hoc est
membrum communitatis: Et ideo sicut lici-
tum est abscindere membrum corruptum &<-P>

@@0@<filename:W0013-0621.jpg/>
@@1@<SE621>130 DE HOMICIDIO.
<-P>nociuum toti corpori, ita est licitum in iu-
re diuino & naturali hominem perniciosum,
& boni communis corruptorem interficere,
etiam si hoc nunquam sit expressum in iure di-
uino scripto: quia hoc est notum in lumine
naturali, quòd maius bonum debet præferri
minori bono, & priuato bono publicum bo-
num. Octauo dico, quòd<milestone unit="article" n="19" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_346"/> tale homicidium
solum de iure naturali & diuino est commis-
sum Reipub. aut publicis magistratibus, &
principatibus, qui habent curam Reipublicæ.
ut patet ex Paul. ad Roman. 13. Non sine causa<marginalia>Rom. 13.</marginalia>
gladium portat, uindex enim est. Nono dico,
quòd<milestone unit="article" n="20" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_347"/> ex intentione occidere hominem sem-
per est prohibitum homini priuato. nunquam
enim licet nisi in casu permisso. Non autem
est commissa cura publici boni defendendi,
nisi publicis personis. ergo nulli priuato sua
authoritate licet ex intentione occidere. Vlti-
mo dico, quòd<milestone unit="article" n="? ̋rendition="#asterisk" xml:id="s4013_348"/> omne aliud homicidium ex
intentione, est illo præcepto prohibitum, seu
publicæ, seu priuatæ personæ, præterquam in
casu præmisso, quando uita alicuius propter
peccatum eius est perniciosa Reipublicæ. Nam
de homicidio non ex intentione, quale est in
defensione sui, aut Reipub. latior est disputa-
tio: quòd licet etiam ex iure naturali cognosci
posset, tamen quia non est præsentis specula-
tionis, missum facio. Ex his patet quam uim<-P>

@@0@<filename:W0013-0622.jpg/>
@@1@<SE622>DE HOMICIDIO. 131
<-P>habet argumentum ex illo præcepto, quòd
non licet interficere seipsum. Cùm<milestone unit="article" n="21" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_349"/> enim ne-
mo sit iudex suiipsius, neq; habeat authorita-
tem in seipsum, nunquam licebit se interfice-
re, etiam si dignus morte esset, & pernicio-
sus Reipub. Tertio arguitur, & probatur con-
clusio, Se occidens, facit nocumentum Reipu-
blicæ. ergo peccat. Consequentia est clara.
Antecedens patet, Quia quicquid homo est,
est ipsius Reipublicæ sicut pars sui est totius.
ergo qui se occidit, aufert à republ. quod suum
est. Quarto & ultimo probatur, Quia occi-
dens se, facit contra præceptum de charitate.
ergo peccat. Consequentia est nota, & ante-
cedens probatur, quia non minus homo te-
netur se diligere, quàm proximum sicut se-
ipsum: sed si occideret proximum, semper es-
set contra charitatem proximi. ergo se occi-
dens, facit contra charitatem sui. Ista duo ar-
gumenta, nō carent difficultatibus, & dubiis,
possentq&#x0301;ue examinari sicut præcedentia. Sed
quia impugnando conclusionem ipsam, com-
modius ueritas ipsius explicabitur, nec tem-
pus nobis suppeteret, si utrunque uellem
prosequi, ideo hoc relicto, contra conclusio-
nem arguitur, & primo sic, Nemo potest se
saltem de industria & uolens occidere. ergo
cōclusio includit falsum, scilicet inueniri posse
tale delictum & crime&#x0303;. Antecedens probatur,<-P>

@@0@<filename:W0013-0623.jpg/>
@@1@<SE623>132 DE HOMICIDIO.
<-P>Quia uoluntas non potest uelle nisi bonum,
ut Aristoteles habet, & impręsentiar&#x0169; pro rato
habemus: sed non esse, aut desinere esse nō est
bon&#x0169;, imò potius malum, ergo nullus seipsum
potest interficere. Neq; sufficit dicere, &#xA759; cùm
anima sit immortalis, non desinit esse salte&#x0303; me-
liori sui parte qui se interficit. Saltem enim ar-
gume&#x0303;tum &#xA753;cedit de illo, qui nō haberet spem
alterius uitæ, qui non posset seipsum interfi.
cere, cuius oppositum ex historia constat. Et
confirmatur, quia impossibile est quòd aliquis
nolit esse beatus, ut disertè August. tenet 17.
de Ciuitate Dei. Sed qui uult esse, uult esse
beatus, cùm non possit esse beatus si non sit.
ergo non potest aliquis nolle esse, & per con-
sequens se interficere. Secundo arguitur, Nul-
li facit nocumentum. ergo non peccat se in-
terficiendo. Antecedens patet, quia non si-
bi, quia uolenti non fit iniuria. ipse autem
uolens patitur. ergo non patitur iniuriam.
Nec sufficit dicere, quòd facit iniuriam reipu-
blicæ, quia saltem qui bona uenia reipublicæ,
uel adepti licentiam à republica (sicut mos
apud aliquas nationes fuit) se interficerent,
non peccarent. Et confirmatur, quia qui bona
temporalia uolens perderet, neque sibi, ne-
que reipublicæ iniuriam faceret. ut si quis
equum suum occideret, & tamen non minus
res temporales sunt reipublicæ, quàm homi-<-P>

@@0@<filename:W0013-0624.jpg/>
@@1@<SE624>DE HOMICIDIO. 133
<-P>nis uita, imò multo plus. ergo nec se interfi-
ciens facit iniuriam reipublicæ aut sibi. Item
licet non se defendere à latrone inuadente,
quando non potest uitam tueri nisi alterum
occidat, ergo licet se interficere. Consequentia
probatur, Eode&#x0303; præcepto tenetur quis defen-
dere propriam uitam, quo tenetur se non oc-
cidere, & si se posset defendere, & non se de-
fenderet, esset contra præceptum de non se
occidendo. Quarto, licet duobus existenti-
bus in extrema necessitate, & habentibus so-
lum unicum panem, unde alter posset tantum
uitam conseruare, licet inquam alteri haben-
ti panem cedere alteri, & hoc est se interfice-
re. ergo. Quinto, si seruus esset cum rege in
naufragio, & essent in tabula, uel nauicula,
quæ utrunq; non posset sustinere, licet seruo
desilire in mare sine spe euadendi, ut regem
seruet à morte. ergo licitum est in casu se inter-
ficere. Sexto, licitum est damnato ad mortem,
ut fame conficiatur, oblato pane non come-
dere, ergo licitum est se interficere. Antece-
dens patet, quia licitum est, & potest parere
sententiæ, cui adiudicatum est. Septimo, licet
damnato ad mortem habita etiam opportuni-
tate fugiendi, non fugere, sed expectare, &
sic dat operam morti propriæ. ergo. Octauo,
licet damnato ad mortem ueneni hausti hau-
rire uenenum. ergo licet se interficere. Nono,<-P>

@@0@<filename:W0013-0625.jpg/>
@@1@<SE625>134 DE HOMICIDIO.
<-P>licet cum manifesto periculo mortis tempo-
re pestis uisitare amicos. ergo. Decimo, Licet
nauigare cum manifesto periculo mortis. er-
go. Vndecimo, Licita sunt exercitia militaria,
ut equilia, taurorum exagitatio, etiam cum
periculo mortis. ergo seipsum interficere. Pro-
batur consequentia in omnibus his tribus ar-
gumentis, quia eodem præcepto generaliter
prohibetur interficere alium, & exponere se
periculo occidendi. ergo etiam de seipso.</P>
<P>Duodecimo, Licet uitam breuiorem facere
abstinentiis, & duro uictu, & aliis uitæ auste-
rioris rigoribus. ergo se interficere. Conse-
quentia probatur ex dicto Hieronymi, Ni-
hil interest paruo an magno tempore te inte-
rimas. Et antecedens probatur, & patet de
monasteriis, ubi certum est uitam esse bre-
uiorem quàm extra. Decimotertio, Non te-
netur aliquis constitutus in extremo periculo
redimere salutem quacunque pecunia, uel to-
to patrimonio. ergo non tenetur conseruare
uitam suam. Antecedens patet, Si enim quis
indigeret ad salutem herba aliqua, ut (exem-
pli gratia) radice pontica, quam non posset
habere, nisi daret suum regnum, aut principa-
tum, non teneretur dare. ergo. Decimoquar-
to, Semper est licitum subire minus malum,
ad euitandum maius malum: sed maius ma-
lum uidetur fama, & ignominia, quàm mors:<-P>

@@0@<filename:W0013-0626.jpg/>
@@1@<SE626>DE HOMICIDIO. 135
<-P>ergo saltem ad uitandum ignominiam, & in-
famiam licitum erit subire mortem, & se in-
terficere. Decimoquinto, Saltem hoc, scili-
cet non licitum esse se occidere, non est ita per
se notum, quin possit ignorari, cum apud mul
tos, qui reputati sunt sapientes, fuerit lauda-
tum. ergo saltem excusabuntur illi, qui putant
se fortiter & laudabiliter agere, se interficien-
do, ut Cato, Brutus, & similes. Decimo-
sexto, Legitur de quibusdam sanctis f&#x0153;mi-
nis, quòd cum essent à Tyranno damnatæ ut
igne comburerentur, ipsæ se in eum præcipi-
tauerunt. ergo licet se interficere. Decimose-
ptimo, Samson, Saül, Rasias, Eleazarus, se
interfecerunt in libris Machabæorum, qui
non solum non uituperantur in Scriptura, sed
certè Samson inter sanctos refertur ab Apo-
stolo ad Hebræ. & Eleazarus laudatur. Et
idem argumentum potest fieri de uirginibus,
cum fugientes Romanorum iniuriam, apud
Aquileiam se in flumen præcipitauerunt.</P>
<P>&#x00B6; Pro solutione istorum argumentorum mul-
ta & uaria possent adduci, quæ si tempus fer-
ret, non essent inutilia uel iniucunda tracta-
tu, sed pro temporis breuitate solutione&#x0303; illo-
rum inquantum potero, paucissima uerba con
feram. Pro elucidatione ergo primi argumen-
ti est aduertendum, quòd<milestone unit="article" n="22" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_350"/> obiectum uolun-
tatis non est solum uerum bonum. Cùm enim<-P>

@@0@<filename:W0013-0627.jpg/>
@@1@<SE627>136 DE HOMICIDIO.
<-P>obiectum non moueat uoluntatem nisi me-
diante cognitione, nihil refert ad mouendum
uoluntatem an sit uerum bonum, aut æstime-
tur uerum bonum. Itaque cùm interficere
seipsum, aut prorsus non esse, possit æstima-
ri bonum, ex hac parte non impeditur, quin
possit aliquis sciens, & uolens seipsum inter-
ficere, cùm possit errare, & æstimare sibi bo-
num esse. Sed quoniam ista solutio solummo-
do ostendit aliquem ex errore posse uelle non
esse, & per consequens se interficere, dico se-
cundo, quòd nō inconuenit aliquem sine er-
rore quocunque uelle non esse. Pro quo ad-
uertendum, quòd sicut non inconuenit ali-
quid esse secundum se bonum, & tamen ex ali-
qua circunstantia fieri malum, ita econtrario
aliquid, quod absolutè est malum, potest ex
aliquo adiuncto fieri bonum. Atque in pro-
posito non esse, licet absolutè sit malum, ta-
men tanquam medium ad uitandas miserias
non solum potest æstimari bonum, sed re uera
esse bonum. Et quamuis esse secundum se sit
bonum, tamen coniunctum cum aliquo ma-
lo, potest non solum æstimari, sed fieri re ue-
ra malum. Vnde dico, quòd damnati sine quo-
cun que errore cupiunt non esse. Quanquam
enim esse absolutè esset eis bonum, tamen tale
esse, scilicet cum summa miseria, re uera est eis
malum, & melius esset eis non esse, quàm sic<-P>

@@0@<filename:W0013-0628.jpg/>
@@1@<SE628>DE HOMICIDIO. 137
<-P>esse. Quod Dominus in Euangelio satis aper-
tè ostendit dictum de Iuda traditore, Bonum
erat ei, si natus non fuisset homo iste. Luc. 23.<marginalia>Luc. 23.</marginalia>
Quamuis enim aliqui ita hunc locum intel-
ligunt, ut melius quidem fuisset Iudæ non
nasci, non tamen melius non concipi, aut
non esse. Tamen non puto Christum habuis-
se respectum ad differentiam illam inter na-
tum esse, & conceptum esse, & prorsus esse,
sed absolutè protulit, melius futur&#x0169; illi omni-
no non esse, quàm ita perditum esse. Vnde
Ecclesiastici 30. Melius est mors, quàm uita<marginalia>Eccles. 30.</marginalia>
amara. Quare damnati non errantes, sed re-
ctè intelligentes, cupiunt non esse. Et hoc
plusquam satis ad primum argumentum. Sed
instabat in confirmatione, quòd omnis ho-
mo necessario appetit beatitudinem, quam
nō potest habere si non sit: & per consequens
uidetur quòd necessariò uellet esse, neque
posset uelle non esse. Ad hoc argumentum
quamuis multifariam possit respōderi, tamen
pro nunc dico, quòd nullus potest uelle ab-
solute quod scit se nunquam adepturum, &
per consequens nec medium eligere, ad con-
sequendum illud, quod consequi non sperat.
Quare cùm damnati firmiter credant se nun-
quam futuros felices, fit ut nec etiam esse ue-
lint, quod tamen necessarium est ad felicita-
tem: & eo ipso quòd damnati cupiunt felices<-P>

@@0@<filename:W0013-0629.jpg/>
@@1@<SE629>138 DE HOMICIDIO.
<-P>esse, cupiunt miserias uitare, quas fugere non
possunt, ac per consequens uellent non esse.
Pro secundo argumento, eiusq&#x0301;ue confirma-
tione est notandum, quòd differentia est in-
ter alias res corporales, & inter uitam homi-
nis. Est enim homo ita uerus dominus, ut pos-
sit pro suo arbitrio uti omnibus illis. Omnia
enim Dominus subiecit pedibus eius: quare
non tenetur homo ad conseruationem rerum
temporalium, sed potest pro sua uoluntate, uel
tenere, uel dimittere. Vnde occidens proprium
equum, aut comburens propriā domum, nul-
li facit iniuriam: non est autem ita dominus,
aut corporis, aut uitæ propriæ. Est enim solus
Deus dominus uitæ & mortis, & quantum ad
hoc homo peculiariter est seruus Dei: unde oc-
cidens seipsum, occidit alicui seruum, & facit
iniuriam Deo, à quo tantum dono utendum
accepit, non perdendum. Et sicut non est im-
munis ab iniuria qui alium interficit, etiam
alio petente, quia scilicet ille non est ita do-
minus uitæ suæ, ut possit facultatem cuiquam
dare sibi uitam eripiendi: ita & qui seipsum
interficit, iniuriæ reus est. Vt enim apud Cice-
ronem Pythagoras ait, Prohibetur mortales
sine iussu imperatoris uel dominide præsidio
& statione uitæ discedere. Pro tertio argu-
mento, Quamuis nonnulli in illa sint opinio-
ne, ut putent hominem teneri ad tuendam<-P>

@@0@<filename:W0013-0630.jpg/>
@@1@<SE630>DE HOMICIDIO. 139
<-P>uitam, quandocunq; licitè potest: tamen di-
co, quòd<milestone unit="article" n="24" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_351"/> non solum in isto, sed in multis aliis
casibus homo posset licitis mediis uitam ser-
uare, & tamen non tenetur. Vnde si inuasus à
latrone, aliter non posset se defendere, quàm
latronem interficiendo, non dubito, quin sit
opus consilii, & perfectionis, permittere se
occidere potius, quàm latronem in tali statu
mittere in perditionem. Quod probatur. Si
enim Christianus deprehensus in solitudine
à Pagano inuaderetur, eo &#xA759; Christianus esset,
dico quòd posset se ab illo defendere, etiam li-
citè, & sine scandalo fidei: tamen nemo du-
bitaret, quin esset opus patientiæ, ferre æqua-
nimiter mortem in testimonium fidei. Proba-
tur secundo, Christus licitè se poterat defen-
dere à Iudæis uel Gentilibus, qui tyrannicè
oppresserunt illum. ergo non quicunque lici-
tè potest saluare uitam suam, tenetur. Item
decem millia martyr&#x0169;, qui pro Christo mor-
tui sunt, non uidetur quòd non potuissent se
defendere licitè, & pugnare aduersus tyran-
nos, sicut & nunc Christiani se tuentur con-
tra Paganos. Vnde non dubito, quin plerunq;
martyrium sit sub cōsilio, & quòd multi mar-
tyres se ultro martyrio obtulerunt, cùm ad
hoc non obligarentur: quod satis consonum
uidetur consilio Apostoli ad Rom. 12. Non
uos defendentes charissimi, sed date locum<-P>

@@0@<filename:W0013-0631.jpg/>
@@1@<SE631>140 DE HOMICIDIO.
<-P>iræ. Et Dominus in Euangelio Matth. 5. Ego<marginalia>Matth. 5.</marginalia>
autem dico uobis, non resistere malo. Imò iste
uidetur error Iudæor&#x0169;, quem Dominus apud
Matth. 5. elidit, quòd putabant non esse lau-
dabile, si quis iniurias patienter toleraret. Pro
quo est considerandum, quòd licet (ut dictum
est) homo non sit dominus sui corporis, aut
uitæ suæ, sicut aliarum rerum, tamen aliquid
dominii & iuris habet in uita sua, ratione cu-
ius qui nocet in corpore, nō solum facit Deo,
qui est supremus dominus uitæ, sed etiam ipsi
homini priuato iniuriam. Hoc ergo ius, quod
homo habet in proprium corpus, potest ho-
mo laudabiliter dimittere, & perdere, quamuis
habeat ius se defendendi, & sic patienter ferre
mortem. Contra hanc tamen solutionem po-
test instari, quòd quilibet tenetur defendere
uitam innocentis, si quis per uiolentiam uelit
eum interficere. Vnicuiq; enim Deus manda-
uit de proximo suo. Et prouerb. 24. Erue eos,<marginalia>Prouer. 24.</marginalia>
qui ducuntur ad mortem, & eos, qui trahun-
tur ad interitum, liberare non cesses. Vnde si
quis posset innocentem eripere de manu inua-
soris, & non faceret, esset reus homicidii. Ex
hoc sic arguitur, plus tenetur homo seruare
propriam uitam quàm uitam proximi: si ergo
tenetur homo defendere uitam proximi ab in
iusto inuasore, ergo etiam propriam uitam.
Ad hoc primo dico, quòd nō est exploratum,<-P>

@@0@<filename:W0013-0632.jpg/>
@@1@<SE632>DE HOMICIDIO. 141
<-P>quòd<milestone unit="article" n="25" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_352"/> semper homo teneatur defendere ui-
tam proximi, etiam quādocunq; licet. Si enim
Christianus se ultrò offerret tyranno, ad au-
gmentum fidei, etiam extra tempus necessita-
tis, quādo scilicet est opus consilii, dato, quòd
Christiani possent illum eripere de manu ty-
rāni, & licet sine scandalo, credo quòd nō te-
nerentur, & sic nō est uniuersaliter uer&#x0169;, quòd
quilibet tenetur defendere uitam innocentis,
etiam cum licitè potest, ut patet de Petro Apo
stolo quem Dominus repræhendit, quia uole-
bat eum eripere de manibus Iudæor&#x0169;. Secun-
do dico negando consequentiam. Neq; sequi-
tur, quòd si teneor defendere uitam proximi,
quòd tenear defendere meā. possum enim, ut
dictum est, cedere iuri meo, non aute&#x0303; iuri fra-
tris mei. Exemplum est clarum. Cert&#x0169; est enim
quòd non teneor defendere bona temporalia
mea, iuxta id, si quis petierit à te tunicam, da
ei & pallium. Et tamen si possem sine periculo
meo defendere bona innocentis à raptore, &
latrone, certum est quòd teneor. Simili ergo
modo quamuis possum non defendere uitam
meam, non possum non defendere uitam pro-
ximi. Pro quarto argumento licet multi uer-
tant in dubi&#x0169;, an liceat pro priuata persona po
nere uitam, & plures partem negatiuam defen
dunt, tamen ut aliâs à me disputatum est, puto
&#xA753;babilius hoc esse & laudabile, & uidetur lau-<-P>

@@0@<filename:W0013-0633.jpg/>
@@1@<SE633>142 DE HOMICIDIO.
<-P>datum à Domino in illo loco, Maiorem dilè-
ctionem nemo habet, ut animam suam ponat
quis pro amicis suis &c. ubi non distinguit de
priuata persona, aut publica. & Ioan. In hoc co
gnouimus charitatem Dei, quoniam ille ani-
mam suam pro nobis posuit, & nos debemus
pro fratribus animas ponere. Neq; uidetur so-
lum loqui pro spirituali bono proximorum.
Statim enim subditur, Qui habet substantiam
huiusmodi, & uidet fratre&#x0303; suum necessitatem
habere, &c. Cantic. 8. Fortis est ut mors dile-<marginalia>Cantic. 8.</marginalia>
ctio, quia scilicet facit &#xA753; amico mori. Ad Eph.<marginalia>Ephes. 5.</marginalia>
5. Viri diligite uxores uestras, sicut Christus di
lexit ecclesiam, & semetipsum tradidit pro ea.
& j̄. Ita uiri debent diligere uxores suas, sicut
corpora sua. Et item, Vnusquisq; uxore&#x0303; suam
diligat sicut seipsum. & Arist. 9. Ethic. Omni-<marginalia>Aristotel.</marginalia>
no debet maximam honestatem esse, mortem<marginalia>9. Ethico.</marginalia>
etiam appetere pro amicis: & filium patrem po
tius, quàm se redimere oportet, & honestius
esse, parentibusalimentis opitulari, quàm sibi
ipsis: quòd si in extrema necessitate habet pa-
nem uitę necessarium patri relinquere, non est
dubium, quin etiam liceat amico dare. Quare
<milestone unit="article" n="26" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_353"/> omnino concedo in casu proposito in argu-
mento, quòd licet pane&#x0303; alteri cedere cum cer-
ta pernicie propriæ uitæ. Sed contra hoc uehe-
menter urget. Sit enim casus, quòd sint in ex-
trema necessitate filius c&#x0169; patre, & alio extra-<-P>

@@0@<filename:W0013-0634.jpg/>
@@1@<SE634>DE HOMICIDIO. 143
<-P>neo, & filius habeat unicum panem. Sic argui-
tur, Sequitur, quòd filius potest dare pane&#x0303; ex-
traneo, relicto patre. Consequens autem est
contra ordine&#x0303; charitatis. ergo non sufficienter
respondetur ad argumentum. Consequentia
probatur, quia postquam filius habet ius ser-
uandi sibi soli panem, si potest iuri suo cedere,
ergo relinquere extraneo, & nullam iniuriam
facit patri, cùm pater nihil iuris habeat in pane
illo. Ad hoc nego consequentiam. Quanquam
enim filius possit sibi panem retinere, & po-
test cedere iuri suo, nō tame&#x0303; cui uult, sed tene-
tur ex ordine charitatis subuenire potiuspatri,
quàm extraneo: & eo quòd panis est in pote-
state filii, pater habet maius ius ad pane&#x0303;, quàm
extraneus. Et per hoc patet ad quintum argu-
mentum. Credo enim quòd in illo casu seruus
possit relinquere nauiculam, aut tabulam, cer-
tus mori, & non solum pro rege hoc esset lau-
dabile, sed pro quocunque etiam amico, aut
proximo, quod Lactantius libro 5. de iustitia,<marginalia>Lactantius.</marginalia>
cap. 18. disertè cōmendat. Quid (in quit) iustus
faciet, si nactus fuerit aut in equo saucium, aut
in tabula naufragum? non inuitus, confiteor,
morietur potius, quàm occidet. At stultitia est,
inquiunt, alienæanimæ parcere cum pernicie
suæ, nunc etiam pro amicitia perire stultum iu-
dicabitur. Et reliqua, quæ in hunc locum elo-
quentissimè congerit. Est sine<milestone unit="article" n="27" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_354"/> dubio pro<-P>

@@0@<filename:W0013-0635.jpg/>
@@1@<SE635>144 DE HOMICIDIO.
<-P>amicis animam ponere stultitia huius mundi,
quæ tamen sapientia est apud deum. Pro sexto
argumento dico,<milestone unit="article" n="28" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_355"/> quòd talis tenetur come-
dere. & sanct. Tho. 2. 2. q. 69. art. 4. ad 2. dicit,
Quòd si non comederet, se interficeret. quod
probatur, quia tenetur uti ad conseruandā uitā
omnibus mediis à iudice nō prohibitis: iudex
autem nō prohibuit, imo neq; potuit quidem
prohibere, ne oblato pane nō ederet: non enim
damnauit eum ut mortem sibi daret, sed solùm
ut pateretur: ut patet, quia comedens non facit
cōtra sententiā iudicis. ergo nō est p&#x0153;na infli-
cta à iudice, ut ipse se ab esu abstineat. Itaq; si li
cet ei comedere in casu posito, quod &#xA753; cōfesso
uideo inter oe&#x0303;s constare, omnino uidet&#x0303; &#xA759; tene
tur. Pro septimo argume&#x0303;to similiter dico sicut
ad sext&#x0169;, &#xA759;<milestone unit="article" n="29" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_356"/> talis tenet&#x0303; fugere, quia nō est pars
p&#x0153;nę inflictæ à iudice, ut maneat in carcere. ad
minus dico, &#xA759; idem est iudici&#x0169; de eo, qui est in
carcere, & de eo qui est in sua libertate, & si la-
tro peccat, ultro se offerendo iudici & carceri,
etiā peccat, si liberè potest fugere, & nō fugit.
Pro octauo, certè<milestone unit="article" n="30" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_357"/> non uideo quare id sit
negandum licere. etenim sicut sunt alia sup-
plicia decreta cōtra nocentes, quare non pos-
set id institui ut ueneno tolleretur, quòd sic
illud supplicium potest esse iustum, cùm aliter
illa p&#x0153;na irrogari non potest, nisi ut ille uene-
num epotet, nihil uidetur cur non liceat ei<-P>

@@0@<filename:W0013-0636.jpg/>
@@1@<SE636>DE HOMICIDIO. 145
<-P>haurire uenenum. Sicut licet damnato ad sup-
plicium asce&#x0303;dere scalas, & ei qui damnatus est
gladio, parare iugulum. neque enim unus ma-
gis cooperatur morti suæ, quàm alius. ergo si
dicatur non posse tale supplicium constitui,
consequenter dicendum est non esse licitum
uenenum sumere damnato à tyranno, sicut ne
que se iugulare, aut gladio incumbere: hocau
tem est probabiliter dict&#x0169;. Non tenetur enim
sibi aliquis p&#x0153;nam inferre, sed solùm ferre: un
de nō uidetur posse constitui p&#x0153;na, ad quam
necessarium sit ipsum nocentem cooperari.
Mihi tamen primum magis placet quàm hoc,
neque ualet, ergo posset dānari ut seipsum iu-
gulet, hoc enim potest fieri per alium, quod
nō est de haustu ueneni, sed de hoc disputari
potest. Ad nonum patet ex solutione ad quar-
tum & quintum, Vbi<milestone unit="article" n="13" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_358"/> enim amicus meus indi
geret auxilio meo, uel obsequio in ægritudine
uel consilio meo in conscientia, non dubito
quin possem consulere illi, cum quantocun-
que periculo meo, quòd si nihil essem pro-
futurus, profectò non uidetur carere temeri-
tate exponere me periculo graui sine ullo fru-
ctu: quan quam hoc ipsum scilicet amicitiam,
& fidem in amicis seruare magnus fructus est.
nec uellem uxorem damnare, quæ etiam cum
magno periculo marito peste laboranti asside
ret, etiam si hoc offici&#x0169; nō esset illi ullo pacto<-P>

@@0@<filename:W0013-0637.jpg/>
@@1@<SE637>146 DE HOMICIDIO.
<-P>profutur&#x0169;, sed ut pere&#x0169;ti amico offici&#x0169; & cōso
latione&#x0303; prestaret. Ad decim&#x0169; & undecim&#x0169; est<milestone unit="article" n="32 ̋rendition="#asterisk" xml:id="s4013_359"/>
aduertend&#x0169;, &#xA759; ad cognoscend&#x0169; quid in hoc
easu liceat, nō oportet solùm habere respect&#x0169;
ad circunstantias pro te&#x0303;pore occurrentes, sed
quę magis, & quod ut in plurimum contin-
gat: neque respectus habe&#x0303;dus magis est ad bo-
num uel malum priuatum, quàm ad bonum
uel malum publicum & commune, nauigatio
etiam pro tempore periculoso est utilis bono
cōmuni. Ex communicatione enim nation&#x0169;
& prouinciar&#x0169; respub. magna commoda acci-
pi&#x0169;t & in pace & in bello. Quare si propter pe
riculum tempestatum homines deterrere&#x0303;turà
nauigatione, fieret magna iactura publici bo-
ni, cùm aut uix, aut nunquā, nauigari sine ma-
gno periculo possit. & eodem modo de exer-
citiis militaribus dice&#x0303;d&#x0169;: omnino enim est ne-
cessarium reipub. milites habere ad defenden-
d&#x0169; patriam, qui sine militari exercitio inutiles
bello essent. Sunt aute&#x0303; quidem exercitia mili-
taria par&#x0169; periculosa, ut sunt equestria, & alia
multa, quæ sufficiunt ad exerce&#x0303;dos milites, &
ideo aliis multùm periculosis uti illicit&#x0169; esset:
uerum si nō possent milites exerceri sine etiā
magno & graui periculo, non ideo ommitten
da essent bellica exercitia. Minus enim malum
temporale tolerand&#x0169; esset ad euitād&#x0169; maius,
ne scilicet patria perdatur, & tyrāni occupent<-P>

@@0@<filename:W0013-0638.jpg/>
@@1@<SE638>DE HOMICIDIO. 147
<-P>illam, aut in bello uictores hostes multo plu-
res cædant, quia non sunt exercitati milites,
quàm si omnia exercitia assumere potuissent.
Ad duodecimum argumentum dico, quòd
<milestone unit="article" n="33" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_360"/> nullo modo licet abbreuiare uitā, sed est con
siderand&#x0169;, quòd (sicut in materia de abstinen-
tia late disserui) aliud est uitam minuere, aut
non proferre. Secundò est aduerte&#x0303;dum, quòd
homo, licet teneatur nō abrumpere uitā, non
tamen tenetur omnia media etiā licita facere,
ut longiorem uitā faciat. Quod manifeste pa-
tet, dato, quòd aliquis certò sciat, quòd in In-
dia est salubrior & cleme&#x0303;tior aura, & quòd ibi
diutiùs uiueret quàm in patria, non tenetur
nauigare in Indiam, imò nec de una ciuitate
ad alìam salubriorem. Nec enim Deus uoluit
nos tam solicitos de longa uita. Similiter dico
de alimentis, quòd quædā sunt, quæ non sunt
propriè alimenta, quia de se sunt insalubria, &
nociua humanæ ualetudini, & istis uti esset
interficere se, nec solùm intelligo de uenenis,
sed etiam de aliis insalubribus cibis, ut si quis
uelit uictitare ex fungis, aut crudis herbis, &
acerbis, aut aliis similibus. Alia sunt alimenta,
quæ licet non sint ita salubria sicut alia, non ta
men sunt contraria uitæ humanæ, ut pisces,
oua, potus aquæ. Ite&#x0303; dico, quòd oportet respi-
cere ad id, quod cōmuniter accidit. Est autem
commune, ut plures in iuuentute reperiantur<-P>

@@0@<filename:W0013-0639.jpg/>
@@1@<SE639>148 DE HOMICIDIO.
<-P>ex lautis, quàm ex p&#x0153;nitentibus, plures enim
interficit gula, quàm gladius. Istis præmissis
dico ad argumentum, quòd<milestone unit="article" n="34" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_361"/> non est licit&#x0169; ui-
tam breuiorem reddere alime&#x0303;tis insalubribus
& nociuis. Sec&#x0169;dò, quòd non tenetur homo
uti alimentis optimis, nō nociuis ut piscibus.
Neque enim si medicus consuluit, quòd si bi-
bāt uinum, uiue&#x0303;t diutiùs dece&#x0303; annis, quàm c&#x0169;
aqua, ideo non licebit abstinere à uino: potus
enim aquæ nō est contrarius uitæ, neque hoc
est uitā minuere, sed non producere, ad quod
non tenetur quisquam. Hoc dico de sanis &
bene habentibus. ægrotantibus enim aliqui
sunt infalubres, & nociui, qui fanis sunt salu-
bres. Vnde ægrotis non esset licitum huiusmo
di alimentis uti: sed de hoc uide in materia de
abstine&#x0303;tia latiús. Et idem est de mediis, & aliis
p&#x0153;nite&#x0303;tiæ exercitiis iudicium. Per hoc etiam
patet ad decimumtertium. Non<milestone unit="article" n="35" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_362"/> tenetur quis,
ut dixi, omnia media ponere ad seruandumui
tam, sed satis est ponere media ad hoc de se or-
dinata, & cōgruentia. Vnde in casu posito cre-
do, &#xA759; non tenetur dare totum patrimonium
pro uita seruanda. & reputatur non habere re-
medium, & alius qui negat remedium, est ho-
micida. Ex quo etiā infertur, &#xA759; cùm aliquis si-
ne spe uitę ægrotat, dato quòd aliquo pharma
co pretioso posset producere uitā aliquot ho-
ras, aut etiam dies, nō tenetur illud emere, sed<-P>

@@0@<filename:W0013-0640.jpg/>
@@1@<SE640>DE HOMICIDIO. 149
<-P>satis erit uti remediis communibus, & ille re-
putatur quasi mortuus. Ad decimumquartum
dico, quòd uita<milestone unit="article" n="36 ̋rendition="#asterisk" xml:id="s4013_363"/> est maius bonum, quàm bo-
na temporalia, inter quæ gloria, honor, & fa-
ma reponuntur. Cuncta enim quæ habet ho-
mo, pro anima sua dabit: omnia enim illa ordi
nantur ad uitam humanam sicut ad finem. Vn
de Salomon dicit, Curam habe de bono no-
mine: hoc enim permanebit tibi magis, quàm
mille thesauri. Nō comparat bonum nomen
ad uitam, sed ad thesauros. & alibi, Melius est
nomen bonum, quàm diuitiæ multę. & Eccle.<marginalia>Ecclesi. 30.</marginalia>
30. Non est census super salutem corporis. Di-
co ergo, quòd non licet ponere uitam pro fa-
ma aut gloria. Vnde non solùm qui se interfi-
ciunt, sed qui sine alio titulo ponunt uitam in
magno periculo propter gloriam humanam,
grauiter delinqu&#x0169;t. Et Arist. 3. Ethico. ait, Vlti
m&#x0169; malor&#x0169; mors. Pro his omnibus quatuor-
decim argumentis est considerādum, quòd in
eis omnibus non est tractatum, an aliquis ex
intentione, & uole&#x0303;s, possit se occidere, sed so-
lùm præter intentionem. ut patet in omnibus
illis, & ideo nihil possunt probare contra in-
tentione&#x0303; conclusionis propositæ. Vnde solùm
concedimus, quòd nō possit se interficere ex
inte&#x0303;tione ut se interficiat. Vnde siue id, quod
in argumentis propositum fuit, sit licitum, si-
ue non, nihil procedunt contra cōclusionem,<-P>

@@0@<filename:W0013-0641.jpg/>
@@1@<SE641>150 DE HOMICIDIO.
<-P>non enim id est se interficere, ut in proposito
accipimus, sed sol&#x0169; mors imperata, ex tali actu
uolo me occidere. & ideo grauius argume&#x0303;tum
est decimumquintum, Vtrum<milestone unit="article" n="37" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_364"/> Brutus, Cato,
Decius, & alii innumeri, qui se occiderunt, nō
poterant ignorare inculpabiliter tale&#x0303; mortem
esse illicitam, cùm ipsi omnino crederent esse
optimam, & honestissimā, & à uiris, qui pro
sapientibus habiti sunt, laudantur. Responde-
tur, Nō uidetur maius dubium, quàm de aliis
diuinis præceptis. Multa enim sunt præcepta
diuina, quæ apud paganos fuerunt, & hodie
sunt ignorata, ut de fornicatione, de uindica-
tione iniuriæ, in quibus tamen non damus
ignorātiam inuincibile&#x0303;, sed dicimus cum bea-
to Paul. ad Rom. 1. quòd in p&#x0153;nā perfidiæ suæ
tradidit illos Deus in reprobum sensum, ut fa-
ciant ea quæ non conueniunt, repletos omni
iniquitate, malitia, fornicatione, homicidiis,
&c. & sic &#xA759; excusantur, est sapie&#x0303;tia huius m&#x0169;-
di, quæ est stultitia apud Deum. Quòd autem
in lumine naturali cognosci possit, illicit&#x0169; esse
seipsum interficere, patet, quòd philosophi
studiosi uirtutis, id docuerunt, ut patet ex Ari
sto. 3. Ethico. dicente, quòd est nō magnanimi
morte&#x0303; sibi consciscere, sed pusillanimi, & non
pote&#x0303;tis ferre uitæ labores. & Cicero, mortem
(inquit) cur mihi consciscere&#x0303;, cùm causam nul
lam habeam? cur optare&#x0303; mulctas? quāquā hoc<-P>

@@0@<filename:W0013-0642.jpg/>
@@1@<SE642>DE HOMICIDIO. 151
<-P>ipsum sapienter, sapientis enim est neque opta
re morte&#x0303;, neque timere. Ad ultim&#x0169; de Samso-
ne, Rasia, Saüle, &c. non similiter de omnibus
dice&#x0303;d&#x0169; uidetur. Samsonem enim necessarium
est excusare, quem Paulus retulit inter iustos.
Vnde Augu. dicit Samsonem hac ratione ex-
cusari, quia spiritu Dei motus fecit, nec hoc
est diuinare, sed habetur expressè ex historia
Iudicum, ubi dicitur orasse Domin&#x0169;, ut red-
deret ei pristinam fortitudine&#x0303;, ut ulcisceretur
se de inimicis suis: quamuis posset & alia solu
tio dari. Non enim interfecit se ex inte&#x0303;tione,
sed uoluit hostes opprimere, & interficere, ad
quod secuta est mors ipsius. ipse enim bene
optasset alios perdere se saluo, si fieri potuis-
set: hoc autem sine noua reuelatione habetur
licit&#x0169;. Quis enim dubitat, quin aliquis in præ-
lio, uel defende&#x0303;do ciuitatem, posset certus de
morte facinus aggredi, quod sit quide&#x0303; patriæ
saluti, hostibus aute&#x0303; magnum detriment&#x0169; futu
r&#x0169;? ut de Eleazaro legitur 1. Mach. 6. qui ingres
sus sub ue&#x0303;tre elephantis, cui regem Antioch&#x0169;
residere credebat, elephante&#x0303; quidem gladio cō
fodit, ipse uerò bestiæ ruina oppressus, præcla-
ram morte&#x0303; inuenit, quia se libe&#x0303;ter (ut dicit scri
ptura) pro populo suo posuit. quod fact&#x0169; adeò
nō uituperatur, ut Ambro. libro de officiis, c.
de fortitudine, Eleazar&#x0169; mirificis efferat laudi
bus. Atque ita uidetur posse excusari Samson<-P>

@@0@<filename:W0013-0643.jpg/>
@@1@<SE643>152 DE HOMICIDIO.
<-P>sine recursu ad instinctum cælestem. Eodem
modo Eleazarus se interfecit, sicut Samson.
De Saüle uerò nō est idem iudici&#x0169;: cùm enim
dimissus esset, imò repulsus à gratia Dei, non
est necesse quærere excusationes. Sabellicus
scribit Saülem nō se interfecisse, sed cogitasse
quide&#x0303; de morte sibi consciscenda: uerùm quia
uisum est impium uitam uiolenter abrumpe-
re, ab Amalecita quodam ignorante quis es-
set, interfectum. Sed est turpis lapsus Christia-
ni historici, c&#x0169; primi Regum ultimo legatur
Saülem incubuisse super gladium su&#x0169;, & sic ui
tam finiisse. Rasias uerò probabilius posset
excusari, quamuis S. Tho. secunda secundæ, q.
<Z>64. articu. 5. non excuset illum. super qua re
est contentio inter Nicolaum & Bur
ge&#x0303;sem, quos uidere poteris ad lon-
gum. Et ista quantum ad
pręsentem relectio-
nem suffi-
ciant.</Z></P>
<Z>{5*}{5*}{5*}</Z>

@@0@<filename:W0013-0644.jpg/>
@@1@<SE644>153
<Z><A+1>REVERENDI PATRIS</A+1>
<A-1>FRATRIS FRANCISCI A VI=
ctoria Relectio de Simonia.
Locus relegendus est Matth. 10.</A-1>
Cratis accepistis, gratis date.
<A-1>SVMMA.</A-1></Z>
<P><A-1>1 An licitum sit dare aliquid temporale pro spirituali.</A-1></P>
<negEZ><A-1>2 Simoniæ definitio. Et quid sit. Et unde sit dicta si=
monia.</A-1></negEZ>
<P><A-1>3 Simoniæ obiectum circa quod uersetur.</A-1></P>
<P><A-1>4 Spirituale quid dicatur in materia simoniatica.</A-1></P>
<negEZ><A-1>5 Simonia, quòd non committatur nec circa scientiam,
aut doctrinam, nec circa aliud spirituale à spiritu
creato.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>6 Spirituale, quòd in hoc proposito uocetur donum Spi
ritus sancti.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>7 Simoniæ in definitione, quid per emptionem, & uendi=
tionem intelligitur.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>8 Emptio, & uenditio rerum spiritualíum quòd non so
lùm sit simoniaca, sed omnino dispensatio, & permu=
tatio non gratuita.</A-1></negEZ>
<P><A-1>9 Simonia, quòd sit illicita.</A-1></P>
<P><A-1>10 Simonia, quòd sit diuino iure prohibita.</A-1></P>
<P><A-1>11 Simonia, quòd sit iure naturali prohibita.</A-1></P>
<negEZ><A-1>12 Simonia omnis an sit iure diuino prohibita, & an ali=
qua sit solùm iure positiuo.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>13 Contractus aliquis, qui non nunc est simoniacus, an sit
uel poßit uire positiuo fieri simoniacus.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>14 Spiritualia, quòd sint aliqua iure positiuo. Et quæ
sint.</A-1></negEZ>

@@0@<filename:W0013-0645.jpg/>
@@1@<SE645>154 DE SIMONIA.
<negEZ><A-1>15 Emptio, aut uenditio eorum, quæ iure positiuo sunt
spiritualia, quòd sit iure diuino prohibita.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>16 Simonia aliqua, quòd sit omnino præcise de iure posi=
tiuo.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>17 Simonia an sit aliqua circa ea quæ sunt ueré spiritua=
lia, & secundum se & de iure positiuo. Et quomodo
contractus aliquis, uel permutatio spiritualis secun=
dum se de iure positiuo sit simoniaca.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>18 Simoniæ peccatum, quòd in lege scripta & potuit es=
se, & fuit.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>19 Simoniæ peccatum quòd in lege naturæ & potuerit
esse, aut fuerit.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>20 Simoniæ crimen, an inter paganos, & idololatras esse
potuerit.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>21 Emptio, aut uenditio, quòd non solùm ex intentione
apud idololatras fuerit crimen simoniæ uer&#x0169;, sed etiā
ex obiecto.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>22 Simoniacus an sit is, qui timore, consanguinitate, pre
cibus, & fauore, aut obsequio administrat spiritualia.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>23 Simoniac&#x0169; quòd non sit conferre spirituale sine respe
ctu ad cōmodum, uel incōmod&#x0169;, timore indignationis.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>24 Spirituale dare ex timore alicui digno, quòd uideatur
non esse malum.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>25 Spirituale dare digno ex timore mali temporalis, ut ui
tæ, aut exilij, aut carceris, dummodo hoc nō redundet
in aliquod commodum temporale, uel sit ex pacto, aut
aliquo modo per modum pretij, quòd non uideatur
esse malum.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>26 Collatio spiritualis ratione consanguinitatis an sit si=
monia.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>27 Conferre beneficium intuitu consanguinitatis, quòd
non sit simoniacum.</A-1></negEZ>

@@0@<filename:W0013-0646.jpg/>
@@1@<SE646>DE SIMONIA. 155
<negEZ><A-1>28 Beneficium si quis conferat cōsanguineo, aliàs idoneo,
quantumcunque motus à consanguinitate, quòd non
peccet mortaliter.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>29 Pontifices parati ad dandum beneficia consanguineis
sine deliberatione, quòd peccent mortaliter.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>30 Beneficia conferre propter preces principaliter, an
sit simonia.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>31 Conferre spiritualia ad captandum quodcunque cō=
modum non spirituale, siue digno, siue indigno, quòd
sit illicitum.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>32 Conferre spiritualia ad captandum quodcunque com
modum non spirituale, quomodo ignorat author an
hoc sit mortale, si aliàs collatio fiat digno.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>33 Conferre spiritualia ad captandum quodcunque com
modum non spirituale, quomodo si fiat digno, non
putat hoc peccatum esse propriè simoniam, author.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>34 Simonia, quomodo esset, si fauor, uel preces, uel laus re=
soluerentur tanquam pretium in aliquod temporale.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>35 Simonia, quomodo fortè esset, si preces, fauor, uel laus,
& amicitia deducerentur in pactum.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>36 Simoniacum quòd sit, conferre officium ecclesiasticum
pro obsequio, quum tale obsequium est pecunia æsti=
mabile, ita quòd tandem resoluitur in commodum tem
porale. Et quid si non adsit pactum expressum, uel
tacitum.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>37 Præstare obsequium pontifici, ut illa ratione posset
consequi beneficium, an, & quando esset simonia=
cum.</A-1></negEZ>
<P><A-1>38 Simoniacus an poßit esse summus Pontifex.</A-1></P>
<negEZ><A-1>39 Papa, quòd in simonia, quæ est iuris diuini, æquè, uel
grauius poßit esse simoniacus, sicut alius homo.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>40 Simoniacum utrum sit sperare beneficium spirituale</A-1><-P>

@@0@<filename:W0013-0647.jpg/>
@@1@<SE647>156 DE SIMONIA.
<-P><A-1>ex officio temporali.</A-1></negEZ>
<P><A-1>41 Spiritualia promittere, an sit simonia.</A-1></P>
<negEZ><A-1>42 Simonia, quòd in beneficijs uniuersaliter sit de iure po
sitiuo, & quomodo Papa poßit ea uendere sine ratio=
nabili causa, & sine uitio simoniæ, uel ex rationabili
causa, & sine peccato.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>43 Vendere Canonicatum simplicem, quòd nō minus sit
simonia, quàm uendere beneficium cum cura anima=
rum.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>44 Papa, quòd non poßit uendere sine uitio simoniæ ex
quacunque causa quodcunque beneficium ecclesiasti=
cum.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>45 Præbendæ omnes militares, quas commendas uocant,
quòd authoritate Papæ poßint uendi pro temporali
sine uitio simoniæ.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>46 Commendæ, quòd pro beneficio commutari non pos-
sint, etiam ex authoritate Papæ.</A-1></negEZ>
<P><A-1>47 Simonia an contingat circa pensiones.</A-1></P>
<negEZ><A-1>48 Pensio, quæ aßignatur alicui super beneficium alte=
rius ratione alicuius ministerij spiritualis, quòd licita
est, & honesta.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>49 Beneficium habens, cui per aliquod tempus ministra
uit, quòd licitè poßit authoritate Papæ concedere be=
neficio, retenta certa pensione super beneficium, &
sine quocunque onerali officio spirituali.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>50 Papa, quòd nò poßit dare alicui pensionem aliquam
super beneficio ecclesiastico, qui nullum ministerium
neque temporale, neque spirituale conferat in eccle=
sia, uel alio pio titulo.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>51 Papa quòd det clerico pensionem aliquam in alieno
beneficio solùm, quia sit clericus, quòd non uideatur
irrationabile.</A-1></negEZ>

@@0@<filename:W0013-0648.jpg/>
@@1@<SE648>DE SIMONIA. 157
<negEZ><A-1>52 Papa quomodo si alicui iusto uel iniusto titulo conce
dat pensionem sine obligatione ad aliquod ministe=
rium spirituale, neque ratione alicuius tituli spiritua
lis, quòd talis pensio sit merè temporalis. Et quomo=
do uendere tale&#x0303; pensionem aut redimere pretio quo=
libet temporali non sit simoniacum.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>53 Beneficium si quis contulit, aut permutauit pro pen=
sione, etiam authoritate apostolica, an talis pensio
poßit uendi, aut pecunia redimi, dubitatur.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>54 Pensio quæcunque, quam Papa imponet, uel ex offi=
cio suo, uel ad alterius supplicationem, modò non sit
causa permutationis, & sine obligatione ad aliquod
officium, uel ministerium spirituale, quòd poßit uen=
di & sine simonia redimi. Et an talis pensionarius te
teneatur ad officium canonicum.</A-1></negEZ>
<P><INI5>S</INI5>VPER hunc loc&#x0169; ponitur quæ-
stio in præsenti disserenda, An li-
cit&#x0169; sit dare aliquid te&#x0303;porale pro
spirituali. Proparte affirmatiua ar
guitur, Licet recipere pecuniam
pro administratione sacramentor&#x0169;, & illa sunt
maxime spiritualia. ergo licitum est pro spiri-
tuali te&#x0303;porale recipere. Antecede&#x0303;s patet ex cō
suetudine per totam ecclesiam approbata de
recipiendo aliquid pro sacramento missę, pro
administratione sacramentorum, pro prædica
tiōe, & similibus: ergo. Cōfirmat&#x0303;, quia prophe
tæ receper&#x0169;t pecunias pro actu prophetādi, &
tamen actus prophetandi ponitur inter spiri-
tualia, & inter dona Dei: ergo. Maior patet,<-P>

@@0@<filename:W0013-0649.jpg/>
@@1@<SE649>158 DE SIMONIA.
<-P>quia ut dicitur 1. Reg. 9. Saül dedit pecuniam<marginalia>1. Reg. 9.</marginalia>
Samueli, ut indicaret ei asinas patris sui. ubi sic
habetur, quòd puer respōdit Sauli, Ecce inuen
ta est in manu mea 4. pars stateris argenti, de-
mus homini Dei, ut indicet nobis uiam no-
stram. Ide&#x0303; patet 3. Reg. 14 de uxore Iieroboā,
quæ attulit munera ad Abiam prophetam, ut
indicaret ei quid futurum esset de filio ęgrotā<marginalia>3. Reg. 14.</marginalia>
ti. Et 4. Regum. legitur, quòd Elisæus uenit
Damasc&#x0169;, & Henadab rex Syriæ ægrotabat.
annuntiaueruntq&#x0301;ue ei dicentes, Venit uir dei
huc, & ait rex ad Azael, Tolle tecum munera,
& uade in occursum uiri Dei, & cōsule per e&#x0169;
dominum, dice&#x0303;s, Si euadere potero de infirmi
tate mea hac? fuit igitur Azael habens secum
munera, & omnia bona Damasci onera 40.
camelorum. Et quamuis non legamus, quòd
Elisæus ea non acceperit, non tamen legimus
quòd reprehendit, nec scriptura reprehendit.</P>
<P>&#x00B6; Secundò, Licet recipere pecuniā pro sepul-
tura, pro dote sacelli, etiā c&#x0169; pacto. Ergo. Con
firmatur, quia Abrahā emit sepulturā, & habe
tur Gen. 22. Iacob emit ius primogenituræ cui
eodem tempore uidetur fuisse annexum sacer-
dotium Genes. 25.<marginalia>Genes. 25.</marginalia>
<P>&#x00B6; Tertiò, Licet præstare obsequi&#x0169; cardinali-
bus & episcopis, nō alia ratione, sed solùm ea
ratione & spe, ut obtineant beneficia. ergo.</P>
<P>&#x00B6; Quartò, Licet emere, aut ue&#x0303;dere calices, &<-P>

@@0@<filename:W0013-0650.jpg/>
@@1@<SE650>DE SIMONIA. 159
<-P>ornamenta. 10. q. 2. c. circa. ergo.</P>
<P>&#x00B6; Quintò, Licet dare pecuniā pro ingressu re
ligionis, ut patet de monasteriis uirgin&#x0169;, nec
est ad rem, quòd recipiunt ad sustentationem,
quia sępe recipiunt plus, & cum pacto.</P>
<P>&#x00B6; Sextò, Licet sperare spirituale pro te&#x0303;porali,
ut patet de seruis episcoporum. ergo.</P>
<P>&#x00B6; Septimò, In matrimonio interuenit pecu-
nia, et cum pacto, & est uerum sacramentum.
ergo licet etiam dare pro aliis. Proposui tot ar
gumenta, quia ex solutione istorum dependet
magna ex parte solutio & explicatio materiæ
de simonia.</P>
<P>&#x00B6; In cōtrarium sufficit locus propositus Mat-
thæi 10. Quatuor partes habebit relectio. Pri-
ma de peccato simonię. sec&#x0169;da de p&#x0153;na simo-
nię. tertia de restitutione acquisitor&#x0169; per simo
niā. quarta respōdebit ad argume&#x0303;ta proposita.</P>
<P>&#x00B6; Pro solutiōe quæstionis notād&#x0169;, &#xA759; simonia
à doctoribus sic definitur. diffinitio simoniæ,
Simonia<milestone unit="article" n="2" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_365"/> est studiosa uoluntas emendi aut ue&#x0303;
dendi aliquid spirituale, uel spirituali annex&#x0169;.
Hæc diffinitio ponitur à S. Tho. & prius ab
Altisiodorensi lib. 3. tractatu 21. & ponitur ab
Hostiensi & communiter à doctoribus in iu-
re canonico, & sumitur secundum omnes
ex c. quicunque studet. 1. q. 2. ut ait frater Marti
nus in margarita decreti. Panormi. in c. nemo.
de simonia, & addit in diffinitiōe, opere subse<-P>

@@0@<filename:W0013-0651.jpg/>
@@1@<SE651>160 DE SIMONIA.
<-P>quuto. Et etiam Hostiens. & dicit Panor. nota
ri in definitione in c. insinuasti. 1. q. 1. Sed tame&#x0303;
uide Armacha. lib. 10. c. 12. expresse probantem
non opus esse illa particula. Et probat ex facto
Simonis, Actuum tertio: & ita dicit, &#xA759; simo-
nia dicta à facto Simonis, est uelle cōmunica-
re gratiam & potestatem petitā, siue pro ea ha
benda offerre pecuniam. Pro cuius declaratio
ne dubitatur, quid in definitione dicatur spi-
rituale. hoc enim ante omnia operępreti&#x0169; est
ut cognoscamus: quia est obiectum simoniæ.
Et ut aliqua certa ratione & uelut quibusdam
numeris procedamus distinctiùs, sit prima cō-
clusio,</P>
<P>&#x00B6; Obiectum<milestone unit="article" n="3" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_366"/> circa quod uersatur simonia, est
res spiritualis. In qua conclusione omnes con
ueniunt. Et probatur, Actuum 8. dicit Petrus,<marginalia>Actuum. 8.</marginalia>
Pecunia tua tecum sit in perditionem, quoniā
donum Dei existimasti pecunia possideri. sed
donum dei uocatur aliquid spirituale, & ab
eo conatu Simonis uocatur simonia. ergo si-
monia est circa aliquid spirituale. uide de hac
authoritate Armacha. lib. 10. c. 12. uoluit enim
emere potestate&#x0303;, seu facultate&#x0303;, ut cuic&#x0169;que ma
nus imponeret, acciperet Spirit&#x0169; sanct&#x0169;. Prę-
terea ratiōeprobat&#x0303;, Quia nihil est te&#x0303;porale, q&#x0111;
non: uideatur posse cadere licitè sub pretio,
sed in hoc consistit simonia, quòd aliquid pre
tio ęstimatur. ergo obiectum simo niæ non po<-P>

@@0@<filename:W0013-0652.jpg/>
@@1@<SE652>DE SIMONIA. 161
<-P>test esse aliquid te&#x0303;porale. Sed hoc ipsum reuo-
catur in dubi&#x0169;, quid<milestone unit="article" n="4 ̋rendition="#asterisk" xml:id="s4013_367"/> in proposito dicatur spi
rituale: cum spirituale multifariè dicatur, non
sine causa disputatur cuiusmodi spirituale sit
materia, uel obiectum simonię. Pro quo est
considerandum, quòd ut dicit S. Thom. in 1.
senten. d. 10. articu. 4. spiritus priùs dicitur de
corporeis reb&#xA770;, quàm de in corporeis. Dicitur
enim spiritus ab spirādo, q&#x0111; est halit&#x0169; emitte-
re, atque adeò spiritus id uidetur ex primaria si
gnificatie&#x0303;e, q&#x0111; halitus: quod adeò uer&#x0169; est, ut
grāmatici nostrę ętatis nō probe&#x0303;t, aut recipiāt
ut uel Deus, uel angeli, uel omnino aliquid in
corpore&#x0169;, dicātur Latinè spiritus, aut spiritua
liter. quo nomine etiā Baptistæ mantuano Ita
li negoti&#x0169; facessiuerunt, quod in suis p&#x0153;mati
bus in illa sig nificatione frequenter usurpaue
rat. Sed defendit&#x0303; à uiro eruditissimo Ptolo
mæo fratre. Et certè præterquam quòd ita illa
uoce usi sint uetustissimi Christianor&#x0169; nō mi
nus eruditiōe quàm religione insignes, cuius-
modi fuer&#x0169;t Cyprianus, Lactantibus, Hiero-
nymus, Ambrosius, Prudentius, Sedulius, &
ante eos Tertullianus, à quibus (bona uel ma
la uenia istorum dexerim) oe&#x0303;s grāmatici latini
tate&#x0303; discere potuer&#x0169;t: sed præter hoc inquam
libe&#x0303;ter ab illis quærerem, qua ratione, aut qui
bus uerbis illi nou&#x0169; testame&#x0303;tum, aut tot&#x0169; etiā
uetus ex Septuaginta interpretibus traducere<-P>

@@0@<filename:W0013-0653.jpg/>
@@1@<SE653>162 DE SIMONIA.
<-P>possent ubi propneuma et propneumatica pro
incorporalibus usurpant&#x0303;, ut nun quā aliis uoca
bulis signe&#x0303;tur. Dubitād&#x0169; a&#x0169;t nō est, quin ipse
Cicero si ex Gręco traduceret, nō aliter quàm
spiritus, aut spiritualia uerterit. Vnde cùm S.
Tho. est notand&#x0169;, 1. p. q. 4. arti. 1. ad 2. & in 1. sen
ten. ubi suprà, quòd licet ita sit, &#xA759; nomen spiri
tus primaria impositione impositum fuerit ad
significand&#x0169; aliquid incorporeum, tame&#x0303; quia
spiritus subtile quoddā etiā & inuisibile est,
fact&#x0169; est ut illud nomen deriuat&#x0169; esset ad oi&#x0303;a
subtilia, & inuisibilia, ut Deus, angelus, & ani
ma, & omnia quę in eis sunt. Quare cùm tā la-
tè pateat nomen spiritus & spirituale in mate
ria & proposito de simonia, doctores distin-
guunt, &#xA759; spirituale uel dicitur à spiritu creato
uel increato. nō enim dicit&#x0303; spirituale propter
ordinem ad Spirit&#x0169; sanct&#x0169;. Gratia uerò spiri-
tualis sic. Burida 2. de anima, q. 22. dicit, &#xA759; hoc
nome&#x0303; spiritus priùs fuit imposit&#x0169; ad significā
d&#x0169; res indiuisibiles, sicut Deum & angelos, &
postea translatum est ad significand&#x0169; corpora
subtilia. Est ergo opinio aliquorum, quòd in
definitione simoniæ non solùm capiatur spi-
rituale à spiritu creato, sed etiam à spiritu in-
creato. Vnde dicunt quòd emere, aut uendere
scie&#x0303;tiam naturalem, simoniacum est, cuius sen
tentiæ fuit Altisiodorens. libr. 3. tract. 21. & se
quitur eum Syluest. uerbo simonia. §. 10. unde<-P>

@@0@<filename:W0013-0654.jpg/>
@@1@<SE654>DE SIMONIA. 163
<-P>dicunt, quòd uendere ueritatem non solùm
in scientia theologica, sed etiam in aliis scien-
tiis, est simoniacum. Idem habet Alexand. Al.
2. p. q. 135. membro tertio: & eade&#x0303; uidetur sen-
tentia glossæ in c. non licet. 11. q. 3. ubi dicit, &#xA759;
si aduocatus potest ferre patrocinium causæ
iustæ sine labore reuoluendi libros, quòd te-
netur gratis dare consilium. Et posset suaderi
opinio, quia nulla scientia est æstimabilis pre-<marginalia>Prouerb. 13.</marginalia>
tio. Prouerb. 13. Quid prodest stulto habere di
uitias, cùm sapientiam emere non possit? &
Prouer. 23 Noli sapientiam uendere, & doctri<marginalia>Prouerb. 23.</marginalia>
nam, & intelligentiam. Sed contra istam opi-
nionem sit secunda conclusio, Simonia<milestone unit="article" n="5" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_368"/> non
committitur neccirca scientiam, aut doctri-
nam, nec circa aliud spirituale à spiritu crea-<marginalia>Durand.</marginalia>
to. Huius opinionis fuit Durand. 4. d. 2. q. 3.
quòd absolutè docere, consulere pro pretio,
non est simonia. Idem habet Ricard. 4. d. 25. &<marginalia>Ricard.</marginalia>
Palud. ibide&#x0303; q. 5. Adria. quolib. 9. articu. 1. idem<marginalia>Palud.</marginalia>
uidetur tenere Armacha. libr. 10. c. 2. nullam<marginalia>Adria.</marginalia>
enim uidetur facere mentionem de spirituali<marginalia>Armacha.</marginalia>
alio, nisi pro dono Dei. & c. 9. ponit tres ratio
nes, quare dona dei, qui gratis acceperunt, gra
tis debeant impendere. Verum est, quòd S.<marginalia>S. Thom.</marginalia>
Thom. in 4. d. 25. q. 3. articu. 2. q. 2. ad tertium
dicit, quòd magistris artium licet uendere la-
bores suos, sed nō scientiā, siue ueritate&#x0303;, quæ
spiritualis est. Vnde dicitur Prouer. 23. Noli ue&#x0303;<-P><marginalia>Prouerb. 23.</marginalia>

@@0@<filename:W0013-0655.jpg/>
@@1@<SE655>164 DE SIMONIA.
<-P>dere scie&#x0303;tiā. Sed in 2. 2. q. 100. nullā fecit me&#x0303;tio
ne&#x0303; de hoc. Et sic nō dubito ill&#x0169; reliquisse opi-
nione&#x0303; illam autiquorum. Atque adeò pro cer
to habeo nec simoniam, nec aliud peccat&#x0169; cō-
mitti, si quis quomodocunque componat
de pretio doctrinæ, aut scientiæ. Imò S. Tho.
2. 2. q. 100. artic. 3. ad terti&#x0169; uidetur quòd idem
dicat, quod in quartò loco citato. sunt uerba
eius, Ille aute&#x0303; qui habet scientiā, & nō suscipit
cum hoc officium ex quo obligetur, alii usum
scientiæ licitè impendere potest, & preti&#x0169; suæ
doctrinę, uel consilii accipere, non quasi ueri-
tatem aut scientiam uendens, sed quasi operas
suas locans. Idem uidetur expressè dicere quo
libeto 8. q. 6. artic. 5. & Adria. ubi supra. sed ni-
hilominus probatur conclusio, Quia in scri-
ptura nun quam prohibetur emptio, aut uendi
tio rei, eo quòd spiritualis sit, sed quia donum
Dei, ut patet Actu&#x0169; 8. & Matt. 10. dicitur. Eun<marginalia>Matth. 10.</marginalia>
tes autem prædicate dicentes, quia appropin-
quabit regn&#x0169; cælorum, infirmos curate, mor-
tuos suscitate, leprosos m&#x0169;date, dæmones eii-
cite, gratisaccepistis, gratis date. Pręterea quia
si eodem modo esset prohibit&#x0169; ue&#x0303;dere hęc spi
ritualia sicut alia, non solùm ueritatem ipsam,
sed nec laborem annexum, nec effectum do-
ctrinæ sed nec liceret ue&#x0303;dere sacerdoti labore&#x0303;
circa sacramentum, nec effect&#x0169; sacramenti, &
tame&#x0303; liceret medico uendere labore&#x0303; doce&#x0303;di, &<-P>

@@0@<filename:W0013-0656.jpg/>
@@1@<SE656>DE SIMONIA. 165
<-P>effectum artis, scilicet curationem infirmi. Prę
terea, quia si non liceret ue&#x0303;dere, ergo nec eme
re. utr&#x0169;que enim est æqualiter illicit&#x0169;: & tame&#x0303;
Prouerb. 13. dicitur, Veritate&#x0303; eme. Ver&#x0169; est etiā
&#xA759; Turre cremata in c. qui studi&#x0169; 1. q. 1. tenet, &#xA759;
scientiā ue&#x0303;dere, est simonia. Et citat Hugone&#x0303;.
imò sanitatem uendere. Sed Caiet. in summa<marginalia>Caiet.</marginalia>
titulo de simonia in primo. expressè tenet,
quòd non dicitur res spiritualis, nisi à spiritu
sancto: licet infrà regula sexta uideatur dicere,
quòd nō licet uendere ueritate&#x0303; scientiar&#x0169;. Et
ide&#x0303; habet 22. q. 110. ar. 2. ad secundum dubium.
sed contra istos omnes sunt rationes factę. Du
bium tamen peculiare est de scientia theologi
ca, An liceat ue&#x0303;dere doctrinam theologicam
secundum se. Et quidem Hostien. in cap. quia<marginalia>Hostien.</marginalia>
nonnullis. de magistris dicit, quòd theologus
habens præbendam, si aliquid exigat, est si-
moniacus. & Palud. ubi supra concedens de
aliis scientiis, de theologica dicit, quia uidetur
quòd accipere aliquid pro theologia, sit simo
nia. Quod sequitur Syluest. ubi suprà. Concur
rentibus tame&#x0303; duobus, primò quòd legatur ex
officio magisterii, sec&#x0169;do, quòd incidat pact&#x0169;
l. exactio. sed idem puto dicend&#x0169; quod de aliis
scientiis, si inte&#x0303;tio solùm feratur ad tradend&#x0169;
doctrinam, & non per modum consilii spiri-
tualis, quia nō est donum Dei plusquam phi-
losophica disciplina. Et Duran. & Adria. indi-<-P>

@@0@<filename:W0013-0657.jpg/>
@@1@<SE657>166 DE SIMONIA.
<-P>stinctè lo quitur de scie&#x0303;tia. Præterea, quia cùm
temporale est annexum spirituali, non potest
uendi temporale ratione spiritualis, sed solùm
ratione sui, ut patet in ecclesia, labor doctrinę
nil ualet, nisi ratione doctrinæ. ergo. Tertia cō
clusio, Spirituale<milestone unit="article" n="6" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_369"/> in proposito est, quod uo-
catur donum Spiritus sancti, quia Actu&#x0169; 8. de
hoc cōdemnatur Simon, quia uoluit emere si
gnum Spiritus sancti: & Matt. 10. pręcipit apo
stolis gratis dare, quia gratis acceper&#x0169;t. Prim&#x0169;
corol. Omnia quæ Apostolus numerat 1. ad
Cor. 12. & ad Ephe. 4. sunt spiritualia isto mo-<marginalia>1. Corin. 12.</marginalia>
do. Diuisiones (inquit) gratiarum sunt, idem<marginalia>Ephe. 4.</marginalia>
aute&#x0303; Spiritus, diuisiones ministration&#x0169; sunt.
& infrà, Vnicuique autem datur manifestatio
Spiritus ad utilitatem, alii quidem sermo sapie&#x0303;
tiæ, alii sermo scientiæ, alteri fides, alii gratia
sanitatum, alii opera uirtutum, alii prophetia,
alii discretio spiritu&#x0169;, alii genera linguarum,
alii interpretatio sermonum. Et ad Ephes. 4.<marginalia>Ephes. 4.</marginalia>
Ascendens in altum, captiuam duxit captiui-
tatem, dedit dona hominibus. Et ipse dedit
quosdam quidem apostolos, quosdam autem
prophetas, quosdam uerò euangelistas, alios
autem pastores, & doctores ad consumma-
tionem sanctor&#x0169;, in opus ministerii. Omnia
enim hæc sunt gratia & dona Spiritus sancti.
Sec&#x0169;d&#x0169; corol. Omnia quæ spectāt ad salutem
hominis, dicuntur spiritualia in proposito. pa<-P>

@@0@<filename:W0013-0658.jpg/>
@@1@<SE658>DE SIMONIA. 167
<-P>tet, quia omnia quæ spectāt ad salutem animæ
spiritualem, sunt dona Dei, uel spectant atque
ordinantur ad dona, uel procedunt ex ipsis.
Confirmatur conclusio cum corollariis, Vbi-
cunque in Scriptura reprehenditur emptio,
aut ue&#x0303;ditio alicuius, semper est de aliquo spiri
tuali, hoc modo. ut patet de Balaam, de quo
habet&#x0303; nume. 22. & Deut. 23. qui cōdemnatur à<marginalia>Nume. 22.</marginalia>
Beato Petro. 1. Petri. 2. inde, &#xA757;a mercede cōdu-<marginalia>Deuter. 23.</marginalia>
ctus, uoluit maledicere filiis Israe&#x0308;l. & de Gihe
zi. 4. Reg. & de Hier. 3. Reg. 13. & constituebat
sacerdotes pecunia & pretio. In omnibus aute&#x0303;
illis erat ali&#xA757;d spirituale, ut gratia sanitatis, spi
ritus propheticus, authoritas sacerdotii, quæ
omnia sunt spiritualia hoc modo. ergo ita ca-
piendum est spirituale in materia simoniæ. Et
confirmatur, quia prohibitio simoniæ sum-
pta est ex Scriptura. sed scientia, nec aliquod
aliud bonum acquisitum in Scriptura uo-
catur donum Dei, nec spirituale: imò nec san-
cti antiquiores unquam dicerent geometriam
esse bon&#x0169; spirituale. ergo nulla ratione simo-
nia cōsistit circa illā. Confirmatur sec&#x0169;do, Nā
siquis daret benefici&#x0169; pro scie&#x0303;tia geometriæ
aut medicinæ, esset simoniacus. ergo scientia
nō est spirituale, sed te&#x0303;porale bon&#x0169;. Probatur
antecede&#x0303;s, Quia si quis daret benefici&#x0169; ut do-
ceret&#x0303; sibi geometria, &#xA753;fectò esset simoniacus:
sed quia geometria est spiritualis, non licet eā<-P>

