@@0@<filename:W0092-0001.jpg/>
@@1@<SE1>

@@0@<filename:W0092-0002.jpg/>
@@1@<SE2>

@@0@<filename:W0092-0003.jpg/>
@@1@<SE3>

@@0@<filename:W0092-0004.jpg/>
@@1@<SE4>

@@0@<filename:W0092-0005.jpg/>
@@1@<SE5>
<Z>R. PATRIS
<A+3>IOAN. DE SALAS,</A+3>
<A+2>GVMIELENSIS, E</A+2>
<A+1>PROVINCIA CASTELLANA,</A+1>
SOCIETATIS IESV,
<A+1>Tractatus
DE LEGIBVS, IN SECVNDAM</A+1>
SECVNDÆ S. THOMÆ.
Opus non solùm Theologis moralibus, sed etiam Iuris vtriusque
Consultis pernecessarium.
#(IMAGE)
LVGDVNI,
<A+1>Ex Officina Ioannis de Gabiano.</A+1>
----------
M. D C XI.
CVM PRIVILEGIO.</Z>

@@0@<filename:W0092-0006.jpg/>
@@1@<SE6>

@@0@<filename:W0092-0007.jpg/>
@@1@<SE7>
#(IMAGE)
<Z><A+3>CLARISSIMO ATQVE</A+3>
<A+2>ILLVSTRISSIMO D.D. PETRO</A+2>
<A+1>DE CAMORA REGII SENATVS
VALLISOLETANI MERITISSIMO PRAESIDI,</A-1>
<A+1>Ioannes de Salas Theologus Societatis Iesv
volens, lubensq&#x0301;ue dedicat.</A+1></Z>
<P><A+1><INI7>D</INI7>Atvrvs in lucem clarißime atque illustrißime
Præses, hoc de legibus volumen, quod legibus inter-
pretandis aliquam lucem afferret, nullum illi alium
vindicem parare fuit animus, quàm eum qui tot an-
nos honoribus amplißimis administrandis, integerri-
mus legum vindex & assertor fuit: quod quidem opus
eruditißimis tuis aut oculis, aut auribus detersum
minus iam anxium minus&#xE8BF;&#x0301; sollicitum, non solùm per minores, sed etiam
per maiores eruditornm manus vagabitur: quin esset piaculum inexpian-
dum, si cum tu mea opera in expiando confeßionibus animo diu fueris vsus,
& te mihi tua&#xE8BF;&#x0301; omnia credideris, non tibi priùs quàm illi cuipiam, hoc
qualecumque opus, omni asserendum periculo credidissem. Adde quod
Bona mea sine dubio Fortuna, te mihi Vallisoletum id te&#x0303;poris cum ad id
maturabam deportarit, qui mihi eras vbicunque terrarum exquirendus,
esset&#xE8BF;&#x0301; proinde vel ineptißimum, me foris petere cuius abund satis mihi do-
mi esset. Sapienter igitur hoc opus tuum fugit ad sinum suo quasi dedu-
ctum genio, ad te, inquam, in quo summa etiam videmus omnia, vel ipsius
mea sententia Mineruæ calculo summa in primis Ivris intelligen-
tia, iam tuum cum nobilißimo Collegio Conchensi adlectus numerosæ au-
ditorum coronæ Jurisprudentiæ dostrinam in illo celeberrimo orbis terra-
rum litterarum emporio, Salmaticensi videlicet, summa cum laude tradi-
disti. Summa deinde Prvdentia, quæ vnica veros indicat, facit, ac
laudat gubernatores. Summa tum Lenitatis atque Clementiæ, cum
seueritate coniunctio & quasi temperies, quam iure tibi propriam, omnium
proculdubio qui te norunt, (norunt autem ferè omnes) suffragiis atque iu-
diciis vendicare videris, suprema postremo in puniendo pro dignitate
Æqvitas, in tuenda Iustitia singularis animi Virtvs, ac Magnitv-
do, constantia dem&#x0169; inuicta in potentißimorum insolentia coe&#x0308;rcenda,
superbia&#xE8BF;&#x0301; comprimenda. Quarum virtutum exempla, aliarum&#xE8BF;&#x0301; id genus</A+1><-P>

@@0@<filename:W0092-0008.jpg/>
@@1@<SE8>
<-P><A+1>documenta permulta, compluria in hoc Hispanico orbe celeberrima theatra
spectare potuerunt. Spectauit ciuitas Lvcronensis, tuæ quasi laudis,
virtutísque tyrocinium, vbi hæreticæ prauitatis Inqvisitor, Cantabri-
cum Regnum prauis superstitionibus expurgatum, vanißimísque auguriis
expeditum, ac denique omni hæreseos contagione liberum septennio toto con-
seruasti. Spectauit ciuitas Valentina, Flos & caput illius Regni, dum
eodem fungens Honore perditis moribus castigandis, Mahometanæ&#xE8BF;&#x0301;
sectæ cōprimendæ, quæ identidem erumpere palam conatur, toto, quod aiunt
pectore incubuisti. Spectauit præterea Cæsar-avgvsta, quò diuina pro-
uidentia translatus esse, eadem insignitus dignitate videris: vbi supra fidem
est, quam in sedandis illius Regni turbis, comprimendísque animis, populari
quodam furore concitatis, vnus tu, omni carens auxilio, vna tua prudentia,
& auctoritate fretus effeceris, atque præstiteris. Spectauit insuper vniuersa
Cvria regia: maximum orbis theatrum quo te tui diuturni labores, cla-
rißimáque merita vocarunt: vbi vnus & maximus fidei Censoribus in
grauißimas Christianæ Reipublicæ causas, sine odio, sine studio diiudican-
das, imo omnibus tibi, vel inuidis fauentibus decennium integrum contuli-
sti. Necprætereundum illud interim silentio est, quod Legionem à Rege
Philippo missus, res omnes canonicorum regularium quibus à Diuo Isidoro
nomen est, Visitatoris nomine obieris, examinaueris, discusseris, ac de-
mum tuo iudicio grauißimo composueris, quod munus nisi grauißimis vi-
ris, spectatæque prudentiæ ac pietatis hominibus nunquam à Regibus de-
mandatur. Inde iam tanta præditum auctoritate, quantam præclarißima
tui animi ornamenta, ætas ista omni veneratione dignißima, tam diutur-
na, tot honorum perfunctio, parere potuerant, te Rex Philippus post grauißi-
mum, ac maximum de te tuísque virtutibus ac meritis iudicium, amplißi-
mo Regio senatvi Granatensi præfecit, vnde vix exacto biennio ad
hunc Valisoletanum Senatvm consiliarium, & numero & prudentia,
iudicióque Florentißimum incredibili quodam omnium expectatione &
acclamatione Præsidem traduxit. Quamobrem quo alumno Conchense
Collegium, Doctore Salmanticensis Academiæ gloriaia est, quem Canta-
bria, Valentia, Aragonia, prudentißimum Censorem ac Iudicem belli, do-
míque sunt admiratæ: quem Curia Regia vnum è Censoribus maximis in
summo semper habuit honore, ac veneratione, quem maximæ Hispaniæ pro-
uinciæ Betica & Castella, in Solio Regio Præsidem hodie suspiciunt: quem
denique tota Hispania acerrimum Ivris, ivstitiæ, ac pacis vindicem,
ac defensorem agnoscit, eum, inquam, meritò iuréque optimo meum hoc opus
securum aliorum vindicem sibi Patronum atque assertorem contra impor-
tunas maleuolorum voculas, si quæ fortè fuerint, adoptat, atque deposcit. Tu
tantùm, Clarißime Præses, æternum hoc meæ in te obseruantiæ pignus acci-
pias, tumego satis totum hoc opus existimaui: & lætus atque securus bene
me de hoc meo f&#x0153;tusperare iubebo. Vale.</A+1></P>

@@0@<filename:W0092-0009.jpg/>
@@1@<SE9>
------------------------------------------------------------
<Z><A+1>FACVLTAS R. P. PROVINCIALIS
Societatis Iesv, in Prouincia Castellana.</A+1></Z>
<P><A+1><INI2>E</INI2>Go Christophorus de los Cobos Prouincialis Societatis Iesv in
Castellana Prouincia. Potestate ad id mihi facta à Reuerendo
admodum Patre Claudio Aquauiua Præposito nostro generali, fa-
cultatem facio, vt Tractatus de Legibus à P. Ioanne de Salas nostræ
Societatis, sacræ Theologiæ professore compositus, & eiusdem So-
cietatis grauium, doctorúmque hominum iudicio approbatus typis
mandetur, in quorum fidem has literas manu nostra subscriptas, &
sigillo nostro munitas dedimus Vallisoliti vigesima quinta die men-
sis Augusti Anni 1608.</A+1></P>
<tspb>                    <A+1>C. DE LOS COBOS.</A+1></tspb>

@@0@<filename:W0092-0010.jpg/>
@@1@<SE10>
------------------------------------------------------------
<Z><A+1>FACVLTAS R. P. PROVINCIALIS
Societatis Iesv, in Prouincia Lugdunensi.</A+1></Z>
<P><A+1><INI2>L</INI2>Vdouicus Michae&#x0308;lis Prouincialis Societatis Iesv, in Prouincia
Lugdunensi, iuxta priuilegium eidem Societati à Rege Chri-
stianissimo Henrico III. die 10. mensis Maij anni 1583. Et Henrico IV.
20. Decemb. 1606. concessum, quo Bibliopolis omnibus prohibetur,
ne libros ab eiusdem Societatis hominibus compositos, absque illo-
rum permissione imprimant; permittit Ioanni de Gabiano Lugdu-
nensi Bibliopolæ, vt P. Ioannis de Salas Gumielensis è Prouincia Ca-
stellana, Societatis Iesv tractatum de Legibus, in secundam secundæ
sancti Thomæ: ad sex proximos annos imprimere ac liberè diuendere
possit. Datum Lugduni die 10. Maij 1610.</A+1></P>
<tspb>                    <A+1>L. MICHAELIS.</A+1></tspb>

@@0@<filename:W0092-0011.jpg/>
@@1@<SE11>
#(IMAGE)
<Z><A+1>INDEX</A+1>
<A+2>DISPVTATIONVM,</A+2>
<A+1>ET SECTIONVM.
#(IMAGE)
Tractatus decimus quartus de Legibus.
DISPVTATIO PRIMA.
De nominibus, acceptionibus, conditionibus, ac definitionibus legis.</A+1></Z>
<duolan 2><P><INI8>D</INI8>E etymologia legis. <R>sect. 1.</R></P>
<negEZ>De nomine iuris, quod legi
etiam conuenit. <R>2</R></negEZ>
<negEZ>Quibus nominibus lex ab
Hebræis, Græcis & Chal-
dæis vocetur. <R>3</R></negEZ>
<negEZ>De variis acceptionibus le-
gis. <R>4</R></negEZ>
<P>Vtrùm lex sit actus intellectus. <R>5</R></P>
<P>Resoluens præcedentem quæstionem. <R>6</R></P>
<negEZ>An sit conditio necessaria ad legem, vt lex imponatur
alicui communitati. <R>7</R></negEZ>
<P>An necesse sit legem ad bonum commune conducere. <R>8</R></P>
<negEZ>Quæ aliæ conditiones sint necessariæ ad rationem le-
gis. <R>9</R></negEZ>
<P>Nonnullæ aliæ legis conditiones. <R>10</R></P>
<P>Quomodo lex definienda. <R>11</R></P>
<P>Ad quam virtutem spectet legem condere. <R>12</R></P>
<Z><A+1>DISPVTATIO II.
De varietate legum.</A+1></Z>
<P><INI2>Q</INI2>Votuplex sit lex, & quæ sint legis diuisiones. sect. <R>1</R></P>
<negEZ>Anius naturale, gentium, & ciuile sint diuersa
legum genera & quomodo inter se differant. <R>2</R></negEZ>
<P>Quid de iure gentium author sentiat. <R>3</R></P>
<negEZ>Satisfit argumentis affirmantium, ius gentium, natu-
rale esse. <R>4</R></negEZ>
<P>An & quomodo seruitus sit de iure gentium. <R>5</R></P>
<P>Vtrùm iure gentium naturaliter liceat contrahentibus
se decipere. <R>6</R></P>
<negEZ>De variis Romanorum legibus, & de origine iuris ciui-
lis præsertim Romani. <R>7</R></negEZ>
<negEZ>An responsa seu rescripta principum sæcularium vel
Ecclesiasticorum in casu singulari, sint veræ leges, &
ius, etiam pro aliis constituant. <R>8</R></negEZ>
<negEZ>An responsiones, congregationes Cardinalium institutæ
ad explicandum Concilium Tridentinum vim legis
habeant. <R>9</R></negEZ>
<P>De lege fomitis. <R>10</R></P>
<Z><A+1>DISPVTATIO III.
De effectibus legis in communi.</A+1></Z>
<negEZ><INI2>V</INI2>Trùm effectus legis sit reddere homines simpliciter
& moraliter bonos. <R>sect. 1</R></negEZ>@@

<P>Vtrùm obligare sit effectus omnis legis. <R>2</R></P>
<negEZ>An præcipere, vetare, permittere, & punire sint effectus
legis. <R>3</R></negEZ>
<P>Quomodo lex permittere dicatur. <R>4</R></P>
<negEZ>An quatuor illi effectus à D. Thoma numerati, omni le-
gi conueniant. <R>5</R></negEZ>
<negEZ>Vtrùm præter illos actus, seu effectus legis à D. Thoma
numeratos, sint alij. <R>6</R></negEZ>
<Z><A+1>DISPVTATIO IIII.
De lege æterna.</A+1></Z>
<negEZ><INI2>Q</INI2>Vid sit in Deo lex æterna, qua gubernat creatu-
ras, & an ea lex sit multiplex secundùm ra-
tionem. <R>sect. 1</R></negEZ>
<negEZ>Vtrùm actiones diuinæ, etiam necessariæ, quales sunt
productiones divinarum personarum, æternæ legi
subiaceant. <R>2</R></negEZ>
<negEZ>Vtrùm omnes actiones creaturarum subijciantur legi
æternæ. <R>3</R></negEZ>
<P>Vtrùm aliæ leges æternæ legi subdantur. <R>4</R></P>
<P>An reprobi & damnati sint subiecti legi æternæ. <R>5</R></P>
<P>Vtrùm Christus æternæ legi subiectus sit. <R>6</R></P>
<Z><A+1>DISPVTATIO V.
De lege naturali.</A+1></Z>
<negEZ><INI2>V</INI2>Trùm lex naturalis sit ipsa natura rationalis.
sectio 1.</negEZ>
<P>Vtrùm lex naturalis sit habitus, an verò actus. <R>2</R></P>
<P>Vtrùm lex naturæ sit conscientia. <R>3</R></P>
<negEZ>An lex naturalis habeat rationem legis & vim obli-
gandi, eo quòd Deus voluerit obligare ad ea, quæ per
illam præcipiuntur. <R>4</R></negEZ>
<P>Quæ sit materia, circa Quam versatur lex naturæ. <R>5</R></P>
<negEZ>Vtrùm lex naturalis & semper & vbique eadem fue-
rit. <R>6</R></negEZ>
<negEZ>An lex naturæ humana lege vel consuetudine mutari
possit. <R>7</R></negEZ>
<P>Vtrùm Deus aliquando legi naturæ derogauerit. <R>8</R></P>
<negEZ>An possit Deus de potentia absoluta legi naturæ dero-
gare. <R>9</R></negEZ>
<negEZ>An in lege naturæ interpretatio, epiichia, aut epicheia
locum habeat, & ad quem pertineat. <R>10</R></negEZ>
<negEZ>An in lege naturæ ante legem Moysis fuerint aliqua
diuina præcepta positiua. <R>11</R></negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0012.jpg/>
@@1@<SE12>Index Disputationum, & Sectionum.
<duolan 2><P>An omne peccatum sit contra legem naturæ. <R>12</R></P>
<P>An lex humana legem naturalem imitetur. <R>13</R></P>
<Z><A+1>DISPVTATIO VI.
De necessitate, vtilitate, fine & con-
ditionibus, & diuersitate hu-
manarum legum.</A+1></Z>
<negEZ><INI2>V</INI2>Trùm aliqua lex creata sit simpliciter necessaria.
sectio 1.</negEZ>
<negEZ>De vtilitate legum humanarum, & in quem finem con-
ditæ sint. <R>2</R></negEZ>
<P>An multitudo legum humanarum expediens sit. <R>3</R></P>
<negEZ>An vltra legem naturalem & humanam necessaria
fuerit lex diuina positiua. <R>4</R></negEZ>
<negEZ>Vtrùm conditiones legis humanæ rectè sint ab Isidoro
constitutæ. <R>5</R></negEZ>
<negEZ>Vtrùm lex humana diuidatur in ius gentium & ciui-
le. <R>6</R></negEZ>
<Z><A+1>DISPVTATIO VII.
De potestate condendileges
ciuiles.</A+1></Z>
<negEZ><INI2>V</INI2>Trùm potestas ciuilis & politica ad ferendas leges
& ad alia huiusmodi licita admittenda&#xE8BF;&#x0301; in-
ter Christianos sit. <R>sect. 1.</R></negEZ>
<negEZ>In quibus hominibus fuerit, vel etiam nunc sit ex na-
tura rei potestas ferendi leges ciuiles. <R>2</R></negEZ>
<negEZ>In quibus & quomodo sit, vel fuerit de facto potestas
ferendi leges ciuiles. <R>3</R></negEZ>
<negEZ>Vtrùm Summus Pontifex, vt sic, possit directè leges ciui-
les facere totum orbem obligantes. <R>4</R></negEZ>
<negEZ>Vtrùm Pontifex summus, vt sic, possit in ordine ad finem
spiritualem leges ciuiles ferre. <R>5</R></negEZ>
<negEZ>An Summus Pontifex, vt Princeps politicus possit ciui-
les leges ferre. <R>6</R></negEZ>
<negEZ>An Imperator possit leges ciuiles ferre, totum orbem
obligantes. <R>7</R></negEZ>
<negEZ>An Hispani, & Angli, Galli, & Poloni à legibus im-
peratoris sint liberi, & quinam sint imperatori
subiecti. <R>8</R></negEZ>
<negEZ>An aliquando imperatorum leges Hispanos obli-
gent. <R>9</R></negEZ>
<negEZ>An iure Hispano deficiente ius canonicum in tempora-
libus Hispanos obliget. <R>10</R></negEZ>
<negEZ>Vtrùm omnes Reges & Reginæ potestatem habeant fe-
rendi leges ciuiles. <R>11</R></negEZ>
<negEZ>An successores eorum, qui regna tyrannicè occuparunt,
vel tyranni ipsi possint leges condere. <R>12</R></negEZ>
<negEZ>An Duces, Marchiones, Comites & Barones possint pro
suis populis leges condere. <R>13</R></negEZ>
<negEZ>An quælibet ciuitas aut populus possit sibi legem, seu sta-
tutum condere. <R>14</R></negEZ>
<negEZ>An existentes in peccato mortali, etiam infidelitatis, le-
ges ciuiles ferre possint. <R>15</R></negEZ>
<negEZ>An Respublica reuocare possit facultatem ferendi leges
Imperatoribus, Regibus, aliísve Principibus conces-
sam. <R>16</R></negEZ>
<Z><A+1>DISPVTATIO VIII.
De potestate ferendi leges
Ecclesiasticas.</A+1></Z>@@

<negEZ><INI2>A</INI2>N in Ecclesia sit potestas ferendi leges Ecclesia-
sticas. <R>sectio 1.</R></negEZ>
<negEZ>An in statu innocentiæ, lege Veteri, & scripta fuerit po-
testas ferendi leges Ecclesiasticas, seu in ordine ad
spiritualem finem. <R>2</R></negEZ>
<negEZ>Vtrùm hæc potestas Ecclesiastica sit à Christo imme-
diatè omnibus Apostolis & summis Pontificibus, &
cætui Ecclesiæ concessa. <R>3</R></negEZ>
<negEZ>An Christus potestatem legislatiuam immediatè contu-
lerit septuaginta duobus discipulis & modò conferat
omnibus Episcopis. <R>4</R></negEZ>
<negEZ>An Episcopus etiam in rebus grauibus possit leges con-
dere sine facultate Papæ. <R>5</R></negEZ>
<negEZ>An Episcopus possit leges ferre, & aliquid statuere con-
tra ius commune. <R>6</R></negEZ>
<negEZ>An Episcopus ad condendas leges consensu Capituli, vel
Synodi indigeat. <R>7</R></negEZ>
<P>An Cardinales possint leges condere. <R>8</R></P>
<negEZ>An Patriarchæ, Primates, & Archiepiscopi possint le-
ges condere. <R>9</R></negEZ>
<P>Vtrùm Abbates possint leges condere. <R>10</R></P>
<P>An Legatus Papæ possit leges condere. <R>11</R></P>
<P>An prælati religionum possint leges condere. <R>12</R></P>
<negEZ>An dicta Sanctorum, saltem quæ in Decreto Gratiani
continentur, vim habeant legum. <R>13</R></negEZ>
<negEZ>An Concilium generale sine Papa possit leges condere
totam Ecclesiam obligantes. <R>14</R></negEZ>
<P>An Concilia non generalia possint leges condere. <R>15</R></P>
<negEZ>An Capitulum Ecclesiæ Cathedralis, vel Collegiatæ pos-
sit, saltem sede vacante, leges condere. <R>16</R></negEZ>
<negEZ>De aliis nonnullis congregationibus, seu communitati-
bus, an possint leges Ecclesiasticas condere. <R>17</R></negEZ>
<negEZ>Vtrùm cōmunitates religiosæ, vel earum Capitula pro-
uincialia & generalia possint leges condere. <R>18</R></negEZ>
<negEZ>An potestas legislatiua Ecclesiastica possit omnibus,
etiam f&#x0153;minis delegari. <R>19</R></negEZ>
<negEZ>An hæc potestas legislatiua Ecclesiastica ex moribus
vel fide legislatoris pendeat. <R>20</R></negEZ>
<negEZ>An potestas legislatiua ciuilis sit subordinata Ecclesia-
sticæ. <R>21</R></negEZ>
<negEZ>An potestas ferendi leges Ecclesiasticas sit in omnibus,
& solis Principibus sæcularibus pro sua ditione. <R>22</R></negEZ>
<Z><A+1>DISPVTATIO IX.
De materia legis humanæ.</A+1></Z>
<negEZ><INI2>A</INI2>N lex humana actus merè internos præcipere,
prohibere, aut punire valeat. <R>sect. 1.</R></negEZ>
<negEZ>An modus implendi legem seu præceptum cadat sub le-
ge seu præcepto. <R>2</R></negEZ>
<negEZ>Vtrùm lex humana etiam ciuilis possit omnes virtutis
actus præcipere, & omnes vitij actus prohibere. <R>3</R></negEZ>
<negEZ>An lex humana possit aliquos actus indifferentes præci-
pere aut prohibere. <R>4</R></negEZ>
<P>An legis canonicæ & ciuilis eadem sit materia. <R>5</R></P>
<Z><A+1>DISPVTATIO X.
De obligatione humanæ legis.</A+1></Z>
<negEZ><INI2>A</INI2>N lex humana obliget in foro conscientiæ sub cul-
pa interdum mortali, etiam ad ea, quæ iure
diuino non continentur. <R>sect. 1.</R></negEZ>
<negEZ>An in dubio de iustitia vel obligatione legis teneamur
ei obedire. <R>2</R></negEZ>
<negEZ>An teneamur in conscientia obedire legibus & sente&#x0303;tiis<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0013.jpg/>
@@1@<SE13>Index Disputationum & Sectionum.
<duolan 2><-P>latis à Tyranno qui non est verè Rex. <R>3</R></negEZ>
<negEZ>Vtrùm lex humana fundata in falsa præsumptione ob-
liget in conscientia. <R>4</R></negEZ>
<negEZ>An quando legislator non intendit obligare in conscien-
tia, adhuc lex obliget in conscientia. <R>5</R></negEZ>
<negEZ>Vtrùm legislator in re, aut materia leui possit obligatio-
nem ponere sub mortali, si velit. <R>6</R></negEZ>
<negEZ>Vtrùm in materia graui possit legislator ponere obliga-
tionem leuem. <R>7</R></negEZ>
<negEZ>Vtrùm lex humana interueniente contemptu obliget
sub mortali: nunquam verò semoto contemptu &
scandalo. <R>8</R></negEZ>
<negEZ>Quibus notis, seu regulis cognosci possit aliquam legem
obligare ad mortale secluso, contemptu, scandalo, pe-
riculo, & alijs circunstantiis extrinsecis. <R>9</R></negEZ>
<negEZ>Quando censeatur quis violare legem in re graui, &
an materia in se leuis, repetitione fiat grauis. <R>10</R></negEZ>
<Z><A+1>DISPVTATIO XI.
De excusantibus à legis humanæ
obseruatione.</A+1></Z>
<negEZ><INI2>A</INI2>N lex humana obliget cum vitæ discrimine, an
verò vitæ periculum excuset ab eius obserua-
tione. <R>sect. 1</R></negEZ>
<negEZ>An Carthusianorum lex de abstinentia à carnibus ob-
liget, etiam cum discrimine vitæ.. <R>2</R></negEZ>
<P>Vtrùm cessante fine legis cesset lex, & eius obligatio. <R>3</R></P>
<negEZ>Vtrùm quan do subditus videt legis obseruationem sibi
vel aliis nocere, possit præter verba legis agere sine
recursu ad superiorem. <R>4</R></negEZ>
<negEZ>Vtrùm peccet contra legem, qui seruando verba eius
in cortice agit, contra eius mentem & intentionem. <R>5</R></negEZ>
<Z><A+1>DISPVTATIO XII.
De legis promulgatione.</A+1></Z>
<P><INI2>A</INI2>N promulgatio sit omnino necessaria ad rationem
legis. <R>sect. 1</R></P>
<negEZ>Vtrùm vna legis promulgatio in curia principis sufficiat
ad omnes eius subditos obligandos. <R>2</R></negEZ>
<negEZ>An quando lex tempus non designat, statim obligat
scientes: an verò solùm post lapsum duorum mensium
à promulgatione. <R>3</R></negEZ>
<negEZ>An leges, quæ irritant contractus, vel faciunt personas
inhabiles ad illos, vel alia statim à tempore sufficien-
tis promulgationis effectum habeant, etiam circa
ignorantes. <R>4</R></negEZ>
<negEZ>An leges sufficienter promulgatæ, propriè dicantur obli-
gare ignorantes. <R>5</R></negEZ>
<negEZ>An lex reuocatoria priuilegij effectum habeat ante-
quam priuilegiato promulgetur, vel denuncietur. <R>6</R></negEZ>
<negEZ>An priuilegium vt valeat, denuntiari priuilegiato de-
beat. <R>7</R></negEZ>
<negEZ>In lege reuocatoria alterius legis quænam promulgatio
requiratur. <R>8</R></negEZ>
<negEZ>An lex humana diuinitus tantum promulgata, homi-
nem obliget. <R>9</R></negEZ>
<Z><A+1>DISPVTATIO XIII.
De acceptatione legis.</A+1></Z>
<negEZ><INI2>A</INI2>N vt lex obliget, requiratur populi accepta-
tio. <R>sect. 1</R></negEZ>
<negEZ>Quando lex dici debeat acceptata, vel non acceptata à<-P>@@