@@0@<filename:W0013-0659.jpg/>
@@1@<SE659>168 DE SIMONIA.
<-P>uendere, ergo nec artes mechanicæ, scilicet sar
ctoriæ, sutoriæ possunt uendi. S. Thom. 2. 2. q.
71. articu. 4. dicit, quòd aduocatus in causa iu-
sta potest uendere auxilium, & patrocinium,
& consilium</P>
<P>&#x00B6; Sec&#x0169;d&#x0169; dubi&#x0169; pro declaratiōe definitionis,
Quid<milestone unit="article" n="7" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_370"/> per emptione&#x0303; & ue&#x0303;ditione&#x0303; intelligatur
in definitione simoniæ, utr&#x0169; scilicet intelliga-
tur solus cōtractus, ubi interuenit aliquid te&#x0303;-
porale, uel absolutè prohibeatur omnis cōtra
ctus nō gratuitus. Et quide&#x0303; uidet&#x0303; prim&#x0169;, quia
Act. 8. ubi primò uidet&#x0303; damnat&#x0169; hoc crime&#x0303; in
nouo testame&#x0303;to, sol&#x0169; prohibetur pact&#x0169; te&#x0303;pora
le. & Matt. 10. satis oste&#x0303;dit Dominus idem pro
hiberi. statim enim subiungit, Nolite posside-
re aurum, neque argentum. Et in ueteri testa-
mento patet in locis ubi suprà, nō damnatur
nec temporalis merces pro beneficio spiritua
li, ut de Gihezi patet, & Balaā, & Hieroboam. Sed hoc non obstante est conclusio,</P>
<P>&#x00B6; Non<milestone unit="article" n="8 ̋rendition="#asterisk" xml:id="s4013_371"/> solùm emptio & ue&#x0303;ditio rerum spiri-
tualium, sed omnino dispensatio, & permuta-
tio non gratuita, est simoniaca. Hęc conclusio<marginalia>S. Thom.</marginalia>
est S. Tho. q. 100. arti. 1. ad 5. & Adria quot lib.<marginalia>Adria.</marginalia>
9. arti. 2. & Ricad. in 4. distin. 25. & Palud. dist.<marginalia>Ricar.</marginalia>
5. & Syluest. uerbo permutatio. §. 4. & fuit anti<marginalia>Palud.</marginalia>
quissima. unde etiā Cantor Parisiensis doctor<marginalia>Syluest.</marginalia>
antiquus definit simoniam, quòd est spiritua-
lium acceptio uel collatio non gratuita. Et<-P>

@@0@<filename:W0013-0660.jpg/>
@@1@<SE660>DE SIMONIA. 169
<-P>Ricar. spiritualiter dicit, quòd non licet duo-
bus adultis pacisci inter se, ut inuicem bapti-
zentur. Probatur conclusio ex c. quæsitum de
rerum permutatione: ubi disertè continetur,
quòd permutationes præbendarum contine&#x0303;t
ex pactione partium labem simoniæ. Et c. cùm
olim. Innocie&#x0303;tus 3. reprobauit Archidiacona-
t&#x0169; & Præpositat&#x0169; ex eo, quòd inter se commu
tassent. & ratio est, quia talis permutatio non
gratis fit, & per cōsequens prohibetur Matth.
10. Præterea illud est uitiosum, & non uidetur
aliud peccatum, quàm simoniæ. ergo est simo-
nia. Maior patebit inferiùs latiús. Sed pro n&#x0169;c
probatur, quia spiritualia dantur propter utili
tatem cōmune&#x0303;, ut Apostolus ait 1. ad Corint.<marginalia>1. Corin. 12.</marginalia>
12. & ad Ephe. 4. Ad cōsummatione&#x0303; sanctor&#x0169;<marginalia>Ephes. 4.</marginalia>
in opus ministerii, in ædificatione&#x0303; corporis
Christi. Sed si liceret huismodi commutatio-
nes facere potestates spirituales nō distribuere&#x0303;
tur pro utilitate communi, sed in fauorem pri
uatorum homin&#x0169;. ergo illud est illicitum. de
quo tamen uberius paulo pòst disseremus.</P>
<P>&#x00B6; Sequitur in definitione, Vel annexum spiri
tuali. De hoc, ut nil sit extra controuersiam,
sunt etiam uariæ opiniones. Nam quidam in-
telligunt per spirituale, quod ex natura rei est
spirituale, ut sacrame&#x0303;ta, & eorum effectus. per
annexum aute&#x0303; spirituali illud q&#x0111; per accidens,
id est de iure positiuo, habet aliquid spiritua-<-P>

@@0@<filename:W0013-0661.jpg/>
@@1@<SE661>570 DE SIMONIA.
<-P>litatis. Sed communior expositio doctorum
est, ut per annexum spirituali intelligantur il-
la quę ad spiritualia ordinantur, ut uasa, & or-
namenta sacra. Ita exponit S. Tho. 2. 2. qō. 100.
articu. 4.</P>
<P>&#x00B6; Restat in definitione illa particula, studiosa
uoluntas, in qua illud solùm dubitari potest,
ut quid potius simonia diffinitur per act&#x0169; uo-
l&#x0169;tatis, quàm homicidium, aut alia uitia, cùm
æquè ex sola electione uoluntatis sint aliqui
rei homicidii aut adulterii secund&#x0169; illud, Qui
odit fratre&#x0303; su&#x0169;, homicida est. aut, Qui uiderit
muliere&#x0303; ad cōcupiscend&#x0169; eam, iam m&#x0153;chatus
est, &c. Ad hoc dico, quòd occasio huius fuit,
&#xA759; Simon magus conatus quide&#x0303; suerit donum
dei pecunia possidere, sed opere nō perfecerit.
ideo in definitiōe simoniæ ponitur, Nō opus
ipsum, sed uoluntas, uel studium. hæc spectant
ad quācunque definitionem intelligendam.
N&#x0169;c redeundo ad quæstionem principalem,
Vtr&#x0169; simonia sit licita, sitq&#x0301;ue prma, cōclusio.
<P>&#x00B6; Simonia<milestone unit="article" n="10 ̋rendition="#asterisk" xml:id="s4013_372"/> est illicita. Hęc est nota ex euange
lio, & ex sententia omnium Sanctorum & do
ctor&#x0169;: sed quo iure, sit secunda conclusio.</P>
<P>&#x00B6; Simonia<milestone unit="article" n="11" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_373"/> est prohibita iure diuino. hæc etiā
est nota, tum ex ueteri, tum ex nouo testamen
to, ut patet ex locis superiùs allegatis Matth.
10. Act&#x0169; 8. 1. Petri 2. Damnat&#x0303; Balaam. Erraue-
uer&#x0169;t, inquit, secuti uiam Balaam, qui merce<-P>

@@0@<filename:W0013-0662.jpg/>
@@1@<SE662>DE SIMONIA. 171
<-P>dem iniquitatis amauit. Et de eodem Iudas in
epistola, ut illis, qui in uia Cain abierunt, & in
errorem Balaam mercede effusi sunt. & Iohā.
2. Cum fecisset dominus quasi flagellum de
funiculis, omnes eiecit de templo, oues quo-
que, & boues, & me&#x0303;sas numulariorum subuer
tit, & his qui ue&#x0303;debāt columbas, dixit, Aufer-
te ista hinc, & nolite facere domum partis mei
domum negotiationis. simonia autem ita ui-
detur esse perniciosissimum negotiatoris in
domo Dei. Imò quibusdam nō sine causa Iudę
uidetur eos esse indissimiles: ille enim redem-
ptorem Christum uendidit, iste dona illius.</P>
<P>&#x00B6; Tertia conclusio, Simonia<milestone unit="article" n="? ̋rendition="#asterisk" xml:id="s4013_374"/> est prohibita iu
re naturali. Probatur, quia lex noua nulla prę-
cepta negatiua continet præter præcepta legis,
nec, ut S. Tho. uidetur sentire, tum alibi, tum
12. q. 108. ar. 1. & 2. nec etiam præcipit affirmati
n&#x0169; nisi de sacrame&#x0303;tis, & de fide. ideo uocat&#x0303; lex
libertatis Iacob. 1. ergo prohibitio simoniæ nō
est superaddita in nouo testame&#x0303;to, de iure na
turali. Et mir&#x0169; esset, &#xA759; hoc sol&#x0169; nou&#x0169; mādat&#x0169;
inueniretur in nouo testame&#x0303;to, nec Balaā ite&#x0303;
peccasset hoc peccat&#x0169;, qui sol&#x0169; lege naturali te
nebat&#x0303;. Præterea si hoc fuissetnouum pręcept&#x0169;,
merito Simon magus excusari potuit, scilicet
per ignorantiam. Præterea rationes, quæ fiunt
à doctoribus de Simonia, procedunt iure na-
turali. Quarum prima est, quia spirituale non<-P>

@@0@<filename:W0013-0663.jpg/>
@@1@<SE663>172 DE SIMONIA.
<-P>potest compensari aliquo temporali. unde de
sapientia dicitur Prouerb. 3. quòd pretiosior<marginalia>Prouerb. 3.</marginalia>
est cunctis opibus. Et ide&#x0303; iudici&#x0169; est de quo-
cunque dono diuino. Secunda, Quia homo
non est dominus bonorum spiritualium se-<marginalia>1. Corint. 4.</marginalia>
cundùm illud 1. ad Corint. 4. Sic nos existimet
homo, ut ministros Christi, & dispensatores
ministerior&#x0169; Dei. Tertia, quia quæ gratis acce
pta sunt, sicut et alia, quę sola benignitate mor
talibus sunt collata, debent gratis cōmunica-
ri, ut aqua, sol, & alia quæ sine operibus no-
stris cōstāt. Quarta, quia data sunt à solo Deo.
Nam uidetur iure gentium, quòd pises maris,
& feræ omnibus sint communes. Præterea si
omnia dona Dei data sunt ad utilitatem com-
munem, ut patet 1. ad Corin. 12 & ad Ephes. 4.
ergo iniuriam facit, qui in priuatam commu-
nitatem uult ea ue&#x0303;dicare. Pręterea à posterio-
ri, quia si permitteretur huiusmodi emptio, &
uenditio, esset calamitas, & perditio rerum
ecclesiasticar&#x0169;, quar&#x0169; dominatores, & admini
stratores non essent meliores, sed ditiores, &
auidiores. Omnes, inquam, hæ rationes pro-
cedunt stando in iure naturali. Ista est conclu-
sio omnium doctorum, S. Tho. qō. 100. art. 2.
& Armacha. lib. 10. c. 9. & Adria. quotlib. 9.</P>
<P>&#x00B6; Sed maius dubi&#x0169; est, Vtr&#x0169;<milestone unit="article" n="12" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_375"/> simonia omnis
sit prohibita de iure diuino, an aliqua sit so-
lùm iure positiuo. Durand. quidem in 4. dist.<-P>

@@0@<filename:W0013-0664.jpg/>
@@1@<SE664>DE SIMONIA. 173
<-P>15. qō. 5. negat esse aliquam simoniam solùm
de iure positiuo. Et probat aliquot rationibus:
sed duæ sunt potissimæ. prima, Si aliquid est
malum solùm quia prohibitum iure positiuo,
nō est in alia specie nisi solùm inobedientiæ.
si ergo esset aliqua emptio, & uenditio illici-
ta, solùm, quia ecclesia prohibuit, non esset ui
tium simoniæ, sed solùm peccatum inobedie&#x0303;
tiæ. Et potest cōfirmari, Ecclesia prohibet ue&#x0303;-
di bona te&#x0303;poralia ecclesiar&#x0169;, & monasterior&#x0169;,
& tamen talis uenditio etiam contra ius, non
est simonia. Et hoc uidetur dicere S. Tho. 2. 2.
q. 104. arti. 2. ad secundum. Sec&#x0169;da ratio, Nam
simonia nō potest esse nisi de spirituali re. sed
non est ex institutione ecclesiæ, sed suapte na
tura &#xA759; aliquid sit spirituale, nec ne ergo nulla
simonia est solùm de iure positiuo.</P>
<P>&#x00B6; In contrari&#x0169; est cōmunis sente&#x0303;tia doctor&#x0169;,
qui ponunt distinctionem, &#xA759; aliqua sunt si-
moniaca de iure diuino, & aliqua de iure posi
tiuo. Hæc est distinctio glossæ in c. ex parte de
officio delegati. quā sequitur Ioan And. & Ho
stien. idem dicit Antonius de Butr. & Ioan. de
Imol. c. 1. de simonia. eandem ponit Archi. &
Adria. & Syluest. §. 2. & 4. & Caie. opus. de si-
monia. & in summa. & uidetur excerpta ex c.
Saluator. 1. q. 3. ubi Vrbanus papa determinat
simoniam esse emere, aut uendere quamlibet
rerum ecclesiasticarum, inter quas, aliquas<-P>

@@0@<filename:W0013-0665.jpg/>
@@1@<SE665>174 DE SIMONIA.
<-P>numerat, quæ prosectò nihil spirituale uiden
tur habere, ut est præpositura, &#x0153;conomia, ca
staldanus, & aliqua huiusmodi. Palud. dist. 15.
q. 4 respōdet quide&#x0303; ad rationes Duran. sed pu-
tat opinionem eius esse probabiliorem, & tu-
tiore&#x0303;. ergo credo quòd distinctio iuristarum
in hac materia est bona, & necessaria. Quare
notandum, &#xA759; quæstio proposita, Vtr&#x0169; omnis
simonia sit de iure diuino, potest dupliciter
intelligi. Vno modo in sensu cōposito. Vtrum
sit in potestate Ecclesiæ, quòd aliquis sit simo
niacus, & tamen non sit illicitè, & quantum
ad hoc sit prima conclusio.</P>
<P>&#x00B6; Nulla<milestone unit="article" n="13" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_376"/> simonia isto modo est prohibita
solùm iure positiuo. Hæc patet clarè, Quia nō
dicitur simonia, nisi sit indebita emptio aut
uenditio rei ecclesiasticæ, & sic est legitima,
nec hæc quæstio habet locum in isto sensu, sed
solùm in sensu diuiso. hoc est, an aliquis con-
tractus, qui nunc non est simoniacus, sit simo
niacus, uel possit fieri per ius positiuum. Et de
hoc sit secunda cōclusio.</P>
<P>&#x00B6; Aliqua<milestone unit="article" n="14" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_377"/> sunt spiritualia, & sol&#x0169;m iure posi-
tiuo. Probat&#x0303;, Vasa sacra, & uestes sacræ, in qua-
rum emptione non committeretur simonia, ni
si habere&#x0303;t aliquid spiritualitatis, ex hoc, quòd
ordinantur, & dicantur ad sacra, quæ solùm ha
bent ex institutione ecclesiæ. & ecclesia posset
facere, ut ista non essent dicata illi ministerio,<-P>

@@0@<filename:W0013-0666.jpg/>
@@1@<SE666>DE SIMONIA. 175
<-P>nec essent uasa ad illum usum. præterea illa ha-
bent id ex dono Dei, & calix, & ara habent
deuotionem, sicut templ&#x0169;. Tertia conclusio
&#x00B6; Emptio<milestone unit="article" n="15" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_378"/> aut uenditio istorum est prohibi-
ta iure diuino. Hæc conclusio est cōtra docto-
res, ponentes illam distinctionem, qui illā si-
moniam prohibitam solùm ponunt iure posi-
tiuo, ut uendere calices, & orname&#x0303;ta. Sed pro-
batur conclusio, quia ministerium, & offici&#x0169;
illorum est uerè spirituale. ergo si ratione illi-
us uenduntur, aut emuntur, est simonia, sicut
uenditio aquæ est sol&#x0169; de iure positiuo, & ta-
men est uere spiritualis, & si ratione illius eme
retur, esset uera simonia prohibita iure diui-
no, sicut si quis emeret ipsum sacrame&#x0303;t&#x0169;. & ita<marginalia>Maio.</marginalia>
ponit Maior & Syluest. & Ant. de But. & alii,<marginalia>Syluest.</marginalia>
qui uocāt simoniā solùm iuris diuini, quoniā<marginalia>Anto. de b$unclearu.</marginalia>
est spirituale ex natura sua. Confirmatur clarè,
quia etiam subdiaconatus, & fortasse diacona
tus sunt in ecclesia solùm de iure positiuo, &
tamen non est dubitandum, quin cōsecratio
illius ministerii empta, aut uendita, sit simo-
niaca de iure diuino, & ita est spiritualis conse
cratio ipsa calicis, sicut consecratio diaconi.</P>
<P>&#x00B6; Vnde insero corollarium, quòd non mi-
nus est simoniacum de iure diuino recipere
aliquid pro consecratione calicis, aut benedi-
ctione uesti&#x0169;, quàm pro cōsecratione sacerdo
tis. estq&#x0301;ue quarta cōclusio, Aliqua<milestone unit="article" n="15" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_379"/> simonia<-P>

@@0@<filename:W0013-0667.jpg/>
@@1@<SE667>176 DE SIMONIA.
<-P>est omnino pręcise de iure positiuo. Quia ali
qua sunt, circa quæ contingit simonia, quę re
uera nihil spirituale continent, neque ordinan
tur propriè ad aliquid spirituale, sed sol&#x0169; sunt
annexa de iure positiuo rebus spiritualibus, ta
lia sunt, quæ continentur in illo c. Saluator ut
Oeconomia, Casteldanus, Præpositura, quæ
omnia ordinātur potiùs ad administrationem
temporali&#x0169;, quàm spiritualium: præterea ad-
ministratio hospitali&#x0169;, in qua nihil spirituale
uidemus contineri. Et fortasse idem iudicium
est de sepultura, quia non uidetur continere,
nec ordinare aliquid spirituale: in istis, inquā,
nulla est simonia nisi quia propter concomi-
tātiam cum rebus spiritualibus prohibita sunt
uendi. Et intelligatur differentia inter hęc &
alia (de quibus in propria conclusione) dico
quòd si calix consecratur, aut aqua benedica-
tur, sine quacunque noua prohibitione eccle-
siæ, erit simoniacum emere, aut ue&#x0303;dere illa: sed
administrationem hospitalis, aut officium pro
curatoris, aut &#x0153;conomia ecclesiastica, nō erit
simoniacum emere, aut uendere, nisi quia
ecclesia prohibuit, sicut posset prohibere.
Confirmatur Sicut, simonia est quædam irre-
uerentia, & uiolatio rerum sacrarum, ita est sa
crilegium: sed est sacrilegium aliquod, quia
est prohibit&#x0169; à iure diuino, si quis abutatur
sacramentis, aut aliquid de se turpe in loco sa-<-P>

@@0@<filename:W0013-0668.jpg/>
@@1@<SE668>DE SIMONIA. 177
<-P>cro faceret, aliquando autem est de iure positi
uo, ut eripere hominem ab ecclesia, quod est
pręcisè de iure positiuo: ita etiam non incon-
uenit, quòd sit aliqua simonia pręcisè de iure
positiuo. Verum est, quòd apud doctores anti-
quos, ut apud Altisiod. Alexand. & d. Thom.
non inuenio hāc disputationem, nec unquam
inuenio apud S. Tho. quòd sit simonia emere
aut uendere huiusmodi officia. Armach. lib. 10.<marginalia>Armach.</marginalia>
c. 16. dicit, Quòd si qua sunt officia, aut bene-
ficia, quæ nullam curam omnino regiminis ha
bent annexam, ordinantur omnino ad admi-
nistrationem spiritualem: non uideo, inquit,
in talium emptione & uenditione simoniam
posse committi. Vnde & de præbendis cano-
nicorum non inuenit modum quomodo pos-
sent emptiones aut uenditiones illarum esse
simoniacæ, nisi capitula habeant specialem iu-
risdictionem, salte&#x0303; in eos, qui de collegio suo
sunt, & qui habe&#x0303;t, ut ipse putat, authoritatem
prædicandi: unde re uera in illis officiis nihil
est propriè spirituale, nihil simoniacum, sed
tñ est prohibita iure. Cōfirmatur, Nam aliqua
est emptio & uenditio nunc licita, quam si ec-
clesia prohiberet, esset simoniaca. Si enim
ecclesia prohiberet propter reuerentiam sacra-
menti, ne calices uenderentur, etiam pro ma-
teria esset simoniaca. unde ergo aliqua simonia
potest esse solùm de iure positiuo.</P>

@@0@<filename:W0013-0669.jpg/>
@@1@<SE669>178 DE SIMONIA.
<P>&#x00B6; Sed est dubi&#x0169;, An<milestone unit="article" n="17" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_380"/> circa ea quæ sunt iure spi
ritualia, & secundum se, & de iure diuino, sit
aliqua simonia de iure positiuo, uel omnis sit
de iure diuino. Est quinta conclusio, Aliquis
contractus, uel permutatio spiritualis secun-
dum se est simoniaca de iure positiuo. Proba-
tur, Permutatio mutua beneficiorum sine au-
thoritate superioris est simoniaca, ut suprà
probatum est, & solum de iure positiuo: & be-
neficium est res spiritualis, saltem ubi est cura
animarum. ergo. Antecedens probatur. Et pri-
mo ostendo, quòd non est ita prohibitum de
iure diuino permutare spirituale pro spirituali,
sicut spirituale pro temporali. Patet, quia mul-
ta licent in permutatione præbendarum, quæ
non licent in ordine ad aliquod te&#x0303;porale. Pri-
m&#x0169; licet dare benefici&#x0169; pro spe alterius, quod
non licet pro spe temporalis concedi. Præterea
licet cōuenire de permutatione. Præterea licet
renuntiare conditionali in fauorem alterius,
qui permutaturus est, & nō aliter. Præterea li-
cet exprimere causam. & in summa licet omnia
facere quæ fierent, si cōmutaretur domus pro
agro. Hoc excepto, quòd per formam (ut ai&#x0169;t)
omnia referantur ad papam, uel episcop&#x0169;. Hæc
autem nec somniare quidem licebit, siquis uel-
let permutare benefici&#x0169; pro agro. ergo non est
idem permutare temporale pro spirituali, & spi
rituale pro spirituali. dico autem hæc licere, id<-P>

@@0@<filename:W0013-0670.jpg/>
@@1@<SE670>DE SIMONIA. 179
<-P>est, sine uitio simoniæ fieri, non disputando de
alio peccato. Innoc. in c. quæsitum. tenet, quòd
in præbendis eiusdem ecclesiæ potest fieri per-
mutatio sine licentia superioris. Et quamuis
hoc non recipiatur, & oppositum teneat Ho-
stiens. & Ioan. de Imola in cap. finali de rerum
permutatione. & Io. Andreas, Quia in permu-
tatione rerum est noua collatio. ut in c. unico
de rerum permutatione, in 6. tamen signum est
quòd illud de se non est simoniacum. Præter-
ea doctores concedunt, quòd cùm agitur de
sola permutatione, quòd potest fieri talis per-
mutatio ecclesiarum ut unus episcopus con-
cedat unam parochiam pro alia ad dirimendas
lites. Imò S. Thom. dist. 15. quæst. 3. artic. 3. ad
tert. dicit, quòd si permutationes huiusmodi
fiant pro aliquo terreno commodo, sunt si-
moniacæ, secus autem si sint pro commodo
spirituali. unde si est pericul&#x0169; de simonia, hoc
est propter temporale annexum. Præterea quis
dubitat, quin iure posset concedi, &#xA759; permuta-
tiones, quæ fiunt authoritate superioris, pos-
sent fieri sola uoluntate partium saltem in ca-
su, & tunc non esset simonia cum quo nunc
est. Præterea principaliter probatur conclusio,
quia Actuum 8. certum est non condemnari
permutationem unius spiritualis pro alio, nec
Mat. 10. uidetur prohiberi nisi merces, uel pre
ti&#x0169; temporale. ut patet ex eo, &#xA759; post illa uerba<-P>

@@0@<filename:W0013-0671.jpg/>
@@1@<SE671>180 DE SIMONIA.
<-P>Gratis accepistis, sequitur, Nolite possidere
aur&#x0169;, nec argentum. Et ita exponunt illum lo-
cum Hiero. Chrysost. Greg. Remig. & glossa,
& alii doctores, nulla mentione facta de alia
permutatione spirituali pro spirituali. nec in
ueteri aut nouo testamento locus inuenitur,
unde possit damnari, aut reprehe&#x0303;di huiusmodi
permutatio. Item rationes contra simoniam,
nō uidentur procedere contra huiusmodi per-
mutationes rerum spiritualium. non enim ui-
detur quid habeat inhonest&#x0169;, ut componā te-
cum, ut ores pro me, & ego pro te, ut absoluas
me, aut audias cōfessionem meā, & sis cōfessor
meus, & ego sim tuus. nec sufficit dicere, quòd
hoc est per modum pretii, quia cert&#x0169; est, &#xA759; non
licet cōponere, ut absoluas me ut dem tibi pe-
cuniam, eo modo, quo licet pacisci ut sis con-
fessor meus, & ego sim tuus, maximè ubi ista
fi&#x0169;t pro maiori utilitate utriusq;, ut tu legas in
parochia mea, & ego prædicem in tua. Pręterea
ex hoc nulla iactura sequitur in republica Chri
stiana, sicut in commutationibus pro rebus
temporalibus. Pręterea sicut superius arguebā,
Sicut simonia est quę dam iniuria, et abusus re-
rum spiritualium: ita sacrilegium. Sed circa res
de se sacras est aliquod sacrilegium sol&#x0169; de iure
positiuo, ut si quis celebrauit sine ara, & sacris
uestibus, aut non ieiunus communicaret. ergo
similiter erit aliqua simonia circa spiritualia de<-P>

@@0@<filename:W0013-0672.jpg/>
@@1@<SE672>DE SIMONIA. 181
<-P>se solum contra ius positiuum. Pręterea certum
est, &#xA759; aliqua liceant n&#x0169;c circa spiritualia per se,
quæ essent simoniaca, si ecclesia prohiberet, ut
exigere stipendium pro sacramento aut admi-
nistratione sacramentorum, aut pacisci de pre-
tio in necessitate (ut infrà dicitur) quę etiam &
similia essent simoniaca, si ecclesia prohiberet.
Innocent. Nerberius dicit, quòd in collatione
beneficiorum potest prælatus pacisci, & exige-
re aliquid spirituale. Præterea doctores anti-
qui nil loqu&#x0169;tur de ista commutatione unius
spiritualis pro alio, nec Magister sente&#x0303;tiarum,
nec Armacha. Præterea definitio cōmunis nil
dicit de hoc. ergo uidetur quòd simonia, quæ
cōtingit in permutatione unius spiritualis pro
alio, nō sit de iure diuino. unde nescio an cert&#x0169;
sit, quod dicit Ricar. &#xA759; si duo adulti paciscātur
ut inuicem se baptizent, quòd sit simoniacum:
potius credo, &#xA759; de se nō esset illicitum: & cum
de hoc nō habeatur spiritualis prohibitio, nisi
in materia præbendarum, puto &#xA759; non est for-
midandum in illis spiritualibus cōponere uel
pacisci: quare nō uideo quòd simoniacus esset,
si cōmutaretur calix consecratus pro ara conse-
crata ratione confractionis, aut reliquiæ beati
Petri &#xA753; reliquiis beati Dominici. Maior in 4.<marginalia>Maior.</marginalia>
d. 25. q. 5. ad 4. dicit, quòd translatio & permu-
tatio beneficior&#x0169; non est simoniaca, sed &#xA753;pter
pericul&#x0169; simonię, & fraudis, iura hoc prohibe&#x0303;t.<-P>

@@0@<filename:W0013-0673.jpg/>
@@1@<SE673>182 DE SIMONIA.
<-P>Et simpliciter unum spirituale pro alio non est
illicitum. Ex his patet, quòd propriùs lo quut&#xA770;
est Duran. quàm alii, ut Maior. quia Duran. nō
admittit simoniā nisi circa uere spiritualia, nec
meminit simoniæ in aliis officiis, neq; spiri-
tualis pro spirituali. unde negat distinctionem.
Et Maior, qui negat simoniam circa illa offi-
cia uel circa spiritualia pro spirituali, debuit
etiam non recipere distinctionem. Imò Ma-
ior dist. 25. quæst. 6. dicit, quòd in spirituali-
bus aliis licet commutare unum spirituale pro
alio, ut missam pro psalterio. Ex quibus omni-
bus sequitur corollari&#x0169; prim&#x0169;, In spiritualibus
solum impropriè, & de iure positiuo, ut de ho
spitalitatibus, de sepulturis, de officiis ecclesia
sticis, quæ nil spirituale continent, ad iudican-
dum, an aliquis contractus sit simoniacus, ha-
benda est solùm ratio & cōsideratio iuris posi-
tiui. quidquid enim iure cōceditur, permittitur
in ecclesia per se lo que&#x0303;do. unde circa illa quan-
do non est certum utrum sit simonia, consulen
dum est ius scriptum, atq; adeò si non constet
esse simoniam, declarandum est potius in par-
tem mitiorem, & absoluendum magis, quàm
condemnandum, maximè cùm agitur de p&#x0153;na
& restitutione, quidquid dicāt glossæ. Secun-
dum corollarium, Eode&#x0303; modo in permutatio-
nibus spirituali&#x0169; pro spirituali si nō est damna
tum iure positiuo, non est damnandum, nec ex<-P>

@@0@<filename:W0013-0674.jpg/>
@@1@<SE674>DE SIMONIA. 183
<-P>tendendum, sed potius restringendum, quiaest
odiosum. Tertium corol. Circa spiritualia pro
priè spiritualia, siue de iure diuino, siue positi-
uo ubicunq; interuenit pretium temporale, nil
opus est consulere ius positiuum, sed iudican-
dum est iure diuino. Ex his patet distinctione&#x0303;
illam Iuristarum de simonia, de iure diuino &
positiuo esse necessariam, & utilem in hac ma-
teria, si sanè intelligatur. Ad argumenta autem
in cōtrarium respondetur ad primum, Falsum
assumitur, & contra totam philosophiā mora-
lem. Sicut enim lex diuina cōstituit aliquid nō
solumin specie obedie&#x0303;tię, aut inobedie&#x0303;tię, sed
in specie alteri&#xA770; uirtutis determinatæ, ita & lex
humana. Et sicut est intemperantia, quia prohi
bitum lege diuina, ita comedere carnes in qua-
dragesima nō est inobedie&#x0303;tia, sed inte&#x0303;perantia
(nisi fiat in contemptum) sicut extrahere homi
nem ab ecclesia nō est inobedientia, sed uerum
sacrilegium. Ad confir. dico, &#xA759; ecclesia nō pro-
hibet uendi bona ecclesiastica tanquam sacra,
aut ecclesiastica, sed sicut prohibet uendi bona
pupillorum: & ideo non est simonia, quia non
sunt ad ministeria spiritualia, sed ad suste&#x0303;tatio-
nem te&#x0303;poralem. Ad secundum, dato, &#xA759; ita sit,
&#xA759; ecclesia non posset facere spirituale per lege&#x0303;
quod non erat spirituale, potest tame&#x0303; annecte-
re spiritualibus, & eisdem legibus subiicere, &
ita facit de aliquibus, ut suprà expositum est, &<-P>

@@0@<filename:W0013-0675.jpg/>
@@1@<SE675>184 DE SIMONIA.
<-P>hoc satis est, ut sit contractus simoniacus, de
iure solum positiuo. Sed an inpermutationib&#xA770;
prebendarum, si aliqua prębenda est pinguior,
possit aliqua pecunia interuenire ad cōpensan-
dum te&#x0303;porale, ut de præbenda mille aureorum
in reditu pro præbenda quingentor&#x0169; aureor&#x0169;,
an liceat cōponere, ut des mihi mille aureos, &#xA757;
dicuntur pensio pecuniæ numeratæ? Respōdic
Angelus in s&#x0169;ma, in uerbo, &#xA751;mutatio. §. 6. dice&#x0303;s
hoc notasse Panor. in c. ad quęst. de rer&#x0169; &#xA751;mut.
quando, scilicet, datur ratione te&#x0303;poralium, se-
cus si ratione iurium, aut dignitatis spiritualis,
quæ est maior in uno, quàm in alio. Sed Adri.
quotl. 9. ad 8. principale, dicit Angel&#x0169; uehemen
ter errasse in hoc, nec Panor. unquā hoc cogi-
tasse, nec tex. lo&#xA757;tur de tali cōpensatione unius
præbendę c&#x0169; alia, sed de permutatione posses-
sionum, quę posside&#x0303;tur iure proprietario, quę
uendi possunt per se, & per consequens permu
tari, sed nō beneficiis admixtæ. Probatur. Nam
si quis permutaret præbendam nullum haben-
tem reditum, posset dare mille aureos ut habe-
ret præbendam duce&#x0303;torum aureorum in redi-
tu, non dubito quin sit falsa opinio Angeli.
Postquam ergo ita est, quòd simonia est illicita
non sol&#x0169; iure diuino, sed humano, dubitatur,
quis primus hoc crimen inceperit. Videntur
enim doctores dicere, quòd primus author &
inuentor fuit Simō ille dānatus à beato Petro,<-P>

@@0@<filename:W0013-0676.jpg/>
@@1@<SE676>DE SIMONIA. 185
<-P>quod ex ipso nomine apparet: & uidetur quòd
in lege naturæ cadere nō potuerit, cùm illic nō
esset aliqua potestas propriè spiritualis. Sed his
non obstātibus est prima cōclusio. In<milestone unit="article" n="18" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_381"/> lege scri
pta potuit esse, & fuit hoc uiti&#x0169;. Pro batur, quia
erāt sacrame&#x0303;ta, & sacerdotia, quę licet nō habe
rent illam efficaciam spirituale&#x0303;, quæ habent in
lege Euangelica, tamen erant ordinata ad il-
lum finem spiritualem, & per consequens ne-
gotiatio illorum erat prohibita iure diuino. Et
quòd ita fuerit, patet de Giezi 4. Reg. 5. de quo<marginalia>4. Reg. 5.</marginalia>
legitur, quòd accepit duo talenta à Naaman
principe militię regis Syrię, que&#x0303; Eliseus à lepra
curauerat. & de Hieroboam, de quo legitur 3.
Reg. 13. quòd fecit de nouissimis populi sacer-<marginalia>3. Reg. 13.</marginalia>
dotes excelsorum, & quicunq; uolebat, imple-
bat manum suam, & fiebat sacerdos. Etiam 2.<marginalia>2. Mach. 4.</marginalia>
Machabæorum. 4. de Iasone fratre Oniæ legi-
tur, quòd dedit Antiocho argenti talenta tre-
centa sexaginta, ut fieret sacerdos. & 2. Macha.
4. legitur de Almachio, quòd uenit ad regem
Demetrium, offerens coronam auream, & pal-
mam, ut cōstitueretur ab eo summus sacerdos,
quod & factum est. Omnes (in quam) illi uno
peccato peccauer&#x0169;t cum Simone mago, quan-
quam de omnibus illis, salte&#x0303; de Giezi, Hierob.
& Iasone uideatur posse dubitari. Nā si Giezi
fuit simoniacus qui recepit, ergo & Naaman
qui dedit uiginti talenta, qui tamen non repre<-P>

@@0@<filename:W0013-0677.jpg/>
@@1@<SE677>186 DE SIMONIA.
<-P>henditur à Scriptura. Ad hoc respondet Ar-
machanus lib. 10. ca. 21. quòd (ut constat) Naa-
man gratis dedit ad sustentationem uiri San-
cti. Sed Gihezi fraude accepit, dicens se ab
Elisæo missum, ut peteret ab eo. Sed maius
dubium uidetur de Hieroboam & de Iasone,
qui nullam potestate&#x0303; emerunt, aut habuerunt,
cùm essent Sacerdotes idolorum, & potesta-
tem acceperunt à tyrannis, qui nullam dare
poterant. Ad hoc Adria. in quotl. de Hierob.<marginalia>Adrian.</marginalia>
& Palud. in 4. etiam de Hieroboam & Iasone<marginalia>Palud.</marginalia>
dicit, quòd re uera ita est, quòd quanquam
tantum fuit ex obedientia, nullum peccatum
fuit simoniæ, sed fuit ex intentione: quod suf-
ficit & ad peccatum quantum ad speciem, &
quantum ad culpam. Vnde & beatus August.<marginalia>August.</marginalia>
1. q. 1. dicit &#xA759; ignis sacramenti, qui per septua-
ginta annos Babylonicæ captiuitatis sub aquis
uixerat, extinctus est Antiocho uendente sa-
cerdoti&#x0169; Iasoni. &#x00B6; Secunda cōclusio, In<milestone unit="article" n="19" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_382"/> le-
ge naturæ potuit esse aut fuit peccat&#x0169; simoniæ.
Probatur, quia fuit uerum Sacerdotium, ut pa
tet de Melchisedec. Gen. 14. & ad Hebrę. 7. &
in Psal. 109. ergo negotiatio esset simoniaca:
& propterea non est dubitandum, quin habe-
rent multa sacramenta ordinata duntaxat ad
finem & salutem spiritualem, & per conse-
quens emptio aut uenditio illorum esset si-
moniaca de iure diuino. Et quòd etiam fuerit,<-P>

@@0@<filename:W0013-0678.jpg/>
@@1@<SE678>DE SIMONIA. 187
<-P>patet de Balaam propheta, Nume. 22. &. 2. Pe-
tri 2. & in Epistola Iudæ. licet de Balaam pos-
sit dici, quòd non peccauit, nisi quia iniq; uo-
luit agere contra Israe&#x0308;l. &#x00B6; Dubitatur, an<milestone unit="article" n="20" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_383"/> inter
Paganos, & idololatras potuerit esse hoc cri-
men simoniæ. Videtur enim quòd non, cùm
nulla potuerit esse apud eos potestas spiritua-
lis, nec aliquid uerè spirituale. Ad hoc respon-
det tertia conclusio, &#x00B6; Emptio<milestone unit="article" n="21" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_384"/> aut uendi-<marginalia>Simonia|apud infide=|les inuenitur</marginalia>
tio apud idololatras non solum fuit ex inten-
tione, sed etiam ex obiecto uerum crimen si-
moniæ. Probatur, Nam, ut disputaui in qua-
dam relectione, in lege naturæ erat potestas
apud populum, aut apud principes consti-
tuendi uiros Sacerdotes, quomodo etiam fuit
Melchisedec, neque propter idololatriam
amiserant hanc potestatem: ita quòd Sacer-
dotes gentilium erant ueri Sacerdotes, id est,
habebant legitimam facultatem gubernandi<marginalia>Apud genti|les erant ui=|ri sacerdotes</marginalia>
populum in spiritualibus, quanquam illi ab-
uterentur illa potestate ad cultum dæmonum:
& ita negotiatio, & ambitio illorum erat pec-
catum pro tali sacerdotio, & eiusdem ratio-
nis, sicut nunc est. Vide autem quòd Hiero-
boam & Iason non fuerunt simoniaci nisi so-
lum ex intentione, non, ut putant Adrian. &
Palud. propter quod illa essent sacerdotia ido-
lorum, sed reuera: quia nec Hieroboam, neque
Antiochus tradere poterant talem potesta-<-P>

@@0@<filename:W0013-0679.jpg/>
@@1@<SE679>188 DE SIMONIA.
<-P>tem, cùm essent tyranni. Et ex his patet, quòd
& Cæsar, & illi, qui per largitionem cōse quuti
sunt inter suos sacerdotia, idem peccatum pec-
cauerunt sicut Simon. Secus autem uidetur
iam uel apud Iudæos, uel apud Paganos, apud
quos expirauit omnis potestas spiritualis, at-
que adeò non uidetur quòd esse possit pecca-
tum simoniæ ex obiecto, sed adhuc circa defi-
nitionem propositam, sicut determinatum est
quid pro spirituali intelligatur. Est dubium
long&#x0169; & graue, quid pro temporali intelliga-
tur. Postquam constituimus non esse simo-
niacum per se & iure diuino, nisi interueniat
aliquid temporale, descendendo distinctius,
quæritur, An<milestone unit="article" n="22" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_385"/> si quis timore, consanguinita-
te, precibus, fauore, aut obsequio recipit, ut
administret spiritualia, sit simoniac&#xA770;. Et primo
de timore d. Bonaue&#x0303;. 4. d. 25. tenet, quòd dare<marginalia>Bonauen.</marginalia>
beneficinm ratione timoris, est simonia. Præ-
terea Durand. dist. 25. q. 4. dicit quòd etiam si<marginalia>Durand.</marginalia>
det digno, quo ad Deum est simoniacus. Idem
dicit Adria. quotl. 9. art. 2. & proponit non so-<marginalia>Adrian.</marginalia>
lum ratione timoris de malo temporali, sed
etiam ratione indignationis. Idem habet An-
gelus, uerbo, simonia. §. 3. & Maior expresse, d.<marginalia>Angelus.</marginalia>
15. q. 3. Et Sanct. Tho. in 4. d. 25. q. 3. ad 3. dicit<marginalia>S. Thom.</marginalia>
quòd si spiritualiter mouetur propter timore&#x0303;,
manifestè est simoniacus. Præterea ex c. nemo.
de simonia. Et probatur, quia qui taliter dat,<-P>

@@0@<filename:W0013-0680.jpg/>
@@1@<SE680>DE SIMONIA. 189
<-P>non liberaliter dat, ego est simoniacus. & Ci-
cero 2. Rhetoricorum, Qui metu mortis fa-<marginalia>Cicer. 2.</marginalia>
cit, non liberaliter facit. Sed hoc non obstan-<marginalia>Rhetori.</marginalia>
te est prima conclusio, &#x00B6; Conferre<milestone unit="article" n="23 ̋rendition="#asterisk" xml:id="s4013_386"/> spirituale
sine respectu ad illud commodum, uel incom-
modum, timore indignationis, non est simo-
niacum. Probatur. Talis dat gratis, id est, non
pretio aliquo modo, ergo nō est simoniacus.
Probatur, quia ex hoc, quòd aliquis timeret
offendere regem, non recipit, aut amittit ali-
quid temporale. Præterea si quis timore orat,
celebrat, confitetur, non est simoniacus, neq;
qui absoluitur, & tamen hæc sunt maximè spi-
ritualia.</P>
<P>&#x00B6; Secunda conclusio, Non<milestone unit="article" n="24" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_387"/> uidetur malum
dare spirituale digno ex timore. Probatur
eodem modo, quia neq; celebrare, neq; com-
municare ex timore, est peccatum. Tempo-
re enim quo aliâs non teneor communicare,
aut confiteri, si timore p&#x0153;næ impositæ à præ-
lato confiteor, nullum est peccatum. Suppono
enim in præsentia, quòd opus ex timore seruili
aliâs bonum, non est peccatum, contra Luthe-
ranos. Præterea facere ista ad uitādum p&#x0153;nam
inferni, non est peccat&#x0169;, quia timor etiam ser-
uilis est donum Spiritus sancti, secundum S.
Thom. 22. q. 19. artic. 4. & 6. & glos. ad Rom. 3.
Præterea incutere istum timorem, ut argue-
bam, est bonum. Vt si Papa minaretur Episco-<-P>

@@0@<filename:W0013-0681.jpg/>
@@1@<SE681>190 DE SIMONIA.
<-P>po exilium, aut carcerem, nisi dignos promo-
ueat. ergo. &#x00B6; Tertia conclusio, Idem etiam ui-<marginalia>25</marginalia>
detur inditium de timore mali temporalis, ut
uitæ, aut exilii, aut carceris, dum modo hoc
non redundet in aliquod commodum tem-
porale, ut sit ex pacto aut aliquo modo per
modum pretii, ut tyrannus comminatur Epi-
scopo exilium, nisi Petrum ordinauerit. Pro-
batur eodem modo, quia gratis dat. Præterea,
incutiens timorem, non est simoniacus. ergo
nec patiens erit. Præterea, si esset lex, quòd
Episcopus prouidens indigno soluat decem
marchos argenti, lex esset iusta. ergo Episco-
pus, qui illo timore prouidit digno, non est si-
moniacus. Præterea, quia tunc talis collator
incurreret p&#x0153;nas excommunicationis, et alias
p&#x0153;nas iuris, & recipiens beneficium tenere-
tur restituere. Hæc autem nec authores con-
trarii audent dicere, neque est in usu. Probatur
consequentia. Nam p&#x0153;næ latæ sunt aduersus
simoniacos in ordine, aut beneficio absolutè
sine distinctione. Præterea, quia in illo capit.
Saluator. 2. quæst. 3. ubi Vrbanus Papa latè tra-
dit modos & species simoniæ, nullam men-
tionem facit de timore. Præterea, si quis nol-
let conferre digno, nisi timore, quia tamen
uolitione conditionata, & uitiosa, hoc non
esset simoniacum, sed acceptio personarum,
uel aliud peccatum. Et nihilominus uelle dare<-P>

@@0@<filename:W0013-0682.jpg/>
@@1@<SE682>DE SIMONIA. 191
<-P>digno ex timore p&#x0153;nę, imò ad uitandum p&#x0153;-
nam adhuc esset bonum. Si autem talis timor
resolueretur ad commodum, aut ad pretium
temporale, credo quòd esset simoniacum, ut si
princeps daret Episcopo salarium, aut stipen-
dium, & Episcopus timens perdere, uelut de
nouo haberet, conferret beneficium, esset
peccatum simoniæ. Sed nec hoc uidetur cer-
tum, maximè si iste finis sit mediatus, putà
uel timeret perdere amicitiam, uel munera Re-
gis, uel sperat fieri amicus. &#x00B6; Ad argumen-
tum ex authoritate Sanct. Thom. respondeo,
quòd intelligit de simonia largo modo, &
in propria. Fateor enim quòd cùm respectu
aliquo temporali fit administratio spiritua-
lium, est peccatum à fine, sed non est simo-
nia damnata à Christo, uel à Petro. Vel dic re-
uera, quòd Sanct. Thom. in 4. sequutus est
opinionem sui temporis, quam postea reli-
quit in Summa. Imò Sanct. Thom. quæst. 100.
suprà, per hoc probat, ut statim dicam, quòd
conferre ratione consanguinitatis, non est si-
moniac&#x0169;, quia non est illic emptio, aut uendi-
tio, sine qua non est simonia, sed neq; quan-
do fit ratione timoris. ergo nec hoc est simo-
nia, cùm hæc uidetur esse sententia Caiet. in
S&#x0169;ma, tit. de simonia. &#x00B6; Dubitatur, An<milestone unit="article" n="26" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_388"/> colla-
tio spiritualis ratione consanguinitatis sit si-
monia, Beatus Bonauent. dist. 25. tenuit quòd<-P>

@@0@<filename:W0013-0683.jpg/>
@@1@<SE683>192 DE SIMONIA.
<-P>sic. Et fuit opinio Parisiens. ut recitat Altisio-
doren. idem Glos. cap. unico. ubi reprehendit
Innocen. 3. Archiepiscopum Mediolan. quòd
beneficium cōtulerit in fauorem carnis. Glo-
sa autem hoc dicit esse simoniam. & in capit.
nemo. de simonia. dicit, quòd est simonia, si
quis ex affectu consanguinitatis admittit im-
p&#x0153;nitentem ad sacramenta. Maior. dist. 2. q. 3.
expressè id habet. Nihilominus est prima con-
clusio, &#x00B6; Conferre<milestone unit="article" n="27" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_389"/> beneficium intuitu con-
sanguinitatis, non est simoniacum. Hæc est S.
Thom. q. 100. art. 5. ad 2. & Altisiod. ubi suprà.
Et ratio est, quia gratis dat, & non est emptio,
aut uenditio. Præterea si collator est simonia-
cus, ergo & qui scie&#x0303;ter eo intuitu recipit, quod
nemo dicit, neq; talis damnatur ad restitutio-
nem. Imò in cap. nec ecclesia. bene reprehen-
ditur Archiepiscopus. Primum quia retinuit
sibi prouentus beneficii, quod contulerat, &
hoc cōdemnat tanquam simoniacum. Secun-
dum est, quòd affectu carnali hoc fecisset, &
hoc non dicit esse simoniacum, quan quam
esset turpe, unde maius argumentum sumi-
tur ex illo cap. quod non sit simoniacum: sed
amicitia consanguinitatis est honesta. ergo.</P>
<P>&#x00B6; Secunda conclusio, Si<milestone unit="article" n="28" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_390"/> quis conferat bene-
ficium consanguineo aliâs idoneo quantum-
cunque motus à consanguinitate, non peccat
mortaliter. Quod uidetur cōtra Altisiodoren.<-P>

@@0@<filename:W0013-0684.jpg/>
@@1@<SE684>DE SIMONIA. 193
<-P>qui quamuis dicat nō esse simoniacum, tamen
dicit esse mortale. Probatur, Actus ex obie-
cto est bonus, & circunstantia non est mor-
talis. ergo neq; actus. Sed opinio Altisiodor.
est probabilis, quia uidetur notabilis iniuria.
Præterea, fundare beneficium pro consangui-
neis, est licitum. ergo. Præterea, lex de patri-
monialibus est licita. ergo. Præterea, dare ex-
traneo ratione nobilitatis, atque alia humana
ratione, nō est mortale. ergo nec ratione con-
sanguinitatis. &#x00B6; Tertia conclusio, Pontifices
<milestone unit="article" n="29" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_391"/> parati ad dandum beneficia consanguineis
sine deliberatione, peccant mortaliter. Proba-
tur, quia cōmuniter omittunt digniores, imò
plurimi, qui non sunt digni, & saltem tales
Episcopi gerunt propositum conferendi con-
sanguineis qualescunque sint. Et præterea est
magnum scādalum in ecclesia, & quidem dant
pluribus occasionem dandi indignis. &#x00B6; An
<milestone unit="article" n="30" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_392"/> cōferre beneficia propter preces principaliter
est simonia? Glossa in c. ordin. 2. quæst. 1. dicit
esse simoniā, salte&#x0303; si preces sunt per se. Et pro-
bat ex illo c. ubi Greg. quart&#xA770; dicit, ordinatio-<marginalia>Gregor.</marginalia>
nes in p&#x0303;tio, uel prece, uel obsequio factas, esse
falsas. Et eadem quæst. c. si non multi. expressè
dicit, quòd in ordinationibus pecuniam qui-
dem non recipiunt, sed summa in fauorem, aut
gratiam, aut laudem aucupantur, gratis acce-
perunt, & non gratis dant. Et in c. Saluator.<-P>

@@0@<filename:W0013-0685.jpg/>
@@1@<SE685>194 DE SIMONIA.
<-P>1. quæst. 3. dicitur, quòd munus linguæ, uel pe-
cuniæ, uel obsequii facit simoniam. Sed Inno-<marginalia>Innocent.</marginalia>
cent. c. neq; tuam de ætate & qualitate. dicit,
quòd quomodocunque interponantur pre-
ces, siue pro digno, siue pro indigno, si non
interueniat aliud temporale, non est simonia.
Quem sequitur Cardin. ibidem. Et idem Ho-
stiens. licet sit turpe, & quasi simoniacum. &<marginalia>Hostiens.</marginalia>
Panorm. eod. cap. tuam. dicit, quòd in eodem
casu, in quo glossa dicit esse simoniacum, non
est simonia, nisi quis intendat obligare colla-
torem. Adria. tamen in suo quotlib. sequutus<marginalia>Adrian.</marginalia>
glossam dicit, quòd inducere preces, ut colla-
tor tanquam fauorabilis accipiat, est simonia-
cum, & collatio simonia, etiam si sunt pro di-
gno, & in beneficio simplici. Et probat, quia
in dicto. c. tuam. tradunt doctores, &#xA759; qui pro-
pter adulatione&#x0303; dat, est simoniacus. Præterea,
quia talis pluris æstimat precem, quàm pecu-
niam, & fauore&#x0303;, quàm pretium. Et addit Adri.
hanc esse opinionem theologorum, ut S. Tho.
& Duran. Idem habet Maior q. 3. & Palud. Imo
addit, si est paratus dare uni, & propter preces
det digniori, est simoniacus. Hoc uidetur con-
cedere Syluest. eodem tit. §. 13. dist. 16. Non re-<marginalia>Syluest.</marginalia>
fert, inquit, quantum ad Deum, an pro digno
sint preces, uel pro indigno, licet quo ad eccle-
siam referat. Et idem expressè tenet Durand.<marginalia>Durand.</marginalia>
d. 25. q. 4. ubi dicit, quòd siue preces fiant pro<-P>

@@0@<filename:W0013-0686.jpg/>
@@1@<SE686>DE SIMONIA. 195
<-P>gno, siue pro indigno, si principaliter mouetur
collator fauore rogantis, quant&#x0169; ad Dei iudi-
cium, simoniam committit propriè capiendo,
atque etiam incurrit p&#x0153;nam iuris. Idem dicit
Palud. q. 5. art. ult. Idem uidetur habere Arma-
cha. lib. 10. art. 18. & S. Tho. dist. 25. quæst. 3. art.<marginalia>S. Thom.</marginalia>
3. dicit enim, quòd quicunque dat spirituale
pro temporali cōmodo, est simoniacus. Idem
uidetur habere 2. 2. quęst. 100. art. 5. ad 3. Tem-
porale autem commodum, inquit, uel est ex
parte animæ, sicut amicitia, uel fauor aliquis.
Et ad tertium dicit contra canonistas, quòd si
collatio fiat propter preces ad habendum fa-
uorem, uel amicitiam, aut laudem, uel ut uitet
pericula: manifestè, in quit, est simoniacus, siue
pro se, siue pro alio, siue pro digno, siue pro
indigno. Nec uidetur discessisse ab hac sente&#x0303;tia
2. 2. ubi suprà, ubi uidetur ide&#x0303; sentire. Et ratio
eius est, quia fauor, uel amicitia humana, aut
laus est æstimabilis pretio, & per consequens
cadere potest sub ratione emptionis & uendi-
tionis. Sed bona uenia tantorum uirorum in
hac parte libentius sequerer sententiam cano-
nistarum, & ideo respondeo probabiliter per
conclusiones. &#x00B6; Prima conclusio, Illicit&#x0169;<milestone unit="article" n="31" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_393"/> est
conferre spiritualia ad captandum quodcunq;
commodum non spirituale, siue digno, siue
indigno, ut ad captandum amicitiam, laudem,
fauorem. Ista est omnium doctorum: & sa-<-P>

@@0@<filename:W0013-0687.jpg/>
@@1@<SE687>196 DE SIMONIA.
<-P>tis probatur ex dictis in cap. Saluator. & in c.
nemo. & in c. sunt & nonnulli. & quia uidetur
esse cōtra dictum Domini, Matt. 10. Præterea,
quia omnes rationes, quæ fiunt contra simo-
niam pecuniarum, uidentur procedere contra
istam. Primo, quia facit iniuriam rebus sacris,
tam uili eas æstimando. Præterea, quia hac uia
ecclesiæ bona uenirent ad potentiores, & non
ad meliores. Præterea, quia sunt bona com-
munia, & per consequens est acceptio perso-
narum distribuere per fauores, & amicitias hu-
manas. &#x00B6; Secunda conclusio, Nescio<milestone unit="article" n="32" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_394"/> an hoc
ipsum sit mortale, si aliàs collatio fiat digno.
Probatur, Nam stando saltem in iure diuino,
sperare, aut optare laudem humanam, aut fa-
uorem ex aliis actibus spiritualibus, ut ex præ-
dicatione, celebratione sacrificii, & collatione
sacramentor&#x0169;, neq; uideo cur ista condemnen
tur de mortali, cùm solum uideatur uana glo-
ria, quæ est de numero uenialium. Dixi, stan-
do in iure diuino, quia fortè ecclesia uoluit ita
expressè prohibere. &#x00B6; Tertia conclusio, Non
<milestone unit="article" n="33" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_395"/> puto hoc peccatum esse propriè simoniam.
Dico propriè, quia Dominus nō condemna-
uit, aut beatus Petrus, neq; condemnatur ab
ecclesia. Hanc puto esse sententiam domini
Caietan. in Summa, uerbo, simonia, notabili
quinto, ubi dicit, quòd triplex est muneris
genus, ab obsequio, à lingua, à manu, ad hoc<-P>

@@0@<filename:W0013-0688.jpg/>
@@1@<SE688>DE SIMONIA. 197
<-P>ut simoniam constituat punitam ab ecclesia,
exigitur, quòd pretii rationem habeat, & pro-
pterea si laus, adulatio, preces non per modum
laudis, adulationis, pretii, concurrant, quan-
tumcunque sint nephariæ, carnales, & pro in-
digno, & efficaces: ita quòd inducant præla-
tum ad donandum beneficium, ad conferen-
dum ordinem, simonia propriè non incurri-
tur, quia uerè nulla est hic emptio, aut uendi-
tio. Et primò contra distinctionem glossæ ar-
guitur, nam certè si fundere preces per se est fi-
moniacum, ut ipse dicit, ergo & pro alio: & si
pro digno, ergo & pro indigno. Præterea, ad-
ministratio alior&#x0169; spiritualium propter fauo-
rem, & gratiam consequendam, non est simo-
niacum, & hæc sunt maximè spiritualia, quàm
officia ecclesiastica. ergo neque collatio bene-
ficior&#x0169;. Præterea, secundum illud essent simo-
niaci, qui etiam post factum laudarent, aut fa-
uerent alicui ratione prædicationis, aut alte-
rius ministerii spiritualis, quod nemo conce-
deret. Præterea, si quis offerat sacrificium pro-
pter consequendam salutem spiritualem, uel
potius temporalem, uel pro fructibus terræ,
nullo modo esset simoniacus, quare ergo pro-
pter fauorem aut laudem? Præterea, tales non
incurrunt p&#x0153;nas simoniacorum, neq; tenen-
tur ad restitutionem. Vnde Palud. ubi suprà<marginalia>Palud.</marginalia>
dicit, quòd qui consequutus est beneficium<-P>

@@0@<filename:W0013-0689.jpg/>
@@1@<SE689>198 DE SIMONIA.
<-P>propter preces carnales à se uel ab alio inter-
positas, si est dignus, non tenetur restituere,
sed debet p&#x0153;nitere de corrupta intentione.
Ex quo patet, &#xA759; irrationabiliter idem ipse di-
cit, quòd si est indignus, debet resignare, quia
certè nihil facit ad simoniam, an collatio fiat
digno, uel indigno, neque est mihi uerisimile,
quòd ecclesia in hac materia uoluerit de no-
uo aliquid prohibere, præterquā quòd Chri-
stus prohibuit. Imò in d. c. Saluator. 1. quæst. 3.
ex illo Matth. 10. Vrbanus Papa probat triplex
munus, scilicet, à manu, à lingua, ab obsequio
esse simoniā, unde nihil de nouo uidetur con-
stitutum. &#x00B6; Quarta conclusio, Si<milestone unit="article" n="34" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_396"/> preces, uel
fauor, uel laus resoluerentur tanquam pretium
in aliquod te&#x0303;porale, clarum est, quòd esset si-
moniacum. ut si Pontifex pro collatione be-
neficii ecclesiastici exigeret fauorem apud prin
cipem ad consequendam dignitatem tempo-
ralem, aut reditus consanguineis suis, aut laus
ad consequendam pecuniam, uel aliquid simi-
le. Et patet, quia nil refert quod pretium de-
tur mediatè uel immediatè pro re spirituali.
Hæc est Innocent. & Cardina. ind. c. tuam. de
ætate & qualitate. &#x00B6; Quinta conclusio, Si
<milestone unit="article" n="35" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_397"/> preces, fauor, uel laus, aut amicitia deducere-
tur in pactum, fortè esset simonia, quamuis
hoc non habeo pro certo. Sed uidetur, quia
tunc cederent per modum pretii. Et ita uide-<-P>

@@0@<filename:W0013-0690.jpg/>
@@1@<SE690>DE SIMONIA. 199
<-P>tur sentire Caietanus ubi suprá. Totum hoc
confirmatur de consanguinitate, timore, pre-
cibus, quia ista essent simonia. Omnis acce-
ptio personarum, imò omnis inordinata di-
stributio spiritualium, esset simonia, quia sem-
per fit ex aliquo motiuo, & non spirituali. Ad
authoritatem S. Thom. respondeo, quòd in-
telligit, cùm preces, & alia interueniunt, sicut
in 4. & 5. conclusione dictum est. Et in sum-
ma puto, quòd temporale in materia de simo-
nia solum intelligitur quod est subiectum aua-
ritiæ. Nam peccata multa solent contingere
in administratione spiritualium. Sed in hoc
erratum est, quòd uolunt de peccato facere si-
moniam in hac materia. Itaque simonia est
dare, uel accipere aliquid spirituale pro bono
aliquo utili, hoc est, facere quæstum de spiri-
tualibus. Præterea, dico de munere ab obse-
quio per conclusiones.</P>
<P>&#x00B6; Prima conclusio, Cum<milestone unit="article" n="36" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_398"/> obsequium est pe-
cunia æstimabile, ita quòd tandem resoluitur
in commodum temporale, pro tali obsequio
conferre officium ecclesiasticum est simonia-
cum. Verbi gratia, Si Episcopus releuatur à sa-
lario ministrorum, quod aliâs erat daturus, &
ea ratione dat beneficia, simoniacus est. Hæc
propositio uidetur nota, quia nihil uidetur
referre, an pretium temporale mediatè uel<marginalia>Aristotel.</marginalia>
immediatè interueniat. & ut Aristot. dicit 3.<-P><marginalia>3. Ethic.</marginalia>

@@0@<filename:W0013-0691.jpg/>
@@1@<SE691>200 DE SIMONIA.
<-P>Ethicorum, quidquid pecunia est æstimabile,
pecunia uocatur. Et confirmatur de consan-
guinitate, timore, precibus, quia si ista essent
simoniaca, omnis acceptio personarum, imò
omnis inordinata distributio esset simoniaca,
quia semper mouetur ex aliquo motiuo, non
spirituali: & certum est, quòd Episcopus in
tali casu non gratis dat, & ministri uolunt
cum simonia donum Dei pecunia, id est, pe-
cunia æstimabili possidere. &#x00B6; Secunda con-
clusio, Si non adsit pactum expressum, uel ta-
citum, non puto incurrere p&#x0153;nam iuris, ne-
que esse obnoxium restitutioni, sed esset si-
monia mentalis, quia releuatur à restitutione.
unde in capitulo mandato. extra. de simonia,
non condemnatur. Nescio tamen an excusa-
tur à p&#x0153;na iuris & restitutione, quando inter
alias conditiones prælatus hoc etiam addit fa-
miliari futuro, habens intentionem prouiden
di, Dabo tibi in beneficiis usq; ad centum du-
catos, uel dabo tibi salarium quinquaginta au-
reorum, quousque dedero tibi beneficium
centum aureorum, ita quòd alia ratione alius
nō iret in obsequium & famulatum Episcopi.
hæc inquam uidentur malè sonantia, & certè
periculosa: quia certè si talis Episcopus illis
uerbis alliceret, quanquam donaret equum,
non excusaretur à simonia. ergo si petens sala-
rium illa conditione inducit ad remittendum,<-P>

@@0@<filename:W0013-0692.jpg/>
@@1@<SE692>DE SIMONIA. 201
<-P>non uidentur excusari tales. &#x00B6; Tertia conclu-
sio, Præstare<milestone unit="article" n="37" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_399"/> obsequium ad consequendam
beneuolentiam Pontificis, ut illa ratione pos-
set consequi quis beneficium, quamuis credam
esse illicitum, si tame&#x0303; absit quodcunq; pactum,
& obligatio, nō est simoniacum, quia tale obse
quium non interuenit per modum pretii. Et
hoc intelligo, etiam si hac ratione releuetur
Episcopus à salariis pecuniariis, & postea be-
neficium conferat: itaque postea conferat, tan-
quam ex beneuolentia, & nō tanquam ex obli-
gatione. Sicut etiam dare Episcopo munera ad
consequendam beneuolentiam cum spe conse
quendi ecclesiastica beneficia cum tali beneuo-
lentia, uel ex tali beneuolentia, turpe quidem
& nepharium est, sed non simoniacum. Vtraq;
conclusio uidetur ex mente Caiet. ubi suprà:
dixi uerò, quòd est illicitum quærere hac ra-
tione beneuolentiam: quia si uellet esse fami-
liaris, ut cognosceret facultatem, & idoneita-
tem eius, uel quia Episcopus etiam cōuenien-
ter dignitates non dabit, nisi familiari, non ui-
detur illicitum.</P>
<P>&#x00B6; Dictum est utcunq; de peccato simoniæ in
genere. Nam determinare casum in particula-
ri, esset conatus laboris immensi: quanquam
ex potioribus, & ex quibus explicatio aliorum
possit haberi, aliquid dicemus. Sed prius, quia
dictum est, &#xA759; simonia ex aliqua parte dependet<-P>

@@0@<filename:W0013-0693.jpg/>
@@1@<SE693>202 DE SIMONIA.
<-P>ex iure positiuo, & maximè ex authoritate
summi Pontificis. &#x00B6; Dubitatur utrum<milestone unit="article" n="38" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_400"/> summ&#xA770;
Pontifex possit esse simoniacus. Et uidetur &#xA759;
nō, quia saltem beneficior&#x0169; & officiorum ec-
clesiasticorum ipse est dominus, sicut domini
Iuristæ dicunt quòd potest conferre pro suo
arbitrio, neq; tenetur dare gratis. Nam una ra-
tio, quæ affertur contra simoniacos, est, quia
uendunt quod suum non est, quæ ratio non
procedit contra Papā. Duran. ubi s̄. dicit, quòd
in quo cunq; casu alius esse simoniacus, simili-
ter summus Pontifex esset. Quem sequitur Pa-<marginalia>S. Thom.</marginalia>
lud. ubi suprà. & S. Tho. in 4. ubi suprà, quæst.
3. artic. 3. ad secundum, sine distinctione dicit,
quòd opinio, quæ dicit Papam non posse esse
simoniacum, esse erroneam, sed quòd potest
esse simoniacus sicut alius homo. Syl. §. 4. post<marginalia>Syluest.</marginalia>
Anto. de Bu. & Hostiens. dicit, &#xA759; Papa potest<marginalia>Anto. de</marginalia>
esse simoniacus in his, quæ de se sunt simonia-<marginalia>But.</marginalia>
ca. Ratio canonistar&#x0169;, & theologor&#x0169; tene&#x0308;tium<marginalia>Hostiens.</marginalia>
illam opinione&#x0303;, est, &#xA759; leges non obligāt legis-
latores, ff. de legi. uel principes. & 6. q. 3. c. cun-
cta. Panor. 1. de simonia, & Cardi. Respondeo
per cōclusiones. &#x00B6; Prima conclusio, In<milestone unit="article" n="39" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_401"/> simo-
nia quæ est iuris diuini, æquè uel grauius po-
test Papa esse simoniacus, sicut ali&#xA770; homo. Hęc
nota est, quia nō est supra ius diuin&#x0169;. In his au-
te&#x0303; quæ nō sunt uerè spiritualia, sed sunt annexa
spiritualib&#xA770; solùm iure humano, Papa posset ex<-P>

@@0@<filename:W0013-0694.jpg/>
@@1@<SE694>DE SIMONIA. 203
<-P>rationabili causa sine uitio simonię cōferre pro
temporalibus. Hæc probata est suprà, quia nil
habent spiritualitatis, ut offici&#x0169; hospitalitatis,
uel procuratoris, ut suprà expositum est. Et
idem uidetur de officio Sacristę, & fortè de se-
pultura, & de aliis huiusmodi, quæ profectò
pauca sunt, & in illis quandoc&#x0169;q; alius esset si-
moniacus. Si Papa sine rationabili causa faciat
contractum aliâs simoniacum, grauiter pecca-
ret. Hæc probatur, quia ut Sanct. Tho. probat<marginalia>S. Thom.</marginalia>
12. q. 96. art. 5. princeps est solutus suis legibus
quo ad uim coercitiuam, sed non quo ad uim
directiuam, & est subditus legi, ex æquitate
naturali, ut habetur, extra. de constitutione, c.
cùm omnes. Quisquis ius in altero statuit, ipsi
eodem iure uti debet, ut Sapie&#x0303;tis dicit autho-
ritas, Patere legem, quam ipse tuleris. Atque
etiam improperantur, qui dicunt, & non fa-
ciunt, quia aliis onera grauia imponunt. & ipsi
nec digito uolunt ea mouere, ut dicitur Matt.<marginalia>Matth. 25</marginalia>
25. Vnde, inquit Sanct. Tho. quātum ad indi-<marginalia>S. Thom.</marginalia>
cium princeps non est solutus à lege. & dixi
grauiter peccare: quia fortasse neque à mortali
excusatur, & quia uendit non sua, & ratione
scandali, & ratione iniuriæ, quam aliis facit,
cogendo ad ius, quod ipse tenere non uult. Et
idem iudicium de omnibus aliis, quæ sunt iu-
ris positiui. Vnde qui sine causa rationabili pe
tunt dispensationes à Pontifice, dato quòd<-P>

@@0@<filename:W0013-0695.jpg/>
@@1@<SE695>204 DE SIMONIA.
<-P>adepti sint dispensationem, fortè excusantur,
non tamen excusantur malè petentes, & quia
Pontificem inducunt ad peccandum, quamuis
Doctores dicant, quòd circa ea, quæ sunt iuris
positiui, Papa posset peccare alio peccato, sci-
licet acceptione personarum, uel auaritiæ, non
autem simoniæ. Videtur tamen, quòd illud sit
peccatum simoniæ. Nam sicut peccaret pec-
catum intemperantiæ, si sine rationabili causa
non ieiunaret, aut duceret uxorem, quæ sunt
de iure positiuo. licet huiusmodi propositio-
nes teneat glossa in cap. ex parte. Antonius de
Butr. & Ioan. de Imola, & Cardin. in c. 1. de si-
monia. Vnde est corollarium, Eodem modo
potest Papa dispensare rationabili causa cum
aliis in his quæ sunt simoniaca iure positiuo,
& circa spiritualia, unde posset dare facultatem
cōmutandi sine noua licentia. &#x00B6; Sed ex pri-
mo dubio de obsequio oritur dubium, Vtrum
<milestone unit="article" n="40" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_402"/> hoc ipsum, scilicet sperare beneficium spiri-
tuale ex officio temporali, sit simoniacum. Ad
hoc respondent Doctores, quòd sperare prin-
cipaliter est simoniac&#x0169;, sed sperare minus prin
cipaliter, non est simoniacum. Sed parum ex-
pedit, quòd sit principaliter, uel minus princi-
paliter. & ideo melius est ut distinguatur, me-
diatè, uel immediatè: quia si immediatè per
obsequi&#x0169; uult habere benefici&#x0169;, simoniacum
est. Si aute&#x0303; uult consequi beneuolentiā, ex qua<-P>

@@0@<filename:W0013-0696.jpg/>
@@1@<SE696>DE SIMONIA. 205
<-P>possit habere beneficium, nō est simoniacum.
&#x00B6; Dubitatur, An<milestone unit="article" n="41" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_403"/> promittere spiritualia, sit
simonia. Dico, quòd nō, licet sit malè factum.
sed circa hanc disputationem de simonia iuris
diuini potissima difficultas est, quæ sunt illa,
in quibus est spirituale de iure diuino, & quæ
in quibus de iure positiuo. Vt inde intelliga-
tur in quibus Papa potest dispensare, aut non,
Et in primis est controuersia de beneficiis ec-
clesiasticis, an sint spiritualia ex sua natura, an
solum de iure positiuo, & per consequens an
uendi possint sine uitio simoniæ. &#x00B6; De qua
quæstione sunt conclusiones. Prima cōclusio,
<milestone unit="article" n="42" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_404"/> In beneficiis uniuersaliter simonia est de iure
positiuo, & per conseque&#x0303;s Papa potest uende-
re sine rationabili causa, & sine uitio simoniæ,
uel ex rationabili causa, & sine peccato. Hæc
gloslæ in. c. ex parte. de officio delegati, & An-
tonii de Butr. & Imol. & Cardin. c. 1. de simo-
nia. Pro ista opinione arguitur, Quia in omni
beneficio sunt simul spirituale, & temporale,
ubicunque hæc duo inueniuntur, potestuen-
di ratione temporalis, dum modo non pluris
uendatur, ut patet de calice, uestibus, sacris.
ergo præbenda, quæ habet reditus, potest uen-
di secundum iustam æstimationem tempora-
lis reditus, dum modo gratis detur quod spiri-
tuale est in ipso beneficio. Et cofirmatur. Quia
quod hoc temporale sit annexum huic spiri-<-P>