<-P>communitate. <R>2</R></negEZ>
<negEZ>An paria sint, legem reuocari à legislatore, seu non esse
editam aut promulgatam, & eam à subditis non re-
cipi. <R>3</R></negEZ>
<negEZ>Vtrùm liceat supplicando apud principem, vt legem re-
uocet, interim suspendere eius executionem. <R>4</R></negEZ>
<negEZ>An de omnibus legibus intelligendum sit, quòd lex non
obligat, si non sit accepta. <R>5</R></negEZ>
<negEZ>Per quot actus contrarios sciente, vel ignorante principe,
lex euacuetur. <R>6</R></negEZ>
<negEZ>An consuetudo, seu non vsus legis humanæ, vt ei
præualeat, debeat esse rationabilis. <R>7</R></negEZ>
<P>Corolaria doctrinæ huius disputationis. <R>8</R></P>
<Z><A+1>DISPVTATIO XIV.
De personis, in quas cadit obligatio
legis humanæ.</A+1></Z>
<negEZ><INI2>V</INI2>Trùm Christiani, etiam iusti, & perfecti, legibus
humanis subiecti sint. <R>sect. 1</R></negEZ>
<P>Vtrùm legislator suis legibus obligetur. <R>2</R></P>
<negEZ>Continens multorum dubiorum circa eandem materiam
emergentium resolutionem. <R>3</R></negEZ>
<negEZ>Vtrùm peregrini, & aduenæ obligentur legibus & con-
suetudinibus loci, in quo versantur. <R>4</R></negEZ>
<negEZ>Vtrùm ciuis, dum absens est, teneatur sui oppidi statutis,
legibus, aut consuetudinibus. <R>5</R></negEZ>
<P>Quid dicendum sit de locis exemptis contentis intra
territorium statuentis. <R>6</R></P>
<negEZ>Vtrùm præcepta & censuræ, quæ non pon&#x0169;tur per leges,
vel statuta, ligent subditos extra territorium ponen-
tis. <R>7</R></negEZ>
<P>An Clerici legibus ciuilibus teneantur. <R>8</R></P>
<negEZ>An Clerici legum ciuilium violatores puniri à politico
magistratu possint. <R>9</R></negEZ>
<negEZ>An Ecclesiastici legum ciuilium p&#x0153;nis ab Ecclesiastico
iudice puniri debeant. <R>10</R></negEZ>
<negEZ>An exemptio, quam Ecclesiastici habent, quo ad forum,
tributa, & alia, competat illis iure diuino. <R>11</R></negEZ>
<negEZ>Vtrùm Layci vi consuetudinis longi temporis pote-
statem iudicandi, & puniendi Clericos habere
queant. <R>12</R></negEZ>
<negEZ>An pueri, amentes, & alij ratione carentes, teneantur
legibus humanis. <R>13</R></negEZ>
<negEZ>An constitutio Pontificia generatim, & vniuersè lata,
obliget Cardinales. <R>14</R></negEZ>
<negEZ>An Græci Orientales clerici more græcorum viuentes
teneantur Canonicis Latinorum constitutionibus. <R>15</R></negEZ>
<negEZ>An successores eorum, qui potestatem condendi leges
in principes transtulerunt, eorum legibus te-
neantur. <R>16</R></negEZ>
<Z><A+1>DISPVTATIO XV.
De lege p&#x0153;nali.</A+1></Z>
<negEZ><INI2>A</INI2>N lex p&#x0153;nalis obliget in conscientia ad aliquid
agendum, vel omittendum. <R>sect. 1</R></negEZ>
<negEZ>An lex possit obligare in conscientia ad subeundam p&#x0153;-
nam ante iudicis sententiam. <R>2</R></negEZ>
<negEZ>Qutbus verbis obligare soleant leges ad p&#x0153;nam sub-
eundam ante iudicis sententiam. <R>3</R></negEZ>
<P>De p&#x0153;na consiscationis bonorum. <R>4</R></P>
<negEZ>An illis, quorum bona per legem sunt ipso facto appli-
cata fisco, possint ante sententiam ipsa alienare: &
alia circa confiscationem. <R>5</R></negEZ>
<negEZ>Quibus modis cognoscatur, quando lex contineat sen-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0014.jpg/>
@@1@<SE14>Index Disputationum, & Sectionum.
<duolan 2><-P>temiam latam, aut ferendam. <R>6</R></negEZ>
<negEZ>De obligatione legis, quæ continet sententiam fere&#x0303;dam,
Vbi tractantur hæ difficultates. <R>7</R></negEZ>
<negEZ>1 An reus per sententiam damnatus, teneatur in
se p&#x0153;nam exequi.</negEZ>
<negEZ>2 An possit, esto nō teneatur, cooperari suæ mor-
ti, ad quam iustè est damnatus.</negEZ>
<negEZ>3 An damnato ad mortem liceat se defendere,
aut fugere.</negEZ>
<negEZ>4 An reo damnato ad mortem, & existenti in car-
cere liceat confringere fores, & vincula &
parietes rumpere.</negEZ>
<negEZ>5 An possit quis opem ferre, & consili&#x0169; dare exi-
stenti in carcere, vt fuga sibi consulat.</negEZ>
<negEZ>6 An iustè damnatus, vel damnandus ad mortem,
teneatur fugere, si potest.</negEZ>
<negEZ>7 An qui iuramentum præstitit redeundi ad car-
cerem redire teneatur.</negEZ>
<negEZ>8 An qui est causa, ne quis condemnetur ad p&#x0153;-
nam iustam, teneatur restituere ei, cui p&#x0153;na
erat applicanda.</negEZ>
<negEZ>9 An statim post latam sententiam confiscationis
teneatur reus illum exequi, & bona deferre
fisco & de p&#x0153;nis defunctorum.</negEZ>
<negEZ>Vtrùm lex p&#x0153;nalis obliget iudicem ad imponendam
p&#x0153;nam lege præscriptam. <R>8</R></negEZ>
<P>Vtrùm ignorantia excuset à p&#x0153;na legis. <R>9</R></P>
<P>Vtrùm leges de soluendis tributis p&#x0153;nales sint. <R>10</R></P>
<negEZ>Quas ob causas p&#x0153;næ à legibus & hominibus impo-
nantur. <R>11</R></negEZ>
<P>An vnus pro alio puniri possit. <R>12</R></P>
<Z><A+1>DISPVTATIO XVI.
De lege irritante.</A+1></Z>
<P><INI2>Q</INI2>Vid & quotuplex sit irritatio. <R>sect. 1</R></P>
<P>An lex irritans sit p&#x0153;nalis, nec ne. <R>2</R></P>
<P>An ignorantia legis irritantis impediat irritationem. <R>3</R></P>
<negEZ>Vtrùm lex humana possit actus alios legitimos irri-
tare. <R>4</R></negEZ>
<negEZ>An irritare actus aliquos sit proprium legis humanæ,
an verò legi diuinæ naturali ac positiuæ conueniat. <R>5</R></negEZ>
<P>Vtrùm lex irritans inducat obligatione&#x0303; in conscientia. <R>6</R></P>
<negEZ>Vtrùm lex irritans contractum, vel alium actum obli-
get in conscientia, quando fundatur in falsa præ-
sumptione. <R>7</R></negEZ>
<negEZ>Vtrùm lex humana simpliciter prohibens aliquem
actum, eo ipso illum irritet, aut quidnam addere ne-
cesse sit. <R>8</R></negEZ>
<P>Quando lex dans formam actui, irritet illum. <R>9</R></P>
<negEZ>An quando lex petit, vt aliquid fiat cum consilio ali-
quorum, si secus fiat, vel contra maiorum consulto-
rum partem, factum teneat. <R>10</R></negEZ>
<P>Quando lex irritans habere hunc effectum incipiat. <R>11</R></P>
<negEZ>An actus lege humana irritus naturalem producat ob-
ligationem. <R>12</R></negEZ>
<Z><A+1>DISPVTATIO XVII.
De lege concedente priuilegium,
seu de priuilegiis.</A+1></Z>
<negEZ><INI2>Q</INI2>Vid sit priuilegium, & an semper aliquid speciale
operetur. <R>sect. 1</R></negEZ>
<P>Quotuplex sit priuilegi&#x0169;, & quæ cuius&#xE8BF;&#x0301; proprietates. <R>2</R></P>
<P>Quisnam possit priuilegium concedere & quibus. <R>3</R></P>
<negEZ>De quibus rebus, & quibus de causis possint priuilegia
concedi. <R>4</R></negEZ>@@

<negEZ>An priuilegium habeat vim ante promulgationem &
ante quam innotescat priuilegiario. <R>5</R></negEZ>
<negEZ>Vtrùm priuilegium res odiosa, vel fauorabilis potius
censenda sit. <R>6</R></negEZ>
<P>Quisnam & quando possit priuilegium interpretari. <R>7</R></P>
<negEZ>Quando priuilegium strictè, aut amplè interpretandum
sit. <R>8</R></negEZ>
<P>Quæ praxis seruāda in interpretatione priuilegior&#x0169;. <R>9</R></P>
<negEZ>An priuilegium extendatur extra territorium conce-
dentis. <R>10</R></negEZ>
<P>Vtrùm priuilegium patri concessum, transeat ad filios. <R>11</R></P>
<negEZ>An priuilegium datum ei, qui factus est ciuis, eo pacto,
ne munera subeat, nec onera sustineat, seruād&#x0169; sit. <R>12</R></negEZ>
<P>Quibus modis abs&#xE8BF;&#x0301; abrogatione finiatur priuilegi&#x0169;. <R>13</R></P>
<P>Quomodo priuilegium per abrogationem finiatur. <R>14</R></P>
<negEZ>Quo pacto priuilegium per sententiam Iudicis amitta
tur. <R>15</R></negEZ>
<P>Quod modis priuilegium irritum reddatur. <R>16</R></P>
<P>Quando reuocatio priuilegij effect&#x0169; habere incipiat. <R>17</R></P>
<Z><A+1>DISPVTATIO XVII.
De abrogatione, seu reuocatione
vnius legis per aliam.</A+1></Z>
<negEZ><INI2>V</INI2>Trùm lex humana possit, & debeat aliquando
abrogari: & an abrogatio facta sine causa, va-
lida sit. <R>sect. 1</R></negEZ>
<P>Quando reuocatio legis su&#x0169; effectum habere incipiat. <R>2</R></P>
<P>Quisnam possit legem reuocare. <R>3</R></P>
<P>An lex canonica possit ciuilem abrogare. <R>4</R></P>
<negEZ>An lex vel statutum factum ab inferiori, & confirma-
tum à superiori, possit abrogari ab inferiori, non ex-
pectato consensu superioris. <R>5</R></negEZ>
<P>Quando lex posterior censeatur abrogare priorem. <R>6</R></P>
<P>An ius gentium abrogari possit. <R>7</R></P>
<Z><A+1>DISPVTATIO XIX.
De consuetudine quando, & qua ra-
tione vim legis obtineat.</A+1></Z>
<negEZ><INI2>Q</INI2>Vid sit vsus, consuet udo, forus, præscriptio, & sty-
lus. <R>sect. 1</R></negEZ>
<P>Quotuplex sit consuetudo. <R>2</R></P>
<negEZ>Vtrùm consuetudo legi humanæ contraria, illam abro-
get. <R>3</R></negEZ>
<negEZ>Quantum temporis requiratur, vt cōsuetudo præscribat
contra legem. <R>4</R></negEZ>
<negEZ>An consuetudo constans actibus malis contrariis legi,
possit contra illam præscribere. <R>5</R></negEZ>
<negEZ>An aliæ conditiones necessariæ sint, vt consuetudo legem
abroget. <R>6</R></negEZ>
<negEZ>An consuetudo possit abolere legem, in qua est clausula
derogatoria dicens, non obstante quacunque consue-
tudine. <R>7</R></negEZ>
<negEZ>An ad inducendam consuetudinem, quæ legem abroget,
sufficiant duo vel tres actus contrarij ipsi, principe
sciente & tolerante. <R>8</R></negEZ>
<negEZ>An consuetudo possit præualere legi pænali interdum
quò ad solam p&#x0153;nam. <R>9</R></negEZ>
<negEZ>An etiam lex irritans actum possit consuetudine abro-
gari. <R>10</R></negEZ>
<P>Vtrùm consuetudo possit, vt lex ad aliquid obligare. <R>11</R></P>
<negEZ>An & quomodo consuetudo quæ inducitur præter legem
debeat esse præscripta, vt vim legis habeat. <R>12</R></negEZ>
<negEZ>Continens varias quæstiones de abrogatione consuetu-
dinis. <R>13</R></negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0015.jpg/>
@@1@<SE15>Index Disputationum, & Sectionum.
<duolan 2><P>An & quomodo consuetudo legem interpretetur. <R>14</R></P>
<P>An consuetudo laicorum liget clericos. <R>15</R></P>
<P>An consuetudo loci liget externos & peregrinos. <R>16</R></P>
<negEZ>An consuetudo liget subditos extra territorium exi-
stentes. <R>17</R></negEZ>
<P>Quomodo consuetudo probetur. <R>18</R></P>
<P>Vtrùm stylus curiæ vim legis habeat. <R>19</R></P>
<negEZ>Quid intersit inter desuetudinem vel nō vsum & con-
suetudinem legi contrariam. <R>20</R></negEZ>
<Z><A+1>DISPVTATIO XX.
De dispensatione legis.</A+1></Z>
<P><INI2>Q</INI2>Vid sit dispensatio & quis effectus eius. <R>sect. 1.</R></P>
<P>Quotuplex sit dispensatio. <R>2</R></P>
<P>Quis possit in lege humana dispensare. <R>3</R></P>
<P>Vtrùm dispensatio data sine causa sit valida. <R>4</R></P>
<negEZ>An dispensare cum aliquo in lege propria sine causa,
peccatum sit, & quale. <R>5</R></negEZ>
<negEZ>An petere dispensationem sine causa & ea vti peccatum
sit, & quale. <R>6</R></negEZ>
<negEZ>An existante iusta causa teneatur Princeps vel Præla-
tus dispensare. <R>7</R></negEZ>
<P>Quæ sint iustæ causæ dispensationis. <R>8</R></P>
<P>An ad dispensandum cognitio causæ requiratur. <R>9</R></P>
<P>Quomodo dispensatio sit interpretenda. <R>10</R></P>
<negEZ>Qualiter potestas concessa dispensandi, interpretanda
sit. <R>11</R></negEZ>
<negEZ>Vtrùm in omnibus casibus, in quibus superior potest
dispensare cum aliis, possit secum dispensare. <R>12</R></negEZ>
<negEZ>Vtrùm qui à superiori Prælato, verbi gratia, Papa ob-
tinuit, vt secum dispensaret certa persona, puta con-
fessarius, possit dispensationem accipere ab inferiori
Prælato potente iure ordinario dispensare. <R>13</R></negEZ>
<negEZ>An impetratio dispensationis pro aliquo absque ipsius
mandato valida sit. <R>14</R></negEZ>
<negEZ>Quando dispensatio sit irrita ex suppressione seu silen-
tio alicuius veritatis. <R>15</R></negEZ>
<negEZ>An omnis expressio falsi annullet dispensationem vel
alias gratias. <R>16</R></negEZ>
<negEZ>An facultas dispensandi, amissione vitæ vel officij com-
missarij vel concedentis expiret. <R>17</R></negEZ>
<P>Quomodo reuocetur dispensatio. <R>18</R></P>
<P>Quibus aliis modis cesset dispensatio. <R>19</R></P>
<Z><A+1>DISPVTATIO XXI.
De legum interpretatione.</A+1></Z>
<P><INI2>Q</INI2>Vid & quotuplex sit interpretatio. <R>sect. 2</R></P>
<P>Ad quem spectet legem interpretari. <R>3</R></P>
<P>Quæ regulæ in interpretione seruandæ.</P>
<negEZ>Quæ specialiter in restrictiua legis interpretatione ser-
uanda sint. <R>4</R></negEZ>
<negEZ>Quæ speciatim in interpretatione & vtensiua seruan-
da sint. <R>5</R></negEZ>
<P>Quo pacto leges correctoriæ interpretandæ sint. <R>6</R></P>
<negEZ>Quando & quomodo extendatur seu trahatur ad præ-
terita. <R>7</R></negEZ>
<negEZ>An lex, quæ certum aliquid non proibet, id concedere vi-
deatur. <R>8</R></negEZ>@@

<negEZ>Quomodo accipienda sint & quam vim habeant verba
in litteris commendatitiis posita. <R>9</R></negEZ>
<P>An subdito licitum sit præter verba legis agere. <R>10</R></P>
<Z><A+1>DISPVTATIO XXII.
De lege diuina veteri.</A+1></Z>
<P><INI2>V</INI2>Trùm lex vetus bona fuerit. <R>sect. 1</R></P>
<negEZ>Vtrùm tota fuerit immediatè à Deo, vt ligislato-
re: seu, an tota fuerit strictè diuina lex. <R>2</R></negEZ>
<P>Quosnam obligauerit & quomodo. <R>3</R></P>
<P>An conuenienti tempore & modo lata fuerit. <R>4</R></P>
<P>In quem finem data fuerit. <R>5</R></P>
<P>De effectibus & vtilitate veteris legis. <R>6</R></P>
<negEZ>An iuea fuerint promissiones bonorum & malorum,
etiam spiritualium & æternorum. <R>7</R></negEZ>
<negEZ>De diuisione præceptorum veteris legis in moralia, cære-
monialia, & iudicialia: & speciatim de moralibus &
decalogo. <R>8</R></negEZ>
<P>De præceptis cæremonialibus. <R>9</R></P>
<P>De præceptis iudicialibus. <R>10</R></P>
<negEZ>Vtrùm in lege veteri præter præcepta fuerint aliqua
alia. <R>11</R></negEZ>
<negEZ>Vtrùm ante legem Moysi præter circuncisionem fuerint
alia in præcepto diuino positiuo. <R>12</R></negEZ>
<P>Vtrùm ante legem Christi iusti habuerint gratiam ha-
bitualem inhærentem. <R>13</R></P>
<Z><A+1>DISPVTATIO XXIII.
De cessatione legis veteris.</A+1></Z>
<negEZ><INI2>V</INI2>Trùm lex vetus per dispensationem cessauerit re-
spectu alicuius & secundum quid. <R>sect. 1</R></negEZ>
<P>Vtrùm iam cessauerit omnino. <R>2</R></P>
<negEZ>An etiam sit abrogata quo ad præcepta iudicialia &
moralia. <R>3</R></negEZ>
<P>Ante mortem Christi abrogata fuerit. <R>4</R></P>
<P>An in ipsa morte Christi cessauerit. <R>5</R></P>
<negEZ>An vtilitas circuncisionis & aliorum legalium, si quam
habebant quasi ex opere operato, cessauerit statim
post mortem Christi. <R>6</R></negEZ>
<negEZ>An lege veteri vetitum fuerit prædicare gentibus vel
communicare cum illis. <R>7</R></negEZ>
<P>Vtrùm lex vetus iam sit mortifera. <R>8</R></P>
<P>Quando legalia ceperint esse mortifera. <R>9</R></P>
<Z><A+1>DISPVTATIO XXIV.
De lege Euangelica noua, seu gratię.</A+1></Z>
<negEZ><INI2>V</INI2>Trùm lex gratiæ sit vera lex, & vera continens
præcepta. <R>sect. 1</R></negEZ>
<P>Quæ nam præcepta lex noua contineat. <R>2</R></P>
<negEZ>An lex noua tantùm fuerit à Christo scripta in cordi-
bus hominum. <R>3</R></negEZ>
<P>Quando lex noua obligare c&#x0153;pit. <R>4</R></P>
<P>Vtrùm lex gratiæ perpetua & immutabilis sit. <R>5</R></P>
<P>In quibus lex noua differat à veteri & ipsam excedat. <R>6</R></P>
<negEZ>An circuncisio vel aliud veteris legis Sacramentum
gratiam contulerit. <R>7</R></negEZ></duolan 2>
<Z><A+1>FINIS.</A+1></Z>

@@0@<filename:W0092-0016.jpg/>
@@1@<SE16>
#(IMAGE)

@@0@<filename:W0092-0017.jpg/>
@@1@<SE17>1
#(IMAGE)
<Z>DISPVTATIONVM
<A+3>IOANNIS DE SALAS</A+3>
<A+2>E SOCIETATE IESV</A+2>
<A+1>IN PRIMAM SECVNDÆ</A+1>
SANCTI THOMÆ,
#(IMAGE)
<A+1>TRACTATVS XIIII. DE LEGIBVS.
Quæstio nonagesima de subiecto Legis.</A+1></Z>
<P><A+1>Art. 1. Vtrùm lex sit aliquid rationis.</A+1></P>
<P><A+1>Art. 2. Vtrùm lex ordinetur semper ad bonum commune.</A+1></P>
<P><A+1>Art. 3. Vtrùm ratio cuiuscumque sit factiua legis.</A+1></P>
<P><A+1>Art. 4. Vtrùm promulgatio sit de ratione legis.</A+1></P>
------------------------------------------------------------
<Z><A+1>PRÆFATIO AD SEQVENTEM TRACTATVM.</A+1></Z>
<P><A+1><INI6>D</INI6>E Legibus præter D. Thomam, Caietanum, Conradum Medinam,<marginalia>1</marginalia>
Valentiam, Vazquez, aliósque hîc: disputant idem D. Thomas, &
Ferrariensis 3. contra gen. cap. 115. & sequentibus: Scholastici, licèt
breuiter 2. sentent. dist. vlt. vbi Maior, Marsilius, Richardus &
3. sentent. distin. 37. vbi Palacius, Gabriel, Ouandus, Rada tom 2.
controuersia vlt. seu 20. Alensis 3. parte, quæst. 26. Parisiensis lib. de
Papali, & Regia potestate, & lib. de Legibus. Hugo Victorinus tractatu de potestate le-
gum. Isidorus 9. etymolog. seu originum per plura capita, & lib. 2. c. 10. Gerson. 1. par. tract.
de potest. Eccles. consid. vlt. Alphab. 1. & 3. p. tract. de vita spirit. à lect. 2. Alphab. 61.
Driedo tom. 2. tract. de libert. Christiana. part. 1. à cap. 2. Sotus 1. & 2. de iustit. Castro de
lege p&#x0153;nali, & contra hæreses, verbo, lex. Azor. lib. 9. & 6. Institut. moral. Viguerius
cap. 15. Victoria duplici relect. de potest. Ecclesiæ, & ciuili. Almainus & Okam lib. de po-
testate ecclesiastica, seu Pontificia. Paludanus libr. de potestate ecclesiastica. Heruæus libro
de potestate Papæ. Syluester, & alij Summistæ verbo, lex, & aliis. Iunilius libr. de partibus
diuinæ legis. Adrianus quodlib. 6. Maior 4. sent. dist. 1. quæst. 4. §. secundus terminus, in po-
steriori editione. Enchiridion Concil. Colon. in decalogo, Emanuel Rodriguensis. to. 1. quæstio.
regularium q. 6. & 7. q. 66. & sequentib.</A+1></P>
<P>  <A+1>Alexius Salamanca tribus dialogis de Republ. Christi. Bellarminus tom 1. controuers.
de Pontifice, lib. 4. cap. 19. & controuer. de laicis, lib. 3. cap. 9. & sequent. Gregorius Sayrus
in thesauro casuum toto. lib. 3. Toletus lib. de septem peccatis. cap. 17. & sequentib. Cosmas
Philiare 35. Summæ per aliquot capita Alphon. Viualdus in candelab parte 4. ex Iurispe-
ritis, Simancas 4. lib. de Repub. Antonin. 1. parte, tit. 11. vsque ad finem. Albertus Bologne-
tus disputationibus de lege, iure, & æquitate: habetur to. 1. tractatu&#x0169;, Thomas Bozius libris
de iure. Pandulphus Piateius in lexico iuris, verbo, lex, & verbo ius, & in catalogo legum</A+1><-P>

@@0@<filename:W0092-0018.jpg/>
@@1@<SE18>2 Præfatio.
<-P><A+1>Romanarum, cui præposuit libros Manutij de legibus Romanis, Sebastianus Medicis
tract. de legibus, & statutis, & repetitione cap. ait autem lex. dist. 4. Rebuff. in constit. reg.
in pro&#x0153;mio gloss. 1. & sequentib. Thom. Conanus Ferrarien. in pro&#x0153;mio decretal. Andræas
ab Exea in tit. de constitution. leg. Hispaniæ tit. 1. partita 1. & lib. 2. nouæ compil. titul. 1.
& lib. 1. ordinamenti titul. 4. vbi optimè Didacus Perez in pro&#x0153;mio. Anton. Gab. tom. 2.
commun. opinion. tit. de lege. Bald. Perusinus tract. de statu, & alio regal. statut. habentur
tomo 2. Tractatuum fol. 86. & 199. Henningus Arnisæus in sua politica, Constantinus
Rogerius tractatu de iuris interpretatione, & tract. de legis potentia, & communiter alij
Iurisperiti cum Gratiano, dist. 1. & nonnullis sequentib. & in decretalib. & in 6. titulo de
constitutionib. alij Instit. de iustitia, & iure; & de iure naturali, gentium, & ciuili: & in
C. & ff. titulo de legib. & in ff. titulo de iustitia, & iure; & tomo 1. tractatuum multa
habentur opuscula ad hanc rem pertinentia: de qua etiam Nauarrus cap. 23. à n. 39. & lib.
de finib. ad c. cùm minister, 23. quæst. 5. & in consiliis lib. 1. tit. de constit.</A+1></P>
<P>  <A+1>Ex Philosophis Plato in Minoe, & 12. libris de legib. Arist. 5. ethic. c. 1. & 7. & in libris
politicorum, & alibi, sæpe: Cicero tribus libris de legibus. Architas lib. de lege, & iustitia.
Chrysippus lib. de lege, vt notat gloss. ad leg. 2. ff. de legib. vbi dictum quoddam Chrysippi
refertur, aliud Demosthenis. Licèt autem de legib. Theologi, Iurisperiti, & Philosophi tra-<marginalia>2</marginalia>
ctent: non tamen eodem fine, & modo. Nam Philosophi solo lumine naturali nituntur,<marginalia>Quo fine tot|& tanti de|lege tractent.</marginalia>
quos iuris ciuilis interpretes imitantur, qui iustam moralem philosophiam loquuntur: vnde
Vlpianus l. 1. ff. de iustitia, & iure, Veram, inquit, Philosophiam, & non simulatam
affectamus, & Cicero 1. de legibus dicit, Ex intimis Philosophiæ hauriendam esse
iuris disciplinam: Quapropter non immeritò dixeris, iuris ciuilis prudentiam subordi-
nari, & subalternari morali Philosophiæ, & quidem iurisperiti leges considerant, quate-
nus ad quietem, & pacem Reipub. necessariæ sunt, vt patet l. vlt. ff. de legib. & l. 2. C. de ve-
teri iure enucleando: quamuis, supposita in legislatoribus fide diuina, leges ciuiles multa ad
ipsam, & Religionem Christianam tuendam, & propagandam, ac proinde ad gratiam, &
gloriam consequendam statuant, quod sacri Canones maximè præstant, quare plus habent
supernaturalitatis, præsertim cùm procedant ex supernaturali potestate collata Petro in
illis verbis Ioan. 21. Pasce oues meas, & ius diuinum imitentur, illíque conformentur.
Vnde Innocent. III. c. qualiter, & quando, de iureiurando, ait, Sanctiones Ecclesiasti-
cas ex nouo, & veteri Testamento originem duxisse. Theologi verò potissimè leges<marginalia>Theologi cur|delegib. agāt.</marginalia>
considerant, quatenus voluntatem dirigunt, & astringunt, ab eisque pendent bonitas, &
malitia, meritum, & demeritum humanorum actuum. Deinde Iurisperiti per se loquendo,
solas leges humanas considerant, vt habetur l. 1. ff. de const. Theologi verò præcipuè diuinas:
quia magis spectant ad Deum, qui est obiectum Theologiæ, & magis participant de diuina
reuelatione, quæ est ratio formalis sub qua, obiecti Theologiæ.</A+1></P>