@@0@<filename:W0013-0697.jpg/>
@@1@<SE697>206 DE SIMONIA.
<-P>tuali, solum est de iure positiuo. ergo Papa po-
terit uendere, ac si non esset annexum, imò us-
que ad Vrbanum primum Ecclesia dicitur ha-
buisse reditus. Præterea probatum est spiri-
tuale esse annexum temporali, & hoc non
obstante, illud temporale potest uendi, ut
patet extra. in c. seruire, & ex cap. ex literis. er-
go simili ratione temporale adiunctum spiri-
tuali, in præbenda uendi poterit adiunctum
cum spirituali. Verum hæc argumenta solum
uidentur procedere de simplici præbenda, ut
canonicatu, aut patrimonio, in quibus nil
uidetur spiritualis propriè, cùm neq; habeant
claues, neq; administrationem sacrame&#x0303;torum.</P>
<P>&#x00B6; Secunda opinio sequitur aliud extremum,
&#xA759; omnis simonia in beneficio ecclesiastico
est prohibita iure diuino, & per consequens
uendi non potest sine uitio simoniæ. Hæcest
opinio theologorum, de qua statim plura.</P>
<P>&#x00B6; Tertia opinio sequitur uiam mediatam, sci-
licet quòd in beneficiis habentibus admini-
strationem ordinis, uel executionem clauium,
simonia est de iure diuino, & per consequens
Papa non eximitur ab illa, neque alium exime-
re potest. In aliis autem non habentibus ta-
lem administrationem, aut executionem, si-
monia sol&#x0169; est de iure positiuo, & sic Papa po-
terit illa uendere sine uitio simoniæ, aliâs fla-
gitiosè peccat. ut de canonicatu primo modo,<-P>

@@0@<filename:W0013-0698.jpg/>
@@1@<SE698>DE SIMONIA. 207
<-P>& si qua sunt alia similia. Hæc est Panormit.
cap. 1. de simonia, & in receptione. capit. ulti-
mo, de simonia. &#x00B6; De hac quæstione sit pri-
ma conclusio contra Panormi & Hostiensem,
Non<milestone unit="article" n="43" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_405"/> minus est simonia uendere canonica-
tum simplicem, quàm beneficium cum cura
animarum. Probatur, Nam si uenditur offi-
cium, ita est spirituale, sicut aliud: si autem
temporale, non est magis temporale reditus
simplicis præbendæ, quàm beneficii haben-
tis curam animarum. ergo par ratio est de
utroque. Antecedens autem pro prima par-
te probatur, in qua est difficultas, quia cle-
ricatus est res spiritualis: quia quamuis sit ex
institutione Ecclesiæ, nihil aliud est, quàm
adeptio ad administrandum populo, & sacri-
ficiis diuinis. Et Sanct. Thom. 2. 2. quæst. 100.
articulo 4. ponit clericatum inter spiritualia,
præbenda autem datur clerico, quia clericus
est primo ratione officii clericalis, & ex illo
habet ius capiendi fructus præbendæ, quod
etiam ius non potest esse, nisi spirituale, cùm
fundetur in officio clericali, ratione enim
illius officii debetur illi sustentatio à popu-
lo de iure diuino, iuxta illud 1. ad Corinth. 9.
Qui altari seruit, de altari uiuere debet: un-
de sequitur quòd tam spirituale est officium
clericale, & ius recipiendi fructus in simplici
præbenda, sicut in episcopatu: & sic nulla ui-<-P>

@@0@<filename:W0013-0699.jpg/>
@@1@<SE699>208 DE SIMONIA.
<-P>detur differentia inter beneficium simplex, &
cum cura animarum. Præterea, ita est de iure
positiuo subdiaconatus, sicut simplex cleri-
catus: ergo si propter hoc licet uendere præ-
bendas annexas clericatui simplici, licet uen-
dere pæbendas subdiaconatus, si quæ sunt, ut
si esset præbenda assignata subdiacono pro
officio suo, quod habet. &#x00B6; Secunda conclu-
sio, Papa non potest uendere sine uicio si-<marginalia>44</marginalia>
moniæ ex quacunque causa quodcunque be-
neficium ecclesiasticum. Probatur, quia in
beneficio non reperiuntur nisi tria, officium,
ius recipiendi, & ipsi fructus. Papa autem
non potest dare secundum, nisi per primum,
quia non competit ius recipiendi, ut dictum
est, nisi ratione officii: sed tam primum quàm
secundum est spirituale bonum. ergo Papa
non potest illa uendere. Hanc habet Palud.<marginalia>Palud.</marginalia>
4. distinct. 25. & Armacha. libro decimo, capi-<marginalia>Armach.</marginalia>
tulo 16. & Adrian. quotlib. 9. & Caieta. opu-<marginalia>Adrian.</marginalia>
sculo proprio de Simonia: qui hoc modo ar-<marginalia>Caietan.</marginalia>
guunt, Magis spirituale est actus eligendi Epi-
scopum, qui tamen spectat ad canonicos: &
præterea, quia non est minus spirituale offi-
cium Canonici quamuis sit de iure positiuo,
quàm si esset de iure diuino, sicut non est
minus spirituale offici&#x0169; subdiaconatus de iure
positiuo, quàm sacerdotii de iure diuino. sed
si canonicatus esset de iure diuino, uendi non<-P>

@@0@<filename:W0013-0700.jpg/>
@@1@<SE700>DE SIMONIA. 209
<-P>posset. ergo neque & nunc Præterea, quia in
canonicatu tria inueniuntur (ut dictum est)
clericatus, siue officium, ius recipie&#x0303;di fructus,
& ipsi fructus: quæro utrum canonicus ha-
buit officium gratis, uel pretio. si secundum,
est simonia. Quæro & de secundo, scilicet de
iure recipiendi fructus. Aut habetur gratis,
uel pretio. si secundum, est simonia, quia ut
probatum est, etiam est ius spirituale, quia ex
ratione officii spiritualis, sicut etiam ius deci-
marum in nouo curatu est spirituale. si autem
papa hoc gratis dedit, iste iam tenet titu-
lum, & dominium præbendæ, & hoc sufficit
ad recipiendum fructus, neque est ibi aliud,
quod papa possit uendere. Vnde est impli-
catio, quòd papa gratis det, quod est spiri-
tuale in præbenda, & uendat quidem tem-
porale. & in hoc consistit ratio huius simo-
niæ. Et confirmatur. Nam papa non habet
maiorem titulum ad fructus præbendarum,
quàm ecclesia. sed ecclesia non habet nisi
ius spirituale, scilicet ratione administratio-
nis spiritualis. ergo neque papa: ergo nihil
habet, quod possit uendere. Et similis calum-
nia uidetur esse, si quis diceret, Ego do tibi
gratis titulum ac dominium ad fundum,
sed uendo tibi fructus. si enim habeo ius ad
fundum, fructus sunt mei. Præte rea, si fructus
ctus essent annexi canonicatui, iure diui-<-P>

@@0@<filename:W0013-0701.jpg/>
@@1@<SE701>210 DE SIMONIA.
<-P>no, sicut in ueteri testamento, non possent
uendi. ergo neque nunc, quia non minus est
officium spirituale clericorum, quàm erat Le-
uitarum. Panormita. arguit pro ea parte, quę
est in hac sententia. Nam in capi. ex diligenti
de simonia dicitur, quòd præstatio iuramen-
ti pro beneficio acquirendo, diuinis, atque
humanis legibus contraria esse dignoscitur.
ergo papa non eximitur ab illo iure. Præterea,
si papa potest facere. ergo dare facultatem aliis
potest: quod omnino esset absurdissimum.
sed totus iste error emanauit, quòd isti credi-
derunt, quòd illa, quæ sunt iuris positiui,
non sunt uerè spiritualia, in quo uehementer
erratum est. sicut enim spiritualis consecratio
ecclesiæ, aut consecratio sacerdotis, benedi-
ctio aquæ, absolutio sacramentalis, non sunt
temporalia, sed spiritualia. ita licet benefi-
cium canonicorum sit de iure positiuo, est
ita spirituale, sicut officium sacerdotis: quod
contradicere est erroneum. Papa enim non
potest uendere spiritualia bona beneficio-
rum sine titulo spirituali, quia non est do-
minus, ut ait Sanctus Thom. 2. 2. quæst. 100.
Et probat Palud. Nam fundatores non reli-
querunt bona illa papæ, sed ministris solùm,
neque spectat aliud ad papam, quàm proui-
sio ministrorum. Hæc uidetur contra Adria.<-P>

@@0@<filename:W0013-0702.jpg/>
@@1@<SE702>DE SIMONIA. 211
<-P>ut infra dicetur. si tamen papa sine titulo
spirituali de facto uenderet, non esset simo-
nia, similiter ac si rex uenderet illas, neque
uenditio teneret. Non negamus tamen, quin
papa pro communi utilitate ecclesiæ posset
uendere, uel aliter transferre fructus, uel
partem illorum, quia etiam de bonis cleri-
corum potest disponere tanquam admini-
strator. Ad argumenta in contrarium. Ad pri-
mum respondetur primò, quòd differentia
est clara, quia in calice, aut in argento po-
test aliquis habere ius ad illud temporale, &
non ratione spiritualis: non ita autem est
in beneficio, ubi ad temporale non potest
esse ius, nisi spirituale (ut declaratum est) Ad
confirmatione&#x0303; negatur consequentia: quia li-
cet sit annexum de iure positiuo, tamen an-
nexum est debitum, sola ratione spiritualis.
Ad aliud de iure patronatus respondetur,
quòd differentia est clara, quia in patronatu
spirituali sequitur ipsum temporale. econtra-
rio autem in beneficio temporali sequitur
spirituale. & hæc de beneficiis, & officiis, in
quibus est aliquid spirituale. Si quæ tamen
sunt, quæ re uera, ut suprà dictum est, nullum
continent officium spirituale, de quibus fit
mentio in dicto capit. Saluator. non nega-
mus, quin uendi possint sine uitio simoniæ,
ut officium, & præbenda in hospitali, imo<-P>

@@0@<filename:W0013-0703.jpg/>
@@1@<SE703>212 DE SIMONIA.
<-P>& cathedra in uniuersitate, & alia similia: quia
ista ad nihil spirituale ordinantur, & laicis
possunt concedi. Ex quo sequitur, quòd<milestone unit="article" n="45" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_406"/> om-
nes præbendæ militares, quas commendas
uocant, possunt authoritate papæ uendi
pro temporali sine uitio simoniæ. Nam li-
cet sint annexæ religioni, & religiosis, non
tamen ratione officii spiritualis, sed pro offi-
cio militari. Ex quo iterum sequitur, quòd
<milestone unit="article" n="46" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_407"/> neque ex authoritate papæ possunt com-
mutare commendam pro beneficio. Patet,
quia commenda est merè temporalis, sicut sti-
pendium ducis in bello. Adria. in quotlib. 9.
ad quintum principale, dicit, quòd opinio,
quę dicit, quòd papa in uenditione benefi-
ciorum, non est simoniacus, uerissima est,
quando intendit uendere ius recipiendi fru-
ctus, non mediatè aliquo officio spirituali.
Contraria tamen opinio habet uerum, quan-
do intendit uendere mediante aliquo officio
spirituali. Et inquit, quòd papa hoc potest fa-
cere, quòd non mediante aliquo officio spi-
tuali possit uendere præbendam, quia iura
non possunt eum impedire. secus de prælatis
inferiobus, & sic concedit, quòd authorita-
te papæ potest aliquis commutare beneficium
pro officio temporali, scilicet notariatus,
quod intelligitur, quòd papa dat illis præben-
dam temporalem pro officio illo, & non ius<-P>

@@0@<filename:W0013-0704.jpg/>
@@1@<SE704>DE SIMONIA. 213
<-P>spirituale. Sed probatur quòd hoc sit falsissi-
mum. Nam quæro si papa uendidit Petro ius
recipiendi fructus præbendæ, & non median-
te aliquo iure spirituali, quare canonicus te-
netur dicere officium diuinum, uel interesse
in choro, quia papa non potest obligare ad
hoc sine stipendio. Præterea, talis non face-
ret fructus suos, si non diceret offici&#x0169; diuin&#x0169;,
ut decretum est in concilio Lateran. sub Leo-
ne decimo. ergo fructus debentur ratione of-
ficii spiritualis. ergo papa non dedit nisi illo
titulo. Sequitur quæstio particularis de pen-
sionibus. dubium, An<milestone unit="article" n="47" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_408"/> circa illud contingat
simonia, si permutentur cum bonis tempo-
ralibus, ut c&#x0169; redemptione pensionum. Et ui-
detur quod sic, quia est beneficium ecclesiasti-
cum. ergo circa illud potest cadere simonia.
Præterea, uel illud est temporale, uel spiritua-
le: si spirituale, ergo non habet æstimari, aut
redimi pecunia. si temporale, ergo non licet
commutare beneficium pro pensione. Cuius
tamen oppositum usus obtinuit. Caietanus<marginalia>Caiet.</marginalia>
in summa in uerbo de simonia, respondet,
quòd ius annuæ pensionis est merè tempo-
rale. Quod probatur ex duobus. Primum,
quia solos fructus beneficii ecclesiastici re-
spuit. nam pensio non est beneficium spiritua-
le, propriè loquendo, sed totum beneficium
est illius, qui pensionem soluit. & secundò,<-P>

@@0@<filename:W0013-0705.jpg/>
@@1@<SE705>214 DE SIMONIA.
<-P>quia solet laicis concedi, sicut ait S. Thom.<marginalia>.Thom.</marginalia>
2. 2. quæst. 100. articu. 4. ad tertium, quòd cùm
papa concedit decimas, non concedit ius se-
cundùm quod talis pensio potest licitè redi-
mi certa summa pecuniæ. Maior in 4. distin.<marginalia>Maior.</marginalia>
25. ad quartum dicit, quòd pensio non est ali-
quid temporale, sed est beneficium. sed glos-
sa in c. cum inde constitutione. uidetur dice-
re, quòd ubi præbendæ non est annexum
spirituale, uidetur quod sit aliud temporale,
& uendi, & redimi posse. Adria. in illo quot-<marginalia>Adria.</marginalia>
lib. 9. ad quint&#x0169;, publicè admittit, quòd pen-
sio est te&#x0303;poralis, & per consequens quòd nul-
lo modo authoritate partium potest cōmuta-
ri beneficium pro pe&#x0303;sione. Sed authoritate pa
pæ potest, imo posset fieri pro nuda pecunia.
Nam secundùm eius imaginationem, illa pen-
sio datur pro prębenda temporalis benefi-
cii, & nullo modo pro aliquo iure spirituali.
& quia nullus inferior papa potest conferre
temporale beneficium nisi mediante spiritua-
li, ideo neque dominus beneficii, neque epi-
scopus, potest dare benefici&#x0169; pro pe&#x0303;sione. Cer
tè res uidetur dubia & fortasse ista cōmutatio
pensionum non est ita tuta, sicut omnibus ui-
detur. sed utcunque respondeo per conclusio-
nes. Prima cōclusio, Pe&#x0303;sio<milestone unit="article" n="48" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_409"/> quæ assignatur ali
cui super beneficium alterius, ratione alicuius
ministeri spiritualis, licita est & honesta, sicut<-P>

@@0@<filename:W0013-0706.jpg/>
@@1@<SE706>DE SIMONIA. 115
<-P>ratione adiutorii & subsidii: ut cùm episcopo
titulari assignatur certa pensio super episcopa-
tum alterius, ut adiuuet ad exercendum epi-
scopalia. Ista conclusio est nota. nam datur sti-
pendium iustum pro administratione spiritua
li. Et eode&#x0303; modo posset assignari presbytero
ut ferret subsidium pastori parocho seni, aut
aliâs inualido, ad administrandum sacramen-
ta. unde sequitur quòd talis pensio redimi nō
potest pecunia, non solùm transactione par-
tium, sed neque authoritate papę, ut suprà pro
batum est, quia est uerum beneficium. Secun
da conclusio, Habens<milestone unit="article" n="49" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_410"/> beneficium, cui per ali-
quod tempus ministrauit, licitè potest autho-
ritate papæ cedere beneficio, retenta certa
pensione super beneficium, & sine quocun-
que onerali officio spirituali. Hæc probatur,
quia quandiu inseruiuit beneficio, honestum
est, ut pro præterito ministerio, etiam in futu-
r&#x0169; consulatur, & propitietur ei, & detur susten
tatio, si postea nō potest commode ministra-
re. Adhuc est uerum de illo, Dignus est opera-
rius mercede sua. Eadem ratione uidetur,
quòd talis pensio non sit uendibilis: quia
ius ad illam est mediante officio spirituali,
neque est minus spirituale, quàm si sit pro
ministerio futuro. Sed etiam potest dici con-
trà, quia est merè temporalis, nam datur
tanquam alimentum, & non remanet obli-<-P>

@@0@<filename:W0013-0707.jpg/>
@@1@<SE707>216 DE SIMONIA.
<-P>gatus ad aliquod officium spirituale, unde est
tertia conclusio. Papa<milestone unit="article" n="50" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_411"/> non potest dare ali-
cui pensionem aliquam super beneficio eccle-
siastico, qui nullum ministerium neque tem-
porale, neque spirituale conferat in ecclesia,
uel alio pio titulo. Hæc probatur, quia papa
non est dominus, sed dispensator, & illud es-
set dissipare. Præterea, nam in hoc faceret in-
iuriam populo, & ministris: populo quidem,
quia cogeret soluere beneficium & stipen-
dium nullo titulo debitum, cùm tamen nul-
lum aliud titulum possit habere ecclesia ad
bona laicorum, nisi quòd quia dominus or-
dinauit, quòd qui euangelio seruiunt, de
euangelio uiuant. 1. ad Corin. 9. quod fieret, si<marginalia>1. Corin. 9.</marginalia>
decimas ministris ecclesiæ debitas pro mini-
sterio aliis otiosis distribueret. Dico autem,
sine ministerio, uel alio pio titulo, sed solùm
pro suo arbitrio. Confirmatur, Nam non est
dubitandum, quin papa possit errare, & pec-
care in distributione beneficiorum ecclesia-
sticorum: sed iste uidetur error manifestus,
ut bona ecclesiastica, quæ sunt ministrorum,
& pauperum, aliis distribuantur nullo titu-
lo. ergo tales distributiones sunt iniustæ non
minus, quàm si quis pro quotidiano sacrifi-
cio legaret perpetuos reditus, atque papa
illos assignaret alicui, qui neque sacrifica-
ret, neque aliud pium officium conferret.</P>

@@0@<filename:W0013-0708.jpg/>
@@1@<SE708>DE SIMONIA. 217
<P>Quarta cōclusio, Non<milestone unit="article" n="51" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_412"/> uidetur irrationabile,
ut papa det clerico pensionem aliquam in alie
no beneficio, solùm quia clericus est. Pro-
batur, quia si clerici certo numero, & nō ita si-
ne discrimine, & passim ordinarentur, rationa
bile esset, ut ecclesia suste&#x0303;taret ministros suos
de quorum numero sunt omnes clerici. maxi-
mè quia aliâs non haberent unde honestè ui-
uerent, sed talis pensio etiā uidetur quòd esset
uerum Beneficium, quia titulus esset uerè spi-
ritualis scilicet ratione ministerii, quia talis cle
ricus uel impendit, uel adeptus est impe&#x0303;dere,
& per consequens non uidetur quòd talis pe&#x0303;-
sio possit uendi. Quinta conclusio, Vtcunque
<milestone unit="article" n="52" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_413"/> iusto, siue iniusto titulo papa alicui concedat
pe&#x0303;sionem sine obligatione ad aliquod mini-
steri&#x0169; spirituale, neque ratione alicuius titu-
li spir itualis, talispensio est merè temporalis,
quia secundùm se est te&#x0303;poralis, neque est an-
nexa alicui spirituali, postquam ius ad illam
non est spirituale. ex quo sequitur, quòd uen-
dere, aut redimere talem pensionem, non est
simoniacum pretio quolibet temporali. Sexta
conclusio, Si quis<milestone unit="article" n="53 ̋rendition="#asterisk" xml:id="s4013_414"/> contulit, aut permutauit
beneficium pro pe&#x0303;sione, etiam authoritate pa-
pæ nullo modo possum intelligere quomodo
talis pensio possit uendi, aut redimi pecunia,
neque sufficio soluere argumentum superius
factum. Aut enim talis pe&#x0303;sio est spiritualis, aut<-P>

@@0@<filename:W0013-0709.jpg/>
@@1@<SE709>218 DE SIMONIA.
<-P>temporalis. Si spiritualis, redimi non potest: si
temporalis, permutari cum beneficio non po-
test. ergo talis pensio non potest cadere sub
emptione aut redemptione. Vnde commenti-
tium puto quod dicit Adrianus, quòd autho-
ritate papæ possit permutari pensio cum bene-
ficii præbenda, secludendo ipsum spirituale,
quia (ut suprà probatum est) papa non potest
dare illud temporale, nisi propter illud spiri-
tuale. Imò neque dat, quia nunquam dat ius ad
illud temporale, nisi ratione tituli & officii spi
ritualis. Dico te&#x0303;porale, quod est in beneficio,
unde cōmutari pro pensione non potest. Con
firmatur. nam si quis obtinuit benefici&#x0169; quia
dedit pensionem, si postea nō dicat officium
canonicum, non facit fructus suos, ut determi
natum est in concilio Lateranensi, sub Leone
decimo. ergo signum est, quòd talis non ha-
bet titulum ad fructus beneficii, nisi ratione
officii spiritualis. Fictitium ergo est & sophi-
sma, quòd ille permutauerit quod temporale
erat in beneficio pro pensione. Sed eodem mo
do permutauit sicut pro alio beneficio. neque
de hoc est dubium. Itaque non uideo quomo
do alterum cum altero possit stare, ut benefi-
cium mutetur pro pensione, & iterum pensio
pro pecunia. Et Adria. bene conseque&#x0303;ter con-
cedit, &#xA759; sicut à principio est facta permutatio
beneficii c&#x0169; pensione, poterit fieri c&#x0169; pecunia<-P>

@@0@<filename:W0013-0710.jpg/>
@@1@<SE710>DE SIMONIA. 219
<-P>authoritate pape. Confir. iudicio meo ueheme&#x0303;
ter, &#xA757;a quod permutatur ab initio, nō poterit
fieri c&#x0169; pacto rede&#x0303;ptionis pensionis, ut etiā fa
tetur D. Caiet. Neque quisquā alius negat. Ex
hoc sic arguitur, Vel in illa permutatione per-
mutatur te&#x0303;porale uel spirituale. Si spirituale, er
go permutatio pro pensione temporali est si-
moniaca. Si te&#x0303;porale, ut dicit Adria. ergo neq;
pactum de rede&#x0303;ptione erit simoniac&#x0169;, cùm ni
hil spirituale interueniat. Septima conclusio,
Quācunq;<milestone unit="article" n="54" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_415"/> pensione&#x0303; papa imponat, uel ex of-
ficio suo, uel ad supplicatione&#x0303; alterius, quę nō
sit causa permutationis, & sine obligatione ad
aliquod officium uel ministeri&#x0169; spirituale: o-
mnis, inquā, talis uendi potest & redimi sine si
monia. Ista patet ex superioribus, quia talis pe&#x0303;-
sio est purè temporalis. Diximus autem sine si-
monia, quia nō dubito, quin talis negotiatio
sit uitiosa, & præstās magnas occasiōes ad frau
des simoniacas. Vnde est corollari&#x0169;, Habentes
tales pensiones temporales nō tenentur ad of-
ficium canonic&#x0169;. Hoc corollari&#x0169; uidetur cla-
rum. nā si pensio est te&#x0303;poralis, nō est benefici&#x0169;
ecclesiastic&#x0169;. Et hoc &#xA753;sectò in hac materia ab-
surd&#x0169; est, ut nō possimus aliter istos pensiona
rios absoluere à uitio simonię, nisi excusando
eos à quoc&#x0169;q; officio & ministerio ecclesiasti-
co. Ex quo iter&#x0169; se&#xA757;t&#x0303;, &#xA759; nullo iusto ti. posside&#x0303;t
tales pe&#x0303;siones, atq; adeo si istę rede&#x0303;ptiones pe&#x0303;-<-P>

@@0@<filename:W0013-0711.jpg/>
@@1@<SE711>220 DE SIMONIA.
<-P>sionum non redigerent nos ad istas angustias,
non pateremur perplexitatem, sed simpliciter
diceremus pensiones esse uera beneficia, quæ
dantur clericis ratione officii: & sic tenentur
ad officium canonic&#x0169;, quod multo honestius
esset in pōtifice, & possessoribus pensionum.</P>
<Z><A-1>SECVNDA PARS RELECTIONIS
De p&#x0153;na simoniacorum.
SVMMA.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Accipiens aliquid temporale ratione contractus simo
niaci, an teneatur restituere quicquid simoniacè ac=
cepit.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>2 Simoniacè consecutus beneficium ecclesiasticum, quòd
nihil iuris acquirat in illo, neque faciat fructus suos,
sed teneatur resignare.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>3 Simoniacus an de iure naturali & diuino teneaturre
stituere, an de solo positiuo.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>4 Restitutio pecuniæ acquisitæ per simoniam, quòd nō
sit de iure diuino.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>5 Beneficium simoniacè acquisitum, an sit restitutioni
obnoxium de iure diuino.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>6 Pecunia ex contractu simoniaco acquisita cui debeat
restitui.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>7 Restitutionem qui bona fide fecit dando pauperibus,
uel illi, à quo accepit, an teneat factum.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>8 Beneficium adeptus, qui quide&#x0303; non dederat pecuniam
episcopo, sed alius pro eo, ipso ignorante, an tenea=
tur restituere.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>9 Contrahentes cum Papa, an sint simoniaci, aut incur=
rant, p&#x0153;nam iuris.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>10 Accipere aliquid pro sepultura, an sit licitum, &</A-1><-P>

@@0@<filename:W0013-0712.jpg/>
@@1@<SE712>DE SIMONIA. 221
<-P><A-1>quando.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>11 Sepulturæ ius priuatum an poßit quis obtinere, &
quomodo.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>12 Religionem si quis ingrediatur, an ille, qui eum reci=
pit, poßit pro ingressu aliquid recipere.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>13 Legans monasterio perpetuò mille aureos ut faciat
sacrum perpetuò: hæres dicit, Ego dabo benefici&#x0169; sim
plex huius missæ, & dimittatis legatum, an hoc sit li-
citum, & fieri poßit sine simonia.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>14 Mediatores, qui pro alijs contractus constitu&#x0169;t simo=
niacos, quas incurrant p&#x0153;nas.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>15 Dare pecuniam, ut ab officio non deponatur, an sit si=
moniacum.</A-1></negEZ>
<P><A-1>16 Simoniaci p&#x0153;na quæ sit.</A-1></P>
<negEZ><A-1>17 Temporale esto, quòd non poßit aliquis recipere pro
spiritualibus titulo emptionis & uenditionis, an ali=
quo titulo spirituali poßint esse media ad aliquod te&#x0303;=
porale.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>18 Titulus triplex recipiendi temporalia mediantibus
spiritualibus describitur.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>19 Clerico utrum liceat suas locare operas in administra=
tione spiritualium.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>20 Locare operas in administratione spiritualium, quòd
non plus liceat, quàm ipsa spiritualia, neque licet ali=
quid recipere pro labore spirituali magis, quàm pro
ipso spirituali.</A-1></negEZ>
<P><INI2>Q</INI2>VIA p&#x0153;na simoniacorum pendet ex
restitutione, & hęc est potissima p&#x0153;-
na, ideo solùm tractabo de restitutionis p&#x0153;-
na: quia in hac sola uidetur magna difficultas
consistere. Vnde est prima quęstio, An ille, qui<-P>

@@0@<filename:W0013-0713.jpg/>
@@1@<SE713>222 DE POENA
<-P>aliquid temporale accepit, ratione contractus
simoniaci, teneatur restituere quicquid simo-
niacè accepit. Ad hanc quæstione&#x0303; respondent
omnes doctores, quòd sic, & habent eam tan-
quam certam & indubitatā. & probant ex cap.
si quis episcopus. 1. quęst. 1. ubi tamen non ar-
guitur de hac restitutione, sed solùm cauetur,
&#xA759; in ordinato per simoniam non proficiat ta-
lis promotio, & de episcopo ordināte dicitur,
quòd proprii gradus periculo subiacebit. Sed
argumentantur (ut sole&#x0303;t) ex uno ad aliud. Plus
tamen uidetur facere caput, mandato. de simo
nia. ubi habetur, &#xA759; simoniaci mentales nō te-
nentur ad restitutionem, neq; temporalium,
neque spiritualium. Ex quo arguitur, quòd si
esset simonia exterior, tenere&#x0303;tur ad restitutio
nem. Prima conclusio, Quic&#x0169;que<milestone unit="article" n="2" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_416"/> simoniacè
consequutusest ecclesiasticum beneficium, nil
iuris acquirit in illo, neque facit fructus suos,
sed tenetur resignare. Hæc expressè habetur in
iure, c. ea quę. 1. qu. 3. & c. ex multis. & 1. q. 1. c. si
quis. &c. pres byter. Et sunt extrauagātes aper-
tè hoc habe&#x0303;tes Martini quinti, Eugenii quar-
ti, Pauli sec&#x0169;di & Xixti quarti. Sed dubitatur,
an<milestone unit="article" n="3" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_417"/> de iure naturali & diuino teneantur resti-
tuere, an de solo positiuo. Et primò de tem-
porali uidetur, quòd sit de iure diuino obno-
xium restitutioni. nam ita est prohibitum de
iure diuino recipere aliquid titulo simonia-<-P>

@@0@<filename:W0013-0714.jpg/>
@@1@<SE714>SIMONIACORVM. 223
<-P>co, sicut usurario. sed usurarius tenetur resti-
tuere iure diuino & naturali quicquid acqui-
siuit ex usuris: ergo & simoniacus. Est etiam
probatio sancti Thomæ, qui aliquid accipit
contra uoluntatem domini, pro re, quam te-
nebatur dare gratis, tenetur ad restitutionem.
Sed ita est in præsenti. ergo. Cōfirmatur, quia
si emptor tenetur restituere beneficium sine
conditione, ergo uendens tenetur restituere
pecuniam. Præterea, si hoc solùm est de iure
positiuo, cùm hoc sit p&#x0153;nale, sequitur quòd
simoniacus non tenebitur restituere ante con
demnationem. Consequens est contra omnes
doctores. Præterea, quia non uidetur cau-
tum in iure, nisi de restitutione in ordine, uel
beneficio, uel pro ingressu religionis. Si er-
go ita restitutio est solùm de iure positiuo, ui-
detur qui recipit pecuniam pro administra-
tione sacramentorum, aut aliis actibus spiri-
tualibus, aut celebratione missæ simoniacè,
non tenebitur restituere. cùm tamen ista sunt
non minùs spiritualia, & per pactum non mi-
nus enorme. ergo. Præterea arguitur instan-
ter. Nam non dicitur contractus, ubi alterum
pro altero commutatur, si una pars iure non
dat quod paciscitur. Vt si quis pro dono
recipit pecuniā, si reuera non dat donum,
tenetur restituere pecuniam. Et si emo
equum à non domino, tenetur mihi resti-<-P>

@@0@<filename:W0013-0715.jpg/>
@@1@<SE715>224 SIMONIACORVM.
<-P>tuere pecuniam, & ego equum. Ita est in pro-
posito, quòd uendens beneficium, non facit
emptorem dominum beneficii, neque dat ei ti
tulum, sed emptor tenetur dimittere, ergo ue&#x0303;-
ditor restituere, secluso omni iure positiuo. In
oppositum est, quia apud Deum ita est simo-
niacus mentalis, sicut simoniacus exterior. sed
mentalis non tenetur restituere, sed sufficit ei
sola penitentia, ut habetur in d. c. mandato. de
simonia. ergo non est de iure diuino. Ad quę-
stionem respondent Inno cen. & Hostie&#x0303;s. in c.
tua nos. de simonia. quòd in simonia, quę est
de iure diuino, est obligatio ad restitutione&#x0303;,
etiam de iure diuino. Et ad c. mandato. respon
dent, quòd intelligitur de simonia, quę est so-
lùm de iure positiuo. Sed contra est cap. Lo-
quitur enim de simonia, que est in ingressu re
ligionis, quæ est de iure diuino. Neque ualet
dicere, ut alius respondet, quòd in c. illo intel-
ligitur non de pecunia accepta pro ingressu re
ligionis, sed pro loco in ordine monachor&#x0169;.
Sed hoc est diuinare, cùm c. absolutè loquatur
de loco abolito in monasterio, & propterea
fortasse post ingressum religionis non esset si-
moniacum dare pro certo loco inter mona-
chos pecuniam, etiam si fuisset exterior com-
positio, quod manifestè esset contra caput in
eadem sententia. Cùm Innoce&#x0303;tio & Hostien.
est Maior 4. dist. 25. q. 5. Generale est, inquit,<-P>

@@0@<filename:W0013-0716.jpg/>
@@1@<SE716>SIMONIACORVM. 225
<-P>& de iure, notare, &#xA759; homo non adquirat do-
minium per actum, quādo tenetur gratis. Imò
addit, quòd neque papa potest dispensare ut
retineatur pecunia. Et in hac sententia uide-
tur esse Adria. quotlib. 9. quòd tenetur de iure
diuino simoniacus restituere. Sed cōtra istam
opinione&#x0303; statuo conclusionem. &#x00B6; Restitutio
<milestone unit="article" n="4" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_418"/> pecunię acquisitæ per simoniā non est de iu
re diuino. Hæc est Caie. 2. 2. q. 100. ar. 6. & Syl
uest. uerbo simonia. §. 20. & pariter c. mādato.
Ex quo uidetur sufficienter probari. arguitur
sic, Si illa restitutio esset de iure diuino, & na-
turali, deberet fieri illi, à quo ablata est pecu-
nia, ut in usura, & in aliis rapinis. consequens
est contra omnes doctores, & fortè contra
ueritatem. Confirmatur, Nam si do Petro 20.
aureos ut interueniat cum usurario, ut det
mihi mille aureos ad usuram, Petrus non re-
stitueret, & tame&#x0303; si darem ut interueniat apud
episcopum, ut impetraret beneficium, tenere-
tur. ergo non est ide&#x0303; iudicium de utro que. Prę
terea non minus obligatur ad restitutionem
simoniacus spiritualis acquisiti, quàm te&#x0303;pora-
lis. sed hoc non est de iure diuino, ut statim
apertè probabitur: ergo neque reliquorum.</P>
<P>&#x00B6; Sed argumenta in contrari&#x0169; nō ita facilè sol
uuntur. Ad prim&#x0169; Panor. c. mādato conat&#x0303; mul
tas differentias ponere inter usurarium menta
lem, & simoniac&#x0169;, sed omnes sunt inefficaces.<-P>

@@0@<filename:W0013-0717.jpg/>
@@1@<SE717>226 DE POENA
<-P>uide illum, quia tandem uidetur consentire
cum Innocen. & Hostien. Caie. ponit. differen
tiam, quia in simonia est uoluntaria transta-
tio, quamuis iniqua, sed in usura non. sed for-
tasse differe&#x0303;tia est, quòd in usura efficitur iniu
ria illi, à quo exigitur usura, & ideo ei restitue&#x0303;
dum est: sed in simonia non fit iniuria illi, qui
libenter dedit pecuniam, sed iniuria facta est
rebus sacris, sicut si in loco sacro aliquis habe
ret rem cum propria uxore, non faceret illi in-
iuriam, sed te&#x0303;plo. Ita in proposito dicit, quòd
nulla fit iniuria illi, à quo pecunia accepta est,
sed rebus spiritualibus. & ideo nulla restitutio
est facienda illi, qui dedit pecuniam de iure di
uino. Ad secundum patet per idem. Illud enim
est, ut si fuit c&#x0169; iniuria. unde fortase ita esset,
si postquam habet aliquis ius ad beneficium,
ut per electionem, aut præsentationem patro-
ni, episcopus exigeret ab illo pecuniam, tunc
enim de iure diuino tenetur episcopus illi re-
stituere. Ad tertium dico cum domino Caiet.
& cōmuni opinione, quòd etiā ante condem-
natione&#x0303; tenetur restituere. Probatur, quia ec-
clesia potuit illegitimare ill&#x0169; contract&#x0169;, ita ut
nō transferretur illud domini&#x0169; pecuniæ in si-
moniac&#x0169;. Sed hoc uidetur fecisse, quia fecit in
illo quicquid potuit facere, in odi&#x0169; simoniaco
r&#x0169;. ergo creditur &#xA759; illegitimauerit cōtractum.
Cōfirmatur apertè, quia ex solo statuto huma<-P>

@@0@<filename:W0013-0718.jpg/>
@@1@<SE718>SIMONIACORVM. 227
<-P>no, ut cōtinuò dicā, simoniacus nō acquirit ti
tul&#x0169; in beneficio, sed tenetur resignare etiā an
te cō de&#x0303;natione&#x0303;. ergo cùm nō minus sit absur-
d&#x0169; & odiosum uendere quàm emere, uidetur
etiam &#xA759; uenditor nō acquirat domini&#x0169; pretii
quod accipit. Ad cōfirmatione&#x0303; patet peridem.
nō enim tenetur restituere nisi de iure positi-
uo. Ad quartum dico, &#xA759; forsan cōsequens est
uer&#x0169;, quia nulla facta est pecuniā dāti iniuria,
& ideo sinon esset caut&#x0169; in iure, nō cadit resti
tutio. Vel dicatur, &#xA759; cùm hoc sit tam odiosum
in iure, licet arguere ab uno ad aliud, & sic si te
netur restituere in ordine uel beneficio, tene-
bitur etiā in aliis spiritualibus, & ita tenet Syl
uest. §. 10. Ad superiora respondetur &#xA759; in cōtra
ctu simoniaco nō fuit cōue&#x0303;tio, ut collator be-
neficii, aut ren&#x0169;tiator uerè det titul&#x0169;, sed sol&#x0169;
&#xA759; faciat quod in se est de facto renuntiando,
aut confere&#x0303;do: & sic nulla fit ei iniuria, nisi for
tè deciperet ill&#x0169;, persuade&#x0303;s, &#xA759; nō acquireret ti
tul&#x0169;, neq; teneretur ad restitutione&#x0303;. Ide&#x0303; etiā in
iure diuino, et prim&#x0169; si starem&#xA770; in iure diuino,
etiā dās pecuniā ac&#xA757;reret titul&#x0169; beneficii. Po-
test cōfirmari solutio primi argume&#x0303;ti, quia si-
mili peccato peccat dās pecuniā pro beneficio
sicut recipie&#x0303;s: dās aute&#x0303; nō facit iniuriā sibiipsi.
ergo neq; recipie&#x0303;s facit iniuriā dāti, &#xA757;a hoc pec
cat&#x0169; nō cōsistit ininiuria personar&#x0169; cōtrahe&#x0303;-
ti&#x0169;. Cōfirmatur, Nā non uidet&#x0303; imaginabile, &#xA759;<-P>

@@0@<filename:W0013-0719.jpg/>
@@1@<SE719>228 DE POENA.
<-P>in eodem contractu uterque contrahenti&#x0169; pa
tiatur iniuriam, in cōtractu autem simoniaco
si accipiens pecuniā facit iniuriā: ergo accipie&#x0303;s
benefici&#x0169;. Quia nō plus licet extorquere bene
fici&#x0169; pro pecunia, quàm econtra pecuniā pro
beneficio. Pręterea, etiā si Petrus deberet 100.
aureos episcopo, & episcopus nō posset aliter
recuperare illos nisi cōferendo benefici&#x0169;, & ea
ratione conferret, nihilominus esset simonia-
cus (ut suppono, & determinat&#x0303; à doctoribus)
& ea ratione nō facit iniuriā Petro. tunc ergo
non cōsistit simonia in iniuria parti&#x0169;. & hoc
expressè dicit S. Tho. & Syluest. §. 17. cōtra An
gel&#x0169;. &#x00B6; An<milestone unit="article" n="5" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_419"/> benefici&#x0169; simoniacè acquisit&#x0169; est
obnoxium restitutioni de iure diuino? Dico
quòd nō, sed de iure positiuo. Probatur eode&#x0303;
modo sicut de pecunia ex illo c. mandato. Si
enim esset de iure diuino, monachus cōsequu
tus loc&#x0169; in monasterio pro pecunia, tenetur re
linquere monasteri&#x0169;, neque professio ualeret,
cuius contrari&#x0169; bene habetur ex illo c. Præter-
ea probat&#x0303;, quia summus pōtifex clectus simo-
niacè, acquirit tot&#x0169; titul&#x0169;, neque tenetur resi-
gnare, ut patet extra de elect. c. licet. ubi Alex.
ad uitād&#x0169; schimata dicit in cōsilio generali, &#xA759;
electus à duab&#xA770; partibus Cardinali&#x0169;, sine ulla
exceptione habeatur pro indubitato papa. Ex
quo infert Maior, &#xA759; neque exceptione simo-
nię. & ita tenet glossa in c. si quis pecunia. 79.<-P>

@@0@<filename:W0013-0720.jpg/>
@@1@<SE720>SIMONIACORVM. 229
<-P>dist. sed cōtra 79. dist. c. si quis pecunia. Nico-
laus papa dicit, Si quis pecunia, aut gratia hu-
mana fuerit apostolicę sedi introuocatus, non
apostolicus, sed apostaticus habeatur, liceat-
q&#x0301;ue Cardinalibus, & aliis clericis De&#x0169; time&#x0303;ti-
bus, & laicis inuasore&#x0303; ill&#x0169; anathematizare. Re-
spōdetur in eode&#x0303; c. &#xA759; intelligit&#x0303; si fuit electus
ab illis, qui nō habebant potestate&#x0303; elige&#x0303;di. sed
Maior dicit, &#xA759; glossa est cōtra text. ideo ipse
dicit, quod illud ius est reuocat&#x0169; per nou&#x0169; ius
c. licet. Sed notand&#x0169;, &#xA759; Iulius 2. anno Domini
1505. 19. Calend, Februarii edidit extrauagan
te&#x0303; super electione&#x0303; papæ simoniacā, &#xA759; null&#x0169; ha
beat effect&#x0169;, quam fecit publicè affigi in ualuis
Basilicæ beati Petri, & cācellariæ, atque reuo-
care omnes constitutiones pontific&#x0169; in cōtra
ri&#x0169;, & nominatim illud c. licet. Vnde sequitur
primo, quòd hodie non teneret electio si-
moniaca. Secundò, quòd hoc est de iure positi
uo, quia nun quā papa dicit hoc esse de iure di-
uino, & reuocat cōstitutione&#x0303; in cōtrari&#x0169;. Ter
tiò patet, quia ex c. licet. tenebat, & erat cano-
nica papæ electio antequā reuocaret&#x0303;, & ita ui
detur tenere glossa ibide&#x0303;, quæ solā exceptione&#x0303;
hęresis dicit esse admitte&#x0303;dā: quod tame&#x0303; Maior
ait adhuc nō esse uer&#x0169;, sed esse pontifice&#x0303;, etiā si
esset hæreticus. Sed cōtra hanc opinione&#x0303; & cō
mune&#x0303; per cōmune&#x0303; modum intellige&#x0303;di, c. māda
to. uidetur urgere c. si quis 1. q. 1. ubi sic legitur,<-P>

@@0@<filename:W0013-0721.jpg/>
@@1@<SE721>230 DE POENA
<-P>Si quis neque sanctis pollens moribus, uel ne
que clero populoq&#x0301;ue uocatus, uel pulsatione
coactus, imprudenter Christi sacerdotium,
iā quolibet facinore pollutus, iniusto cordis
amore, uel sordidis precibus ore, sine comita-
tu, siue manuali seruitio, siue fraudulento mu
nusculo, episcopalem seu sacerdotalem, non
lucro animarum, sed inanis gloriæ auaritia ful
tus, dignitatem acceperit, & in uita sua non
spōte reliquerit, casuq&#x0301;ue insperata mors, p&#x0153;-
nitentem non inuenerit, proculdubio in æter
num peribit. Ex quo etiam probatur haberi,
quòd etiam sine peccato exteriori, sed solùm
numere dato, uel obsequio etiam, aut preci-
bus cōsequutus episcopatum, tenetur resigna
re: quod est contra illud c. mandato. Respōde-
ri potest &#xA759; hoc c. reuocatur per illud c. manda-
to. Sed contra, quia papa in illo c. 1. respondet
consultationi, neque uult concedere nouum
eius. Adria. quotlibet 9. putat, ex iure diuino
esse obnoxi&#x0169; restitutioni, quod simoniacè ac-
quisitum est, siue spirituale, siue temporale. Ar
mach. lib. 10. c. 23. tenet adhuc latius, &#xA759; non so
lùm simoniacè, sed ambitiosa hypocrisi perue
uenerit quis ad sacerdotium, quòd nullum ti-
tulum acquirit, & tenetur restituere. quia non
intrat per ostium, & per consequens est fur, &
latro. Henri. de Gand. quotlibet. 9. q. 26. aut
16. tenet quòd simoniacus tenetur iure diui-<-P>

@@0@<filename:W0013-0722.jpg/>
@@1@<SE722>SIMONIACORVM. 231
<-P>no restituere quicquid est consequutus. Et ad
c. mādato. dat illam glossam suprà positam, &#xA759;
intelligitur nō de receptione monachorum,
sed de loco inter monachos. Maior dist. 25. q.
5. tenet, quòd est de iure positiuo, &#xA759; per simo
niam non acquiratur titulus in beneficio. un-
de uidetur loqui, sicut prius dixerat uenden-
tem teneri ad restitutionem temporalium. Pa-
normi. in c. mandato. quia non placent ei diffe
rentiæ, quas ponunt doctores, inter simonia-
cum & usurarium, ponit alium intellectum il-
lius c. ut intelligatur, non si quis principali in-
te&#x0303;tione dederit aut receperit pecuniā pro in-
gressu monasterii. Sed sec&#x0169;da inte&#x0303;tione, aliâs
quod teneatur restituere. & hoc inquit est tu-
tius. Sed in c. tua nos. de simonia, apertè dicit,
&#xA759; fimoniacus me&#x0303;talis siue in simonia iuris di-
uini, siue positiui, non tenet&#x0303; restituere, & citat
Io. An. in utroque c. Sed<milestone unit="article" n="6" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_420"/> cui debet fieri restitu
tio de pecunia? Respōdetur primo ex sente&#x0303;tia
omni&#x0169; doctor&#x0169;, &#xA759; nō debet fieri ei, à quo ac-
cepta est, &#xA757;a nō est illi facta iniuria, licet de hoc
nō adducāt doctores alique&#x0303; canone&#x0303; id deter-
mināte&#x0303;, &#xA759; ego sciā. sec&#x0169;dò debet restitui eccle
siæ, in cuius iniuriā accepta est. Si uerò nō est
facta iniuria alicui ecclesiæ, dāda est pauperib&#xA770;
uel ecclesię cathedrali, quę ex Syluest. §. 20. c&#x0169;
aliis colligere libebit. Tertiò uidet&#x0303; mihi, &#xA759; de
bet expe&#x0303;di, sicut aliæ pecuniæ, in opera pia ex<-P>

@@0@<filename:W0013-0723.jpg/>
@@1@<SE723>232 DE POENA
<-P>mandato episcopi. Vel (si hoc commodè non
non posset) de uoluntate possidentis. Sed no-
tandum, quòd si aliquis dederit pecuniam si-
moniacè, & nō recipit beneficium, ita &#xA759; simo
nia non est consummata, pecunia est restituen
da eide&#x0303;, ut ait Caie. in sua Summa: quia de iure
naturali, tenet&#x0303; restituere ei, à quo accepit, &#xA757;a
de eodem iure naturali est, ut non perdat sua,
nisi recipiat illa, pro quibus illas dedit. Sec&#x0169; dò
etiam notandum, &#xA759; si tenebatur episcopus isti
dare distinctè benefici&#x0169;, & exigit pecuniā, etiā
stando in iure naturali, tenetur illi restituere,
quia fecit illi iniuriā. sed fortasse ius positiu&#x0169;
uoluit priuare episcop&#x0169; ipso facto, sicut & be-
neficio. &#x00B6; Hæc dicta sunt pro cōmuni senten-
tia doctor&#x0169;. Sed fortasse posset defendi, &#xA759; re-
stitutio pecunię est facie&#x0303;da eide&#x0303; etiam. & ratio
est, quia licet stando in iure diuino non fiat ei
iniuria, sed quia ratione iuris positiui non ac-
quirit titulum ad illud, pro quo dedit pecu-
niam, consequenter uidetur dicendum, quòd
debet etiam restitui illud, quod dedit. Sed ad
hoc responderi potest, quòd ille iam nouit
quòd nō acquirebat ius in beneficio, & nihi-
lominus uult dare pro illa translatione bene-
ficii pecuniā, licet nō sit de iure diuino cui de
beat fieri restitutio, nō uidet&#x0303; dubitand&#x0169;, quin
debeat fieri collatori, idest talis debet addere
in manus illius, ad que&#x0303; spectat prouidere. At<-P>

@@0@<filename:W0013-0724.jpg/>
@@1@<SE724>SIMONIACORVM. 233
<-P>de fructibus beneficii idem uidetur indicium,
sicut si ex aliis causis non faceret fructus suos,
& debet considerare ad que&#x0303; spectāt fructus de
iure, uel dare in fauore&#x0303; ecclesię, cui facta est cō
tumelia, uel pauperibus, sicut de aliis p&#x0153;nis fie
ri solet. &#x00B6; Dubitat&#x0303;, An<milestone unit="article" n="7 ̋rendition="#asterisk" xml:id="s4013_421"/> si &#xA757;s bona fide fecit re-
stitutione&#x0303;, dādo pauperibus, uel illi à quo acce
pit, teneat fact&#x0169;. Respōdetur &#xA759; sic, neque am-
pliùs tenebitur ad restitutione&#x0303;. &#x00B6; Dubitatur,
Si<milestone unit="article" n="8 ̋rendition="#asterisk" xml:id="s4013_422"/> adept&#xA770; quide&#x0303; benefici&#x0169; nō dedit ipsi quide&#x0303;
pecuniam episcopo, sed alius pro eo, ipso igno
rante, an teneatur restituere. Respondetur &#xA759;
postquam primò sciuit, tenetur restituere per-
ceptos fructus, exceptis tamen, quos bona fi-
de consump sit. Syluest. §. 13. parte 8. Antonius
de Buteo, ca. de regularibus. de simonia, dicit,
quòd episcopus non potest renuntiare sine li
centia papæ, neque inferiores sine licentia epi
scopi. Et pręter hanc p&#x0153;nam restitutionis in-
currunt omnes p&#x0153;nas excommunicationis, à
qua non possunt absolui, nisi à papa. Ex his pa
tet, quòd papa potest dispensare in omnibus
superioribus, scilicet ut si quis restituat benefi
cium per simoniam habitum, etiam pecunia,
quāuis Maior dicat, quòd in pecunia non po
test, quia illa est ecclesię, & papa non est domi
nus eius. Et hoc appare&#x0303;tiam habet, postquam
in iure iam est acquisitum ab ecclesia. sed quia
est p&#x0153;nale, uidetur, quòd papa possit dispen-<-P>

@@0@<filename:W0013-0725.jpg/>
@@1@<SE725>234 DE POENA
<-P>sare. An<milestone unit="article" n="9" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_423"/> contrahentes cum papa sint simo-
niaci, aut incurrant p&#x0153;nam iuris. Responde-
tur primò, quòd incurrunt peccatum simonię.
Secundò, quātùm adp&#x0153;nas, Syluest. §. 19. post
Ioanne&#x0303; de Lignaris. c. 1. eodem tit. eo ipso &#xA759; ex
certa scie&#x0303;tia scit & tolerat, dicitur, quòd limi
tandum est, quando simonia cōmittitur cum
ipso papa, ut ab eo habeatur benefici&#x0169;, eo scien
te & consentiente, quia tunc scientia principis
hoc uiti&#x0169; purgat. Adria. quotl. 9. ac ult. ad quar
tum argument&#x0169; principale, dicit de contrahen
tibus cum papa, &#xA759; ubi expressè eximit eos, ne
incurrāt, etiā incurr&#x0169;t p&#x0153;nas illas. Et uidetur
etiam tenere Panor. c. 1 de simonia. & ca. extir-
pandę. de præbendis. Sicut in simili, ludens c&#x0169;
ipso ad cozarium, super quo est lata sententia
excōmunicationis, nō uitiat sententiam, ut di
cit Ioan. Andr. in regula, an licet. de regulis iu-
ris. Palud. d. 25. q. 4. art. 1. tenet c&#x0169; Syluest. &#xA759; pa
pa uidetur dispe&#x0303;sare. Caiet. 2. 2. q. 100. art. ulti.
tenet partem negatiuā, &#xA759; nō licet præsumi uo
tum principis, nisi recta ratio suadeat: & hoc
modo suadet recta ratio, ut papa dispenset c&#x0169;
illis. Imò contra uidetur argumentum, quia si
papa confert beneficium excommunicato &
scienter, nō intelligitur dispensare cum illo, ut
in c. si sumus. de sententia excommunicatio-
nis, in Cleme&#x0303;tina. ubi dicitur, quòd papa com
municans scienter cum excommunicato, non<-P>

@@0@<filename:W0013-0726.jpg/>
@@1@<SE726>SIMONIACORVM. 235
<-P>intelligitur absoluere illum. Et glossa dicit, &#xA759;
etiā si participet in diuinis. Sed Caietanus di-
cit hanc suam sententiam non esse firmā. Cer-
tè uidetur quòd papa non intendat dispensa-
re, quia intendit retinere pecuniam, quam pro
fectò non potest retinere, nisi conferat bene-
ficium. Et ideo teneo opinionem Syluestri.</P>
<P>&#x00B6; Dubitatur<milestone unit="article" n="10" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_424"/> an pro sepultura liceat aliquid
accipere. Et uideturquòd sic, ex consuetudine
ecclesię. S. Tho. 2. 2. q. 100. art. 4. dicit, &#xA759; idem<marginalia>S. Thomas.</marginalia>
est iudicium, quod de uasis sacris, & ideo ter-
ra uendi potest, nō ratione consecrationis. Ide&#x0303;
tenet in 4. d. 25. Imò in c. abolendę. de sepultu-
ris, dicitur, &#xA759; ius sepeliendi uendi non potest.
Vnde licet diuersæ ecclesię habeant ius sepe-
liendi in eodem c&#x0153;meterio, una non potest
uendere alteri ius suum. Primum dictum san-
cti Thomæ intelligendum est, quòd locus
nondum consecratus in sepulturam uendi po
test, duodecima, quæstione secunda, cap. au-
rum. Si uerò iam sit deputatus ad sepeliendum
humana corpora, uendi non potest ad sepul-
turam. omnia iura in necessitate licet uen-
dere alteri ecclesiæ. Hostiensis dicit, quòd
quicquid temporale datur uel permittitur,
ut electio sepulturæ fiat, est simoniacum, pri-
ma, quæstione secunda, quia pio. & de pactis,
capite finali. Panormitanus in capite, apparen
tiam. de simonia, dicit quòd obseruari pos-<-P>

@@0@<filename:W0013-0727.jpg/>
@@1@<SE727>236 DE POENA
<-P>sunt laudabiles consuetudines, si tamen in
spirituali priùs conferantur, aliâs non est to-
lerabilis. tamen cauendum est, ne petant cle-
rici aliquid pro sepultura. Sed possunt pete-
re quòd seruetur consuetudo, & hoc pro offi-
cio sepeliendi. Et hoc dicit Syluest. §. 20. Puto,
quòd quando est consuetudo, quòd aliquid
detur pro loco sepulturæ, ut notat Innocent.
in cap. apparentiam. pro quo est text. in l. priui
legia. cap. de sacrosanctis ecclesiis. ubi dicitur,
quòd ea, quæ ab antiquo sunt solita ecclesiæ,
& ministris tribui, non debent aliquo modo
impediri. Quantùm ad hoc, uidetur mihi eo-
dem modo prohibit&#x0169; esse accipere pro sepul-
turis, sicut pro aliis spiritualibus, siue hoc sit
de iure diuino, siue humano. Patet hoc ex cap.
abolendęubi damnatur peruersa consuetudo
exigendi aliquid pro loco aut terra sepulturæ.
Glossa tamen dicit, quòd licet clerici exigere
non possint, tamen laici sunt compellendi ser
uare antiquas conditiones. uel ex cap. ad apo-
stolicam. ubi dicitur de funeralibus. & ca. cùm
in ecclesia. de simonia. Secundò dico, quòd ser
uare consuetudinem laudabilem tenentur lai-
ci, ut patet ex d. c. ad apostolicam. quāuis in c.
cùm in ecclesia. dicitur, &#xA759; nulla consuetudine
excusari potest, quòd aliquid pro huiusmodi
accipiatur, sed quòd non intelligatur, quòd
non possint recipere, propterea quia non est<-P>

@@0@<filename:W0013-0728.jpg/>
@@1@<SE728>SIMONIACORVM. 257
<-P>magis spirituale, quàm sacrificium. Et eodem
tenore in d. ca. abolendæ. & c. ad apostolicam.
&c. cùm in ecclesia. prohibentur exigere pro
funeralibus, pro benedictionibus nube&#x0303;tium,
& quibusdam aliis. Tertiò idem est iudicium
de exequiis & funeralibus, quant&#x0169; ad hoc. Ta-
men Syluest. dicit ti. de simonia, §. 2. quòd pro
his, ad quæ nō tenentur, possunt exigere, aliâs
non facere, d&#x0169;modo egeant, & citat Archidia.
& Raymund&#x0169; & Pisan. An<milestone unit="article" n="11" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_425"/> possit aliquis obti
nere ius priuatum sepulturæ, & quomodo. Syl
uest. de sepulturis. §. 3. dicit, quòd laicus nō po
test habere dominium sepulturæ, quia loca re-
ligiosa non possunt esse in dominio alicuius.
Sec&#x0169;do, Habere possunt quātum ad usum pro
se, & suis sepeliendis, neque eis inuitis po-
test aliquis ibi sepeliri, nisi in necessitate. Ter-
tio, Mortuo illo & familia illius, potest aliis
concedi usus illius sepulturę, quia mortuo usu
funerario, usus redit proprietario. Sed etiam
quarto ide&#x0303; dicend&#x0169; de capellis. Quinto, Hoc
potest fieri ex concessione ecclesiarum. Sexto,
Pro hoc beneficio poss&#x0169;t ecclesię recipere do
tem pro sustentatione, sicut pro aliis spiritua-
libus secundum consuetudinem laudabilem.
Et eodem modo sicut pro missa celebranda,
sed eodem modo debet abesse peccatum sicut
in aliis, sed solùm fitdonatio ex utraque parte.</P>
<P>&#x00B6; Dubium de ingressu religionis, An<milestone unit="article" n="12" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_426"/> ille,<-P>

@@0@<filename:W0013-0729.jpg/>
@@1@<SE729>238 DE POENA
<-P>qui recipit ad habitum, debeat aliquid accipe-
re pro ingressu religionis. S. Thom. 2. 2. q. 100.
ar. 3. ad quartum dicit, quòd si monasteri&#x0169; est
egenum, licet aliquid recipere ad sustentatio-
nem monasterii, addit Syluest. §. 15. quòd licet
exigere, & hoc S. Thom. dicit in 4. Si autem
sine grauatione monasterii potest recipi noui-
tius, simoniacum est aliquid exigere. Hæc S.
Tho. & ita Syluest. absolutè tenet, quòd si e-
geant, possunt pacisci. Et est cōmunis opinio,
licet contrarium teneat Suppleme&#x0303;tum & Ro-
sea. Tertiò, Si autem monasterium est opulen-
tum, omnino est simoniacum quocunque mo
do pacisci, secundum omnes doctores. Hæcha
bentur c. quomodo. de simonia. & c. periculosa
destitutione religiosor&#x0169;. lib. 6. &#x00B6; Dubitat&#x0303;, Si
<milestone unit="article" n="13" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_427"/> quis legat monasterio perpetuò 1000. aureos
ut faciat sacr&#x0169; perpetuò, hæres dicit, Ego da-
bo beneficium simplex huius missæ, & dimit-
tatis legatum, an hoc sit licitum. Respondetur
quòd fieri non potest sine simonia, ut patet,
quia hoc est emere beneficium. Sed uidetur,
quòd papa potest in hoc dispe&#x0303;sare: dico quòd
non uideo quomodo possit dispensare. &#x00B6; Du
bitatur de<milestone unit="article" n="14" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_428"/> mediatoribus, qui pro aliis consti-
tuunt contractus simoniacos. Syluest. §. 18. di-
cit, quòd easdem p&#x0153;nas incurrunt, & eodem
modo indigent dispensatione, ut absoluātur.
prima, quæstione prima. cap. statuimus. & cap.<-P>

@@0@<filename:W0013-0730.jpg/>
@@1@<SE730>SIMONIACORVM. 239
<-P>si quis. de simoniacis. De matrimoniis etiam
est difficultas, quia datur pro spirituali aliquid
temporale. &#x00B6; Dubitatur,<milestone unit="article" n="15" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_429"/> An dare pecuniā,
ut deponatur ab officio, sit simoniacum. Re-
spōdetur ex superioribus, quòd uidetur quòd
non, quia est negatio uel omissio spiritualis
pro temporali. Sed econtra uidetur quòd sic,
quia retinet spirituale pro temporali. Qui-
cunque autem præsumit non peccasse mor-
taliter, non incurrit p&#x0153;nas iuris. Excipio
quòd tenebitur ad restitutionem. Si tamen
facit pactum, & nisi excusetur ignorantia,
omnino tenetur restituere, & rescindere
contractum. De p&#x0153;na suspensionis uide Syl-
uest. titulo, suspensio. §. 7. Simoniacus suspen-
sus in ordine ab executione illius ordinis, ex-
tra de simonia. cap. tanta. 18. d. c. eas. Imò ab o-
mnibus ordinibus. Cleme&#x0303;. capientes. in de p&#x0153;
nis. Neque dispensatur, nisi à papa, qui benefi
cium recipit simoniacè, suspensus est. in c. tan-
ta. & in c. per tuas. ex Panorm. quòd si fit occul
tus per p&#x0153;nitentiam & renuntiationem, mini
strare potest. Sed manifestus indiget dispensa-
tione, trigesimasecunda, quæstione prima, §.
uerúm. Sed post p&#x0153;nitentiam episcopus po-
test dispensare. &#x00B6; Dubitatur, An<milestone unit="article" n="17" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_430"/> dato quòd
pro spiritualibus non potest aliquid tempo-
rale recipere aliquis tit. emptionis aut ue&#x0303;ditio
nis, an aliquo titu. spirituali possint esse media<-P>

@@0@<filename:W0013-0731.jpg/>
@@1@<SE731>240 DE POENA
<-P>ad aliquod temporale. Pro quo nota, &#xA759;<milestone unit="article" n="18" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_431"/> tri-
plex potest esse titulus recipiendi temporalia
mediantibus spiritualibus, ut dicit Caiet. 2. 2.
in sua Summa. Primus, qui comprehe&#x0303;dit com
munem contractum sub se inducentem obli-
gationem legalem, & iste est omnino simonia
cus & prohibitus, ut suprà dictum est. Secun-
dus est sustentationis ministror&#x0169;. Tertius est
locationis operum & cōductionis. Et de isto
tertio uertitur dubium, quia locatio est quo-
dammodo species emptionis & uenditionis.</P>
<P>&#x00B6; Vtrum<milestone unit="article" n="19" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_432"/> licet clerico locare operas suas in
administratione rerum spiritualium? Pro cu-
ius quæstionis solutione nota, quòd duplices
operæ, uel duplex labor inuenitur in admini-
stratione spiritualium. Quidam est necessarius
labor ad ipsam administrationem spirituali&#x0169;,
imò est ipsamet administratio, ut dicere ho-
ras, celebrare missam, cantare in choro. Et aliæ
sunt operæ, quæ accidentaliter occurrunt, ut
ire iter unius diei ad celebrandum, uigilare ad
aliquod spirituale faciendum. Et de istis operi
bus secundi generis non est dubitand&#x0169;, quin
ratione illarum possimus aliquid exigere. Et
est sententia omnium doctorum, quòd licet
locare tales operas, & exigere pecunias pro ta-
li labore. Eode&#x0303; modo, sicut si quis faceret sum
ptus eundo ad administrand&#x0169; uel celebrand&#x0169;
sacramentum, posset pacisci de expensis, dum<-P>

@@0@<filename:W0013-0732.jpg/>
@@1@<SE732>SIMONIACORVM. 241
<-P>modo in æstimatione illarum non habeatur
respectus ad spiritualia. Hoc patet, quia illæ
operæ sunt purè temporales, & per accidens,
& impertinenter se habent ad administratio-
nem spiritualium. de quo Caiet. 2. 2. quęst. 100.
art. 3. Sed de operibus & labore primi generis
est maius dubium, & pro parte affirmatiua ui-
detur, quòd liceat illas locare, quia sunt tem-
poralia, ergo ratione sui poterunt locari aut
uendi. Præterea quia sacerdotes locant se ad
celebrandum per menses, aut annum, & hoc
ecclesia approbat, ut patet ex c. significatum.
de præbendis. Præterea quia cantores in eccle-
sia locant operas suas. Confirmatur, Nam calix
licet sit consecratus, potestuendi ratione tem-
poralis, q&#xEBD1; est in illo, ergo celebrandi aut oran
di labor, licet habeat annexam spiritualitatem,
potest locari. In contrarium est, quia si tales
operæ uendi possent, cùm omnia ecclesiastica
constent ex operibus, sequitur quòd omnia
ecclesiastica essent uenalia, & sic poterit uendi
administratio sacramentorum, sicut & calix.
Præterea si ministro debetur temporale ratio-
ne laboris & operum, ergo non debetur sti-
pendium ratione sustentationis in administra-
tione spiritualium, seu ratione ipsius spiritua-
lis quod ministrat: esset enim irrationale, si ac-
ciperet duplice&#x0303; mercedem: & esset simile, sicut
si sutor uelit pro calceo pretium, & aliam mer-<-P>

@@0@<filename:W0013-0733.jpg/>
@@1@<SE733>242 DE POENA
<-P>cedem pro opera conficiendi calceum. Præter-
ea est contra definitionem simoniæ, qua dici-
tur, quòd est emere, aut uendere spirituale, aut
spirituali annexum: sed istæ operæ sunt anne-
xæ spiritualib&#xA770;. ergo ue&#x0303;dere illas est simoniac&#x0169;.
Nam si unum uendas, & alterum intelligitur
quod uendidisti. De hac quæstione sunt qui-
dem uariæ sententiæ doctorum. Et de parte
quidem affirmatiua, secundum quòd licet lo-
care operas, & recipere aliquid pro labore, ui-
de Altisiodor. 3. p. q. penult. & de eleemosynis.
& Bonauent. 4. d. 4. q. ultima, & Richard. eade
d. q. 2. ubi dicit, quòd Episcopus recipiens sa-
larium iuxta capitulum, cum sit Romana. re-
spicit intuitu laboris, & consequenter dicit,
quòd clerici dicentes psalterium pro mortuis,
non peccant recipiendo pecuniam pro suo la-
bore, licet quæst. 3. excipiat labores in admi-
nistratione sacramentorum. Eiusdem senten-
tiæ uidetur Armacha. lib. 10. ubi dicit, quòd
pro laboribus licet recipere pecuniam. Idem
tenet glossa in cap. significatum. de præbendis,
ubi dicitur, quòd licet locare operas & recipe-
re mercedem pro labore. Et Panor. eodem cap.
ubi reprobat Innocent. & Hostiens. qui con-
tradicunt. Et probant ex c. finali 2. quæst. 2. &
ex concilio Agathensi, ubi dicitur, Clerici sti-
pendia sanctis laboribus debita, secundum ser-
uitii sui merita, à seçularibus consequantur.<-P>

@@0@<filename:W0013-0734.jpg/>
@@1@<SE734>SIMONIACORVM. 243
<-P>Eandem uidetur tenuisse Hostiens. in summa
post Gofredum, titulo de simonia, §. qualiter
cōmittatur. Hoc tenet Adri. quotlib. 9. idemq&#x0301;;
habet expressè Maior. 4. distin. 25. quæst. 6. ubi
inter modos legitimos recipiendi aliquid tem
porale pro spiritualibus, ponit duos. Vnus est
pro sustentatione, & alius pro labore cele-
brandi. Sed his non obstantibus sit conclusio,
&#x00B6; Non<milestone unit="article" n="20" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_433"/> plus licet locare operas in administra-
tione spiritualium, quàm ipsa spiritualia, neq;
licet aliquid recipere &#xA753; labore spirituali magis,
quàm pro ipso spirituali. Hæc est summa Du-<marginalia>Durand.</marginalia>
rand. 4. d. 25. q. 1. & Palud. 4. ultima, & Caietan.<marginalia>Palud.</marginalia>
2. 2. q. 100. & in sua S&#x0169;ma. & Syluest. de simo-<marginalia>Caiet.</marginalia>
nia, §. 9. & citat glo. c. ultimo extra. ne prælatus<marginalia>Syluest.</marginalia>
uices suas. &c. finali de pactis. Ex quo habetur,
quòd ubi cessare debet conuentio, non licet
locare operas. Idem tenet Aliacus tractatu de
simonia contra Cancellari&#x0169; Parisiensem, & di-
cit nullum antiquorum, oppositum tenuisse.
Et etiam expressa Summa S. Thom. 4. dist. 5. q.<marginalia>S. Thom.</marginalia>
3. art. 2. glossa 2. in corpore. ubi circa actus spi-
rituales distinguit. Aliqui enim sunt actus spi-
rituales ex primo, quia scilicet procedunt à po
testate spirituali: sicut celebrare & administra-
re sacramenta. Alii sunt spirituales solùm ex
parte finis: sicut docere, quod terminatur ad
scientiam, uel ueritatem spiritualem. Et dicit,
quòd in secundo genere operum licet locare<-P>

@@0@<filename:W0013-0735.jpg/>
@@1@<SE735>244 DE POENA
<-P>operas, non autem in primo: sed solum licet
accipere aliquid in sustentationem. & idem ad
literam ponit quotl. 3. q. 6. & eadem uidetur
sente&#x0303;tia ei&#xA770; 2. 2. q. 100. ubi n&#x0169;quam ponit aliud
per titul&#x0169; recipiendi aliquod te&#x0303;porale pro spi-
rituali, nisi ratione sustentationis. Probatur
conclusio, Quia talis labor, & operæ sint spiri-
tuales, & nullo modo temporales: sicut sanare
infirmum, mundare leprosum ex sua natura
sunt temporalia, tamen si procedant ex gratia
spirituali, spiritualia reputantur in materia si-
moniæ, & ideo non possunt uendi, ut patet
Matth. 10. Gratis accepistis, gratis date. & di-
xerat, Infirmos curate. Pręterea talis, qui locat
operas, non gratis administrat. ergo est simo-
niacus. Probatur antecedens, Quia cùm admi-
nistratio nō fiat nisi per illas, imò reuera nō est
aliud administratio spiritualis, quàm ipsę eæde&#x0303;
operæ, si non gratis datur administratio. Con-
firmatur. Pictor nō diceretur gratis dare ima-
ginem, si ita exigeret pretium operar&#x0169; illarum.
Et profectò similis uidetur sycophanti dicere,
quòd gratis quis celebrat missam, sed exigit
pretium operæ & laborum: sicut si artifex dicat
se gratis dare opus, exigeret tame&#x0303; laboris pre-
tium. Præterea minister tenetur gratis dare
quantum poterit spiritualia, sed recipiens su-
stentationem posset non recipere pretium la-
boris. ergo si exigat, non dat gratis. Hoc enim<-P>

@@0@<filename:W0013-0736.jpg/>
@@1@<SE736>SIMONIACORVM. 245
<-P>est gratis dare, nihil recipere, sine quo posset
ministrare, aliàs facit contra præceptum domi
ni dicentis, Gratis date. Præterea arguit Caiet.
Quia minister spiritualis est delegatus à Chri-
sto, neque licet eis plus accipere, quàm illis à
Christo constitutum est: sed dominus primò
dicit, Gratis accepistis, gratis date. Et postea,
ut Paulus refert, ordinauit, ut qui euangelio
seruiunt, euangelio uiuant. ergo nullo alio ti-
tulo licet accipere aliquid temporale, nisi ra-
tione sustentationis. Pręterea ratione spiritua-
lis administrationis nullo alio habito respectu
ad laborem debetur ei illud pretium. ergo pro
uno opere debetur ei duplex merces, quod est
omnino iniquum. Præterea si aliquid tempo-
rale est annexum spirituali, si illud temporale
uendatur, debet æstimari quod ex se est, nullo
habito respectu ad spirituale, ut patet de calice.
Sed labor & operæ in administratione spiri-
tualium nullius pretii & æstimationis sunt per
se, neque aliquis daret aliquid pro illis nisi ra-
tione spiritualis adiuncti, ergo ratione illo-
rum nihil potest exigi. Caieta. ponit regulam,
quòd res composita ex spirituali & temporali,
si temporale sit principale, uendi potest sine
scrupulo, ut patet de calice, & de patrimonio,
cui est annexum ius patronatus. Sed si econ-
trario spirituale sit principale, res illa non po-
test uendi, etiam ratione temporalis in ea con-<-P>

@@0@<filename:W0013-0737.jpg/>
@@1@<SE737>246 DE POENA
<-P>tenti. Et quia in administratione rerum spi-
ritualium principale non est labor, ideo ope-
ræ non possunt uendi. Et ita communiter di-
cunt Summistæ. Sed nescio si aliquid est tem-
porale coniunctum cum spirituali, quare uen-
di non potest, siue sit magis, siue minus prin-
cipale, neque de hoc datur aliqua ratio, sal-
tem stando in iure diuino: quia cum sit tem-
porale, non est prohibitum uendi iure diui-
no. Et ideo melius uidetur, ut dictum est,
quòd illæ operæ & labores non sint tempora-
les, neque magis neque minus principaliter,
sed purę spirituales, ut in proposito loquimur.
& per hoc patet solutio ad primum argumen-
tum. Ad secundum respondet Caietanus,
quòd licet ita sit, ut dictum est, quòd non li-
ceat locare operas necessarias in administra-
tione temporalium aliàs spiritualium, tamen
ratione circunstantiarum & accidentium, quæ
concomitantur ipsam administrationem, li-
cet aliquid accipere, & pacisci de illo, & sic
presbyteri possunt pacisci de pensione. Nam
illic est uinculum & obligatio libertatis, & alia
grauia, ad quæ non tenentur, & ratione illa-
rum possunt facere pactum. Et sic intelligi-
tur cap. significatum. hoc est, probabiliter &
rationabilitet dictum, sed non caret calumnia.
Si enim hoc est uerum, semper potest minister
locare seipsum c&#x0169; obligatione audiendi con-<-P>

@@0@<filename:W0013-0738.jpg/>
@@1@<SE738>SIMONIACORVM. 247
<-P>fessionem, aut prædicandi etiam ad unum
diem, aut plures, quia etiam est uinculum &
adeptio libertatis ad quæ non tenetur. at de
hoc dicam inferius. Ad tertium argumentum
patet etiam ex dictis: à cantoribus enim in ec-
clesia non quæritur aliquid spirituale, sed po-
tius temporale, quod est musica illa, & am&#x0153;-
nitas uocum, sicut ab organista, & ideo illis li-
cet locare operas suas. Quod etiam patet, quia
nihil refert, an illi sint clerici, nécne. Vnde cō-
stat, &#xA759; non ue&#x0303;ditur spirituale, neq; emitur. Pa-
<Z>nor. in c. suam. de simonia, recedit à prima
opinione, quam tenuerat in capitu.
significatum. & reprehendit do-
minum Andream, qui dicit,
quòd non licet accipere
aliquid pro spiri-
tualibus, bene
tamen pro
labo-
re.</Z></P>

@@0@<filename:W0013-0739.jpg/>
@@1@<SE739>248
<Z><A+1>REVERENDI PA-</A+1>
TRIS F. FRANCI-
<A-1>SCI A VICTORIA
Relectio
DE ARTE MAGICA.</A-1>
Locus relegendus est,
Non declinetis ad Magos, nec ab ariolis
aliquid sciscitemini. Leuit. 19.
<A-1>SVMMA.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Magia ars an omnino sit, hoc est, an inter mortales
sit ars, uel facultas aliqua ad uidendum, & faciendum
opera illa mirabilia, quæ de magis scribuntur, &
circunferuntur.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>2 Magicor&#x0169; opera, & mirabilia quæ referuntur, quòd
corum plurima sint falsa, conficta, & ex hominum
uanitate credita.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>3 Magorum opera, quòd non omnia sint uana, & con=
ficta.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>4 Magica ars, esto quòd sit alicuius efficaciæ, an tota
eius uis uersertur circa illusionem sensuum, & imagi=
nationis, ita quòd ex parte rei nullus sequatur effe=
ctus, nec sint entia uera, & naturalia, quæ à magicis
fiunt, sed solùm præstigium, & illusio oculorum.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>5 Magorum facta licet nonnulla fiant solum per illu=
sionem, & præstigia sensuum, quòd tamen quædam
in re, & secundum existentiam fiant, ostenditur.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>6 Magorum mirabilia opera, an sint omnia opera na=
turalia, hoc est, ex causis merè naturalibus, & non
dependentia à substantijs separatis.</A-1></negEZ>

@@0@<filename:W0013-0740.jpg/>
@@1@<SE740>DE ARTE MAGICA. 249
<negEZ><A-1>7 Magia aliqua, quòd dici poßit naturalis, & sine cō=
mercio alicuius substantiæ spiritualis.</A-1></negEZ>
<P><A-1>8 Magiæ studiosi qui fuerint, recensetur.</A-1></P>
<negEZ><A-1>9 Magica ars alia, præter naturalem, quæ non uiribus
& causis naturalibus constet, sed potestate aliqua, &
uirtute immateriali, & separata nititur, quòd non sit
dubium quin reperiatur.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>10 Dæmon malus, an sit operum magicorum author, uel
an referenda sint potius in bonos angelos, uel in ipsum
Deum omnipotentem. Et an omnino sint dæmones.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>11 Dæmones esse, quòd etiam stando in recta, & legitima
Philosophia, nullo modo sit negandum.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>12 Opera eadem, uel similia, quòd fiant per artes magi=
cas, & per gratias gratis datas.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>13 Opera aliqua quòd fiāt à magis, quæ nullo modo fi&#x0169;t
per gratias, & econtrariò.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>14 Magi, quòd nihil operentur, aut potestate diuina, aut
angelica.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>15 Magi, quòd in suis operationibus nonnunquam utan=
tur facultate solum naturali.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>16 Magorum operationes supra facultatem naturalem,
quòd malorum dæmonum potestate, & uirtute fiant.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>17 Animæ defunctorum, maximè quæ sunt è numero
damnatorum, an se misceant artibus & operibus ma=
gicis.</A-1></negEZ>
<P><A-1>18 Magi, an poßint miracula facere.</A-1></P>
<P><A-1>19 Magi, quòd non poßint miracula facere, probatur.</A-1></P>
<P><A-1>20 Magi, an poßint cogere dæmones pro suo arbitrio.</A-1></P>
<negEZ><A-1>21 Dæmones, quòd cogi poßint aliquando, & cogantur
ab hominibus.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>22 Dæmones quòd ab angelis cogi poßint, & aliquando
cogantur.</A-1></negEZ>

@@0@<filename:W0013-0741.jpg/>
@@1@<SE741>250 DE ARTE MAGICA.
<negEZ><A-1>23 Dæmones ut uirtute diuina coe&#x0308;rceantur, aut angeli=
ca, quod multùm refert, quibus uerbis, aut signis ho=
mines utantur.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>24 Verba nulla, nec exorcismi, quòd non habeant effi=
caciam infallibilem ad cogendum dæmones, & arcen=
dum illos, ita ut semper sortiantur effectum suum.</A-1></negEZ>
<P><A-1>25 Magi, quòd aliquando poßint cogere dæmones.</A-1></P>
<negEZ><A-1>26 Magi quomodo poßint dæmones cogere, & non alio
modo.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>27 Magi, quomodo habentes f&#x0153;dus cum aliquo dæmone
principali, possunt cogere inferiores dæmones, non
autem ipsum principalem dæmonem. Et quid si non
habeant tale f&#x0153;dus.</A-1></negEZ>
<P><A-1>28 Magorum tota opera, & efficacia in quo fundetur.</A-1></P>
<negEZ><A-1>29 Dæmones superiores, an habeant aliquam potestatem
in inferiores.</A-1></negEZ>
<P><A-1>30 Dæmones superiores, quòd poßint cogere inferiores.</A-1></P>
<negEZ><A-1>31 Dæmon superior, an & quomodo poßit inferiorem
dæmonem tenere alligatum annulo, aut imagini.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>32 Magi, an uirtute dæmonum poßint corpora localiter
transmutare, hoc est, per multa terrarum spatia, sum=
ma (ut ferunt) celeritate.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>33 Dæmones, & magi, quòd uirtute dæmonum poßint
mouere, & transferre corpora de loco ad locum.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>34 Magi an poßint pro suo arbitrio immutare corpora,
alterando secundum qualitates, immittendo, & con-
tra sanitatem præstando.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>35 Dæmones, & magi, quòd uirtute dæmonis non pos=
sint immediatè imprimere in rebus naturalibus, &
materialibus aliquam formam, ut calorem, frigus,
morbum, aut sanitatem.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>36 Magi, quòd uirtute dæmonum poßint mirabiliter</A-1><-P>

@@0@<filename:W0013-0742.jpg/>
@@1@<SE742>DE ARTE MAGICA. 251
<-P><A-1>transmutare materiam, & naturas corporales, ap=
plicando semina rerum, & actiua paßiuis.</A-1></negEZ>
<P><INI4>Q</INI4>Voniam in principio secundi sen-
ten. quem circa finem huius anni
interpretamur, agitur de natura, &
potestate angelorum tam bono-
rum, quàm malorum, & potestas malorum an-
gelorum inter mortales plurimùm, ut opinio
est, exercetur per magos. Ideo constitui hanc
relectionem de magica habere. Et tota dispu-
tatio habebit duas partes. In prima tractabitur
de potestate & facultate magica. In secunda de
lice&#x0303;tia & iniquitate magicę artis, hoc est, qua-
tenus, & quant&#x0169; liceat, aut non uti magicis ar-
tibus. Et ut scholastico ordine ex more proce-
damus, prima quęstio sit, An<milestone unit="article" n="1" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_434"/> omnino sit ma-
gica. Hoc est, an sit inter mortales ars, uel facul
tas aliqua ad uide&#x0303;dum, & faciendum opera illa
mirabilia, quæ de magis scrib&#x0169;tur, & circunfe-
runtur: an prorsus omnia illa sint uana, & cō-
ficta ab impostoribus, & maleficis, & falsò
credita à uulgi leuitate, & uanitate, ut quidam
putant. Et uidetur &#xA759; omnia illa sint uana & fa-
bulosa. Primò, quia si fide&#x0303; habere uolumus iis,
quæ de magis refer&#x0169;tur, eade&#x0303; opera credemus
ea quę de Circe, & Medea, & aliis famosissimis
magis prodita sunt, ut &#xA759; non solum Poe&#x0308;tę, sed
Varro narrat socios Diomedis in aues cōuer-
sos, quæ longo te&#x0303;pore pòst circa te&#x0303;plum Dio-<-P>

@@0@<filename:W0013-0743.jpg/>
@@1@<SE743>252 DE ARTE MAGICA.
<-P>dis uolabāt: &#xA759; socios Vlyssis Circe mutauit in
bestias, & quòd Arcades quodā stagno traie-
cto conuertebantur in lupos. Et quòd alii de
Medea scribunt, Aesonem socerum à senectu-
te in iuuentutem reuocasse, & iunctis draco-
nibus per ae&#x0308;ra uolasse. Credemus item me&#x0303;sam
Solis, quam, teste Hieronymo, Apollonius ut
uideret, uenit in Aethiopiam, in qua epulæ sin
gulis diebus ponebantur sine humano ope, &
multa his similia. Quòd si hæc pro fabulis ha-
bemus, non est quare credamus, & recipiamus
alia, quæ de magicis traduntur, istis nihil pro-
babiliora, neq; minus absurda. Quæ enim ma-
ior ratio est, ut credamus opera Zoroastris, &
alior&#x0169;, quàm Circes, aut Medeæ? Nec satis est
allegare authoritatem famæ aut antiquitatis.
Multa enim similia multis seculis credita & ce-
lebrata sunt, quæ tamen à uiris sapientissimis
pro uanis & falsis habentur. ut de Ph&#x0153;nice no
minatim dicit Herodotus, de qua pulchr&#x0169; mi-
raculum celebrat&#x0169;, scilicet, nunquā eam quen-
quam mortalium uidisse, nisi in pictura, est cer
tum. Et confirmatur. Nam ex miraculis, quæ
uulgo narrantur, perquàm pauca ad ueritatem
reducuntur: multo magis credibile est oi&#x0303;a, quæ
de magicis iactantur, ludibria esse, & prorsus
conficta. Nec ego in quenquā homine&#x0303; fide di-
gnum incidi, qui aliquid magic&#x0169; se uidisse aut
pro cōperto habere affirmaret. Secundo, Nam<-P>

@@0@<filename:W0013-0744.jpg/>
@@1@<SE744>DE ARTE MAGICA. 253
<-P>non minor fama & opinio obtinuit de arte al-
chimistica, quæ montes aureos profitetur, &
promittit, de cuius tame&#x0303; uanitate, & irrito co-
natu, nemo est ita bardus, qui dubitet. Vnde
non maior fides uidetur habenda magis, quàm
alchimistis, qui spondent quas non præstant
diuitias, ut ait Ioan. 22. in extrauag. spondent.
Tertio, Magi promittunt diuinationem futu-
rorum, quam tamen neq; habere neq; præstare
possunt, ut certum est, & statim disputabitur:
aliâs essent dii. Esa. 41. Annuntiate quæ uentu-<marginalia>Esaiæ 41.</marginalia>
ra sunt in futur&#x0169;, & dicemus quia dii estis uos.
Ergo pari ratione credend&#x0169; est, magos alia pol
liceri, quæ implere non possunt. Ad hanc quæ-
stionem non desunt uiri docti, qui totam ma-
gicam non tanquam superstitionem seu super-
stitiosam, sed tanquam falsam, & uanam atque
impostricem condemnent, & nullius usus, aut
efficaciæ affirment, inter quos est Plinius mul-
tis locis. Sed peculiariter lib. 3. c. 1. & profecto
magno argumento. Multi enim uiri, & magni,
& potentes cùm magicis studiis operā summo
studio dedissent, nihil tamen facultatis, aut ef-
ficaciæ supra alios homines consequuti sunt.
Inter quos fuit princeps Nero, qui huic arti
ualidissimè incubuit, cui nō opes defuere, non
uires, non discendi ingeni&#x0169;, ad quem Mithri-
dates Armenior&#x0169; rex uenerat, & magos secum
adduxerat, & technis, & ceremoniis eum ini-<-P>

@@0@<filename:W0013-0745.jpg/>
@@1@<SE745>254 DE ARTE MAGICA.
<-P>tiauerat: & tame&#x0303; cùm regn&#x0169; ei Nero daret, hāc
ab eo recipere artem nō ualuit, proinde tādem
tāquam uanā, irritam, & intestabilem reliquit.
Idem de Iuliano apostata legitur. Neq; est cre-
dibile homines minoris facultatis & fortunæ
consequutos quod tanti uiri tenere nō potue-
runt. Siue enim magicæ opes & uires naturales
sunt, nihil afferri potest &#xA753;babile, quare Nero,
& Iulianus non sunt adepti facultatem, quam
tantoperè affectabant, & nullo pretio nō redi-
missent. Si autem dęmon&#x0169; uirtute & potestate
abutuntur, nescio cur dęmones humani gene-
ris hostes operam suā præstare noluerint sum-
mis religionis hostibus, per quos nocere tan-
tùm poterant, quam postremis hostibus tam
facilè præbere dicuntur. Sed quia ista sententia
nec nihil, nec tot&#x0169; dicit, sit prima propositio,
Eorum<milestone unit="article" n="2 ̋rendition="#asterisk" xml:id="s4013_435"/> quæ de operibus magicis, & mirabi-
libus refer&#x0169;tur, longè plurima sunt falsa, & cō-
ficta, & ex uanitate homin&#x0169; credita. Probatur
primo, Quia paucissima ex omni&#x0169; hominum
memoria refer&#x0169;tur, aut producuntur in histo-
ria à fide dignis, ut uidere est apud nobilissi-
mos historicor&#x0169;, Diodorum, Herodot&#x0169;, Pom
peium, Liuium, Plutarchum, Valerianum, qui
sine dubio, si quid de huiusmodi admirabili-
bus pro cōperto habuissent, in historia referre
non neglexissent. Et secundo item mirum est,
cùm ex omnibus artibus sem&#xA751; perseuerat ali-<-P>

@@0@<filename:W0013-0746.jpg/>
@@1@<SE746>DE ARTE MAGICA. 255
<-P>quod opus, ut statuæ, & imagines à nobilibus
pictoribus, & sculptoribus, ab architectis no-
bilibus insignia ædificia, magicæ uerò artes
nulla imago, nullum pignus, aut uestigi&#x0169; habe
tur ex tanta multitudine imagin&#x0169;, statuar&#x0169;, &
annulor&#x0169;, quos illi quotidie fabricare dic&#x0169;tur.
Promittunt quidem magi miracula, & porte&#x0303;-
ta, sed parturi&#x0169;t montes, & nascitur ridiculus
mus. Secunda propositio, Non<milestone unit="article" n="3" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_436"/> omnia ma-
gorum opera sunt uana & conficta. Ista con-
clusio manifestè probatur authoritate Scriptu
ræ, ut patet de magis Pharaonis, qui uirgas
suas conuerterunt in dracones. Exod. 7. & de<marginalia>Exod. 7.</marginalia>
maga, quæ suscitauit Samuelem, 1. Regum 18.<marginalia>1. Reg. 18.</marginalia>
Item secundò, interdicitur magia iure di-
uino, ut patet in themate relectionis. Et Le-
uitic. 20. indicitur p&#x0153;na mortis, si quis ad
magos & ariolos declinauerit. Et in iure ci-
uili est capitale, ut patet in C. de maleficis. l. ne-
mo. l. nullus. l. culpa. Ite&#x0303; in iure canonico 26. q.
5. per tot&#x0169;. Non aute&#x0303; ita seuerè interdiceretur,
si ars esset solum otiosa, & uana, & non esset
efficax & &#xA751;niciosa. Ite&#x0303; Psal. 57. Sicut aspidis sur
dæ & obturantis aures suas, quæ non exaudiet
uocem uenefici incantantis sapienter. Ex quo
patet, &#xA759; incantatio habet aliquā efficaciā. Item
Matth. 24. Surgent pseudochristi, & pseudo-
prophetæ, & dab&#x0169;t signa, & prodigia, neq; alia
gratia, aut arte, nisi magica. ergo. Et ut non de-<-P>

@@0@<filename:W0013-0747.jpg/>
@@1@<SE747>256 DE ARTE MAGICA.
<-P>uoremus & rapiamus sine delectu omnem hi-
storiam, & tot&#x0169; uulgi rumorem, tamen intem-
perantis, & impudentis esset pernegare nōnul-
la magiæ opera mirabilia, quæ uiri graues lite-
ris mandauerunt, ut Cicero c&#x0169; aliis locis, tum
lib. de diumatione: quędam etiā & Liuius, &
Valeri&#xA770;, & alii nobiles authores, & ut Aris. ait,
quod famā obtinuit nō est omnino falsum. Et
Porphyrius dicit ita notum esse magor&#x0169; artifi-
cium, & supra mortalium conditionem opera
quædā fieri, ut probatione nō indigeant. Et ut
omnia cessarent, satis est, quod de mulieribus
nostris quotidie pro certo inuenitur dilas Bru
xas. Argume&#x0303;ta etiam in cōtrarium persuadent
primam propositionem. Sed ad illud de Dio-
medis & Vlyssis sociis respondet August. 18. de
ciuitate Dei, transformationes illas, de quibus
Varro loquitur, nō esse secundum ueritate&#x0303;, sed
secundum apparentiā per aliquod pręstigium,
phantasia hominis per aliquam speciem muta-
ta: ut etiam dicit S. Tho. de potentia. q. 6. art. 5.<marginalia>S. Thom.</marginalia>
ad 6. &#x00B6; Sed ex hac solutione erit sec&#x0169;da quæst.
Dato<milestone unit="article" n="4" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_437"/> quòd ars magica sit alicuius efficacię, an
tota ei&#xA770; uis uersetur circa illusione&#x0303; sensuum, &
imaginationis: ita &#xA759; ex parte rei nullus sequa-
tur effectus, nec sunt uera, & naturalia, quæ
à magicis fiunt, sed solum fit præstigi&#x0169;, & illu-
sio oculor&#x0169;, & sensuum, sicut August. dicit de
Diomedis & Vlyssis sociis. Et uidetur quòd<-P>

@@0@<filename:W0013-0748.jpg/>
@@1@<SE748>DE ARTE MAGICA. 257
<-P>omnia magor&#x0169; opera sint huiusmodi. Nam &
de opere magorum, qui serpentes fecerunt, est
opinio in glos. Rabani, Exod. 7. &#xA759; non fuerit
uera conuersio uirgarum in serpentes, sed so-
lum per aliquam pretiosam illusionem. Et ideo
Augu. ad Simplicianum ponit tāquam proba-
bile de illa suscitatione Samuelis, quòd non
fuerit uera, sed aliquod phantasma, & illusio
imaginaria diaboli machinationib&#xA770; facta. ergo
idem potest existimari de aliis omnibus mago
rum operibus, si de his, quæ in Scriptura habe&#x0303;-
tur, ita putatur, & creditur. Item secundo argui
tur uehementer ex c. episcopi. 26. q. 5. ubi refer-
tur, quòd quædam mulieres sceleratę dæmon&#x0169;
illusionibus, & phantasmatibus seductæ, cre-
dunt se cum Diana nocturnis horis, uel c&#x0169; He
rodiade, uel cum innumera multitudine mulie
rum equitare super quasdā bestias. Et sequitur
quòd sacerdotes per ecclesias sibi cōmissas po-
pulo Dei omni instantia prædicare debent, &#xA759;
nouerint hæc omnia falsa esse, & nō à diuino,
sed à maligno spiritu phantasma mentibus fi-
delium irrigari arbitramur. Ex quo loco uide-
tur determinatum, &#xA759; ea, quæ fiunt à maleficis,
non sunt uera, & realia opera, sed tant&#x0169; phanta
stica, & præstigiosa. Si enim ea, quæ faci&#x0169;t, aut
patiuntur maleficæ mulieres istæ, quas nostri
bruxas, Latini lamias, seu striges appellant, o-
mnia sunt phantastica, & per illusionem sensu&#x0169;<-P>

@@0@<filename:W0013-0749.jpg/>
@@1@<SE749>258 DE ARTE MAGICA.
<-P>nihil est, quare nō idem reputemus de aliis ma
gorum operibus. Item tertio, Idem uidetur ex
historia. Refert enim Cælius passere&#x0303; quendam
inter magicæ uanitatis sectatores prima nocte
consueuisse refertissimum repente conuiuium
hominibus discumbituris præmonstrare, mox
ubi cubitum fuisset, euanuisse omnia, ita ut ni-
hil omnino uiseretur. Et simile quiddā uulgò
fertur de illo Marchione Santillanæ. Nec du-
bium est, quin epulæ illæ, & apparatus ueri nō
essent, sed tantum oculorum præstigia, & illu-
siones. Item confirmatur ex eo, quod uulgo
dicunt, Bienes del trasgo. nunquam enim uer&#x0169;
thesaurum præstat, sed tantisper sub specie auri
relinquit carbones. Confirmatur secundo ex
ipso nomine magorum. uocantur enim omnes
præstigiatores. &#x00B6; Ad hanc quæstionem sit pri<marginalia>5</marginalia>
ma propositio & unica. Eorum quæ à magis
fiunt, licet nōnulla fiant solum per illusionem
& præstigia sensuum, quædam tamen in re, &
secundum existe&#x0303;tiam fiunt. Prima pars probata
est sufficienter. Secunda autem probatur. pri-
mo authoritate Augu. 3. de trin. c. 7. & 8. & 33.<marginalia>Augustin.</marginalia>
quæstionum. q. 79. ubi expressè asserit, magos
Pharaonis uerè conuertisse uirgas in serpe&#x0303;tes.
Et satis uidetur constare ex historia, quę post-
quam narrauit, quòd Aaron conuertit uirgam
in serpentem, subiiciat, quòd malefici fecerunt
similiter, proiecer&#x0169;tq&#x0301;; singuli uirgassuas, quæ<-P>

@@0@<filename:W0013-0750.jpg/>
@@1@<SE750>DE ARTE MAGICA. 259
<-P>uersæ sunt in dracones. Et ita tenuit Sanct.
Thom. de pote&#x0303;tia. q. 6. art. 5. ad 8. licet Rapinon<marginalia>S. Thom.</marginalia>
de uerbo mirifico contrarium sentiat. Et ex-
pressè Origenes super Marcum, hom. 13. tenuit<marginalia>Orig.</marginalia>
cum beato Augustino. Item uidetur probari
ex illo etiam Psal. 57. Sicut aspidis surdæ, &c.
Ex quo loco uidetur, quòd incantatores uerè
faciunt serpentes, & habent effectum circa il-
las. Item probat S. Tho. de potentia. q. 6. art. 10.
quòd aliquando in incantationibus audiuntur
uoces magorum ab omnibus circunstantibus,
quod fieri non posset per pręstigium, & solum
immutationem imaginationis, quia talis im-
mutatio (ut ait S. Tho. lib. 3. contra Gen. c. 104.
& uerum est) non fit integris & solutis sensi-
bus exterioribus, sed in dormientibus, uel qui
raptum & ecstasin patiuntur, ut experientia do
cet. Vnde cùm ea, quę à magis fiunt, uideantur
nonnunquam, & audiantur solutis sensibus
exterioribus, signum est, quòd uerè fiunt, &
non secundum apparentiam. Et confirmatur,
quia Peripatetici negantes aliquid fieri à magis
quod excedat facultatem causar&#x0169; naturalium,
ut infrà dicemus, tamen non audent negare hu
iusmodi mirabilia uerè fieri à magis: quod ta-
men multum intererat ad opinionem suam
tuendam: sed conuicti sunt historia, & expe-
rientia rerum. Ad argumenta autem facta in
contrarium de sociis Vlyssis, & de suscitatione<-P>

@@0@<filename:W0013-0751.jpg/>
@@1@<SE751>260 DE ARTE MAGICA.
<-P>Samuelis &c. dicemus inferius, & ibi uidebitis
quid de illis habeatur. &#x00B6; Tertia quęstio, quæ
sequitur, superior est, An<milestone unit="article" n="6" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_438"/> mirabilia opera
magorum sint omnia opera naturalia, hoc est,
ex causis merè naturalibus, & non dependen-
tia à substātiis separatis. Et uidetur quòd pos-
sint omnia esse naturalia. Nam primùm omni&#x0169;
non est sufficiens argumentum, quòd non sint
naturalia, quia sunt inconsueta, & pręter soli-
tum cursum naturæ. Vt si quis re uera per al-
chimię artem uerum aurum faceret, certe ali-
quid insolitum faceret, & fortasse hactenus
infectum: nullus tamen negaret opus esse na-
turę: Vnde uidetur rudis, & imperiti ingenii
statim damnare opus insolitum, quantumuis
mirabile, & referre in dæmonum potestatem.
Item secundo magi operantur adhibitis certis
rebus naturalibus & materialibus. Item sub
certo situ, & constellatione astrorum, & fabri-
cantur suas imagines, & annulos, non ex qua-
uis, sed ex certa materia, & obseruatis pun-
ctis, & motibus astrorum, quæ omnia frustra
fierent, & adhiberentur, si effectus expectaren
tur à uirtute substantiæ separatæ, & non à cau-
sis naturalibus. ergo uidetur dicendum, quòd
opera magorum sunt naturalia. Ad hanc quæ-
stione&#x0303; Hermes Trimegistus, ut refert August.
8. De ciuitate Dei, cōtendit, quòd omnia ope-
ra magorum fiant uirtute naturali, & maximè<-P>

@@0@<filename:W0013-0752.jpg/>
@@1@<SE752>DE ARTE MAGICA. 261
<-P>uirtute cælesti, nec oportet ex operibus istis
sumi argumentum substantiæ separatæ. Et
eadem est communis sententia Peripatetico-
rum. Vnde Alexander in libro de magis hanc
opinionem multis uerbis defendit, & confir-
mat. Ad cuius probationem duo fundamen-
ta præmittit. Alterum, quòd uirtus cælestis,
licet non formaliter, sed uirtualiter est uirtus
omnium elementorum & mistorum, & habet
efficaciam omnium illorum. Alterum, quòd
multa possunt fieri concursu multarum causa-
rum naturalium, quæ ab una tantum fieri non
possunt, ut manifestè constat. Ex quibus fun-
damentis infert, quòd nihil obstat, quominus
credamus, quòd in imagine, uel statua, uel
annulo astrologico fabricatis, & compositis
ad certam influentiam, & positionem stella-
rum sit uirtus, & efficacia ad aliquos effectus,
ad quos oportet concurrere multitudinem cau
sarum inferiorum. Et similiter quòd adhibitis
certis, & paucis seminibus, & causis naturali-
bus sub certò situ, & concursu stellarum, &
astrorum, sequatur subitò opus, quod aliâs exi
get grande temporis spatium, & concursum
plurium causarum inferiorum. Vt exempli gra
tia, Si magus usus imagine uel annulo conuer-
teret subitò argentum in aurum, aut ex uirga
faceret serpentem, ut magi Pharaonis fece=
runt, non est quare negemus opus prorsus<-P>

@@0@<filename:W0013-0753.jpg/>
@@1@<SE753>262 DE ARTE MAGICA.
<-P>esse naturale. Si enim aliquæ causę naturales
conuertere possunt quamuis materiam in au-
rum aut serpe&#x0303;tem, certè nihil inopinabile est,
quod influentia cælestis opportunè adhibita,
suppleat uicem omnium aliarum causarum.
Imò inquit Alexan. mirum magis esset, si sub-
stantia separata posset talis effectus influere,
cùm nullam habeat proportionem ad tales ef-
fectus, non plus quàm ignis ad producendum
aquam. Addunt Peripatetici, & fautores eor&#x0169;,
historias in confirmationem suæ sententiæ.
Vnde Danasc. referente Cælio scribit Sarcham
Indorum principe&#x0303; annulos septem cōpegisse,
ac septem stellar&#x0169; nominibus præsignasse, qui-
bus mirifica opera ederet, quos etiam Apollo-
nius tyrannus dono ab eo accepit, quorum be
neficio contigisse, Apollonium iuuentæ nito-
rem prętulisse, & conseruasse, quamuis annum
centesimum iam excessisset, cùm diebus sin-
gulis singulos annulos gestaret sec&#x0169;dum die-
rum & planetarum nomina. Tertio, neque
putāt prorsus absurdum Gygis annulum illum
Platonis credere, cuius & Cicero in officiis &
Gregorius Nazanzenus in Monodia, natura-
lem meminit fuisse, & magorum artificii egre-
gium opus, quem cùm Gygis gestaret, quando
uideri nolebat, paleam intra digitum uertebat.
Qua ratione cùm in Lydorum regiam pene-
trasset, regem cepit, seq&#x0301;ue regem constituit.<-P>

@@0@<filename:W0013-0754.jpg/>
@@1@<SE754>DE ARTE MAGICA. 263
<-P>Quarto, Ad huius fidem opinionis etiā facit,
quòd Philosophi non reiiciunt imagines quas
uocant astronomicas, quas adhibent etiam
in curatione membrorum, seu morborum,
inter quos unus fuit Marsilius Ficinus, qui in-
ter medicamenta naturalia imagines ponit
astronomicas, ut uidemus uulgò annulos fer-
reos gestari ad certam stellarum positionem
fabrefactos, quos putant certis ægritudini-
bus mederi. Sed pro determinatione quæstio-
nis quædam in medium afferenda sunt, sitque
prima propositio, Aliqua<milestone unit="article" n="7" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_439"/> magica potest
dici naturalis, & sine commercio, & con-
cursu alicuius spiritualis. Ante probationem
quæstionis nota unum argumentum, quod
remanet pro fulcimento illius opinionis. Nam
Vuicleff. etiam de statu innocentiæ, cap. quar-
to, ut refert Vualdensis, de sacramentalibus
dicit, Adam habuit notitiam ad nominan-
dum secundum proprietates naturales natu-
ras sibi subditas, sub quibus nominibus ho-
mini naturaliter obedirent, & huic reseruan-
tur reliquiæ potestatis innocentiæ in uocibus
exorcistæ, & naturaliter incantantis, & ad
hoc credo uoces (inquit) Hebræas habere ma-
iorem efficaciam. Hoc iam uiso, pro proba-
tione conclusionis, & eius declaratione est
notandum, quòd nomen magiæ de se non
importat artem aut facultatem extra uel supra<-P>

@@0@<filename:W0013-0755.jpg/>
@@1@<SE755>264 DE ARTE MAGICA.
<-P>omnem uirtutem & efficaciam causarum na-
turalium. Hoc patet, quia si hoc esset de ra-
tione uel significatione magicæ, non relin-
queretur locus dubio, aut disputationi, an ef-
fectus & opera magorum possint esse à solis
causis naturalibus, quæ tamen quæstio fuit
multum iactata inter Philosophos, & adhuc
sub iudice lis est. Sed uidetur nomen magicæ
à principio receptum pro arte & facultate ad
efficiendum & patrandum opera occulta, &
mirabilia, non solum extra solitum rerum cur-
sum, sed supra hominum opinionem, & ca-
ptum. Hoc supposito, probatur conclusio
primo, Pauci hominum cognoscere possunt,
cùm nec sensu possint comprehendi, nec ali-
qua ratione inuestigari. Ars ergo, & facultas
huiusmodi rerum & uirtutum merito magica
dici potest, quia sit effectrix, & operatrix hu-
iusmodi operum, & effectuum, quorum ra-
tio comprehendi, aut intelligi mente non
possit. Vnde si magnetis usus uulgo ignotus
esset, & aliquis recens primum ostenderet,
magus uulgo putaretur, & haberetur: esset
enim admirabilis, & incredibilis operis au-
thor, & effector. Vnde Augustinus 21. De<marginalia>August.</marginalia>
uit. capit. 4. tanquam pro miraculis refert se
uidisse annulum ferreum à magnete penden-
tem, qui rursum secundum annulum traxit,
& ille rursum secundus tertium, & sic usque<-P>

@@0@<filename:W0013-0756.jpg/>
@@1@<SE756>DE ARTE MAGICA. 265
<-P>ad certum numerum, ut uelut catena texeretur
Et item aliud mirabile scribit se accepisse à
coe&#x0308;piscopo Seuero, uerti scilicet uirgam fer-
ream super argent&#x0169; concitatissimo cursu, cùm
aliquis magnetem infra moueret, quod opus
nunc iam nemo miraretur, cum iam uulgata sit
uirtus & efficacia. Sed illud mirabilius, quòd
idem asserit magnetem non rapere ferrum, si
iuxta eum adamas ponatur, & si rapuerit, re-
mittere. Itaque non uidetur magica naturalis
esse, nisi quædam pars secretioris & recondi-
tioris Philosophiæ, quæ si notior fiat, & in
consuetudinem uenire incipiat, non solum
uulgi, sed etiam philosophorum desinit uide-
ri & uocari magica, sed cum aliis artibus annu-
meratur. Item dici potest de arte alchimiæ,
quæ si ars est (quod ego non credo) magica dici
potest, cum sit secretum & mysterium doctis-
simis & peritissimis philosophorum ignotum.
Probatur secunda conclusio, Quia non est du-
bitandum (in quo Alexander rectè sensit)
quòd aliquid insigne, & singulare, & præter
consuetum ordinem naturæ, seu rerum con-
tingere possit, ad certum situm, & ordinem
astrorum adhibitis paucis rebus naturalibus,
quale opus etiam nullis causis inferioribus con
fici possit. Qui ergo huiusmodi artem & fa-
cultatem haberet, siue à maioribus traditam,
siue experimentis & casu repertam, siue etiam<-P>

@@0@<filename:W0013-0757.jpg/>
@@1@<SE757>266 DE ARTE MAGICA.
<-P>à substantia separata reuelatam, merito magus
dici potest. Item<milestone unit="article" n="8" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_440"/> summi philosophi fuerunt
magiæ studiosi, ut Democritus, Pythagoras,
Empedocles, Plato, & inter nostros Alber-
tus. Tertio confirmatur, quia in nonnullis
rebus naturalibus inueniuntur mirabiles effe-
ctus, & prorsus similes magicis operibus, ut
est illud, quod Aristot. refert lib. de mirabili-
bus de lapide molari, qui in Tigride reperitur,
quem qui portauerit, non uiolabitur à feris.
Item herbam charisiam reperiri in mōte Ege-
ro, quam si mulier portauerit, homines ad sui
amorem pelliciet. Et item illud quod de di-
ctamo herba certissimi uthores tradunt, ca-
pras in Creta c&#x0169; eam ederint, sagittas excutere.
Et alia non pauca huiusmodi, quæ non à ma-
gis, sed à doctissimis philosophorum monu-
mentis prodita sunt. Non ergo ut statim ali-
quid ignotum & stupendum uidemus, conti-
nuò pro superstitioso damnandum quis dice-
ret. Item quod omnes asserunt de herba pici,
Hispanè, el pito, quæ seras etiam ferreas aperit.
Item illud uideri possit magic&#x0169;, quod Plinius
libro 7. scribit, hominis saliuam perniciosam
esse serpentibus. Item quis non diceret magi-
cum esse, quod idem Augustinus ubi suprà ca-<marginalia>August.</marginalia>
pit. 5. inquit, in Epiro esse fontem, in quo fa-
ces ardentes extinguuntur, & extinctæ accen-
duntur? Non ergo statim ut aliquid igno-<-P>

@@0@<filename:W0013-0758.jpg/>
@@1@<SE758>DE ARTE MAGICA. 267
<-P>tum uidemus, & stupendum, reclamandum
est continuò, & pro superstitioso damnan-
dum, ut iam uidemus. Secunda propositio,
Præter<milestone unit="article" n="9" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_441"/> hanc magicam naturalem non est
dubitandum, quin sit alia ars magica quæ non
uiribus, & causis naturalibus constat, sed po-
testate aliqua, & uirtute immateriali, & se-
parata nititur & utitur. Hæc ergo proba-
tur à Sancto Thoma, libro tertio, super Ge-<marginalia>S. Thom.</marginalia>
nes. capit. 104. Primo, Quia aliqui effectus
magicarum artium referunt, & pro certo
comperti sunt, qui non possunt referri nisi in
causam & naturam intellectualem. ergo non
possunt uniuersaliter omnes effectus magica-
rum artium referri in causas naturales, & in
corpora cęlestia. Assumptum probatur, quia
magi dant responsa de occultis, ut de furtis,
& thesauris. Item aliqui per magicas artes
consecuti sunt scientiam rerum, & artes li-
berales, & alia huiusmodi, quæ pro certò de
magis referuntur. Item aliquæ statuę mago-
rum loquutæ comperiuntur, & respondisse
ad quęsita de diuersis. Hec, & id genus alia, li-
cet rara, manifest&#x0169; est, nisi ab intellectu profi-
cisci nō posse. Sec&#x0169;do argume&#x0303;tatur S. Tho. Vel
statuæ magorum sunt animatę, uel non. Si pri-
mum, cōtrà, Nam principi&#x0169; uiuendi est omni-
bus uiue&#x0308;tibus forma substantialis. uiuere enim
est esse uiuentibus, secundo De anima: sed<-P>

@@0@<filename:W0013-0759.jpg/>
@@1@<SE759>268 DE ARTE MAGICA.
<-P>statuæ non receperunt formam aliquam sub-
stantialem magico artificio, quia nō amittunt
formam substantialem, quam prius habebant.
Manet enim aurum aurum, & arge&#x0303;tum argen-
tum. non ergo est possibile, quòd huiusmodi
statuæ recipiant formam substantialem aliquā,
quæ sit principium uitæ. Item non est uita sine
cursu: statuæ autem magicæ non sunt sensibi-
les. Primus enim sensuum est tactus, qui non
conuenit nisi in organo temperato, qualis tem
peries non est in lapide, uel in metallo, ex quo
fit statua: non ergo est possibile, quòd huius-
modi statuæ habeant principium uitæ. Si au-
tem non uiuunt, contrà, Quia inanimata non
mouent se, septimo Physicorum: sed magi,
ut fertur, faciunt statuas moueri nullo impel-
lente. ergo oportet dicere, quòd illum mo-
tum habent ab aliquo motore extrinseco, &
uiuente, & non à uirtute cælesti, uel aliqua
uirtute materiali. Tertio arguitur, Nam quę-
cunq; fiunt uirtute cælestium corporum, sunt
formę naturales rerum materialium. quod igi-
tur nulli rei est naturale, non potest fieri uir-
tute cælestium corporum: quædam autem ta-
lia fieri dicuntur à magis, ut quòd ad præsen-
tiam alicuius quęcunque seræ pandantur: item
quòd aliquis fiat inuisibilis, & alia huiusmo-
di. non ergo hæc referri possunt in uirtutem
cælestium, sed in aliquam potestatem separa-<-P>

@@0@<filename:W0013-0760.jpg/>
@@1@<SE760>DE ARTE MAGICA. 269
<-P>tam, & inuisibilem. Quarto, Quia effectum
naturalem uirtutis cælestis contingit inueni-
ri sine artis operatione. Et si enim aliquando
artificiosè operetur aliquis ad generationem
ranarum, serpentium, aut huiusmodi: contin-
git tamen hęc fieri sine ullo artificio. Sed non-
nulla profitentur magi per magicam artem,
quæ per aliam uirtutem naturalem non inue-
niuntur, ergo oportet ut illa sint non à uirtu-
te cælesti, sed ab aliqua substantia separata. Et
hæc est sententia omnium Platonicorum, ut
Porphyrii, Iamblicii, Plotini, & alior&#x0169; ex ea-
dem secta. Hoc ergo tanquam uero, & recepto
pro certo, quòd magor&#x0169; opera tribuenda sunt
substantiæ separatæ, restat ut ponamus quar-
tam quæstionem talem, &#x00B6; An<milestone unit="article" n="10" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_442"/> author, & fau-
tor magicorum operum sit malus dæmon, an
referenda sint potius in bonos angelos, uel in
ipsum Deum omnipotentem. Et ante omnia
oportet scire, an omnino sint dæmones. Nam
quidam putant, quòd hominum uanitas & su-
perstitio dæmones inuenerit, aut fecerit, de
qua re in uera religione dubitari nullo modo
potest: tota enim Scriptura ueteris & noui Te-
stamenti plena est testimoniis, ubi planè, &
disertè dæmones esse assumuntur. Et ratione
probatur. Leuitic. enim 17. interdicitur immo-<marginalia>Leuit. 17.</marginalia>
lari hostias dæmonibus. Et Deuteronom. 32.<marginalia>Deut. 32.</marginalia>
in Cantico Moysi contra impietatem & in-<-P>

@@0@<filename:W0013-0761.jpg/>
@@1@<SE761>270 DE ARTE MAGICA.
<-P>gratitudinem populi dicitur, quòd immola-
ueruut dæmoniis, & non Deo. Et 2. Paralip. 2.<marginalia>2. Paral. 2</marginalia>
dicitur de Hieroboam, quòd constituit sacer-
dotes excelsorum, & dæmoniorum. Et apud
Tobiam prolixior historia texitur de dæmo-
nio illo nomine Asmodæo. Et in pluribus Do
ctoribus frequens est mentio de dæmonibus,
nec opus est aut plura ex ueteri Testamento,
aut aliquid ex nouo in re apertissima citare.
Vnde & mirum uideri potest, quomodo Sad-
ducæi negauerint spirituum aliquem esse, ut
legitur Actuuum 23. qui certè legem recipie-<marginalia>Actu. 83.</marginalia>
bant, nec à consortio templi, & sacrificiorum
excludebantur. Et Iosephus 2. lib. de bello Iud.<marginalia>Iosephus.</marginalia>
& antiquitatum 13. & 18. dicit de Sadducæis,
quòd legem (sine aliis tamen obseruationi-
bus) custodiebant. Item Iob 1. Cùm uenissent<marginalia>Iob 1.</marginalia>
filii Dei ante faciem Domini, affuit etiam Sa-
tan inter eos. Et ubicunq; in Scriptura inue-
nitur mentio de illo. Sed quàm certum est in
Scripturis dæmones esse, tam fuit olim du-
bitatum, & controuersum inter Philosophos.
Peripatetici enim pro maiori parte negant
dæmones esse prorsus. Nec dubitatur, ut ait
Auerrois, in epistola de resurrectione, quin
hæc fuerit sententia Aristot. qui nullas nouit
substantias spirituales præter motus orbium.
Quod etiam putauit se demonstrasse 12. Me-
tamphy. & in lib. de cęlo. Et de arreptitiis, qui<-P>

@@0@<filename:W0013-0762.jpg/>
@@1@<SE762>DE ARTE MAGICA. 271
<-P>uidentur à dæmonibus teneri, dicit uexari,
ab humore malancholico in Problema. parte
trigesima: & Alexander quidem inter Peripa-
teticos constanter tuetur hanc partem. Quæ
opinio ante fuerat Democriti, de quo histo-
ria scribitur, quòd cùm adolescentes quidam
personati in dæmonum habitum & figuram
ad Democritum noctu penetrassent, quasi ho-
minem territaturi, ille prorsus securus nullos
dæmones esse, Desinite, inquit, desinite: ita
certus erat nullos dęmones esse. Putant autem
Peripatetici uulgi persuasione&#x0303; & opinionem
de dæmonibus inde obrepsisse, quòd uiri sa-
pientes hæc terriculamenta cōmenti fuerunt,
ut ait Auerrois, ad arcendos, & terrendos im-
probos à sceleribus, quasi post hanc uitā mor-
talem supersint ultores malorum, quos dęmo-
nes uocant. Et nominatim Simplicius & ipse
Peripateticus, lib. de Anima Pythagoram tra-
dit huius inuenti & figmenti primum autho-
rem. Ex qua sententia illa opinio orta est,
quam suprà recitauimus, quòd omnia opera
magorum sunt naturalia. Sed contra Aristot.
& Peripateticos sit prima propositio ad quæ-
stionem principalem, Quòd stando<milestone unit="article" n="11" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_443"/> etiam<marginalia>Prima pro=|positio con=|tra Aristot.|& Peripa=|teticos.</marginalia>
in recta & legitima philosophia, nullo modo
est negandum dæmones esse. Hæc conclusio,
sententia fuit omnium antiquorum Philoso-
phor&#x0169; Empedoclis, Pythagoræ, Socratis, Pla-<-P>

@@0@<filename:W0013-0763.jpg/>
@@1@<SE763>272 DE ARTE MAGICA.
<-P>tonis. Vnde & Plato in Politica tyranni, di-
cit animas impiorum post mortem cruciari ab
ultoribus. Et in symposi. dæmones apertè po-
nit. Quod idem facit Xenocrates in libro de
morte. Nam de Socrate dubium non est, qui
etiam dæmonem se habere profitebatur tan-
quam authorem, & uelut præceptorem Phi-
losophiæ, quam suggerere suis auibus curabat,
& contendebat. Sequitur enim hanc opinione&#x0303;
tota turba Platonicor&#x0169;. Herma. Mercurius in
Pimādio, Proculus in Alcibiade, Iamblicus de
mysteriis Aegyptiorum, Caladius in cōmen-
to, Porphyrius in libro de occasionibus, Plo-
tinus in lib. de proprio cuiusq;, Apuleius, qui
etiam de Socratis dæmone librum scripsit. nec
in hac re peripatetici omnes ausi sunt Arist. se-
qui, sed plures ab eius sente&#x0303;tia deuiarunt. Vnde
& Porphyrius citat pro eius sente&#x0303;tia magnum
Theophrastum, in qua etiam fuit Ammonius
philosophus, Auicenna, & eius socius Algazel.
Imò ipsę Arist. aliquando uidetur non fuisse
alienus ab hac opinione, qui in lib. de mirabi-
libus dicit, referente Apuleio, Lemures, &
Lamias habitare in orbe tristi. Pro hac opinio-
ne pauca uel nulla possunt fieri argume&#x0303;ta philo
sophica: sed c&#x0169; etiā in contrari&#x0169; nulla adducā-
tur, talia sufficere debere&#x0303;t c&#x0169; authoritate sum-
morum philosophor&#x0169; fama publica & æterna.
Nam & ipse Arist. mundi æternitatem probare<-P>

@@0@<filename:W0013-0764.jpg/>
@@1@<SE764>DE ARTE MAGICA. 273
<-P>nititur ex memoria patr&#x0169; per manus tradita,
& relicta. Et est sententia ueridica, quòd non-
nunquam aliquid ex opinione & persuasione
communi probatur. Sec&#x0169;dò etiā probatur ex
operibus magorum, quæ, ut probat&#x0169; est, neces
se est referre in aliquā substātiā separatā, &, ut
statim probabit&#x0303;, nō possunt tribui nec Deo,
nec bonis angelis: ergo oportet ea assignare
dæmonibus. & certè, ut omittamus authorita
te&#x0303; religionis & scripturar&#x0169;, ueheme&#x0303;ter confir-
matur hæc sente&#x0303;tia ex eo, &#xA759; barbari homines,
nec persuasi, nec decepti à philosophis, ut pe-
ripatetici calumniātur, eande&#x0303; retinent fide&#x0303;, &
opinione&#x0303;, nec dubitant dæmones esse, quales
sunt isti, qui ab Hispanis ante aliquot annos
reperti sunt, in quos publica fama est dæmo-
nes esse, & non rarò aliquibus in ea regione ap
paruisle. Sed urgent peripatetici, obiicientes,
quòd dæmones si sunt, nullum ordinem, nec
locum naturalem uidentur habere in orbe.
Nec enim ordinantur ad res corporeas, &
multo minus ad incorporeas, si quæ sunt: un-
de uidentur frustra esse in rerum natura, at-
que adeò non esse. sed hoc argumentum for-
tasse satis probat, quòd dæmones non sunt
per se in orbe, nec sunt partes seu pars publica
mundi, sed per accidens, hoc est, ex malitia
eorum ex substantiis cælestibus redacti sunt
in substantias inferiores, & infra cælestes,<-P>

@@0@<filename:W0013-0765.jpg/>
@@1@<SE765>274 DE ARTE MAGICA.
<-P>quos uerbo Gręco dęmonas appellant, quod
paripatetici ignorantes, nihil mirum si homi-
nes alioqui sapientes in hac parte lapsi sunt.
ergo hoc fundamento firmiter iacto, redeun-
do ad quæstionem, dubitatur, an opera ma-
gica referenda sint in Deum, uel in angelum
bonum, an in dæmones istos. & uidetur,
quòd possint, & debeant referri in Deum. Pri
mò, quia magis nihil aliud tribuitur, nisi
quòd faciunt opera mirabilia, id est supra cau-
sas naturales, sed per gratias, quas theologi uo
cant gratis datas, fiunt similes operationes, sci
licet supra totam facultatem naturæ. Cum er-
go gratiæ sint à Deo, nihil uidetur obstare,
quominus magi credantur habere faculta-
tem illam à Deo. Nec sufficit dicere, quòd gra-
tiæ dantur ad effectus excedentes totā faculta-
tem naturæ creatæ, etiam angelorum, & dæ-
monum. Ex quo constat esse à Deo. Nam in-
ter gratias annumeratur gratia linguarum, &
sanitatum, ut patet 1. Corin. 12. Sed utrunque
non excedit potestatem angelorum, & dæ-
monum, qui certè nouerunt omnes linguas.
ergo ex hoc non habetur differentia inter ma-
gicas artes, & gratias. Nec iterum sufficit re-
spondere, quòd magi sunt nequam uiri, & sce
lesti: contrà autem habentes gratias, sunt uiri
boni & pii. ergo Nā primo hæc distinctio est
per accidens, & non est distinctio rerum sed<-P>

@@0@<filename:W0013-0766.jpg/>
@@1@<SE766>DE ARTE MAGICA. 275
<-P>subiector&#x0169;, ut S. Tho. dicit 2. 2. q. 172. art. 4. &<marginalia>S. Thom.</marginalia>
q. 178. art. 2. Et præterea nihil prohibet, quin
mali habeāt gratias, ut uidetur ex illo 1. Corin.<marginalia>1. Corin. 13.</marginalia>
13. Si habuero omnem fide&#x0303;, ita ut mōtes trans-
eam, charitatem autem non habeam, nihil
sum. Vnde uidetur, quòd possit etiam esse gra
tia miraculorum sine charitate. Et Hierony-
mus super illud Matt. 7. Nōne in nomine tuo<marginalia>Matth. 7.</marginalia>
prophetauimus, & uirtutes multas fecimus? di
cit prophetare, uel uirtutes facere, & dæmo-
nia eiicere, interdum non est eius meriti, qui
operatur. Imò August. libr. 83. q. affirmat quæ-<marginalia>August.</marginalia>
dam miracula sceleratos homines facere, quæ
boni facere non possunt. & Balaam habebat
gratiam prophetiæ, ut patet Nume. 21. & 23.
& 24. & tamen erat malus, & magus, ut gloss.
dicit, Numerorum 22. & Orige. homi. 13. super<marginalia>Orige.</marginalia>
Nume. ergo malitia & bonitas non potest esse
differentia inter magicas artes, & gratias. Et
iterum nec ualet dicere, quòd magi in ma-
los fines utuntur magicis artibus, habentes
autem gratias non abutuntur illis in malos
fines. Nam iterum hæc differentia est extrin-
seca, & per accidens, nec inconuenit ma-
gum uti sua facultate propter bonum finem,
ut ad soluendum maleficiatum, aut sanita-
tem conferendam. & si habentes gratias pos-
sunt esse mali, ut dict&#x0169; est, poterunt abuti gra
tia omnino. ergo nō apparet quare facultas ma<-P>

@@0@<filename:W0013-0767.jpg/>
@@1@<SE767>276 DE ARTE MAGICA.
<-P>gica non possit referri in Deum authorem, si-
cut & gratiæ gratis datæ. Vnde uidetur solui
argumentum S. Thom. de potentia, q. 6. artic.
10. Et contra Gent. c. 106. quo uult probare,
quòd magica opera non referuntur in Deum,
aut bonum spiritum: quia boni spiritus non
cooperantur hominibus ad illicita opera per-
petranda, quod plerunque fit per artes magi-
cas. patet inquam argumentum non procede-
re. Secundò confirmatur de his hominibus,
quos Hispani salutatores appellant qui (si uul-
go credimus) opera faciunt supra facultatem
naturalem, & tamen utplurimum sunt homi-
nes perditi, & pessimis moribus: tamen cre-
dimus eos gratiam sanitatis habere à Deo,
neque pro maleficis habentur, neque puniun-
tur. Vnde ergo conuincere possemus, si quis
magicam exerceat, quòd à dæmone potius
quàm à Deo habeat. Tertiò, quòd si omnino
non placet referre magicas artes in Deum,
saltem non uidetur quare non referantur in
bonos angelos potius quàm in malos. primò,
quia certum est, quòd non minorem habent
potestate&#x0303; boni angeli, quàm mali. ergo si cre-
dāt mali angeli communicare suā potestatem
malis hominibus, quare non sunt credendi
boni angeli communicare suam potestatem
bonis & piis? & sic saltem erit aliqua magica
pia, & bona, quæ bonos angelos habeat pa-<-P>

@@0@<filename:W0013-0768.jpg/>
@@1@<SE768>DE ARTE MAGICA. 277
<-P>tronos. Item quartò, si dæmones flectuntur
precibus, & sacrificiis, ut operentur mirabilia
secundùm uota impiorum, & sacrilegorum,
quare etiam non boni angeli flectuntur pre-
cibus piorum, & bonorum, ut in fauorem eo-
rum faciant aliqua mirabilia? Item quintò, sal-
tem ad disoluenda maleficia, & incantationes
maleficiorum, quare non sperandum est,
quòd boni angeli communicent potestatem
& uirtutem suam, cùm omnino sit certum, bo
nos angelos propensiores esse ad beneficia
cōferenda, quàm dæmones ad maleficia? Item
aliqui Magi ut&#x0169;tur solis uerbis sacris, & signo
crucis, ut mulierculæ istæ, quę, nescio quæ his
signis faci&#x0169;t. Ite&#x0303; sextò, c&#x0169; boni angeli possint
præstare sanitate&#x0303; præter solitum cursum natu-
rę, reuelare thesauros, dare scientias, & artes
humanas, quare si aliquando aliquid huius-
modi contingat, quare, inquam referamus
semper in malos angelos, n&#x0169;quam in bonos.
& si dicas, quòd cùm hæc fiant uirtute diui-
na, aut angelica, non dicuntur fieri arte
magica, sed solùm quando fiunt dæmonis
concursu, & uirtute, iam disputatio tota erit
de nomine, & frustra disputant doctores
qua uirtute Magi operentur. At pro solu-
tione quæstionis & dubii sit prima propo-
sitio, Eadem<milestone unit="article" n="12" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_444"/> opera, uel similia fiunt per ar-
tes magicas, & per gratias gratis datas. Pro-<-P>

@@0@<filename:W0013-0769.jpg/>
@@1@<SE769>278 DE ARTE MAGICA.
<-P>batur, Nam ad gratias pertinet dęmonia eiice-
re, serpentes tollere, sanitatem conferre, lin-
guis loqui, ut patet Marci ultimo, & 1. Corin.
12. sed hæc fiunt à magis. ergo eadem opera
sunt utrisque communia. Secunda proposi-
tio, Aliqua<milestone unit="article" n="13" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_445"/> opera fiunt à magis, quæ nullo
modo fiunt per gratias, & econtrario. Hæc pa
tet, Nam magi operantur maleficia multa, &
beneficia, quæ nullo modo competit gra-
tiis gratis datis. econtrario autem in gratiis
est prophetia, quam magi nullo modo ha-
bent, ut infrà disputabitur. ergo conclusio est
manifesta in utranque partem. Tertia pro-
positio, Magi<milestone unit="article" n="14" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_446"/> nihil operantur aut potestate
diuina, aut potestate angelica. Hæc proba-
tur primo, quia aliâs magicæ artes non essent
in uniuersum interdictæ & iure diuino & hu-
mano, ut suprà ostensum est. Item si magi ute-
rentur potestate diuina aut angelica, magica
non esset ars, sed gratia, & donum. Non enim
aut Deus, aut boni angeli alliciuntur in ope-
ra hominum arte & disciplina, sed pietate,
aut propria Dei & angelorum bonitate, &
gratia. Item tertiò, Certè procedit argu-
mentum recitatum ex Sancto, Thoma. dato
enim, quòd mali possunt aliquando etiam
miracula facere, non tamen hoc habent habi-
tualiter, nec dicuntur habere gratiam, licet<-P>

@@0@<filename:W0013-0770.jpg/>
@@1@<SE770>DE ARTE MAGICA. 279
<-P>nonnunquam mirabilia per eos fiant pro-
pter reuerentiam nominis Christi, ut pa-
tet Matthæi 7. uel ad amplificationem reli-
gionis & fidei, qua necessitate, aut oppor-
tunitate sublata, nulla superest in malis fa-
cultas ad huiusmodi opera: magi autem ope-
rantur ex habitu quomodocunque uolunt.
& præterea perniciosè, & cum magno ho-
minum nocumento sæpe operantur: unde
constat non habere facultatem uel à Deo,
uel à bonis angelis. Item quartò, Quia, ut ait
Sanctus Thom. contra Gent. ubi suprà, in
operationibus magicarum artium contin-
git magna incongruitas, & dissonantia re-
rum, quæ nullo modo potest tribui bono
spiritui. requirunt enim huiusmodi artes (ut
magi dicunt) hominem reuera non attra-
ctatum, cùm tamen plerunque adhibeantur
rebus amatoriis ad illicitos concubitus con-
ciliandos. Item licet magi uideantur habe-
re scientiam occultorum, tamen nunquam,
aut rarò extendit se notitia eorum ad cer-
tas artes, & scientias, sed in minimis qui-
busdam, sicut in inuentione furtorum,
in deprehensione latronum. unde constat,
quòd spiritus, quibus innituntur magi,
aut sunt ignorantes, aut inuidi, quia
aut non possunt, aut nolunt impertiri suis
nisi hæc minima, & inutilia, unde non<-P>

@@0@<filename:W0013-0771.jpg/>
@@1@<SE771>280 DE ARTE MAGICA.
<-P>sunt boni spiritus. Ite&#x0303; quintò, cōstat quòd bo-
ni spiritus nō delectantur, nec utuntur præsti
giis, aut mendaciis: Magi autem plerunque lu
dificant homines, & decipiunt. Item utuntur
in suis operibus & incātationibus non solùm
mendaciis, sed impossibilibus quibusdā impre
cationibus. comminantur enim impossibilia,
ut &#xA759; deponant sidera, quòd uertant cęl&#x0169;, aut
solem retro, ut narrat Porphyrius in epistola
ad Anebriotem, & multa huiusmodi uana in-
ueniuntur inter artes magicas, quæ manifestè
conuincunt non esse à Deo, neque à bonis
angelis. Secunda conclusio, Magi<milestone unit="article" n="15" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_447"/> in suis ope-
rationibus nonnunquam utuntur facultate
solùm naturali Hæc propositio probatur,
Quia, ut suprà dictum est, aliqua est magica
naturalis ad operandum mirabilia, & maxi-
mè utuntur herbis Magi uulgo ignotis, quæ
continent præsentanea & efficacia remedia
contra morbos, & alios effectus mirabiles
habent, ut de corio cesia, & calicia herba,
qua aquam glaciari refert Plinius libro 24.
cap. 17. ex his enim ortum habuit magica, ut
Plinius dicit 3. lib. cap. 1. Item de menarde, cu-
ius succo protinus ictus serpentum sanan-
tur: & uarias, & multiiugas herbas refert Pli-
nius, quibus Magi utuntur, uel ad morbos
depellendos, aut etiam inferendos, quæ cum
sint aliis ignotæ, & uelocissimæ operationis,<-P>

@@0@<filename:W0013-0772.jpg/>
@@1@<SE772>DE ARTE MAGICA. 281
<-P>pro miraculo ab omnibus habentur. Po-
tuerunt autem magi huiusmodi uirtutes her-
barum scire, uel traditione magnorum in
medicina uirorum: quales fuerunt Pytha-
goras, Democritus, Empedocles. Aut etiam
dæmone reuelante, qua reuelatione semel
facta, sequentes Magi uti potuerunt naturali-
ter, & sine cōcursu nec boni nec mali spiritus.
Et uulgares magi plurimùm hac ratione impo
nunt hominibus, & decipi&#x0169;t uanos homines.
Cùm enim aliquid huiusmodi mirabile qui-
dem, sed reuera publicum & naturale præstāt,
pollicentur multa alia maiora, & mirabiliora,
quæ tamen rarò implent. Sexta propositio,
Operationes<milestone unit="article" n="16" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_448"/> Magorum supra facultatem na-
turalem malorum dæmonum potestate & uir-
tute fiunt. Hæc patet ex superioribus. nam si
huiusmodi opera excedunt facultatem natura-
lem, & nō possunt referri in bonos spiritus,
necesse est ut referantur in malos. Et hæc est
sententia sancti Thomæ de potentia, & con-
tra Gentiles, ubi suprá. Et est determinatio
Origenis homilia decimatertia Numeri. & li-<marginalia>S. Thomas.</marginalia>
bro tertio in Iob. & est etiam determinatio<marginalia>Origenes.</marginalia>
sanctorum, ut Augustini, secundo de doctri-<marginalia>Augustinus.</marginalia>
na Christiana, & tertio de trinitate, & multis
aliis locis prolixè disputat, & ostendit, quem
uide. Ad argumenta in contrarium. Ad pri-
mum, quod est principale, respōdetur, quòd<-P>

@@0@<filename:W0013-0773.jpg/>
@@1@<SE773>282 DE ARTE MAGICA.
<-P>quamuis ita sit, ut dictum est, quòd eadem o-
pera possunt fieri à magis & à non magis, ta-
men non est difficile intelligere differe&#x0303;tiam
inter magum & non magum. Et primum o-
mnium, quantùm ad acquisitionem faculta-
tis, qua aliquis operatur huiusmodi mirabilia,
si enim habetur facultas per modum discipli-
næ & artis, hoc est, per libros, aut præcepto-
res, manifestum est illam facultatem non esse
gratiam gratis datam, sed si non excedat facul-
tatem rerum naturalium, potuit esse peculia-
ris aut secreta medicina, aut si excedat faculta-
tem naturalem, sequitur quòd est uera ars ma-
gica & dæmoniaca. Item, si tales utantur uer-
bis ignotis, aut etiam certis characteribus, aut
aliis uerbis non spectantibus ad effectum, qui
speratur aut quæritur ex tali operatione, mani
festum est non esse gratiam, sed magicā. Item,
etiam si utantur signo crucis, & solis uerbis fa
cris & religiosis, tamen si sint ritus & obser-
uantiæ peculiares & determinatę, ut certis ho
ris, ad certum situm stellarum, sub certo nu-
mero crucium, candelarum, ita ut non speret
efficaciam operis aliter, nec alio modo, cer
tum est non esse gratiam, sed magicam. Item,
si utuntur actibus & factis indifferentibus ad
effectum, etiam est magica. Vt si ad expulsio-
nem dæmonum radunt pilos, aut capillos,
aut aliquid huiusmodi, est magica mani-<-P>

@@0@<filename:W0013-0774.jpg/>
@@1@<SE774>DE ARTE MAGICA. 283
<-P>festa. Hæc omnia patent. nam ueri sancti,
qui gratiam Dei habent, nunquam utuntur
talibus ritibus & obseruationibus. ergo si-
gnum & argumentum efficax est, quòd qui
huiusmodi utuntur, non operantur ex gra-
tia, sed ex uirtute dæmonum, nec gratiæ per
disciplinam & artem possidentur. sed, ut ait
Apostolus, omnes gratias operatur unus &
idem Spiritus, diuidens singulis prout uult:
magi autem alii ab aliis accipiunt aut artem,
aut facultatem. Et licet bona, aut mala
uita non sit omnino efficax argumentum,
an uirtus faciendi huiusmodi mirabilia sit à
Deo, uel à dæmone, tamen est magnum
indicium: unde qui hæc operantur, si pror-
sus sint homines improbatæ uitæ, credendi
sunt potiùs malefici, quàm gratiarum posses-
sores. Et sic ad tertium argumentum, quod ui-
detur maius, respondetur primò, quòd non
est negandum, quin boni angeli communi-
cent aliquando suam potestatem ad præstan-
dum hominibus beneficia. sed hoc faci&#x0169;t, non
sicut magi ad ostentatione&#x0303;, uel sicutdęmones,
ut colātur ab hominibus, sed sol&#x0169; ex charitate
hominum, & ut Deo soli gratiæ habeantur &
referantur: & ideo faciunt occultè regulariter,
licet etiam uisibiliter aliquando aliquid tale fa
ciant, ut de Raphae&#x0308;le apud Tobiam, qui illo<-P>

@@0@<filename:W0013-0775.jpg/>
@@1@<SE775>284 DE ARTE MAGICA.
<-P>modo, quo Magi solent, usus est corde & fel-
le & iecinore piscis ad expellendum & reiicien
dum dęmonem à domo Raguelis, & postea ad
restitue&#x0303;d&#x0169; oculos Tobię. In quo uno facto sa
tis intelligitur, & posse bonos angelos præsta
re omnia, quæ mali dant, & uelle si ita expe-
diat. Nec est dubitandum, quin multo plura
beneficia recipiant homines à bonis angelis,
etiam in ordine ad temporalia bona, quàm ab
omnibus magis. Et primùm cùm sancti angeli
sint de numero beatorum, fortasse n&#x0169;quam se
miscet rebus humanis, & terrenis, nisi speciali
mādato Dei: & ideo omnia beneficia, quæ ho
mines recipiunt, quæ uide&#x0303;tur esse supra spem,
& facultatem naturalem, omnia tribuuntur
particulariter Deo authori, siue sint immedia-
tè à Deo, siue mediantibus Angelis. Imò hîc
ponitur una causa, cur angeli non operentur
uisibiliter & apertè, ne pro diis ab homini-
bus colantur. facilè enim homines diuinita-
tem irrogare&#x0303;t illis, quos mirabilia operari
conspiciunt, ut Actuum 14. in Lycaonia cùm
Paulus Lystris claudum quendam in nomine
Iesu sanasset, homines uolebant Paulo tanquā
Deo sacrificare: quod maius pericul&#x0169; esset de
angelis, qui tam propè uide&#x0303;tur accedere ad di-
gnitatem, & ideo soliciti sunt, ne hanc occasio
nem præbeant hominibus. Vnde cùm Ioānes<-P>

@@0@<filename:W0013-0776.jpg/>
@@1@<SE776>DE ARTE MAGICA. 285
<-P>(Apocal. 19.) uidisset angelum, & corruisset ut<marginalia>Apocal. 19.</marginalia>
adoraret eum, Vide, inquit, angelus ne feceris,
conseruus enim tuus sum & fratrum tuorum.
Et per hoc patet ad quartum & quint&#x0169; & sex-
tum. Fatemur enim, quòd boni angeli flect&#x0169;-
tur precibus & sacrificiis bonorum, & opera il
lorum dissolui maleficia & pręstigia malorum
angelorum, & multo maiora cōtingere bona,
quàm sit reuelatio alicuius thesauri aut furti.
Et ita tenendum est tanquā certum, quòd ma-
gicę artes utuntur dæmon&#x0169; uirtute & autho-
ritate, & non bonorum angelorum in suis ma
leficiis. Ad solutionem secundi argume&#x0303;ti, quę
oblita est de salutatoribus, certè non satis mi
hi constat quid sentiendum, aut pronuntian-
dum sit, cùm uideamus ex maiori parte esse ho
mines minùs probatæ uitę, & etiam uti aliqui
bus obseruationibus, non quidem adeo super
stitiosis, sed nec satis religiosis, multùm ue-
reor, ne sint impostores, & nullam efficatiam
habeant, & si qua habent, ne illa sit potiùs à dæ
mone, &#xA757;&#x0308; à Deo. Sed hæc dico non diffinie&#x0303;do.
nam gratiæ dantur propter bon&#x0169; commune.
Fieri potest, ut Dominus illā misericordiā ue
lit impartiri hominibus per istos, qualescunq;
sint isti. Vel potest dici de istis hominibus, si-
cut de Psyllis scribunt authores, qui sunt po-
puli Lybiæ prope Garamantas, quorum cor-
pori ingenitum fertur exitiale uirus serpenti-<-P>