@@0@<filename:W0092-0019.jpg/>
@@1@<SE19>3
#(IMAGE)
<Z><A+3>DISPVTATIO PRIMA</A+3>
<A+2>DE NOMINIBVS, ACCEPTIONIBVS,</A+2>
<A+1>CONDITONIBVS, AC DEFI-</A+1>
NITIONIBVS LEGIS.
#(IMAGE)
<A+1>Tractatus decimus quartus de Legibus.</A+1></Z>
<duolan 2>------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO PRIMA.
De etymologia Legis.</Z>
<P><INI9>I</INI9>N primis legem à ligando<marginalia>3</marginalia>
dici, doce&#x0303;t D. Thomas hac<marginalia>Lex vnde di-|catur.</marginalia>
quæst. 90 art. 1. Valentia
puncto 1. Gabriel 3. distin.
37. quæst. vnica, art. 1. Sot.
1. iust. quæst. 1. art. 1. gloss.
cap. lex est, d. 2. vbi Archi-
diaconus ait, lege&#x0303; aliquan-
do dici, quia ligat vinculis,
& præceptis, secundùm Pol. idem Syluester, verbo,
lex, in principio, Tabien. & Angelus ibidem, &
Iacobus Vngarellus additione ad Angelum, Pari-
siensis lib. de legib. cap. 1. Antoninus 1. part. titu. 11.
cap. 2. §. 1. Gerson alphab. 2. lit. P, idem ex Cassio-
doro docet Clictouæus super Damascenum 4. fidei
cap. 23. Maior 4. dist. 1. q. 4. in explicatione secundi
termini.</P>
<P>  Consonat Scriptura, quę leges appellat Vincula,
iugum, neruum, Actuum 15. Quid tentatis Deum
imponere iugum super ceruices discipulorum, quod neque
nos, neque Patres nostri portare potuimus: & Ierem. 2.
Fregisti iug&#x0169;, rupisti vincula, dixisti, Nō seruiam. Psal. 2.
Dirumpamus vincula eorum, & proiiciamus à nobis iu-
gum ipsorum. Iob 13. Posuisti in neruo pedem meum,
id est, in cippo, vt omnes ferè Hebręi interpretātur,
& translatio Regia Complutensis, & Tigurina: &
nomine nerui, aut cippi, legem intelligunt D.
Thomas, Lyranus, & Carthusianus ibid.</P>
<P>  Deinde Isidorus 2. etymol. c. 10. & lib. 5. c. 3. &<marginalia>4</marginalia>
translat&#x0169; est in c. ius generale, & c. lex. dist. 1. dicit,<marginalia>Lex à legendo|dicitur.</marginalia>
legem à legendo dictam esse, quia scripta, ac proin-
de legibilis esse debet: in quo distinguitur à more,
seu consuetudine, quæ quidem scripta non est; &
alij dicunt, à lege&#x0303;do dictam esse: quia publicè lege-
batur, vel legenda proponebatur: lege&#x0303; enim Græci,
teste Demosthene, sic ferebant ad populum; in pri-
mis à legislatore palàm recitabatur: deinde in loco
maximè conspicuo perscribebatur ad tertiam con-
cionem vsque. Tum à scriba legebatur, vt quisque,<marginalia>Lex qualiter|ferretur apud|Athenienses|& Romanos.</marginalia>
siquid non è Repub. existimaret, liberè proferret.
Postremò Monothetis, qui ex iudicibus iurati deli-
gebantur, dabatur, vt eam denuò perpendentes,
vel exequerentur, vel antiquarent. At apud Roma-
nos primùm deliberabatur à Senatu consultante;
num vtilis esset lex tunc fere&#x0303;da? deinde si è Repub.
videbatur, proponi solebat populo tribusnundinis,
in 3. autem nundinarum foro rogabatur populus à
Consule, hoc est, interrogabatur, an id placeret,
quod patres statuissent: si placere responderet, tunc<-P>@@

<-P>lex tabulis æreis incisa parieti affigebatur, vt ab
omnibus legeretur, & obseruaretur: inde lex roga-
tio dicitur apud Ciceronem Philippica 1. vide Par-
dulphum in lexico iuris verbo, lex.</P>
<P>  Sunt qui dicunt, legem à legendo dictam, quia<marginalia>Cur lex à le-|gendo dica-|tur.</marginalia>
sæpe legenda est, vt mentem instruat, & illuminet,
iuxta id Psalm. 18. Præceptum Domini lucidum, illumi-
minans oculos: & Psalm. 118. Lucerna pedibus meis ver-
bum tuum, & lumen semitis meis: Prouerb. 6. Manda-
tum lucerna est, & lex lux, & via vitæ. Hanc legis ety-
mologiam ab Isidoro traditam sequitur Salmeron
tom. 1. prologomeno 25. ex Ouidio 1. metamorph.</P>
<tspb>                        ---------- Nec verba minacia collo
                    Ære legebantur.</tspb>
<P>Et Sotus 1. iust. q. 1. art. 1. Ferdin. Mendoz. lib. 3. disp.
iuris, cap. 13. sed non quadrat legi naturali; nō enim
est scripta, nisi metaphoricè, iuxta id Rom. 2. Cùm
enim gentes, quæ legem non habent, &c. qui ostendunt
opus legis scriptum in cordibus suis, scilicet, medio na-
turæ lumine, vt exponit Toletus ibi, & Hieronym.
ad Algasiam, quæst. 8. tomo 3. sicut etiam de lege
noua scribitur Hiere. 31. Dabo legem meam in visceri-
ribus eorum, & in corde eorum scribam eam; quòd si lex
naturæ, vel alia in corde scripta est, ibi legi debet.</P>
<P>  Tertiò denique alij legem à legendo dictam ar-<marginalia>5</marginalia>
bitrantur, sumendo legere pro eligere, seligere, seu<marginalia>Lex cur iter&#x0169;|à legendo sit|dicta.</marginalia>
deligere: (nam hoc etiam significat legere, vt dicit
Varro 5. de lingua Latina, & patet ex Cicerone
oratione pro Milone.) Vel quòd c&#x0169; magna, & pru-
denti electione ferenda sit, vel quòd vnicuique
ostendat, quid ei deligendum sit. Vnde Cicero 1. de
legibus, à legendo dictam legem putat, quoniam
vis delectus in lege est, idem ait Vida 2. de dignit.
Reipubl. Conanus 1. commentariorum iuris ciui-
lis, cap. 8. Sotus 1. iust. quæst. 1. art. 1. Rada parte 2.
controu. 20. art. 1. Castro 1. de lege p&#x0153;nali, cap. 1. &
Augustinus quęst. 15. noui Testame&#x0303;ti, inquiens, Lex
ab electione dicta est, vt è multis, quod eligas, sumas. Vide
quæ dicimus sect. 9. in fine.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO II.
De nomine iuris, quod legi etiam conuenit.</Z>
<P><INI5>I</INI5>Vs varias habet significationes, vt vi-<marginalia>6</marginalia>
dere licet, l. 1. vlt. & penult. ff. de iusti-<marginalia>Iuris variæ|significatio-|nes.</marginalia>
tia & iure, & apud D. Thomam 2. 2. q.
97. art. 1. eius interpretes ibi, & Moli-
nam tractat. 1. de iustitia, disp. 2. quæ
omnes ad duas reuocātur, iuxta duas etymologias
huius vocis, ius, quas scire expedit, iuxta id Vlpia-
ni l. 1. ff. de iustitia & iure, Iuri operam daturum priùs
nosse oportet, vnde iuris nomen descendat. Prima est, vt<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0020.jpg/>
@@1@<SE20>4 Quæst. XC. Tract. XIIII.
<duolan 2><-P>ius à iusto, vel iustitia dieatur, quam deriuationem
habet Vlpianus dicta l. 1. loquens tamen de iure
pro iurisperitiæ arte, seu scientia sumpto; & Iusti-
nianus Institut. de iustitia & iure. §. 1. Isidor. 5. ety-
molog. c. 3. & habetur c. 2. dist. 1. Ius, inquit, dictum
est, quia iustum est. Solet autem iustitia dupliciter su-
mi, vt latè ostendit Molina suprà, disp. 1. Primò ge-
neraliter pro omni virtute, quia omnis virtus ęqui-
tatem seu æqualitatem aliquam facit, & omnis eius
actus adæquatur regulæ, scilicet, rationi, & diuinæ
voluntati. Secundò sumitur iustitia pro virtute ad
alterum, quæ vnicuique aliorum tribuit, quod illo-
rum est, iuxta id Vlpiani, l. iustitia. ff. de iustitia &
iure: Iustitia est constans & perpetua voluntas ius suum
vnicuique tribuens: ita etiam ius potest significare
quidquid est æquum & consentaneum rationi,<marginalia>Ius quicquid|æquum est, &|consentaneum|rationi signi-|ficat.</marginalia>
quod est obiectum omnis virtutis affectiuæ: vel
potest significare obiectum specialis virtutis iusti-
tiæ, quale est actio externa iusta, quæ ius vocatur ab
Aristot. 5. ethic. c. 7. & quamuis hæc posterior signi-
ficatio sit magis propria, & frequentiùs vsurpata:
tamen ex illa generaliori posuit hoc nomen ius ad
legem significandam transferri: quia vera lex sem-
per præcipit quod est rationi, & diuinæ voluntati
consentaneum. Vnde Cicero 2. de legib. ait, In ipso
nomine legis esse vim, atque sententiam iusti & iuris co-
lendi. & Arist. 5. ethic. c. 1. ait, Iustitiam & iust&#x0169; æqui-
uocè dici: nam iniustus est & qui à legibus exorbitat, &<marginalia>Iniustus quis|dicatur.</marginalia>
qui plùs capit, atque iniquus, quare & iustum esse eum,
qui legitimè facit, & eum qui æquus est, iustúmque id
esse, quod est legitimum & æquum; iniustum verò, quod
est contra leges & quod est iniquum, &c. Alij verò, vt
Soto 3. iust. quæst. 1. art. 1. magis placet, vt iustitia &
iustum à iure dicantur; iustum enim dicitur, quia
est secundùm ius, sicut venustas dicitur à Venere,
quia in ea Venus stare videtur, teste Cicerone 2. de
natura Deorum circa medium. Nec obstat Vlpianus
ius à iusto deducens, nam, vt diximus, & notāt mul-
ti Iurisperiti, loquitur de iure sumpto pro iurispru-
dentia, non pro lege, aut pro obiecto iustitię. Quod
non aduertit Sotus 3. iust. quæst. 1. art. 1.</P>
<P>  Alia etymologia huius vocis, ius, à Latinis rece-<marginalia>7</marginalia>
pta, vt ex Calepino constat, est, vt ius quasi iussus,
vel iussum à iubendo dicatur: ita Rodolphus Agri-
cola lib. de inuent. dialect. vnde antiqui iura appel-
labant iussa, vt inquit Pomponius Festus, quem re-
fert Franciscus Conanus 1. commentariorum iuris
ciuilis cap. 2. & sic clarum est propriè significare le-
gem, præsertim positiuam, siue sit scripta, siue non.
Vnde Sallustius in Catilinā dixit, Ius est ciuilis æqui-
tas, vel scriptis, & legibus sancita, vel institutis, & mori-
bus recepta. Et Isidor. 2. etymol. c. 10. & lib. 5. c. 3. di-
xit, Ius genus esse: legem autem iuris speciem, & habetur
c. 2. d. 1. vbi Isidorus de lege tātùm scripta loquitur,
qua superiùs est ius: nam vltra legem scriptam, mo-
rem seu consuetudinem ambitu suo complectitur,
& quamuis aliqui recentiores dicant, ius à iubendo
dictum, non comprehendere primariam legem na-
turæ: quia hæc est ipsa rationalis natura: censeo ta-
men id esse falsum; quia, vt infrà videbimus, etiā lex
naturæ primaria & propriè dicta, præcept&#x0169; & ius-
sio quædam est, nam omnis lex iubet, ac pręcipit, vt
Conanus suprà docet. Qui & aliā affert deriuatione&#x0303;
iuris, vt ius dicatur à iuxta, quia iuxta legem sit, & ei<marginalia>Ius à iuxta|præpositione|dicitur.</marginalia>
adæquetur & accommodetur, veluti suæ regulæ: sic dici-
mur ius in re vel ad rem habere, quia iuxta lege&#x0303; ad
me res illa pertinet, & ius habere ad aliquam actio-
nem, quia lex mihi illam concedit. Itaque facultas,
quam lex concedit, ius vocatur, & quia hoc ius ali-<-P>@@

<-P>quādo in cognatione vel alia necessitudine funda-
tur; ideo necessitudo illa ius dicitur à Martiano l. fi.
ff. de iust. & iur. imò & locus, in quo ius hoc dici-
tur, ius dici solet; sicut locus, in quo Senatus cōgre-
gatur, dicitur Senatus, vt docet D. Tho. 2. 2. q. 57. art.
1. ad 1. & Paul. l. pen. ff. de iust. & iur. sic Tere&#x0303;tius, In
ius ambula, sic etiā dicimus alique&#x0303; in ius vocari: sic
etiā Gręcis, ἀγορὰ, & Fore&#x0303;sis, actio, & forum dicitur.</P>
<P>  Aduerte autem, scriptores aliquādo distinguere<marginalia>8</marginalia>
ius ab æquo & bono, vt ex Budæo, & aliis notat Vi-<marginalia>Ius ab æquo|& bono ali-|quando distin|guitur.</marginalia>
ues 2. ciuit. c. 17. sicq&#x0301;ue dixit Cicero in Bruto: Crassus
multa contra ius scriptum pro æquo, & bono dixit. Lo-
quuntur hi auctores de iure, prout significat lege&#x0303;
humanam, quæ licèt iusta sit, & in cōmuni iustum
& æquum præcipiat: aliquando tamen in particula-
ri, ita cessat eius ratio contrariè, vt iniustum & ini-
quum sit eam seruare: qua ratione ad virtutem epi-
ikaiæ pertinet aliquando agere contra verba legis,
vt iustum & æquum, quod ab ea per se & formali-
ter intenditur, obseruetur: de qua re vide Paul. l. in
omnib. ff. de regul. iur. Budæum initio annotation&#x0169;
ad Pandectas, & Sotum suprà. Hoc igitur modo di-
stinguitur ius à bono, & æ quo, & illi contrariatur
materialiter potiùs quàm formaliter: quia verba le-
gis materialiter sumpta, sonant, quod hîc, & nunc,
iniquum, & iniustum esset: Atque hoc etiam voluit
Isidorus 5. etym. c. 2. cùm dixit, Fas lex diuina est, ius
lex humana, & habetur d. 1. c. 1. vbi hoc exemplo ex-
plicatur: Transire per agrum alienum fas est, ius non est,
quia. nimirum lex humana per se potiùs prohibet
illum transitum, tamen si ex rationabili causa, præ-
sertim absque detrimento, id fiat, licitum est iure
diuino. Sic explicat glos. ibi, & Henric. quodlib. 9 q.
26. quamquam D. Thom. 2. 2. q. 57. art. 1. ad vlt. ali-
ter verba illa exponat: vt nomen iuris secundùm<marginalia>Ius & fas|quomodo di-|stinguantur.</marginalia>
specialem quamdam proprietatem magis cōueniat
legibus, quæ ordinātur ad Deum; quia Deo nō pos-
simus reddere æquale, & ideo respectu Dei lex po-
tiùs fas, quàm ius appellatur. Sed iam in communi
vsu ius accipitur pro quacunque lege, & ita in præ-
senti vocem istam vsurpabimus. Sic Arist. 1. polit. c.
2. dixisse videtur, Ius esse iusti iudici&#x0169;, & ordinationem
ciuilis societatis, primo nomine legem naturalem, se-
cundo ciuilem indicans. Sicut autem medicina pri-
mò significat medic&#x0169;, quo sanitatem cōseruamus,
vel recuperamus: secundariò autem per translatio-
nem, & analogiam, artem, qua tale medium cogno-
scitur; ita à iure sumpto pro lege translatum est no-
men ad significandum scientiam legis, seu legum,
& ita Celsus apud Vlpian. l. 1. ff. de iust. & iur. dixit,
Ius esse artem boni & æqui, vt ait D. Thom. 2. 2. q. 57.
art. 1. ad primum.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO III.
Quibus nominibus lex ab Hebræis, Græcis &
Chaldæis vocetur.</Z>
<P><INI3>L</INI3>Ex Græcè νόμος, dicitur à verbo, νέμω, seu<marginalia>9</marginalia>
νομέω, quod significat pascere, regere, insti<marginalia>Lex quare|Græcè νόμος|dicatur.</marginalia>
tuere, & instruere: vel, vt inquit Cic. 1. de
legib. Vida 2. de dign. Reip. Azor lib. 5. c. 1. q. 1. Par-
dulphus in lexico iuris, verbo, lex, tribuere, quia lex
ius dicitur. Vnde Cicero 1. de legib. si lex ius quo-
que: sunt etiam qui dicāt, leges Græcè νόμος dictas,
quia harmoniā & cōcensum music&#x0169; significat, quo
leges olim ferebantur, vel memoriæ mādabantur,
vnde Arist. sect. 19. problem. 28. ait, Cur leges pleræ&#xE8BF;
cantilenæ appellantur? an quòd homines priusquàm lite-
ras scirent, leges cantabant, ne eas obliuioni mandarent:<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0021.jpg/>
@@1@<SE21>Disput. I. Sectio IIII. 5
<duolan 2><-P>quod etiam in nostra ætate Agathyrsis in mare est. An-
dreas etiā ab Exea rub. de const. in fine notat, quòd
veteres priusquam litteras scirent, leges cantabant,
ne eas obliuioni dare&#x0303;t, vt inquit Rhodiginus lib. 9.
lect. antiq. c. 8. ea fortassis ratione etiam Dauid di-
cebat: Cantabiles mihi erāt iustificationes tuæ in loco pe-<marginalia>Psal. 118.|Chaldaicè vn|de nomen ha-|beat.</marginalia>
regrinationis meæ. Chaldæis lex ‎‏הוררתא‏‎ huraretha vo-
catur à verbo, ‎‏הור‏‎ hur, quod significat illuminare: nā
lex illuminat, vt diximus, & colligitur ex Isai. 51.
Lex à me exiet, & iudicium meum in lucem populorum
requiescet.</P>
<P>  Hebraicè lex appellatur ‎‏תורה‏‎ Torah, seu Thorah,<marginalia>10</marginalia>
id est, doctrina, institutio, & præscriptio, à verbo ‎‏ירא‏‎<marginalia>Hæbraicè cur|lex dicatur|‎‏תורה‏‎ thorah.</marginalia>
iarah, quod est docere, dirigere, & ordinare. Valen-
tia disp. 7. q. 1. punct. 1. Genebrar. Ps. 22. versu 1. Ra-
tio verò esse videtur: quia lex dirigit, & quod rect&#x0169;
est, præscribit. Vnde Hispanicè leges derechos, vocā-
tur, vt obseruauit Salazar ratiocin. 1. in symbolum
fidei c. 4. quo etiam loco ait, parum ab hac legis si-
gnificatione discedere, qui ‎‏תורה‏‎ thorah, à verbo,
‎‏תור‏‎ thur, vt disponere, & in ordine&#x0303; redigere, signi-
ficat, deducunt. Qua in re Pineda Iob 22. vers. 22.
num. 3. dicit, aliquos deducere à verbo, ‎‏ירא‏‎ iarah,
quod significat pluere, irrigare, perfundere: quare
commune ac ferè idem est nomen pluuię, doctoris,
ac legislatoris. Vnde Isa. 30. Non faciet auolare à te vl-
tra doctorem tuum, ex Hebræo legitur, Nō elongabit à
te pluuiam, plura in huius rei confirmatione adducit
Pineda ibi, quibus addere possumus id Ps. 83. Etenim
benedictionem dabit legislator, id est, abundantiam &
copiam doctrinæ, velut imbrem: Hebraicè, inducet
doctor: quia qui legem Dei alios docet, multas sibi &<marginalia>Legem Dei|docens multas|sibi acquirit|benedictiones.</marginalia>
illis benedictiones acquirit: dabit, id est, proferet,
edet, profundet; interpretatur Genebrardus.</P>
<P>  Numero autem 2. retulerat Pineda deducentes
nomen, ‎‏תורה‏‎ thorah à ‎‏תור‏‎ thor, quod est explora-<marginalia>Lex Hebraicè|cur ab Hebræo|‎‏תור‏‎ thor de-|ducatur.</marginalia>
re, aut circumquaque lustrare, & obsidere; quia lex
vniuersa est diligenter exploranda, & vndequaque
custodienda & obseruāda: nam, Qui offendit in vno,
factus est omnium reus, Iacob. 2. quod Salmeron to. 1.
prologom. 9. c. 25. & tom. 16. disp. 3. in epist. Iacobi,
intelligit, non formaliter, sed causaliter, quia vnius
præcepti violatio reddit hominem promptum ad
cætera violanda. Aliam expositionem adducit ibi
Salmeron ex Greg. 19. moral. c. 16. nam qui in vno
peccat, mortificat omnia merita præterita, efficít-
que, vt nullum eius opus pręsens sit ei meritorium.
Vnde Eccles. 9. Qui in vno peccat, multa bona perdet.
Priori expositioni concinit Arist. 5. polit. c. 7. dicens,
Quādo aliqui amittunt aliquid ex his, quæ ad Rempub.
pertinent, ac deinde aliud paulò maiùs, faciliùs mouent,
quousque totam moueant Reip. formā. Quod exemplo
Reip. Thuriorum confirmat. Tota ergo lex medi-
tanda & custodienda est: vnde de iusto dicitur in
Psal. 1. In lege Domini voluntas eius (vel vt Hebraicè
habetur voluptas eius) & in lege eius meditabitur die
ac nocte.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO IIII.
De variis acceptionibus legis.</Z>
<P><INI5>L</INI5>Ex primò sumitur pro quacumque<marginalia>11</marginalia>
regula præscribente modum aliquem<marginalia>Lex quot mo-|dis sumatur.</marginalia>
operandi, cum quadam necessitate, vt
ad finem aliquem perueniatur, & vi-
tium, p&#x0153;na, aut incōmodum aliquod
vitetur. Hanc legis acceptionem tradit D. Tho. hac
q. 90. art. 1. dicens, Legem esse quamdam regulam, &
me&#x0303;suram; fecundùm quam ducitur aliquis ad agendum,<-P>@@

<-P>vel ab agendo retrahitur. Quæ acceptio valde lata, &
generalis est: Sic enim lex locum habebit in creatu-
ris irrationalibus: in quibus tamen non est lex pro-<marginalia>Irrationalia|cur legi subie-|cta sint.</marginalia>
priè; sed metaphoricè diuina virtus, vel inclinatio
naturalis necessitatem illis imponens, vocatur lex.
Prouerb. 8. Quando certa lege & gyro vallabat abyssos,
& infrà, Legem ponebat aquis, ne transirent fines suos.
Iob 28. Quādo ponebat pluuiis legem, & c. 38. Quis po-
suit mensuram eius, si nosti? & infrà: Quis conclusit ostiis
mare? circumdedi illud terminis meis, & posui vectem
& ostia, & dixi; Hucusque venies, & non procedes am-
pliùs, & hîc confringes tumentes fluctus tuos. Vbi Pine-
da ait, terminos Dei vocari leges & statuta Dei, in-
tra quorum limites res continentur: quod confir-
mat id Psal. 148. Statuit ea in æternum: præceptum po-
suit, & non præteribit; & Psal. 103. Terminum posuisti,
quem non transgredientur. Iuxta hanc etiam signifi-
cationem naturalis inclinatio appetitus sentientis,<marginalia>Appetitus næ|turalis lex di-|citur.</marginalia>
lex vocatur. Rom. 7. Sentio aliam legem in membris
meis repugnantem legimentis meæ. Vnde Augustinus
quæst. 1. ad Simplicianum ait: Legem appellat Paulus
in membris suis, onus ipsum mortalitatis, in quo ingemis-
cimus grauati; per quod etiam fit sæpe vt inuitè delectet,
quod non licet: quam sarcinam prementem & vrgentem
ideo legem appellat Apostolus, quia iure supplicij iudicio
diuino tributa, imposita est ab eo quì præmonuit homine&#x0303;
dicens, Qua die māducaueritis, morte moriemini, & hoc
lex repugnat legi me&#x0303;tis dice&#x0303;ti, Nō cōcupisces. In qui-
bus verbis Augustinus insinuat aliā rationem: pro-<marginalia>Fomes cur lex|dicatur.</marginalia>
pter quam fomes dicatur lex; nimirum, quia est ef-
fectus, & p&#x0153;na legis vindicatiuę, quia Deus in p&#x0153;-
nam peccati abstulit originalem iustitiam, qua
sublata. consecutum est vt concupiscentia maneret
inordinata, legisq&#x0301;ue me&#x0303;tis repugnaret. Sic explicat
D. Thomas hac q. 90. art. 1. ad primum, & q. 91. art.
6. iuxta quod lex hæc, diuina, dici posset, sed in En-
chitidio Concilij Coloniensis in explicatione De-
calogi, §. lex denique, lex diabolica, & lex peccati
appellatur: quia à peccato, quod suggestione dia-
boli commissum est, emanauit.</P>
<P>  Neque mirum, si fomes, qui est obiectum, & ef-
fectus diuinæ legis vindicatiuæ, appellatur lex: nam
effectus & obiectum solet nomen causæ sumere,
ideo opus legis appellatur lex, Rom. 2. Non audito-
res tantùm: sed factores legis iustificabuntur. & Ioan. 7.
Moyses dedit vobis legem, & nemo ex vobis facit legem.
Quamuis his locis nomine legis ipsum præceptum
intelligi possit: & lex fieri dicitur, quando seruatur
& impletur, & quando fit, quod ea imperatur. De
hac lege vide disp. 2. sect. vlt.</P>
<P>  Iuxta eandem legis acceptionem regulæ, & prę-<marginalia>Regula &|præcepta cu-|iuslibet artis|leges nominā-|tur.</marginalia>
cepta cuiuslibet artis leges dicuntur, vt regulæ cō-
gruè loquendi appellantur leges Grammaticæ: si-
militer leges mercaturæ, poe&#x0308;sis, & aliarum artium,
vt notauit D. Thomas q. 91. art. 6. Hinc apud Colu-
mellam lex oleæ legendæ, lex oleæ faciendæ, lex vi-
ni pendentis: sic etiam Plato in Minoe&#x0308; triplicem
constituit legem: naturæ, id est, naturalium agen-
tium, artis, & morum, & omnes præceptiones ar-
tium, leges appellat: & Cicero 3. de oratore: Hanc
ad legem formanda oratio erit, & Iuuenalis satyra 7.</P>
<P>  Sic ingens rerum numerus iubet, atque operum lex.</P>
<P>  Sicut tamen rectitudo artis non denominat ho-
minem simpliciter rectum & bonum, sed sec&#x0169;dùm
quid, ita lex artis non est lex simpliciter, sed secun-
dùm quid.</P>
<P>  Secundò accipitur lex pro conditione, vt in cō-<marginalia>Lex pro con-|ditione sumi-|tur.</marginalia>
tractibus passim dicitur, Ea lege & conditione. Sic
Cicero Tuscul. 3. Ea lege esse nos natos, vt nemo in per-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0022.jpg/>
@@1@<SE22>6 Quæst. XC. Tract. XIIII.
<duolan 2><-P>petuum possit expers esse mali: sic accipitur lex, l. in le-
ge. l. hac lege, l. cum in lege, ff. de contrahenda
emptione. Hinc contractus ipse, lex dicitur, l. si do-
minus. 8. ff. de præscriptis verbis, & legem locatio-
nis Paulus dixit, l. si in lege. 24. ff. locati, & Varro 2.
de re rustica cap. 3. In lege locationis fundi accipi solet,
&c. & cap. 11. In emptionibus iure vtimur eo, quod lex
præscripsit: in ea enim alij plura, alij pauciora excipiunt.
& in edicto de superficiis l. 1. Vti ea lege locationis siue
conductionis. Vide etiam l. 6. ff. communia prædio-
rum, & Iustinian. §. vltimo de locato & conducto,
ait: Conductor omnia secundùm legem conductionis face-
re debet, & si quid in lege prætermissum fuerit, id ex bo-
no & æquo præstare. Vide alia apud Paradulphum in
lexico iuris verbo, lex.</P>
<P>  Tertiò accipitur, lex, pro præcepto Superioris,<marginalia>13</marginalia>
etiam si sit iniquum, & inutile, aut alia ratione non<marginalia>Lex pro præ-|cepto Superio-|ris siue iustum|siue iniustum|sit sumitur.</marginalia>
obligans: quæ acceptio lata etiam & impropria est,
quamuis enim latè leges iniquæ; & quas non tene-
mur sequi, dicantur leges, vt Isaiæ 10. Væ qui con-
dunt leges iniquas. & Aristotel. 5. ethicor. cap. 1. Lex
alia iubet, alia vetat, rectè quidem ea, quæ rectè posita est,
deterius autem ea, quæ inconsultè, vel, vt alij vertunt,
quæ tumultuariè, est exarata: tamen simpliciter so-
la lex iusta, & quam sequi tenemur, est lex: ideo D.
Thomas artic. 1. ad tertium, & quæstione 96. art. 4.
& Adrianus libr. 6. artic. 1. dicunt, præceptum de re
turpi, seu iniustum non esse legem sed iniquitatem:
& Augustinus 1. de libero arbitrio cap. 5. Lex, in-
quit, mihi non videtur, quæ iusta non fuerit: idem ait,
19. ciuit. cap. 21. Cicero 1. de legibus ait, In ipso no-
mine legis interpretando, inesse vim & sententiam iusti,
& iuris colendi. & 2. de legibus ait, Eos, qui leges iniu-<marginalia>Lex iniusta|non est lex.</marginalia>
stas condidere, quiduis potiùs tulisse, quàm leges. Huius-
modi sunt leges mundi, leges duelli, & similes,
quas non esse propriè leges, confirmat Castro 1. de
lege, cap. 1. quia lex est species iuris, cap. ius genera-
le, distinct. 1. ius autem esse nequit, quod iniustum
est. Idem docent Caietanus & Armilla verbo, lex,
in princ. Rada 2. part. controu. 20. art. 1. & Clemens
Alexandrinus 1. strom. non procul à fine, vbi ait:
Lex non est quæuis opinio: non enim est ea, quæ est mala:
sed lex est opinio bona: bona est autem, quæ est vera, &c.
Item Plato in Minoe&#x0308;: Nec enim congruit, iniquam
constitutionem legem esse, & statim ait, Legem esse opi-
nionem non prauam: sed probam & veram. Ibidem:
Non rectum nequaquam lex regia: quia iustitia quippe
deesse videtur; cùm illegitima sit. Idem docet Aristo. 5.
ethic. cap. 2. & Demosthenes contra Democratem
ait, Legem iniustam non legem, sed legis interitum esse,<marginalia>Lex iniusta|non est lex|sed legis inte-|ritus.</marginalia>
& Vida 2. de Reipub. dignitate, postquam latè do-
cuit, legem iniquam, legem non esse, pulchra hæc
verba subiungit Honorius 3. Legem iniustam, pestem
appellat. Innoc. 3. Iniquam constitutionem destructio-
nem esse ait, & B. Thomas inquit, Lex sine ratione per-
uersitas est, non lex, & alibi: Placitum Principis iniu-
stum, non est lex, sed iniquitas: Lucas Peneus, Non est
lex, sed fæx; Baldus, Non lex, sed lis: Marius, Non lex,
sed labes. Addo, Lex iniqua non est lex, sed error; sed ty-
rannis; sed corruptio, & quiduis potius, quàm lex. Vide
Simancas 4. de Rep. c. 19.</P>
<P>  Quòd verò Clemens Alexandrinus 1. stromat. &<marginalia>14</marginalia>
Basilius Isaiæ 1. & Plato suprà, & l. 2. ff. de legibus
aiunt, legem esse regulam iustorum & iniustorum,
non indicat, legem præscribere actiones iustas, &
iniustas: sed has prohibere, illas imperare: vel iustos
& iniustos ligare.</P>
<P>  Et quamquam consilium boni operis interdum
dicatur lex, in quo sensu aliqui interpretantur D.<-P>@@