@@0@<filename:W0013-0777.jpg/>
@@1@<SE777>286 DE ARTE MAGICA.
<-P>bus, ut ait Plinius libro septimo, capite secun-
do uel tertio. ita ut odore suo sopirent eos. Et
Plutarchus in uita Catonis scribit, cùm exer-
citum in Africam traiiceret, Psyllos secum ha-
buisse contra serpentum uim & perniciem.
Fortè ergo in istis similiter est aliquid con-
tra canum rabiem. Simile etiam de Psyllis scri-
bit Varro fuisse in Hellesponto serpentum
ictus contactu leuare solitos, & eandem uim
dicuntur habere Marsi in Italia. Sed rema-
net unum dubium, An<milestone unit="article" n="17" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_449"/> animæ defunctorum,
maximè quæ sunt de numero damnatorum,
misceant se magicis artibus & operibus. Et ui-
detur quòd sic. Primò, quia sunt eiusdem ma-
litiæ cum dæmonibus, & ideo uidentur mo-
liri & conari ad decipiendum homines, & tra-
dendum in perditionem, sicut ipsi dæmones.
Item, quia non rarò dicuntur intrare hu-
mana corpora, & apparere, & loqui homi-
nibus, & magi dicuntur reuocare animas ab
inferno, imò maga illa Phytonissa reuocauit
animam Samuelis etiam à limbo. ergo. Re-
spondetur ad hoc dubium, quòd sine dubio
animæ defunctorum nunquam se miscent o-
peribus magorum. Hoc probatur primò, quia
de sanctis animabus, quamuis certum sit, &#xA759;
possint liberè descendere à cælo in terram, &
& iuuare mortales, ut sanctus Thomas di-<marginalia>S. Thomas.</marginalia>
cit in quarta, distinctione quadragesima quin<-P>

@@0@<filename:W0013-0778.jpg/>
@@1@<SE778>DE ARTE MAGICA. 287
<-P>ta, articulo tertio. tamen hoc non faciunt
ad inuocationem, aut incantationem ma-
gorum, sed ex propria bonitate, uel ex per-
missione particulari diuina, sicut aliquan-
do etiam inueniuntur uisibiliter apparuisse,
ut Augustinus narrat de Felice martyre, &
plura exempla ponit Gregorius quarto dialo-
gorum, licet hoc non habeant ex natura sua.
non enim possunt assumere corpus, nec mo-
uere. Animæ uerò, quæ sunt in purgatorio,
exire à loco non possunt, & si aliquando per-
mittantur ex peculiari gratia, ueniunt potiùs
ad petendum suffragia uiuorum, quàm ad
miscendum se operibus magorum, imò nec
mortalium prorsus rebus. Nec satis puto con
stantem, & religiosam consuetudinem, quæ
c&#x0153;pit corripere homines, ut in necessitatibus
sperent præsidium animarum in purgatorio
existentium. De animabus autem inferni non
est timendum ne possint prodesse, aut obesse
hominibus, quæ scilicet perpetuo sint carceri
mancipatæ, nec possint etiam dæmonibus ad-
iuuantibus inde exire. Et quamuis aliquæ ap-
paritiones huiusmodi ferantur, probabilius
puto, quòd nunquam anima semel damnata
egressa est locum inferni. Cùm enim exire
non possint, nisi ex mandato Dei, non est
cur credamus hanc licentiam à Deo habe-
re, maximè cùm legamus historiam de diuite<-P>

@@0@<filename:W0013-0779.jpg/>
@@1@<SE779>288 DE ARTE MAGICA.
<-P>illo Luc. 16. qui nec ad fratres quidem liberan-<marginalia>Luc. 16.</marginalia>
dos, ne uenirent in locum illum tormentor&#x0169;,
permissum est redire ad mortales. Atq; omni-
no ita credendum est apparitiones istas, quæ
referuntur, cùm sint pro maiori parte falsæ, ta-
men si quæ uerę sint, esse ab ipsis dæmonibus,
nec habe&#x0303;dam esse fidem de istis dictis eorum,
qui asserunt se ab inferno uenire, etiam si alio-
qui uideantur pia & religiosa monere. S. Tho.<marginalia>S. Thomas.</marginalia>
p. p. q. 117. artic. 4. ad secundum, citat August.
10. de ciuitate Dei. & Chrvsost. super Matth.
dicentes, quòd dæmones frequenter simulant
se esse animas mortuorum, ad confirmandum
errorem Gentilium, qui hoc habebant. ideo
cauendum est ab illis uisionibus. Sequitur
iā, ut dicamus in particulari, quid possint Ma
gi, & sit quinta quæstio in ordine, An<milestone unit="article" n="18" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_450"/> Ma-
gi possint miracula facere, & uidetur quòd
sic. Primò, quia suscitare mortuos est miracu-
lum. unde inter miracula Christi ponuntur.
Matth. 11. Euntes renuntiate quæ audistis &<marginalia>Matth. 11.</marginalia>
uidistis, Cæci uident, claudi ambulant, mor-
tui resurgunt, pauperes euangelizantur. Sed &
Phytonissa suscitauit Samuelem. 2. Reg. 28. er-
go possunt miracula facere. Et cōfirmatur, Ad
suscitationem mortuorum non uidetur requi
ri nisi dispositio materię. nam disposita mate-
ria, necessariò introducitur forma: sed uidetur
quòd dæmones possint disponere materiam,<-P>

@@0@<filename:W0013-0780.jpg/>
@@1@<SE780>DE ARTE MAGICA. 289
<-P>applicādo actiua pasiuis. Eiusdem enim ratio-
nis sunt dispositiones in resurrectione mor-
tui, & in prima generatione, quę sunt ab age&#x0303;ti
naturali. ergo magi dæmonis uirtute possunt
mortuos suscitare. unde & resurrectio gene-
ralis futura est per angelos ministros. Item se-
cundo, Maius miraculum uidetur, quòd canis
lo quatur, uel cantet, quàm quòd mutus loqua
tur: sed de Simone mago legitur, quòd facie-
bat canes loqui, & cantare, ut patet in itinera-
rio Clementis. ergo. Item Valerius maximus
narrat primo libr. c. 8. quòd fortunę simula-
chr&#x0169;, q&#x0111; Romæ erat in uia Latina, nō semel,
sed bis loquut&#x0169; est uerbis his, Ritè me matro-
nę uidistis, riteq&#x0301;ue dedicastis. quòd autem la-
pides loquantur, maius miraculum est, quàm
quòd muti loquantur. Item in eodem, & in
historia Romana legitur de uirgine uestali,
quòd aquam in uase perforato de Tyberi por
tabat, aqua non effusa: hoc autem spectat ad
miraculum, ut aqua stet, & non fluat in Ior-
danis diuisione, & eius statione. ergo. Item
aduersitates Iob dæmone authore procura-
tæ sunt, quò dpatet ex eo, quòd Deus dedit
potestatem in omnia quæ erant Iob: sed hu-
iusmodi aduersitates non sine miraculo con-
tigerunt, ut patet de igne de cælo descenden-
te. unde & 3. Regum. 18. Elias in hoc probauit<-P>

@@0@<filename:W0013-0781.jpg/>
@@1@<SE781>290 DE ARTE MAGICA.
<-P>prophetas Baal, ut descenderet ignis de cęlo,
& consumeret sacrificium. ergo. Item eadem
quæ boni faciunt per miraculum, magi faci&#x0169;t,
ut serpe&#x0303;tes Moysi, & magor&#x0169;. ergo. Septimò,
Vxor Lot mutata est in statuam salis. Gene.<marginalia>Gene. 19.</marginalia>
19. & hoc à dæmonibus. ut S. Thom. dicit de
malo, q. 16. & q. 9. ad terti&#x0169;. ergo. Pro solutio-
ne notandum, quòd miraculi nomen à miran
do est assumptum. Ad admirationem autem
duo cōcurrunt, ut potest accipi ex uerbis Phi
losophi in principio Met. quorum unum est,
quòd causa illius, quod admiramur, sit occul-
ta. Secundum est, quòd in eo, quod miramur,
sit, uel appareat aliquid per quod uideatur
contrarium debere contingere, quod mira-
mur. Sicut aliquis posset mirari, si uideret
ferrum ascendere ad magnetem, ignorans
eius uirtutem. Sed hoc potest dupliciter con-
tingere. Vno modo secundum se, alio modo
quo ad nos. Virtus autem diuina est simplici-
ter occultissima, & remotissima à nobis, quæ
in rebus omnibus operatur secretissimè: &
ideo ea, quæ per aliquam uirtute&#x0303; creatam fieri
possunt, miranda quidem, & mirabilia dicun-
tur. Sed miracula propriè dicuntur, quæ sola
uirtute diuina fieri possunt, quæ scilicet tota
natura creaturarum miratur. Et licet miraculi
nomine Latini utantur ad significandum<-P>

@@0@<filename:W0013-0782.jpg/>
@@1@<SE782>DE ARTE MAGICA. 291
<-P>quoduis stupendum, ac mirandum: tamen
theologi solùm illud in hac significatione
usurpant, & meritó. Ideo responde&#x0303;do ad quæ-
stionem sit una conclusio, licet August. tertiò
de trini. & alibi non timet uocare opera ma-
gorum miracula: sit (ut dico) una conclusio,
Magi<milestone unit="article" n="19" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_451"/> non possunt miracula facere. Proba-
tur primo ex ipsa significatione uocabuli,
ut dictum est. nihil enim faciunt, ad quod di-
uina uirtus exigatur. Secundò, quia si ma-
gi possent uera miracula facere, sequeretur
quòd miraculum non esset efficax argumen-
tum deitatis, & ueritatis, & sic periret ratio
confirmandi ea, quæ sunt fidei, quæ miracu-
lis comprobata sunt. Ad argumenta in contra
rium. Ad primum de Samuele respondetur, &#xA759;
dubium est, an uerè Samuel fuerit suscitatus,
an potiùs fuerit aliquod phantasma. & Au-
gustinus quidem ad Simplicianum putat pro-
babile, quòd fuerit uerus Samuel, qui ap-
paruit Saüli, & nuntiauit ei euentum belli,
propter hoc, quòd legitur Ecclesiastici 4.<marginalia>Ecclesia. 4.</marginalia>
quòd dormiuit Samuel, & notum fecit regi
finem uitę suę. Hoc ergo tenendo diceremus,
ut dicit Augusti. quòd non dominante arte
magica, sed dispositione dei occulta, que Phy-
tonissam, & Saüle&#x0303; latebat, permissum est, ut
spiritus iusti se oste&#x0303;deret aspectibus regis, diui
na e&#x0169; sententia percussurus. Nōnunquā enim<-P>

@@0@<filename:W0013-0783.jpg/>
@@1@<SE783>292 DE ARTE MAGICA.
<-P>dum dæmon consulitur, ipse Deus per suum
nuntium ueritatem ann&#x0169;tiat, sicut per Eliam
ueritatem respondit nuntiis regis, qui mitte-
bantur ad consulendum deum Accaron, ut
habetur 4. Regum 1. Ad confirmationem di-
co, quòd sine dubio dæmones non possunt
disponere materiam ad introducendum ani-
mam, quæ semel separata fuit: requiritur enim
identitas temporis ad identitatem indiuidui,
& ideo semel corruptum, non potest idem
numero redire, nec solùm hominem, sed
nec muscam possent dæmones suscitare. Vnde
si quæ resuscitationes mortuorum leguntur
à magis factæ, ut ab Apollonio, Simone, uel
aliis, omnes fuerunt præstigiosæ, & non secun
dum ueritatem, ut de Simone summo magiæ
artifice legitur, quòd apud Phoram Ephesi
oppid&#x0169; pręsente Ioanne euangelista, tres mor
tuos suscitauit, sed paulo pòst omnia eua-
nuerunt tāquam fallacia, & præstigiosa. unde
Sanctus Thom. 3. senten. d. 21. q. 2. articu. 4. q.
2. ad quartum dicit, quòd ea quæ dæmones
faciunt præter uiam naturæ, non sunt diutur-
na. Ad sec&#x0169;dum respondetur, quòd lo quutio
canum, & alia huiusmodi potuerunt fieri à ma
gis per illusionem sensuum, & non per effe-
ctus ueritatis. Si tamen per ueritatem factum
est, non dabat cani dæmon aut magus uirtu-
tem loquendi, sicut datur mutis per miracu-<-P>

@@0@<filename:W0013-0784.jpg/>
@@1@<SE784>DE ARTE MAGICA. 293
<-P>lum, sed ipsemet dæmon sonum literarum,
& articulatæ uocis similitudinem habentem
format, sicut & asina Balaam intelligitur fuis-
se lo quuta, angelo bono operante. & similiter
dicendum est ad tertium de locutione. Ad
quartum respondet S. Tho. de potentia quæ-
stio. 6. articu. 5. quòd non dubium est quin in
commedatione castitatis Deus uerus per suos
angelos bonos huiusmodi miraculum per
retentionem aquæ fecisset: quia si qua bona
in Gentilibus fuerunt, à Deo uero fuerunt. Si
autem, quod propius uero est, per dæmones
factum fuit, nullum est miraculum: dæmones
enim possunt mouere localiter, & sistere cor-
pora, ut infrà dicetur. Ad quintum dicitur, &#xA759;
dæmones sua naturali uirtute applicando
actiua pasiuis, possunt conflare ignem in me-
dia regione ae&#x0308;ris, & inde concitare deorsum
in terram. Et sic factum est in tentatione Iob.
Ad ultimum dicitur, quòd uerè ita est, quòd
idem opus factum à bonis & piis hominibus,
est miraculum, quod idem à mago non est.
Nam homo non potest, nec nouit applicare
actiua passiuis, nec semina, nec causas oc-
cultas naturæ ad conficiendum celeriter &
subitò effectum aliâs naturalem. & ideo non
potest hoc facere nisi uirtute diuina: dæmo-
nes, qui omnia naturalia optimè nouerunt,<-P>

@@0@<filename:W0013-0785.jpg/>
@@1@<SE785>294 DE ARTE MAGICA.
<-P>possunt utendo causis naturalibus hæc eadem
subitò facere. Vnde quòd Aaron conuerteret
uirgam suā, & similiter quòd uir sanctus det sa
nitatem subitam alicui, miraculum est: quod
idem magus sine miraculo potest facere, scili-
cet dæmone adiuuante, & causas naturales
quidem, sed hominibus occultas, applicante.
Vnde August. 3. de trinitate, c. 9. Illa, quæ per
angelos fiunt, quo difficiliora, & ignotiora,
& mirabiliora sunt nobis, illis autem tan-
quam suę actiones notæ, atque faciles, sicut
etiam ibidem ait Augusti. Solennia & usitata
fulgura miracula non sunt, sed cum in monte
Sinai inusitato modo fierent, miracula erant.
Quæstio sexta est, An<milestone unit="article" n="20" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_452"/> magi possint cogere
dæmones pro suo arbitrio. Et uidetur &#xA759; sic.
Vt enim narrat Augu. 10. de ciuitate dei, Por-
phyrius refert se uidisse, quòd quidam uir
Chaldæus tactus inuidia, abiuratas spiritua-
les potentias precibus alligauerit, ne ab alio
postularent, uel postulata concederent. &
in 21. eiusdem libri dicit, Non potuit pri-
mum nisi dæmonibus docentibus disci, quòd
quisque illorum appetat, quod exhorreat.
ergo cogatur, &c. ex quo uidetur, quòd sint
aliquæ incantationes, quibus dæmones co-
gātur. Item Iosephus de antiquitatibus libro
8. scribit, quòd Salomon instituit incantatio-<-P>

@@0@<filename:W0013-0786.jpg/>
@@1@<SE786>DE ARTE MAGICA. 295
<-P>nes, & modos coniurationum, quibus obstri-
cti dæmones ne denuo redeant, effugantur.
& ipse Iosephus dicit se uidisse Eleazar&#x0169; que&#x0303;-
dam, qui præsente Vespasiano, & eius filiis,
usus adiuratione Salomonis, & radice à Salo-
mone monstrata, dæmones expullit ab obses-
so, cuius operis argumentum dedit, quòd ca-
licem aqua plenum ante eos posuit, & dæmo-
ni imperauit, ut egressus ab homine, illum
euerteret, quod & factum est. Item tertiò, cùm
dęmones sint superbissimi, non est probabi-
le, quòd nisi cogerentur, aduenirent ad mi-
nas, & terrores, & mendacia incredibilia, quæ
multùm derogant excellentiam & sapientiam
ipsorum dæmonum. unde & Augu. 10. de ciui.<marginalia>August.</marginalia>
introducit uerba Porphyrii sic dicentis, Quid
est homo? uitio cuilibet obnoxius inte&#x0303;dit, mi
natur, eósque territat, & cæl&#x0169; se collidere mi-
natur, ut eis ueritate&#x0303; extorqueat, ut illi dii tan
quam iussi promptissimè falfis, & ridiculosis
comminationibus territi, que imperauit effi-
ciant. Item quarto, Nisi dæmones cogere&#x0303;tur,
non allicerentur per quædam, quod ipsi ode-
runt, sicut per uirginitatem imprecantis, cùm
tamen ipsi ad incestos concubitus homi-
nes inducere conentur. Item quintò, Saltem
uidetur, quòd si magi utantur uerbis sa-
cris, ut in nomine Iesu, & uirtute crucis,
Iuxta illud ad Philippen. 2. In nomine Iesu<-P><marginalia>Philippe&#x0303;. 2.</marginalia>

@@0@<filename:W0013-0787.jpg/>
@@1@<SE787>296 DE ARTE MAGICA.
<-P>omne genu flectatur, quòd dæmones cogan-
tur. Nam certum est quòd dæmones oderunt
illa nomina, & abominantur gloriam Chri-
sti. ergo si possent non uenire, & non re-
spondere mago, nunquam responderent, &
tamen aliqui magi dicunt se solùm uti uerbis
sacris, & efficaciter operari: & mulierculæ
utuntur solùm signo crucis ad curādum cer-
tas infirmitates, de quibus non creditur,
quòd habeant gtatiam sanitatis, sed quòd
sint maleficæ. ergo. Pro responsione sit pri-
ma propositio, Dæmones<milestone unit="article" n="21" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_453"/> cogi possunt ali-
quando & coguntur multoties ab homini-
bus. Probatur, quia inter gratias gratis
datas datur potestas super dæmones, ut pa-
tet ex illo Marci ultimo, In nomine meo dę-
monia, &c. Item secundo patet, quia apo-
stoli, & sancti uiri sæpe dæmones expule-
runt ab obsessis: & certum est, quòd in-
uitos. non enim dæmones, si possent, da-
rent operam ad gloriam & manifestatio-
nem nominis Christi, & eius religionis.
Et etiam legitur sanctos uiros imperasse
dæmonibus aliquando ad aliqua opera. er-
go. Secunda propositio, Ab<milestone unit="article" n="22" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_454"/> angelis etiam
possunt cogi dæmones, & aliquando cogun-
tur. Et hoc primum probatur, quia ange-
li possunt uirtute diuina coe&#x0308;rcere dæmo-
nes, sicut sancti uiri possunt. ergo. Item po-<-P>

@@0@<filename:W0013-0788.jpg/>
@@1@<SE788>DE ARTE MAGICA. 297
<-P>testate naturali, saltem angeli superiores, qui,
ut statim disputabitur, habent potestatem na-
turalem supra inferiores. unde, ut ait sanctus
Tho. de potentia, q. 6. ar. 10. ad ordine&#x0303; potesta-
tum pertinet arcere dæmones. Et ita nō est du
bitand&#x0169;, quin angeli custodes semper prohi-
beāt dęmones accedere ad suos clientes, ne no
ceant eis, & præsides prouinciarum impediāt
frequenter dæmones à detrime&#x0303;tis & nocume&#x0303;-
tis, quę cupere&#x0303;t & possent inferre ciuitatibus,
& agris, & fructibus, & aliis mortali&#x0169; bonis.
Tertia propositio, Ad<milestone unit="article" n="23" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_455"/> coe&#x0308;rcend&#x0169; dæmones
uirtute diuina aut angelica, multùm refert, qui
bus uerbis aut signis homines loquantur, aliâs
utantur, etiā si loquamur de uerbis sanctis aut
sacris signis. Probatur, nā cùm ecclesia habeat
ex authoritate Christi potestate&#x0303; super omnia
dæmonia, multùm interest ad coe&#x0308;rcendos ma-
lignos spiritus uti uerbis & exorcismis ab ec-
clesia institutis, quę sine dubio maiore&#x0303; uirtu-
tem habent, quàm quęc&#x0169;q; alia uerba & signa.
Sicut etiam exorcistę ab ecclesia instituti ma-
iorem potestate&#x0303; habent ad expellendos dæmo
nes, & aqua benedicta sec&#x0169;d&#x0169; ritum ecclesiæ,
quàm si aliis uerbis esset benedicta, aut con-
secrata. pro certo enim pro authoritate, & re-
uere&#x0303;tia ecclesię credend&#x0169; est, quòd Deus siue
per se immediatè, siue per angelos suos, con-
currat ad talem inuocationem. Quarta pro-<-P>

@@0@<filename:W0013-0789.jpg/>
@@1@<SE789>298 DE ARTE MAGICA.
<-P>positio, Nulla<milestone unit="article" n="24" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_456"/> uerba, nec exorcismi habe&#x0303;t in-
fallibilem efficaciam ad cogendum dæmones,
& arcendum illos, ita ut semper sortiantur ef-
fectum suum. Probatur, quia cùm uerba, aut
signa non habeant talem efficaciam ex natura
sua, sed solùm uirtute diuina, aut angelica,
non alligauit Deus potestatem suam ex lege sa
cramentalibus uerbis, sicut sacramentis, sed
operatur quando sibi placet ad gloriam suam,
& utilitatem credentium, & multùm facit ad
hoc pietas & fides ministrorum. Idem di-
cendum est de reliquiis sanctorum, & signo
crucis, & cætera. Vnde aliter habent sacramen
ta effectum, aliter sacramentalia. Vnde Actu&#x0169;
decimonono dicitur de filiis Sceuæ, quòd in-
uocabant nomen domini Iesu super eos, qui
habebant spiritus malos, dicentes, Adiuro uos
per Iesum, quem Paulus prædicat. Respon-
dens autem spiritus malus dixit, Iesum noui,
& Paulum scio, uos autem qui estis? Et in-
siliens inualuit contra eos. Quinta propo-
sitio est, Magi<milestone unit="article" n="25" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_457"/> aliquando possunt cogere
dæmones. Probatur, quia dæmon superior
habet potestatem coe&#x0308;rcendi dæmonem infe-
riorem, reiiciendo, aut expellendo illum. Et
hoc est, quod Iudæi calumniabantur de Chri-
sto, In Beelzebub principe dæmoniorum eii-
cit dæmonia. Quam calumniam Christus non
ita confutauit, quasi hoc esset impossibile,<-P>

@@0@<filename:W0013-0790.jpg/>
@@1@<SE790>DE ARTE MAGICA. 299
<-P>sed aliis rationibus & argumentis. Nec Iudæi
tantùm imponebant Christo magum esse, sed,
ut refert Augustinus libro primo, de cōsensu
euangelii, capite nono. pagani ita dicebant, &
obiiciebant Christianis, Christum magicis
artibus illa mirabilia patrasse, de qua re libros
scripsisse & reliquisse. Sexta quæstio, Magos
<milestone unit="article" n="26" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_458"/> nunquam puto cogere dæmones, nisi ista
ratione posita in pręcedenti cōclusione. Pro-
batur, quia magi utuntur uerbis, & signis, &
applicatione herbarum, aut aliarum rerum na
turalium: sed omnia ista non possunt cogere
dæmones, quia non est potestas quę compa-
retur ei. Iob quadragesimo primo. Ergo ipse
magus, aut per se, aut ratione rerum, quibus
utitur, non potest cogere dæmones. Item, ut
arguit S. Thomas, uerba de se, seclusa signifi-
catione, nullam efficaciam habent, nisi fortè
inauditam, inquantum aut sunt signa, solùm
possunt mouere intellectum in ratione ob-
iecti, quare non possunt efficaciter, & infal-
libiliter cogere dæmonem. nulla enim signa
possent cogere homine&#x0303;, qui tame&#x0303; est multo im
perfectior angelo, siue bono, siue malo, & in-
tellectu & substantia. Septima conclusio, Magi
<milestone unit="article" n="27" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_459"/> habentes f&#x0153;dus cum aliquo dæmone princi-
pali, poss&#x0169;t cogere inferiores dæmones, nō au
te&#x0303; ipsum principale&#x0303; dæmone&#x0303;: nō habe&#x0303;tes aute&#x0303;
tale f&#x0153;dus, nullo modo poss&#x0169;t cogere ullum<-P>

@@0@<filename:W0013-0791.jpg/>
@@1@<SE791>300 DE ARTE MAGICA.
<-P>dæmonem: sed dæmones uoluntariè concur-
runt ad operationes magorum. Hæc sequitur
ex superioribus. Confirmatur, quia magi sæpe
deficiunt in suis operationibus, ut ipsimet fa-
tentur, & seruato toto ritu & cęremonia magi
ca. ergo manifestum est, quòd non cogunt dæ
mones. Tertia conclusio, Tota<milestone unit="article" n="28" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_460"/> opera & ef-
ficacia magorum fundatur & nititur in condi
to & pacto inito & firmato cum dæmonibus.
Ista sequitur ex præcedentibus. Nam si dæmo-
nes non coguntur, & respondent, & ueniunt
ad inuocationes magorum & aliorum homi-
num, manifestum est quòd hoc non potest fie
ri, seu prouenire, nisi ex mutua conuentione
& f&#x0153;dere magorum & dæmonum, ut clarissi-
mè patet. Ad argumenta autem in contrari&#x0169;.
Ad primum patet, quòd ille Chaldæus habe-
bat pactum cum aliquo dæmone excellentio-
re, & uirtute illius poterat coe&#x0308;rcere dæmo-
nes inferiores: & Porphyrius fortasse puta-
bat maiorem uim inesse magicis incantationi
bus. Ad secundum respondet S. Thom. quòd
si Salomon instituit exorcismos tempore quo
erat dilectus Deo, potuerunt illæ incanta-
tiones habere aliquam uim ex institutione il-
lius, sicut possent habere adiurationes insti-
tutæ ab aliquo sancto uiro, sicut habent ma-
iorem uim adiurationes ab ecclesia institutæ.
Deus enim ex meritis & orationibus sancto-<-P>

@@0@<filename:W0013-0792.jpg/>
@@1@<SE792>DE ARTE MAGICA. 301
<-P>rum occurrit specialiter cum operibus illor&#x0169;.
Si autem Salomon illos exorcismos ordina-
uit postquam recessit à cultu, & religione
Dei, dicendum est de illis exorcismis, sicut
de aliis incantationibus magicis. Ad tertium
dicendum, quòd dæmones ueniunt, & illis
mendaciis & uanissimis commentationibus
alliciunt homines, ut confidant in mendaciis
& fabulis, quomodocunque utantur adiuto-
rio dæmonum. Ad quartum dicitur, quòd
dæmones adueniunt ad nomen & titulum
uirginitatis, ut suadeant hominibus eosa-
mare uirginitatem, quasi sit argumentum ex-
cellentiæ & munditiæ eorum. Ad quintum
respondetur primò, quòd rarò, aut nunquam
magi utuntur solis uerbis sacris, sed semper
miscent alia uerba, aut ritum, & cæremoniam
superstitiosam. Sed si aliquando utuntur so-
lis uerbis sacris, hoc dæmones faciunt, ut ua-
ni homines putent eos non exclusos & alie-
nos à religione Christiana. Vel fortasse ali-
quando dæmones coguntur etiam à magicis,
uirtute tamen diuina, propter reuerentiam
uerborum sacror&#x0169;, sicut suprà diximus, quòd
mali etiam aliquando faciunt miracula. Vn-
de Casiodorus dicit libr. 6. tripartitæ. capi. 1.
quòd cùm magus quidā perduxisset Iulian&#x0169;
apostatam ad que&#x0303;dam locum Senatus, tamen
illic aduocati dæmones apparuissent, terrore<-P>

@@0@<filename:W0013-0793.jpg/>
@@1@<SE793>302 DE ARTE MAGICA.
<-P>compulsus Iulianus, frontem signo crucis mu
niuit, quo uiso, dæmones repente disparue-
runt, quod ualde mirandum est etiam ab ho-
mine apostata. &#x00B6; Dubitatur circa conclusio-
nes, & maximè contra ultimam. nam multi
bona fide utuntur magicis incantationibus,
& adiurationibus, qui nec uolunt, nec uel-
lent aliquod commercium habere cum dæmo
nibus. Et si putarent dæmones quocunque pa
cto interesse, aut dare fauorem suis operatio-
nibus, nulla ratione illis uterentur, sed pror-
sus abhorrerent, & cessarent à tali usu & ne-
gotio. ergo uidetur, quòd efficacia magorum
seu magicarum artium non sit semper ex in-
stantia & commercio dæmonum, sed quòd
in ipsis ritibus & operationibus magorum sit
aliqua mala uirtus & efficacia. Respondetur,
ut ait Augustinus secundo super Genesin, ad
literam, quòd dæmon semper miscet se homi-
num operibus, illis ignorantibus & nolen-
tibus, & sic sæpe contingit in istis supersti-
tiosis rebus: homines enim, & maximè f&#x0153;-
minę stultę bona fide utuntur huiusmodi
rebus & uerbis ad remedia infirmitatum, &
sine dubio dæmones assistunt operationibus
illorum, ut decipiant, & persuadeant confi-
dere in rebus uanis, & hoc est f&#x0153;dus tacitum
cum dæmonibus, ut Augustinus ibidem di-
cit. Vnde etiam est notandum, quòd licet<-P>

@@0@<filename:W0013-0794.jpg/>
@@1@<SE794>DE ARTE MAGICA. 305
<-P>Augustinus dicat, quòd non potest sciri, ni-
si ipsis docentibus, quibus signis, aut rebus
dæmones alliciantur: tamen pro certo dæmo-
nes miscent se, & adueniunt quibuscunque
superstitionibus, ac intellig&#x0169;t homines confi-
dere, & maximè si ex intentione uellent in-
uocare dæmones. Ex quinta quæstione, ubi
dictum est, quòd magi fauore, & uirtute su-
perioris dæmonis possunt cogere inferiores,
erit unum dubium, An<milestone unit="article" n="29" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_461"/> superiores dæmo-
nes habeant aliquam potestatem in inferiores.
Et uidetur quòd non: nam in dæmonibus
non sunt aliæ potentię, nisi intellectus & uo-
luntas, sed illæ non sunt potentiæ actiuę ad
extrà, ut Philosophus uidetur dicere nono
Metaphysicorum. Et patet exemplo in ho-
minibus, ubi intellectus & uoluntas nun-
quam agunt ad extrà, nisi mediante aliqua
potentia. ergo uidetur, quòd dæmones
non habeant aliquam actiuitatem super a-
lios dæmones. Item, quia uel illa po-
testas esset naturalis, aut gratuita: non se-
cundum, ut constat. ergo si esset natura-
lis, sequeretur, quòd dæmones perfectio-
res in naturalibus haberent potestatem na-
turalem super alios angelos imperfectiores
in naturalibus. hoc est inconueniens, ergo.
Item tertiò, Si aliquid possent superiores in
inferiores, maximè uideretur quo ad mot&#x0169; lo<-P>

@@0@<filename:W0013-0795.jpg/>
@@1@<SE795>304 DE ARTE MAGICA.
<-P>calem. non enim apparet quid aliud possint im
primere superiores in inferiores. Sed hoc non
uidetur, ergo nullam habent potestate&#x0303;. Proba
tur minor, quia dæmones, sicut angeli, non
sunt in loco nisi per operationem: sed in dæ-
monibus non est alia operatio, nisi intellectus
& uoluntas, ad quas cogi non possunt. ergo
non apparet quomodo dæmones superiores
possint cogere inferiores ad motum localem.
Pro responsione est prima quæstio, Dæmones
<milestone unit="article" n="30" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_462"/> superiores possunt cogere inferiores. Hæc
probatur primò, quia dæmones inter se habe&#x0303;t
prælationes & principatus, saltem ex nequitia
& concordia illor&#x0169;. Ex odio enim & inuidia,
qua tenentur erga homines, non est dubitan-
dum quin percusserint f&#x0153;dus, & inter se con-
stituerint ordines & societates ad istum fine&#x0303;,
ut homines perdant: & sic, ut ait S. Tho. p. p. q.<marginalia>S. Thomas.</marginalia>
109. artic. 2. aliqui dæmonum sunt præfecti, &
uelut principes ad imperandum aliis, & infe-
riores dæmones se subiiciant illis, quos poten
tiores uiribus uident ad propriam nequitiam
exequendam. Et ideo Christus Lucę 11. uoca-<marginalia>Luc. 11.</marginalia>
uit societatem regnum. Omne, inquit, regn&#x0169;
in se diuisum, desolabitur: & si satanas satanā
eiiciat, quomodo stabit regnum eius? Iste est
ergo unus modus, quo superiores dæmones
possunt inferiores cogere, scilicet per impe-
rium, cui inferiores resistere non ualent ex cō-<-P>

@@0@<filename:W0013-0796.jpg/>
@@1@<SE796>DE ARTE MAGICA. 305
<-P>communi concordia. Secundo etiam ex natu-
ralibus suis hoc possunt, quia ubicunque sunt
res subordinatæ, oportet quòd etiam actiones
subordinentur sibiinuicem. Sicut patet in re-
bus corporalibus, quia enim inferiora corpo-
ra naturali ordine sunt inter corpora cælestia,
actiones, & motus eorum subduntur actioni-
bus, & motibus corporum cælestium. Sed ma-
nifestum, quòd inter dæmones aliqui sunt su-
periores ex naturalibus. ergo habent potesta-
tem naturalem supra inferiores. Et confirma-
tur, quia dæmones habent potestatem mouen-
di localiter animas, & alligandi. ergo eadem ra-
tione habeb&#x0169;t potestatem supra dæmones in-
feriores: & iste est alius modus, quo superiores
angeli possunt coe&#x0308;rcere inferiores. unde San.<marginalia>S. Thom.</marginalia>
Tho. 3. p. q. 43. arti. 2. ad tertium, dicit, quòd dę
mones superiores sua naturali uirtute poterāt,
& de facto aliquando pellunt dæmones à cor-<marginalia>August.</marginalia>
poribus. Augustin. 21. de ciuit. dicit, quòd dæ-
mones Nigromantiam potestate superiorum
dæmonum alligant aliquibus imaginibus, uel
annulis, aut aliis rebus. Et S. Tho. de anima. q.
21. dicit, quòd aliqua substatia spiritualis alicui
corpori alligetur, non est ex uirtute corporis
potentis substantiam incorpoream detinere,
sed est ex uirtute alicuius substantiæ superioris
alligantis talem substantiam tali corpori: sicut
etiam arte magica, Deo permittente, uirtute<-P>

@@0@<filename:W0013-0797.jpg/>
@@1@<SE797>306 DE ARTE MAGICA.
<-P>superiorum dæmonum aliqui spiritus alli-
gantur annulis uel imaginibus. Idem dicit 4.
cōtra Gen. capitulo 90. & multis aliis locis. Et
Petrus de Palud. 4. d. 44. q. 7. dicit, quòd an-<marginalia>Palud.</marginalia>
gelus fortior potest sistere & tenere minus
fortem. Ad argumenta autem in contra-
rium. Ad primum respondetur, quòd in an-
gelis est sine dubio potentia motiua, sed illa
non distinguitur ab intellectu, & uoluntate.
Ad secundum dico, quòd re uera ita est, quòd
ex naturalibus aliqui dæmones possent obsi-
stere angelis, & eos coe&#x0308;rcere, sed non permit-
tuntur à bonitate diuina, & etiam gloriæ do-
tes sufficiunt ad resistendum. Ad tertium pro
nunc respondetur, quòd angelus, aut dæmon
potest esse in loco per passionem, sicut per ope
rationem, & sic dæmon inferior patitur à su-
periori, per hoc, quòd applicatur loco, uel ex-
pellitur ab eo, sicut animæ sunt in purgatorio,
aut in inferno, non agendo, sed patiendo. Sed
occurrit statim dubium non dissimulandum,
<milestone unit="article" n="31" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_463"/> Quopacto dæmon superior potest tenere in-
feriorem alligat&#x0169; annulo, aut imagini: absente
enim superiore dæmone, non uidetur quo
modo possit impedire inferiorem ne recedat.
Ad hoc respondetur primo, quòd profectò
uirtute naturali non potest alligare inferio-
rem, ita ut eo absente alius descendere non
ualeat. Secundo dico, quòd potest cogere il-<-P>

@@0@<filename:W0013-0798.jpg/>
@@1@<SE798>DE ARTE MAGICA. 307
<-P>lo modo, ut si discesserit, retrahat ad eundem
locum. Tertio dico, quòd potest cogere ad re-
manendum in imperio, cui inferior, ut dictum
est, subiectus est. Quarto dico, quòd non est
uerisimile, quòd dæmō, qui alligatus est annu-
lo, aut imagini, semper sit præsens imagini, sed
dicitur alligatus, quia uocatus à possessore
annuli, semper uenit, nec indiget tempore ad
redeundum ubicunque sit, & ad quamcunque
dist intiam potest cognoscere quid rerum ge-
ratur apud illum, in cuius potestate annulus,
aut imago est: sed miseri magi putant se tene-
re dæmones tanquam compedibus, & ex ma-
xima parte sunt fabulæ, quæ de huiusmodi di-
cuntur annulis, aut imaginibus.</P>
<P>&#x00B6; Septima quæstio, An<milestone unit="article" n="32" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_464"/> magi uirtute dęmo-
num possint transmutare corpora localiter,
hoc est, transferre (ut ferunt) per multa terra-
rum spatia, summa celeritate. Et uidetur quòd
non, quia si corpora obedirent dæmonibus
quo ad motum localem, sequeretur quòd sal-
tem quantum spectat ad naturam eorum, pos-
sent destruere ordinem, & machinam uniuer-
si, puta mouere cibum contrario motu, & tol-
lere terram loco suo: hoc non est dicendum,
quòd aliqua creatura habeat potestatem su-
pra totam naturam, & possit perdere uniuer-
sum, ergo, &c. Non enim angelis subiecit or-
bem Deus. ad Hebr. 2. Item si habent illam,<-P><marginalia>Hebr. 2.</marginalia>

@@0@<filename:W0013-0799.jpg/>
@@1@<SE799>308 DE ARTE MAGICA.
<-P>potestatem, quomodo nunquam liberant ami
cos suos à manibus iudicum? Item arguitur ex
d. c. episcopi. 26. quæst. 1. ubi, ut relatum est,
damnantur qui credunt mulierculas deferri
noctu per ae&#x0308;ra. Item non apparet quomodo,
an impellendo, aut quomodo se habendo.
Ad hanc quæstionem sit conclusio, Dæmones
<milestone unit="article" n="33" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_465"/> & magi uirtute dæmonum possunt mouere,
& transferre corpora de loco ad locum. Pro-
batur primo authoritate Augusti 3. De tri-<marginalia>August.</marginalia>
nitate, qui dicit, dæmones adhibere semina
corporalia ad aliquos effectus producendos:
hoc autem non fit nisi per motum localem.
ergo, &c. Item angeli mouent cælos, &c. Item
patet, Satan concussit quatuor angulos do-
mus Iob, quæ corruens oppressit liberos eius.
Iob. 1. Item patet manifestè in obsessis à dæ-
monibus, quos dæmones aliquando inuitos
mittunt in ignem, & pręcipitant deorsum, &
iactant, & raptant uariè: nec uidetur alius mo-
dus, quo dęmon possit occupare humana cor
pora, nisi subiiciendo quo ad motus locales,
ut mouendo linguam, aut tenendo alia or-
gana, & membra corporalia. Vnde nulla ra-
tione potest negari, quin dæmones pos-
sint mouere localiter corpora. Item quia an-
geli mouent cælos, mouent animas. Item as-
sumunt corpora frequenter, & apparent in
eis. quod non fit sine motu locali. Ad argu-<-P>

@@0@<filename:W0013-0800.jpg/>
@@1@<SE800>DE ARTE MAGICA. 309
<-P>gumenta autem in contrarium, ad primum
respondetur, quòd nec unus angelus, aut unus
dæmon, nec omnes simul possent aut sistere
cælum, aut contrario motu mouere, aut ter-
ram mutare de loco suo, ut ait. S. Thom. de po-<marginalia>S. Thom.</marginalia>
tentia, q. 16. art. 8. & 3. contra Gen. cap. 108.
& ratio est connexio, & ordo uniuersi, con-
tra quem nulla causa particularis potest ex ipso
ordine naturali, sicut nec omnium dæmonum
artificio posset dari uacuum. Posset enim dæ-
mon tollere ae&#x0308;rem de loco ubi est: sed hoc
supposito, omnes dæmones non possent ob-
sistere, quominus alius ae&#x0308;r succederet in loco
prioris. Ad secundum de illo capite episco-
pi. Iurisconsulti ex illo loco multùm dubitant,
utrum ea quę feruntur de istis mulierculis stri-
gibus, an uerè gerantur, an sit sola illusio sen-
suum. Et uix adduci possunt, ut credant in
ueritate mulieres transferri per ae&#x0308;ra, & dedu-
ci in solitudinem, aut in quemuis locum in
societatem hominum, & dæmoniorum. Et
quidam frater Samuel ordinis minoris pro-
prio opusculo satagit defendere hanc opinio-
nem, quòd nunquam uerè dæmon transferat
huiusmodi mulierculas, sed quòd rapit sensus
earum, & relinquit uelut exanimes, & interim
illudit, & commouet ita sensus interiores, ut
uerè putent illa geri, scilicet se uolare, & uerè
commisceri concubitu aut dæmoni, aut alicui<-P>

@@0@<filename:W0013-0801.jpg/>
@@1@<SE801>310 DE ARTE MAGICA.
<-P>ex suo satellitio, cum tamen n&#x0169; fuerint muta-
tæ. Et dominus Abulens. testatur se experien-
tiam de hoc sumpsisse, cùm muliercula una ex
illo numero coram se unxisset se unguento, sta
tim corruisse sine sensu, ita ut titione pedem
illius combusserit, nec excitaretur, sed post
spatium temporis cum ad se redisset, narra-
bat mirabilia, scilicet fuisse in campo cum
multitudine hominum, & alia, quæ solent
referri. Sed frater Ioannes Dodo ordinis præ-
dicatorum fecit apologiam contra Samuelem,
ubi tuetur sententiam, quòd licet ita sit, quòd
plerunque ista fiant à dęmone per solum prę-
stigium, & illusionem sensuum, tamen ali-
quando uerè ger&#x0169;tur. Et ita tenet Turre Cre-
mata super illud c. episcopi. Et ita tenendum,
quia postquam dęmones possunt realiter ista
facere, credendum est, quòd aliquando uerè
faciant. Et hoc exploratum, & compertum est
multis testimoniis, & experientiis. Ad uerba
autem c. respondetur à Turre Cremata, quòd
in illo capitulo multa continentur, quę uerè
non gerebantur, ut quòd equitarent cum Dia-
na, cum Herodiade. nam Diana nulla est, He-
rodias autem est in inferno, nec permittitur
exire ei, nec est mulier, sed sola anima. Item
quòd ueri essent ibi equi, aut bestiæ, quibus
per ae&#x0308;ra uolarent. Equi enim, & alia, quę ibi
continentur, non uerè, sed pręstigiosè facta<-P>

@@0@<filename:W0013-0802.jpg/>
@@1@<SE802>DE ARTE MAGICA. 311
<-P>sunt: non negat autem, quin mulieres possent
uerè à dęmonibus portari per ae&#x0308;ra.</P>
<P>&#x00B6; An<milestone unit="article" n="34" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_466"/> magi possint pro suo arbitrio immuta-
re corpora, immutare inquam alterando se-
cundum qualitates, immittendo morbos, &
contrà pręstando sanitatem. Et uidetur quòd
non. Nam dęmones, quorum uirtute magi
operantur, sunt incorporei, & immateriales:
cùm ergo nihil agat nisi in sibi simile, non ui-
detur qua ratione possint dęmones imprime-
re qualitatem corporalem in rem materialem.
Item sanctus Augustinus, ut suprà citatum est,
negat quòd illę incantationes sociorum Vlys-
sis, & Diomedis, quæ dicuntur à Circe factæ,
fuerint uerę, sed solum secundum appare&#x0303;tiam
sensu&#x0169;. Sed si dęmones possent immutare ma-
teriam, eadem ratione possent immutare figu-
ras rerum naturalium, & sic potuissent uerè
socios Diomedis & Vlyssis retinere sub figu-
ris ferarum, & uolucrum. Item grauissimum
periculum imminet nobis à magis, qui cùm
sint socii dæmonum, reputandi sunt tanquam
hostes mortalium, si morbos, & mortes pos-
sint inferre hominibus: nec est uerisimile,
quòd Deus talem potestatem permiserit dæ-
monibus ad perniciem humani generis. Item si
possunt sanitatem præstare, sequeretur quòd
possent ab omni morbo sanare, & sic facere
homines immortales. De hac quæstione Phi-<-P>

@@0@<filename:W0013-0803.jpg/>
@@1@<SE803>312 DE ARTE MAGICA.
<-P>losophorum non fuit una sententia. Auicenna
quidem posuit, quòd substantia spiritualis,
quę cælos mouet, non solum mediante cælesti
motu effectus in inferioribus corporibus cau-
sat, sed etiam præter omnem corporis actio-
nem: uolens quòd materia corporalis multo
magis conceptioni & imperio spiritualis sub-
stantiæ, quàm cuique corpori naturali subii-
ciatur, & ex hac causa prouenire dicit inu-
sitatas permutationes ae&#x0308;ris, & infirmitatum
curationes, quæ nos miracula dicimus. Et
ponit exemplum de anima, ad cuius imagina-
tionem absque omni alio corporali agente
transmutatur corpus, & ad calorem & ad fri-
gus, & quandoque ad febrim, uel lepram.
Conformiter ad hanc opinionem dicendum
esset, quòd substantiæ spirituales, quales sunt
dæmones, possent immutare corpora, & alte-
rare imprimendo corporeas formas, & quali-
tates. Et posset opinio confirmari, quia eius-
dem uirtutis uidetur imprimere formam in ma
teriam, & impedire ne imprimatur. Sed hoc
dicit magos posse, ut quòd aliquis certis uer-
bis scriptis non lædatur ab igne, imò isti sa-
lutatores hoc faciunt. Item, quia possunt im-
primere immediatè & immutare phantasiam,
ergo & has formas naturales.</P>
<P>&#x00B6; Ad hoc sit prima propositio, Nec<milestone unit="article" n="35" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_467"/> dæmo-
nes, nec magi uirtute dæmonis possunt imme-<-P>

@@0@<filename:W0013-0804.jpg/>
@@1@<SE804>DE ARTE MAGICA. 313
<-P>diatè imprimere in rebus naturalibus & mate-
rialibus aliquam formam, ut calorem, frigus,
morbum, aut sanitatem. Hanc propositionem
ponit Philosophus 7. Physi. ubi oste&#x0303;dit, quòd
formæ non imprimuntur in materia ab aliqua
substantia separata, sed reducuntur in actum
de potentia materiæ per actionem formæ in
materia existentibus. Et probat, quia, ut ibi
ostendit, id quod fit, propriè est compositum:
omne autem agens agit in sibi simile, unde
oportet quòd illud, quod facit res naturales
existere per generationem, sit compositum,
non forma sine materia, uel forma separata.
Secundo probatur conclusio, quia si dæmon
posset immediatè imprimere aliquam sormam
naturalem. ergo & omnes, cùm non sit ma-
ior ratio de una, quàm de aliis omnibus: con-
sequens autem est falsum, quia tunc tota na-
tura esset ei subiecta, & sic totus orbis. non
autem subiicit Deus orbem terræ etiam ange-
lis, Hebr. 2. Et hæc est expressa sententia Au-
gustini 3. de trinit. cap. 6. Nec omnino, inquit,
putandum est istis transgressoribus angelis ad
nutum seruire hanc uisibilium rerum mate-
riam. Et finaliter hæc est communis sententia
doctorum omnium, 2. dist. 7. post Magistrum
sent. qui ita determinat. Secunda conclusio,
Magi<milestone unit="article" n="36" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_468"/> uirtute dæmonum possunt mirabiliter
transmutare materiam, & naturas corporales,<-P>

@@0@<filename:W0013-0805.jpg/>
@@1@<SE805>314 DE ARTE MAGICA.
<-P>applicando semina rerum, & actiua passiuis.
Hæc est determinatio August. 3. de trinit. c. 9.
Et probatur manifeste ex superioribus. Nam
ipsis obediunt corpora ad nutum quantum
ad motum localem: sed ipsi optime nouerunt
naturas, & uirtutes & efficacias omnium re-
rum naturalium, & possunt eas celerius & in-
timius applicare, quàm homines, unde, ut ait
S. Tho. De potentia. q. 63. sicut ars imitatur na<marginalia>S. Thom.</marginalia>
turam, & ut ait Philosophus 2. Physic. quędam<marginalia>Arist.</marginalia>
potest facere ars, quæ non potest natura: ita
dæmones multa facere possunt, quæ sunt præ-
ter solitum cursum naturæ, & præter omnem
artem, & humanum ingenium. Item, quia in-
fluentia cælestis multum facit, & operatur ad
effectus naturales. Vnde in agricultura, & me-
dicina necessaria est obseruatio, & considera-
tio motus, & cursus solis, & lunæ. cùm ergo
dæmones sint peritissimi astrologi, possunt
melius eligere horas ad operandum. Et hęc
fortè est una ratio, quare magi in inuocationi-
bus dæmonum situs stellarum obseruant. Et
sic est aperta ratio, quomodo, & quare dæmo-
nes, aut magi possunt immittere ægritudines,
aut sanitates, aut alias transmutationes facere,
Confirmatur Iob secundo, Satan percussit
Iob ulcere infestissimo. Ad argumenta autem
contra primam conclusionem, ad primum
respondetur à Sanct. Tho. quòd sine dubio<-P>

@@0@<filename:W0013-0806.jpg/>
@@1@<SE806>DE ARTE MAGICA. 315
<-P>dæmon non potest immutare, nec immediatè
obstare, quominus agens naturale agat in
subiectum dispositum, sed impedire ignem
ne comburat, uel imprimendo aliquam quali-
tatem defensiuam per modum supradictum,
uel etiam tenendo flammam ne perueniat ad
tale subiectum. Ad secundum respondetur,
quòd dæmon non immutat phantasiam, im-
primendo nouas species, nisi fortè aliquando
exterius formato aliquo corpore phantastico,
quo mouet oculos, sed mouet interiores spi-
ritus, ubi sunt species: & taliter offert sensui
interiori quod uult, ut uideātur res reuera esse
præsentes, & geri ad modum somniantium, uel
phreneticorum, imò perfectius, quanto (ut di-
ctum est) potest subtiliter, & præter omnem
artem applicare causas ad huiusmodi operatio-
nes, & sic ita perfectè mouet tales species, &
&#xA751;resentat sensibus interioribus, ut tales, qui
hęc patiuntur, firmissime credant rem uerè
geri Vnde prouenit, quod contingit in illis
lamiis, ut cùm uelut exanimes maneant in
uno loco, credant se translatas per ae&#x0308;ra, & ui-
disse, & egisse, uel passas esse quæ nunquam
fuer&#x0169;t in rei ueritate. De quo uide Turre Cre-
mata in d. cap. episcopi. Ad alia argumenta in
principio quęstionis. Ad prim&#x0169; iam declarat&#x0169;
est, &#xA759; non possunt immediatè imprimere sor
mas, sed applicādo semina, & causas naturales.<-P>

@@0@<filename:W0013-0807.jpg/>
@@1@<SE807>316 DE ARTE MAGICA.
<-P>Ad secundum respondetur, quòd licet dæmo-
nes possent immutare corpora, nō tamen pos-
sunt conseruare formas naturales sine disposi-
tionibus naturalibus: & quia organizatio est
dispositio requisita ad animam rationalem,
non poterit dæmon figuram hominis immu-
tare in figuram brutorum, manente rationali
anima. ut S. Tho. dicit, De potentia, q. 16. ergo.<marginalia>S. Thom.</marginalia>
Ad tertium, Et si aliquid ueritatis habet illa
historia, omnino dicendum est, quòd dæmon
occisis sociis Diomedis & Vlyssis, bestias pro
illis supposuit, uel fortasse illæ bestiæ etiam
erant phantasticæ. Et sicut non potest homi-
nem sub figura bestiæ conseruare, ita nec pe-
culiarem figuram unius leonis tollere, & dare
alteri. Vnde fabulosa uidentur in itinerario
Clementis, quòd Simon magus Faustiniano
propriam figuram & faciem abstulit, & suam
dederit illi: quod ego non credo. Ad quartum,
Certissime dęmones nisi coe&#x0308;rcerentur à Deo,
& à bonis angelis, possent grauissimis calami-
tatibus mortales afficere, ut patet de aduersi-
tatibus Iob. unde S. Thom. p. 3. q. 29. art. 1. di-<marginalia>S. Thom.</marginalia>
cit, quòd dęmones non permittunt facere o-
mnia, quę naturaliter possunt, sed cleme&#x0303;tissi-
simus Domin&#xA770; permittit eos uti sua potestate,
& boni angeli etiam impediunt, & maxime
illi, quibus orbis custodia & hominum com-
missa est. Sed mirum & mysterium est, quòd<-P>

@@0@<filename:W0013-0808.jpg/>
@@1@<SE808>DE ARTE MAGICA. 317
<-P>cùm dæmones per se nocere non permittan-
tur, tamen non adeò impediuntur nocere per
homines, sicut per magos, per lamias istas, &
alias maleficas. Ad quintum dicendum, quòd
sine dubio dęmones possent à multis ęgritu-
dinibus curare, à quibus nulli medici possunt,
tamen non ab omnibus. Nam, ut dictum est,
nihil possunt in hac re, nisi per applicationem
causarum naturalium, nec sunt causę natura-
les ac restitue&#x0303;dum hominem ex quolibet mor-
bo, maxime ex morbo senectutis. Sed certe
uidetur, quòd ex quolibet morbo uiolento
possent sanare, ut à febre, uulneribus, & simi-
libus: possent enim sistere sanguinem, aut de-
trahere, & similiter quemlibet humorem. Sed
uidetur, quòd saltem posset dæmon proten-
dere uitam usq; ad millesim&#x0169; annum. Si enim
potest omnia naturalia, & aliquando uita na-
turalis fuerit mille annorum, ut patet in Adam
& aliquibus aliis, quare non posset nunc con-
seruare uitam per tot annos, cùm sint omnia
alimenta, & omnia remedia medicinalia, quę
tunc erant? Respōdetur, Sine dubio dęmones
non possent particularem uitam protelare per
tot annos, sicut illo tempore. Ratio est, quia
per intemperantiam & ignorantiam, homi-
num natura est ualde corrupta, & morbida,
nec sufficiunt quęcunque res naturales restau-
rare in antiquam illam integritatem, & ali-<-P>

@@0@<filename:W0013-0809.jpg/>
@@1@<SE809>418 DE ARTE MAGICA.
<-P>menta ipsa ex malo cultu non habent illum ui-
gorem. Et ultimo & fortè principaliter ex in-
fluentia cælesti. Dominus enim prouidentia
sua ita disposuit, ut primis illis temporibus
essent constellationes cælestes naturales salu-
briores & efficaciores ad uitam hominum pro
pagandam, & ut alimenta essent maioris uigo-
res, & etiam medicinę, & ae&#x0308;r, & aqua, & alia
quę conseruant uitam mortalem. Alia erat
hic quęstio, uel dubi&#x0169;, quia pręsupponitur sem
per, &#xA759; dęmones sunt incorporei & immateria-
les, an hoc si omnino cerr&#x0169;. sed quia puto me &#xA753;
<Z>nunc satis dixisse de hac materia, hoc seruo
pro alia eiusdem materię relectione,
quam Domino pręstāte promitto
uobis datur&#x0169; anno sequenti,
& si interim uolueritis
illud dubium scire,
uidete S. Tho.
prima part.
quę. 50.
artic.
1.</Z></P>

@@0@<filename:W0013-0810.jpg/>
@@1@<SE810>320
<Z><A+1>REVERENDI PA-</A+1>
TRIS F. FRANCI-
<A-1>SCI A VICTORIA
Relectio</A-1>
De eo, ad quod tenetur homo ueniens
ad usum rationis.
<A-1>SVMMA.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Ecclesiastici liber an deberet recipi inter Canonicas
scripturas, quomodo in ecclesia dubitatum fuerit, &
quid tenendum.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>2 Homini omni ad usum rationis peruenienti, an pateat
aditus ad salutem, & uitam æternam.</A-1></negEZ>
<P><A-1>3 Rationis usum habere, quid sit.</A-1></P>
<negEZ><A-1>4 Liberum arbitrium aut usum rationis habere, quòd
non sit idem, quod habere actus intellectus, & uolun=
tatis.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>5 Liberum arbitrium habere, aut usum rationis, quòd
non uideatur idem, quod posse agere, & non agere po
sitis requisitis ad agendum ad sensum, in quo commu=
niter doctores capiunt.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>6 Liberum arbitrium habere, quòd sit idem, quod esse
dominum suarum operationum.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>7 Liberum arbitrium, quòd duo requirat, & quomodo
secundum potest esse sine primo, & posito primo, po=
nitur secundum.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>8 Rationis usum quòd unus homo haheat, & alius non,
unde proueniat.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>9 Rationis usum, quòd unus homo habeat, & alius non,
poßit immediatè ex parte intellectus, & uoluntatis</A-1><-P>

@@0@<filename:W0013-0811.jpg/>
@@1@<SE811>320 Ad quod teneatur homo
<-P><A-1>prouenire.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>10 Rationis usum quòd unus habeat, & alius non, quòd
talis differentia nō proueniat ex aliquo habitu à na-
tura concreato, uel intellectu, uel in uoluntate, qui so=
lum sit in uno, & non in alio, uel in puero, & in
adulto.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>11 Defectus, & imperfectio, uel priuatio usus rationis,
unde semper, uel ex maiori parte proueniat.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>12 Appetitus sensitiuus, quòd poßit esse causa priuatio=
nis usus rationis.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>13 Vsum rationis posse tolli per habitus existentes in
uoluntate, puta ex odio, uel amore uoluntatis, quòd
sit probabile, posita etiam omnimoda rectitudine ex
parte sensitiua.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>14 Dispositio qualitatum naturalium, quòd nulla sine
speciebus sensibilibus sit sufficiens ad usum rationis.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>15 Educatio docta, & instructio, quòd multum faciat, ut
aliquis perueniat ad usum rationis.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>16 Rationis usum an poßit aliquis habere circa aliquam
materiam, uel obiectum, & non circa aliud, utpote
circa materiam iustitiæ, & non circa materiam tem=
perantiæ, ut sit capax rationis ad deliberandum, &
iudicandum an sit iurandum, uel nocendum alicui, &
non sit capax ad consultandum de fornicatione, sed ha=
beatse ad illam tanquam puerum.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>17 Rationis usum habere sufficientem circa artes, qui nō
habeat circa materiam moralem, quòd uideatur pos=
sibile.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>18 Rationis usum habere sufficientem circa artes, qui
non habeat circa materiam moralem, licet sit poßi=
bile, quòd tamien uideatur multum difficile, uel nun=
quam contingere.</A-1></negEZ>

@@0@<filename:W0013-0812.jpg/>
@@1@<SE812>ueniens ad usum rationis. 321
<negEZ><A-1>19 Rationis usum habere circa aliquā materiam morale&#x0303;,
& non circa omnes, putatur impoßibile ab authore.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>20 Rationis usus primum instans, quid sit, uel quid uoce=
tur. Et quomodo deliberatio non poßit esse libera, id
est, quòd sit in potestate hominis deliberare, & non
deliberare.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>21 Deliberatio prima, quòd sit ex causis non naturalibus
uel prorsus extrinsecis, puta uel à Deo, uel ab angelo.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>22 Deliberans primo, quòd non habeat in sua potestate
prius deliberasse.</A-1></negEZ>
<P><A-1>23 Deliberans primò, quòd potuit primò deliberasse.</A-1></P>
<P><A-1>24 Deliberatio, quòd non poßit cadere sub præcepto.</A-1></P>
<P><A-1>25 Deliberans primò, &#xA759; non tenebatur prius deliberasse.</A-1></P>
<negEZ><A-1>26 Recentiorum dictum, quòd detur tempus induciarum,
in quo aliquis potest deliberare, quòd sit uanum.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>27 Instans primum, uel tempus usus rationis, in quo quis
primo deliberat actu, quòd non sit in quo potest pri=
mò deliberare. Et multa de usu rationis.</A-1></negEZ>
<P><INI5>L</INI5>Ocus relegendus habetur Eccle-
siastici 15. Deus ab initio consti-
tuit hominem, & reliquit illum
in manu consilii sui. Quia de au-
thore, & authoritate illius libri
Ecclesiastici inter multos dubitatum est, nec
desunt adhuc qui ambigant, non erit ab re,
de hoc ipso pauca præfari, ne tota nostra di-
sputatio lubrico loco innixa, nutare uideatur.
Primùm inter libros Canonicos liber Sapien-
tiæ, & Ecclesiasticus ab Hebræis nō recipiun-<-P>

@@0@<filename:W0013-0813.jpg/>
@@1@<SE813>322 Ad quod teneatur homo
<-P>tur. Hoc Hierony. in prologo Galeato, & in
prologo ad Heliodorum, & Croniaticum, qui
etiam de Ecclesiastico dicit, Nusquam reperi
Hebræum, sed Græcum solum. Ideo hac ra-
tione dubitatum<milestone unit="article" n="1" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_469"/> in ecclesia est, an deberet
recipi inter canonicas Scripturas. Sed tamen
omnes authores uetustissimi usi sunt testimo-
niis illorum tanquam propheticorum libro-
rum, Egesippus, Irenęus, Tertullianus, Euari-
stus, Alexander, successores Anacleti, Cleme&#x0303;s,
Alexandrinus proximus Ioanni Euangelistę,
Origenes, Cyprianus, Ambrosius, Augusti-
nus, Damascenus: & Eusebius libro 4. dicit
duos ex antiquis patribus illis libris ante usos
tanquam propheticis. & August. 17. De ciui-
tate Dei, cap. 20. expressè dicit esse propheti-
cos. & Damascenus libro 4. c. 18. In concilio
Carthaginensi 7. cui interfuit Augusti. c. 47.
dicitur, Placuit ut pręter Scripturas canonicas
nihil in ecclesia legatur sub nomine diuina-
rum Scripturarum, sunt autem canonicę Scri-
pturę Genesis, & Salomon libri 5. hęc à patri-
bus legenda suscepimus sub nomine diuina-
rum Scripturarum. Hæc in concilio. Vnde pa-
tet, Sapientiam & Ecclesiasticum repositum
inter sacras Scripturas Salomonis, aliâs non
essent nisi tres. De authoribus illorum libro-
rum licet nō omnino constet inter authores,<-P>

@@0@<filename:W0013-0814.jpg/>
@@1@<SE814>ueniens ad usum rationis. 323
<-P>sed hoc est satis rationabile non esse editos à
Salomone, continere tamen sententias Salo-
monis scriptas in diuersis libris Salomonis,
sparsimq&#x0301;; multa constat scripsisse, quæ ad nos
non peruenerunt, uel in memoria hominum.
Egesippus, Irenæus, Tertullia. Cypria. Eu-
sebi. citant librum sub nomine Salomonis.
De Ecclesiastico satis cōuenit, authorem fuis-
se Iesum filium Sirach. Sed Iesum filium Si-
rach ex Hebræo Græcum fuisse, uel potiùs
nouum fuisse circa tempora Ptolemæi Euer-
getis 200. ferè annos ante natiuitatem Do-
mini, sub Simone magno Sacerdote, Onię fi-
lio. De Sapientia non ita conuenit, sed tribui-
tur Philoni Iudæo, non qui claruit sub Nero-
ne, sed alteri antiquiori 160. annos ante Chri-
stum, sed uterq; uidetur scripsisse ore prophe-
tico. Augustinus tamen De doctrina Christia
na utrunque putat esse Iesu filii Sirach. Quod
tamen retractauit 2. lib. retracta. c. 4.</P>
<P>&#x00B6; Ex uerbis prępositi loci satis cōstat Scriptu-
rā nō loqui de homine ante usum rationis, uel
omnino priusquā possit deliberare, & consili&#x0169;
sumere de agendis, atq; adeò nos impręsentia-
rum nihil loquimur de salute hominis, uel sta-
tu in utero matris, uel prorsus antequam per-
uenerit ad usum rationis, sed solùm constitui
in tota hac disputatione hoc argumentum tra-<-P>

@@0@<filename:W0013-0815.jpg/>
@@1@<SE815>324 Ad quod teneatur homo
<-P>ctare, & hunc locum uersare, qua ratione, aut
qua uia homini possit patere salus postquam
est sui iuris, aut (ut Scholastici dic&#x0169;t) postquā
annos discretionis attigerit. Et ideo sit quæ-
stio principalis, An<milestone unit="article" n="2" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_470"/> omni homini peruenie&#x0303;ti
ad usum rationis pateat aditus ad salutem, &
uitam æternā. Pro parte negatiua arguitur, Si-
ne fide impossibile est placere Deo, & accede&#x0303;-
tem ad Deum oportet credere, quia est, & quia
inquirentibus se remunerator est, ad Hebr. 11.<marginalia>Hebr. 11.</marginalia>
Sed multis uenientibus ad usum rationis im-
possibile est credere, aut habere fidem, ut patet
de natis & educatis apud barbaros & ignaros
Deitatis, & religionis: ergo talibus non patet
aditus ad salutem. Item, Qui crediderit, & ba-
ptizatus fuerit, saluus erit: qui uerò non credi-
derit, condemnabitur. Marci 16. & confirma-<marginalia>Marc. 16.</marginalia>
tur ex Paulo, Rom. 10. Quomodo inuocabunt<marginalia>Roman. 12.</marginalia>
in que&#x0303; non credider&#x0169;t? aut quomodo credent
ei, quem non audierunt? quomodo autem au-
die&#x0303;t sine prædicāte? Vbi Paulus apertè uidetur
excusare eos, quibus non est prædicata religio,
& nomen Dei. In contrarium est illud, Deus
uult oe&#x0303;s homines saluos fieri. 1. ad Timoth. 2.
item Ecclesiasti. 15. Ante hoi&#x0303;em uita & mors,<marginalia>1. Tim. 2.</marginalia>
bon&#x0169; & malum, quod placuerit ei, dabitur illi.<marginalia>Eccl. 15.</marginalia>
Ex quo loco uidetur, quòd omni (si per illum
non stat) sit data supernaturaliter facultas per-<-P>

@@0@<filename:W0013-0816.jpg/>
@@1@<SE816>ueniens ad usum rationis. 325
<-P>ueniendi ad uitam æternam. item, In ueritate
cognoui, quòd non sit personarum acceptor
Deus. Actuum. 10. Ad hanc quęstionem dis-<marginalia>Act. 10.</marginalia>
soluendam quatuor dubia oportet tractare.
Primum, quid sit hominem habere usum ra-
tionis, & quid peruenire ad usum rationis,
Secundum, quid potest homo, cumprimum
peruenerit ad usum rationis. Tertium, ad quid
tenetur pro eodem te&#x0303;pore. Quartum, de prin-
cipali quæstione: quibus expeditis, relectio
erit soluta.</P>
<P>&#x00B6; Pro prima ergo quæstione est notandum,
quòd licet ratio essentialiter idem sit quod in-
tellectus humanus, tamen uoluntas ponitur à
philosophis in ratione, ut uidetur Aristo. sen-<marginalia>Aristot.</marginalia>
tire 3. Ethicor. c. 10. Et apertius 3. de anima. c. 6.
Imò uocatur uoluntas per essentiam rationa-
lis, ut patet ex S. Tho. in 3. dist. 23. q. 1. artic. 1.<marginalia>S. Thom.</marginalia>
quęstiunc. 1. Quare usus rationis non solum
dicitur usus, & facultas potentię electiuę, sed
etiam usus uoluntatis. Imò & Aristo. 3. Ethico.
c. 10. dicit fortitudinem, & temperantiam esse
partium rationis expertium, &c. Et tamen ap-
petitus sensitiuus est particeps aliquo modo
rationis. ergo aliter uoluntas est rationalis,
quàm participans. Similiter etiam quanquam
liberum arbitrium sit etiam essentialiter idem
quod uoluntas humana, ut difertè tradit Da-<-P>

@@0@<filename:W0013-0817.jpg/>
@@1@<SE817>326 Ad quod teneatur homo
<-P>masce. lib. 2. tamen quia actus liberi arbitrii est
electio, ex Magistro in 2. d. 24. & electio adeò
exigit consilium, ut Aristo. 6. Ethi. in dubium
reuocauerit, an sit appetitus sensitiu&#xA770;, uel intel
lectiuus, ideo etiam liber&#x0169; arbitrium non so-
lum ponitur facultas uoluntatis, sed rationis &
uoluntatis, ut patet apud Magistr&#x0169; in 2. d. 24.
Hoc breuiter præmisso, ut à notioribus & fa-
cilioribus incipiamus, sit prima propositio,</P>
<P>&#x00B6; Habere<milestone unit="article" n="3" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_471"/> usum rationis idem est, quod ha-
bere liberum arbitrium. Hæc patet ex dictis,
nam si habere usum rationis est habere faculta-
tem intellectus & uoluntatis, hoc autem est ha
bere liber&#x0169; arbitrium. ergo idem est utrunq;.
Et confirmatur, quia in quocunq; est ufus ra-
tionis, est liberum arbitrium, & econuerso.
ergo sign&#x0169; est quòd sunt idem. Sed hoc ipsum
non est satis exploratum quid est habere libe-
rum arbitrium. Quanquam enim, ut idiotę
& rustici internoscere possint eum qui habet
usum rationis, & liberum arbitrium, ab eo qui
non habet: diffinire tamen in quo consistat ra
tio liberi arbitrii, & quid sit habere hanc facul-
tatem, non est facile. sed utrunque uidebimus.
Ad declaratione&#x0303; huius sit secunda propositio,
Non est idem liber&#x0169; arbitrium aut usus ratio-
nis quod habere actus intellectus, & uolunta-
tis. Patet, quia ebrii, & amentes non habent li-<-P>

@@0@<filename:W0013-0818.jpg/>
@@1@<SE818>ueniens ad usum rationis. 327
<-P>berum arbitrium, & tamen habent actus intel-
lectus, & uoluntatis: ergo non est idem. Maior
est nota, minor probatur, quia habent actus
circa res spirituales, quę non cadunt sub sensu,
ut desiderium etiam rerum spiritualium, ut
experientia patet ex his, quæ tum faciunt, tum
dicunt. loqu&#x0169;tur enim de Deo, & angelis, dis-
putant de dialecticis. Et confirmatur de pueris
& somniantibus. Somniantes enim postea me
minerunt, sic habent actus intellectus & uo-
luntatis. Item habent aliquos actus uniuersa-
les, quos non uidetur quòd possit habere sen-
sus, qui est solum particularium. S. Tho. prima
part. q. 84. artic. 8. ad 2. loquitur, quo modo sen
sus & imaginatio plus uel minus ligantur, uel
soluuntur in dormientibus, & concludit sic,
Ergo per modum quo sensus soluitur & ima-
ginatio, dormiendo ligatur iudicium intelle-
ctus, non tamen ex toto. Vnde aliqui dormien
do syllogizant, & cum excitantur, semper re-
cognoscunt se in aliquo errasse. Ex his uerbis
S. Thom. patet, quòd dormientes habent actus
intellectus, & per consequens possunt habere
actus uoluntatis. Idem & clarius ponit in 4. d.
9. q. 1. art. 4. ad 3. & 4. Et ibidem ad quartum di
cit, quòd aliquando in somnio consentit quis
turpitudini, unde etiam uidetur quòd habet
actum uoluntatis. & 2. 2. quæst. 172. articulo 1.<-P>

@@0@<filename:W0013-0819.jpg/>
@@1@<SE819>328 Ad quod teneatur homo
<-P>ad secundum, idem concedit de dormiente. Et
confirmatur etiam ratione, quia omnes amen-
tes, pueri, & somniantes habent aliquando
actus sensuum sufficientes in uigilantibus &
sanis ad actum intellectus & uoluntatis. ergo
possunt esse in animantibus, quia tota causa
quare amentes non habent usum rationis, est
dispositio sensuum. Antecedens autem patet,
quia iudicant per sensum aliquod esse bonum,
aut malum: quod iudicium sufficeret mouere
non amentem ad actum intellectus & uolun-
tatis. Et confirmatur, quia sensus in homine
sunt eiusdem rationis sicut in brutis, licet sint
aliquo modo perfectiores. sed amentes habent
multos actus, quos bruta habere non possunt:
ergo illi non proueniunt à solo sensu, sed ab
intellectu, & uoluntate.</P>
<P>&#x00B6; Tertia propositio, Non<milestone unit="article" n="5" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_472"/> uidetur idem ha-
bere liberum arbitrium, aut usum rationis,
quod posse agere & non agere, positis requi-
sitis ad agendum ad sensum, in quo communi-
ter doctores capiunt. Ista propositio non est
ita nota, neque ita certa, sicut præcedens, &
ideo fermè omnes doctores recentiores con-
trarium tenent, scilicet quòd omnis actus, qui
non necessario producitur, procedit à libero
arbitrio. Ego dico, quòd homo producit mul-
tos actus, quos potest non producere, etiam<-P>

@@0@<filename:W0013-0820.jpg/>
@@1@<SE820>ueniens ad usum rationis. 329
<-P>non habens liberum arbitrium, nec usum ra-
tionis. Probatur hoc primo, Pueri, & amen-
tes, & somniantes habent actus uoluntatis (ut
probatum est) & non necessario. ergo hoc
non sufficit ad liberum arbitrium. Minor pa-
tet, quia uoluntas est formaliter ex sua natura
libera, quia potentiæ rationales sunt ad oppo-
sita (tertio de anima) & nihil est in illis, à quo
necessitetur uoluntas: ergo non necessitatur.
Probatur minor, quia uel esset notitia intelle-
ctiua, uel sensitiua, uel passio appetitus sensi-
tiui, quia nihil aliud potest imaginari unde
necessitetur, sed nullum illorum potest neces-
sitare, quia sensus non potest mouere uolun-
tatem nisi per intellectum (tertio de anima)
ergo sola sensatio non potest necessitare uo-
luntatem, neque passio. Patet, quia aliquan-
do amentes agunt sine passione, uel saltem po-
test esse tanta passio insano, sicut in amente,
& puero, & somniante. Neque ex parte intel-
lectus, quia quæcunque notitia est in amen-
te uel puero, potest esse in adulto, & in sapien-
te, & in hoc non necessitatur. ergo neque in
illis. Maior patet, quia uel est simplex appre-
hensio, uel iudicium, quodcunque tale potest
esse in adulto. Et confirmatur, quia si aliqua
notitia necessitaret, uel esset simplex appre-
hensio, uel iudicium incompletum, uel perfe-<-P>

@@0@<filename:W0013-0821.jpg/>
@@1@<SE821>330 Ad quod teneatur homo
<-P>ctum. Non simplex, quia notitia non solum
non necessitat, sed neque potest mouere uo-
luntatem (tertio de anima) quia intellectus
speculatiuus non mouet, sed solum practicus,
& amentes aliquando agunt ex iudicio, ne-
que iudicium simplex bono uel malo, quia id
non necessitat adultum. Iudicium autem com-
pletum non potest esse in amente, & dato
quòd esset, non necessitaret. ergo nihil est,
quod possit necessitare uoluntatem pueri, aut
amentis, aut somniantis. Et confirmatur, quia
plus mouet iudicium perfectum de bonitate
obiecti, quàm iudicium imperfectum, uel
simplex apprehensio. sed illud non necessitat,
ergo multo minus iudicium incompletum
quod est in amentibus. & profectò mirum est,
quòd hoc iudicium, hoc est delectabile, uel
dulce, quod puer habet, necessitet eum: & ta-
men idem iudicium cum istis aliis, hoc est bo-
num, stonestum & meritorium, præceptum
honorificum, quod est in adulto, non neces-
sitet. Item, quia anima separata ab omni no-
titia quæ est in puero, aut amente, certum
est, quòd non necessitaretur: ergo nec con-
iuncta. Patet consequentia, quia profectò in-
tellectus, & tota anima separata est etiam in
corpore existe&#x0303;s (tertio de anima) & intellectus
nihil recipit à corpore nisi notitiam. Et ideo<-P>

@@0@<filename:W0013-0822.jpg/>
@@1@<SE822>ueniens ad usum rationis. 331
<-P>non est dubium, quin positis æqualibus noti-
tiis intellectualib&#xA770; in duabus animabus, si una
non necessitat, neque alia, quia omnino diffe-
rentia ex parte corporis nihil facit si non fa-
ciat differentiam in notitiis ex parte intelle-
ctus. Secundo probatur, Motus subiti, quos
Doctores uocant primos, omnino non impu-
tabiles, non sunt necessarii, & tamen pro eo
tempore non est liberum arbitrium. ergo hoc
non sufficit ad liberum arbitrium. Assumptum
probatur, quia omnis notitia, quæ est in pri-
mo instanti, non necessitat. ergo nec tunc. er-
go neq; ualet dicere, quòd postea non neces-
sitat, quia superuenit nouum iudicium. Nam
stat, quòd iudicium superueniens magis mo-
ueat, quàm retrahat ab illa. ergo iudicium se-
quens non facit, quòd si prius necessario mo-
ueretur uoluntas, postea non moueatur uo-
luntas. Et confirmatur totum hoc de mania-
cis, qui secundum talem passionem habent,
quòd circa aliquam materiam particulare&#x0303; non
habent usum rationis, cùm habeant circa oe&#x0303;s
alias, sicut aliquando etiam phrenetici illi non
uide&#x0303;tur necessitari circa materiam illam, sed
errare, & tamen nō habent liberum arbitrium
circa illam. ergo non est idem habere liber&#x0169; ar-
bitrium, & nō necessario agere. Et certè uide-
mus ame&#x0303;tes, & pueros multa agere rogatos uel<-P>

@@0@<filename:W0013-0823.jpg/>
@@1@<SE823>332 Ad quod teneatur homo
<-P>admonitos ad modum aliorum homin&#x0169;, neq;
uidentur necessitari in illis. idem uidetur posse
probari de omnibus actibus indeliberatis, ut
fricare barbam, scalpere caput, de quibus non
uidetur dicendum, quòd sint actus necessarii,
& tamen non procedunt à libero arbitrio.</P>
<P>&#x00B6; Sed contra hanc conclusionem potest argui
unico argumento apparenti, Quia si actus uo-
luntatis ante usum rationis uel in amente, &
somniantibus nō sunt necessarii sed liberi, er-
go sunt boni uel mali, & si liberè trāsgrediun-
tur præcepta, ergo peccant. Respondeo negan-
do consequentiam, quia nō satis est, quòd sint
liberi hoc modo, sed oportet quòd sint deli-
berati, quod non est in eis. S. Tho. 1. p. & 4. ubi<marginalia>S. Thom.</marginalia>
suprà excusat somniantes, non quia necessariò
agunt, sed quia non habent perfectum usum
rationis, uel intellectus, sed est impeditus in-
tellectus: itaque defectus prouenit ex parte
intellectus, non ex parte uoluntatis. Et pa-
tet, quia circa materiam bonam etiam possunt
esse motus etiam primi, qui tamen non re-
putentur actus boni propter indeliberatio-
nem. Et confirmatur solutio data, quia siue
ita sit, siue non: tamen dato, quòd ita esset,
quòd pueri, & amentes haberent talem liber-
tatem ex parte uoluntatis, si tamen haberent
intellectum ita impeditum, sicut n&#x0169;c habent,<-P>

@@0@<filename:W0013-0824.jpg/>
@@1@<SE824>ueniens ad usum rationis. 333
<-P>quòd non possint cognoscere quid expediat,
aut quid noceat, omnino non imputaretur
eis quicquid agerent, non ampliùs, quàm
nunc imputatur. ergo non est opus negare li-
bertatem uoluntatis. Confirmatur ultimò,
quia amentia hoc uidetur solùm significare,
scilicet priuationem, aut turbationem men-
tis, sicut intellectus, nec dicit respectum ad
uoluntatem, manet. ergo si non certa, certè
probabilis propositio, in pueris, & amentibus,
& somniantibus, & etiam in motibus subi-
tis non necessitari uoluntatem, sed posse age-
re, & per consequens hoc non esse satis ad li-
berum arbitrium. Verum est tamen, quòd hæc
non est simpliciter nec propriè libertas, sed
imperfecta, & secundum quid, quæ non est
capax bonitatis, & malitiæ, neque laudis, &<marginalia>6</marginalia>
uituperii, &#x00B6; Quarta propositio, Idem est ha-
bere liberum arbitrium, quod esse dominum
suarum operationum. Ista conclusio est Sanct.<marginalia>S. Tho.</marginalia>
Thom. in multis locis, expressè 1. 2. quæst. 1.
articulo 1. ubi dicit, quòd in hoc differt ho-
mo ab aliis animantibus, quòd est dominus
suorum actuum. Vnde illæ solùm actiones
uocantur humanæ propriè, quarum homo
est dominus. Est autem homo dominus sua-
rum actionum per rationem & uoluntatem.
Vnde & liberum arbitrium dicitur esse facul-<-P>

@@0@<filename:W0013-0825.jpg/>
@@1@<SE825>334 Ad quod teneatur homo
<-P>tas uoluntatis & rationis, & articulo 2. dicit,
quòd homo habet dominium suarum actio-
num per liberum arbitrium. Ad hoc (inquit)
quòd dominus suarum actionum sit homo,
duo requiruntur. Alterum, ut homo habeat
facultatem consultandi, ac deliberandi quid
bonum est, & quid malum est, & quid con-
sequendum, quid fugiendum, quid uitan-
dum. Alterum est, ut habeat in sua potesta-
te post deliberationem, eligendi, & relin-
quendi quod sic deliberatum est, neque enim
primum sufficit sine secundo. Neque quis es-
set dominus suarum actionum, si post delibe-
rationem necessariò aut sequeretur consilium,
aut non posset sequi. Ista propositio est cla-
ra ex communi significatione, & acceptione
uerborum. Nam is uerè dominus dicitur
ab omnibus, qui habet facultatem utendi re.
Ita enim definiunt, & Iurisconsulti, & theo-
logi. Et ista facultas non potest haberi sine
sacultate rationis, & uoluntatis, quæ est li-
berum arbitrium. Vnde idem est liberum ar-
bitrium, quod habere dominium suarum a-
ctionum: & sic & dominium, & liberum ar-
bitrium definiuntur per idem, scilicet facul-
tatem. Est enim liberum arbitrium facultas
rationis, & uoluntatis. Et dominium actio-
num humanarum est facultas etiam utendi ra-<-P>

@@0@<filename:W0013-0826.jpg/>
@@1@<SE826>ueniens ad usum rationis. 335
<-P>tione & uoluntate.</P>
<P>&#x00B6; Quinta propositio, Ex<milestone unit="article" n="7" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_473"/> duobus requisitis
ad liberum arbitrium secundum potest esse
sine primo, & posito primo, ponitur secun-
dum. Hoc est manifestum. Nam ubi est facul-
tas deliberandi, est facultas eligendi, & econ-
uerso, nec unum inuenitur sine alio, ut patet
in brutis, pueris, & amentibus, ubi nulla mu-
tatione, aut differentia posita ex parte uolun-
tatis (ut dictum est) solum quia intellectus
impeditur à deliberatione, & consilio, uo-
luntas etiam non habet in sua potestate eli-
gere & non eligere. Et ideo etiam qui uellet
tenere contra tertiam propositionem, & di-
cere, quòd in habentibus usum rationis, uo-
luntas necessariò elicit omnes actus, posset re-
spondere ad argumenta facta, & dicere, quòd
natura uoluntatis est, quòd si intellectus sit so-
lutus, & capax deliberationis & consilii, uo-
luntas liberè agit. Si autem non sit capax, uo-
luntas necessariò agit, & naturaliter. Et ideo
cùm quæritur à quo necessitatur uoluntas in
amente, dico quòd non à notitia, sed à natu-
ra: sicut nec in bruto necessitatur ab obiecto
uel notitia, sed à natura, quia libertas uolunta-
tis dependet ab intellectu. Licet enim libertas
formaliter sit in uoluntate tanquam in subie-
cto, sed est in intellectu, tanquam in causa uel<-P>

@@0@<filename:W0013-0827.jpg/>
@@1@<SE827>336 Ad quod teneatur homo
radice, ut ait Sanct. Thom. 1. 2. quæst. 6. arti. 2.<marginalia>S. Tho.</marginalia>
ad 2. & quæst. 17. artic. 1. ad 2. & de ueritate.<marginalia>Aristo.</marginalia>
quæst. 24. artic. 2. Et Aristot. 8. Ethico. dicit,
quòd desiderium, siue electio necessitatur ex
consilio. Sequitur corollarium responsiuum
ad quæstionem primam principalem, in qua
quærebatur, quid est hominem habere usum
rationis, uel peruenire ad usum rationis. Di-
co, quòd est hominem esse in tali statu, ut pos-
sit consultare, & deliberare de agendis: quam-
uis enim usus rationis præter hoc dicat & po-
testatem eligendi, quod spectat ad uolunta-
tem: tamen in quocunque est potestas con-
sultandi, est etiam eligendi. Sed quamuis in
hac determinatione omnes conueniant, uel
omnino debeant consentire, nascuntur du-
bia ex ea, non quidem adeò grauia, sed pror-
sus non contemnenda.</P>
<P>&#x00B6; Et primum dubium est physicum, unde
<milestone unit="article" n="8" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_474"/> scilicet cùm non solum omnes homines sint
eiusdem speciei, sed etiam ipsæ humanæ po-
tentiæ & uirtutes, imo, ut in præsentia sup-
ponimus, una non est perfectior alia: cùm
ista, inquam, sint ita, unde prouenit, ut unus
homo habeat usum rationis, & alius non
habeat? & item, cur in infantia non sit ut est
in adolescentia? Et confirmatur, Idem est
omnino intellectus in pueritia & in senectu-<-P>

@@0@<filename:W0013-0828.jpg/>
@@1@<SE828>ueniens ad usum rationis 337
<-P>te. Vnde sit prima propositio, Ista<milestone unit="article" n="9" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_475"/> differentia
non potest prouenire immediatè ex parte in-
tellectus, aut uoluntatis. Ista propositio cla-
ra est, quia licet reuocetur in dubium, an intel
lectus unius sit perfectior intellectu alterius,
non potest tamen esse tanta inæqualitas, ut
faciat amentiam, aut sanitatem. Et item non
daretur causa de infantia, & adolescentia,
cùm sint eædem potentiæ. Et secundò proba-
tur, quia si amentia proueniret immediatè ex
parte intellectus, aut uoluntatis, tunc inueni-
retur etiam in animabus separatis, quod nō so
lùm absurdum sed impium esset dicere. Secun
da propositio, Talis<milestone unit="article" n="10 ̋rendition="#asterisk" xml:id="s4013_476"/> differe&#x0303;tia nō prouenit ex
aliquo habitu concreato à natura, uel intelle-
ctu, uel in uoluntate, qui sol&#x0169; sit in uno, & nō
in alio, uel in puero, & nō in adulto. Hoc pa-
tet, quia anima nostra est tāquā tabula rasa, in
qua nihil est depict&#x0169;, ut Aristo. disputauit con
tra Platonem, & si qui sunt, illi solùm sunt pri-
morum principiorum, qui sunt communes
omnibus, & neque transiens à uigilia in som-
num perdit alique&#x0303; habit&#x0169;, neque à sanitate in
deme&#x0303;tiā, neque ergo acquirit alique&#x0303; habitum
rediens à dementia in sanitatem. Tertia, Defe-
ctus,<milestone unit="article" n="11" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_477"/> & imperfectio, uel priuatio usus ratio-
nis, uel semper, uel ex multo maiori parte pro-
uenit ex defectu & imperfectione partis sensi-<-P>

@@0@<filename:W0013-0829.jpg/>
@@1@<SE829>338 Ad quod teneatur homo
<-P>tiuæ cognoscitiuæ, scilicet à sensibus, & maxi-
mè interioribus. Primò pro pueris, cùm po-
tentiæ rationales sint perfectæ (ut dictum
est (nihil potest reddi, quod sit in causa huius
priuationis, nisi ex parte sensitiua, neque item
in dormiente & somniante, eademq&#x0301;ue ratio
sufficit in aliis, quia effectus communis cau-
sa est communis. Secundò, quia cùm nihil sit
in intellectu quin priùs fuerit in sensu (primò
Posterior) & necesse sit intelligentem phāta-
smata speculari (tertiò de anima) corruptio
& imperfectio in sentie&#x0303;do necesse est ut red&#x0169;
det in intellectu. ergo. Ista erit sufficiens causa
priuationis usus rationis. & confirmatur, quia
etiam diuersitas & inæqualitas ingeniorum
prouenit etiam ex differentia sensuum, ut Phi
losophus secundo de anima dicit, Quòd car-
ne molles, siue delicati sunt aptiores mente &
ingeniosores: quod ideo est, quia omnis sen-
sus fundatur in sensu tactus (ut ipse illic dicit)
qui perfectissimus est in carne perfectiore.
Hanc conclusionem probat S. Tho. ex prima
parte, q. 84. articu. 8. ubi probat, quòd ligatis
sensibus, ligatur intellectus. Et Aristo. reddit
rationem libro de somno & uigilia, quare
sensus ligantur in dormientibus, quòd sci-
licet resoluuntur uapores fumosi ad cerebrum
& (ut dictum est) quanto sensus soluuntur,<-P>

@@0@<filename:W0013-0830.jpg/>
@@1@<SE830>ueniens ad usum rationis. 339
<-P>tanto etiam ratio ligatur. ergo totum pro-
uenit ex parte sensuum. Quid aute&#x0303; sit in causa
ut sensitiua pars non sit apta ad officium sen-
tiendi in pueris, an humor immodicus in ce-
rebro, quæ item in phreneticis, & amenti-
bus, non est huius loci quæstio, sed ad me-
dicos, & physicos relinquenda. Modo hoc
sciamus, eos, qui æquo modo se habent in
sensibus, æqualiter habere usum rationis ut
in plurimum. &#x00B6; Quarta propositio, Appeti-
tus<milestone unit="article" n="12" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_478"/> sensitiuus potest esse causa priuationis
usus rationis: uolo dicere, quòd dato &#xA759; quis
habeat uires sensitiuas conuenienter disposi-
tas ad officium sensuum, tamen ex uehe-
menti passione potest quis perdere usum
rationis. Hoc patet, quia ut Aristote. dicit
6. Ethicor. & 7. Perturbationes, & passiones
impediunt iudicium rationis. Ita enim iu-
dicat homo in agendis sicut est affectus. Qua-
re, inquit, qui in perturbationibus sunt con
stituti, eodem modo sunt constituti sicut
dormientes, furiosi, & ebrii: eodem enim
modo falluntur. atque ideo impossibile
est incontinentes esse sapientes, aut pruden-
tes. Si ergo perturbationes appetitus sensiti-
ui impediunt usum rationis, ergo tantùm
possunt crescere, ut omnino tollant. Ari-
sto. 7. Ethico. expressè dicit, quòd ira, &<-P>

@@0@<filename:W0013-0831.jpg/>
@@1@<SE831>340 Ad quod teneatur homo
<-P>cupiditates uenereę, cæteraq&#x0301;ue similia, non
nullos in furorem & insaniam adigunt. Et cō
munius inueniuntur, qui ex iniuria insanire
incipiunt. Sed uerum est, quòd licet fortasse
appetitus sensitiuus posset immediatè moue-
re uoluntatem, & non solùm mediante noti-
tia, tamen ira perturbat iudicium rationis: ui-
detur quòd non possit nisi turbando sensum.
& sic ista causa huius priuationis tandem re-
ducetur ad priuationem, scilicet ad impdi-
mentum partis sensitiuæ cognoscitiuæ: quan-
quam posset oppositum dici ut statim disputa
uimus. &#x00B6; Quinta propositio, Probabile<milestone unit="article" n="13" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_479"/> est
quòd omnimoda rectitudine posita ex parte
sensitiua, usus rationis posset tolli per habitus
existentes in uoluntate, putà ex odio, uel amo
re etiam uoluntatis. Patet, quia etiam, ut Ari-
sto. 6. Ethico. tradit, & experientia docet, ma-
li habitus perturbant iudicium rationis: ergo
taliter possunt crescere, quòd superent uirtu-
tem naturalem intellectus, & omnino tollant
potestatem deliberandi: quia si possunt infer-
re difficultatem, ergo & omnino impedire.
Et confirmatur, quia tantum possunt pertur-
bare mali habitus, sicut passiones. ergo si pas-
siones hoc possunt, quare non etiam habitus?
Et licet uerum sit, quòd etiam eo casu turban
tur etiā sensus, tamen prior uidetur turbatio<-P>

@@0@<filename:W0013-0832.jpg/>
@@1@<SE832>ueniens ad usum rationis 341
<-P>rationis. Et confirmatur, quia à sensibus intel
lectus nō recipit nisi species, & ad usum ratio-
nis requiritur discursus, & ratiocinatio: ergo
dato quòd sensus communes administrent
species, potest aliunde intellectus impediri ab
usu rationis. Quòd si hoc est uerum, posset ali
quis furere, non ex imperfectione sensuum.
Et dixi hanc propositionem esse probabilem,
& non ita certam: quia ex hoc uidetur sequi,
quòd qui ita insaniret in corpore, quòd etiā
extra corpus, & perseueraret insania, quia ha-
bitus mali perseuerant in animabus damna-
torum, & sic essent aliquæ animæ in inferno
non habentes usum rationis. Sed qui uellet ne
gare illam propositionem, oporteret respōde-
re, quare si habitus mali possunt aliquomodo
turbare iudicium rationis, non possunt tan-
tum crescere, & tantum impedire, ut iam non
sufficiant ad usum rationis? Et ad hoc incōue-
nie&#x0303;s de anima separata, quod inferebatur, pos-
semus dicere, quòd habitus quide&#x0303; nō possunt
esse circa omnes materias, imò habitus ita ma-
gni nō possent esse nisi circa raras materias: &
sic remaneret intellectus liber circa materias
alias: nec esset incōueniens, quòd anima sepa-
rata insaniret circa aliquam materiā, sicut ma-
niaci faciunt. Non est ita de passionibus, nam
ex passionibus commouetur corpus, & ipsum<-P>

@@0@<filename:W0013-0833.jpg/>
@@1@<SE833>342 Ad quod teneatur homo
<-P>instrumentum, uel organum uirium sensitiua
rum, quo corrupto, iam non est idoneum ad
quancunque materiam, etiam si causa fuerit
etiam circa unum solúm. &#x00B6; Sexta propositio,
Nulla<milestone unit="article" n="14 ̋rendition="#asterisk" xml:id="s4013_480"/> dispositio qualitatum naturalium sine
speciebus sensibilibus est sufficiens ad usum ra
tionis, uolo dicere, quantumc&#x0169;que organum
esset optimè dispositum per qualitates natura
les, & ad recipiendum species, non autem dice
retur quis habere usum ratiōis. Hęc patet ma-
nifesté. Nā ad iudicand&#x0169; & cōsultād&#x0169; quid ui-
tand&#x0169; est, & quid proseque&#x0303;d&#x0169;, requiritur mul
titudo specierum. Nam ad certè cōsultand&#x0169; in
agendis, oportet habere memoriā præterito-
r&#x0169;, ut dicit Cicero 2. Rheto. & Aristo 2. Ethic.
&#xA759; uirtutes intellectuales indigent experimen-
to, & te&#x0303;pore, nec potest homo iudicare de con
tinge&#x0303;tibus, nisi ex his, quę cōmuniter accid&#x0169;t,
quę sine memoria cognosci nō possunt. Vnde
si quis amitteret omnes species, quāt&#x0169;cunque
organa manere&#x0303;t bene disposita ad recipie&#x0303;dum
nouas species, cōstat, &#xA759; ille non haberet usum
rationis. &#x00B6; Septima propositio, Ad<milestone unit="article" n="15" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_481"/> hoc, &#xA759;
aliquis perueniat ad usum rationis, mult&#x0169; fa-
cit docta educatio, & instructio. Volo dicere,
quòd priùs quis, cæteris paribus, perueniet ad
usum rationis si bene instruatur, & inter ciui-
les homines, quàm apud rusticos. Patet hoc,<-P>

@@0@<filename:W0013-0834.jpg/>
@@1@<SE834>ueniens ad usum rationis. 343
<-P>quia ad usum rationis requiritur non solùm
acquisitio specier&#x0169;, sed etiā ordinatio, ad hoc
aute&#x0303; plurimùm iuuat institutio. ergo. Ex quo
sequitur, quòd etiā ęquales in naturalibus, nō
in æquali tempore perueniunt ad usum ratio-
nis. Ex omnibus dictis patet, quòd habere ali-
quem usum rationis, uel peruenisse ad illum,
nihil aliud est, quàm esse in tali statu, &#xA759; præ-
sentato aliquo obiecto, circa quod contingit
operari, potest pote&#x0303;tia propinqua sufficienter
deliberare, & cōsultare quid agend&#x0169;, aut uitan
d&#x0169;, mediatè uel immediaté. Quod addo, quia
nō oportet ut quic&#x0169;que habet usum rationis,
possit per seipsum dignoscere, & iudicare &#xA757;d
age&#x0303;d&#x0169;: sed satis est ut hoc possit per se, uel per
instructionem alior&#x0169;, & ipse sit capax cōcilii,
iuxta illud Hesiodi q&#x0111; Aristo. adducit 1. Ethi.
c. 4. Optimus quide&#x0303; ille est qui potest ex se se-
qui omnia. is rursus bonus, paret qui recta mo
nentibus, &c. Quanquam reuera fateor, quòd
fortasse neque ex omnibus quę disseruimus sa
tis habetur quid sit habere usum rationis, neq;
in quo consistit. Lōge enim facilius est intelli-
gere & cogitare &#xA757;s habet usum ratiōis, aut nō
habet, &#xA757;&#x0308; experiri &#xA757;d hoc sit. Illud enim idi-
otæ quāuis ineruditi, cognosc&#x0169;t, & discern&#x0169;t
ame&#x0303;tes ab integris, hoc uerò neq; philosophis
facile est explicare. Nā et hoc ipsum, q&#x0111; cōstare<-P>

@@0@<filename:W0013-0835.jpg/>
@@1@<SE835>344 Ad quod teneatur homo
<-P>uidetur, & definitum est, non caret calumnia.
Nam ignari, & aliâs errantes in moribus, ut
sunt hæretici, non sunt sufficientes consulta-
re, & iudicare quid agendum, aut euitandum:
aliâs non ita aberrarent, & tamen non nega-
mus eis usum rationis. ergo hoc non requiri-
tur. Potest quide&#x0303; responderi ad hoc, negando
assumptum, sed omnes illi sunt sufficie&#x0303;tes, sed
errant ex negligentia sua, uel corruptis affecti-
bus. Sed hęc quidem sunt philosophica, in qui
bus theologum nō oportet adeò solicit&#x0169; esse:
& ego intelligo me etiam cum non satisfece-
rim, imminut&#x0169; fuisse. ergo siue habere usum
rationis sit id, quod constituimus, siue quid
aliud nos supponamus, aliquem habere iam
usum rationis, & de illo disputemus. &#x00B6; Sed
tamen hoc dubium, quod ex præcedentibus
oritur, non licet prætermittere: An<milestone unit="article" n="16" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_482"/> aliquis
possit habere usum rationis circa aliquam
materiā, uel obiectum, & nō circa aliud, utpo
te circa materiā iustitię, & non circa materiam
te&#x0303;perantiæ, ut sit capax rationis ad deliberan-
dum, & iudicandum an sit iurandum uel no-
cendum alicui, & non sit capax ad consultan
dum de fornicatione, sed habeat se ad illam
tanquam puer. & uidetur quòd non possit
contingere. Quia aliâs daremus hominem ca
pace&#x0303; meriti, & demeriti circa aliquā materiā,<-P>

@@0@<filename:W0013-0836.jpg/>
@@1@<SE836>ueniens ad usum rationis 345
<-P>& non circa alias materias morales, quod nun
quam aliquis concessit. In contrarium uide-
tur, quòd aliquæ materię sunt multo notiores
aliis. Vt, quòd non est occidend&#x0169;, quàm quòd
non est fornicandum, & species non simul ac-
quiruntur circa omnia. Item (ut dictum est)
Maniaci uidentur carere usu rationis circa ali-
quam particularem materiā, sicut amantes cir-
ca omnes. Profectò res est dubia, & ideo re-
spondeo. Prima propositio, Videtur<milestone unit="article" n="17" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_483"/> &#xA759; quis
possit habere usum rationis sufficientem circa
artes, qui non habeat circa materiam morale&#x0303;.
Probatur, quia uidemus aliquos, qui incidunt
in amentiam, non amittere artem, si quam an-
tea didicerāt, sed sciunt scribere, legere, pinge-
re, imòsyllogismos facere, & similia, ut cātare.
Maior confirmatur, quia pueri institu&#x0169;tur in
aliqua arte, etiam ante usum rationis. Item (ut
dictu est) institutio multum facit ad usum ra-
tionis: sed potest quis institui circa aliquā arte&#x0303;
priusquā circa moralia. ergo. Secunda proposi
tio, Hoc<milestone unit="article" n="18" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_484"/> quod dicimus esse possibile, uidetur
multùm difficile, uel nunquā contingere, quia
principia saltem moralia multo notiora sunt,
quàm artificialia. ergo omnino uidetur impos
sibile, ut quis possit sufficie&#x0303;ter iudicare de arti
ficialibus, & omnino sit expers rationis in agi
bilibus. Tertia propositio, Omnino<milestone unit="article" n="19" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_485"/> puto im<-P>

@@0@<filename:W0013-0837.jpg/>
@@1@<SE837>346 Ad quod teneatur homo
<-P>possibile, ut quis habeat usum rationis circa
aliquam materiam moralem, & non circa o-
mnes. Probatur primò, quia principia moralia
sunt eadem circa omnes materias. ergo si ha-
bet iudicium ad principia unius materię, iam
aliquo modo habet circa omnes. Vt qui iudi-
cat &#xA759; non est nocend&#x0169; proximo, iā habet prin
cipium, ita quòd non est surandum, & quòd
non est occidend&#x0169;: sicut qui scit, quòd in Bar-
bara est bona consequentia, scit hoc tenere in
omni materia: & qui cognoscit, quòd est ali-
qua lex diuina, quam tenemur seruare, habet
principium tam ad materiā iustitię, quàm tem
perantiæ. ergo impossibile est, ut quis habeat
usum rationis ad consultandum in materia iu-
stitię, & non temperantię. Antecedens decla-
ratur, exempligratia, In materia iustitię deli-
beratio incipit ab hoc principio, quòd opor-
tet seruare præcepta Dei, & ex hoc quòd præ-
cepta Dei continentur in scriptura sacra, uel in
doctrina ecclesię, & quòd uerum est non fura
ri: eadem omnino uia, uel simili procede&#x0303;dum
est in quacunque materia morali. Alius deli-
berat hoc modo, quòd in agendis oportet
consulere peritiores, & est idem principium
deliberandi in omni materia. Tertiò proba-
tur, quia quicunque habet usum rationis, ha-
bet hoc principi&#x0169;, quòd in actionibus suis po<-P>

@@0@<filename:W0013-0838.jpg/>
@@1@<SE838>ueniens ad usum rationis. 347
<-P>test bene & malè agere: sed quicunque habet
hoc principi&#x0169;, potest deliberare de omniagen
do. ergo. Maior est nota, & minor proba-
tur: quia omnis talis potest deliberare & quæ-
rere quid agendum sit, siue erret, siue non. Et
ad argumentum factum in contrarium, quia
aliquæ materię sunt notiores, respōdetur, Ve-
rum est, sed ex hoc non sequitur, quin ille qui
potest deliberare circa magis nota, possit circa
minùs nota, quia satis est, quòd potest dubita-
re, & per conseque&#x0303;s potest consulere. Ad aliud
de maniacis respōdetur, quòd maniaci fortas
se circa omnem materiā habe&#x0303;t usum rationis,
sed differunt maniaci, quia circa aliquam mate
riam errāt ucheme&#x0303;ter, nec possunt reuocari ab
illa opinione, sed error est quodāmodo natu-
ralis & inuincibilis. Sed certum est, quòd ma-
niaci deliberant an bene uel malè agant, & cir
ca illam materiam, circa quam laborāt morbo,
sederrant post deliberatione&#x0303; quasi naturaliter.
Vel fortè potest dici, quòd mania tollit usum
circa id speculatiuum, ut quòd quis putat se æ-
grotare, & ualeat, uel aliquid simile. Et simi-
liter uideturdicend&#x0169; de phreneticis, qui uide&#x0303;-
tur insanire in aliquib&#xA770;, sapere in aliis. Opposi
t&#x0169; huius propositionis posset poni & defendi:
sed hoc uidet&#x0303; &#xA753;babili&#xA770;. Vtc&#x0169;q; tame&#x0303; sit, nō dici
tur ali&#xA757;s habere us&#x0169;rationis simpliciter, uel per<-P>

@@0@<filename:W0013-0839.jpg/>
@@1@<SE839>348 Ad quod teneatur homo
<-P>uenisse ad illum, quousque posset sufficienter
deliberare in materia morali. Hoc patet, quia
solùm de tali loquuntur philosophi & theolo
gi: neque dicitur quis sapere in agendis, quan-
tumcunque aliquis (si fieri posset) omnium ar
tium esset peritus. &#x00B6; Sed priusquā ad secundā
quæstionem ueniamus, adhuc restat inquiren
dum, quid<milestone unit="article" n="20 ̋rendition="#asterisk" xml:id="s4013_486"/> sit, uel quid uocetur primum in-
stans, uel primum tempus (nihil enim interest)
usus rationis, ut prim&#x0169; instans, in quo perue-
nit quis ad usum rationis, uel liberi arbitrii. Et
sit prima propositio, Deliberatio nō potest es-
se propriè libera, id est, &#xA759; sit in potestate homi
nis deliberare, & nō deliberare. Probatur, quia
liberum propriè est ex electione, uel actus qui
sequitur deliberationem, ut suprà diximus, nō
est actus humanus, nisi sit deliberatus, sed deli
beratio non potest sequi deliberationem, quia
nō est processus in infinit&#x0169;, ergo non est pro-
priè libera. unde sequitur, quòd prima delibe
ratio non potest esse bona uel mala, meritoria
uel demeritoria. Secunda propositio, Prima
<milestone unit="article" n="21" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_487"/>deliberatio est ex causisnō naturalib. uel pror
sus extrinsecis, putà uel à Deo, uel ab angelo.
Probatur, quia non potest esse ex electione
uoluntatis, quia (ut dictum est) non est libe-
ra, neque potest imperari ex electione, quia
illa electio iam præsupponeret aliam delibera-<-P>

@@0@<filename:W0013-0840.jpg/>
@@1@<SE840>ueniens ad usum rationis. 349
<-P>tionem. ergo oportet, omnino ut sit uel ex
motu phantasmatum facto ab obiecto, uel ex
aliqua causa extrinseca. Vnde Aristoteles octa<marginalia>Aristoteles.</marginalia>
uo Ethic. dicit, quòd principium consultandi
est aliquod intellectiuum principi&#x0169; altius in-
tellectu eo, quod est Deus, & per hunc mo-
dum ostendit quòd non est processus in infini
tum, Omnis actus uoluntatis præsupponit a-
ctum intellectus & econtrario. Sed primum
consilium non est à uoluntate. & idem S. Tho.<marginalia>S. Thom.</marginalia>
prima parte quæst. 82. artic. 4. ad tertium. quod
non uidetur sic intelligend&#x0169;, quòd Deus con-
currat semper tanquam causa partialis ad pri
mum consilium, sed dicitur principium es-
se Deum, quia primus talis motus intellectus
est naturalis, & naturalia attribuuntur Deo,
qui hanc uirtutem dedit intellectui: licet non
sit negandum, quin nonnunquam Deus, uel
per se, uel per angelos particulariter sit causa
talis deliberationis, quam inspirationem uoca
mus. De quo uide Caietanum prima parte,<marginalia>Caietanus.</marginalia>
quęstione octuagesimasec. Hęc aute&#x0303; adeò uera
sunt, ut nō tantùm cùm quis primò deliberat,
prima deliberatio non sit in nostra potestate,
sed etiam postquam aliquis omnino cessauit
à motu intellectiuo, non sit in potestate eius
prima deliberatio, ut est in dormiente, qui à
somno excitatur propter eandem rationem.<-P>

@@0@<filename:W0013-0841.jpg/>
@@1@<SE841>350 Ad quod teneatur homo
<-P>Tertia propositio,<milestone unit="article" n="22" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_488"/> Cùm quis primò delibe-
rat, nō habuit in sua potestate priùs deliberas-
se. Patet ex dictis, quia si ista non fuisset prima
deliberatio, etiam alia fuisset naturalis, ut pa-
tet. ergo non potuit esse alia libera ante hanc.
Quarta propositio, Cùm<milestone unit="article" n="23" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_489"/> quis primò delibe-
rat, potuit primò deliberasse, quia prima deli-
beratio est à causis merè naturalibus, ut dict&#x0169;
est, & illę potuer&#x0169;t priùs con currere. ergo po-
tuit prius deliberasse. sed etiā illa fuisset natura
lis. Quinta &#xA753;positio, Deliberatio<milestone unit="article" n="24" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_490"/> non potest
cadere sub præcepto, non enim dantur præce-
pta, nisi de actibus, qui sunt in nostra potesta-
te. Et confirmatur, quia posset scire tale præce
ptum, quia iam hoc ipsum esset deliberatio: iā
enim habet usum rationis qui cognoscit se te-
neri præcepto. ergo impossibile est, quòd quis
habeat præceptum primò deliberandi, nec o-
missio, nec impletio esset libera. Sexta proposi
tio, Quicunque<milestone unit="article" n="25" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_491"/> primò deliberat, non teneba
tur priùs deliberasse. Patet ex prædictis, quia
non erat in sua libertate. ergo nō poterat ei ef-
se præceptum. unde sequitur corollarium, Va-
num<milestone unit="article" n="26" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_492"/> est quod dic&#x0169;t recentiores, quòd datur
tempus induciarum, in quo aliquis potest deli
berare, & si non deliberet, non imputatur ei,
quo transacto si non deliberet, iam imputabi-
tur. Hoc inquā patet ex dictis esse falsum, quia<-P>

@@0@<filename:W0013-0842.jpg/>
@@1@<SE842>ueniens ad usum rationis. 351
<-P>si non deliberat, nec est in libertate ipsius de-
liberare, imò si fieri posset, ut quis per centum
annos bene dispositus nunquā deliberaret, nō
potest ei imputari. Secundum corollari&#x0169;, Pri-
mum<milestone unit="article" n="27" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_493"/> instās uel tempus usus rationis, in quo
quis primò deliberat actu, non est in quo po-
test primò deliberare. Probatur, quia primum
instās rationis uocat&#x0303;, in quo quis potest uti li-
bero arbitrio primò, & in quo primò est capax
præcepti, aut boni & mali, sed hoc nullo mo-
do potest antequā primo actu deliberet. ergo
id est prim&#x0169; instās usus rationis. Terti&#x0169;, Cùm
doctores quærunt, an homo obligetur ad ali-
quid in primo instāti usus rationis, & ad quid
teneatur, intelligend&#x0169; est necessariò de primo
instāti usus rationis, & ad &#xA757;d teneat&#x0303;, intellige&#x0303;-
d&#x0169; est necessariò de primo i&#x0303;stāti, uel tp&#x0303;e i&#x0303; quo
deliberat. Pat. &#xA757;a primò nō est imaginabilis ob
ligatio, sicut nec libertas. ergo. Et cōfirmat&#x0303;, &#xA757;a
omnino est impossibile, ut &#xA757;s cognoscat quo-
modo primò potuit deliberare, si hoc fuit an-
te&#xA757;&#x0308; actu deliberaret. Patet, quo enim signo uel
argume&#x0303;to hoc posset cognoscere? ergo si aliud
te&#x0303;pus designarem&#xA770; usus rationis ante&#xA757;&#x0308; homo
deliberaret, & i&#x0303; quo homo obligaret&#x0303;, null&#xA770; pos
set scire, nec &#xA751; cōiecturas pi&#x0303;gues & crassas, an
impleuit nécne illud pręcept&#x0169;. Et i&#x0303; summa, est
absurdiss. hoc ponere, sicut si &#xA757;s dormiat, im-<-P>

@@0@<filename:W0013-0843.jpg/>
@@1@<SE843>352 Ad quod teneatur homo
<-P>sibile est dicere, quòd habet aliquod nouum
pręceptum ut expergiscatur, quod quide&#x0303; priùs
non haberet antequam dormiret. Dico ergo,
quòd ad quamc&#x0169;que dispositionem quis per-
ueniat, antequam actu deliberet, nōdum per-
uenit au usum rationis, nec est tempus usus ra-
tionis, nec obligatur ad aliquid, nec de illo est
dicendum apud theologum aut philosophum
aliud, quàm de puero. Sed quando quærimus,
ad quid homo teneatur in primo instanti usus
rationis, intelligendum est, id est in quo pri-
mo actu deliberat, unde si quis excedat è uita,
antequā actu deliberet, impossibile est ut pec-
cauerit. Hæc de prima quæstione.</P>
<Z><A-1>SECVNDA PARS RELECTIONIS.
SVMMA.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Homo in Barbaria educatus, sine instructione, &
mentione deitatis, & religionis, an cumprimum per=
uenit ad usum rationis, poßit Deum cognoscere.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>2 Homo ad cognoscendum quòd Deus est, saltem sine do
ctore extrinseco, quòd indigeat non paruo tempore
etiam post capacitatem ad percipiendum disciplinas.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>3 Doctore&#x0303; non habens extrinsecum, quomodo uideatur
pro tempore posse habere de Deo ignorantiam in=
uincibilem.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>4 Ratio quòd nusquam sit nec unquam fuerit, nec erit,
ubi non sit notitia de Deo probabilis, & cui omnes
teneantur rationabiliter credere.</A-1></negEZ>

@@0@<filename:W0013-0844.jpg/>
@@1@<SE844>ueniens ad usum rationis. 353
<negEZ><A-1>5 Rationis ad usum quòd quis poßit uenire, & pro ali=
quo tempore non habere notitiam Dei.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>6 Rationis ad usum ueniens, etiam si Deum non cogno
scat, an talis poßit bene moraliter agere.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>7 Homo cum omnis primum ad usum rationis peruene
rit, etiam si Deum neque cognofcat, neque poßit co=
gnoscere, quòd potest bene moraliter agere.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>8 Rationis ad usum perueniens, qui nec Deum cogno=
scit, nec potest cognoscere, an talis poßit peccare.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>9 Deum antequam cognoscat quis, aut poßit cognosce=
re, quòd potest peccare.</A-1></negEZ>
<P><A-1>10 Legis diuinæ duplex consideratio.</A-1></P>
<negEZ><A-1>11 Rationis usum an poßit habere quis ad peccandum
uenialiter priùs, quàm ad peccandum mortaliter.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>12 Rationis ad usum quilibet perueniens, quòd non tenea
tur se conuertere in Deum explicitè, distinctè, & for=
maliter.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>13 Rationis ad usum quilibet perueniens, quòd ad actum
al quem teneatur statim.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>14 Rationis ad usum quilibet perueniens, quòd teneatur
se conuertere in bonum eo modo, quo t&#x0169;c potest, id est
conformiter ad cognitionem, quam habet.</A-1></negEZ>
<P><INI2>E</INI2>RAT quæstio, Quid homo possit cum-
primum peruenit ad usum rationis: circa
quam maximè occurrunt quatuor dubia. Pri-
mum, An<milestone unit="article" n="1 ̋rendition="#asterisk" xml:id="s4013_494"/> homo cumprimum peruenerit ad
usum rationis, possit Deum cognoscere. Et ut
omissis certis & facilioribus, ueniamus ad no
dum difficultatis, loquamur de homine edu-<-P>

@@0@<filename:W0013-0845.jpg/>
@@1@<SE845>354 Ad quod teneatur homo
<-P>cato in Barbaria, sine instructione, & mentio
ne Deitatis, & religionis, An talis possit co-
gnoscere Deum cumprimum peruenerit ad
usum rationis. & uidetur quòd sic. Primò il-
lud est per se notum, saltem apud S. Tho. 1. p. q.
2. arti. 1. ergo non indiget tempore ad cogno-
scendum. Secundò quòd regula theologorum
est, quòd facienti quod in se est, Deus non de
ficiet in necessariis ad salute&#x0303;: sed credere quòd
Deus est, est necessarium ad salutem. ad Hebr.<marginalia>Hebræ. 11.</marginalia>
11. Accede&#x0303;tem ad Deum oportet credere, quia
est, & quia inquire&#x0303;tibus se remunerator est: er
go si facit quod in se est, nō ignorabit. Et con
firmatur ex illo 1. Iohan. 2. Vnctio eius docet<marginalia>1. Iohan. 2,</marginalia>
uos de omnibus. In contrarium est, quia co-
gnoscere quòd Deus est sine doctore extrinse
co, est ualde difficile, habitat enim lucem in ac
cessibilem, & cognosci non potest, nisi per ea,
quæ facta sunt: & oculus noster se habet ad ma
nifestissima naturæ, sicut oculus noctuæ ad lu
men solis, & ita uidetur de Deo. Et item Apo-
stolus Roma. 10. Quomodo credent ei, quem<marginalia>Rom. 10.</marginalia>
non audierunt? & ponamus quòd nihil audi-
uit: ergo nihil potest talis cognoscere, Ad hoc
respōdeo per propositiones. Prima est, Ad<milestone unit="article" n="2 ̋rendition="#asterisk" xml:id="s4013_495"/> co
gnoscendum quòd Deus est, saltem sine do-
ctore extrinseco, homo indiget nō paruo tem
pore, etiā post capacitatem ad percipiend&#x0169; di-<-P>

@@0@<filename:W0013-0846.jpg/>
@@1@<SE846>ueniens ad usum rationis. 355
<-P>sciplinas. Quæ propositio primò probatur suf
ficienter argumentis factis. Item, quia si potest
cognosci, hoc maximè est argumentis, & ra-
tionibus procedentibus ex solo lumine natu-
rali, & experientia rerum, & cognitione crea-
turarum, sicut uidetur dici ad Rom. primo. sed
hoc est ualde difficile, ut patet ex rationibus fa
ctis, tum ab Aristo. tum aliis philosophis, &
doctoribus, quæ sunt difficiles, & procedunt
ex principiis, quæ indigent magno ingenio,
& doctrina, & hæc accepta à maioribus opi
nione, & commota iam disputatione de Deo
quanto difficilius inuenta & cognita, etiam
apud eum, cuius auribus nihil unquam de
Deo insonuit. Neque dubitandum mihi uide-
tur de hac propositione. De qua difficultate
egregiè Cicero, in libro de natura Deorum
sub persona Cottæ contra Balbum & Velle-
ium, quāquam Velleius hanc dicebat esse præ
notionem & prolepsym insitam animis ho-
minum Deos esse. Secunda propositio,<milestone unit="article" n="3 ̋rendition="#asterisk" xml:id="s4013_496"/> Si
quis non habet doctorem extrinsecum, uide-
tur &#xA759; pro te&#x0303;pore possit habere ignorantiā in-
uincibile&#x0303; de Deo. probatur ex prima, & proba
tionibus eius. & cōfirmatur, quia S. Tho. q. 10.
2. 2. artic. 1. dicit, Quòd apud eos, qui nihil au-
dierunt de fide, infidelitas siue ignorātia fidei
non est peccat&#x0169;, sed profectò omnino uidetur<-P>

@@0@<filename:W0013-0847.jpg/>
@@1@<SE847>356 Ad quod teneatur homo
<-P>eade&#x0303; ratio de illa, Deus est, apud omnes qui ni
hil audier&#x0169;t de deo, sicut de aliis propositioni
bus fidei: & eade&#x0303; uidetur inte&#x0303;tio Augu. lib. 83.
q. & per hoc facilè posset respōderi ad dubi&#x0169;
negatiuè, scilicet quòd uidetur dice&#x0303;d&#x0169;, &#xA759; non
omnis talis potest cognoscere De&#x0169;, c&#x0169;prim&#x0169;
peruenit ad usum rationis. Et ad argume&#x0303;ta es-
set facilè respōdere. Nā ad prim&#x0169; dicitur ex il-
lo Aristo. Oculus noctuę, &c. & 1. Phy. Nō ea-
de&#x0303; sunt nobis nota & naturę. Ad secund&#x0169; dici
tur, &#xA759; salte&#x0303; priùs esset &#xA759; iste quæreret, & labo-
raret ad inuenie&#x0303;d&#x0169;, & t&#x0169;c Deus prouideret, &
iam salte&#x0303; pro aliquo te&#x0303;pore ignoraret. Et ite&#x0303;
Deus non semper prouideret doce&#x0303;do: quia cla
rum est, quòd aliquis etiam faciens quod in
se est, potest habere ignorātiam de necessariis,
ad salutem, putà de Christo, & de præceptis,
saltem pro tempore: sed Deus prouideret, uel
uel illuminando, uel non imputando ignoran
tiam. sed de hoc latiùs in 3. & 4. q. Sed his non
obstantibus sit tertia propositio probabilis,
Nusquā<milestone unit="article" n="4" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_497"/> est, nec unquam fuit natio, nec erit,
ubi non sit notitia de Deo probabilis, & cui
omnes rationabiliter teneant&#x0303; credere. Ista pro
positio, fortasse non poterit ita manifestè pro
bari, sed certè appare&#x0303;ter. Prim&#x0169; in historia n&#x0169;-
quā legimus tam barbarā, & efferā nationem,
quę nō habeat aliquem religionis rit&#x0169;, & puta<-P>

@@0@<filename:W0013-0848.jpg/>
@@1@<SE848>ueniens ad usum rationis. 357
<-P>ret deum esse. ut Balbus, & Velleius eloquen-
ter apud Ciceronem disputant. Et patet ex
omni historia tam sacra quàm profana: & si
qua fuit natio, facilè potuerunt scire ex aliis na
tionibus, apud quas seruata fuit opinio de
Deo. Ita hoc fuit multo tempore notum, &
recept&#x0169; in toto orbe etiā post diluuium. ergo
nunquam traditum est obliuioni, quin perse-
ueraret in memoria hominum. Item Deus est
administrator & gubernator orbis, ut ex fide
notum est: sed in administratione hominum
maxima pars est religio, religio autem nulla
esse potest sine cognitione Dei. ergo adhuc
ostensum est homines per seipsos cognoscere.
Probatur, Quia pater meus usque modo ope-
ratur. Et Sapientiæ 14. Tu pater gubernas om
nia. Item Sapientiæ 8. Sapientia attingit à fine
usque ad finem, &c. Item Deus uult omnes ho
mines saluos fieri, qui nō possunt esse salui ni-
si per cognitionem Dei: non possunt nisi cum
magna difficultate, & multo te&#x0303;pore cognosce
re Deum, si Deus permittet tolli memoriā &
cognitionem sui ab hominibus, nulla posset
esse religio, quod non esset congruum Proui-
dentiæ diuinæ, & sapie&#x0303;tiæ ipsius, qui disponit
omnia suauiter, & attingit, &c. quod nullus sa
piens homo permitteret, si posset impedire. Et
cōfirmatur, quia etiā præcepta iuris naturalis,<-P>

@@0@<filename:W0013-0849.jpg/>
@@1@<SE849>258 Ad quod teneatur homo
<-P>& decalogi non sunt per se nota, & tamen ex
prouidentia Dei doctores concedunt, quòd
non stat ignorari, saltem nisi ex malitia, in
quac&#x0169;que prouincia, & natione. ergo c&#x0169; mul
to magis ad uitam humanā exigatur cognitio
Dei, quàm præceptor&#x0169;, nullo modo est dicen-
dum, &#xA759; Deus permittat aboleri memoriā dei-
tatis. Itaq; semper homo si uellet adhibere di-
lige&#x0303;tiā, posset cognoscere De&#x0169; esse. Et si cōtra
hoc quis arguat, &#xA759; per millia annorum maior
pars hominum falsos Deos coluit, & nullā ha
buit notitiā ueri Dei, dico &#xA759; nunquā uide&#x0303;tur
defuisse philosophi, & ueri sapie&#x0303;tes, qui unita
te&#x0303; ueri dei affirmare&#x0303;t, ut patet ex Apostolo ad
Ro. 1. & ex historia. Et si hoc uer&#x0169; erat circa te&#x0303;
pora Apostoli, multo magis uidetur uerisimi
le superioribus te&#x0303;poribus, quādo minusdista
bāt à lege naturæ & memoria Patr&#x0169;: & alii te
nebātur rationabiliter illis credere. & sic Deus
semper sufficie&#x0303;ter cōsuluit, & &#xA753;uidit. Sec&#x0169;dò,
possemus dicere etiā si ge&#x0303;tiles habeāt falsas se-
ctas de deo, tame&#x0303; semper hoc erat omnibus cō
mune, &#xA759; erat aliquis Deus, siue unus, siue plu-
res, cui debebāt cult&#x0169;, et religione&#x0303;: et sic siquis
uel ignorabat, uel negabat, uel dubitabat, aut
ex culpa sua, ut Diagoras, &#xA757; atheos dictus est,
& Theodotus, qui deor&#x0169; naturā apertè sub-
stuler&#x0169;t, & Protagoras sophista, qui in dubi&#x0169;<-P>

@@0@<filename:W0013-0850.jpg/>
@@1@<SE850>ueniens ad usum rationis. 359
<-P>reuocauit, quo nomine Athenie&#x0303;sium iussu ur
be & agro est exterminatus, libriq&#x0301;ue eius in cō
cione cōbusti. Et ex hoc respōdetur affirmati-
uè ad quęstione&#x0303;, scilicet &#xA759; quilibet cumprim&#x0169;
peruenit ad usum rationis, potest habere noti
tiā Dei. Sed quia etiā si ista uera sint (ut certè
sunt) tamen non probantur, quia saltem breui
tempore posset aliquis esse sine notitia Dei.
Ideo potest poni quarta propositio, &#xA759;<milestone unit="article" n="5" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_498"/> potest
quis peruenire ad usum rationis, & pro aliquo
te&#x0303;pore nō habebit notitiā Dei, quia argumen-
ta hoc uidentur probare. Et ita tenet Caiet. q.
10. ar. 4. 1. 2. expressè. Et quan quam ita sit, ut di
ctum est, &#xA759; Deus gerit prouide&#x0303;tiā manifestan
di nome&#x0303; suum, non respondet ad casum de eo,
qui nutritur in sylua sine me&#x0303;tione religionis:
nam Deus ordinaria uia nō prouidet, nisi per
causas sec&#x0169;das, & de doctrina per prędicatores
ad Ro. 10. Secund&#x0169; dubi&#x0169; est, An<milestone unit="article" n="6" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_499"/> quilibet ta-<marginalia>Rom. 10.</marginalia>
lis possit bene moraliter agere. Et quia de alio
nō est difficultas, perseuerat dubi&#x0169; de illo, qui
ita educatus extra religione&#x0303;, & sine doctrina,
& me&#x0303;tione Dei. De hoc dubio Grego. 2. d. 38.
& priùs dist. 26. contendit, &#xA759; ad act&#x0169; morali-
ter bonum requiritur circunstantia ultimi fi-
nis, qui est Deus. Itaque nisi actu, uel habitu
actus referatur in Deum, actus nō solùm non
est bonus, sed est malus, & peccatum. Idem<-P>

@@0@<filename:W0013-0851.jpg/>
@@1@<SE851>360 Ad quod teneatur homo
<-P>uidetur tenere Ochā in 1. d. 1. q. 1. que&#x0303; sequitur
Almain in Mora. c. 14. quant&#x0169; ad hoc &#xA759; ad bo
nitate&#x0303; morale&#x0303; requiritur circ&#x0169;stantia ultimi fi
nis. sed uide&#x0303;tur æquiuocare de actu moraliter
bono. unde Ochā apud Gab. 2. dis. 28. tenet, &#xA759;
ad act&#x0169; moraliter bon&#x0169; nō requiritur &#xA759; refera
tur in De&#x0169;. Et ita tenet Gabriel illic, & est cō-
munior opinio, de qua nos etiā latè in lectio-
nibus ordinariis diximus. Et ideo quant&#x0169; spe-
ctat sol&#x0169; ad hoc dubi&#x0169;, patet, &#xA759; secund&#x0169; Gre-
go. dicendum sit, &#xA759; si quis non cogitat Deum
pro illo te&#x0303;pore, non potest bene moraliter age
re. Contra quam opinionem argumentor sic,
Quia sequitur, quòd nulla uia posset ille, qui
aliquādo ignoraret De&#x0169;, peruenire ad cogni-
tionem eius, salte&#x0303; nisi casu haberet exteriorem
doctrinā. Probatur & maximè sec&#x0169;d&#x0169; sensum
eius, loco citato, quia non potest peruenire ad
tale&#x0303; cognitionem sine speciali auxilio Dei, sed
iste nullo modo potest se disponere ad tale au
xili&#x0169;, quia per omnes actus suos nō potest. Se-
c&#x0169;dò sequitur, &#xA759; talis esset perplexus, quia nō
potest salte&#x0303; statim cognoscere De&#x0169;, & tame&#x0303; te
netur seruare pręceptasec&#x0169;d&#x0169; eunde&#x0303;, 2. d. 34. &
nō potest seruare nisi &#xA751; act&#x0169; mal&#x0169;, ergo est per
plexus, quia ipse nō ponit actus indiffere&#x0303;tes in
ter bon&#x0169; & mal&#x0169;, imò uidetur &#xA759; talis actus sit
mortalis &#xA757;a est fruitio creaturæ. hoc argume&#x0303;t&#x0169;<-P>

@@0@<filename:W0013-0852.jpg/>
@@1@<SE852>ueniens ad usum rationis. 361
<-P>aliter solui nō potest, nisi dicendo, quòd talis
potest cognoscere Deum cum speciali auxilio
Dei, & sic iam non est perplexus, quia potest
uitare illud peccatum, saltem cum speciali au-
xilio, sicut ipse sibi respondet in illa d. 26. Sed
hoc impugnatur uehementer, quia stat, quòd
non detur tale auxili&#x0169;, & hoc sine culpa illius.
ergo iam nō poterit uitare peccat&#x0169;. Assumpt&#x0169;
patet, quia non omnibus datur illud speciale
auxili&#x0169; ad cognoscendum De&#x0169; (ut etiam ipse
habet fateri) multi enim perseuerāt in tali igno
rantia, & hoc non est propter culpam actoris,
quia non potest illud uitare antequā illumine
tur secund&#x0169; ipsum. ergo adhuc manet perple-
xus. Item, uel ad hoc quòd illuminetur, requi-
ritur, &#xA759; iste aliquid faciat uel non: si non, ergo
non est in potestate ipsius quòd illuminetur,
& sic erit perplexus sine culpa sua. Si oportet
eum aliquid facere antequam illuminetur, cō-
trà, Illud non potest esse nisi peccatum: pecca-
tum aute&#x0303; non requiritur ad illuminatione&#x0303;. er-
go. Item ipse in eadem d. dicit, quòd null&#x0169; po-
test esse meritum etiam de congruo ad primā
gratiā, uel ad auxili&#x0169; speciale. ergo non requiri
tur dispositio, quia illa uideretur merit&#x0169; de cō
gruo. Ite&#x0303;, dato &#xA759; ex culpa sua talis nō illumina
retur, adhuc esset inconueniens, quia ex culpa
præcede&#x0303;ti necessariò incideret in nou&#x0169; pecca-<-P>

@@0@<filename:W0013-0853.jpg/>
@@1@<SE853>362 Ad quod teneatur homo
<-P>tum. Ad hoc argument&#x0169; respondet necessariò
Greg. &#xA759; non obstante, &#xA759; Deus negaret alicui
speciale auxili&#x0169; ad uitādum peccat&#x0169;, nihilomi
nus imputaret&#x0303; ei, quia ista priuatio uel ignorā
tia est ex peccato originali. Et ita respōdet ex-
pressè in illa di. 26. q. 1 in fi. sicut si quis ex igno
rātia, quā incurrit, uel ex originali peccato age
ret quod nō debet. Sed hoc profectò nō uide-
tur catholicè dict&#x0169;. Ite&#x0303;, quòd iste, qui n&#x0169;quam
aliquid audiuit de Deo, cognoscat De&#x0169; esse,
& uult fine&#x0303; & omnia refere&#x0303;da in ipsum, nō so-
lùm est speciale auxili&#x0169;, sed etiam spiritus pro-
phetiæ. ergo si quis ita natus & educatus esset
sine religione & doctore, nullo pacto posset
uitare peccat&#x0169;, nisi in ipso primo instāti usus
rationis, antequā quicquā boni aut mali egis-
set, reciperet spirit&#x0169; prophetiæ: quia quicquid
priùs faciat, neq; erit peccat&#x0169;, etiā si Deus post
duos dies mittat angel&#x0169; aut prædicatore&#x0303;. Imò
dato &#xA759; statim mittat prædicatore&#x0303;, impossibile
est uitare peccat&#x0169;, &#xA757;a ipsum audire prædicato-
re&#x0303; erit peccat&#x0169;, c&#x0169; potest credere priùs quàm
audiat. Hæc sunt absurdissima: & ideo si quis
uellet omnino defendere, &#xA759; ad act&#x0169; moraliter
bon&#x0169; requiritur circ&#x0169;stantia ultimi finis, opor
teret ut teneret simul, &#xA759; actus care&#x0303;s illa circun
stantia esset indiffere&#x0303;s, neq; tame&#x0303; hocsatis face
ret, quia magn&#x0169; incōueniens uidetur, &#xA759; actus<-P>

@@0@<filename:W0013-0854.jpg/>
@@1@<SE854>ueniens ad usum rationis. 363
<-P>indifferens re&#xA757;ritur ut illuminetur à Deo. Sed
quia in moralibus nō oportet solicit&#x0169; esse, an
possit aliqua sententia & opinio defendi, aut
quomodo respōderi possit argume&#x0303;tis, sed con
siderare potiùs, &#xA757;d uerisimilius sit. ideo sit ad
dubium propositio. Prima propositio, Omnis
<milestone unit="article" n="7" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_500"/> homo cumprimum ad usum rationis perue-
nerit, etiam si De&#x0169; neq; cognoscat, neq; pos-
sit cognoscere, potest bene moraliter agere.
Hæc probatur propositio, quia (ut dict&#x0169; est) li
berum arbitri&#x0169; est facultas rationis & uol&#x0169;ta-
tis: ergo quic&#x0169;q; habet liberum arbitri&#x0169;, po-
test nō solùm cognoscere bonum & mal&#x0169;, sed
etiā facere & uelle, ut suprà dict&#x0169; est. nō loqu&#x0169;
tur theologi aut philosophide usu rationis aut
liberi arbitrii, nisi in ordine ad bon&#x0169; & mal&#x0169;,
& ideo uocantur ame&#x0303;tes & insani: &#xA759; si ad act&#x0169;
bon&#x0169; requiritur relatio in De&#x0169;, talis qui non
cognosceret De&#x0169;, nō solùm nō posset bene a-
gere, sed neq; cognoscere quid bon&#x0169; esset. Ite&#x0303;,
si ad bene age&#x0303;d&#x0169; requiritur relatio in De&#x0169;, uel
hoc est deiure naturali, uel positiuo & diuino.
Prim&#x0169; nō uidet&#x0303;, cùm hoc nō sit not&#x0169; in lumi-
ne naturali, imò sec&#x0169;d&#x0169; sente&#x0303;tiā Greg. neq; co
gnosci quic&#xA757;d esse potest sine auxilio speciali.
ergo nō est de iure nāli positiuo, aut nō cōstat
uñ. neq;. n. Paulus c&#x0169; dixit, Oi&#x0303;a in gloriā Deifa
cite, uoluit ali&#xA757;d nou&#x0169;ius &#xA753;mulgare, neq; ali&#xA757;s<-P>

@@0@<filename:W0013-0855.jpg/>
@@1@<SE855>364 Ad quod teneatur homo
<-P>philosophorum hoc unquam dixit, qui tamen
lumen naturale habebāt. Item, dato quòd esset
præceptum illius relationis, Paulus apertè ex-
cusat ignorante&#x0303;, ad Rom. 10. Quomodo inuo<marginalia>Rom. 10.</marginalia>
cabunt in quem nō crediderunt? Quòd si non
credere est sine culpa, ut suprà probat&#x0169; est, er-
go nō inuocare, uel nō referre in ill&#x0169; actiones
suas eritsine culpa. Et quidem de relatione for
mali in Deum, uel concomitante, uel etiā præ-
cedente. Ita tenet Caiet. 1. 2. q. 10. art. 4. Dicit ta<marginalia>Caietanus.</marginalia>
men quòd per hoc, &#xA759; actus humani referan-
tur in bonum obiect&#x0169;, feruntur in De&#x0169;, quia
feruntur in res eo modo, quo Deus instituit,
sicut & omnia naturalia fiunt propter fine&#x0303;. 2.
Physic. & tamen non semper referuntur in tale&#x0303;
finem ab ipso agente, ut actus hirundinis cùm
cōponit nid&#x0169;, aut formicę cùm frumentatur
in æstate, refer&#x0169;tur quidem ad certos fines, nō
ab hirundine uel formica, sed à superiori intel
ligentia. Ita cùm homo operatur bonum ex ge
nere, licet non referat in De&#x0169;, tamen illi actus
relati sunt in Deum ipsum, hoc dicit S. Tho. 2.<marginalia>S. Thomas.</marginalia>
d. 38. art. 10. Rerum (inquit) omnium unus est
finis ultimus, id est Deus. Ita & uol&#x0169;tatum o-
mni&#x0169; unus est finis ultimus, scilicet Deus. ni-
hilominus sunt alii fines proximi, & si secun-
dum illos fines seruatur debita relatio uolun-
tatis in ultimum fine&#x0303;, erit recta uoluntas. De-<-P>

@@0@<filename:W0013-0856.jpg/>
@@1@<SE856>ueniens ad usum rationis. 365
<-P>bita autem relatio seruatur secund&#x0169; illum fine&#x0303;,
quo uol&#x0169;tas nata est ultim&#x0169; finem participare,
omnia propter semetipsum operatus: sicut ser-
uus, qui su&#x0169; offici&#x0169; facit, si eius dominus con-
stituit, uirtualiter facit propter domin&#x0169;, & ad
fine&#x0303;, quem dominus ordinauit. Et uidetur fa-
cere ad hoc, quòd S. Tho. dicit 1. 2. q. 21. ar. 3 &<marginalia>S. Thomas.</marginalia>
4. &#xA759; homo natura est animal ciuile & sociale.
Qui aute&#x0303; insocietate aut ciuitate uiuit, pars est
ciuitatis. Qui ergo aliquid in bon&#x0169; & in com-
mod&#x0169; facit alicuius priuati hominis, facit etiā
in bonum public&#x0169; & cōmune, sicut qui priua
tum homine&#x0303; lædit, bon&#x0169; cōmune lædit, cuius
ille est pars, atque laudem & præmi&#x0169; meretur,
non à priuato homine solùm, sed etiā à tota ci
uitate aut collegio, & eadem ratione ab eo qui
pręsidet collegio & ciuitati humanę, & si nihil
de Deo cogitet. Et certè hoc naturalis ratio di
ctat. Et confirmatur, Certè enim uidetur ini-
qu&#x0169; & contra Dei bonitate&#x0303; excogitat&#x0169;, &#xA759; of-
fendatur Deus etiā ab illo, qui nihil minus co
gitat, quàm De&#x0169; offendere. & tamen bene age
re nemo potest, nisi Deo placere studeat, nec
est quisquam qui nō laudet uel probet factum
aut bon&#x0169; collat&#x0169; in amicum su&#x0169;, aut utr&#x0169;que
necessarium, etiā qui sibi nullo modo ualuerit
gratificare. Vt quid ergo affirmamus De&#x0169; cō-
de&#x0303;nare, & omnia officia collata in Dei filios,<-P>

@@0@<filename:W0013-0857.jpg/>
@@1@<SE857>366 Ad quod teneatur homo
<-P>qui non respectu Dei faciunt, neq; Deus præ-
cepit parentes honorare propter De&#x0169;, sed ho-
norare solùm: & ita de aliis præceptis ita imple
re, utrebus ipsius expediebat. sunt enim pręce-
pta distincta de cultu diuino, & de reb&#xA770; huma
nis: atq; adeo nihil necesse est in omnibus aliis
actibus Deum colere. Secundum dubi&#x0169; in hac
secunda quæstione est, An<milestone unit="article" n="8" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_501"/> omnis talis perue-
niens ad usum rationis possit peccare. Et lo-
quimur semper de illo qui nec De&#x0169; cognoscit,
nec potest cognoscere. Et pro parte negatiua
fiunt argumenta, neque leuia, neque ita facilè
expedibilia. Videtur enim, &#xA759; ille qui De&#x0169; non
potest cognoscere, pro eo quidem te&#x0303;pore ne-
que peccare quide&#x0303; possit. & primò quide&#x0303;, quia
Deum esse, imò Deum esse domin&#x0169;, est præ-
ambulum ad legem diuinam: ut S. Tho. ait. 2. 2.
q. 16. arti. 1. quia pressupponitur ante susceptio
ne&#x0303; legis, ut quis fateatur subiectione&#x0303; legislato
ri, iuxta illud, Accedente&#x0303; ad De&#x0169; oportet cre-
dere quia est. neq; est intelligibile, ut quis reci-
piat lege&#x0303; ab illo, que&#x0303; non cognoscit superiore&#x0303;.
Vnde qui nō tenetur recipere aut cognoscere
De&#x0169;, aut legislatore&#x0303;, neque legem eius tenetur
recipere. ergo iste, que&#x0303; ponimus sine culpa sua
ignorāte&#x0303; De&#x0169;, nō tenet&#x0303; reciperelege&#x0303; Dei, neq;
illi obedire. Sed peccat&#x0169; est dict&#x0169;, uelfact&#x0169;, uel
cōcupitus cōtra lege&#x0303; Dei. ergo. Et probat&#x0303; au-<-P>

@@0@<filename:W0013-0858.jpg/>
@@1@<SE858>ueniens ad usum rationis. 367
<-P>thoritate Aug. 22. cōtra Faust. & Ambr. dicunt
enim quòd est cælesti&#x0169; inobedientia mādato
rum. ergo uidetur &#xA759; in tali non possit esse pec
cat&#x0169;. Et cōfirmatur, Ego nō habeo dominum
neque superiore&#x0303; cui tenear obedire. ergo non
obligor aliqua lege. ergo nō pecco. Cōsequen
tiæ uidentur notæ, quia nullus tenetur aliqua
lege, nisi superioris: neque peccat, nisi facie&#x0303;do
contra id ad quod tenetur. Sed antecedens est
inuincibiliter creditum ab isto. ergo & conse-
quens, & per consequens excusatur ignorātia
inuincibili. Item sequitur, Non est Deus, ergo
nullum est peccatum. Et conseque&#x0303;tia uidetur
nota, quia peccatum non est nisi contra legem
Dei. Antecedens est inuincibiliter credit&#x0169; ab
isto, ergo & consequens. Et confirmatur, quia
si per impossibile non esset Deus, nullus obli-
garetur. Sed pro eodem uidetur haberi, quòd
non sit Deus, & quòd non possit cognosci
an sit, sicut quantùm ad obligationem, pro eo
facto habetur, quòd quis non haberet regem,
uel ignoraret inuincibiliter se non habere re-
gem, omnino est absurd&#x0169; dicere quòd rex ob-
liget me, de quo ego inuincibiliter iudico, &#xA759;
nō est rex meus. Et probat&#x0303;, quia in omni mor-
tali est auersio à Deo. ergo si nō esset Deus, ui-
detur quòd nō esset mortale. Item Apostolus
Ro. 4. Vbi non est lex, neque præuaricatio. ubi<-P>