<-P>Thomam q. 19. art. 4. dicentem, rectitudinem om-
nis actus pendere à lege, scilicet, præcipiente, con-<marginalia>Rectitudo om|nis actus pen-|det à lege.</marginalia>
sulente, vel concedente illum: cùm tamen Sanctus
fortè solùm velit, rectitudinem ex eo pe&#x0303;dere, quòd
contra legem non sit; cæterum propriè loquendo,
lex non est, nisi quæ aliquam obligationem indu-
cit. Vnde nec lex permissiua est propriè lex, nisi for-
tè, quatenus obligat iudices ad non puniend&#x0169; eos,
qui actus permissos exercent. Quo pacto fortassis
etiam leges permissiuę leges propriè dici poterunt.</P>
<P>  Nō tamen est necesse legem obligare ad actum;
satis est obligare ad modum, sicut interd&#x0169; non obli-
gamur ad orandum; sed ad habendam attentione&#x0303;, si
oramus: itaque omnis lex propriè dicta ad aliquid<marginalia>Lex omnis ad|aliquid obli-|gat.</marginalia>
obligat. Vnde Hieron. 1. cōtra Iouinia. Quod præci-
pitur, quod imperatur, necesse est fieri, si non fiat, p&#x0153;nam
habet: & infrà, Vbi consilium datur, offerentis arbitrium
est, vbi præcept&#x0169;, necessitas est seruientis, & Ambr. lib. de
viduis, Vt intelligas distantiam præcepti, atque consilij
illum recorderis, cui in Euangelio antea præscribitur, ne
homicidium faciat, ne adulterium committat, ne falsum
testimonium dicat; præceptum enim ibi est, vbi est p&#x0153;na
peccati. At verò cùm se præcepta legis memorasset im-
plesse, consilium ei datur, vt vendat omnia & sequatur
Dominum: hæc enim nō præcepto imperātur, sed pro con-
silio deferuntur. Et Modestinus l. legis virtus, ff. de le-
gibus, quem imitatur Alphonsus Hispaniæ Rex,
l. 5. tit. 1. part. 1. ait: Legis virtutem esse imperare, quod
fit afferendo necessitatem aliquam: ergo ad essentiam
legis pertinet obligare, & in hoc distinguitur à cō-<marginalia>Lex & consi-|lium distin-|guuntur.</marginalia>
silio secundùm D. Thom. q. 108. art. 4. & Ambr. lib.
de viduis. Porrò lex, & alia Superiorum mandata,
pręcepta dicuntur, quia sunt regulæ, præ aliis acce-
ptæ, & electæ. Cur autem lex dicatur, statutum, &
constitutio, vide apud Syluest. verbo lex, in princi-
pio, quamuis non omnis cōstitutio lex propriè sit,
vt de ea quæ sol&#x0169; irritat, aut permittit aliquid, do-
cet Valentia disput. 7. quæstio. 1. puncto 1. versic. 4.
quod cùm de effectibus legis agemus, examinabi-
mus. Bene autem Valentia ibidem versic. 5. notat,
per Synechdochem totam aliquam doctrinam, di-
sciplinam, & religionem, in qua leges continentur,<marginalia>Legis nomine|doctrina tota|seu disciplina|vocatur.</marginalia>
vocari legem. Sic, quæ continentur in Psalm. Isaia,
vel aliis Prophetis, aut libris historicis, dicuntur in
lege veteri contineri, vt docet Augustinus 1. tracta.
c. 25. Hieronymus ad Algasiam, q. 8. Nyssenus præ-
fatione in Cantica. Patet ex Ioan. 15. Vt compleretur
sermo, qui in lege eorum scriptus est, quia odio habuerunt
me gratis. Quod tamen habetur Psalm. 24. Odio
iniquo oderunt me, id est, odio in violentiā, rapinam,
& iniuriam prorumpente, & citra meam culpam
concepto, vt Genebrardus ibi interpretatur. Gal. 4.
Qui sub lege vultis esse, legem non legistis: scriptum est
enim, quoniam Abraham duos filios habuit: vnum de
ancilla: alterum de libera, &c. Quod quidem Genes.
16. & 25. scriptum reperitur, & 1. Corint. 14. In lege
scriptum est, quoniam aliis linguis, & aliis labiis loquar
populo huic: Quod tamen scriptum est Isaiæ 28. iuxta
Hebræum, & Aquilam, à quibus non re, sed verbis
tantùm dissidet vulgata: In loquela labij & lingua al-
tera loquetur. Et Ioann. 10. Nónne scriptum est in lege
vestra: Ego dixi, dij estis: Quod tamen reperies Ps. 81.
de hoc vide Pinedam Iob 22. vers. 22. num. 1. qui ex
Nysseno suprà, aliā reddit rationem, cur tota Scri-
ptura lex appelletur, scilicet quia tota, etiam secun-
dùm historicas narrationes, mentem instruit. Quo<marginalia>15</marginalia>
sensu Hilarius Psal. 118. dixit quidquid ex ore Dei<marginalia>Quidquid ex|ore Dei exci-|pimus, lex no-|bis futurum|est.</marginalia>
excipimus, lex nobis futurum est.</P>
<P>  Addit Hieronymus illa q. 8. etiam mysticam Scri-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0023.jpg/>
@@1@<SE23>Disput. I. Sectio V. 7
<duolan 2><-P>pturæ intelligentiam, legem appellari: quod cōfir-
mat ex Paulo ad Rom. 7. Lex spiritualis est. Sed non
video qualiter id ex Pauli testimonio colligi possit:
Paulus enim de lege propriè & pressè sumpta lo-
quitur: vt ex orationis filo constat, eam verò spiri-
tualem appellat, vt bene Toletus ibi, quia ad ea, quę
spiritus sunt, & ad virtutes, honestaq&#x0301;ue viue&#x0303;di for-
mam exhortatur à vitiisq&#x0301;ue animum reuocat. Sæpe
tamen in Scriptura lex à Prophetis distinguitur, vt
Matth. 11. Omnes Prophetæ & lex vsque ad Ioannem
& c. 22. In his duobus mandatis vniuersa lex pendet &
Prophetæ. Luc. 24. Necesse est implere omnia, quæ scripta
sunt in lege Moysi & Prophetis & Psalmis de me, &
Ioan. 1. Lex per Moysem data est.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO V.
Vtrùm lex sit actus intellectus.</Z>
<P><INI4>P</INI4>Ostquam etymologiam legis exposui-<marginalia>16</marginalia>
mus, rectus doctrinæ ordo postulat, vt
eius essentialia prędicata inuestigemus,
& primùm, an essentialiter sit actus eli-
citus intellectus: quia de hoc magna est inter Do-
ctores controuersia: quæ communis est legi cum
cæteris præceptis, quæ leges propriè non sunt.</P>
<P>  Prima opinio ait, esse actum elicitum à volunta-<marginalia>1. Opinio.|Lex est actus|à voluntate|Superioris.</marginalia>
te Superioris, nō ab intellectu. Castro 1. de lege p&#x0153;-
nali c. 1. dicens, apertè errare eos, qui opposit&#x0169; sen-
tiunt. Profer&#x0169;tur plurimi auctores pro hac senten-
tia, qui eam non exprimunt: nam Durandus 2. d. 24.
q. 2. n. 13. & 33. solùm dicit, aliquos actus naturę in-
tellectualis, esse imperatos ab intellectu & volun-
tate, seu libero arbit. Bonauentura aute&#x0303; 3. d. 17. ar. 1.
q. 1. n. 12. ad 3. & Anselmus de concep. virg. c. 4. sol&#x0169;
aiunt, regnum & imperium eorum, quæ sunt in ho-
mine ipso, esse in voluntate. Scotus 3. d. 36. art. 2. §.
quantum ad illum articulum, & §. licet istud, solùm
ait, voluntatem imperare intellectui, 2. autem d. 6.
q. 1. & d. 38. q. 1. ad vlt. & quodlib. 17. art. 2. tantùm
ait, ordinare vnum ad aliud, vt medium ad finem,
ad vol&#x0169;tatem pertinere: quod etiam docet supple-
mentum 4. d. 38. q. 1. art. 1. not. 1. post medium. Pala-
cius disp. 1. §. at verò discrepantię. Vazquez 12. disp.
49. c. 1. nec est alienum à D. Tho. nam 1. part. q. 108.
art. 5. ait, angelum sua voluntate conceptum suum
ad alterum angelum dirigere, & ordinare, & 2. 2. q.
58. art. 5. iustitiam, quę in voluntate existit, ordinare
vnum hominem ad alterum. Almain. etiā 1. moral.
c. 2. solùm ait, voluntatem imperare sibi, & aliis po-
tentiis, & lib. 3. c. 2. imperium, quo homo suis acti-
bus imperat, non esse actum intellectus; sed volun-
tatis: quod etiam dicit Henricus quodlib. 9. q. 6. An-
ge. c. 1. moral. parte 3. corol. 3. Okam 3. q. 12. art. 4.
Vnde nullus horum loquitur de imperio obligan-
te subditum sub culpa aliqua: quod solùm imperi&#x0169;
habet rationem legis, de qua hîc loquimur, & Ca-
stro pro se null&#x0169; scholasticum Doctorem profert:
magis ei fauet Medina codice de oratione, q. 2. qui,
quamuis q. 1. dixerit, orationem esse expressionem
desiderij, quod sanè ad intellect&#x0169; pertinet, si de in-
teriori expressione sermo sit: tamen q. 2. imperium
internum, quod ad homines dirigitur præcipie&#x0303;do,
fac hoc, ait, esse actum elicitum voluntatis, & nō in-
tellectus: & idem ait de oratione interna, quæ ad
Deum, vel homines dirigitur, petendo, da hoc. Cùm
ergo lex, si est actus internus, debeat esse internum
præcept&#x0169; ad subditos directum, ex Medinæ ment-
afferendum videtur, legem esse actum elicitum voe<-P>@@

<-P>luntatis. Quod, cuiuscumque opinio sit, his argu-
me&#x0303;tis suaderi potest. Primùm quia in Scriptura &<marginalia>1. Argum.</marginalia>
iure lex Dei, vel alterius principis, voluntas appel-
latur Psal. 102. Notas fecit vias suas Moysi, filiis Israe&#x0308;l
voluntates suas, id est, præcepta sua, & Psal. 39. In ca-
pite libri scriptum est de me, vt facerem voluntate&#x0303; tuam:
id est, legem tuam; vnde subditur, & Legem tuam in
medio cordis mei. Matth. 6. Fiat voluntas tua: id est, ser-
uetur lex tua, & Luc. 22. Non mea voluntas: sed tua
fiat. Matth. 7. & 12. Qui fecerit voluntatem Patris mei.
Ioan. 4. Meus cibus est, vt faciam voluntate&#x0303; Patris mei,
& 2. Machab. 1. Deus det vobis cor, vt faciatis eius vo-
luntatem: id est, legem, & l. 1. ff. de constit. princip&#x0169;,
& §. sed quod, Instit. de iure natur. gen. & ciuil. dici-
tur, Quod Principi placuit, legis habet vigorem, & §.
constat eod. tit. dicitur. Principum placita leges esse, &
Aug. 4. ciuit. c. 6. ex Iustino Historico refert, Olim
arbitria Principum pro legibus fuisse, & Arist. in Rhe-
torica ad Alexand. c. 1. & 2. ait, Legem esse communem
ciuitatis consensum, qui scriptis præceperit, quomodo
vnumquodque agendum sit.</P>
<P>  Secundò, quia lex dicitur à legendo, id est, eli-<marginalia>2. Arg.</marginalia>
gendo, vt suprà vidimus: electio autem est actus eli-
citus voluntatis: ergo & lex. Tertiò, quia lex est re-<marginalia>3. Arg.</marginalia>
gula cui conformari tenemur: hęc autem regula est
voluntas Superioris: ergo ea est lex, & quidam vo-
luntatem Dei esse legem æternam, apertè docuit
Gregor. 1. d. vlt. q. vnic. & Petrus Aliacensis 1. q. 14.
lit. L, M, & Q: esse autem primam regulam actio-
num nostrarum D. Thom. 2. 2. q. 104. art. 1. ad 2. &
Anselmus lib. de voluntate Dei, parum à medio, ait,
tunc tātum est bona voluntas humana, quādo vult
illud, quod Deus vult eam velle, & sic concordat
cum diuina, quæ magistra est humanæ. Quartò,<marginalia>4. Arg.</marginalia>
quia eo ipso quòd in Superiore intelligamus vo-
luntatem obligandi ad actus, ad quos obligare po-
test, sufficie&#x0303;ter expressam & promulgatam exteriùs,
intelligimus legem, & per eam manemus obligati,
& ita D. Thom. 2. 2. q. 104. art. 2. ait, voluntatem Su-<marginalia>Voluntas Su-|perioris, est|quoddam præ-|ceptum.</marginalia>
perioris, quacumque ratione innotescat subdito,
esse quoddam præceptum: quod intelligi debet de
voluntate obligādi: ergo in tali voluntate consistit
lex: confirmatur quia lex est, actus elicitus potentię,<marginalia>Confirm.</marginalia>
in qua est vis obligandi: sed in sola voluntate est
vis obligandi: ergo. Quintò actus, in quo lex con-<marginalia>5. Arg.</marginalia>
sistit, est vsus dominij iurisdictionis: vsus autem
cuiuslibet dominij est actus elicitus voluntatis: er-
go actus, in quo lex consistit, est actus elicitus vo-
luntatis. Sextò, quia ordinare in finem pertinet ad<marginalia>6. Arg.</marginalia>
voluntatem; per legem autem homines ordinantur
in finem: ergo. Septimò, quia D. Thomas quæst. 90.<marginalia>7. Arg.</marginalia>
art. 1. ad tertium, ait, voluntatem Principis, vt ha-
beat rationem legis, debere esse ratione regulatam,
& sic intelligi, quod dicitur, Voluntatem Principis
legis habere vigorem: apertè ergo sentit; talem vo-
luntatem esse legem. Octauò, velle Imperatores<marginalia>8. Arg.</marginalia>
esse legem non scriptam, expressè docet Nazian-
zenus oratione 47. quæ est prima in Iulian&#x0169;: quod
notat Billius ibi, num. 36. & confirmat ex legibus
asserentibus, Quod Principi placuit, legis habet vi-
gorem. Gerson etiam alphabet. 61. de vita spirituali,
lectione secunda, littera K, ait, secundùm Basilium
in Hexamer. & Ambrosium in eodem libro, &
Boe&#x0308;tium, voluntatem Dei esse legem creaturæ
irrationalis: idem autem de lege creaturæ ratio-
nalis dicendum videtur: ergo ea etiam consistit
in actu voluntatis. Nonò, quia non potest de-<marginalia>9. Arg.</marginalia>
clarari, quis actus intellectus sit lex: ergo di-
cendum est consistere in actu voluntatis, quo<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0024.jpg/>
@@1@<SE24>8 Quæst. XC. Tract. XIIII.
<duolan 2><-P>vult subdit&#x0169; ad aliquid obligare. Decimò, quia le-<marginalia>10. Arg.</marginalia>
gis est imperare, vetare, permittere, & punire, c. om-
nis autem lex, dist. 3. & l. legis virtus, ff. de legibus,
& in regno Hispaniæ, l. 5. tit. 2. part. 2. omnia autem
hæc ad voluntatem Superioris spectāt. Vndecimò,<marginalia>11. Arg.</marginalia>
intellectio omnis est vera, vel falsa: lex autem non
est vera nec falsa; sed iusta, vel iniusta: ergo non est
intellectio, vt concludere videtur Parisiensis tract.
de virtute fol. 63. col. 2. vnde Rada tom. 2. controu.
20. art. 1. ait, legem principaliùs ad intellect&#x0169;, quàm
ad voluntatem pertinere.</P>
<P>  Secunda opinio affirmat, legem esse aliquid exi-<marginalia>17</marginalia>
stens in intellectu Superioris. Videtur D. Thomæ,<marginalia>2. Opinio.</marginalia>
q. 90. art. 1. incorp. & ad 1. & 2. vbi docet, legem per-<marginalia>Lex est ali-|quid existens|in intellectu|Superioris.</marginalia>
tinere ad rationem, & esse in ipsa ratione; & ita il-
lum intelligunt, & sequuntur Caietanus, Conradus,
Medina, Seraphinus, & alij Thomistæ ibi, & tam
D. Thom. quàm illi idem docent in toto discursu
huius materiæ. Idem expressè Valentia dispu. 7. q. 1.
puncto 2. Sotus 1. iust. q. 1. art. 1. Azor tom. 1. libr. 5.
cap. 2. quæst. 1. Turrecremata cap. officium, dist. 3. in
princ. Alensis 3. part. q. 26. initio. Antoninus 1. part.
tit. 4. c. 10. vbi imperium, etiam quod ad alium diri-
gitur, ait esse actum intellectus. Sed clariùs senten-
tiam hanc docet tit. 11. c. 2. §. 1. Syluester, Angelus,
Tabiena, Pisana, verbo lex, in principio, indicat
Corduba. lib. 2. q. 10. vbi generatim ait, Imperium esse<marginalia>Imperium est|actus intelle-|ctus motus à|voluntate.</marginalia>
actum intellectus moti à voluntate; & videtur intelli-
gere non solùm de imperio, quo quis sibi imperat:
sed etiam, quo imperat aliis: quod etiam significat
D. Thomas quæst. 17. artic. 1. & q. 57. art. 6. & q. 58.
art. 4. q. 60. art. 1. & 2. 2. q. 47. art. 8. & q. 50. art. 1. 2. &
aliis, actus imperandi, & præcipiendi tribuens in-
tellectui & prudentiæ, & intelligens etiam de im-
perio, quod ad alios dirigitur. Vt expressè etiam Ri-
chardus 3. dist. 33. art. 2. q. 6. ad tertium, & 4. dist. 15.
art. 4. q. 1. similiter ait, orationem esse actum intel-
lectus, non indicatiuum; sed supplicatiuum. Hanc
etiam sententiam quantùm ad legem æternam, &
naturalem expressè docuit D. Thomas q. 19. artic. 4.
vtramque enim, rationem, vocat. Eandem ample-
ctitur Vazquez disput. 49. c. 2. disp. 150. c. 3. & 4. &
alibi sæpe, si sermo sit de lege positiua diuina, vel
humana: sed de primaria lege naturali putat, esse
ipsam rationalem naturam; quia est regula actuum
humanorum: nam qui est consentaneus naturæ ra-
tionali eo ipso est bonus; qui verò dissentaneus, eo
ipso est malus. Fatetur tamen, secundariam legem
naturalem in Deo imperante esse actum diuini in-
tellectus imperantis supposita voluntate: in nobis
verò esse actum intellectus nostri iudicantis, ali-
quid esse necessarium, vel dissentaneum naturæ no-
stræ rationali.</P>
<P>  Hæc secunda opinio suadetur: quia Scriptura,<marginalia>Fùndamenta|2. opinionis.</marginalia>
Patres, Philosophi, & Iurisconsulti legem tribuunt
rationi: Sapientia Prouerb. 8. ait: Per me Reges re-
gnant, & legum conditores iusta decernunt: per me
Principes imperant & potentes decernunt iustitiam.
Sed aliqui huius sententiæ autores ingenuè faten-
tur hoc testimonio parum confirmari: nam, vt in-
quit Vazquez diput. 49. cap. 2. etiamsi lex esset
actio elicita à voluntate, rectè dicerentur Principes
per sapientiam iustè & legitimè imperare, sicut &
per sapientiam dicuntur seruare iustitiam, & re-
ctè operari; quia per illam diriguntur. Vnde omisso
hoc testimonio probant suam opinionem ex Psal-
mo 18. Præceptum Domini lucidum illuminans oculos,
id est, lex Dei pura & munda, mentes hominum
cæcas illustrans; vt interpretatur Genebrardus:<-P>@@

<-P>item Psalm. 24. Dulcis & rectus Dominus, propter hoc
legem dabit delinquentibus in via, id est, legem, quæ
ostendat peccatoribus viam p&#x0153;nitentiæ & rectè
viuendi, vt cum Hebræis exponit Genebrardus,
addens, solere Hebræos verbum docendi siue in-
struendi paraphrasticè vertere, Legem statuit, ponit,
&c. vt ostendant, Deum docere homines præci-
puè per suam legem, vt Psalm. 24. Legem statuit ei
in via, quam elegit, id est, quæ doceat viam, quam
cupit obseruari. Psalm. 26. Legem pone mihi Domine
in via tua, & præcepta tua doce me. Psalm. 118. vers. 33.
Legem pone mihi. Hebraicè doce me. Pro hac opinio-
ne est etiam illud Psalm. 118. vers. 105. Lucerna pe-
dibus meis verbum tuum & lumen semitis meis. Vbi
Theodoretus lucernæ nomine legem Moysis intel-
ligit, luminis verò Christum, qui, vt Ioan. ait, cap. 1.
Erat lux vera quæ illuminat omnem hominem venien-
tem in hunc mundum; & Chrysostomus in id Isaiæ 2.
Domus Iacob venite, & ambulemus in lumine Domini,
locum illum Psalm. 118. sic legit: Lucerna pedibus
meis lex tua, & lumen semitis meis, & illud Isaiæ: Am-
bulemus in lumine Domini, interpretatut, in præce-
ptis eius, in lege ipsius: ait etiam, Lucerna præceptum
legis est, lumen vitæ, reprehensio, disciplina, & Paulus
Galat. 3. ait, Itaque lex pædagogus noster fuit in Christo.<marginalia>Lex pædago-|gus noster fuit|in Christo.</marginalia>
Pædagogi est docere, dirigere, & instituere: id ergo
facit lex: ergo pertinet ad intellectum. Vnde Cle-
mens 1. strom. non procul à fine ait, Legem esse bo-
nam opinionem, ac proinde rectè aliquos dixisse, esse rectā
rationem, quæ iubet ea, quæ sunt facienda, prohibet au-
tem, quæ non sunt facienda. & paulò pòst ait, Legem
esse regulam iustorum, & iniustorum: regulare autem
ad rationem pertinet; ergo & in fine ait, Lucerna
est præceptum bonum, vt vult Scriptura; lex autem est lu-
men vitæ; vias enim vitæ arguit disciplina: lex est Rex
omnium mortalium, & immortalium, in quit Pindarus,
&c. & lib. 2. ante medium, & lib. 4. circa principium
ait, Legem erudire, & ostendere peccatum, sicut dicit
Apostolus Rom. 3. Per legem cognitio peccati, & doce-
re, quæ sint facienda, & quæ vitanda. Basilius Isaiæ
1. ait, Lex est regula iustorum & iniustorum, imperans,
quæ agenda sunt, his contradicens, quæ non veniunt fa-
cienda, & Isaiæ 8. Lex est doctrix & magistra, & eod.
cap. versus finem: Adiecit Deus legem velut manudu-
ctionem, viam tibi præmunientem; & Damascen. lib. 4.
cap. 23. legi Dei tribuit docere, vt in ipso manen-<marginalia>Legis Dei est|docere.</marginalia>
tes, in luce simus, & conscientiam nostram ait esse
legem mentis nostræ, & Chrysostomus sermon. de
fide & lege naturæ ait, In natura nostra legem non
scriptam esse, quæ mentes nostras illustrat. Cicero 1.
de legibus: Lex est ratio summa insita in natura, quæ
iubet ea, quæ facienda sunt, prohibétque contraria, &c.
Eadem ratio, cùm est in hominis mente confirmata, &
confecta, lex est: itaque arbitramur, prudentiam esse le-
gem, &c. Lex est naturæ vis, ratióque prudentis, iuris, at-
que iniuriæ regula. Inter quos ratio, inter eosdem quo-
que recta ratio communis est, quæ cùm sit lex, &c. Lex
est recta ratio in iubendo, & vetando, &c. Lex est recta
ratio imperandi, atque prohibendi. & libro secundo,<marginalia>Lex est sapie&#x0303;-|tia imperandi|& prohibe&#x0303;di.</marginalia>
legem esse ait, imperandi, prohibendíque sapientiam &
infrà: Lex vera atque Princeps sapientia ad iubendum,
& vetandum, ratio est summi Dei. & infrà, Illa diuina
mens summa lex est: pleraque alia ad hanc opinio-
nem confirmandam dicit Cicero tribus illis libris
de legibus, & 2. Rhetoricæ inuentionis legem
seu ius positiuum vocat, opinionem, & Philip-
pica 2. Lex nihil aliud est nisi recta, & à Numi-
ne diuino profecta ratio, imperans honesta, prohi-
bénsque contraria. Plato in Minoe&#x0308; seu Politico:<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0025.jpg/>
@@1@<SE25>Disput. I. Sectio IX. 9
<duolan 2><-P>Lex est decretum, seu scitum ciuitatis: Græcè δόγμα,
& inferiùs ait, esse quamdam sententiam seu opi-
nionem non malam, sed bonā; & in Gorgia laudat
Pindarum dicentem, legem esse mortalium & im-
mortali&#x0169; reginam; & Marsil. Ficinus in Minoe&#x0308; hanc
definitionem colligit ex Platone: Lex est gubernandi<marginalia>Lex quid sit|ex Platone.</marginalia>
ratio, quæ per commoda media adfinem optimum guber-
nata dirigit, transgredienti p&#x0153;nam, obedienti premium
statuens: & dialog. 1. de legib. ait, legem esse rationem
quamdam, & regulam certo quodam ordine ad bonum
subditos perducentem. Nazianzenus carmine Iambi-
co 15. secundùm trāslationem Billij sic ait: Lex quæ
gerenda, nec ne sint, dictat mihi. Ioannes autem Leu-
uenclauius vertit: Lex est iusta & æqua rerum agen-
darum definitio. Theodoretus in id Psal. 18. Lex Do-
mini immaculata: lex optimum statum Reip. dispensat &
ordinat, & in id Rom. 3. Per legem cognitio peccati, ait,
Legem bonorum honestorúmque esse magistram: quæ
omnia pertinent ad intellectum: ergo & lex. Vnde
Arist. 10. ethic. c. 9. ait, Legem esse rationem, seu sermo-<marginalia>Lex quid sit|ex Aristot.</marginalia>
nem ab aliqua prudentia, & mente profectum: & libr. 6.
c. 8. prudentiam esse legum ferendarum facultatem,
& in pro&#x0153;mio Rhetoricæ ad Alexandrum ait: Lex
oratio quædam est, quæ communi ciuitatis consensu defi-
nita iubet, quo pacto vnumquodque agendum sit: & 1.
Elench. c. 12. in fine ait, Legem esse opinionem multi-
tudinis; & aliis locis legem vocat iussionem, & im-
perium: vt in Rhetorica ad Alexand. cap. 1. cùm ta-
men sæpe dicat, rationis esse imperare, & imperium
esse actum prudentiæ, vt 6. ethicor. cap. 10. Et in l. 1.
ff. de legibus, lex vocatur prudentium virorum con-
sultum: & l. 2. Martianus ex Chrysippo refert, Legem
esse humanarum diuinarúmque rerum reginam. & ibi-
dem dicitur, esse iustorum, & iniustorum regulam. Et
Rebuffus in pro&#x0153;mio const. reg. glos 1. num. 1. De-
mosthenem refert asserentem: Lex est omnium regi-
na, &c. & leges Ecclesiæ Canones, seu regulæ dic&#x0169;-<marginalia>Lex Ecclesiæ|Canō dicitur.</marginalia>
tur, vt ait Isidorus 6. etym. cap. 16. refertur c. canon.
d. 3. & Lactan. 6. diuin. inst. c. 8. ait, pene diuina voce
depictam esse à Cicerone 3. de Repub. diuinam le-
gem his verbis: Est quidem diuina lex recta ratio na-
turæ congruens, diffusa in omnes, constans, sempiterna,
quæ vocet ad officium iubendo, vetando, à fraude deter-
reat. Paulus etiam satis indicat, legem ad intelle-
ctum pertinere: nam Rom. 2. dicit; Cùm enim gentes,
quæ legem non habent, naturaliter ea, quæ legis sunt, fa-
ciunt, ipsi sunt sibi lex, qui ostendunt opus Dei scriptum
in cordibus suis, testimonium reddente illis conscientia
ipsorum, & cogitationibus, &c. conscientia enim, &
cogitatio ad intellectum pertinent, & cap. 13. Qui
potestati resistit, Dei ordinationi resistit: ordinatio au-
tem actus est intellectus: de lege etiam naturali
intelligendum videtur id Psalm. 4. Quis ostendit
nobis bona signatum est super nos lumen vultus tui Do-
mine, &c. lumen autem ad intellectum spectat: ergo
& lex. Vnde Faber Stapulensis, & Clictouæus in
Damascenum suprà: Lex mentis est naturalis ratio
legem Dei habens sibi inditam, &c. & de hac inter-
pretantur Paulum Rom. 2. Gerson etiam alphab. 2.
lit. P, ait, Dictamen rationis diuinæ esse legem: & simili-
ter dictamen nostrum diuino conforme, & litera Q, ait,
Rectam rationem humanam esse legem naturalem; & de
illa explicat Paulum Rom. 2. & Psalmum 4. & id
Psalm. 39. Deus meus volui, & legem tuam in medio
cordis mei; imò Clictouæus loco citato de hac lege
exponit id Lucæ 12. Quid autem à vobisipsis non iu-
dicatis, quod iustum est? Pro hac opinione est etiam
Theophilus Alexandrinus epist. Paschali 3. ante
medium tomo 1. Biblioth. in veteri editione, ait:<-P>@@

<-P>Qui enim curam sui gerunt, vt ad meliora proficiant,
habentes legem quasi fortissimum Ducem, &c. nam du-
cere pertinet ad intellectum, & Ambros. epist. 20.
ad Horontianum lib. 5. epistolarum: Lex ergo, in-
quit, pædagogus fuit, & νόμος fuit, donec fides veniret.
& epist. 32. ad Valentianum Imperatorem, eodem
libr. Dei lex nos docuit, quod sequamur; humanæ le-
ges hoc docere non possunt. Augustinus 2. de ordine
cap. 8. Disciplina ipsa Dei lex est; & primo de libero
arbitr. cap. 6. Legem Dei æternam dicit esse summam
rationem, cui semper est obtemperandum. Celsus etiam
apud Vlpianum l. 1. ff. de iustitia & iure, ait; ius esse
artem boni & æqui, vbi ius pro lege sumi quidam
arbitrantur. Molina in concordia, quæstione 23.
articulo 1. disput. 2. §. hæc tamen sententia, ait, Leges,
& præcepta, quibus alios moderamur, ac monemus, actus
imperiáque sunt intellectus, quæ vocibus, ac scriptis,
vt propriis signis scribuntur. Quod si mente vicissim, vt
de angelis à multis dicitur, confahulari possemus, in
mente ipsa imperantis cernerentur. Magister 1. distinct.
45. cap. 7. 8. & 9. docet præceptionem & prohibi-
tionem non esse propriè, sed figuratè voluntatem
Dei, ergo lex & præceptum non est actus volunta-
tis; erit ergo actus intellectus.</P>
<P>  Tertia opinio est, legem coalescere, componi,<marginalia>18</marginalia>
seu constare ex actu intellectus, & voluntatis, Pala-<marginalia>3. Opinio.|Lex est ex in-|intellectu &|voluntate cō-|posita.</marginalia>
cius 3. dist. 23. disput. 1. §. disputatio introducta, prope
finem, probat, quia secundùm Aristotelem 7. polit.
cap. 14. Lex est ordinatio quædam: ordinare autem
est sapientis; ergo lex est mentis actus. Rursus idem
Aristoteles 10. ethicor. cap. 9. asserit, legem habere
vim cogentem: ergo hac ratione lex est actus vo-
luntatis, ad quam pertinet cogere, & obligare.
Idem suadent nonnulli recentiores; quia in his
moralibus non oportet quærere vnitatem perfe-
ctam, seu simplicitatis: sæpe enim moralia ex mul-
tis componuntur, & lex duo requirere videtur, iu-
dicium de agendis, & voluntatem obligandi ad il-
la. Si per impossibile legislator haberet liberam vo-
luntatem obligandi, eámque exprimeret nullo po-
sito actu intellectus, sicut quidam dixere, de poten-
tia absoluta posse voluntatem operari nullo exi-
stente actu intellectus, talis volitio exteriùs expres-
sa, non esset verè lex; quia non esset actus plenè
humanus, eo quòd non esset ex ratione; sed tantùm
ex voluntate profectus: voluntas etiam obligandi
essentialiter requiritur ad legem; ergo lex constat
ex actu intellectus, & voluntatis.</P>
<P>  Quarta opinio, quam ijdem iuniores teneri pos-<marginalia>19</marginalia>
se affirmant, est vtrumque actum seorsum acce-<marginalia>4. Opinio.|Tenens legem|vtrum&#xE8BF; act&#x0169;|lege&#x0303; dici posse.</marginalia>
ptum dici posse legem, fauet Aug. 22. contra Fau-
stum cap. 27. dicens, Legem æternam esse rationem, vel
voluntatem Dei.</P>
<P>  Quinta opinio est, legem non esse actum elici-<marginalia>20</marginalia>
tum intellectus, vel voluntatis legislatoris: sed scri-<marginalia>5. Opinio.</marginalia>
pturam, vel alia signa, quibus legislator exprimit
rectam rationem & voluntatem obligandi subdi-
tum. Ita Gabriel 3. dist. 37. quæst. vn. art. 1. notab. 1.
vbi legem sic definit: Lex obligatoria est signum ve-<marginalia>Lex quid sit|iterum.</marginalia>
rum creaturæ rationali notificatiuum rectæ rationis di-
ctantis, ligare eam ad aliquid agendum, vel non agen-
dum: Addit: Est aute&#x0303; signum rationis notificatiuum tri-
plex, scilicet me&#x0303;tale, vocale, & scriptum, sic & lex triplex,
scilicet lex indita, siue per inspirationem, siue per natura-
lis dictaminis euidentiam, siue per doctrinam: lex prola-
ta: lex scripta, siue, quod idem est, lex vocalis, mentalis &
litteralis. Per vocem dictantis, intelligit, nō nudum
iudici&#x0169; Superioris, sed simul cum voluntate obli-
gandi creaturam rationalem, & ita per illā particu<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0026.jpg/>
@@1@<SE26>10 Quæst. XC. Tract. XIIII.
<duolan 2><-P>lam excludit legem consultoriam, & permissiuam,<marginalia>Lex consulto-|ria & permis-|siua, propriè|leges nō sunt.</marginalia>
quas ait, non esse verè, & propriè leges, & per ean-
dem ait, se innuere, rectam rationem præcipientis,
vnà cum voluntate obligandi esse ratione&#x0303; obligan-
di inferiore&#x0303;: quāuis enim sciat, aliquid velle Supe-
riore&#x0303;, si nō fuerit notificatum, quòd velit obligare,
nō cōsurget obligatio in subdito: quæ omnia sum-
psit Gabr. ex Gersone, alph. 2. de potest. eccl. consid.
13. quæ est de origine iuris, & legum, lit. Q & alph.
61. de vita spirit. lect. 2. lit. K, & sequentib. sic etiam
Parisiens. lib. de legib. c. 1. ait, Legem verissima ratione
nihil aliud esse, quàm scriptum præcipiens honesta, prohi-
bénsque contraria, & hoc dicit; quia legem non scri-
ptā, eo quòd legibilis non est, non putat esse verissi-
mè, id est, strictissimè, legem, & Ioan. Ginesius Se-
pulueda lib. 3. de fato, & lib. arbit. §. sed redeamus, ait,
Quid aliud est præcept&#x0169;, nisi oratio, qua quid sit agend&#x0169;,
aut secus, præcipitur, aut imperatur? Huius opinionis
partim est Petr. Aliacen. 1. sent. q. 14. ibi ait, Præcept&#x0169;
esse signum voluntatis obligantis, quæ est in Superiori: vt
patet ibi notab. 1. lit. B, & notab. 2. lit. C, & concl. 1.
lit. F, licèt lit. L, M, & Q, dicat, esse voluntatem obli-
gandi: & ita quando August. 22. contra Faust&#x0169;, c. 27.
ait, Legem æternam esse rationem, aut vol&#x0169;tatem diuinā.
Aliacus, secundā parte&#x0303; disiunctim eligit, & ait, Lege&#x0303;
esse voluntatem obligandi creaturam rationalem. Maior
etiam 4. d. 1. q. 4. in explicatione sec&#x0169;di termini ait,
Lege&#x0303; obligātem in cōtingentibus, id est, legem positiuam,
esse rationabilem voluntatem Superioris, vel eius signum
vocale, mentale, aut scriptum, quamuis dicat, ad rem,
de qua ibi agebat, nihil referre quòd lex dicatur
actus intellectus, vel vol&#x0169;tatis, & 3. d. 37. q. 1. ait, Lex
obligatoria (quæ sola est propriè lex, nam permisso-
tia, & consultoria, non est propriè lex) est sign&#x0169; crea-
turæ rationali notificatum, eam ligans ad aliquid facien-
dum, vel non facie&#x0303;dum: & hoc signum ait esse triplex,
vocale, me&#x0303;tale, & scriptum: sub scripto comprehen-
dens omnia sigua, quæ oculo corporali possunt ap-
prehendi, & ait, se loqui de lege obligatoria in cō-
tingentib. & q. 4. dicit, non solum sign&#x0169; voluntatis
obligandi, legem dici posse. Ide&#x0303; ferè docet Almain.
ead. dist. 37. q. vnic. Nisi quòd Maior nō omnem le-
gem vult esse signum voluntatis obligandi: nam le-
gem naturæ ait esse sign&#x0169; veritatis practicæ, notifi-
catum, quatenus est insculptum in cordibus homi-
num. At secundùm Almain. etiā lex naturalis est si-
gnum voluntatis obligādi existentis in Deo, ita vt,
si per impossibile nulla esset in Deo voluntas obli-
gandi, nulla esset lex obligatoria etiam naturalis.</P>
<P>  Hæc quinta sente&#x0303;tia in lege positiua mihi maxi-<marginalia>21</marginalia>
mè placet, & videtur Arist. 10. ethic. c. 9. dice&#x0303;tis, Lex
est sermo ab aliqua prudentia, atque mente profectus, quæ
vim habet cogente&#x0303;; & in pro&#x0153;mio Rhetoricę ad Ale-
xandrum, Lex oratio quædam est, quæ cōmuni ciuitatis
consensu definita, iubet quo pacto vnumquodque age&#x0303;dum
sit, & Stoici apud Stobęum ser. de legib. & apud Re-
buff. in pro&#x0153;mio reg. const. glo. 1. n. 1. dicunt, Legem
esse orationem grauem, & rectam, quæ facienda imperet,
non facienda prohibet. & Isidor. 2. etymol. c. 10. ait, le-
gem scripturā esse: more&#x0303; verò vetustate probatam,
consuetudinem, siue legem non scriptam: & cōmu-
niter Doctores præcepta omnia vocāt voluntatem
signi, id est, signum voluntatis dininæ: vt D. Thom.<marginalia>Voluntas signi|præcepta diui-|na dicuntur.</marginalia>
1. p. q. 19. art. 9. & eius interpretes ibi, & alibi passim
c&#x0169; Magistro, 1. d. 47. & sic dicimus, leges esse claras,
vel obscuras, indigere, vel non indigere interpreta-
tione; hunc, vel ill&#x0169; esse sensum legis; hunc, vel ill&#x0169;
esse codicem, librúmve leg&#x0169;: sic lex ipsa dicitur vo-
luntatem habere. l. benignus. & l. in ambigua, ff. de<-P>@@

<-P>legib. sic dicimus, cōsuetudine&#x0303; esse legem quādam,
seu habere vim legis; quia est sign&#x0169; voluntatis obli-
gandi, quæ est, vel fuit in principe, vel Republica.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO VI.
Resoluens quæstionem præcedentem.</Z>
<P><INI4>S</INI4>Ed, vt meliùs veritatem, mentemq&#x0301;ue<marginalia>22</marginalia>
nostram explicemus, sit 1. cōclusio, Lex<marginalia>1. Conclusio.|Lex omnis à|rationali na-|tura dimana-|uit.</marginalia>
est aliquid quod dimanat, vel dimana-
uit à natura rationali, vt sic, ac proinde
ad ratione&#x0303; pertine&#x0303;s, siue sit actus elicitus à ratione,
siue aliquid à tali actu profectum. Probatur primò,
quia sola natura rationalis, vt sic, & per aliquid à se
profectum, potest obligare: lex autem est, qua me-
diante obligat; ergo lex est aliquid profectum à na-
tura rationali, vt sic. Secundò lex est præcept&#x0169;: sola
autem natura rationalis, vt sic, potest præcepta im-
ponere: ergo lex debet esse aliquid profectum à na-
tura rationali. Aliqui addunt, debere esse actum
elicitum ab intellectu, vel vol&#x0169;tate illius, sed hoc in
lege positiua facilè negari posset, dicendo c&#x0169; 5. opi-
nione, legem esse signum, & effectum dictaminis,
& voluntatis obligandi, & ideo non esse act&#x0169; elici-
tum intellectus, nec voluntatis. Sed meliùs dicimus
postea, legem positiuam supponere posse pro actu
intellectus, & pro actu voluntatis, & pro vtroque,
& pro signo illius.</P>
<P>  Secunda conclusio: Lex naturalis est solus conce-<marginalia>23</marginalia>
ptus, vel actus elicitus intellectus nostri, dictās, ali-<marginalia>2. Conclusio.|Lex naturalis|est conceptus|intellectus.</marginalia>
quid esse dissonum, seu disconueniens, & turpe na-
turæ rationali; aut necessari&#x0169;, & omninò facie&#x0303;dum,
vt honestè se gerere. Probatur, quia id est lex natu-
ralis, vnde naturaliter sine vlla vol&#x0169;tate obligandi
in principe, oritur obligatio in nobis: sed ex solo ta-
li actuali conceptu oritur obligatio in nobis: ergo
ille est lex naturalis: cōfirmatur, quia non cōforma-
ri tali dictamini, aut cōceptui, vel ab illo dlscordare
est peccatum: peccatum autem non potest esse sine
transgressione legis: ergo ille actus, seu cōceptus est
lex: minor proxima sumitur ex Arist. 5. ethic. cap. 1.
Damasceno 4. fidei, c. 23. Ambrosio lib. de paradiso
c. 8. Nazian. carmi. Iambico 15. quod cōtinet varias
rer&#x0169; definitiones, & de peccato ait: Quid, quæso, no-
xa est? à bono deflexio, & postea secundùm aliquos co-<marginalia>Peccatum est|est deflexio à|lege.</marginalia>
dices peccatum vocat ἀνομίαν, id est, deflexionem à
lege, vt ibi notat Billius n. 21. & hoc est, quod dicitur
1. Ioan. 3. Peccatum est iniquitas, Græcè ἀνομία, id est,
deuiatio à lege; & Rom. 4. Vbi non est lex, nec præua-
ricatio. & August. 2. de peccator. meri. c. 16. ait, Quo-
modo non vetatur per Dei iustitiam, si peccatum est? &
22. contra Faustum c. 27. Peccatum est dictum, factum,
vel cōcupitum contra legem Dei æternam. & D. Thom.
q. 71. art. 6. ad 4. ait, nullum esse peccatum, nisi quia
prohibitum saltem lege æterna, & naturali? Idem
constat ex aliis multis, quæ attulimus tract. 7. & 13.
Deuiare ergo ab illo dictamine, est deuiare à lege
naturali: ergo in illo dictamine consistit lex natura-
lis, & hoc intendunt multi Theologi, Philosophi,
& Sancti citati pro 2. opinione. Nō nego, naturam
rationalem, imò & obiectum actus humani posse
appellari metaphoricè legem naturalem, quate-
nus ex natura rationali, vel obiecti possunt sumi
regulæ, & præcepta operandi. Sed solùm nego,
esse propriè legem: quoniam lex propriè dicta
præceptum quoddam est: natura autem ratio-
nalis, vel ipsius obiecti non est præceptum:
ergo nec lex. Quidquid autem sit de hoc,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0027.jpg/>
@@1@<SE27>Disput. I. Sectio VI. 11
<duolan 2><-P>quod examinabitur disput. de lege naturali, certum
mihi est, legem naturalem non pendere à peculiari
vol&#x0169;tate, qua Superior aliquis, etiam Deus, volue-<marginalia>Lex natura-|lis non pendet|à voluntate|peculiari.</marginalia>
rit nos obligare ad aliquid agendum, vel omitten-
dum; nam etiam seclusa tali voluntate obligare-
mur, ac proinde legem haberemus, vt rectè docet
Vazquez Disput. 150. cap. 3. nu. 23. & sequentibus:
& hoc est, quod dicunt multi, aliqua esse mala, &
peccata ex natura sua, & non, quia prohibita à Deo,
vel ab alio Superiore. Scot. 3. distinct. 37. quæst. 1. §.
præcipuè. §. sed isti, & §. ad quæstionem igitur. Gabriel
quæst. 2. concl. 3. & 4. Richardus art. 1. quæst. 5. Du-
randus 1. distinct. 47. quæst. 4. nu. 19. Victoria relect.
de homici. nu. 3. & sequentib. Sotus 2. iust. quæst. 3.
art. 8. Vazquez 1. 2. to. 1. disp. 97. c. 3. & hoc est quod
ait Salonius 2. 2. q. 60. ait primò legem naturæ non
constituere iustum, aut iniustum: sed declarare. Gre
gorius etiam, Gabriel, Almainus, & Cordubensis
referendi in 4. corollario, dicunt: quæ sunt contra<marginalia>Quæ sunt cō-|tra legem na-|turæ, qualia|sint.</marginalia>
legem naturæ, non esse contra legem aliquam pro-
hibentem; sed indicantem.</P>
<P>  Sed contra hanc conclusionem secundam, & do-<marginalia>24</marginalia>
ctrinam modò traditam obiicies: quia de ratione<marginalia>Quidam mo-|dus dicendi.</marginalia>
legis est esse à Superiore obligare vole&#x0303;te: nec enim
Superior aliter obligat, nisi volendo obligare, cùm
non vtatur sua iurisdictione, & potestate obligādi,
nisi eliciendo actum voluntarium, & liberum, quo
obligare velit: ergo de ratione legis naturalis est
aliquis actus voluntatis diuinæ. Quod hoc argu-
mento tenent aliqui; & confirmant. Primò quia si<marginalia>Confirm. 1.</marginalia>
actus intellectus nostri præcisè consideratus, esset
lex, eo quòd obligat ad aliquid; cùm actus diuini
intellectus, quo iudicat, nō esse mentiendum, obli-
get illum ad non mentiendum; talis actus erit illi
lex: quod est absurdum: ergo, &c. confirmatur se-
cundò, quia lex naturalis non potest obligare, nisi<marginalia>Confirm. 2.</marginalia>
obligante simul lege æterna Dei; alioqui possemus
peccare contra legem naturale&#x0303; non peccando con-
tra æternam; quod est contra Augustinum 22. con-
tra Faustum c. 27. vbi ait: peccatum esse dictum, factum,
vel concupitum contra legem Dei æternam: sed lex ęter-
na est voluntas Dei, vel illam includit: ergo lex na-
turalis non potest obligare, nisi dependenter à vo-
luntate diuina; ac proinde actus intellectus nostri
præcisè sumptus, sine ordine ad voluntatem Dei,
non est lex. Minor probatur: quia nullus Princeps
potest obligare subditum, nisi volens. Vnde & præ-
cepta decalogi obligare ex sola voluntate diuina,<marginalia>Præcepta de-|calogi obligāt|ex sola volun-|tate diuina.</marginalia>
significat D. Thomas q. 100. art. 8. ad 2. cùm enim
obice$unclearisset, esse instituta à Deo, ac proinde in illis
dispensare posse; respondet ad secundum, dicendum,
quòd sicut Apost. dicit 2. Tim. 2. Deus fidelis permanet,
seipsum negare non potest: negaret autem seipsum, si ordi-
nem suæ iustitiæ auferret, cùm ipse sit sua iustitia, &
ideo in hoc Deus dispensare non potest, vt homini liceat
non ordinatè se habere ad Deum, vel non suboli ordini
iustitiæ eius, etiam in his, secundùm quæ homines adin-
uicem ordinantur. Vbi apertè supponit, totam obli-
gationem horum præceptorum oriri ex institutio-
ne, & ordinatione diuinę iustitiæ: talis autem ordi-
natio ad voluntatem pertinet; ergo secundùm D.
Thom. obligatio legis naturalis ex vol&#x0169;tate diuina
omninò pendet: quod etiam de lege ęterna signifi-
cat Aug. 22. cont. Fanst. c. 27. dicens, esse rationem, vel
voluntatem diuinam. Clariùs autem id docet Alia-
censis 1. q. 14. lit. L, M, & Q, vbi legem æternam ait
esse voluntatem obligādi nos, & nihil esse malum,
nisi quia prohibit&#x0169; à vol&#x0169;tate diuina, imò lit. B, &
M, contra Arimin. ait, nō ideò Deum aliquid velle,<-P>@@