@@0@<filename:W0013-0859.jpg/>
@@1@<SE859>368 Ad quod teneaturhomo
<-P>per præuaricatione&#x0303; nihil aliud uidetur intelli-
gere, nisi peccatum, ergo ubi ignoratur lex in-
uincibiliter, etiam non erit peccat&#x0169;, quia idem
uidetur iudici&#x0169;, &#xA759; non sit lex, & &#xA759; ignoretur.
Et confirmatur, quia lex non obligat nisi pro-
mulgata: in decretis leges instituuntur c&#x0169; pro-
mulgātur. Si ergo quis ignoret legem, nō obli
gatur lege. Ite&#x0303; quia actus est bonus, uel malus
inquantum est conformis, uel difformis ratio
ni. 2. Eth. Sed ratio humana nō habet uim obli
gandi neque ratione&#x0303; legis nisi à lege diuina. er
go qui propter ignorantiā excusatur à lege di-
uina, ergo à lege rationis. Et cōfirmatur, quia
leges humanæ non obligant nisi uirtute legis
diuinæ, quia omnis potestas à domino Deo
est, ad Ro. 13. & Dominus in Euan. Io. 19. Non<marginalia>Rom. 13.</marginalia>
haberes potestate&#x0303; aduersus me ullam nisi tibi<marginalia>Iohan. 19.</marginalia>
desuper esset datum. ergo etiā neque ratio hu-
mana habet uim obligandi nisi à lege diuina.
Ite&#x0303; omne mal&#x0169; est malum, quia prohibitum à
lege æterna. ergo si ignoratur lex æterna, uide
tur &#xA759; excuset à peccato: sed qui ignorat De&#x0169;,
ignorat legem Dei, ut probatum est. ergo excu
satur à peccato. Antecedens est S. Tho. 1. 2. q.<marginalia>S. Thomas.</marginalia>
71. ar. 6. ad quartum, ubi dicit, quòd omne pec
catum est malum, quia prohibitum intelligi-
tur peccatum iure positiuo. Sed omne peccat&#x0169;
est malum, quia prohibitum lege ęterna. Item,<-P>

@@0@<filename:W0013-0860.jpg/>
@@1@<SE860>ueniens ad usum rationis. 369
<-P>uidetur quòd S. Thom. dicit illic ad quintum,
Peccatum quidem à philosopho consideratur
ut est contra rationem, sed à theologo ut est
offensa Dei. Mirabile aute&#x0303; uidetur, &#xA759; quis of-
fendat De&#x0169;, que&#x0303; neq; cognoscit, neq; tenetur
cognoscere. Et confirmatur, quia ponamus &#xA759;
talis antequā cognoscat, neque possit cogno-
scere, sed incipiens inquirere an sit Deus, néc
ne, habet tale propositum, si scire&#x0303; esse Deum,
ego uellem placere illi in omnibus, tunc uide-
tur quicquid faciat, quòd excusetur. Item si
quis ignoret inuincibiliter Dominum, nō te-
netur præceptis Domini: ergo qui ignorat
Deum, non tenetur præceptis Dei. Item habet
ignorātiam inuincibilem obligationis ad p&#x0153;-
nam neque inferni neque purgatorii, ergo ui-
detur &#xA759; salte&#x0303; nō imputetur ei peccat&#x0169;. Ite&#x0303; facit
id, si non uenissem, & loquutus eis non fuis-
sem, peccatum non haberent. ergo à simili si
non cognoscatur Deus. & Iohan. 15. & 14. Ista
& alia similia, quæ pro parte negatiua afferri
possent, certè non parum mouere possunt ad
suade&#x0303;dam partem negatiuam, quòd scilicet an
tequā cognoscat, aut cognoscere possit De&#x0169;,
non potest peccare. Pro parte autem affirmati-
ua non oportet multa adducere, cùm sit con-
sensus omnium doctorum, quòd quicunque
habet usum rationis, po test bene uel malè age<-P>

@@0@<filename:W0013-0861.jpg/>
@@1@<SE861>370 Ad quod teneaturhomo
<-P>re. Imò hoc uidetur ex diffinitione usus ratio-
nis, aut liberi arbitri. probatur tamen, quia ali-
qui actus sunt intrinsecè mali, ut mendaci&#x0169; ex
sententia Augustini, & doctor&#x0169;: ergo si fiat ab
habente usum rationis, erit peccatum. Ite&#x0303; pro-
batur apertè ex illo Psal. 4. Multi dicunt, Quis
ostendit nobis bona? signatum est super nos,
&c. ubi uidetur tolli excusatio ignorātiæ. Ite&#x0303;,
aliâs prima principia non essent necessaria, pu
ta, Nō est faciendum alteri quod tibi non uis
fieri, quia in tali casu omnia licerent, si nō pos-
set peccare. Ad hoc non uidetur omnino cer-
tum quid dice&#x0303; dum sit, & si liceret more iuris-
consultorum noua dogmata asserere, & recta
in discrimen uocare, non uidetur absurdum
defendere duas propositiones sequentes. Pri-
ma, Quicunque habet usum rationis, potest
quamprimum bene & malè agere, & propriè
peccare. Ista propositio satis probata est. Sec&#x0169;-
da propositio, Quicunque non cognoscit nec
potest cognoscere De&#x0169;, non habet usum ratio
nis. & sic de eo de quo posit&#x0169; est dubium tam
prim&#x0169; quàm secund&#x0169; quàm terti&#x0169;, diceremus,
&#xA759; ista dubia præsuppon&#x0169;t falsum, &#xA759; scilicet ta
lis habet usum rationis, qui nō potest cogno-
scere De&#x0169;, sed dicere &#xA759; est ide&#x0303; iudici&#x0169; de illo,
& de puero, & ame&#x0303;te, neq; bene neq; malè po
test agere. & sicut suprà diximus quāt&#x0169;cunque<-P>

@@0@<filename:W0013-0862.jpg/>
@@1@<SE862>ueniens ad usum rationis. 371
<-P>quis habeat usum rationis in artificialibus, uel
in quibusc&#x0169;q; aliis, si tame&#x0303; nō possit suficie&#x0303;ter
deliberare de morib&#xA770;, diximus &#xA759; nō habet sim
pliciter usum rationis, ut loquit&#x0303; theologus &
philosophus. Ita uidet&#x0303; dice&#x0303;d&#x0169; de eo, qui nō co
gnoscit, neque potest cognoscere De&#x0169;, &#xA759; quā
tunc&#x0169;que utatur ratione & cōsultet, nōd&#x0169; per
uenit ad usum ratiōis, quia nō potest delibera
re de bono & malo: &#xA757;a ut uidet&#x0303; sentire S. Tho.
1. 2. q. 19. ar. 4. & q. 71. ar. 6. nihilest bon&#x0169; aut ma<marginalia>S. Thom.</marginalia>
l&#x0169;, nisi &#xA757;a probat&#x0303;, aut reprobat&#x0303; in lege diuina:
& ideo qui nō cognoscit lege&#x0303; diuinā, deficit ei
principi&#x0169; ad deliberand&#x0169; de age&#x0303;dis, & sic non
habet usum rationis. & confirmatur hoc, quia
si per impossibile quis priuaretur notitia prio
r&#x0169; principior&#x0169; circa agibilia, quātunc&#x0169;que ha
beret principia speculatiuar&#x0169; scie&#x0303;tiar&#x0169;, imò &
cōclusiones, nō diceret&#x0303; habere usum rationis,
sicut neq; bruta animātia, & si discurrerent de
mediis ad fine&#x0303;, & habere&#x0303;tpotestate&#x0303; age&#x0303;di,  & co
gnosce&#x0303;di, nō dicerent&#x0303; habere liber&#x0169; arbitri&#x0169;,
quia nō cognoscere&#x0303;t bon&#x0169;, aut mal&#x0169; in mino-
ribus. Et possent ista cōfirmari ex illo ad Ro. 1.
Qui c&#x0169; cognouissent De&#x0169;, nō sicut De&#x0169; glori
ficauer&#x0169;t: ita ut sint inexcusabiles. unde uidet&#x0303;,
&#xA759; si non cognoscere&#x0303;t, essent excusabiles. Ne
que uideo quàm posset hoc ueheme&#x0303;ter impu-
gnari, neque magna inconuenie&#x0303;tia possent ex<-P>

@@0@<filename:W0013-0863.jpg/>
@@1@<SE863>372 Ad quod teneatur homo
<-P>hoc sequi, & maximè, quia ut suprà dictum
est, prouidentia Dei factum est, ut hoc uel nō
possit contingere, uel breui admodum tempo
re, ut non possit quis habere notitiā de Deo,
non uidetur incōueniens, si quis paruula mo-
rula nō sit capax boni aut mali, quātumuis in
aliis bene intelligat. Sed quia hoc non omni-
bus auribus placeret, & nou&#x0169; uideretur, ideo
ad dubium affirmatiuè respondeo per hanc
propositione&#x0303;, Antequam<milestone unit="article" n="9" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_502"/> aliquis aut cogno-
scat aut possit cognoscere Deum, potest pecca
re. Ista propositio pręter probationes iam po-
sitas adhuc potest probari, quia agere contra
conscientiam est peccatum, iuxta illud Pauli,
Omne quod non est ex fide, peccatum est: in
tantum, ut etiam uoluntas discordans à con-
scientia, falsa sit & mala, ut omnes doctores di
cunt. Sed ignorans sic Deum potest facere cō-
tra conscientiam, quia naturaliter homo iudi
cat quòd est malum iniuriā facere innocenti,
parentes esse honorandos, ergo potest malè
agere, & per consequens peccare. Confirma-
tur, quia etiam philosophi illi, uel qui negabāt
De&#x0169; esse, ut Diagoras, uel qui negabant salte&#x0303;
quicquā ad Deum uel Deos attinere factum
bonum, ut Democritus & Epicurus, dicebāt
tame&#x0303; aliqua esse bona, alia mala, & peccat&#x0169;, &
laudabilia, & uituperabilia, ergo id non depen<-P>

@@0@<filename:W0013-0864.jpg/>
@@1@<SE864>ueniens ad usum rationis. 373
<-P>det ex notitia Dei. Ite&#x0303; aliâs si null&#x0169; peccatum
mortale esset per se not&#x0169;, null&#x0169; ergo principi&#x0169;
esset per se not&#x0169;. Ite&#x0303; sequit&#x0303;, ergo, &#xA759; quic&#x0169;que
nō habet euide&#x0303;tiā, &#xA759; Deus est, nō habet euide&#x0303;
tiā de aliquo malo, aut peccato. Patet cōseque&#x0303;
tia manifestè Quia si periuri&#x0169; esset manifestè
peccat&#x0169;, uel homicidium, pe&#x0303;det ex hoc princi-
pio, &#xA759; Deus est: ergo qui nō habet euide&#x0303;tiā de
illo peccato, ergo neque de alio, scilicet &#xA759; ho-
micidi&#x0169; est peccat&#x0169;, sicut nō potest habere eui
de&#x0303;tiā maiorem aut certitudine&#x0303; de baptismo,
quàm de Christo. Ad ratiōes in cōtrari&#x0169; Gre-
gorius quide&#x0303; Arimine&#x0303;sis in 3. d. 34. tenet duo.
Prim&#x0169;, dato per impossibile, &#xA759; nō esset Deus,
adhuc esset peccat&#x0169;, & mal&#x0169; morale. sec&#x0169;d&#x0169; da
to, &#xA759; nulla esset lex prohibitiua diuina, adhuc
est peccat&#x0169;. Infert corollarium, &#xA759; multa sunt
peccata ita secund&#x0169; se mala, &#xA759; nō sunt mala, &#xA757;a
prohibita etiā lege diuina, fundame&#x0303;t&#x0169; eius po
tissim&#x0169; est, quia ad hoc, &#xA759; quis malè agat, satis
est &#xA759; agat cōtra rectā ratione&#x0303;, siue humanā, si
ue angelicā. Cùm ergo hoc posset esse, etiā ne
que Deo neq; aliqua diuina lege existe&#x0303;te, ergo
illa duo dicta c&#x0169; corollario sunt uera. Ite&#x0303; ad
Ro. 2. Gentes quę legem nō habe&#x0303;t, naturaliter
quæ sunt legis faci&#x0169;t: ipsi enim sibi sunt lex. er-
go ratio sufficit. Et cōfirmatur, quia si nihil est
mal&#x0169; nisi prohibit&#x0169;, cùm posset nihil esse pro<-P>

@@0@<filename:W0013-0865.jpg/>
@@1@<SE865>374 Ad quod teneatur homo
<-P>hibit&#x0169;, posset nihil esse peccat&#x0169;. Et sic odium
Dei, & periuri&#x0169; possent nō esse mala. Hāc ta-
me&#x0303; propositione&#x0303; nullo modo puto probabile&#x0303;:
neq; est intelligibile quomodo aliquis peccet
si omnino nō obligatur, neque uideo quomo
do intelligatur, si nō habet superiorem. atque
adeò si uel Deus nō esset, uel nihil præcipe-
ret, ego nō dubito, quin nullum esset propriè
peccatum aut malum morale, licet posset esse
peccatum, sicut est in natura uel in arte: nec
erit aliter mal&#x0169; quòd homo interficeret patre&#x0303;,
quàm quòd lupus interficeret matrem, quòd
uidetur etiā probari: quia etiam in his, quæ de
se mala sunt, si fiant authoritate diuina, desi-
nunt esse mala, ut interficere innoce&#x0303;tem. Ergo
si quid bonum aut malum est, tota bonitas
aut malitia dependet ex authoritate diuma, &
omnis obligatio est ex lege, sed lex non po-
test fieri nisi à cōmunitate, uel superiori, S.
Thom. 1. 2. q. 9. articu. 2. Ex quo infero, quòd<marginalia>S. Thom.</marginalia>
Deus nullo modo obligari potest, quia non
habet superiorem. neque potest certè explica-
ri quid sit Deum obligari. Si enim de lege nō
stat, quin faciat hoc, uel quòd faciat illud. t&#x0169;c
ergo obligatur diligere se, & fili&#x0169;, & Spirit&#x0169;
sanct&#x0169;, & generare fili&#x0169;, et ite&#x0303; quic&#xA757;d aliud fa
ciat pater ad extra quātunc&#x0169;que cōstituerit le-
ge&#x0303;, gratis omnino facit. ergo nō obligatur, ne<-P>

@@0@<filename:W0013-0866.jpg/>
@@1@<SE866>ueniens ad usum rationis. 375
<-P>que promissio diuina, aut lex inducit proprie
obligatione&#x0303; in De&#x0169; sed rectitudine&#x0303; Sec&#x0169;dò in
fero, &#xA759; licet bene asseratur à theologis, &#xA759; sunt
quædā quę Deus nō potest facere, ut peierare,
nō seruare promissum, & similia: tamen malè
cōced&#x0169;t, &#xA759; si faceret, peccaret. Nō enim sequit&#x0303;
per loc&#x0169; intrinsec&#x0169;, Deus mentit&#x0303;, ergo peccat,
nō plus quàm sequitur, Deus facit duo cōtra-
dictoria: ergo peccat. patet corollari&#x0169;, quia nō
tenetur, nec obligatur, sed est eode&#x0303; modo im-
possibile De&#x0169; me&#x0303;tiri, sicut non esse, uel mori,
uel ægrotare. Et ideo relicta imaginatiōe Gre
gorii, aliter dico ad argume&#x0303;ta facta c&#x0169; S. Tho.
1. 2. q. 19. ar. 4. ad terti&#x0169;, &#xA759;<milestone unit="article" n="10" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_503"/> lex diuinadupliciter
potest cōsiderari à nobis, uno modo ut est in
ipso Deo. & sic omnino est nobis ignota, ne-
que hoc nos obligare posset. Alio modo
prout nobis innotescit, uel per lume&#x0303; naturale,
uel per reuelationem: & hoc modo nos obli-
gat. Dico ergo, quòd aliquis obligetur lege di-
uina, non oportet ut formaliter faciat esse ali-
quā legem, uel legislatorem, à quo lata sit,
sed satis est quòd sciat aliquid esse bonum,
uel malum, etiam si ignoraret omnino cau-
sam quare est bonum uel malum, uel utrum
sit prohibitum uel non. Et sic talis qui po-
nitur sine cognitione Dei adhuc ex casu, post-
quam ponimus eum habe&#x0303;tem usum rationis,<-P>

@@0@<filename:W0013-0867.jpg/>
@@1@<SE867>376 Ad quod teneatur homo
<-P>cognoscit aliquid esse malum, aliud bon&#x0169;, &
hoc satis est ut possit peccare, quia cognoscit
aliquid esse uituperabile, & hoc est &#xA757;a mal&#x0169; S.
Tho. 1. 2. q. 21. ar. 2. dicit, Ex hoc actus est lauda
bilis uel culpabilis, quia est bonus uel malus.
Et hoc cōfirmatur appare&#x0303;ter, quia si ignoran-
tia Dei inuincibilis omnino excusaret à pecca
to, ergo dato &#xA759; ignorantia esset culpabilis de-
obligaret ab aliis præceptis legis diuinæ. Et
qui omnino ex ignorantia crassa ignoraret
De&#x0169; esse, nō teneret&#x0303; honorare pare&#x0303;tes, neque
diligere proxim&#x0169;. Conseque&#x0303;s est absurdum,
dicere, &#xA759; impii negātes De&#x0169; esse, solùm pecca
rent illo peccato, & nō fornicando, neque oc-
cidendo: ergo nullo modo est admittendum.
Probo &#xA759; sequatur. Nam si ignorātes Christ&#x0169;
inuincibiliter omnino excusantur à culpa, ita
etiam ignorantes uincibiliter: licet peccarent
illo peccato infidelitatis, tamen excusantur ab
aliis præceptis Christi, ut de confessione, Eu-
charistia, & aliis. Neque Saraceni peccāt, quia
nō cōfite&#x0303;tur, uel sum&#x0169;t eucharistiā. Ergo etiā
à simili si ignorantia Dei excusat ab omni pec-
cato, ergo ignorantia culpabilis Dei excusabit
ab aliis præceptis. Et per hoc potest responde-
ri ad omnia argumenta. & ideo perseuero in
conclusione supra posita, &#xA759; etiā ille, qui perue
niens ad usum rationis, neque habet neque po<-P>

@@0@<filename:W0013-0868.jpg/>
@@1@<SE868>ueniens ad usum rationis. 377
<-P>test habere notitiā de Deo, posset nihilomin&#xA770;
peccare. sed ex alio capite arguo, quòd perue-
niensad usum rationis, nō possit peccare salte&#x0303;
pro primo instanti usus rationis, quantum-
cunque habeat notitiam Dei: & loquimur de
eo, qui nutritus est & educatus in uera religio
ne. Et arguo sic, maximè in uia sancti Thomę,
homo non potest peccare in primo instanti
sui esse, ergo neque in primo instanti usus ra-
tionis. Antecedens est sancti Thomæ, tum in
multis locis, tum in prima parte, quæstione
sexagesima tertia, articulo quinto. Consequen
tia probatur, quia tempus præcede&#x0303;s ante usum
rationis, uidetur omnino pro nihilo reputan-
dum, quantùm ad bonitatem uel malitiam ho
minis spectat, nec uidetur habere maiorem po
testatem homo per hoc, quòd priùs fuerit sine
usu rationis, quàm si nunc inciperet esse cum
usu rationis. Si ergo inceperit esse cum usu ra-
tionis, non potest peccare: contrà, nec ille, qui
n&#x0169;c primò peruenit ad usum rationis. Et con-
firmatur hoc, Sit puer quatuor annorum, cui
Dominus pro hoc instanti acceleret usum ra-
tionis, & incipiat habere usum rationis, & sit
alius quem Deus creet in eodem instanti cum
simili usu rationis, certè nulla uidetur ratio,
quòd primus possit peccare, & non secundus
Et confirmatur secundò, quia si Adam nō po-<-P>

@@0@<filename:W0013-0869.jpg/>
@@1@<SE869>378 Ad quod teneatur homo
<-P>tuisset peccare in primo instanti, in quo crea-
tus est, nulla uidetur ratio, quòd si creasset per
unam horam antè sine usu rationis, quòd hoc
idem fiet, ut possit peccare, cumprimum habet
usum rationis. Sec&#x0169;dò arguo ratione S. Tho.
quia primus actus creaturæ rationalis est ex in
clinatione naturali: sed inclinatio naturalis nō
potest esse ad malum, ergo primus actus nō po
test esse malus. Maior probatur, quia id, quod
est per se, est prius eo, quod est per accidens,
sed naturalia sunt per se, ergo primus actus est
ex inclinatione naturali. Minor autem patet,
quia inclinatio naturalis tribuitur generanti,
8. Physic. sicut motus grauium & leuium: ergo
si actus ex inclinatione naturali esset malus, tri
bueretur Deo. Sed hoc argument&#x0169; uidetur eo
dem modo procedere in primo instāti usus ra-
tionis, quia est primus actus: tunc non poterit
esse peccatum. Et confirmatur, quia primus a-
ctus in perueniente ad usum rationis uidetur
quòd sit dilectio sui, sed illa non potest esse
mala. ergo primus actus in instanti usus ratio-
nis non potest esse malus. Maior uidetur 8.
Ethi. Amicabilia ad alterum sunt ex amicabi-
libus ad se. ergo primus actus est dilectio sui.
Minor patet, quia diligere seipsum, est ex in-
clinatione naturali. ergo non potest esse mala.
His tamen non obstantibus dico, quòd per-<-P>

@@0@<filename:W0013-0870.jpg/>
@@1@<SE870>&#x0169;eniens ad usum rationis. 379
<-P>uenie&#x0303;s ad usum rationis, inprimo instanti po
test peccare, quia est liber ad bon&#x0169; & mal&#x0169;. hoc
enim importat ad liberum arbitrium. Est con-
clusio sancti Thomæ Prima secundæ, quęstio
ne octuagesimanona, articulo sext. & omni&#x0169;.
Item aliâs sequitur, quòd omnis talis perue-
niens ad usum rationis haberet necessariò gra
tiam sine sacramento, etiam Saracenus, uel Iu
dæus. Patet, quia uel facit totum quod tene-
tur pro illo tempore, uel non: si non, ergo pec
cat in primo instanti, & habet intentum prin
cipale. Si facit totum quod in se est ad quod te
netur, ergo recipit gratiam. nam facienti quod
in se est Deus non deficit in necessariis ad sa-
lutem, ut est regula theologorum. ergo. Ad
argumenta. Primò possem dicere, quòd idem
est iudicium de primo instanti usus rationis,
& simpliciter de primo instanti sui esse, &
quòd sanctus Thomas non intendit negare,
quòd homo in primo instanti sui esse non pos
sit peccare, sed solùm quòd primus actus non
possit esse peccatum. Secus autem per omis-
sionem, neque argumenta eius id uidentur
probare: nunquam enim probat quin possit
peccare per omissionem. Et dicendum de pri-
mo instanti usus rationis, &#xA759; talis scilicet non
potest peccare cōmissiuè, sed bene omissiué.
Et certè nō est facile probare differe&#x0303;tiā, quāt&#x0169;<-P>

@@0@<filename:W0013-0871.jpg/>
@@1@<SE871>380 Ad quod teneatur homo
<-P>ad hoc, inter primum instans usus rationis, &
primum instans simpliciter. Aliter dico, & for
tè plus ad mente&#x0303; sancti Thomę, negando con
sequentiam factam in argumento à primo in-
stanti simpliciter, ad primum instans usus ra-
tionis. Et ratio differe&#x0303;tię est, quia qui n&#x0169;c pri
mò peruenit ad usum rationis, priùs habuit
multos actus intellectus & uoluntatis: & dile-
xit se, & per consequens iam patet habere alios
actus circa alia obiecta, & sic potest habere a-
ctus malos. Quamuis enim actus usus ratio-
nis nihil faciant ad bonitatem aut malitiam, fa
ciunt tame&#x0303; ad ordinem actuum, ut scilicet pos
sit quis habere aliquos actus cùm peruenerit
ad usum rationis, quos non posset habere, nisi
illi præcessissent: notum enim est, quòd educa
tio ante usum rationis multùm facit ad actus
sequentes usus rationis, atque adeo permult&#x0169;
interest ad mores, qualis fuerit instructio ante
usum rationis. Bene autem concedo, quòd si
fieri potest, increatus sine usu rationis nullum
act&#x0169; habet ante usum rationis, omnino idem
esset iudicium de illo, & simpliciter de primo
instanti esse: nihil enim refert an sit prim&#x0169; in-
stans simpliciter, an nō, si priùs nullum actum
habuit. Et hoc de secundo dubio huius secun-
dæ partis & quæstionis. Quartum dubium cir
ca eandem quæstionem est, An<milestone unit="article" n="11" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_504"/> possit quis<-P>

@@0@<filename:W0013-0872.jpg/>
@@1@<SE872>ueniens ad usum rationis. 381
<-P>habere usum rationis ad peccandum ueniali-
ter, priusquam ad peccandum mortaliter, hoc
est, an posset peruenire ad talem statum, ut sit
sufficiens ad peccandum uenialiter, & non pec
candum mortaliter. & uidetur quòd sic. Nam
semiplena deliberatio sufficit ad peccandum
uenialiter & non mortaliter. Sed potest quis
imperfectè deliberare antequam homo perfe-
ctè possit: ergo poterat peccare uenialiter an-
tequam posset mortaliter. Maior conceditur
ab omnibus theologis. & probatur manifestè
de motibus subitis circa materiam moralem,
qui propter defectum de liberationis non im
putatur ad mortale. Minor uerò probat&#x0303;, quia
maior capacitas requiritur ad perfectè delibe-
randum, quàm ad imperfecté. Et hoc uidetur
sentire Iacobus c. 1. Concupiscentia cùm con-
ceperit, parit peccatu, peccatum uerò cùm
consummatum fierit, generat mortem. Et con
firmatur, quia post primum tempus usus ratio
nis contingit frequenter in adulto, ut habeat
sufficientem notitiam ad peccandum ueniali-
ter, & non ad peccand&#x0169; mortaliter, quare non
ita poterit in primo instanti usus rationis con
tingere. Item uidetur, quòd aliquando ebrie-
tas uel furia, relinquāt usum rationis imperfe
ctum sufficientem ad ueniale, & nō ad morta
le. Quare non poterit quis naturaliter uenire<-P>

@@0@<filename:W0013-0873.jpg/>
@@1@<SE873>382 Ad quod teneatur homo
<-P>ad illam dispositionem. Item, hominem uehe-
menter iratum excusamus sæpe à mortali cir-
ca materiam ex genere mortale&#x0303;, & nō à uenia-
li, & non uidetur, quia naturaliter quis posset
peruenire ad similem dispositione&#x0303;. Ite&#x0303; usus ra
tionis acquiritur successiuè: peruenit enim ex
transmutatione naturalium qualitatum, quæ
nō simul tota fit: ergo poterit priùs habere u-
sum rationis imperfectum, quàm perfectum,
& sic peccare uenialiter. Confirmat&#x0303; ex S. Tho.<marginalia>S. Thomas.</marginalia>
4. distin. q. 1. arti. 4. q. 2. ad quintum. Vbi dicit,
quòd consensus in pollutione postquam quis
euigilauit à somno, aliquādo quide&#x0303; est morta
lis, si sit ex plena deliberatione: uenialis uerò,
si sit ex surreptiōe. unde patet, &#xA759; postquā per-
didit usum rationis, potest ita redire ad ill&#x0169;, ut
prius ueniat imperfectè ut sufficiat ad peccan
d&#x0169; uenialiter, priusquā ad peccād&#x0169; mortaliter,
quod nō est nisi postquā est plenè expergefa-
ctus: ergo omnino uidetur, &#xA759; similiter carens
usu ratiōis possit etiā illicò peruenire ad usum
rationis successiuè: omnino enim uide&#x0303;tur simi
les quāt&#x0169; ad hoc, & dormie&#x0303;s, & puer. His tame&#x0303;
nō obstātib&#xA770; dico negatiuè, &#xA759; impossibile est,
ut aliquis primò perueniat ad tale&#x0303; usum ratio-
nis, &#xA759; possit uenialiter peccare, & nō mortali-
ter. Ista cōclusio est S. Tho. 1. 2. q. 89. arti. 6. ide&#x0303;
in 2. di. q. 1. ar. 4. & probatur. Primò, quia mate<-P>

@@0@<filename:W0013-0874.jpg/>
@@1@<SE874>ueniens ad usum rationis. 383
<-P>ria peccator&#x0169; mortali&#x0169; notior est, quàm uenia
li&#x0169;, ut notius est, &#xA759; homicidi&#x0169;, periurium sunt
mala, quàm me&#x0303;daci&#x0169;, uel uerb&#x0169; otiosum. ergo
nō potest quis ita esse dispositus, ut possit co-
gnoscere uenialia peccata, & null&#x0169; mortale. Ite&#x0303;
prima deliberatio nō potest esse circa materiā
particulare&#x0303;, ut puta circa me&#x0303;daci&#x0169;, uellud&#x0169;, uel
uanā gloriā, uel aliquid simile: sed necessari&#x0169;
est ut incipiat ab aliquo uniuersali, puta, &#xA759; est
lex, cui tenemur obedire, uel &#xA759; homo potest
bene aut malè agere, & posita deliberatione ta
li, in uniuersali sufficit ad mortaliter peccād&#x0169;:
& clar&#x0169; est, &#xA759; priùs est ut homo cognoscat &#xA759;
est aliquod mal&#x0169; graue & aliquod leue, quàm
&#xA759; me&#x0303;daci&#x0169; est mal&#x0169;. hoc enim per se nō est no-
t&#x0169;, & præsupponit alias cognitiones sufficien-
tes ad mortale. Ite&#x0303; usus rationis, qui sufficit ad
bene age&#x0303;d&#x0169; mortaliter, sufficit ad mortaliter
peccād&#x0169;: sed impossibile est ut quis habeat u-
sum ratiōis ad peccād&#x0169; uenialiter, quin possit
bene moraliter agere. ergo omnis talis potest
mortaliter peccare. Maior probatur, quia ad
bene moraliter agend&#x0169;, requiritur plena deli-
beratio: ut uidet&#x0303; 2. Ethi. quòd ad bene age&#x0303;d&#x0169;
oportet ut quis agat sciens, eligens, & propter
hoc, prout sapiens determinauerit. Minor ue-
rò patet, quia si quis posset peccare, & non
bene agere, daretur uiator sine culpa in statu<-P>

@@0@<filename:W0013-0875.jpg/>
@@1@<SE875>384 Ad quod teneatur homo
<-P>peccandi, & non merendi, quod uidetur in-
conuenie&#x0303;s. Et confirmatur, quia nō potest ita
perdi usus rationis, ut maneat sufficie&#x0303;s ad pec-
candum uenialiter, & non mortaliter: ergo ne
que etiam ita acquiri. Antecedens probatur,
quia nunquam damus amentem, neque audi-
tum est de quo putemus quòd possit ueniali-
ter peccare, & non bene agere. Item probatur<marginalia>S Thomas.</marginalia>
à posteriori, quia sequitur, quòd possit esse
peccatum ueniale cum solo originali, quod in
frà ostendemus esse impossibile. S. Tho. 2. d. q.
1. art. 4. ad 7. sic dicit, Si aliquid est sufficiens
ad excusandum maius peccat&#x0169;, multo amplius
sufficit ad excusandum minus peccatum. Sed
imperfectio ætatis excusat peccatum mortale:
ergo multo amplius excusat ueniale. & ideo
non potest esse quòd homo uenialiter peccet
ante illud te&#x0303;pus, quo usum rationis habet, ut
iam mortaliter possit peccare. Ad argumenta
uerò in contrarium dico, quòd nunquam ali-
quis semiplenè deliberat, quin possit plenè de
liberare, licet sit difficilius: & sic posset morta
liter paccare. Et sic causa quare motus subiti
sunt ueniales, non est, quia non perfectè po-
test deliberare, sed quia non perfectè delibe-
rat. Vnde quantumcunque aliquis posset per-
fectè, imò faciliter deliberare circa materiam
illecebram, si tamen non deliberat actu, nun-<-P>

@@0@<filename:W0013-0876.jpg/>
@@1@<SE876>ueniens ad usum rationis. 385
<-P>quam est mortale, quantumcunque duret &
perseueret illecebra. Sec&#x0169;dò dico, quòd post-
quam aliquis plenè & pluries deliberauit per-
fectè, potest semiplenè deliberare, sed non an-
té. Nam imperfecta deliberatio præsupponit
perfectam: ex eo enim quòd quis cognoscit
quòd homicidium est peccat&#x0169; mortale, postea
subitò cognoscet esse malum, licet non consi-
deret esse mortale. Ad secundum patet, quia
uel nego, quòd talis non possit perfectè deli-
berare: uel non est simile, quia in adulto præ-
cessit plena deliberatio, & iam non potest esse
semiplena, non ita est de alio. Ad tertium de
ebrio, licet etiam posset dici, quòd non est
simile, quia in ebrio præcessit deliberatio per-
fecta, sed melius nego, quòd hoc possit con
tingere: impossibile est enim quòd cognoscat
mendacium esse peccatum, & non periurium,
uel homicidium. Ad quartum patet per idem,
quia excusatur, quia non deliberat, non quin
possit deliberare, aliâs esset amens. Ad quint&#x0169;
primò transeat assumptum, sed priùs est circa
materias uniuersales, quàm particulares, &
priùs circa materias grauiores, quàm leuiores.
Secundò dico, & ueriùs, quòd omnino est im
possibile, ut quis habeat usum rationis ad deli
berandum in una materia, quin etiam possit
deliberare de quacun que materia quæ se offe-<-P>

@@0@<filename:W0013-0877.jpg/>
@@1@<SE877>386 Ad quod teneatur homo
<-P>ret. Clarum est enim quòd si quis cognoscit
quòd potest bene & malè agere de quacunque
materia agendorum oblata, poterit dubita-
re an sit bona, uel mala, & per consequens
cogitare an sit bonum scilicet, an malum: &
similiter est ac si quis diceret, quòd aliquis dia
lecticus potest nectere syllogismum ex mate
ria philosophica, & nō mathematica. Ad sex-
tum, & patet ex dictis, nam talis potest delibe-
rare perfectè, sed non deliberat. Et item, ut di-
ctum est, non est simile, quia iam præcessit de-
liberatio perfecta. & omnia argume&#x0303;ta præsup-
ponunt falsum, scilicet quòd detur te&#x0303;pus, in
quo quis potest primò deliberare, cuius op-
positum suprà probatum est.</P>
<P><INI2>S</INI2>EQVITVR tertia pars, & quæstio<marginalia>Tertia pars</marginalia>
principalis huius relectionis, Ad quid
teneatur homo cumprimum peruenit ad pri-
mum instans usus rationis. Et intelligo quæ-
stionem per se loquendo, id est ex eo solum,
&#xA759; peruenit ad usum rationis, exclude&#x0303;do à quæ
stione, si t&#x0169;c occurrat per accide&#x0303;s necessitas im
plendi aliquod pręcept&#x0169; particulare. Et uide-
tur &#xA759; non teneatur aliquo pręcepto, pro illo
primo instāti usus rationis, & loquamur gene
raliter de omni tali ad usum rationis uenie&#x0303;te.
Arguit&#x0303; ergo primo ad parte&#x0303; negatiuā, quia sal-
te&#x0303; loque&#x0303;do de eo, qui nō sit institutus à sapie&#x0303;ti
bus, omnino ignoraret, ne que posset scire tale<-P>

@@0@<filename:W0013-0878.jpg/>
@@1@<SE878>ueniens ad usum rationis. 387
<-P>præcept&#x0169;, cùm nō sit per se notum. ergo non
tenebitur pro tali istāti. Ite&#x0303; confirmatur, Quia
tale præceptum est in dubio etiā inter sapie&#x0303;tes
theologos: multi enim tene&#x0303;t parte&#x0303; negatiuam.
ergo indiget quis te&#x0303;pore ad sciend&#x0169; illud præ-
ceptum, & sic nō obligat in primo instan ti. Ite&#x0303;
non potest scire quomodo primo peruenit ad
usum rationis. ergo nō potest scire quomodo
obligat&#x0303; tali præcepto. Antecede&#x0303;s enim est ma-
nifest&#x0169;: quis enim unquā notauit, ego n&#x0169;c pri
mò habeo usum rationis? imò neque per ali-
quātam differentiā & spati&#x0169; te&#x0303;poris. Ite&#x0303;, trāsa-
cto illo primò instanti, nō tenetur statim, & si
t&#x0169;c omiserit, ergo neque in illo. Ite&#x0303;, qui est in
peccato mortali, non tenetur se conuertere in
Deum in primo instāti usus rationis. ergo ille
qui est inoriginali, & multo minus qui est ba-
ptizatus, tenet&#x0303; se conuertere in De&#x0169; in primo
instāti usus rationis. Et cōfirmat&#x0303;, quia nullus
etiam de numero eorum, qui time&#x0303;t Deum, &
sunt soliciti de salute sua, sentit cōscie&#x0303;tiā de ta-
li trāsgressione, neque p&#x0153;nitet, aut confitetur
de illa, c&#x0169; tame&#x0303; nemo sit qui audeat affirmare
se implesse tale præcept&#x0169;. ergo nō est pone&#x0303;d&#x0169;
tale præcept&#x0169;. In cōtrarium est, quia si pro illo
instanti nō obligat, cùm nō sit maior ratio de
tempore præsenti, eadem ratione nunquam
obligabitur: quod non uidetur dicendum.<-P>

@@0@<filename:W0013-0879.jpg/>
@@1@<SE879>388 Ad quod teneatur homo
<-P>Neque uidetur sufficiens solutio communis,
quòd tenetur semel in uita. Hoc enim est ab-
surdum dicere, quòd Adam aut Mathusalen,
qui millenos annos uixerunt, possent nongen
tos annos licitè transigere sine fide, aut dile-
ctione Dei. Neque satisfacit alia solutio, quòd
dantur induciæ, nam de iure naturali non pos
sunt determinari tales induciæ, iure aute&#x0303; posi
tiuo multo minus. Respondetur primò, Nihil
explorat&#x0169; potest haberi, neque ex Scripturis,
neque ex doctoribus in hac quæstione, quia
quicquid dicatur, uidentur sequi non leuia
inconuenie&#x0303;tia, neque expediri facile possunt
argumenta. Sed quod uerisimilius uidetur, di-
cam paucis propositionibus, prima, Nō<milestone unit="article" n="12" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_505"/> qui-
libet perueniens ad usum rationis tenetur se
cōuertere in De&#x0169; explicitè, distinctè & forma
liter. Ista propositio est expressè Caieta. 2. 2.<marginalia>Caieta.</marginalia>
q. 10. arti. 4. ubi dicit expressè, &#xA759; ad diligen-
dum Deum explicitè ut finem naturæ & uni-
uersè non tenetur homo semper, cùm sit præ-
ceptum affirmatiuum, neque statim, quia non
tenetur priùs diligere, quàm cognoscere. Con
stat autem, quòd post multum temporis adue-
nit homini ista cognitio, naturaliter loque&#x0303;do.
Eandem tenet. 1. 2. q. 89. articu. 6. & probatur
efficaciter ex ratione Caieta. & ex aliis rationi
bus suprà positis, quibus probatum est, quòd<-P>

@@0@<filename:W0013-0880.jpg/>
@@1@<SE880>ueniens ad usum rationis. 389
<-P>homo nō statim postquam peruenit ad usum
rationis, potest cognoscere Deum, quia nul-
lus obligatur ad impossibile, ut ait Hierony-
mus, & certum est. ergo homo nō tenetur sta
tim diligere Deum. Item procedit argument&#x0169;
statim fact&#x0169;, quia non omnes sciunt, neque
possunt scire tale præcept&#x0169; statim. Ite&#x0303; nusquā
legitur hoc præceptum. ergo temerè asseritur.
Assumptum probatur, quia uel esset illud, Cō
uertimini ad me. quod habetur & apud Hiere.
& Oseam, & Ezechi. & lohelem, & alios pro-
phetas: uel ex illo præcepto, Diliges domin&#x0169;
De&#x0169; tu&#x0169; ex toto corde tuo. quod habet&#x0303; Deu-
te. 6. & Matth. 22. & Luc. 10. Sed primùm, ut
dictum est, obligatio nō est ad impossibile. Se
cundò id præceptum, Cōuertimini ad me, ut
patet ex propriis locis, fit ad peccatores actua-
libus peccatis, nec est mentio de aliis. Item ubi
habetur, quòd illud præceptum Conuertimi-
ni ad me, obligat statim potius quàm alia præ
cepta affirmatiua? Ite&#x0303; illud præcept&#x0169; expressè
est de p&#x0153;nitentia, ut patet locis suis, quia in
omnibus locisponitur, Et agite p&#x0153;nite&#x0303;tiā, uel
in ieiunio, fletu, & plāctu, uel, à uiis uestris pes
simis, sed ad p&#x0153;nitentiam, ut est communis
sententia omnium, nō tenetur aliquis statim.
ergo nec etiam ante peccatum. Aliud uerò præ
ceptum de dilectione Dei refellitur eisdem ar-<-P>

@@0@<filename:W0013-0881.jpg/>
@@1@<SE881>390 Ad quod teneatur homo
<-P>gumentis. Item non tenetur quis statim crede
re, ergo neque cōuerti. Conseque&#x0303;tia est nota
ex Paulo ad Hebræos 11. Accedentem ad De&#x0169;
oportet credere quia est. Antecedens patet ex
eode&#x0303; Paulo ad Roma. 10. Quomodo crede&#x0303;t ei
quem nō audierunt? quomodo aute&#x0303; audie&#x0303;t si-
ne prædicāte? sed nō quilibet statim potest ha
bere prædicatore&#x0303;, ergo neque potest credere.
Et cōfirmatur ex eode&#x0303; loco Pauli, Quomodo
inuocab&#x0169;t, in quem nō credider&#x0169;t? sed de hoc
plura in 4. qō. Opposit&#x0169; hus partis tenet Ca-
preolus 2. d. 40. quæstione unica ad argume&#x0303;ta
Scoti cōtra secundā quæstione&#x0303;, ubi dicit, & ui
detur tenere, &#xA759; statim, &#xA759; aliquis peruenit ad
usum ratiōis, refert se in suum De&#x0169;, aut peccat
mortaliter. Et putat se &#xA753;bare ex S. Tho. sed cer
tè non probat. Sec&#x0169;da propositio, Omnis<milestone unit="article" n="13" rendition="#asterisk" xml:id="s4013_506"/> ta-
lis tenet&#x0303; ad act&#x0169; alique&#x0303; statim. Ista &#xA753;positio nō
uidet&#x0303; certa, sed est &#xA753;babilis, licet sit cōtra con-
mune&#x0303; sente&#x0303;tiā Scholasticor&#x0169;. & est S. Tho. 1. 2.
q. 89. ar. 6. & 2. d. 41. q. 1. ad 7. ubi dicit, &#xA759; statim
&#xA759; homo usum ratiōis habet, si faciat q&#x0111; in se
est, Deus ei gratiā infundit, si aute&#x0303; nō, peccat
mortaliter, quia t&#x0169;c tempus est, ut de sua salute
cogitet, & ei operam det. Ista propositio pro-
batur ratione S. Tho. ubi suprà, quia omnino
est grauissima neglige&#x0303;tia, &#xA759; ali&#xA757;s nō disponat
de ratione uitæ suæ, ex qua dependet salus &<-P>

@@0@<filename:W0013-0882.jpg/>
@@1@<SE882>ueniens ad usum rationis. 391
<-P>dānatio eius. & cùm statim oportet aut bene
aut malè agere, neque homo posset suas actio
nes suspendere, uniuersaliter uidetur, quòd sta
tim oportet disponere de summa uitæ, & de
agendis: aliâs uidetur grauissima negligentia.
Item si quis haberet curā alterius quo ad om-
nes actiones eius, & depe&#x0303;deret ex eo saluatio,
uel perditio illius, uidetur quòd peccaret
mortaliter, si non statim prouideret de sa-
lute alterius, si s$unclearatim posset alius periclitari.
ergo multo plus obligatur de seipso. Item à
posteriori, quia aliâs sequitur, quòd aliquis
habe&#x0303;s usum rationis facit totum quod debuit
in tota uita sua, & tamen damnabitur. conse-
quens non uicetur credendum, ergo neque
id, &c. Consecuentia patet manifestè de illo,
Qui peruenitad usum ratiōis, facit tot&#x0169; quod
debuit in tota uita sua in peccato originali,
qui si nullum actum tenetur habere statim: er-
go si se haberet negatiuè, & moriatur, iam pa-
tet quòd facit totum, ad quod tenebatur, &
tamen damnabitur. & confirmatur, ille ergo
seruat omnia mandata, & tamen non saluabi-
tur. ergo non esset uniuersaliter uerum, quod
Dominus dicit Matth. 19. Si uis ad uitam in-
gredi, serua mandata. Item si non tenetur sta-
tim, ergo poterit tunc solùm peccare ueniali-
ter, & tunc si ille sit in peccato originali, erit<-P>

@@0@<filename:W0013-0883.jpg/>
@@1@<SE883>392 Ad quod teneatur homo
<-P>c&#x0169; solo ueniali & originali, quod uidetur in-
conueniens, quia nō punretur in limbo, quia
non habet p&#x0153;nam sensus neque in purgato-
rio, quia est uia ad gloriam: neque in infer-
no. Tertia Talis<milestone unit="article" n="14 ̋rendition="#asterisk" xml:id="s4013_507"/> tenetur se cōuertere in bon&#x0169;
eo modo, quo potest tunc, id est conformiter
ad cognitionem quam habet. Ista probatur ex
præcedenti: quia si teneretur ad aliquem act&#x0169;,
non potest esse incognit&#x0169;. eigo oportet quòd
sit conformiter ad cognitionem quam habet.
Pro quo est considerandum quòd (ut suprà
tactum est) prima deliberatio non potest esse
circa particularem materiam morale&#x0303;, quia nec
esse est intellectum à notioribus procedere. 1.
Phy. & sicut simpliciter in cognitione ens est
prius notum, quàm species, aut genera: ita in
cognitione practica principia uniuersalia &
conclusiones etiam magis uniuersales, sunt ma
gis notæ, & oportet intellectum ab illis in-
cipere, ut est id pricipium, Oportet uiuere cō
formiter ad rectum rationem, expedit homi-
ni honestè uiuere, nō est facienda iniuria, uel
aliquod huiusmodi, quod potest esse notum
lumine naturali, etiam apud illum, qui educa-
tus est sine notitia, aut religione Dei: aliquod
tale principium, ut colendus est Deus à me, o-
portet me seruare legem Dei, non licet agere
contra præceptum dei, uel aliquid simile. Est<-P>

@@0@<filename:W0013-0884.jpg/>
@@1@<SE884>ueniens ad usum rationis. 393
<-P>enim impossibile, ut prima cognitio, uel deli-
beratio sit de eleemosyna aut de temperantia.
Dico ergo, quòd cumprimum homo habetta
le iudicium sufficienter deliberatum, tenetur
habere propositum bene agendi conformiter
ad id iudicium: & si cognoscat Deum, tenetur
formaliter conuerti in Deum, puta, uolo, aut
propono seruare lege&#x0303; Dei, uolo colere Deum:
sinautem non cognoscat, satis est ut propo-
nat bene uiuere cōformiter ad dictame&#x0303;. ut pro
pono uiuere secundum rationem, uolo hone-
stè agere, nolo male agere. Hoc expressè di-
cit Sanctus Thoma. de ueritate, quæstio. 14. ar
ti. 11. ad primum. ubi dicit de eo, qui nutritus
esset in syluis, quòd si faciat quod in se est, ad
prouidentiam Dei spectat subuenire in neces-
sariis, & declarat quid sit facere, quod est in se,
dicens, quòd est sequi dictamen legis natura-
lis c&#x0169; appetitu boni, & fuga mali. & quòd hoc
sufficit, constat manifestè ex dictis. Neque
obstat quod quidā dic&#x0169;t, quòd si hoc faciat,
iam Dominus illuminabit eum de fide. Quid
quid enim sit de hoc, de quo statim dicam, sed
salte&#x0303; prius est hoc ipsum facere quod in se est,
quàm quòd illuminetur, & sic illa illuminatio
nō spectabit ad primum tempus usus rationis.
Et confirmatur ista conclusio cum præceden-
te, nam quilibet tenetur recipere fidem & lege&#x0303;<-P>

@@0@<filename:W0013-0885.jpg/>
@@1@<SE885>394 Ad quod teneatur homo
<-P>Christi, cumprimum ei fuerit sufficie&#x0303;ter pro-
mulgata, neque liceret alicui differe in certum
tempus, neque fatis esset accipere semel in ui-
ta, sed tenetur proponere uiuere in lege Chri-
sti, & ipsum colere. ergo etiam cumprimum ei
est promulgata lex naturalis, tenetur eam reci-
pere, sed non recipit, nisi proposito seruandi
illam, & uiuendi conformiter ad legem, ergo
tenetur habere tale propositum. Consequen-
tia uidetur nota, quia non minus obligat lex
naturalis, quàm Christiana, cùm sit æquè diui
na. Promulgatur autem lex naturalis per hoc,
quòd aliquis cognoscit, quòd uiuendum est
conformiter ad rectam rationem, ut quòd no
cendum non est proximo, uel aliquid simile.
& confirmatur iterum, quia uidetur impossi-
bile, ut quis deliberet de uita & salute fua, &
cognoscat quòd expedit sibi ad bene esse uel
felicitatem, ut bene uiuat, & uitet mal&#x0169;, ut nō
faciat iniuriam, & quòd suspendat actum uo-
luntatis, & non proponat uel sic uel aliter ui-
uere. Neque puto, ut quisquam, etiam de in-
dustria, hoc possit facere, scilicet suspendere
omnem act&#x0169; uoluntatis cum tali deliberatio-
ne. Prima autem cogitatio, quæ occurrit in pri
mo instanti usus rationis, est, ut cogitet in ge-
nere & in uniuersali de salute sua. & S. Tho. di
cit 1. 2. q. 89. arti. 6. id est de bene esse suæ salu-<-P>

@@0@<filename:W0013-0886.jpg/>
@@1@<SE886>ueniens ad usum rationis. 395
<-P>tis, uel quod in cōmuni expediat ei. si ergo ui-
detur impossibile ut non habeat actum, & nō
licet habere act&#x0169; auersum à bono, ergo opor-
tet quòd habeat actum conuersum ad bonum.
Ex dictis patet corollarium, quòd non solùm
apud eum, qui nullo modo cognoscit Deum
sufficit talis conuersio ad bonum & sine Deo,
sed etiam aliquando apud eum, qui sit bene
educatus in religione, & cultu Dei. Patet, quia
dato quòd sit institutus in fide, potest fieri pri
ma deliberatio per solum lumen naturale, &
conuersio etiam illo modo sufficit. Ad hunc
ergo sensum intelligenda est celebrata opinio
Sancti Thomæ de cōuersione in Deum in pri
mo instanti usus rationis, qui nihil aliud uult
habere, nisi quòd cumprimum quis actu cogi
tat & deliberat de uita sua, oportet ut habeat
propositum ad bonum, siue in uniuersali, siue
etiam diuinum conformiter ad cognitionem.
Et hoc modo erit probabilis & sententia cō-
sona rationi. Et hæc est conclusio non solùm
theologorum, sed philosophorum etiam sen-
tentiis celebrata, de qua nobilem illam sabulā
ueteres prodiderunt, de illo nobili Hercule: c&#x0169;
ille scilicet ad hoc ætatis peruenisset, de quo
in præsentia disputamus, & solicitus esset an
uiam potiùs sequeretur uirtutis & laboris, an
uoluptatis & desidiæ, duas illi matronas subi-<-P>

@@0@<filename:W0013-0887.jpg/>
@@1@<SE887>396 Ad quod teneatur homo
<-P>tò astitisse, uirtute&#x0303; scilicet ac uoluptatem, ua-
riis q&#x0301;ue incitame&#x0303;tis & suasionibus utrāque co
natam ut ad se animam Herculis traheret, sed
uicisse tandem uirtutem, atque Herculem in
suam sententiam & contubernium traxisse. Si-
mile est quod S. Tho. uult & docet, ut cùm sci
licet primo quis solicitus est, ac deliberat, an
potius sequitur bonum, aut malum, uitium, an
uirtutem, non se expediat ab eo cōsilio, & de-
liberatione priusquam constituat acproponat
meliore&#x0303; partem, id est uirtutem, potius sequi.
Et ad hoc præceptum conuersionis tenentur
non solùm qui ad tale tempus perueniunt si-
ne gratia, sed etiam baptizati, qui gratiam ha
bent: præceptis enim non satisfacit, quis per
gratiam, aut omnino per alique&#x0303; habitum, sed
per actum. Ad argumentum in contrari&#x0169;. Ad
primum dico, quòd peruenie&#x0303;s ad usum ratio-
nis ignorabat hoc præcept&#x0169; sub illa lege, Cō-
uertimini ad me, in primo instāti usus ratio-
nis, uel alia simili forma. sed cognoscit, quòd
oportet seruare, legem Dei uel oportet uiuere
secundum rectam rationem, uel huiusmodi iu
dicium, quia est ista prima deliberatio, & per
hoc patet ad prima tria argume&#x0303;ta. Ad quart&#x0169;,
concedo, quòd postea non tenetur, quia iam
est transgressus illud præcept&#x0169;, licet posset di-
ci, quòd per se tenetur quo ad usque impleat.<-P>

@@0@<filename:W0013-0888.jpg/>
@@1@<SE888>ueniens ad usum rationis. 397
<-P>Ad quintum nego conseque&#x0303;tiam. Ad sextum
dico, &#xA759;, ut dictum est, est impossibile, uel ual-
de difficile, ut sic deliberans nō habeat uel bo-
num propositum, uel malum, & si habeat
malum, iam de eo p&#x0153;nitet. Si quis enim ha-
<Z>bet propositum non seruandi legem
Dei, p&#x0153;niteat de illo. Et ista
pro præsente Relectio-
ne sufficiant.</Z></P>
<Z>{5*}
{5*}{5*}
FINIS
SECVNDI TOMI</Z>

@@0@<filename:W0013-0889.jpg/>
@@1@<SE889>

@@0@<filename:W0013-0890.jpg/>
@@1@<SE890>

@@0@<filename:W0013-0891.jpg/>
@@1@<SE891>

@@0@<filename:W0013-0892.jpg/>
@@1@<SE892>
<Z><A+2>INDEX RERVM</A+2>
<A+1>ET VERBORVM LO-</A+1>
CVPLETISSIMVS
<A-1>TOMI PRI=
MI.</A-1></Z>
<duolan 2><Z><A-1>A</A-1></Z>
<negEZ><A-1><INI4>A</INI4>Bbatissæ, et aliæ
monasterior&#x0169;
& uirginum
matres, quòd
nullam habeant potesta=
tem nec iurisdictionem spi
tuale&#x0303;. numero 4. pag. 142</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Apostoli, an æqualem acce=
perint cum Petro potesta=
tem. 10. 148</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Amens, an poßit esse domi=
nus. 22. 308</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Apostoli domini quam pote=
statem, & authoritatem
habuerint in ecclesia. 7. 19</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Apostoli omnes an habue=
rint potestate&#x0303; immediatè
à Christo, an solus Petrus à
Christo, & alij à Petro. 8.
145</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Apostoli, quòd non solùm po
tuerunt relinquere sibi suc
cessores, sed etiam quilibet</A-1><-P>@@

<-P><A-1>successorum eorum potue-
rit similiter sibi relinque=
re successorem. 28. 268</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Apostolorum aliorum quili=
bet à Petro, quòd potuerit
relinquere successorem, li=
cet nō uniuersalem, saltem
in quacun&#xE8BF; prouincia uo
luisset, qui esset uerus epi=
scopus illius prouinciæ.
27. 267</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Apostolis alijs quòd successe
rit nemo cum æquali pote
state & authoritate iuris=
dictionis. 26. 266</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Authoris sente&#x0303;tia pro dubio,
an princeps secularis pos=
sit ponere impedimentum
matrimonio. 12. 458</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Authoritas perfecta, & pro=
priè spiritualis, quòd tota
inceperit ab aduentu Chri
sti, qui fuit primus au=
thor, & dator clauium, &</A-1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0013-0893.jpg/>
@@1@<SE893>INDEX
<duolan 2><-P><A-1>potestatis spiritualis. 8. 61</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Authoritas propriè, & per=
fectè spiritualis (quæ sunt
claues regni cælor&#x0169;) quòd
nunquam fuerit in lege na
turæ, nec in lege scripta
ante nostri Redemptoris
adue&#x0303;tum, ostenditur. 5. 58.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>B</A-1></Z>
<negEZ><A-1>Barbari, an priusquam ali=
quid audissent de fide Chri
sti, peccabant peccato in=
fidelitatis, eo quòd non
crederent Christo. 32. 332</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Barbari, an ad primum fidei
Christianæ nuntium te=
neantur credere, ita quòd
peccent mortaliter, non
crendentes Christo, solum
per simplicem annuntia=
tionem, &c. 34. 337</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Barbari insulani quomodo in
ditionem Hispanorum ue=
nire potuerunt propter
tyrannidem. 15. 368</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Barbari Indi, quòd potue
rint in Hispanorum ditio-
nem uenisse per ueram, &
uoluntariam electionem.
16. 369</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Barbari quando tenerentur
recipere Christi fidem sub</A-1><-P>@@

<-P><A-1>mortalis peccati p&#x0153;na.
37. 340</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Barbari, quòd causa religio=
nis Christianæ propagan=
dæ potuerunt in Hispano
rum ditionem uenire. Et
quòd Christiani habeant
ius prædicandi, & annun=
tiandi Euangelium in pro
uincijs barbarorum. 9. 362</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Barbari, quòd non sint de=
bellandi, neque eorum bo=
nis priuandi, si permittāt
Hispanos liberè, & sine
impedimento Euangelium
prædicare, siue illi fidem
recipiant, siue non. 11. 364</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Barbari, quòd in Hispanor&#x0169;
uenire potuerint ditione&#x0303;:
quia cum bona pars eor&#x0169;
esset ad Christum conuer=
sa, Papa, illis petentibus,
aut non petentibus, po=
tuerit ex rationabili causa
dare illis Christianum prin
cipem, ut est Hispanorum
rex, alijs dominis infideli=
bus repulsis. 14. 367</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Barbari, quòd societatis, &
amicitiæ titulo potuerunt
uenire in ditionem Hispa=
norum. 17. 370</A-1></negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0013-0894.jpg/>
@@1@<SE894>TOMI PRIMI.
<duolan 2><negEZ><A-1>Barbari, quòd nec propter
peccata alia mortalia, nec
propter peccatum infide=
litatis impediantur quin
sint ueri domini tam pu=
blicè quàm priuatim. 19.
304</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Barbari, quòd amentiæ præ=
textu non impediantur
esse ueri domini, cum non
sint amentes. 23. 309</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Barbari quomodo potuer&#x0169;t
uenire in ditionem Hispa=
norum ratione naturalis
societatis, & communita=
tis. 1. 352</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Barbari, quomodo potuer&#x0169;t
in Hispanorum ditionem
uenire, eo quòd cum essent
conuersi, & Christiani ef=
fecti, eorum principes ui,
aut metu uolentes eos ab
idololatria reuocare, ab Hi
spanis fuerint protecti, &
sub eorum tutelam recepti
13. 366</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Barbari rogati, & admoniti,
ut audiāt pacificè loquen-
tes de religione, quomodo
si nolint, non excusentur à
peccato mortali. 36. 339</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Barbari si nolint recognosce</A-1><-P>@@

<-P><A-1>re dominium aliquod pa=
pæ, quòd non ob id poßit
eis bellum inferri, & illo=
rum bona occupari. 31. 327</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Barbari si uellent prohibere
Hispanos quominus exerce
re&#x0303;t c&#x0169; illis cōmercia, &c.
quid esset agendum. 6. 358</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Barbari, siue eorum domini,
siue ipsa multitudo, impe=
dientes Euangelij promul
gationem, quomodo ab Hi
spanis (abs&#xE8BF; tamen scan=
dalo) poßint coe&#x0308;rceri. Et
quid dicendum de his, qui
prædicatione&#x0303; admittunt,
conuersionem tamen aut
interficientes uel punien=
tes, siue terrentes ad Chri=
stum conuersos impediunt
12. 364</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Barbaris an hactenus ita pro
posita & annuntiata fue=
rit fides Christiana, ut te=
neantur credere sub nouo
peccato, &#xA759; nō satis liqueat
secundum authore&#x0303;. 38. 340</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Barbaris et si quant&#x0169;cun&#xE8BF; fi
des ann&#x0169;tiata &#xA753;babiliter
et sufficie&#x0303;ter fuerit, et no=
luerint eā recipere, &#xA759; non
tñ ob idliceat eos bello per</A-1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0013-0895.jpg/>
@@1@<SE895>INDEX
<duolan 2><-P><A-1>sequi, & bonis suis spolia=
re. 39. 341</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Barbaris, &#xA759; non liceat pro=
hibere Hispanos à commu
nicatione & participatio
ne illorum, quæ apud eos
sunt communia tam ciui=
bus, quàm hospitibus. 4.
356</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Barbaris si simpliciter an=
nuntiaretur & propone=
retur, & nollent statim re
cipere, quòd hac ratione
non possent Hispani illis
bellum inferre, neque iure
belli contra eos agere. 35.
339</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Bellum an poßit ex utraque
parte esse iustum. Ex quo
modo seclusa ignorantia
hoc non poßit continge=
re. 32. 402</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Bellum defensiuum, quòd qui
libet poßit suscipere, &
gerere, etiam priuatus.
3. 384</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Bellum gerendi, aut incenden
di penes quem sit autho=
ritas. 2. 384</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Bellum quando nullum esset
iustum. 13. 193</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Bellum si satis commodè geri</A-1><-P>@@

<-P><A-1>potest non spoliando agri=
colas, aut alios innoncen=
tes, quòd uideatur non li=
cere eos spoliare. Et quid
dicendum de peregrinis, et
hospitibus qui sunt apud
hostes. 40. 401</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Bellum ut dicatur iustum, &#xA759;
nō semper sit satis princi=
pem credere se habere iu=
stam causam. 20. 395</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Belli causas examinare qui
non teneantur, sed poßint
fide adhibita maioribus,
licitè militare. 25. 398</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Belli iusti quæ poßit esse ra=
tio, et causa. Et &#xA759; iusti bel=
li causa nō sit diuersitas re
ligionis, probatur. 10. 309</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Imperij amplificatio, &#xA759; non
sit iusta causa belli. 11. 389</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Belli iustitia si sit dubia, quid
faciendum. Et quomodo si
Princeps unus sit in legiti
ma posseßione, quòd ma=
nente dubio nō poßit alius
bello, & armis repetere.
27. 399</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Belli iustitia, quòd sit summo
pere, & magna cum dili=
ge&#x0303;tia examinanda. 21. 396</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Bello iusto, &#xA759; liceat occupare</A-1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0013-0896.jpg/>
@@1@<SE896>TOMI PRIMI.
<duolan 2><-P><A-1>ex bonis hostium impe&#x0303;sam
belli, et omnia dāna ab ho=
stibus iniustè illata. 17. 392</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Bello iusto, quòd liceat recu=
perare omnes res perditas
& illarum partem. 16. 392</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Bello iusto existente, quòd li=
ceat omnia facere quæ ad
defensionem boni publici
sunt necessaria. 15. 392</A-1></negEZ>
<Z><A-1>C</A-1></Z>
<negEZ><A-1>Canones, siue regula uniuer=
salis obseruanda, si ex ali=
quo pacto, aut stipulatione
non statim ab initio oria=
tur matrimonium. 9. 448</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Canones, seu regulæ belli ge=
randi describ&#x0169;tur. 60. 424</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Capta in bello iusto, utrum
fiant capientium, & occu
pantium. Et quomodo ca=
pta in iusto bello usque ad
sufficie&#x0303;tem satisfactionem
rerum ablatarum per in=
iuriā, & etiam impe&#x0303;sarum
fiant occupanti&#x0169;. 50. 417</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Captiuos aut deditos an li=
ceat interficere, supposito
quòd etiam fuerunt no=
centes. 49. 417</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Christus an totius orbis fue=
rit dominus. 15. 88</A-1></negEZ>@@

<negEZ><A-1>Christus inquantum homo, &#xA759;
habuerit potestate&#x0303; remit=
tendi peccata, et quomodo
sæpe usus fuerit ea, imò &
eam tradiderit Apostolis.
Et de remißione peccato=
rum per claues Ecclesiæ
traditas. 4. 31</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Christus quòd dono Dei non
habuerit dominium tepo=
rale, quale est dominium
principum. 17. 90</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Christus &#xA759; non fuerit rex hæ
reditaria succeßione. 16. 90</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Christi regnum in toto orbe
quo titulo fuerit. 18. 92</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Christus quando claues dede=
rit Apostolis, uariæ senten
tiæ recensentur. 9. 64</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Christiani an sint aliqui, qui
bus conuenire non poßit
potestati ecclesiastica. 1. 39</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Christiani omnes, quòd nec
sint sacerdotes, nec omnes
æquales, sed quòd sit ordo
in ecclesia, & gradus ec=
clesiasticæ potestatis. 1. 135</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Christianis quòd liceat mili=
tare, & bella gerere. 1. 381</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Ciuitas, aut prouincia, de
qua dubitatur, an habeat
legitim&#x0169; possessore&#x0303;, maxi=</A-1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0013-0897.jpg/>
@@1@<SE897>INDEX
<duolan 2><-P><A-1>mè si est deserta morte le=
gitimi domini, &c. quid in
tali casu sit age&#x0303;d&#x0169;. 28. 400</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Ciuitat&#x0169;, rerum&#xE8BF;&#x0301; publicar&#x0169;
fons & origo, &#xA759; nō fuerit
inuent&#x0169; homin&#x0169;, sed tāquā
à natura profectum. 5. 181</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Claues ecclesiæ, &#xA759; solæ suffi=
ciant ad salute&#x0303;, & ad ape=
riendum regn&#x0169; cælorum,
ubi nulla alia uia esset
apertum. 7. 38</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Claues regni cælorum, po=
testas remittendi peccata,</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>& excommunicandi, conse=
crandi &c. quòd sint in ec
clesia. 6. 19</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Clericorum aliqua exemptio
à potestate seculari, quòd
sit de iure diuino. 3. 100</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Clericor&#x0169; exemptio, maximè
quo ad personas, ita &#xA759; nec
iudicari, nec puniri à secu
lari potestate poßint, &#xA759; sit
multum conformis iuri di
uino, & naturali. 6. 104</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Clericor&#x0169; exemptio siue sit
de iure diuino, siue non, &#xA759;
tamen non poßit à princi
pe seculari huiusmodi liber
tas, uel exemptio tolli. 7.
105</A-1></negEZ>@@

<negEZ><A-1>Clericorum libertas si esset in
manifestam Reipub. per=
niciem, & pontifices nol-
lent remedium adhibere,
quid agendum. 8. 106</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Clericorum personæ, quòd
non omnino, & quoad o=
mnia sint exemptæ a po=
testate ciuili, ne iure diui
no, nec humano. 4. 102</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Clericorum, quòd non o=
mnis exemptio sit de iure
diuino. 2. 97</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Concilij facta determinatio=
ne, quòd nunquam in ali=
qua lege ecclesiastica dis=
pensetur, an liceret nun=
quam Papæ dispensare in
tali lege, & utr&#x0169; dispen=
sando ex quacun&#xE8BF; causa,
peccaret mortaliter. 12.
248</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Concilium quæ maximè de=
beat cauere, si quando de=
cret&#x0169; aliquod esset facien=
dum, ut Papæ authoritas
illibata conseruetur. 25.
279</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Concilium, quando, et in quo
casu posset conuocari, &
congregari contra uolun=
tatem Papæ. 24. 278</A-1></negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0013-0898.jpg/>
@@1@<SE898>TOMI PRIMI.
<duolan 2><negEZ><A-1>Concilium quando, & in
quo casu posset declarare,
& determinare, & etiam
statuere, ut in aliqua lege
ecclesiastica nunquam dis
pensaretur. 10. 247</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Concilium quòd uidetur non
posse errare in determina
tione, quòd in aliqua lege
ecclesiastica nunquam dis=
pensetur. 11. 248</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Concilium, si declarat aliquid
eße de fide, aut de iure di=
uino, quòd Papa in hoc ni
hil poßit declarare, aut
immutare, maximè si tale
ius spectet ad fidem, uel ad
mores ecclesiæ uniuersa=
lis. 2. 228</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Condemnatione facta etiam
post mortem hæretici, &#xA759;
retro agatur confiscatio
ad tempus commißi crimi
nis, ad quamcun&#xE8BF; perue=
nerit potestatem. 12. 302</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Consensus inter uirum & f&#x0153;
minam, an sit de ratione
matrimonij. 4. 431</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Contritio quid importet. 8.
40</A-1></negEZ>
<Z><A-1>D</A-1></Z>
<negEZ><A-1>Decretum si fieret à concilio</A-1><-P>@@

<-P><A-1>quòd in aliquibus legibus
ecclesiasticis nunquam di=
spe&#x0303;saretur, quòd tale decre
tum non deberet apponi
in multis legibus, sed solum
in paucis, his&#xE8BF;&#x0301; grauißi=
mis, & ualde necessarijs.
13. 260</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Decreto facto per consilium,
quòd in aliqua lege eccle=
siastica nunquam dispen=
setur. Si illo non obstante,
Papa dispensaret, utrum
teneret factum, esto quòd
malè faceret. 14. 260</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Deus quomodo uniuersalis ec
clesiæ duas instituerit di=
gnitates. 21. 21.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Dolor qualis sufficiat ad re=
mißionem peccatorum c&#x0169;
clauibus. 10. 43</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Dolor quando non dicatur
contritio. 9. 41</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Dominium utrum perdatur
ratione infidelitatis. 7.
299</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Dominij ut quis sit capax,
an usus rationis requira=
tur. 20. 305</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Dubitans de iure suo, etiam si
pacificè poßideat, quo=
modo examinare teneatur</A-1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0013-0899.jpg/>
@@1@<SE899>INDEX
<duolan 2><-P><A-1>diligenter causam, si fortè
poßit certum scire uel pro
se, uel pro alio. 29. 401</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Dubius in rebus, q&#x0169;o post cō
sultationem rei dubiæ de=
beat sequi id, quod diffini=
tum fuerit à sapientibus
esse illicitum, etiam si aliâs
esset licitum. 2. 292</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Dubius in rebus, si post con=
sultationem rei dubiæ dif=
finiatur à sapie&#x0303;tibus illud
esse licitum, quod aliàs est
illicit&#x0169;, ut sit tutus in con=
scie&#x0303;tia an debeat sequi sen
tentiam illorum. 3. 292</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Dubius in rebus ut sit tutus
in conscientia, quomodo
debeat consultare illos, ad
quos spectat hæc docere.
1. 291</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Ducere relictam fratris sine
liberis defuncti, ut in cau=
sa regum Anglorum con=
tingit, quòd n&#x0169;quam fue=
rit prohibitum iure diui=
no legis ueteris. 7. 482</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Ducere uxorem fratris de=
functi, quòd non sit pro=
hibitum lege naturæ. 6.
479</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Deus quòd ea sapientia, qua</A-1><-P>@@