<-P>quia illud est bonum, sed ideo esse bonum, quia est
volitum à Deo: item totam obligationem oriri à<marginalia>Bonum est|quod à Deo|est volitum.</marginalia>
voluntate diuina, docent Gerso. 1. p. alphab. 2. lit. P,
consid. 13. agens de potest. eccles. & origine legum.
& 3. p. alphab. 61. tract. de vita spirit. lect. 1. lit. E, co-
roll. 10. & lect. 2. lit. E, & sequentib. Gabr. 3. d. 37. q.
vn. art. 1. not. 1. fauet Almain. 3. Moral. c. 15. referens
tamquam probabilem opin. Gersonis, & Aliacensis
suprà, & Andreæ de Castronouo in fin. 1. lib. sent.
asserentium, nullum esse actum, etiam interiore&#x0303;, qui
non possit licitè fieri ex diuina voluntate, auferente
suam prohibitionem, eo quòd nullus sit malus, nisi<marginalia>Nullus est|actus malus|nisi quia à di-|uina volunta-|te est prohibi-|tus.</marginalia>
quia diuina voluntate prohibitus: & Sebastianus
Medicis repet. c. erit autem lex. d. 4. nu. 49. & Sotus
dicit, legem naturalem à rationabili Dei voluntate
emanasse: ideo sola eius voluntate mutari posse.</P>
<P>  Sed hunc dicendi modum reiicio. Primò quia si<marginalia>25</marginalia>
per impossibile esset homo in mundo, & nō Deus,
mentiri esset malum: ergo contra aliquam legem;<marginalia>Malum esse|per se aliquid|esse, oste&#x0303;ditur.</marginalia>
nulla autem esset voluntas Dei: ergo lex naturalis
non includit voluntatem Dei: confirmatur alioqui,
ignorans De&#x0169;, vel de illo nihil cogitans, non posset
in mendacio intelligere rationem peccati, & mali,
nec obligatione&#x0303; vitādi illud: cùm per illos auctores
tota ratio malitiæ, & obligationis includat ordine&#x0303;
ad Deum, vt volentem obligare. Secundò vel hæc
voluntas Dei, à qua dicunt pe&#x0303;dere omnem obliga-
tionem naturalem, est necessariò in Deo; vel liberè;
si necessariò: ergo aliqua voluntas Dei efficax erga
creaturas, est necessariò in Deo: quod est absurdum:
item Deus per voluntate&#x0303; necessariā obligaret suos
subditos, quod etiam est absurdum; nam obligatio
hæc, cùm sit moralis, ab agente morali libero, imò
& plenè libero debet prouenire: Vnde nullus Prin-
ceps potest seipsum voto, vel promissione, aut alios
præcepto obligare, nisi plena libertate: ergo multò
minùs Deus. Si verò liberè nos obligat, posset nos
non obligare ab initio, & postquam nos obligauit,
posset obligationem auferre, ac proinde posset in<marginalia>Deus potest in|omni præcepto|dispensare.</marginalia>
omni præcepto naturali dispensare, imò & illud in
tot&#x0169; obligare, & omnes omissiones, & actus licitos
reddere, etiā odium Dei, & voluntatem violādi le-
gem, si esset, & faciendi contra conscientiam: quod
esse omninò falsum, & cōtra D. Tho. & ferè omnes,
patebit cùm de indispensalitate legis naturalis dis-
seremus; imò si Deus, nobis ignorātibus, vellet nos
non obligare, nullatenus peccaremus: quod adhuc
est absurdius: ergo vt obligemur, non requiritur in
Deo voluntas obligandi nos. Alia de hac re habes
disp. de lege nat. Ad obiectionem, seu arg. illiusmo-
di dicendi; Respondeo de ratione legis creaturę, in-<marginalia>26</marginalia>
quantùm creatura est, esse proficisci à suo creatore,
nempe à Deo, qui per suam liberā voluntate&#x0303; & non
aliter potuit eam producere: tamen inquantùm lex
est, non petit produci à Deo, nec pe&#x0303;det à voluntate
diuina: & ideo, quāuis Deus, aut voluntas diuina nō
esset; si tamen esset dictamen rationis, haberet ra-
tionem legis, & obligaret nos: vt autem in nobis
sit hoc dictamen, non requiritur formalis voluntas
obligandi nos: sed sufficit virtualis, qua vole&#x0303;do, nos
cum tali dictamine producere, consequenter, virtu-
te, atque implicitè vult nos obligare, eo quòd est de
essentia talis dictaminis obligare subiectum, & ad
hoc est impertinens, quòd cognoscamus, vel nō co-
gnoscamus illā voluntate&#x0303;, alioqui ignorātes, vel nō
aduertentes illā, non obligarentun Similiter etiā est<marginalia>Ad obligan-|d&#x0169; nos non re-|quiritur libe-|ra Dei volun-|tas.</marginalia>
impertine&#x0303;s, quòd illa voluntas sit, vel nō sit libera,
alioqui si Deus esset age&#x0303;s naturale, nō obligaremur
per dictame&#x0303; rationis, qm&#x0303; nō procederet à voluntate<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0028.jpg/>
@@1@<SE28>12 Quæst. XC. Tract. XIIII.
<duolan 2><-P>libera Dei; ergo illa voluntas non obligat per se, sed
per accide&#x0303;s ratione dictaminis, quod causat: eo mo-
do, quo vnus Angelus alium obligaret, si in eo di-
ctamen non mentiendi produceret. Vnde etiā con-
firmatur, quod dicebamus, obligationem nostram<marginalia>Conf.</marginalia>
non oriri ex voluntate formali obligandi existente
in Deo. Nam voluntas Superioris non obligat per
se, nisi sit libera, & nota inferiori: Voluntas autem
huiusmodi sæpe est nobis ignota, & si Deus esset
agens naturale, non esset illi libera; in quo tamen
euentu esset in nobis obligatio: ergo non profici-
scitur per se ab illa voluntate obligandi, sed à dicta-
mine rationis. Quamuis fateri possemus, modò esse
in Deo voluntatem formalem obligandi nos ad ser-
uandam legem naturale&#x0303; media ratione: imò & esse<marginalia>Lex naturalis|ex suppositio-|ne, à Deo ne-|cessariò voli-|ta.</marginalia>
necessariam ex suppositione volendi creare nos c&#x0169;
dictamine rationis, ex quo necessariò resultat obli-
gatio: quia, quæ necessariò resultāt ex volito à Deo,
necessariò sunt volita formaliter à Deo: vt necessa-
riò vult similitudine&#x0303; ex suppositione, quòd vult es-
se duo alba: præsertim, si similitudo nihil aliud sit,
quàm illa esse simul. Auctor ergo naturæ non obli-
gat per se, & immediatè ad non mentiendum, & ad
alia, quæ sunt legis naturæ: sed media natura ratio-
nali, & eius dictamine.</P>
<P>  Ad primam confirmationem respondeo, primò<marginalia>27</marginalia>
negando falsitatem consequentis: licèt enim Deus,<marginalia>Ad 1. conf.|1. solutio.</marginalia>
quia est suprema substantia, nullam habeat legem
positiuam, qua obligetur; quia nec per leges, quas
creaturis imponit, obligati potest; siquidem princi-
pes suis legibus non obligantur, vt inferiùs osten-
dam: tamen obligatur lege naturali intrinseca, &
improducta, atque indistincta realiter à sua essen-
tia, & voluntate. Vnde ipse est sibi lex altiori modo<marginalia>Deus ipse est|sibi lex.</marginalia>
quàm de quibusdam dicitur Rom. 2. & hoc voluis-
se videntur Pindarus, Martianus & Chrysippus re-
lati sectione præcedenti pro 2. opinione dicentes,
legem esse omnium mortalium, & immortalium
reginam. Vnde Rebuffus in pro&#x0153;mio constit. reg.
gloss. 1. num. 7. Cælius 10. antiquitatum cap. 19. re-
ferunt, Platonem, & Pindarum dicentes, legem esse
Deorum, hominúmque reginam, & nu. 2. retulerat Re-
buffus Demosthenem dice&#x0303;tem, esse omnium regi-
nam. Idem insinuat D. Thomas 1. part. quæst. 21. a. 1.
ad 2. dicens, rationem diuinæ sapientiæ comparari vt le-
gem ad diuinam voluntatem, & hoc modo Deum sibi
ipsi esse legem. Secundò, & meliùs respondeo de ra-<marginalia>2. Solutio.</marginalia>
tione legis esse, quòd sit distincta à voluntate obli-
gata, & eius actibus; nam debet esse regula, & men-
sura eorum; & quia hoc non competit dictamini
diuino comparatione diuinæ voluntatis, & actuum
ipsius, idcirco non est appellanda lex: secus de di-
ctamine nostro comparatione voluntatis, & actu&#x0169;
nostrorum. De hoc dicemus plura disp. 4. sectio. 2.
con. 2.</P>
<P>  Ad secundam confirmationem respondeo, licèt<marginalia>28</marginalia>
lex naturalis non possit obligare, nisi obligante si-<marginalia>Ad 2. confir.</marginalia>
mul lege æterna: tamen hoc est per accidens, eo
quòd nō potest esse sine lege æterna, cuius est par-
ticipatio, & ad cuius similitudinem producta est à
Deo, cuius iudicium practic&#x0169; de agendis est exem-
plar nostri: si tamen per impossibile esset in nobis
iudicium illud, & non in Deo: tali iudicio obliga-
remur, ideo illud esset lex nostra: modò autem, quia
est tale iudicium in Deo, faciendo contra iudicium<marginalia>Iudicium no-|strum tale est,|quale iudici&#x0169;|Dei, & ideo|nos obligat.</marginalia>
nostrum, facimus etiam contra iudicium illud Dei:
quod quidem etiam est lex nostra, non quia obli-
get nos per se, sed quia nos obliget per iudicium
nostrum, cuius est causa exemplatis, & similiter vo-<-P>@@

<-P>luntas producendi iudicium illud in nobis, præser-
tim si fiat formali intentione obligandi nos, est lex
nostra, quatenus mediante illo iudicio, quod neces-
sariò infert, ligat nos. Ad quod quidem non opus
est illo, quod dicebāt Gerson, & Gabriel, iudicium
nostrum esse signum notificatiuum voluntatis, quę
est in Deo; sed satis est esse effect&#x0169;, ex quo sequitur
in nobis obligatio: quamuis metaphoricè requira-
tur quasi signum notificatinum diuinæ voluntatis:
quia sicut formalis voluntas Superioris non obli-
gat subditum, nec habet rationem legis respectu
ipsius, nisi exprimatur aliquo signo, & promulge-
tur; ita voluntas Dei, siue formalis, siue virrualis
obligandi nos, non habet rationem legis, saltem
actu obligantis, nisi posito iudicio nostro, quod est
signum diuini iudicij, & voluntatis obligandi: quia
argumentando à signo, & effectu, ex hoc iudicio
nostro possumus colligere, simile iudicium esse in<marginalia>Iudicium no-|str&#x0169; est quasi|notificatio, &|promulgatio|diuini iudicij.</marginalia>
Deo, & voluntatem saltem virtualem obligandi
nos medio illo. Vnde iudicium nostrum est quasi
notificatio, & promulgatio iudicij, & voluntatis
diuinæ: quia non potest esse in nobis tale iudicium,
quin præcesserit in Deo voluntas efficax illud cau-
sandi, vel independenter à voluntate nostra; vel
supposito, quòd ipsa applicauit intellectum ad for-
mandum tale iudicium. Et quia voluntas Dei est<marginalia>Voluntas Dei|est immutabi-|lis.</marginalia>
immutabilis, & non potest non impleri; ideò in ea
veluti in causa necessariò illatura effectum, conti-
netur tota obligatio, quæ postea formaliter, & se-
cundùm se existit in tempore; & illa obligatio vir-
tualis æterna, sufficit vt illa voluntas, & iudicium
Dei ab illa approbatum, sit lex ab æterno. Voluntas<marginalia>Voluntas Prin|cipis non ha-|bet vim legis|nisi promul-|getur.</marginalia>
autem Principis creati, quia mutabilis est, & variis
modis à Deo, & à creaturis impediri potest, non
habet rationem legis, cùm primùm elicitur; sed c&#x0169;
hominibus notificatur, & promulgatur; antea enim
nec formaliter, nec omninò virtute, nec interpre-
tatiuè illos obligat. Eodemq&#x0301;ue modo voluntas ab-
soluta Dei obligandi homines per seipsum, vel per
Superiores creatos, dici nō potest lex æterna, & si-
militer iudicium intellectus de conuenientia talis
obligationis, approbatum per voluntate&#x0303; obligandi
formalem, vel virtualem. Antecedenter autem ad
omnem voluntatem absolutam, vel efficacem obli-
gandi nullum iudicium, nullusq&#x0301;ue actus diuini in-
tellectus habet completam, & integram essentiam
legis, sed partialem tantùm, & inchoatam.</P>
<P>  Hinc primò intelligitur, quid sibi voluit D. Tho-<marginalia>29.</marginalia>
mas in illa secunda confirmatione citatus, cùm<marginalia>Corol. 1.</marginalia>
obligationem legis naturalis manare indicauit ex
voluntate diuina, & nihilominùs esse indispensa-
bilem, quia Deus fidelis est, & seipsum negare non
potest. Inte&#x0303;dit enim S. Thomas eo ipso, quòd Deus<marginalia>Deus quomo-|do dicatur se-|ipsum negare|non posse.</marginalia>
voluerit producere hominem ratione vtentem, nō
posse auferre ab eo obligationem, quæ necessariò
oritur ex ipso iudicio rationis, quæ iudicat num quā
esse mentiendum, blasphemandum, peierandum,
&c. Vnde si Deus facultatem daret faciendi oppo-
situm, negaret seipsum, id est, suam iustitiam, recti-
tudinem, & veritatem, concedendo quasi licitum,
quod intrinsecè est malum; sicut negaret suam bo-
nitatem, iustitiam, & rectitudinem, si inclinaret ad
malum, & simul suam fidem propriè dictam, & ve-
racitatem, si non impleret promissum, vel si menti-
retur: itaque non est mens D. Thomæ ibi, vt obli-
gemur lege naturali, requiri in Deo, formalem vo-
luntatem obligandi nos, quam etiam sopposita in-
tentione producendi nos cum vsu rationis, potue-
rit non habere: imò potiùs oppositum ex eo loco<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0029.jpg/>
@@1@<SE29>Disput. I. Sectio VI. 13
<duolan 2><-P>colligitur: nam ex illa hypothesi rectè inferretur,
præcepta naturalia dispensari & abrogari posse, vt
intulere auctores aliqui in ea confirmatione cita-
ti, quos alibi confutamus. Augustinus autem 22.
contra Faustum, cap. 27. ideò sub disiunctione di-
xit, legem æternam esse rationem vel voluntatem
Dei: quia lex æterna, vt vidimus, pro vtraque sup-
ponere potest, & voluntatem Dei esse legem ęter-
nam ex Thomistis docet Medina quæst. 19. artic.
10. ad primum.</P>
<P>  Secundò hinc etiam patet, quod ait D. Thom.<marginalia>30</marginalia>
quæst. 19. art. 10. & 22. quæst. 104. art. 4. ad tertium,<marginalia>Corol. 2.|Voluntas eius|qui nō peccat|semper est cō-|formis diuinæ|voluntati.</marginalia>
voluntatem eius, qui non peccat, semper esse con-
formem diuinæ; quia vult, quod Deus vult, eam
velle, & teneri hominem ad conformandum se
hoc modo diuinæ voluntati, rectè intelligi de vo-
luntate habente rationem legis, qualis est volun-
tas illa æterna, de qua locuti sumus & voluntas si-
gni, quæ est signum voluntatis æternæ obligandi
nos. Sic ferè D. Thomam exponit Conrad. quæst.
19. artic. 10. Malè autem Gregorius 1. distinct. vlt.
quæst. vnica docet, voluntatem beneplaciti diui-
ni, qua aliquid fit, esse veram legem, eiq&#x0301;ue nos de-
bere positiuè conformare, quando scimus, ita ali-
quid velle, nisi nobis ipse reuelaret se velle, vt nul-
lum actum haberemus. Gregorium reiecimus
tractatu de bonitate & malitia. Vide etiam Sotum
1. iust. quæst. 1. art. 1. & Medinam hac quæstio. 90.<marginalia>Nisi sciamus|voluntate&#x0303; Su-|perioris, non|obligamur.</marginalia>
art. 1. qui rectè docent, etiam si sciremus, volunta-
tem Superioris esse, vt aliquid faciamus, nō obli-
gari, nisi id præcipiat.</P>
<P>  Tertiò hinc etiam intelligitur quod ait D. Tho-<marginalia>31</marginalia>
mas quæst. 71. art. 6. ad quartum, nihil esse malum,<marginalia>Corol. 3. 10.</marginalia>
nisi quia prohibit&#x0169; lege æterna, & naturali: Quia
eo ipso, inquit, quòd aliquid inordinatum, est rationi
naturali repugnat: quasi dicat, ac proinde repugnat
legi æternæ, quæ est ratio diuina cum volun-
tate formali vel virtuali obligandi nos media
naturali lege. Sic etiam ipse D. Thomas quæst. 19.
artic. 4. ait, bonitatem voluntatis ex lege æterna
pendere primariò; ex naturali verò secundariò,
quia est participatio legis eternæ, iuxtaid Psal. 4.
Signatum est super nos lumen vultus tui Domine, vbi,
& quæst. 18. art. 1. & in præfatione ad quæst. 90. di-
cit Medina, si non esset lex æterna, mendacium
fore, & non fore peccatum; quia ex illo impossi-
bili sequitur quodlibet horum: nam tunc non es-
set contra legem æternam, & ideo non esset pec-
catum; & esset contra rationem, & ideo esset pec-
catum. Sed dicendum est, ex illa hypothesi vnum
tantùm sequi per locum intrinsecum; scilicet, fo-
re peccatum: quia reuera esset contrarium alicui
legi, videlicet rationi naturali: per locum verò ex-
trinsecum, etiam sequitur, non fore peccatum,<marginalia>Si nō esset lex|æterna non es-|set homo.</marginalia>
quia si non esset lex æterna, non esset homo, nec
lex naturalis, & ideò nihil posset esse peccatum.
At nos inquirimus, quid sequeretur, si reuera es-
set mendacium in homine habente vsum rationis
& libertatem, non existente Deo, aut lege eius
æterna, in quo euentu dicimus tātùm sequi men-
dacium fore peccatum. Quòd verò aliqui dicunt,
fore malum morale, & non peccatum, implicat;
quia malum morale, & peccatum idem prorsus
sunt.</P>
<P>  Et quod alij dicunt. si Deus non haberet for-
malem voluntatem obligandi nobis notam, fore
malitiam oppositionis cum ratione, & non cum
lege; quia ad malitiam oppositam legi oporteat<-P>@@

<-P>esse & apprehendi voluntate&#x0303; obligandi in legisla-
tore; prorsus falsum est. Primò, quia omnis mali-
tia moralis debet esse contraria alicui legi. Secun-
dò, quia ratio nostra, & Dei est lex, etiam seclusa
voluntate formali obligandi in Deo. Tertiò, quia
licèt non esset illa voluntas formalis, deberet præ-
sumi, quia eadem haberemus fundamenta præsu-
mendi, quæ modò habemus. Quartò, quia in pec-
cato non est illa duplex malitia, sed vnica tantùm;
quoniam Deus ad ea, quæ sunt legis naturæ non
obligat, nisi media ratione & iuxta mensuram ip-
sius: imò quando lege positiua pręcipit vel prohi-
bet id, quod lege naturali & æterna prohibitum
erat, non auget intensiuè obligationem, sed ita
vult obligare, ac si ex lege naturali nulla esset obli-
gatio. Quintò, quia si per ignorantiam legis Dei,
vt sic, excusaremur ab illa malitia, etiam excusa-
remur per inaduertentiam, & passim: multi enim
naturaliter, cùm mentiuntur, vel alia eiusmodi fa-
ciunt, nihil cogitant de lege Dei, nec de turpitu-
dine obiecti, & tunc opera illa non erunt peccata,
sed tantùm moraliter mala; quia secundùm aduer-
sarios peccatum dicit malitiam contrariam legi
Dei cognitæ, vt talis, vel vincibiliter & culpabili-
ter ignoratæ, vel non consideratæ: consequens est
absurdum & parùm iustum: satis ergo est ad ratio-
nem peccati esse aliquid repugnans rationi, quæ
non potest non esse lex temporalis Dei, & non
deriuari à lege æterna Dei, & ita cùm peccatum
definitur per cōtrarietatem ad legem Dei, defini-<marginalia>Desinitio da-|ta per contra-|rietatem ad|lege&#x0303; Dei æter-|nam est descri|ptio.</marginalia>
tio est descriptiua per proprietatem, quæ nec de
potentia absoluta potest à peccato separari: non
verò quidditatiua data per essentialia, nisi lex Dei
sumatur materialiter, scilicet, pro ratione, quæ re-
uera est lex Dei, sed licèt non esset lex Dei, adhuc
esset lex, & illi repugnare non solùm esset ma-
lum morale; sed etiam peccatum cum eadem ma-
litia, quam modò habet in eo, qui considerat esse
contra legem Dei.</P>
<P>  Dices in hoc homine habet contemptum, &
iniuriam Dei, iuxta Basilium in id Psalm. 28. Af-<marginalia>Obiectio.</marginalia>
ferte Domino gloriā, & honorem: vbi ait; sicut qui im-
plet præceptum, Deum honorat: ita qui violat, inhono-
rat, iuxta id Rom. 2. Per præuaricationem præcepti
Deum inhonoras: in illo autem non haberet con-
temptum, nec iniuriam Dei: ergo non haberet
omnino eandem malitiam. Respondeo contem-<marginalia>Solutio.</marginalia>
ptum, qui est in eo, qui peccat cum notitia forma-
li legis Dei, non semper esse formalem: alioqui
semper esset speciale peccatum, quod est contra
omnes: sed virtuale, & implicitum inclusum in-
trinsecè in omni malitia: quia enim ratio nostra
est lex naturalis, & participatio legis æternæ Dei,
virtute, & implicitè est contra legem Dei, & qui-
dam quasi contemptus Dei formaliter, vel virtu-
te, volentis nos obligare per rationem naturalem
eodem gradu, quo obligaret ratio naturalis, si à
Deo non dimanaret. Et hic contemptus virtutis,<marginalia>Contemptus|Dei virtuælis|non formalis|est in eo qui|lege&#x0303; Dei vio-|lat.</marginalia>
quantùm ad totam suam malitiam est in eo, qui
inuincibiliter ignorat, vel non considerat Deum,
& daretur, licèt non esset lex Dei, nec Deus ipse in
mundo: qua tota eius malitia est esse contra ratio-
nem in tali materia, imò & tunc quodammodo
esset contemptus Dei, & legis eius, quia si existe-
rent, per tale peccatum offenderentur, vnde pec-
catum, quantùm in se esset, offenderet Deum, &
legem eius, sicut modò, & ita eandem contrahe-
ret malitiam.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0030.jpg/>
@@1@<SE30>14 Quæst. XC. Tract. XIIII.
<duolan 2><P>  Quartò ex dictis infertur, verum esse, si sanè in-<marginalia>33</marginalia>
telligatur, quod dixere Greg. II. dist. 34. q. 1. art. 2.<marginalia>Coroll. 4.|Pro huius sol.</marginalia>
corol. 2. Gabr. dist. 35. q. 1. art. 1. Almainus 3. moral.<marginalia>Duplex est|lex, vna est im|perans, altera|indicans.</marginalia>
c. 16. Cordub. lib. 3. q. 10. ad 2. duplicem esse legem;
vnam propriè imperantem, & hanc semper requi-
rere voluntatem Superioris, quia vel est voluntas
obligandi, vel eius intimatio; aliam indicantem,
seu ostendentem, quæ obligat solùm ostendendo,
& huiusmodi esse rationem, & legem naturalem,
ac proinde non requirere primò, & quantùm est
ex ratione legis, voluntatem Superioris. Hoc ve-
rum est loquendo de lege præcipiente, in maxima
proprietate: sic enim lex præcipiens inuoluit Su-
perioris voluntatem, & sic Victoria relectione de
homicidio num. 15. & alij dicunt, aliqua esse pro-
hibita, quia mala: aliqua verò mala, quia prohibi-
ta; tamen latiùs etiam lex indicans, verè est præ-
ceptum, & imperium, quatenus est regula neces-
sariò sequenda, vt opus sit rectum, seu quatenus
habet vim obligandi. Regulæ necessariò seruandæ
in vnaquaque arte, præcepta dicuntur, vt patet 3.
polit. cap. 7. ergo similiter regulæ necessariò ser-
uandæ in moribus.</P>
<P>  Oppones; quia lex naturæ est imperium pro-<marginalia>34</marginalia>
priè dictum: sed imperium propriè dictum est di-<marginalia>Obiectio.</marginalia>
stinctum à iudicio; vt tractatu 6. diximus cum di-
uo Thoma quæst. 17. ergo lex naturæ non consi-
stit in iudicio: sed in imperio, quo intellectus di-
cit, fac hoc. Ita docent nonnulli Thomistæ, non so-
lùm de lege naturæ; sed de omnibus aliis. Quod
malè aliqui reiiciunt, putantes, in intellectu null&#x0169;
esse imperium distinctum à iudicio: nam esse oste&#x0303;-
dimus loco citato. Quia cùm interiori suæ poten-
tiæ, vel alteri homini homo dicit, fac hoc, locutio
illa non est actus voluntatis: nam ad illam non
pertiner interiùs loqui: ergo intellectus: sed
nihil affirmat, aut negat, ergo non est iudicium,
sed alius actus intellectus, & idem est de interna
locutione deprecatiua vel promissiua, da hoc; vel,
faciamhoc, quidquid in contrarium dicat Medina
(de oratione quæst. 2.) meliùs ergo illud reiici-
tur: quia imperium illud, cùm non ostendat ne-
cessitatem, nec turpitudine&#x0303; obiecti, nec inuoluat
voluntatem obligandi in potente obligare, nullo
modo obligat, ergo per se non est lex naturæ, aut
alia. Confirmatur, quia sine illo potest dari iudi-
cium de necessitate l. turpitudme obiecti: quod
iudicium obligat, quia scienti bonum, & non facienti,
peccatum est illi, vt ait B. Iacob. cap. 4. ergo sine illo
datur lex naturæ: econtrà verò, etiamsi detur tale
imperium sine iudicio, de necessitate, vel turpitu-
dine obiecti, nulla est obligatio: ergo imperium
illud per se sumptum, non est lex naturæ. Adde,
nec esse legem æternam: quia lex æterna non obli-<marginalia>Lex æterna|nō obligat nisi|media lege po|sitiua, vel di-|uina.</marginalia>
gat, nisi media lege positiua, humana, vel diuina,
vel media lege naturali: ad has autem non est ne-
cessarium imperium illud in Deo, sed satis est
communicare nobis cognitionem honestatis, &
turpitudinis, & per se, vel per Principes velle obli-
gare nos, & nobis intimare hanc voluntatem: ergo
illud imperium non est necessari&#x0169; ad legem æter-
nam: imò cùm non intelligatur ab homine, quor-
sum ad ill&#x0169; dirigeretur? & quomodo ipsum obli-
garet? De lege positiua statim dicā, non requirere
essentialiter aut necessariò huiusmodi imperium.</P>
<P>  Tertia conclusio: lex positiua, siue humana, si-<marginalia>35</marginalia>
ue diuina, non consistit essentialiter in imperio<marginalia>3. Conclusio.</marginalia>
interno strictissimè dicto, quo legislator interiùs<-P>@@

<-P>dicat subdito, fac hoc, neque requirit necessariò il-
lud. Est contra aliquos recentiores, qui omnem
legem in illo imperio distincto à iudicio consti-
tuunt. Sed pro nobis sunt, Valentia disput. 7. quæ-
stione 1. puncto 2. & alij, dicentes, legem in iudi-
cio rationis practicæ consistere. Idem de lege po-<marginalia>Lex in iudi-|cio rationis|practicæ con-|sistit.</marginalia>
sitiua tenent Vazquez & Azor citati sectione prę
cedenti, pro secunda sententia: imò auctores il-
lius sententiæ ferè omnes docent, legem, opinio-
némque in iudicio consistere: quod etiam colligi-
tur ex diuo Thoma quæst. 90. art. 1. ad secundum,
dicente, Leges esse propositiones practicas: propositio
autem non est imperium distinctum à iudicio,
sed est iudicium, ergo, &c. & quæst. 9. artic. 1. & 3.
ait, Leges esse dictamina rationis practicæ, & eodem
art. 3. leges naturales esse principia practica, & le-
ges humanas esse conclusiones: principia autem
& conclusiones mentales sunt iudicia, & non im-
peria, ergo, &c. Ratione probatur: quia obligatio
legis positiuæ à sola potestate, & voluntate obli-
gandi subdito notificata pendet, non verò ab illo
actu imperij, quia etiam si superior interiùs vel
exteriùs dicat, fac hoc, si non habeat animum obli-
gandi, vel illum mihi non manifestet, non erit ve-
rum præceptum, nec lex: econtrà verò, etiam si
non dicat expressè interiùs, nec exteriùs, fac hoc,
sed solùm habeat, & exprimat animum obligandi:
subditus manebit obligatus: quia seruus sciens vo-
luntatem domini sui & non faciens, plagis vapulabit
multis, vt dicitur Luc. 12. & quia qui potest, & vult
obligare, & voluntatem suam manifestat, hoc ipso
obligat: ergo ille actus imperij nec sufficit, nec est
necessarius ad obligandum.</P>
<P>  Vnde fallitur Sotus 1. iust. q. 1. art. 1. si velit, in
imperio illo, fac hoc, distincto à iudicio, lege&#x0303; essen-
tialiter consistere: & præterea sibi aduersatur di-
ce&#x0303;s, cōsistere, in propositione imperatiui, faciend&#x0169;
est hoc: nā hęc propositio, & quæcumq; alia indica-
tiui est: propositio enim definitur, Oratio ver&#x0169;, vel<marginalia>Propositio|quid sit.</marginalia>
falsum significans indicando. Clariùs autem, legem
essentialiter cōsistere in tali imperio, docuit Con-
radus q. 90. art. 1. §. & cōfirmatur, & Medina eo. art.</P>
<P>  Obiicies D. Tho. q. 92. art. 2. dicente&#x0303;, Sicut enun-<marginalia>36</marginalia>
ciatio est rationis dictamen per modum enúnciandi, ita<marginalia>Obiectio.</marginalia>
& lex per modum præcipiendi: ergo sentit legem nō
esse enunciationem, ac proinde nec iudicium, sed
imperium strictè sumptum, & distinct&#x0169; à iudicio.
Respōdeo D. Tho. non velle, quòd lex nō sit iudi-
cium: sed quòd potest supponere pro pręcepto di-
stincto à iudicio, & pro iudicio practico, quod ve-
rè sit præceptum; quod iudicium quale esse debeat
statim dicemus. Et quidem legem Dei esse præce<marginalia>Lex Dei est|præceptum.</marginalia>
ptum, docet Geneb. Psal. 18. vers. 8. & Psal. 118. v. 2.
& patet Deut. 6. & Matt. 22. Vnde Basil. Chrysost.
Theophil. Alex. citati sect. præced. Aust. in id Psal.
77. Et suscitauit testimoni&#x0169; in lacob, & legem posuit in
Israe&#x0308;l, & ser. 13. de verbis Apost. Ambros. Gal. 1. &
Iureconsultus l. 1. & 2. ff. de legib. & l. legis virtus,
ff. eodem, legi tribuit præcipere, iubere, vetare, &
prohibere, & concordat lex 5. tit. 1. part. 1. & legis-
latores vtuntur verbo, iubemus, mandamus, & si-
milibus. l. iubemus, C. de aduocat. diuers iudic. cap.
cum omnes, & cap. ex parte, de const. & Accursius
legem diffinit, Vt sit sanctio sancta, iubens honesta,<marginalia>Lex iterum|definitur.</marginalia>
prohibens contraria: eodem modo loquitur Plato
Dialog. 1. de legibus, Aristo. 5. ethic. cap. 1. 2. & 10.
& lib. 10. c. 9. & in pro&#x0153;mio Rhetoricæ ad Alexand.
Cicero libris de legibus, Maximus Tirius ser. 14. &<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0031.jpg/>
@@1@<SE31>Disput. I. Sectio VI. 15
<duolan 2><-P>alij passim, qui etiā sæpe dic&#x0169;t, legem imperare, &
esse præceptum, & sic Conanus 1. comment. iuris
c. 8. n. 7. in definitione legis præcept&#x0169; ponit: si aute&#x0303;
lex est præceptum; ergo imperi&#x0169;: nam pręcept&#x0169;, &
imperi&#x0169; esse ide&#x0303;, nemo ambigit, & ex Bernard. Ac-
cursio, & aliis docetur cōmuniter in l. 1. ff. de legib.
Quamuis aute&#x0303; imperium distinct&#x0169; à iudicio nō sit
de essentia legis, nec ad illā necessari&#x0169;: si tamen de-
tur, & voluntatem obligandi subdito manifestatā
cōiunctā habeat, dicetur lex. Vnde Deus Exod. 20.
verbis significantibus præcept&#x0169; strictè sumpt&#x0169;, le-
gem suam tradidit: Non habebis Deos alienos, &c.</P>
<P>  Quarta conclusio, iudicium, quo legislator iu-<marginalia>37</marginalia>
dicat, se velle obligare subditos, non est de essentia<marginalia>4. Conclusio.</marginalia>
legis positiuæ, neque omninò necessari&#x0169; ad illam.
Probatur: quia sine illo potest dari voluntas obli-
gandi manifestata subdito per reuelatione&#x0303; diuinā,
& tunc subditus maneret obligatus: Communiter
tamen tale iudici&#x0169; cōcurrit, exteriusq&#x0301;; exprimitur
per illa verba, volo obligare, vel similia: & pro illo
iudicio vero, & habe&#x0303;te coniunctā voluntate&#x0303; obli-
gandi exteriùs expressam, supponere potest lex; &
sic ver&#x0169; est, quod dicunt Azor & Vazquez legem
esse iudici&#x0169;, quo illa voluntas obligādi denuncia-<marginalia>Lex est iudi-|cium.</marginalia>
tur. Nec est incōueniens lege&#x0303; supponere posse pro
dicto iudicio, & pro imperio strictè sumpto, quā-
nis nō sit de essentia legis, sed de integritate: Nam
sic homo supponere potest pro partib. integralib.
vt dicendo, homo est manus, pedes, caput & aliæ
partes animatæ anima rationali, & domus suppo-
nit pro lapidibus & lignis, &c. quæ sunt partes
inte grales ipsius.</P>
<P>  Quinta conclusio, iudici&#x0169; de honestate vel tur-<marginalia>38</marginalia>
pitudine obiecti, aut de conuenientia obligandi<marginalia>5. Conclusio.</marginalia>
subdit&#x0169;, nō est omninò necessari&#x0169; ad ratione&#x0303; legis.
Probatur: nam etiā si Princeps iudicet, turpe esse
quod præcipit, vel necessari&#x0169; ad honestatem, quod
vetat, vel nō esse licit&#x0169; aut expediens obligare sub-
ditos: si tamen, quātùm est in se, velit illos obliga-
re, & hanc voluntatem illis manifestet, & reuerà
iust&#x0169;, & bono cōmuni expedie&#x0303;s est, quod pręcipit,
& pręcept&#x0169; ipsum, vera lex est, & subditi id scie&#x0303;tes
tene&#x0303;tur ei obedire, quia licèt aliud putet Princeps,
tame&#x0303; potest tunc subditos obligare, idq&#x0301;; vult; ergo
verè illos obligat: quo circa null&#x0169; iudici&#x0169; actuale,
rect&#x0169;, est essentiale, aut necessari&#x0169; ad lege&#x0303; positiuā;
sed tātùm aptitudinale: nimir&#x0169; quòd quant&#x0169; est ex
parte obiecti, Princeps verè tunc & rectè iudicare
posset, id quod præcipit, esse bon&#x0169;, & validè posse
id præcipere, & ad illud obligare, quæ iudicia re-
cta, semper sunt in lege diuina.</P>
<P>  Sexta conclusio, voluntas obligandi exteriùs<marginalia>39</marginalia>
expressa, est essentialis legi positiuę: probatur, quia<marginalia>6. Conclusio.</marginalia>
est necessaria, imò & sufficiens ad obligandum:
obligatio autem ex lege oritur.</P>
<P>  Obiicit Medina q. 90. artic. 1. quia homo potest<marginalia>Obiectio.</marginalia>
obligare seipsum sine animo se obligandi; ergo &
alios: antecedens probatur, nam qui vouet, vel iu-
rat animo vouendi, vel iurandi, licèt non animo se
obligandi, nihilominùs manet obligatus. Propter
hoc Medina putat, præcept&#x0169; superioris latum ani-<marginalia>Opinio Medi-|næ.</marginalia>
mo præcipiendi, licèt non obligādi, verè obligare,
& ideo lege&#x0303; consistere præcisè in actu intellectus,
fac hoc, exteriùs voluntariè expresso, & à voluntate
illā elicie&#x0303;di profecto, absq; vlla vol&#x0169;tate obligādi.
Quę opinio à viris doctissimis tāquam absurdiss-<marginalia>40</marginalia>
ma reiicitur. Primò, quia si Princeps illo præcepto<marginalia>Reiicitur.</marginalia>
interno exteriùs expresso obligat: vole&#x0303;do illud ha-<-P>@@

<-P>bere, & exprimere, virtute vult obligare: ergo obli<marginalia>Lex non con-|sistit in præ-|cepto Superio-|ris lato animo|non obligandi.</marginalia>
gatio nō est sine animo obligandi, saltem virtuali.
Secundò, quia si in illo solo præcepto expresso, est
sita essentia legis, etiā si Princeps formaliter, & ex-
pressè vellet, non obligare, adhuc obligaret, etiāsi
animus Principis cōstaret populo: quod est absur-
dum, præsertim in Deo; sic enim vole&#x0303;s nō obliga-
re, obligaret: & sic voluntas eius absoluta nō im-
pleretur. Tertiò, quia in materia de voto ferè om-
nes docent, vot&#x0169; emissum c&#x0169; animo non se obli-<marginalia>Votum expres|sum animo se|obligandi, non|est votum.</marginalia>
gādi, vel sine animo se obligādi, non esse verè vo-
tum: ideoq&#x0301;ue non obligare. In quo euentu, si quis
vellet vouere sine animo se obligādi, esset vouere
aliquid repugnās, vt velle producere homine&#x0303;, qui
nō sit animal rationale. Ide&#x0303; est de excōmunicatio-
ne: nā lata sine animo obligandi, non ligat. De iu-<marginalia>Iuramentum|capit vim ex|animo iuran-|tis.</marginalia>
rame&#x0303;to verò alia ratio est: quia nō capit vim obli-
gandi ex animo hominis se obligādi: sed ex animo
iurandi, vt maximè liquet in iurame&#x0303;to assertorio:
nā ob reuerentiā Dei tenetur, qui ill&#x0169; seriò in teste&#x0303;
adducit, ver&#x0169; dicere: & similiter, quod iurat se fa-
ctur&#x0169;, tenetur facere. Nō ergo in illo præcepto in-
terno exteriùs expresso, fac hoc, donsistit essentiali-
ter lex positiua humana, vel diuina: sed in vol&#x0169;tate
rationabli Superioris exteriùs expressa, qua vult
obligare siue exprimatur immediatè, aut mediatè
ab eode&#x0303;, siue à Deo, vel ab alio cui fuerit reuelata.
Vnde D. Tho. 2. 2. q. 104. art. 2. ait, Voluntatem Supe-
rioris, quac&#x0169;que ratione innotescat subdito, esse quoddā
præceptum: & qui illam voluntate&#x0303; explicat, dat cō-
pleme&#x0303;tum essentiale legi: nō tamen dicitur facere
legem, nisi auctor sit obligationis propria volun-
tate obligandi. Et quamuis præcept&#x0169; strictissimè
sumpt&#x0169;, quod explicatur his verbis, fac hoc, non sit
actus elicitus voluntatis: secus tamen pręcept&#x0169; es-
sentiale legis: hoc enim est actus, quo vol&#x0169;tas vult
subditos obligare. Nec contra hanc cōclusionem<marginalia>41</marginalia>
vim vllā habent argume&#x0303;ta posita sectione præced.<marginalia>Censura om-|nium opinio-|num & con-|cordia quar&#x0169;-|dam.</marginalia>
opin. 2. sicut nec argume&#x0303;ta, quæ in prima senten-
tia proposita sunt, vim habent contra secundam
sententiā rectè intellectā: ita videlicet, vt licèt lex
positiua supponere valeat pro nonnullis actibus
intellectus: non tamen illos includat essentialiter,
neque omninò illos requirat: ea verò argumenta
sigillatim soluere nituntur Sotus, Medina, Vazq.
& alij auctores sec&#x0169;dæ opin. Tertia opinio admit-
tenda est in eo sensu, vt lex supponere possit pro
aggregato ex actibus intellectus, & voluntatis, &
essentialiter includat illos, licèt in particulari non
includat intrinsecè actus illos, de quibus egimus
concl. 34. & 35. At verò quarta opinio reiicie&#x0303;da est:
quia nullus actus intellectus, præcisa voluntate
obligādi, habet ratione&#x0303; legis. Quinta opinio vera
est, nempe positiuā legem supponere posse pro si-
gno vero voluntatis obligādi subditum, maximè
quādo mediatè vel immediatè manauerit à Supe-
riori. Vnde omnes opiniones excepta quarta faci-
lè conciliantur, & veræ sunt, si sanè intelligantur.
Nec est incōueniens, eundem termin&#x0169; vniuocum
pro variis rebus supponere posse, si ita supponat
pro vna, vt aliā etiā cōnotet: ex sua enim 1. impo-
sitione & vsu, plures suppositiones eiusmodi ha-
bere potest. Sic enim hæc vox, domus, supponit
pro materia connotando formam, & pro forma
connotando materiam, & pro aggregato ex for-
ma & materia, nempe lapidibus & lignis, &c.</P>
<P>  Adde si vera esset opinio, quā multi tenuere c&#x0169;<marginalia>42</marginalia>
D. Thoma, verbum, & actum intelligendi esse<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0032.jpg/>
@@1@<SE32>16 Quæst. XC. Tract. XIIII.
<duolan 2><-P>qualitates realiter distinctas, legem non sol&#x0169; sup-
ponere posse pro actu intelligendi, sed etiam pro
verbo ipso, vel eius productione, quæ est locutio.
Hoc sumitur ex D. Tho. q. 90. art. 1. ad 2. quem non
videtur Caietan. intellexisse: docet enim D. Tho.
legem esse orationem, seu propositionem practicā
mentalem, quæ fit per actum intelligendi, & ali-
quando non est actualiter in mente: sed per mod&#x0169;
habitus: quod repetit q. 94. ar. 1. & loquitur de lege
naturæ. Sed Cōradus his locis id extendit ad alias.
Non videtur autem excludere D. Tho. actus intel-
ligendi, vel imperandi à ratione legis: sed præferre
videtur verba, per illos producta; fortassis quia s&#x0169;t
proximiores regulę operandi, neque in ea opinio-
ne verbum, & actus intelligendi sunt distinctæ le-<marginalia>Actus intelli-|gendi & ver-|bum insepara|biliter se ha-|bent.</marginalia>
ges: nam actus intelligendi, & verb&#x0169; inseparabili-
ter se habent, & pro eadem regula reputātur, sicuti
locutio & verbum. Probabilior tamen & cōmu-
nior opinio est, verb&#x0169;, & qualitate&#x0303;, quæ est actus
intelligendi, vel imperandi, ide&#x0303; prorsus esse. Licèt
autem Angelus, vt quidam Philosophi putarunt,
esset sua intellectio, ipsa esset lex: quia obligaret
immediatè voluntatem ipsius, & mediante actu
elicito voluntatis posset obligare vol&#x0169;tatem sub-
diti, si quem haberet. Et quia pro eode&#x0303; reputantur
cognitio, & volitio obiecti, & obiect&#x0169;, vt cognit&#x0169;
& volitum, pro eodem reputantur: ideo sicut co-
gnitio & volitio obiecti est lex, ita etiam obiect&#x0169;,
vt cognitum & volitum potest dici lex: quo sensu
Azor lib. 5. c. 2. q. 2. ait, legem positiuam passiuè ac-
ceptam esse, Quod Princeps, vel Resp. iubet, verbo, vel<marginalia>Iterum quid|sit lex.</marginalia>
scripto denunciatum, quod memoriæ impressum hæret:
naturale&#x0303; verò esse, quod ratio ipsa iubet, vel pro-
hibet, quod aliquando est actu, aliquando habitu
in mente, & sic principia rerum agendarum vel
fugiendarum, vt, bonum est amplectendum, malum
fugiendum; quod tibi fieri non vis, alteri ne feceris, esse
leges naturales: ante omnem actum & habitum:
lumen verò seu facultate&#x0303; rationis legem dici posse
causaliter, quia est legis fons, seminarium, & ori-
go. Vnde lumen illud, de quo in Psal. 4. Signatum
est super nos lumen vultus tui: communiter Doctores
explicare de lege naturali. De qua & aliis legibus
multa inferiùs dicam, quæ iam dicta summopere
illustrabunt. Hîc solùm aduerte, legem naturæ nō
semper versari circa prima principia, vt malè indi-
cat Caietanus quæst. 90. artic. 1. ad secundum, sed
passim etiam circa conclusiones, vt quādo neces-
sitas, vel turpitudo obiecti cognoscitur tātùm per
discursum, tunc cognitio conclusionis est lex: quia
illa est, quę voluntatem obligat. Hinc posset reiici
Maior 4. dist. 1. q. 4. §. insuper, vbi ait, legem natu-
ralem esse habitum facultatis: intelligere aute&#x0303; vi-
detur Synderesim ipsam. Meliùs D. Thom. qu. 94.<marginalia>Synderesis|quid sit.</marginalia>
art. 1. & Antoninus 1. part. tit. 3. c. 1. dicunt, non esse
habitum, sed actum habitu manentem, quia Syn-
deresis non obligat per se, sed per actum, qui ma-
net habitu, quia in homine est habitus, quo potest
facile elicere actum, qui est lex.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO VII.
An sit conditio necessaria ad legem, vt præceptum impo-
natur alicui communitati.</Z>
<P><INI5>R</INI5>Espondeo affirmanter, quod aliqui<marginalia>43</marginalia>
putant assertum esse à D. Tho. q. 90.<marginalia>Conclusio af-|firmatiua.</marginalia>
art. 2. & Isidoro 5. etym. ca. 21. & re-
fertur c. erit autem lex, dist. 4. sed ibi
D. Thomas & Isidorus tātùm agunt<-P>@@

<-P>de conditione, quam sectione sequenti examina-
bo. Meliùs colligitur ex Isidoro 5. etym. cap. 18. &
refertur c. priuilegia, dist. 3. vbi ait, Priuilegia sunt
leges priuator&#x0169;, quasi priuatæ leges: nam priuilegi&#x0169; in-
de dict&#x0169; est quòd in priuato feratur, sed leges propriè
dictæ distinguuntur à priuilegiis, quæ sunt veluti
legum propriè dictarum exceptiones: ergo leges<marginalia>Leges propriè|sunt, quæ com-|munitati im-|ponuntur.</marginalia>
propriè dictę, sunt, quæ communitati impon&#x0169;tur:
ideo iura generalia, & leges generales appellātur
l. 2. & 3. C. de legib. consonat c. licet, de regularib.
vbi dicitur, Legem priuatam, id est, priuilegium, pu-
blicæ legi præiudicare. Clariùs habetur conclusio in
Concilio Meldensi c. 21. & refertur c. 1. de constit.
Canonum statuta custodiantur ab omnibus: & l. leges,
3. C. de legib. Leges, vt generales, ab omnibus æquali-
ter in posterum obseruantur: & l. leges sacratissimæ,
C. eod. tit. Leges sacratissimæ quæ constringunt homi-
num vitas, ab omnibus intelligi debent, vt vniuersi præ-
cepto earum manifestiùs cognito, vel inhibita decline&#x0303;t,
vel permissa sectentur, & l. 1. ff. de legibus; vbi dicitur,
Lex est commune præceptum, &c. & infrà, communis
Reip. sponsio: quod explicat glossa, quia interroga-
tione facta à consule, & responsione facta cōmu-
niter à populo, statuebatur, & l. 2. ff. de legib. addu-
citur Demosthenes dicens, Lex est, cui omnes homi-
nes debe&#x0303;t obedire: item. Lex est cōmunis ciuitatis spon-
sio, secundùm quam omnes decet viuere, qui in ciuitate
sunt; & Chrysippus, dicens: Lex est omnium huma-
narum, & diuinarum rer&#x0169; Regina: oportet autem præ-
sidere bonis & malis, &c. Et in quatuor legibus se-
quentibus docetur, leges aptari debere ad ea, quæ
frequenter accidunt, non ad rarò constringentia,<marginalia>Leges aptari|debent ad ea|quæ frequen-|ter accidunt.</marginalia>
quod satis insinuat, lege&#x0303; non priuatæ personæ, sed
communitati alicui imponi debere. Vnde in l. 7.
seu iura, dicitur, Iura non in singulas personas, sed ge-
neraliter constituuntur. Deinde lex debet esse per-
petua, vt postea dicimus, nulla autem persona est
perpetua: ergo nulla lex imponitur tantùm vni
personæ, sed pluribus, & ideò generaliter, nō verò
in particulati: quia innumeras personas, vsusq&#x0301;ue
cōprehendit: de quo vide Arist. 5. ethic. c. 10. 2. pol.
c. 3. & l. neque leges, ff. de legi. & quòd lex est præ-
ceptum communitati impositum. Sotus 1. iust. q. 1.
art. 2. Medina Vazquez & alij hac q. 90. art. 2. Aug.
& Iason l. 1. nu. 1. & 2. ff. de legib. consonat Aulus
Gell. 10. noctium Attic. c. 20. ex definitione legis
tradita à Capitone, colligens, leges non esse, quæ
non sunt generalia iussa, & ideo priuilegi&#x0169; legem
non esse: quāuis Sallustius 1. histo. priuilegi&#x0169; quod
de Pompeij reditu ferebatur, legem appellauerit.</P>
<P>  Sed obiicies 1. quia in l. 1. ff. de const. princ. dici-<marginalia>44</marginalia>
tur, Quodcumque Imperator per epistolam, & subscri-<marginalia>1. Obiectio.</marginalia>
ptionem statuit, vel cognoscens decreuit, vel de plano
interlocutus est, vel edicto præcepit, legem esse cōstat. Hæ
sunt, quas constitutiones vulgo appellamus. Planè ex his
quædam sunt personales, &c. Ex quibus verbis glossa
ad l. 1. ff de legib. colligit, nō omne&#x0303; legem esse cō-
mune præcept&#x0169;: quia personalis constitutio com-
mune præcept&#x0169; nō est: vnde quod in ea lege dici-
tur, lege&#x0303; esse cōmune præcept&#x0169;, ait esse difinitione&#x0303;
tantùm descriptiuā: quia non conuenit omni legi.
Pręclara ratio, quasi definitio descriptiua nō debe
ret esse æqualis definito. Meliùs respondet Anto.
Vacca in illa l. 1. ff. de legib. illud dict&#x0169; Papiniani,
Lex est commune præcept&#x0169;: & illud Atteij Capitonis
apud Aul. Gel. lib. 9. c. 20. Lex est generale iussum po-
puli, non esse intelligenda vt præcept&#x0169; debeat esse
cōmune passiuè, id est, communitati impositum,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0033.jpg/>
@@1@<SE33>Disput. I. Sectio VII. 17
<duolan 2><-P>sed actiuè, id est, à communitate impositum: olim
enim non poterat apud Romanos solus Princeps
legem ferre sine communitate.</P>
<P>  Respondeo ergo, cōstitutiones personales pro-<marginalia>Solutio.</marginalia>
priè & simpliciter leges nō esse, imò nec constitu-<marginalia>Cōstitutiones|particulares|nō sunt leges.</marginalia>
tiones; vnde glossa illa l. 1. ff. de const. prin. ait, con-
stitutiones personales esse, quæ in iuris corpore non clau-
duntur: aliàs constitutionem semper esse genera-
lem, vt l. 1. in fine, C. de nouo codice faciendo: di-
cuntur tamen leges & constitutiones largè, & im-
propriè, quia eandem vim obligādi habent, quam
leges & constitutiones propriè dictæ, quæ impo-
sitæ sunt communitati. Cur autem hæ solæ dican-
tur propriè & simpliciter leges, & constitutiones,
præcipua ratio est communis vsus vocis: nam prę-
cepta particularia, quæ peculiari aliqua ratione
vni aut alteri imponuntur, veluti si cui ob sua de-
licta præcipiatur, vt à receptione, vel executione
ordinum abstineat, licèt iusta & seruanda sint, ta-
men leges non sunt, vt notat Vazquez disput. 151.
cap. 3. Soto 1. iust. quæst. 1. art. 1. ad 2. D. Tho. q. 90.
art. 2. ad 1. Caie. ibi & art. 3. ad 3. & Medina art. 3. ad
secundum, sicut nec præceptum, quod pater fami-
lias subditis imponit, vt ait D. Thomas hac q. 90.
art. 3. ad tertium. Rectè etiam ibidem notat Vaz-
quez si peculiari ratione vni parti ciuitatis aliquid
peculiariter præcipiatur, vt esse instructam certo
genere armorum; vel ædificiorum, legem esse pos-
se. Idem existimo, si præceptum aliquod impona-
natur Prætori, vel alteri officiali, & omnibus suis
successoribus: tale enim præceptum commune est
multis, & perpetuum, & ideo verè est lex. Vnde in
ff. veteri & in 10. lib. C. plures leges sunt de Sena-
toribus, decurionibus, &c. & similes habentur lib.
11. & 12. C. & apud Hispanos tit. 21. part. 2. quo
sensu verum dixere Castrus 1. de lege, c. 2. §. alię le-
gis difinitiones. Accursius & Paulus de Castr. l. 1.
ff. de legib. nonnullas esse leges, quæ non sunt ge-
neralia iussa, & ait Paul. nu. 1. non esse de substan-
tia legis, vt generale præceptum sit: quia potest
esse lex, quæ tantùm habeat locum in singulari
persona, siue odium, siue fauorem contineat, quod
probat ex l. amissione, de capite minutis, & l. ne-
que Dorotheum, C. de decurionib. lib. 10. quæ do-
ctrina, vt vera sit, debet explicari, ita, vt formaliter
lex ad singularem personam pertineat, sed virtute<marginalia>Lex ad singu-|larem personā|pertinet, sed|virtute mul-|tos obligat.</marginalia>
multos obliget; vt cùm aliqui lege lata hostes iu-
dicantur Reipub. omnes tenentur illos tamquam
hostes habere; & cùm alicui lege conceditur pri-
uilegium, omnes prohibentur illud impugnare:
omnisq&#x0301;ue vera lex aliquo modo cōmunitati im-
ponitur, iuxta hæc potest explicari Antonius Vac-
ca l. 1. ff. de legib. dicens, non esse de ratione legis
esse impositam communitati, vel in commune; sed
iussum populi, vel Principis, vel in vna re, esse le-
gem: ideoq&#x0301;ue has quoque vocari leges, vt de redi-
tu Cicetonis, vt illa Pompeij de cæde Clodij, &
aliæ huiusmodi. Rectè etiā notat Vazquez legem
non expirare morte mandantis: at pręceptum pri-
uatum expirare morte mandantis, vt docet Sylue-
ster verbo, mandatum, quæst. 3. ex l. inter causas, ff.
mandati, & Ioan. Andr. c. quod præcipitur 14. q. 1.
quamuis mandatum, quo confertur alicui potestas
iurisdictionis, ipsa c&#x0153;pta, non expiret per mortem
mandantis, vt docet Syluester ibi, Angelus verbo,
mandatum, nu. 6. Armilla n. 6. & constat l. & quia,
verbo, antequam, ff. de iurisd. om. iud. & l. gratum,
& c. relatum, de offic. deleg. de qua re plura dicam<-P>@@