<-P><A-1>constituit in naturalibus,
ut inferiora regerentur à
superioribus, eadem etiam
prouidit, ut in ecclesia sua
ordo rerum esset circa di=
gnitates, & officia. 13. 24</A-1></negEZ>
<Z><A-1>E</A-1></Z>
<negEZ><A-1>Ecclesia ex quibus constet.
5. 121.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Ecclesiæ quòd insit aliqua
potestas, & authoritas te&#x0303;=
poralis in toto orbe. 11. 81</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Ecclesiastici, quòd iure sint
exempti, & liberi à pote=
state ciuili, &c. 97</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Ecclesia sicut aliquas perso=
nas sua authoritate reddit
illegitimas ad contrahen=
dum, an princeps hoc pos=
sit facere. 11. 454</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Ecclesia utrum præter ciui=
lem, & laicam potestatem
necessario habeat etiam
aliam spiritualem. <R>3.17</R></A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Ecclesiasticæ personæ, dato
quòd non essent exemptæ
iure Diuino, aut Cæsareo,
quòd summus Pontifex po
tuit eas eximere à potesta=
te ciuili. <R>5.103</R></A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Electio summi Pontificis defi
cie&#x0303;tibus cardinalibus, &c.</A-1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0013-0900.jpg/>
@@1@<SE900>TOMI PRIMI.
<duolan 2><-P><A-1>quòd non uideatur specta=
re ad totum cler&#x0169;. 20.162</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Electio summi Pontificis ad
quem spectaret cardinali=
bus deficientibus, negli=
gentibus, aut perniciose
inter se dißide&#x0303;tibus. 19.161</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Eligendi summum Pōtificem
ratio, quæ nunc seruatur
in ecclesia, quòd non sit
de iure diuino. 24.265</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Eligendi summum Pōtificem
ratio, quòd sit ex consti=
tutione, & authoritate ec
clesiæ, aut summorum
Pontificum, quæ eadem
est, & eadem authoritate
mutari posset. 25.266</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Episcopus quilibet, quòd in
sua prouincia potuit con=
dere legem, ut presbyteri
eligerent episcopum, uel
aliam formam institutio=
nis dare, etiam sede Petri
inconsulta. 29.270</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Error duplex eorum, qui di=
cunt uirtute clauium non
uere remitti peccata, sed
solùm ostendi remissa. 5.36</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Error quorundam recense=
tur, qui dicebant, nullum
in peccato mortali exi=</A-1><-P>@@

<-P><A-1>stentem habere dominium
in quacunque re. 5.297</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Examinata causa, quòd quā=
diu rationabiliter perseue
rat dubium, legitimus pos=
sessor non teneatur cedere
posseßioni, sed quòd poßit
licitè retinere, ostenditur.
3.401</A-1></negEZ>
<Z><A-1>F</A-1></Z>
<negEZ><A-1>Frater, quòd secluso iure hu=
mano, sine quacunque Pa
pæ dispensatione posset ac
cipere uxorem fratris si=
ue cum liberis, siue sine li=
beris defuncti. 8.484</A-1></negEZ>
<Z><A-1>G</A-1></Z>
<negEZ><A-1>Gradus ecclesiæ, quòd perse=
ueraturi sint in ecclesia
usque ad ultimum iudi=
cium, & mortuorum re=
surrectionem. 15.154</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Gradus in Leuitico prohibi=
ti, quòd non omnes iure
naturali sint prohibiti,
ostenditur. 5.471</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Gradus omnes, qui Leuit. 18.
& 20. prohibe&#x0303;tur, an sint
iure naturali prohibiti.
1.464</A-1></negEZ>
<Z><A-1>H</A-1></Z>
<negEZ><A-1>Hæretici uenditiones, dona=</A-1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0013-0901.jpg/>
@@1@<SE901>INDEX
<duolan 2><-P><A-1>tiones, & omnis alia alie=
natio bonorum, quòd à die
commißi criminis sint in=
ualidæ, &c. 13. 302</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Hæreticus an de iure huma=
no perdat dominium bo=
norum suorum. 9. 301</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Hæreticus in quo casu etiam
titulo oneroso posset bo=
na sua licitè alienare. 18.
304</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Hæreticus, quòd à die com=
mißi criminis incurrat
confiscationem bonorum.
10. 302</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Hæreticus, quòd iure diuino
non amittat dominium bo
norum suorum ob hære=
sim commissam. 8. 301</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Hæreticus, quòd sit dominus
bonorum suorum in foro
conscientiæ antequam cō=
demnetur. 14. 303</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Hæreticus, quòd titulo gra=
tioso potest transferre bo=
na sua, puta donando. 16.
304</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Hæretico, quòd non liceat ti=
tulo oneroso, puta uen=
dendo, aut dando in do=
tem, bonasua transferre,
si crimen posset uenire in</A-1><-P>@@

<-P><A-1>iudicium. 17. 304</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Hæreticorum bona, quòd
non liceat fisco occupare
ante condemnationem,
quamuis de crimine con=
stet. 11. 302</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Hæreticus, quòd licitè potest
uiuere ex bonis suis. 15. 304</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Hominis miseria recensetur.
Et quid faciendum opor-
tuit, ut illius neceßitati=
bus consuleretur. 4. 178</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Hispani, quando, & in quo
casu possent sæuire in bar=
baros tanquam in perfi=
dos hostes, & in illos o=
mnia belli iura prosequi,
eos spoliare, imò & in
captiuitatem redigere,
quin etiam & dominos
priores deponere, & no=
uos constituere. 8. 360</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Hispani quòd potuissent bar
baros redigere sub eorum
ditionem, si certò consta=
ret eos esse amentes. 18. 371</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Hispani, quòd habeant ius
peregrinandi ad Indorum
barbarorum prouincias,
& illic degendi, sine ta=
men eorum nocumento
aliquo, nec possunt ab illis</A-1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0013-0902.jpg/>
@@1@<SE902>TOMI PRIMI.
<duolan 2><-P><A-1>prohiberi. 2. 352</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Hispani si omnibus modestis=
sime tentatis, non possunt
consequi securitatem cum
barbaris insulanis, nisi ci=
uitates occupādo, & subij=
ciendo illos, an hoc facere
licitè poßint. 7. 360</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Hispanis, quòd liceat apud
Indos barbaros negotiari,
sine patriæ tamen incom=
modo, importādo merces,
quibus illi carent, &c. &
offerendo inde aurum, &
argentum, uel alia quibus
abundant. nec illor&#x0169; Prin
cipes possunt impedime&#x0303;to
esse quominus subditi exer
ceant cōmercia inter Hi=
spanos, &c. 3. 355</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Hostes multare parte agri,
quòd liceat ratione iniu=
riæ illatæ, & nomine p&#x0153;=
næ, hoc est ad uindictā. Et
quomodo hac etiā ratione
potest arx, aut oppidum
cum moderamine occu=
pari. 56. 421</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Hostes si nolint restituere
res iniuria ablatas, & nō
poßit, qui est læsus, aliun=
de recuperare, quomodo</A-1><-P>@@

<-P><A-1>poßit undecun&#xE8BF; satisfa=
ctionem capere, siue à no=
centibus, siue ab innocen=
tibus. 41. 411</A-1></negEZ>
<Z><A-1>I</A-1></Z>
<negEZ><A-1>Ignorantia ad hoc quòd ali=
cui imputetur, & sit pec=
cat&#x0169;, uel uincibilis, quid re
quiratur. Et quid de igno=
rantia inuincibili. 33. 336</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Imperator, quòd non sit to=
tius orbis dominus. 25. 313</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Indi barbari, utrum essent
ueri domini ante aduen=
tum Hispanorum priua=
tim, & publicè. Et utrum
essent inter eos aliqui uiri
principes, & domini alio=
rum. 4. 294</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Innocentes, à quibus in futu=
rum imminet periculum,
an liceat interficere. 38.
409</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Innocentes, & pueri esto
quòd non sint interficien=
di, an saltem liceat ducere
illos in captiuitatem, &
seruitutem. 42. 412</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Innoce&#x0303;tes interficere in bel=
lo, an liceat. 34. 406</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Innocentes interficere, quòd
nunquam per se & ex</A-1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0013-0903.jpg/>
@@1@<SE903>INDEX
<duolan 2><-P><A-1>intentioneliceat. 35. 406</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Interficere an liceat omnes
in bello nocentes. 44. 413</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Interficere innocentes per
accidens, etiam scienter,
quòd aliquando liceat, &
aliquando non. 37. 408</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Interficere an liceat infantes
& f&#x0153;minas in bello con=
tra Turcas. Et quid dicen
d&#x0169; de agricolis apud Chri
stianos, togatis, peregri=
nis, hospitibus, & clericis.
36. 407</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Interficere quòd aliquando
& liceat & expediat oe&#x0303;s
nocentes, & hoc maximè
in bello contra infideles.
Et quid in bello contra
Christianos. 48. 416</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Interficere quòd liceat indif=
ferenter omnes, qui in
actuali conflictu prælij,
uel in oppugnatiōe, aut de
fensione ciuitatis contrà
pugnant, & quandiu res
est in periculo. 45. 414</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Interficere quòd non semper
liceat omnes nocentes so=
lùm ad uindicandum iniu=
riam. 47. 415</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Interficere quòd liceat nocen</A-1><-P>@@

<-P><A-1>tes, parta uictoria, & re=
bus iam extra periculum
positis. 46. 414</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Iniuria accepta, quòd sit uni
ca & sola causa iusta ad
inferendum bellum. 13. 390</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Iniuria quælibet, & quanta=
uis, quòd non sufficiat ad
bellum inferendum. 14. 391</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Iure diuino quòd nullus alius
de numero Christianorum
præter f&#x0153;minas excludi=
tur à potestate ecclesiasti=
ca, siue ordinis siue iuris=
dictionis. 6. 144</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Inuasus à latrone, aut inimi=
co, an poßit repercutere
inuasorem, si poßit fugien
do euadere. 4. 384</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Ius conueniendi an satis sit
ad matrimonij essentiam.
3. 430</A-1></negEZ>
<Z><A-1>L</A-1></Z>
<negEZ><A-1>Lex aliqua etiam positiua,
quòd posset esse in eccle=
sia, & fortè aliquæ tales
sunt, in quibus expediret,
ut nunquam dispensare=
tur. 9. 244</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Lex diuina quòd sicut habet
uim obligandi ad culpam,
ita & lex humana. 17. 200</A-1></negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0013-0904.jpg/>
@@1@<SE904>TOMI PRIMI.
<duolan 2><negEZ><A-1>Lex humana & diuina in
quo differant, & in quo
etiam conueniant. 16. 198</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Legis ratione cessante, an
cesset obligatio. 22. 208</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Leges ciuiles an obligent le=
gislatores, & maximè re=
ges. 21. 206</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Leges humanæ quando obli=
gent ad mortale, & quan=
do ad ueniale, qualiter di=
gnosci poterit. 19. 203</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Legum humanarum trans=
gressores, ad quam culpā
obligentur, ad mortale&#x0303;, an
ad uenialem solum. 18. 202</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Libertas, quòd non sit minor
in regali principatu, quā
in aristocratico, & demo=
cratico. 11. 191</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Liberi, si apud Indos nascan
tur ex parentibus Hispa=
nis illic domicilium haben
tibus, et uelint esse ciues, &#xA759;
non poßint arceri uel à
ciuitate, uel à cōmodo alio
r&#x0169; ciuium, oste&#x0303;ditur. 5. 357</A-1></negEZ>
<Z><A-1>M</A-1></Z>
<negEZ><A-1>Matrimonij consensus qualis
sit, inquiritur. 8. 444</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Matrímonij uinculum, quo=
modo ex lege naturali aut</A-1><-P>@@

<-P><A-1>diuina non contrahatur,
nisi coniugum ipsorum
consensu, licet Deus sine
dubio, nullo consensu uiri
& f&#x0153;minæ interposito,
constituere poßit. 6. 435</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Matrimonium, quòd nulla
authoritate humana pos=
sit constitui, nisi consensu
contrahentium, probatur.
7. 440</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Matrimonium quantum ad
sui essentiam quid sit. 5.
434</A-1></negEZ>
<P><A-1>Matrimonium quid sit. 1. 428</A-1></P>
<negEZ><A-1>Matrimonij quotuplex fi=
nis. 2. 429</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Matrimonium si quis dece=
ptus contrahat, an te=
neat. 19. 452</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Militibus, an liceat ciuita=
tem permittere in præ=
dam. Et quomodo non sit
illicitum, sed & necessa=
rium. 52. 419</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Militibus, quòd non liceat
prædas agere, aut incen=
dia facere sine authori=
tate, aliàs tenerentur
ad restitutionem. 53. 420</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Mobilia omnia quomodo iu
re ge&#x0303;tium fiant occupan=</A-1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0013-0905.jpg/>
@@1@<SE905>INDEX
<duolan 2><-P><A-1>tis, etiam si excedant com
pensationem damnorum.
51. 143</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Monachæ an non teneantur
obedire Abbatissæ. 5. 143</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Monarchia, siue regia pote=
stas, quòd non solùm iusta
sit, & legitima, sed quòd
reges etiam à iure diuino
& naturali habeant po=
testatem, & non ab ipsa
republica, aut prorsus ab
hominibus. 8. 186</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Mulieres, quòd necsacerdo=
tes esse poßint, nec alique&#x0303;
ordinem aut potestatem
ecclesiasticam habere, quæ
sit de iure diuino. 3. 140</A-1></negEZ>
<Z><A-1>O</A-1></Z>
<negEZ><A-1>Obsides, qui uel tempore in=
duciarum, uel peracto bel=
lo ab hostibus recípiun=
tur, utrum interfici pos=
sint, si hostes fidem fran=
gerent, & conuentis non
starent. 43. 413</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Oc upare quòd liceat ab ho
stibus, & tenere arcem ali=
quam, aut ciuitatem pro
paranda securitate, & ui=
tando periculo, aut pro
defensione, & ut tollatur</A-1><-P>@@

<-P><A-1>ab hostibus occasio no=
cendi, &c. 55. 420</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Occupare quòd liceat, & te=
nere agrum, arces, & op=
pida hostium quant&#x0169; ne=
cessarium fuerit ad damno
rum illatorum compensa=
tionem. 54. 420</A-1></negEZ>
<Z><A-1>P</A-1></Z>
<negEZ><A-1>Papa an & quando esset au
diendus rege contradicen=
te, & quando non, in his
quæ ad aliquam legem ci=
uilem, aut administratio=
nem te&#x0303;poralem attinent.
14. 86</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Papa, an sit orbis Dominus.
2. 68</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Papa in quo genere decreto=
rum aut canonum nihil
poßit immutare dispen=
sando, & multo minus ab=
gando. 1. 216</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Papæ mandatum, aut dispen
satio, quòd nō semper obli
get subditos ad parendum.
18. 266</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Papæ mandatis, an liceat
resistere per appellatio=
nem ad futur&#x0169; concilium.
21. 272</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Papa non obstante decreto</A-1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0013-0906.jpg/>
@@1@<SE906>TOMI PRIMI.
<duolan 2><-P><A-1>irritante concilij, quòd
posset dispensare in statu=
tis eius. 5. 236</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Papa quid poßit, aut quid
non poßit, &c. quòd non
spectet ad subditos illud
determinare, ut examina=
re, probatur. 17. 265.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Papa, quòd nullam potesta=
tem temporalem habeat
in barbaros Indos, neque
in alios infideles. 30. 327</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Papa quòd non sit dominus
ciuilis, aut temporalis to=
tius orbis, loquendo pro=
priè de dominio, & pote=
state ciuili. 27. 322.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Papæ, quod non liceat dispen
sare in legibus, & decretis
conciliorum pro suo arbi=
trio, & sine causa ratio=
nabili, etiam ubi nihil con
tinent iuris diuini. 7. 239</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Papa, quòd potuerit negoti&#x0169;
cōuersionis Indorum bar
baror&#x0169; solis Hispanis de-
mandare, & omnibus alijs
nō solùm prædicationem,
sed etiam commercium in=
terdicere. 10. 363</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Papa, quòd non habeat po=
testatem deponendi prin=</A-1><-P>@@

<-P><A-1>cipem secularem, etiam ex
iusta causa ratione autho
ritatis temporalis. 6. 76</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Papa, quòd non habeat con=
firmare, nec poßit infir=
mare leges ciuiles. 7. 76</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Papa, quòd habeat potesta=
tem temporalem in ordine
ad spiritualia. 29. 324</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Papa, quòd poßit dispensare
in legibus, & statutis con=
cilij generalis. 2. 930</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Papa, quòd in ordine ad fi=
nem spiritualem habeat
amplißimam potestatem
temporalem supra omnes
principes, & reges, & im
peratorem. 12. 82</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Papa, quòd non habeat iu=
dicare, saltem uia ordina=
ria, de causis principum,
aut regnorum titulis, nec
potest ad eum ppellaari in
causis ciuilibus. 5. 74</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Papa, quòd dispensando in le
gibus, & decretis, tam
concilior&#x0169;, quàm aliorum
pontificum, poßit errare,
& grauiter peccare. 6. 239</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Papa, quòd multo minus po=
test abrogare sine causa
rationabili decreta cōcilij,</A-1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0013-0907.jpg/>
@@1@<SE907>INDEX
<duolan 2><-P><A-1>quàm in eis dispensare. 8.
242</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Papa quòd non deberet ægre
ferre, sed potius gaudere,
quòd fieret aliquod decre=
tum à concilio, quo caue=
retur, ut in aliqua lege ec=
clesiastica nunquam di=
spensaretur. 20. 271</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Papa sicut peccaret dispen=
sans cōtra decretum conci
lij, quòd ita etiam pecca=
ret pete&#x0303;s dispensationem,
& utens illa, ostenditur.
15. 262</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Papa si dispensaret, in quo
casu subditi non teneren=
tur parere dispensationi.
19. 270</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Papa si facta declaratione,
& decreto à concilio, con
trarium mandaret, quid
agendum. 23. 275</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Personæ aliquæ ex hoc, quòd
in Leuitico sint prohibitæ
contrahere, quòd non sit
argumentum illas tempo=
re legis euāgelicæ iure di=
uino esse prohibitas. 3. 467</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Personæ aliquæ ex hoc, quòd
iure diuino prohibeantur
contrahere, quòd nō suffi=</A-1><-P>@@

<-P><A-1>cienter probetur si cōtra=
hant, matrimonium esse
nullum & irritum. 2. 465</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Personæ quæ sint prohibitæ
à matrimonio iure diuino,
quòd terminari non pos=
sit nisi ratione naturali,
hoc est, ex morali philoso=
phia, & propositionibus
cognitis ex lumine natu=
rali. 4. 470</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Peccatum mortale, quòd non
impediat dominium ciui=
le, & uerum dominium.
6. 298.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Petrus, quòd inter Aposto=
los omnes fuerit authori=
tate, & potestate primus
& princeps, cum summa
supra totam ecclesiam po
testate. 11. 150</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Petrus beatus, quòd potuerit
eligere, & designare suc=
cessorem, qui, eo defuncto,
sine alia electione esset
summus Pontifex. 23. 264</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Petrus beatus, quòd uel so=
lus, uel cum alijs Aposto=
lis potuerit constiture for
mam, & rationem, qua
post obitum eligeretur ei
successor. 22. 263</A-1></negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0013-0908.jpg/>
@@1@<SE908>TOMI PRIMI.
<duolan 2><negEZ><A-1>Petri successores, quòd potue
runt, & possunt pro suo
arbitrio episcopos creare
in singulis prouincijs, &
quascun&#xE8BF; leges de hac re
prius latas tollere, & no=
uas condere, prouincias
distinguere, & omnia ad
hoc spectantia pro suo iu=
dicio, & potestate facere
30. 270</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Petro Apostolorum principe
defuncto, quòd aliquis ei
successerit cum simili &
authoritate, & potestate
iurisdictionis in totum or=
bem. 17. 158</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Petro mortuo, quòd ecclesia
habeat potestatem subro
gandi, & instituendi alium
loco illius, etiam si Petrus
nihil de hoc prius consti=
tuisset. 18. 160</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Pontificis dispe&#x0303;sationes, quòd
sint in duplici differentia,
& quæ sint. 16. 264</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Pontificis mandatis resistere
& non parere, quòd non
uideaturpermittend&#x0169; cui=
cunque priuato sua autho
ritate, etiam si huius modi
mādata eße&#x0303;t contra deter</A-1><-P>@@

<-P><A-1>minationem cōcilij. 22. 276</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Potestas ad quid constitua=
tur in republica. 4. 18</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Potestas aliqua spiritualis &#xA759;
potuerit esse in statu inno
centiæ. 1. 53</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Potestatis ciuilis & ecclesia=
sticæ differentia. 2. 48</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Potestas ciuilis, quòd aliquo
modo subiecta sit, non po=
testati temporali summi
pontificis, sed potestati spi
rituali. 10. 78</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Potestas ciuilis, quòd non sit
subiecta potestati tempo=
rali Papæ tanquam domi
no temporali. 4. 73</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Potestas ecclesiastica, an sit
per se in tota ecclesia. 1.
108</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Potestas ecclesiastica, & spi=
ritualis tota, quæ nunc re=
sidet in ecclesia, quòd sit
de iure diuino positiuo me
diatè uel immediatè. 4. 50</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Potestas ecclesiastica, quòd
immediatè sit in concilio,
& etiam ratio totius. Et
multa de potestate cōcilij.
6. 122</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Potestas ecclesiastica, quòd
sit duplex. Et de earum ef=</A-1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0013-0909.jpg/>
@@1@<SE909>INDEX
<duolan 2><-P><A-1>fectibus. Et quomodo non
nulli hæreticor&#x0169; ab utra&#xE8BF;
claue tollunt omnem effe=
ctum merè spirituale&#x0303;. 2. 78</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Potestas ecclesiastica, quòd
quantum ad aliquam po=
testatem sui habuerit ort&#x0169;
à iure naturali, uel posi=
tiuo. 3. 48</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Potestas ecclesiastica, quòd
sit uerè & simpliciter cau
sa alicuius effectus spiri=
tualis. 1. 28</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Potestas ecclesiastica quòd
non solùm fuerit in Aposto
lis, sed etiam in alijs. 13. 153</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Potestas ecclesiastica quo iu
re sit introducta. 1. 47</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Potestas ecclesiastica siue or=
dinis, siue iurisdictionis,
quòd tota fuerit in Petro
Apostolo. 7. 145</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Potestas ecclesiastica, siue spi
ritualis quomodo poßit
esse in tota ecclesia, osten=
ditur. 2. 110</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Potestas gubernandi quòd
scientiam exigat. 9. 29</A-1></negEZ>
<P><A-1>Potestas merè temporalis,
quòd nulla sit in papa, ui=
delicet quæ ad finem ordi=
netur temporalem. 8. 76</A-1></P>@@

<negEZ><A-1>Potestas omnis ordinis & iu
risdictionis, quæ priuserat
in Christi Apostolis, quòd
illis defunctis perseueraue
rit in ecclesia, probatur.
14. 154</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Potestas omnis seu publica,
seu priuata qua respubli=
ca secularis administra=
tur, quòd non solum iusta
& legitima sit, sed ita De&#x0169;
actorem habeat, ut nec or
bis totius consensu tolli,
aut abrogari poßt, osten=
ditur. 1. 175</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Potestas omnis spiritualis
quæ fuit in lege naturæ,
licet potuerit esse solùm
authoritatehumana, quòd
tamen uerisimile sit uel
quòd ex speciali reuelatio
ne diuina, uel instinctu &
motione diuina fuerit con
stituta authoritas aliqua,
& potestas spiritualis, &
aliqua sacrificia & sacra
menta, & aliæ cæremoniæ
spectantes ad cultum diui=
num, & ad salutem spiri=
tualem animarum. 3. 56</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Potestas ordinis in ecclesia,
quòd tota deriuata sit, &</A-1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0013-0910.jpg/>
@@1@<SE910>TOMI PRIMI.
<duolan 2><-P><A-1>pendeat immediatè ab epi
scopis. 16. 155</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Potestas, quòd sit duplex, pu=
blica, & priuata. 2. 175</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Potestas regia quamuis con=
tineat omnem potestatem
ciuilem, &#xA759; tamen non ha=
beat authoritate&#x0303; ad cult&#x0169;
diuinum, & actiones spiri
tuales, ostenditur. 10. 20</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Potestas spiritualis, quæ fuit
in ueteri testamento, quòd
tota expirauerit, & anti=
quata fuerit in lege euan=
gelica, nec ampliusperseue
rauerit. Et quòd sacerdo=
tes noui testame&#x0303;ti non sint
successores illor&#x0169;, sed omni
no sit noua potestas. 7. 61</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Potestas spiritualis, quòd sta=
tim post peccatum fuerit
in lege naturæ. 2. 55</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Potestas spiritualis, quòd sit
præstantior, & emine&#x0303;tior,
potestate temporali, osten
ditur. 1. 67</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Potestas spiritualis, quòd fue
rit aliqua in lege scripta,
probatur. 4. 57</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Potestas spiritualis tota, quæ
fuit in ueteri lege, quo=
modo primo & solum in
tribu leuitica fuerit. 3. 110</A-1></negEZ>@@

<negEZ><A-1>Potestas spiritualis tota, quæ
fuit in ueteri lege, quòd
fuerit de iure diuino posi=
tiuo. 5. 50</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Potestas temporalis, & ciui=
lis, quòd sit integra apud
paganos. 8. 19</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Potestas temporalis in sum=
mo pontifice, qualiter in=
telligatur. 13. 83</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Potestas temporalis, quòd
non dependeat à spirituali
omnino eo modo, quo ars,
siue facultas inferior de=
pendet à superiori. 9. 77</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Potestas temporalis quòd nō
dependeat à summo pon=
tifice, sicut aliæ potestates
spirituales inferiores, &c.
3. 71</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Potestas uere, & propriè spi
ritualis, qualis nunc est in
ecclesia, quæ uocatur po=
testas ecclesiastica, quòd
nec primo, nec per se, imò
nullo modo sit immediatè
in tota ecclesia uniuersali
eo modo, quo potestas ciui
lis est in republica. 4. 113</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Potestas utra&#xE8BF;, ordinis scili=
cet, & iurisdictionis, quòd
habeat uer&#x0169; effectum spiri</A-1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0013-0911.jpg/>
@@1@<SE911>INDEX
<duolan 2><-P><A-1>tualem, probatur. 3. 30</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Potestatis ciuilis causa effi=
ciens quæ. 6. 182</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Potestatis ciuilis finis quis
sit. 3. 178</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Potestatis publicæ secularis
tres causæ explicantur. 10.
190</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Potestatis spiritualis testi=
monia ex scripturis recen
sentur. 12. 22</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Potestatem ecclesiasticam ali
quam, quòd nullus alius à
Christo uideatur ac cepisse
præter sacros Apostolos.
121. 152</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Potestatem omnem, quam
Apostoli habuerunt, quòd
receperint immediatè à
Christo, probatur. 9. 147</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Potestatem totam in ueteri
lege iure diuino institutā,
quòd potuerit Israe&#x0308;liticus
populus sua authoritate
instituere, etiam si à Deo
instituta non fuisset. 6. 62</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Potestates qui potius appel=
lentur, ab authore recen=
sentur. 2. 17</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Potestates, quibus infidelium
respublicæ gubernantur,
an sint legitimæ. Vel, an</A-1><-P>@@

<-P><A-1>inter paganos sint legiti=
mi principes, & magistra=
tus. 9. 190</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Præcepta parentum, quòd
eodemmodo obligent, sicut
leges ciuiles. Et idem de
præceptis meritorum in
uxores. 24. 209</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Prætores, & magistratus o=
mnes citra Principem, &#xA759;
grauiter errent, & pec=
cent, iudicia exercentes
cōtra priuilegia clericor&#x0169;
quāuis perniciosor&#x0169;. 9. 106</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Princeps iusti belli recupera
tis rebus ab hostibus, quid
ulterius poßit facere. 18.
393</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Princeps, quòd eādem autho
ritatem habeat ad indi=
cendum & inferend&#x0169; bel=
lum, sicut respublica. 6. 387</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Princeps, siue subditus, qui
ex ignor antia sequutus est
bellum iniustum, si postea
constiterit ei de iniustitia
belli, an teneatur restitue=
re. 33. 404</A-1></negEZ>
<P><A-1>Principis gloria propria,
aut aliud cōmodum, quòd
non sit belli iusta causa.
12. 390</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0013-0912.jpg/>
@@1@<SE912>TOMI PRIMI.
<duolan 2><negEZ><A-1>Principi iusti belli, quòd li=
ceat parta uictoria, recu=
peratis rebus, ac pace etiā
& securitate habita, uin=
dicare iniuriam ab hosti=
bus acceptā, et animaduer
tere in hostes, & punire il
los &#xA753; iniurijs illatis. 19. 394</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Princìpes Christiani, quòd
non poßint, etiā authori=
tate Papæ, coe&#x0308;rcere Bar=
baros à peccatis contra le
gem naturæ, nec ratione il
lorum eos punire. 40. 344</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Principes hostium an liceat
deponere, & nouos pone=
re & constituere, uel sibi
principatum restituere.
Et quomodo non paßim,
et ex quacun&#xE8BF; causa belli
iusti hoc liceat facere. 58.
422</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Principes hostium quando le
gitimè possent deponi,
ostenditur. 59. 423</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Principum leges, & constitu
tiones quomodo oblige&#x0303;t in
foro conscientiæ. Et quid
de præceptis parentum in
filios, & maritorum in
uxores. 15. 196</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Puer an poßit esse dominus</A-1><-P>@@

<-P><A-1>ante usum rationis. 21. 307</A-1></negEZ>
<Z><A-1>R</A-1></Z>
<negEZ><A-1>Reguli, siue Principes, qui
non præsunt reipub. perfe
ctè, sed sunt partes alte=
rius reipub. quòd non pos=
sint bellum inferre, aut ge
rere. Et quid dicendum de
ciuitatibus. 9. 388</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Remedia duo efficacia ad re-
mißionem peccatorum à
Deo in ecclesia relicta. 6. 37</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Respublica quælibet, quòd
habeat authoritatem indi
cendi, & inferendi bellum.
5. 386</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Respublica quid est & quis
propriè dicatur Princeps.
7. 387</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Respublica, quòd tota pos=
sit puniri licitè pro pecca
to regis. 12. 192</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Respublica unde habeat po=
testatem ciuilem. Et de cau
sa materiali eiusdem pote=
statis. Et penes quem iure
naturali & diuino resi=
deat. 7. 183</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Reipublicæ sicut maior pars
regem supra totam Rem=
public. constituere potest,
alijs inuitis: quòd ita pars</A-1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0013-0913.jpg/>
@@1@<SE913>INDEX
<duolan 2><-P><A-1>maior Christianorum, re=
liquis etiam renitentibus
monarcham unum creare
iure poßit, cui omnes prin
cipes & prouinciæ pare=
re teneantur. 14. 193</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Respublicæ, aut principes
plures, si habeant unum
communem dominum, aut
principem, an poßint per
se inferre bellum sine au=
thoritate superioris prin=
cipis. 8. 388</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Rex si uellet non oblígare ad
culpam, an posset. 20. 206</A-1></negEZ>
<Z><A-1>S</A-1></Z>
<negEZ><A-1>Sacerdotes ueteris legis, an
haberent potestatem feren
di leges, & præcepta fa=
ciendi obligantia in foro
animæ. 6. 59</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Sedes Apostolica in quocun=
que casu uacaret mane&#x0303;do
in solo iure diuino, ad que&#x0303;
spectaret electio. 21. 262</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Senatores reguli, & uniuer=
saliter omnes qui admit=
tuntur, uel uocati, uel etiā
ultro uenientes ad consi=
lium publicum, uel regis,
quòd teneātur iniusti belli
causam examinare. 24. 397</A-1></negEZ>@@

<negEZ><A-1>Spoliare an liceat innocen=
tes inter hostes. Et quibus
rebus sint spoliādi. 39. 410</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Subditi si habeant conscien=
tiam de iniustitia belli, &#xA759;
non liceat illis sequi bel=
lum, siue errent, siue non.
23. 397</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Subditi, an teneantur exami
nare causam belli. Et quo
modo si subdito constet de
iniustitia belli, non liceat
ei militare, etiam si Prin=
ceps impediret. 22. 396</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Subditis quòd non solum li=
ceat in bello defensiuo in
re dubia sequi principem
suum in bellum, sed etiam
in bello offensiuo. 31. 402</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Subditos militantes quando
non excusaret ignorantia
de iustitia belli. 26. 398</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Summus Pontifex, dato quòd
haberet potestatem secu=
larem in mundo, quòd nō
posset eam dare principi=
bus secularibus. 28. 324</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Summus pontifex, quòd non
solum poßit dispensare in
statutis conciliorum, sed
in totum, & aliquando
abrogare talem legem, uel</A-1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0013-0914.jpg/>
@@1@<SE914>TOMI SECVNDI.
<duolan 2><-P><A-1>statutum. 4. 293</A-1></negEZ>
<Z><A-1>T</A-1></Z>
<negEZ><A-1>Tributa an liceat uictis ho-
stibus imponere. 57. 422</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Tyrannorum leges an obli=
gent. 23. 290</A-1></negEZ>@@

<Z><A-1>V</A-1></Z>
<negEZ><A-1>Vitæ quòd sint duæ, una ter=
rena, altera spiritualis. Et
quomodo humana societas
non poßit sine utra&#xE8BF; ma=
nere. 5. 18</A-1></negEZ></duolan 2>
<Z>INDEX TOMI</A+1>
<A-1>SECVNDI.</A-1>
{7*}</Z>
<duolan 2><Z><A-1>A</A-1></Z>
<P><A-1><INI2>A</INI2>Bstinere perpetuò à cer
to genere alimento=
rum, etiam in extrema ne
ceßitate, utrum sit lauda=
bile Cartusiensi, quòd etiā
secluso scandalo non uidea
tur illicitum in extrema
neceßitate abstinere à car
nibus. 8. 86</P>
<negEZ><A-1>Accipere aliquid pro sepul=
tura, an sit licitum, &
quando. 10. 235</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Accipiens aliquid temporale
ratione contractus simo=
niaci, an teneatur resti=
tuere quicquid simoniacè
accepit. 1. 221</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Actus intensior, quòd non
augeat habitum per totā
suam latitudinem, sed so=</A-1><-P>@@

<-P><A-1>lum secundum excessum
quem habet supra habit&#x0169;,
probatur. 3. 8.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Actus intensior habitu, an
augeat habitum secundum
suam totam latitudinem,
an solùm secundum exces=
sum, quem habebat supra
habitum. 2. 7</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Actus quilibet meritorius,
quòd augeat gratiam se=
cundum totam suam lati=
tudinem, & non solum se=
cundum excessum supra
habitum. 4. 15</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Agentia plura, quòd nun=
quā producant maius lu=
men, uel calorem in pri=
mo puncto suæ sphæræ, uel
actiuitatis, quàm produ=
ceret unum illorum, quòd</A-1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0013-0915.jpg/>
@@1@<SE915>INDEX
<duolan 2><-P><A-1>maximum est. 9. 22</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Alimentis insalubribus &
nocuis uitam reddere bre=
uiorem, quòd non liceat,
neque tamen uti tenetur
optimis. 34. 148</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Animam ponere pro amicis
licet sit stultitia huius m&#x0169;=
di, quòd tamen sit sapien=
tia apud Deum. 27. 143</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>An licit&#x0169; sit dare aliquid te&#x0303;=
porale pro spirituali. 1. 157</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Animæ defunctor&#x0169;, maximè
quæ sunt è numero damna
torum, an se misceant arti
bus & operibus magicis.
17. 286</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Appetitus sensitiuus, quòd
poßit esse causa priuatio=
nis usus rationis. 12. 337</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Appetitus sensitiuus, quòd
poßit eße causa priuatio=
nis usus rationis. 12. 339</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Auxiliari quòd liceat amico
etiam cum quantocunque
uitæ discrimine. Et quid di=
cend&#x0169; de uxore, quæ etiam
cum magno periculo ma=
rito peste laboranti adsi=
deret. 31. 145</A-1></negEZ>
<Z><A-1>B</A-1></Z>
<negEZ><A-1>Benefici&#x0169; adeptus, qui qui=</A-1><-P>@@

<-P><A-1>dem non dederat pecuniā
episcopo, sed alius pro eo,
ipso ignorante, an tenea=
tur restituere. 8. 233</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Beneficium habens, cui per
aliquod tempus ministra=
uit, quòd licitè poßit au=
thoritate papæ concedere
beneficio, retenta certa
pensione super beneficium
& sine quocun&#xE8BF; onerali
officio spirituali. 49. 215</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Beneficium si quis contulit,
aut permutauit pro pen=
sione, etiam authoritate
apostolica, an talis pensio
poßit uendi, aut pecunia
redimi, dubitatur. 53. 218</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Beneficium si quis conferat
cōsanguineo aliàs idoneo,
quantumcunque motus à
consanguinitate, quòd nō
peccet mortaliter. 28.
192</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Beneficium simoniacè acqui
situm, an sit restitutioni
obnoxium de iure diuino.
5. 228</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Beneficia conferre propter
preces principaliter, an
sit simonia. 30. 193</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Brutus, Cato, Decius & alij</A-1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0013-0916.jpg/>
@@1@<SE916>TOMI SECVNDI.
<duolan 2><-P><A-1>innumeri, qui sibi mortem
consciuerunt, utrum excu
sationem habebunt, eo
quòd putabant in hoc se
fortiter & laudabiliter
agere. Et quid de Samsone,
Rasia, & Saule. 37. 150</A-1></negEZ>
<Z><A-1>C</A-1></Z>
<negEZ><A-1>Carnium usus, utrum ante di
luui&#x0169; esset concessus. 3. 64</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Carnibus humanis an uesci
liceat. 5. 70</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Carnibus uesci humanis, an
in extrema neceßitate li=
ceat. 6. 75</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Cartusiensi an liceret in casu
neceßitatis extremæ car=
nes comedere. 10. 92</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Charitas an augeatur per
quemlibet charitatis act&#x0169;.
Et quomodo de hoc tres
opiniones recitantur. 1. 5</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Charitatis per quemlibet
actum quantumuis remis=
sum, quòd mereatur quis,
& habebit maiorem glo=
riam. 11. 28</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Charitas, quòd non augeatur
per totā latitudine&#x0303; actus,
sed solùm secundum exces=
sum actus supra habitum.
5. 15</A-1></negEZ>@@

<negEZ><A-1>Charitas, quòd nunquam sit
æqualis gratiæ, saltem in
adulto. 6. 15</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Charitas quomodo duplici=
ter diminuatur. Vno mo=
do per peccatum ueniale,
alio modo per mortale.
20. 41</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Charitas, uel gratia, an
per peccatum ueniale di=
minuatur. 21. 41</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Charitas per quemlibet a=
ctum quantumuis remis=
sum, quòd augeatur gra=
tia. 12. 30</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Charitas, si per actum re=
missum non augetur cha=
ritas statim, quòd uolunta
rium uideatur dicere, quòd
augeatur in fine uitæ. 13. 31</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Cibi, aut alimenti nullum
genus fuisse, aut esse pro=
hibitum homini iure na=
turali, ostenditur. 2. 55</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Clerico utrum liceat suas lo=
care operas in administra=
tione spiritualium. 19. 240</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Collatio spiritualis ratione
consanguinitatis an sit si=
monia, 26. 191</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Commendæ, quòd pro bene=
ficio commutari non pos=</A-1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0013-0917.jpg/>
@@1@<SE917>INDEX
<duolan 2><-P><A-1>sint, etiam ex authoritate
Papæ. 46. 212</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Condimentis, & artificio, an
liceat uti ad edendum ci=
bos suauiores. 4. 70</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Conferre beneficium intuitu
consanguinitatis, quòd nō
sit simoniacum. 27. 192</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Conferre spiritualia ad ca=
ptandum quodcun&#xE8BF; com=
modum non spirituale, si=
ue digno, siue indigno,
quòd sit illicitum. 31. 195</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Conferre spiritualia ad ca=
ptandum quodcun&#xE8BF; com=
mod&#x0169; non spirituale, quo=
modo ignorat author an
hoc sit mortale, si aliàs col
latio fiat digno. 32. 196</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Conferre spiritualia ad ca=
ptandum quodcunq; com=
modum non spirituale,
quomodo si fiat digno, nō
putat hoc peccatum esse
propriè simoniam au=
thor. 33. 196</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Contractus aliquis, qui non
nunc est simoniacus, an sit
uel poßit iure positiuo fie
ri simoniacus. 13. 174</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Contrahentes cum Papa, an
sint simoniaci, aut incur=</A-1><-P>@@

<-P><A-1>rant p&#x0153;nam iuris. 4. 234</A-1></negEZ>
<Z><A-1>D</A-1></Z>
<negEZ><A-1>Dæmon malus, an sit ope=
rum magicorum author,
uel an referenda sint po=
tius in bonos angelos, uel
in ipsum Deum omnipo=
tentem. Et an omnino sint
dæmones. 10. 269</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Dæmon superior, an & quo=
modo poßit inferiorem dæ
monem tenere alligatum
annulo, aut imagini. 31.
306</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Dæmones quòd angelis cogi
poßint, & aliquando co=
gantur. 22. 296</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Dæmones esse, quòd etiam
stando in recta, et legitima
Philosophia, nullo modo sit
negandum. 11. 271</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Dæmones, et magi, quòd uir=
tute dæmon&#x0169; poßint moue
re, & transferre corpora
de loco ad locum. 33. 308</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Dæmones, et magi, quòd uir=
tute dæmonis non poßint
immediatè imprimere in
rebus naturalibus, & ma=
terialibus aliquā formam,
ut calore&#x0303;, frigus, morbum.
autsanitatem. 35. 312</A-1></negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0013-0918.jpg/>
@@1@<SE918>TOMI SECVNDI.
<duolan 2><negEZ><A-1>Dæmones, quòd cogi poßint
aliquando, et cogantur ab
hominibus. 21. 296</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Dæmones superiores, quòd
poßint cogere inferiores.
30. 304</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Dæmones superiores, an ha=
beāt aliquam potestatem
in inferiores. 29. 303</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Dæmones ut uirtute diuina
coe&#x0308;rceantur, aut angelica,
quod multùm refert, qui=
bus uerbis, aut signis ho=
mines utantur. 23. 297</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Damnato ad mortem quòd
non liceat se fame interfi=
cere. 28. 144.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Damnato ad mortem quòd
liceat fugere, & non mor=
tem expectare. 29. 144</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Damnato ad mortem per ci=
cutæ seu ueneni haustum,
quòd sibi liceat illud hau=
rire, nec uidetur ad eius
mortem cooperari. 30. 144</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Dare pecuniam, ut ab offi=
cio non deponatur, an sit
simoniacum. 15. 239</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Defectus, & imperfectio, uel
priuatio usus rationis, un=
de semper, uel ex maiori
parte proueniat. 11. 337</A-1></negEZ>@@

<negEZ><A-1>Deliberatio prima, quòd fit
ex causis non naturalibus
uel prorsus extrinsecis, pu
ta uel à Deo, uel ab ange=
lo. 21. 348</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Deliberans primo, quòd non
habeat in sua potestate
prius deliberasse. 22. 350</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Deliberans primò, quòd non
tenebatur prius delibe=
rasse. 25. 350</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Deliberans primò, quòd
potuit primò deliberasse.
23. 350</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Deliberatio, &#xA759; non poßit ca=
dere sub præcepto. 24. 350</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Deus an naturas rerum im=
mutare potuerit, uel ab
initio alias facere, quàm
nunc sunt. 4. 116</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Deus quòd naturas rerum
mutare non poßit, ab au=
thore probari uidetur.
5. 117</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Deus quòd creauerit homi=
nem sine inclinatione ma=
la, qua appetitus inclinat
ad malum. 8. 121</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Deus quòd dederit appetitui
naturalem inclinationem
ut obediret uol&#x0169;tati. 9. 121</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Deus quòd solus sit uitæ &</A-1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0013-0919.jpg/>
@@1@<SE919>INDEX
<duolan 2><-P><A-1>mortis dominus, nō homo,
qui quantum ad hoc, est pe
culiariter seruus Dei, unde
occidere seipsum, est Deo
iniuriam facere. 23. 138</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Deus supposito quòd nō pos=
sit rer&#x0169; naturas mutare,
quomodo fecerit homine&#x0303;
cum naturali inclinatione
ad malum. 6. 120</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Deum antequam cognoscat
quis, aut poßit cognoscere,
quòd potest peccare.</A-1></negEZ>
<konghang>
<negEZ><A-1>Dispositio qualitatum natu=
rali&#x0169;, quòd nulla sine spe=
ciebus sensibilibus sit suffi
ciens ad usum ranionis. 14.
342</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Doctorem nō habens extrin=
secum, quomodo uideatur
pro tempore posse habere
de Deo ignorātiam inuin=
cibilem. 3. 355.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>E</A-1></Z>
<negEZ><A-1>Ecclesiastici liber an deberet
recipi inter Canonicas scri
pturas, quomodo in eccle=
sia dubitatum fuerit, &
quid tenendum. 1. 322</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Educatio docta, & instru=
ctio, quòd multum faciat,</A-1><-P>@@

<-P><A-1>ut aliquis perueniat ad
usum rationis. 15. 342</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Emptio, aut uenditio eorum,
quæ iure positiuo sunt spi
ritualia, quòd sit iure di=
uino prohibita. 15. 175</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Emptio, & uenditio rerum
spirituali&#x0169; quòd nō solùm
sit simoniaca, sed omnino
dispensatio, & permutatio
non gratuita. 8. 168</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Emptio, aut uenditio, quòd
non solùm ex intentione
apud idololotras fuerit cri
men simoniæ uerum, sed
etiam ex obiecto. 21. 187</A-1></negEZ>
<Z><A-1>G</A-1></Z>
<negEZ><A-1>Gloria, quòd respondeat gra
tiæ, & non charitati. 7. 15</A-1></negEZ>
<Z><A-1>H</A-1></Z>
<negEZ><A-1>Habitus data opinione quòd
non augeatur per actum
remissum, an plures actus
remißi poßint augere ha=
bitum, uel etiā unus actus
continuatus poßit æqui=
ualere in merito uni actui
intenso. Et de triplici istius
quæstionis opinione. 15. 33</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Habitus in augmento, an ha=
beatur respectus nō ad in=
tensiorem actus gradua=</A-1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0013-0920.jpg/>
@@1@<SE920>TOMI SECVNDI.
<duolan 2><-P><A-1>lem meritorij, sed ad quan
titatem meriti. 14. 31</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Habitus, quòd sine dubio au=
geatur, quandocun&#xE8BF; per=
uenitur ad merit&#x0169; æquale
cum actu intenso, siue per
multiplicatione&#x0303;, siue per
intensionem. 19. 37</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Homicidium de iure natur ali
& diuino permissum, qui=
bus sit commissum. 19. 130</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Homo ad cognosce&#x0303;dum quòd
Deus est, saltem sine do=
ctore extrinseco, quòd in=
digeat non paruo tempo=
re etiam post capacitatem
ad percípiendum discipli=
nas. 2. 354</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Homo cùm omnis prim&#x0169; ad
usum rationis peruenerit,
etiam si De&#x0169; ne&#xE8BF; cogno=
scat, neq; poßit cognosce=
re, quòd potest bene mo=
raliter agere. 7. 363</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Homo in Barbaria educatus,
sine instructione, & men=
tione deitatis, & religio=
nis, an cum prim&#x0169; perue=
nit ad usum rationis, pos=
sit Deum cognoscere. 1. 353</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Homicidium omne ex inten=
tione, quòd præcepto de</A-1><-P>@@

<-P><A-1>nō occidendo est prohibit&#x0169;
seu publicæ, aut priuatæ
personæ, præter quàm id,
quod reip. aut publicis ma
gistratibus, & principati
bus fuerit cōmiß&#x0169;. 20. 130</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Homini omni ad usum ratio=
nis peruenienti, an pateat
aditus ad salute&#x0303;, & uitam
æternam. 2. 324</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Homo, quòd in multis casibus
quamuis licitis uijs poßit
uitam seruare, quomodo
tamen nō teneatur. 24. 139</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Homo, quòd non inclinetur
ad dilige&#x0303;dum se plus quàm
Deum, uel proprium bo=
num plus quàm commu=
ne. 10. 121</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Homo, quòd semper teneatur
defendere uitam proximi.
etiam quandocunque li=
cet, quòd non sit explora=
tum. 25. 141</A-1></negEZ>
<Z><A-1>I</A-1></Z>
<negEZ><A-1>Inclinatio hominis quamuis
sit ad malum, quòd tamen
nō sit mala, malitia mora=
li, quandiu manet intra
terminos appetitus. 7. 120</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Inclinatio hominis, quate=
nus homo est, quòd sit bo=</A-1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0013-0921.jpg/>
@@1@<SE921>INDEX
<duolan 2><-P><A-1>na, & quòd ad nullum ma
lum, aut uirtuti contrari&#x0169;
inclinet, argumentis pro=
batur. 3. 107</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Instans primum, uel tempus
usus rationis, in quo quis
primo deliberatactu, quòd
non sit in quo potest pri=
mò deliberare. Et multa de
usu rationis. 27. 351</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Interficere seipsum, quòd sem
per sit impium, ostenditur.
Et multa de inclinatione
naturali, an sit semper
prona ad malum. 2. 102</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Interficere seipsum quare nō
liceat. 21. 231</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Interficere licebat adulterā,
aut furem in lege Moysi,
quod et licuit ante legem,
& licet in lege euangeli=
ca. 14. 128</A-1></negEZ>
<Z><A-1>L</A-1></Z>
<negEZ><A-1>Legans monasterio perpe=
tuò mille aureos ut faciat
sacrum perpetuò: hæres
dicit, Ego dabo beneficium
simplex huius missæ, et di=
mittatis legatum, an hoc
sit licitum, & fieri poßit
sine simonia. 13. 238</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Legis diuinæ duplex consi=</A-1><-P>@@

<-P><A-1>deratio. 10. 375</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Liberum arbitri&#x0169; aut usum
rationis habere, quòd non
sit ide&#x0303;, quod habere actus
intellectus, & uoluntatis.
4. 326</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Liber&#x0169; arbitri&#x0169; habere, &#xA759; sit
ide&#x0303;, quod esse domin&#x0169; sua=
rum operationum. 6. 333</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Liberum arbitrium habere,
aut usum rationis, quòd
non uideatur idem, quod
posse agere, & non agere
positis requisitis ad agen=
dum ad sensum, in quo cō=
muniter doctores capiunt.
5. 328</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Liberum arbitri&#x0169;, quòd duo
requirat, & quomodo se=
cundum potest esse sine
primo, & posito primo,
ponitur secundum. 7. 335</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Locare operas in administra
tione spiritualium, quòd
non plus liceat, quàm ipsa
spiritualia, ne&#xE8BF; licet ali=
quid recipere pro labore
spirituali magis, quàm
pro ipso spirituali. 20. 243</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Lume&#x0303; productum quòd nun=
quam sit maius, quàm sit
lumen in maximo lumi=</A-1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0013-0922.jpg/>
@@1@<SE922>TOMI SECVNDI.
<duolan 2><-P><A-1>noso. 10. 22</A-1></negEZ>
<Z><A-1>M</A-1></Z>
<negEZ><A-1>Magia aliqua, quòd dici pos=
sit naturalis, & sine com=
mercio alicuius substantiæ
spiritualis. 7. 263</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Magia ars an omnino sit,
hoc est, an inter mortales
sit ars, uel facultas aliqua
ad uidendnm, & facie&#x0303;dum
opera illa mirabilia, quæ
de magis scribuntur, &
circunferuntur. 1. 251</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Magica ars alia, præter na=
turale&#x0303;, quæ non uiribus &
causis naturalibus cōstet,
sed potestate aliqua, et uir
tute immateriali, & sepa=
rata nititur, &#xA759; non sit du=
bi&#x0169; quin reperiatur. 9. 267</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Magiæ studiosi qui fuerint,
recensetur. 8. 266</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Magi, an uirtute dæmon&#x0169; pos
sint corpora localiter trās
mutare, hoc est, per multa
terr ar&#x0169; spatia, summa (ut
ferunt) celeritate. 32. 307</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Magi, an poßint cogere dæ=
mones pro suo arbitrio.
20. 294</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Magi, an poßint miracula fa
cere. 18. 288</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Magi an poßint pro suo ar=</A-1><-P>@@

<-P><A-1>bitrio immutare corpora,
alterādo secund&#x0169; qualita=
tes, immittendo, & contrà
sanitate&#x0303; præstando. 34. 311</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Magi, quòd aliquando pos=
sint cogere dæmones. 25. 298</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Magi, &#xA759; in suis operationibus
nōnunquā utantur facul=
tate sol&#x0169; naturali. 15. 280</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Magi, quòd nihil operentur,
aut potestate diuina, aut
angelica. 14. 279</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Magi, &#xA759; non poßint mira=
cula facere, &#xA753;batur. 19. 291</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Magi quomodo poßint dæ=
mones cogere, & non alio
modo. 26. 299</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Magi, q&#x0169;o habentes f&#x0153;dus c&#x0169;
aliquo dæmone principa=
li, possunt cogere inferio=
res dæmones, nō a&#x0169;t ipsum
principalem dæmonem. Et
quid si non habeant tale
f&#x0153;dus. 27. 299</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Magor&#x0169; facta licet nonnulla
fiant solum per illusione&#x0303;,
& præstigia sensu&#x0169;, quòd
tamen quædam in re, &
secundum existentiā fiant,
ostenditur. 5. 256</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Magorum mir abilia opera,
an sint omnia opera na=</A-1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0013-0923.jpg/>
@@1@<SE923>INDEX
<duolan 2><-P><A-1>turalia, hoc est, ex causis
merè naturalibus, & non
dependentia à substantijs
separatis. 6. 260</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Magorum operationes su=
pra facultatem natura=
lem, quòd malorum dæ=
monum potestate, & uir=
tute fiant. 16. 281</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Magorum opera, quòd non
omnia sint uana, & con=
ficta. 3. 255</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Magorum tota opera, &
efficacia in quo fundetur.
28. 300</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Magica ars, esto quòd sit ali
cuius efficaciæ, an tota ei&#xA770;
uis refertur circa illusio=
nem sensuum, & imagina=
tionis, ita quòd ex parte
rei nullus sequatur effe=
ctus, nec sint entia uera, et
naturalia, quæ à magicis
fiunt, sed solùm præstigi&#x0169;
& illusio oculorum. 4. 266</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Magicorum opera, et mira=
bilia quæ refer&#x0169;tur, quòd
eorum plurima sint falsa,
conficta, & ex hominum
uanitate credita. 2. 254</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Mediatores, qui pro alijs cō=
tractus constituunt simo=</A-1><-P>@@

<-P><A-1>niacos, quas incurrant p&#x0153;
nas. 24. 138</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Meritum, quòd nullo modo
proportionetur intentio=
ni. 16. 35</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Meritum quòd non duplice=
tur, nisi sit magna conti=
nuatio & perseuerantia
in actu. 18. 37</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Meritum, quòd non solum
proportionetur inte&#x0303;tioni,
sed quòd nec magna mul=
titudo actuum remissorum
æquiualeat uni actui in=
tenso, uel perfecto. 17. 35</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Mortem sibi cōsciscere, quo=
modo sicut semper impi&#x0169;,
ita & mortem non solum
patienter, sed liberè etiam
subire, quòd plerun&#xE8BF; con=
silium, nonnunquam præ=
ceptum sit. 1. 101</A-1></negEZ>
<Z><A-1>N</A-1></Z>
<negEZ><A-1>Nauigare, & artem milita=
rem exercere etiam cum
magno uitæ periculo ser=
uatis circunstantijs (quæ
magis & utplurim&#x0169; con=
tingunt) &#xA759; liceat. 32. 146</A-1></negEZ>
<Z><A-1>O</A-1></Z>
<negEZ><A-1>Obiectum uoluntatis, quòd
non sit solum uerum bo=</A-1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0013-0924.jpg/>
@@1@<SE924>TOMI SECVNDI.
<duolan 2><-P><A-1>num. 22. 135</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Occidere hominem reipub.
nociuum ex intentione, &#xA759;
stando in iure diuino &
naturali liceat. 18. 129</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Occidi quomodo dupliciter
potest homo, scilicet ex in=
tentione, & præter inten
tionem. 17. 129</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Opera aliqua quòd fiant à
magis, quæ nullo modo
fiunt per gratias, & econ
trariò. 13. 278</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Opera eadem, uel similia,
quòd fiant per artes magi
cas, & per gratias gratis
datas. 12. 277</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Opiniones secunda & tertia
de augmento charitatis, in
quo differāt à prima. 8. 17</A-1></negEZ>
<Z><A-1>P</A-1></Z>
<negEZ><A-1>Panem quòd liceat alteri ce-
dere cum certa pernicie
propriæ uitæ. 26. 142</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Papa quòd det clerico pen=
sionem aliquam in alieno
beneficio, solùm quia sit
clericus, quòd non uidea=
tur irrationabile. 51. 217</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Papa, quòd in simonia, quæ
est iuris diuinis, æquè, uel
grauius poßit esse simo=</A-1><-P>@@

<-P><A-1>niacus, sicut alius homo.
39. 202</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Papa, quòd non poßit uen=
dere sine uitio simoniæ ex
quacunque causa quod=
cunque beneficium eccle=
siasticum. 44. 208</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Papa, quòd non poßit dare
alicui pensionem aliquam
super beneficio ecclesiasti=
co, qui nullum ministerium
ne&#xE8BF; temporale, ne&#xE8BF; spi=
rituale conferat in eccle=
sia, uel alio pio titulo. 50.
216</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Papa quomodo si alicui iusto
uel iniusto titulo conce=
dat pensionem sine obliga
tione ad aliquod ministe=
rium spirituale, neque ra=
tione alicuius tituli spiri=
tualis, quòd talispensio sit
merè temporalis. Et quo=
modo uendere talem pen=
sionem, aut redimere pre=
tio quolibet temporali, nō
sit simoniacum. 52. 217</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Peccatum ueniale quòd nul=
lum poßit tollere gratiā,
dato quòd quilibet tollat
partem gratiæ. 22. 44</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Pecunia ex contractu simo=</A-1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0013-0925.jpg/>
@@1@<SE925>INDEX
<duolan 2><-P><A-1>niacoacquisita, cui debeat
restitui. 6. 231</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Pensio, quæ aßignatur alicui
super beneficium alterius
ratione alicuius ministerij
spiritualis, quòd licita est,
& honesta. 48. 214</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Pensio quæcun&#xE8BF;, quam Pa=
pa imponet, uel ex officio
suo, uel ad alterius suppli=
cationem, modò non sit
causa permutationis, &
sine obligatione ad ali=
quod officium, uel ministe=
rium spirituale, quòd pos=
sit uendi, & sine simonia
redimi. Et an talis pensio=
narius teneatur ad offici&#x0169;
eanonicum. 54. 219</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Pontifices parati ad dādum
beneficia cōsanguineis si=
ne deliberatione, quòd pec
cent mortaliter. 29. 193</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Præbendæ omnes militares,
quas commendas uocant,
quòd authoritate Papæ
poßint uendi pro te&#x0303;pora=
li sine uitio simoniæ. 45. 212</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Præceptum de non occiden=
do, quòd sit iuris natura=
lis, & non positiui, sicut
etiā alia præcepta Decalo</A-1><-P>@@

<-P><A-1>gi, sec&#x0169;dum authore&#x0303;. 12. 128</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Præceptum de nō occidendo,
&#xA759; semper fuerit æquale &
ante legem, & in lege, &
tempore Euangelij. 13. 128</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Præcepto de non occidendo,
quòd non magis prohibea
tur homicidium authori=
tate publica, quàm pri=
uata. 16. 129</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Præcepto hoc, Non occides,
quomodo prohibeatur o=
mne homicidium, quòd
stando in lege naturæ sola
est malum, & irrationa=
bile. 14. 118</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Præcepto, Non occides, quid
& qualiter homicidium
prohibeatur. Et de triplici
opiniōe ibi recitata. 11. 125</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Præstare obsequium pontifi=
ci, ut illa ratione posset
consequi beneficium, an,
& quando esset simonia=
cum. 37. 201</A-1></negEZ>
<Z><A-1>R</A-1></Z>
<negEZ><A-1>Ratio quòd nusquam sit, nec
unquam fuerit, nec erit,
ubi non sit notitia de Deo
probabilis, & cui omnes
teneantur rationabiliter
credere. 4. 356</A-1></negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0013-0926.jpg/>
@@1@<SE926>TOMI SECVNDI.
<duolan 2><negEZ><A-1>Rationis ad usum peruenie&#x0303;s,
qui nec Deum cognoscit,
nec potest cognoscere, an
talis poßit peccare. 8. 366</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Rationis ad usum quilibet
perueniens, quòd non te=
neatur se conuertere in
Deum explicitè, distinctè,
& formaliter. 12. 388</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Rationis ad usum quilibet
perueniens, quòd ad act&#x0169;
aliquem teneatur statim.
13. 290</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Rationis ad usum quilibet
peruenie&#x0303;s, quòd teneatur
se conuertere in bonum eo
modo, quo tunc potest, id
est conformiter ad cogni=
tione&#x0303;, quam habet. 14. 392</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Rationis ad usum quòd quis
poßit uenire, & pro ali=
quo tempore non habere
notitiam Dei. 5. 859</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Rationis ad usum ueniens,
etiam si Deum non cogno
scat, an talis poßit bene
moraliter agere. 6. 359</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Rationis usus prim&#x0169; instans,
quid sit, uel quid uocetur.
Et quomodo deliberatio
non poßit esse libera, id
est, quòd sit in potestate ho</A-1><-P>@@

<-P><A-1>minis deliberare, & non
deliberare. 20. 348</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Rationis usum an poßit ali=
quis habere circa aliquam
materiam, uel obiectum, et
non cir a aliud, utpote cir
ca materiam iustitiæ, &
non circa materiam tem=
perantiæ, ut sit capax ra
tionis ad deliberādum, &
iudicandum an sit iuran=
dum, uel nocendum alicui,
& non sit capax ad con-
sultand&#x0169;, de fornicatione
sed habeat se ad illam tan=
quam puerum. 16. 344</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Rationis usum an poßit ha=
bere quis ad peccandum
uenialiter prius, quàm ad
peccandum mortaliter. 11
380</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Rationis usum habere, quid
sit. 3. 326</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Rationis usum habere suffi=
cientem circa artes, qui nō
habeat circa materiam
moralem, quòd uideatur
poßibile. 17. 344</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Rationis usum habere suffi=
cientem circa artes, qui
non habeat circa materiā
moralem, licet sit poßibi=</A-1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0013-0927.jpg/>
@@1@<SE927>INDEX
<duolan 2><-P><A-1>le, quòd tamen uideatur
multum difficile, uel nun=
quām contingere. 18. 344</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Rationis usum habere circa
aliquam materiam mora=
lem, & non circa omnes,
putatur impoßibile ab au
thore. 19. 345</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Rationis usum quòd unus ho
mo habeat, & alius non,
unde proueniat. 8. 336</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Rationis usum, quòd unus
homo habeat, & alius nō,
poßit immediatè ex parte
intellectus, & uoluntatis
prouenire. 9. 337</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Rationis usum quòd unus ha
beat, & alius non, quòd
talis differentia non pro=
ueniat ex aliquo habitu à
natura concreato, uel in=
tellectu, uel in uoluntate,
qui solum sit in uno, &
non in alio, uel in puero,
& in adulto. 10. 337</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Recentiorum dictum, quòd
detur tempus induciarum,
in quo aliquis potest deli=
berare, quòd sit uanum.
26. 350</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Religionem si quis ingredia=
tur, an ille, qui eum reci=</A-1><-P>@@

<-P><A-1>pit, poßit pro ingressu ali
quid recipere. 12. 237</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Restitutio pecuniæ acquisitæ
per simoniam, quòd non
sit de iure diuino. 4. 226</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Restitutionem qui bona fide
fecit dando pauperibus,
uel illi, à quo accepit, an
teneat factum. 7. 233</A-1></negEZ>
<Z><A-1>S</A-1></Z>
<negEZ><A-1>Sacrificare homines Deo, ut
faciunt barbari, quòd sit
& iure diuino, & natura-
li prohibitum. 7. 79</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Sepulturæ ius priuatum an
poßit quis obtinere, &
quomodo. 11. 237</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Simonia aliqua, quòd sit o=
mnino præcisè de iure po=
tiuo. 16. 175</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Simonia an contingat circa
pensiones. 47. 213</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Simonia an sit aliqua circa
ea quæ sunt uerè spiritua=
lia, & secundum se & de
iure positiuo. Et quomodo
contractus aliquis, uel per
mutatio spiritualis secun=
dum se de iure positiuo sit
simoniaca. 17. 176</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Simonia omnis an sit iure di=
uino prohibita, & an ali=</A-1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0013-0928.jpg/>
@@1@<SE928>TOMI SECVNDI.
<duolan 2><-P><A-1>qua sit solùm iure positi=
uo. 12. 172</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Simonia, quomodo fortè es=
set, si preces, sauor, uel laus,
& amicitia deducerentur
in pactum. 35. 198</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Simonia, quomodo esset, si fa=
uor, uel preces, uel laus re=
soluerentur tanquam pre=
tium in aliquod tempora=
le. 34. 198</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Simonia, quòd sit diuino iure
prohibita. 10. 170</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Simonia, quòd sit illicita. 9.
170</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Simonia, quòd sit iure natu=
rali prohibita. 11. 171</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Simonia, quòd in beneficijs
uniuersaliter sit de iure po
sitiuo, & quomodo Papa
poßit ea uendere sine ra=
tionabili causa, & sine ui=
tio simoniæ, uel ex ratio=
nabili causa, & sine pec=
cato. 42. 205</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Simonia, quòd non commit=
tatur nec circa scientiam,
aut doctrinam, nec circa
aliud spirituale à spiritua=
li creato. 5. 163</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Simoniæ crimen, an inter pa=
ganos, & idololatras esse</A-1><-P>@@

<-P><A-1>potuerit. 20. 187</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Simoniæ definitio. Et quid sit.
Et unde sit dicta simonia.
2. 159</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Simoniæ in definitione, quid
per emptionem, & uendi=
tionem intelligitur. 7. 168</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Simoniæ peccatum quòd in
lege naturæ & potuerit
esse, aut fuerit. 19. 186</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Simoniæ obiect&#x0169; circa quod
uersetur. 3. 160</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Simoniæ peccatum, quòd in
lege scripta et potuit esse,
& fuit. 18. 185</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Simoniacus an poßit esse
summus pontifex. 38. 202</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Simoniacus an sit is, qui ti=
more, cōsanguinitate, pre=
cibus, & fauore, aut obse=
quio administrat spiritua=
lia. 22. 188</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Simoniacus an de iure natu=
rali et diuino teneatur re=
stituere, an de solo positi=
uo. 3. 222</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Simoniaci p&#x0153;na quæ sit. 16.
239</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Simoniacum quòd sit, con=
ferre officium ecclesiasti=
cum pro obsequio, quum
tale obsequium est pecunia</A-1></negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0013-0929.jpg/>
@@1@<SE929>INDEX
<duolan 2><negEZ><A-1>æstimabile, ita quòd tandem
resoluitur in commodum
temporale. Et quid si non
adsit pactum expressum,
uel tacitum. 36. 199</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Simoniacum quòd nō sit con
ferre spirituale sine respe=
ctu ad commodum, uel in=
commodum, timore indi=
gnationis. 23. 189</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Simoniacum utrum sit spe-
rare beneficium spirituale
ex officio temporali. 40.
204</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Simoniacè consecutus bene=
ficium ecclesiastic&#x0169;, quòd
nihil iuris ac&#xA757;rat in illo,
ne&#xE8BF; faciat fructus suos, sed
teneatur resignare. 2. 222</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Spirituale dare digno ex ti=
more mali temporalis, ut
uitæ, aut exilij, aut carce=
ris, dummodo hoc non re=
dundet in aliquod commo=
dum temporale, uel sit ex
pacto, aut aliquo modo
per modum pretij, quòd
non uideatur esse malum.
25. 190</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Spirituale dare ex timore a=
licui digno, quòd uideatur
non esse malum. 24. 189</A-1></negEZ>@@

<negEZ><A-1>Spirituale, quòd in hoc pro=
posito uocetur donum Spi
ritus sancti. 6. 166.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Spirituale quid dicatur in
materia simoniatica. 4. 161</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Spiritualia promittere, an
sit simonia. 41. 205</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Spiritualia, quòd sint aliqua
iure positiuo. Et quæ sint.
14. 174</A-1></negEZ>
<Z><A-1>T</A-1></Z>
<negEZ><A-1>Titulus triplex recipiendi
temporalia mediantibus
spiritualibus describitur.
18. 240</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Temporale esto, quòd non
poßit aliquis recipere pro
spiritualibus titulo em=
ptionis & uenditionis, an
aliquo titulo spirituali
poßint esse media ad ali=
quod temporale. 17. 239</A-1></negEZ>
<Z><A-1>V</A-1></Z>
<negEZ><A-1>Vendere Canonicatum sim=
plicem, quòd nō minus sit
simonia, quàm uendere be
neficium cum cura ani=
marum. 43. 207</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Verba nulla, nec exorcismi,
quòd non habeant effica=
ciam infallibilem ad cogen
dum dæmones, & arcend&#x0169;</A-1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0013-0930.jpg/>
@@1@<SE930>TOMI SECVNDI.
<duolan 2><-P><A-1>illos, ita ut semper sortian
tur effectum suum. 24. 298</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Vitam per abstinentiam ex
inte&#x0303;tione reddere breuío=
rem, quòd non liceat. 12. 95</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Vitam quantum quis per ali
menta poßit protelare, &#xA759;
non teneatur. 13. 96</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Vitam reddere breuiore&#x0303; per
abstinentiam, utrum li=
ceat. 11. 95</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Vitæ conseruandæ ratione
quòd non sint omnia me=
dia adhibenda, sed solum
illa, quæ ad hoc sunt de se
& ordinata, & congrua.
35. 148</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Vita quòd non sit in discri=
mine pro bonis tempora=
libus ponenda, inter quæ
gloria, honor, & fama re=
ponuntur. 36. 149</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Vitam abbreuiare quòd nul=
lo modo liceat, etsi non te=</A-1><-P>@@

<-P><A-1>neatur omnia media licita
etiam facere, ut sibi uitam
reddat longiorem. 33. 147</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Vitam suam propriam quòd
quilibet teneatur conser=
uare per alimentum, pro=
batur. 1. 51</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Vsum rationis posse tolli per
habitus existentes in uo=
luntate, puta ex odio, uel
amore uoluntatis, quòd
sit probabile, posita etiam
omnimoda rectitudine ex
parte sensitiua. 13. 340</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Vti alime&#x0303;tis, quibus uita bre
uior reddatur, quando non
esset peccatum. 14. 96</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>Vti quis singulari inedia, &
cibo nocuo, quando non
excusaretur à mortali pec
cato. 15. 97</A-1></negEZ>
<Z><A-1>FINIS.</A-1></Z></duolan 2>

@@0@<filename:W0013-0931.jpg/>
@@1@<SE931>

@@0@<filename:W0013-0932.jpg/>
@@1@<SE932>

@@0@<filename:W0013-0933.jpg/>
@@1@<SE933>

@@0@<filename:W0013-0934.jpg/>
@@1@<SE934>

@@0@<filename:W0013-0935.jpg/>
@@1@<SE935>

@@0@<filename:W0013-0936.jpg/>
@@1@<SE936>