<-P>sectio. 9. condit. 6. sententiam verò, ait Vazquez, &<marginalia>Sententia noñ|expirat morte|iudicis.</marginalia>
omnes, non expiare morte iudicis; quia est veluti
lex, & quia sic expedit, ne delicta careant p&#x0153;na
condigna & proportionata. Quando verò priui-
legi&#x0169; expiret, dicetur disp. peculiari de priuilegiis,
& quando expiret dispensatio, disp. 20. de dispens.</P>
<P>  Obiicies secundò, quia vnum dictame&#x0303; rationis,<marginalia>45</marginalia>
quod vnam tantùm personam comprehendit, &<marginalia>2. Obiectio.</marginalia>
obligat, est lex naturæ:  ergo etiam præceptum po-
sitiuum, quod vnam tantùm personam cōprehen-
dit, & obligat, poterit appellari lex positiua. Re-
sponderi potest 1. legem naturæ non esse dictame&#x0303;,
quod vnicam tantùm personam comprehendit, &
obligat; sed dictamen vel aggregatione&#x0303; dictamin&#x0169;
comprehendentium, & obligantium plures perso-
nas, & iuxta hanc solutionem, qui peccat contra
dictamen, quo ipse solus cōprehenditur, non pec-
cat contra totam legem: sed contra partem ipsius.
Secundò responderi potest, omne dictamen, quod
vnum obligat, esse legem naturæ, quia si idem nu-
mero in aliis poneretur, in quibus similes circum-
stantiæ concurrerant, ipsos etiā obligaret, & mo-
raliter est idem numero cum dictaminib. similib.
quibus alij obligantur & vnam numero cum ipsis
legem constituit: ide&#x0303; est de dictaminibus, quę sunt
præcepta connaturalia gratiæ, atq; adeò naturalia
secundùm quid, licèt supernaturalia simpliciter.</P>
<P>  Aduerte autem, nomine communitatis in præ-<marginalia>46</marginalia>
senti sectionenon solùm intelligi vniuersalissimā,<marginalia>Communita-|tis nomine|quid hoc loco|intelligatur.</marginalia>
quæ est totum humanum genus: sed etiam alias, vt
Ecclesiam Christi, regnum, ciuitatem, religionem
B. Francisci, & reliquas, cōfraternitates, societates,
collegia, vniuersitates: de quibus Iurisperiti l. 1. &
sequentib. ff. quod cuiusque vniuersitatis, & ff. de
collegiis illicitis: semper autem cōmunitas aliquo
iure sociatur: alioqui communitas non esset, ex l.<marginalia>Communitas|aliquo iure|sociatur.</marginalia>
ciuitas, ff. si cert. pet. & ca. delicta, iuncta glossa, de
excessibus prælatorum. Et patet in ciuitate: quæ
in quo consistat, docet Aristot. 3. politic. ca. 1. eam
verò esse communitatem perfectam, eo quòd sibi
sufficiens est, 1. polit. cap. 1. & D. Thom. hac quæst.
90. art. 2. & perfectior est regnum: imperfecta ve-
rò domus cui paterfamilias præest, vt notat diuus
Thomas art. 3. ad tertium, Sotus 1. iust. quæst. 1. art.
3. & lib. 5. quæst. 2. art. 2. quia sibi nō est sufficiens,
nec in ea inuenitur dominium iurisdictionis, licèt
inueniantur alia dominia, & iura imperfecta, vt
maritale in vxorem: paternum in filios: herile, &
despoticum in setuos, & famulos. Cùm ergo dici-
mus, leges esse, quæ communitati imponuntur,
intelligitur de perfecta communitate, ab habente
iurisdictionem in illam, & politicè ipsam guber-
nante: alia verò præcepta leges non sunt, quia cō-
munitati perfectæ non imponuntur. Potrò præce-
ptum perfectæ communitatis dupliciter imponi<marginalia>Communitati|dupliciter præ|ceptum impo-|nipotest.</marginalia>
potest. Primò dirigendo præceptum ad eos, qui il-
lam immediatiùs gubernant, vt scilicet curent, in
ea aliquod fieri, siue ipsa communitas se imme-
diatè gubernet: siue suos habeat proximos guber-
natores. Secundò dirigendo præceptum ad singu-
los, vt aliquid faciant: & sic Quintilian. lib. 2. c. 4.
ait, de lege quæri posse, an in populum ferri de-
beat, an in singulos homines. Pro conclusione hu-
ius sectionis multa sunt in sequenti.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO VIII.
An ad rationem legis necesse sit legem ad bonum
commune conducere.</Z></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0034.jpg/>
@@1@<SE34>18 Quæst. XC. Tract. XIIII.
<duolan 2><P><INI5>R</INI5>Espondeo affirmanter ex Isidoro,<marginalia>47</marginalia>
2. etymol. cap. 10. in fine, & 5. etymol.<marginalia>Conclus.</marginalia>
cap. 21. refertur, cap. erit autem lex,
dist. 4. vbi ait, Erit autem lex honesta,
iusta, possibilis, secundùm naturam, se-
cundùm patriæ consuetudinem, loco, tempori&#xE8BF;&#x0301; conue-
niens, necessaria, vtilis, manifesta quoque, ne aliquid
per obscuritatem in captione contineat, nullo priuato
commodo: sed pro communi ciuium vtilitate conscripta:
circa verbum, in captione, non esse legendum, in-
cautum, notatur & bene probatur in decreto Gre-
goriano, idem sumitur ex l. nulla, ff. de legibus. De
hac conditione tractant D. Thomas 3. de regim.
Principum cap. 11. & 3. de eruditione Principum,
cap. 3. infrà, quæst. 96. artic. 4. & 6. & hac quæst. 90.
art. 2. vbi Caietanus, Conradus, Medina, Valentia,
disput. 7. quæst. 1. punct. 2. §. 4. Vazquez dispu. 191.
cap. 2. & sequentib. Castro 1. de lege, cap. 1. ante
medium, & cap. 5. documento 2. Syluester verbo
lex, in princ. & quæst. 1. & 5. Caietanus & Armilla
nu. 1. Adrianus quodlib. 6. art. 1. Antoninus 1. part.
tit. 17. cap. vnico, §. 3. Sotus 1. iust. quæst. 1. artic. 2.
& quæst. 6. art. 8. conclusione 1. & quæst. 5. art. 3. ad
finem. Bellarminus 4. de Rom. Pont. cap. 15. Pala-
cius 3. dist. 37. disput. 1. §. porro autem. Toletus lib.
de septem peccatis mortalib. cap. 17. & 18. Andr.
ab Exea cap. 1. de const. §. 2. num. 319. citans Pa-
normitanum, Calderinum, Imolam, Angelum,
verbo lex, quæst. 9. Anton. 1. part. tit. 18. cap. vnico,
Nauarrus de finib. num. 28. Turrecremata & alij
Iurisperiti dict. 1. erit autem lex, Angelus & Iason
l. 1. & 2. ff. de legib. Alex. l. 4. col. 5. ff. de iureiur. An-
tonius Gomez l. 1. Taur. num. 5. Burg. in pro&#x0153;-
mio legum Tauri, num. 440. Gregorius Lopez, l. 9.
titul. 1. part. 1. vbi Alphonsus Rex Hispaniæ hanc
conditionem posuit; & Quintilianus his verbis,
lib. 2. cap. 4. Vitium legis in verbis, aut in rebus est; in
verbis quæritur, an satis signíficent, an sit in eis aliquid
ambiguum; in rebus, an lex sibi ipsa consentiat, an in
populum ferri debeat, an in singulos homines? maximè
verò commune est quærere, an sit honesta, an vtilis. Nec
ignoro, plures fieri à plerisque partes; sed nos pium, iu-
stum, religiosum, cætera&#xE8BF;&#x0301; his similia honesto complecti-
mur: iusti tamen species non simpliciter exquiri solet: aut
enim de re ipsa quæritur, digna ne præmio, an p&#x0153;na sit?
aut de modo p&#x0153;næ, præmiíve, qui tam maior, quàm mi-
nor culpari potest. Vtilitas item: nam discernitur inte-
rim tempore; quædam an obtineri possit, ambigi solet.
Ne illud quidem ignorare oportet, leges aliquando to-
tas, aliquando ex parte reprehendi solere.</P>
<P>  Hæc Quintilianus, cui consonant quæ ex For-
tunacian 2. Rhetoricorum referam sectione seq.
cond. 4. Isocrates verò in Parænetico laudat leges,
quæ sunt faciles cognitu, claræ, & manifestæ, vtiles, in-
ter se se congruentes, ad publica, non ad priuata com-
moda constitutæ. Arist. 1. Rhet. cap. 4. docet, salutem
Reipub. in legibus sitam esse, & legislatorem mul-<marginalia>Salus Reip. in|legibus sita|est.</marginalia>
ta debere attendere, vt leges ad salutem Reipubl.
ferre possit, & 3. ethic. cap. 7. in fine, ait, Leges  quæ
ad rectas gubernationes accommodatæ non sunt, iniu-
stas esse, & cap. 8. Quæritur, inquit, à nonnullis num
legum conditor in rectissimis legibus ferendis ad nullo-
rum commodum debeat, an ad plurium vtilitatem spe-
ctare: nam fortasse quod rectum est, suscipi debet: forsi-
tan autem rectum est, vt totius ciuitatis commodum, &
ciuium commune bonum legumlator sibi proponat; &
lib. 5. cap. 1. Ipsæ leges de omnibus dictant, coniectantes,
aut communem omnium vtilitatem, aut optimorum,<-P>@@

<-P>aut Principum, vel virtute, vel aliquo alio tali modo,
&c. Quare vno modo dicimus, iusta, quæ f&#x0153;licitatem,
eius&#xE8BF;&#x0301; partes societatis ciuilis efficiunt, & conseruant,
&c. Nota ex Quintil. lib. 3. institutio. coniecturam
ductam esse à coniectu, id est, directione quadam<marginalia>Coniecturæ|vnde dicatur.</marginalia>
ad veritatem indagandam. Vnde etiam diuinato-
res atque somniorum interpretes, coniectores
vocantur, propterea ergo dicit Aristoteles loco
citato leges coniectare communem vtilitatem,
& cætera, quia illā quærunt, idem Arist. 4. pol. c. 1.
ait, Leges esse ad Remp. accommodandas, non Remp. ad
leges. Vide etiam lib. 5. c. 9. & 10. lib. 6. c. 2. & 7. item
10. ethic. c. 9. Plato dial. 1. de legib. ait, Leges debere
fieri cōmunis pacis, beneuole&#x0303;tiæ, trāquillitatis, ac f&#x0153;lici-
tatis gratia, & dialogo politico, longè post medi&#x0169;
de legislatore ait: Atqui, vt arbitror, quiquid & plu-
ribus, & plurimùm conducit, communiter instituat, &
in Critia: Neque censemus, rectas esse eas leges, quæ non
sint communiter totius ciuitatis gratia positæ; qui autem
aliquarum partium gratia leges condunt, eos non ciues,
sed seditiosos putamus, & iura sua frustra sic ab eis vo-
cari censemus, & epist. 8. docet, Leges non tam propter
pecunias vel bona corporalia subditorum, quàm propter
eorum virtutem ferendas esse, & in politico seu ciuili
longè à medio, Arbitrantur illi quidem, fieri non pos-
se, vt quod sigillatim & vnicuique seorsum conuenit,
præcipiatur: itaque quod cōmunius est, quódque & plu-
rimis & plurimum conducere putant, instituendum
censent. Cicero 2. de legibus: Constat profectò ad sa-
lutem ciuium, ciuitatum&#xE8BF;&#x0301; incolumitatem, vitam&#xE8BF;&#x0301; om-
nium quietam, & beatam conditas esse leges, eos&#xE8BF;&#x0301; qui
primùm eiusmodi scita sanxerunt, populis ostendisse, ea
se scripturos, ea&#xE8BF;&#x0301; laturos, quibus illi ascriptis, susceptís-
que honestè, beate&#xE8BF;&#x0301; viuerent; quæ&#xE8BF; ita composita san-
cta&#xE8BF;&#x0301; essent, ea videlicet, leges nominarunt, & 1. de in-
uentione, Ea, inquit, virtute & sapie&#x0303;tia maiores no-
stri fuerunt, vt in legibus scribendis nihil sibi, nisi salu-
tem & vtilitatem Reip. proponerent; nec enim ipsi, quod
obesset scribere volebant, & si scripsissent, cùm esset in-
tellectum, repudiatum iri legem intelligebant, & in Va-
tinium ait, Amaioribus nostris nulla alia de causa le-
ges sunt inuentæ, nisi vt ciues suos incolumes conserua-
rent. Archita lib. de lège, & iustitia: Ad ciuilem com-
munionem conducit, si lex non monarchia fuerit, neque
ad priuatam quorundam; sed ad communem vtilitatem
instituta, & ex æquo ad omnes pertinens: oportet autem,
vt lex locorum, ac regionum rationem habeat. Nam nec
omne solum fert omnia, nec omnium hominum animi<marginalia>Omnium ho-|minum animi|earundem vir|tutum capaces|non sunt.</marginalia>
earundem virtutum capaces sunt. Liuius lib. 4. Nulla
lex satis accommodata omnibus est, id modò quæritur, si
maiori parti, & in summam prodest: leges conquire, quæ
& iustæ sint, & Reip. conducibiles, & inter se consen-
tientes, deinde, quæ lites quàm paucissimas pariant, &
exortas, quàm fieri possit, ocyssimè finiant. Concilium
Toletanum 8. cap. 10. Eos Reges eligendos esse, ait,
non qui sint prospectantes proprij iura commodi, sed
consulentes patriæ, atque genti, & in decreto ipsius
Concilij edito nomine Principis, carpuntur Re-
ges, qui in proprietatis, illa conantur redigere sinum,
quæ pro solo constat illos, imperij percepisse fastigio, &
illud in iuris proprij collocant anno, quod publicæ vtili-
tatis acquisitum esse constat obtentu. Hoc Concilium
adducens Vazquez disput. 151. num. 8. rectè docet,
eum, qui iure belli principatum alicuius ciuitatis
consecutus est; si tamquam ciues reliquit, quos
seruos facere potuisset, non posse eos in suam vti-
litatem, quasi seruos conuertere: secus si eos in
seruitutem redegit: tunc enim plenum in eos ha-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0035.jpg/>
@@1@<SE35>Disput. I. Sectio VIII. 19
<duolan 2><-P>bet dominium, vt notat Medina art. 2. ad vlt. sed
hoc omisso, pro conclusione nostra est Basilius
initio Prouerb. dicens, Leges debere esse ad conse-
quendam in communi bono vtilitatem, & non ad pri-
uata commoda respicientes. Et Chrysostomus in id,
2. Corinth. 4. Habentes eumdem spiritum, ait, illæ po-
tissimùm leges hominem similem Deo reddunt, quate-<marginalia>Leges homine&#x0303;|Dei similem|reddunt.</marginalia>
nus Deo similem fieri hominem licet, quæ ad publicam
vtilitatem faciunt. Meritóque id docet Chrysosto-
mus: nam Deus in omni lege sua non solùm pro-<marginalia>Deus in lege|ferenda non|solùm propriā|gloriam, sed|& bonum sub|ditorum in-|tendit.</marginalia>
priam gloriam, sed etiam bonum subditorum in-
tendit, vt docet Suarez tom. 1. opusculorum, op. 6.
quod est de iust. sect. 4. num. 2. vnde de quadam le-
ge Dei dicitur Isaiæ 51. Lex à me exiet, & iudicium
meum in lucem populorum requiescet: ergo Reges, &
alij Principes, qui ministri Dei sunt, Rom. 13. Sap.
6. & alibi sæpe, si ei assimilari volunt, debent in
omni sua lege subditorum bonum intendere: ideo
Biesius 4. de Republic. ait, Leges sunt publica vitæ
præcepta, quibus nos omnes obtemperare semper oportet,
siquidem commune bonum, & æquitatem ipsam perpe-
tuò spectant, atque ab eo, qui iubendi & iussa exequen-
di potestatem habet, proponuntur. Demosthenes con-
tra Aristogitonem: Leges cōmunes & ordinatæ sunt,
& eædem vniuersis, æqua, honesta, & vtilia spectant,
& ad illa referuntur, quæ inuenta si fuerint, commune
mandatum iam inde proponitur pax & æquale, &c. Et
quod dicitur l. 1. ff. de legibus: Lex est commune præ-
ceptum, interpretatur gloss. id est, communis vtilita-
tis statutum; vel communiter toti vniuersitati factum.
Et sanè cùm lex, vt dixi sectione præcedenti, sit
præceptum communitati impositum, vtile com-
munitati esse debet; nam contra rationem esset
pro bono priuato alicuius, quod in commune nō
redundaret, communitatem lege grauare: certè si
Rex sua tantùm commoda attenderet, tyrannus
esset. Hoc, inquit Basilius suprà, tyrannus à Rege dif-
fert, quòd ille sua ipsius quomodocumque, & vndecum-
que respicit, ac tuetur: hic subditis cōsulere tantùm quæ-
rit, item docet Aristoteles 8. ethicor. cap. 10. & 3.
politic. cap. 5. & lib. 5. ca. 10. Andreas ab Exea, cap.
1. de const. num. 320. & 321. cum Francisco Patri-
cio lib. 1. de regno, tit. 3. D. Thom. 2. 2. quæstio. 42.
art. 2. ad tertium, & 3. de regim. Princip. cap. 10.
Augustinus 6. ciuit. cap. 11. vbi ait: Quando legisla-
tor prætermisso communi bono, proprium quærit, tyran-
nus est: à fortiori autem tyrannus esset, qui ob pro-
prium commodum iniusta præciperet, vel proba-
ret, & communi bono perniciosa, vt si legem fa-
ceret, qua vsuræ probarentur, lex esset tyrannica,
Clem. vnic. de vsuris.</P>
<P>  Sed contra conclusionem obiicies, 1. nam, si lex<marginalia>48</marginalia>
debet ad commune bonum ordinare, peccabit<marginalia>1. arg.</marginalia>
Princeps, qui intuitu boni priuati legem alioqui<marginalia>Contra concl.</marginalia>
iustam, & Reip. vtilem efficeret: quod videtur fal-
sum. Secundò, quia multæ sunt leges omnibus<marginalia>2. arg.</marginalia>
probatæ, quæ in bonum particulare ordinantur, vt
viduarum, pupillorum, orphanorum, minorum,
seruorum, militum, &c. vt videri potest per totum
titulum de testam. mili. & C. qui militare possunt,
& de re militari, lib. 12. & ff. & C. de minoribus, &
ff. ad senatusc. Velleia. vnde l. 1. §. huius studij, ff. de
iustitia & iure, & §. iuris præcepta seu huius studij
Instit. eod. tit. duplices distinguuntur leges; quæ-
dam, quæ ad commune bonum ordinantur, vt ad
constituenda sacra, erigendos magistratus, & si-
miles: aliæ verò, quæ sunt circa priuatorum bona,
& iura priuata dicuntur. Priuilegium etiam lex<-P>@@

<-P>priuata dicitur cap. priuilegium, dist. 3. ex Isidoro
5. etymol. cap. 18. tamen in priuatum commodum
priuilegiati ordinatur, & leges tuendi propriam
vitam, vel alienam corporalem vel spiritualem, &
dandi eleemosynam aliis, & aliæ huiusmodi in
bonum priuatum, proprium, vel aliorum ordi-
nantur: ergo non omnes leges debent ad commu-
ne bonum ordinari, quod expressè etiam docuit
Baldus l. 1. ff. de legibus. Tertiò, quia legi inutili<marginalia>3. arg.</marginalia>
parendum est: ergo est lex valida, ac proinde non
est cōditio essentialis legi esse vtilem bono com-
muni, imò neque vtilem simpliciter. Antecedens
probatur, quia communis sententia est, vt lex, si
non aduersetur iuri naturali, diuino, vel gentium,
non desinat valere; vt ex Aristotele, & Soto, se
docuisse refert Menchaca 1. controuersiarum illu-
strium cap. vltimo, num. 1. ergo etiam lex inutilis
valere potest.</P><marginalia>Confirm.</marginalia>
<P>  Confirmatur: nam lex captionibus plena valet,<marginalia>Lex captioni-|bus plena va-|let.</marginalia>
l. vnica, in principio, C. de caduc. tollend. ibi, Suis
machinationibus, & l. inuidiosa. §. 1. & l. perquam
dura, & l. prospexit, ff. qui, & à quibus: elegans tex.
in l. 1. §. initium, ff. de postul. ibi, Quia moderatam
hanc ætatem prætor ratus est. Quam rationem mira-
bilem esse, clamat Accursius ibi, & Tiraquellus
multa ad hanc rem congerens, de retract. in præfa.
num. 75. & Baldus in l. non omnium, per textum
ibi, ff. de legibus, & in l. de quibus, ff. eodem, ergo à
fortiori valet lex inutilis, & alioqui, eo ipso quòd
quis sciret, legem esse inutilem, licèt nondum sit
reuocata à legislatore, poterit eam non seruare, &
multò meliùs, si omnibus pensatis, nosset esse Rei-
publ. incommodam: item si cogeretur ad eam ser-
uandam, posset appellare: quæ non videntur con-
cedenda.</P>
<P>  Ad primum arg. respondeo si lex ex se est iu-<marginalia>Ad 1.</marginalia>
sta, & vtilis Reip. & Princeps id nouerit, licèt non<marginalia>Princeps le-|gem condens|pro suo com-|modo, si vtilis|sit Reipu. non|peccat eam|condendo.</marginalia>
intendat bonum Reipubl. sed proprium, ad quod
etiam lex conducit, non peccat mortaliter: imò
nec venialiter, si habeat honestum alique&#x0303; finem:
& lex illa seruanda est, vt notat Vazquez disp. 151.
num. 13. Si verò careat honesto fine, erit pecca-
tum veniale otiositatis. Si verò lex sit incommo-
da vel saltem inutilis Reipubl. peccat mortaliter
ex genere actus Princeps, qui ob suum vel alterius
priuatum commodum eam statuit, vt docent Syl-
uester, verbo lex, quæst. 5. & 9. Nauarrus cap. 23.
num. 40. Sotus 1. iust. quæst. 1. art. 2. quæst. 5. articu-
lo 3. ad fin. Castro 1. de lege cap. 1. ante medium
in vltima conditione legis iustæ, & cap. 5. docum.
2. D. Thomas 3. de regim. princip. cap. 11. & 3. de
erudit. princi. cap. 3. Medina quæst. 90. art. 2. con. 2.
Caietanus ibi, Vazquez disp. 151. c. 2.</P>
<P>  Ad secundum varia respōderi solent, vt videre<marginalia>Ad 2.</marginalia>
licet apud Nauarrum de finib. num. 28. & 29. Sed<marginalia>Bonum com-|mune duplex,|secundùm se|totum, & se-|cundùm par-|tes.</marginalia>
facilè respondeo distinguendo duplex bonum
commune, vnum commune secundùm se totum,
& secundùm partes; quia nec secundùm se totum,
nec sec&#x0169;dùm partes est sub dominio alicuius per-
sonæ priuatæ, cuiusmodi sunt templa, res sacræ,
pascua communia, & similia, de quibus loquuntur
iura in argumenta citata. Aliud est bonum com-
mune secundùm se totum, sed non secundùm par-
tes, vt diuinæ, vel honores plurimorum, quorum
vnus habet dominium in vnam partem, alius in
aliam; sed in totum cumulum sola communitas &
aggregatum illorum hominum. Non omnes le-
ges conducunt ad bonum commune, 1. modo, sed<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0036.jpg/>
@@1@<SE36>20 Quæst. XC. Tract. XIIII.
<duolan 2><-P>vel primo, vel secundo modo: sic bonum commu-
ne est quòd Iudices sine quoquam suffragio fiant,
auth. vt Iudices sine quoquo suffragio fiant, §. cō-
siderandum, colla. 2. & nequis re sua etiam ob de-
fectum scientiæ malè vtatur, §. sed hoc tempore,
Insti. de iis, qui sunt sui, vel alieni iuris. Sic etiam
bonum est commune, vt quisque propriam vitam<marginalia>Quæ perti-|nent ad com-|mune bonum|primo modo.</marginalia>
tueatur, & vt eleemosyna detur pauperibus, tum
quia hoc per se ad multos pertinet, quorum vnus
vnam vitam, alius aliam tuetur, & sustinet: tum
quia etiam si non posset aliis prodesse, pertinet ta-
men ad decorem, & ornatum ciuitatis, vt iustitia,
charitas, & misericordia in illa exerceātur. Eodem
modo ad bonum commune pertinet, vt militibus,
clericis, religiosis, & doctoribus priuilegia aliqua
concedantur: & licèt ex legibus interdum sequa-
tur incommodum alicui, vel aliquibus priuatis, si
sunt necessariæ vel valdè vtiles bono communi,
feruntur: quia, vt dicitur in cap. scias, 7. quæst. 1.
Plurimorum vtilitas vnius vtilitati vel voluntati præ-<marginalia>Plurimorum|vtilitas vnius|vtilitati præ-|ferendæ est.</marginalia>
ferenda est: Cui contrarium non est, quod dicitur,
cap. locupletari, de regulis iuris in 6. Non esse quos-
dam locupletandos cum detrime&#x0303;to aliorum: Hoc enim
verum est, nisi oppositum expediat communi bo-
no, & propterea lege sancitum sit, vt in legibus
præscriptionis, vsucapionis, & confiscationis, &
similibus, in quibus quod vni detrahitur, additur
alteri, vt præscribenti, accusanti, vel pauperibus.</P>
<P>  Sed quæres, an quando duo regna sunt sub eo-<marginalia>49</marginalia>
dem Rege, ita tamen, vt vnum regnum non con-<marginalia>An Rex duo-|rum regnor&#x0169;|possit condere|legem in vnius|bonum, & de-|trimentum al-|terius.</marginalia>
stituant, possit Rex condere legem in bon&#x0169; com-
mune vnius cum detrimento alterius? omnes re-
centiores secuti Sotum 1. iust. quæst. 1. art. 2. ad fi-
nem respondent negatiuè: quia licèt particulares
communitates proprias requirant leges, quibus
conseruentur, 4. politic. cap. 1. fine: tamen non po-
test Rex vnius, etiam si simul sit Rex alterius, co-
gere vnam communitatem, vt sine sua vtilitate
& bono communi prospiciat bono alterius, neque
facultatem dare vni, vt aliam suis bonis vel iuri-
bus priuet: secus, vt priuet alteram commoditate
aliqua, ad quam ius nō habebat, nisi dependenter
à permissione huius: vt cùm Rex in bonum vnius
regni statuit, ne tale commercium cum alio ha-
beat: ex quo aliud regnum vtilitatem percipiebat.
Sed quando duæ communitates vnam cōstituunt,
vt ciuitates regnum, potest Princeps cum com-
muni detrimento vnius, imperare, quod alteri,
cuius pars est, vtile sit: debet enim pars propter
totum incommoditatem aliquam pati.</P>
<P>  Ad tertium, & eius confirmationem respondeo<marginalia>50</marginalia>
legem omninò inutilem communitati, legem<marginalia>Ad 3. cum suæ|confirmatione.</marginalia>
non esse: vt docent Castro, Medina, Vasquez, So-
tus ad 1. citati, & omnes recentiores Theologi, &<marginalia>Lex omnino|inutilis com-|munitæti, non|est lex.</marginalia>
Menchaca 1. controuersiarum illustrium cap. 50.
seu finali à num. 2. quod confirmat, quia lex iniu-
sta nulla est; lex autem eo ipso quòd est inutilis,
iniusta est; quia sine causa imminuit libertatem
ciuium: leges enim constringunt hominum vitas,
l. leges sacratissimæ, C. de legibus: sicq&#x0301;ue onerant
libertatem, vt ibi, & l. 1. §. quæ onerandæ, ff. qua-
rum rerum actio non datur: inducuntq&#x0301;ue quan-
dam imaginem seruitutis, quæ morti æquipara-
tur, l. seruitutem, ff de regulis iuris, iuncta l. liber-
tas, ff. de statu hominum, & §. libertas, Instit. de iu-
re personarum, facit quòd apud Tere&#x0303;tium Simon
ad Sosiam dicebat, Quòd habui summum pretium<marginalia>In Andria|actu 1. sc. 1.</marginalia>
persolui tibi: hoc est, libertatem; & illud vulgare,<-P>@@

<-P>Non bene pro toto libertas venditur auro.</P>$unclear
<P>Confirmari idem potest ex Isidoro cap. erit autem
lex, dist. 4. vbi inter conditiones legis ponit, quòd
sit vtilis &c. ex cap. cor Episcopi, 68. dist. & ca. om-
nia, dist. 12. vbi dicitur, legem inutilem abiicien-
dam esse: si cui ergo constat, legem esse inutilem,
non tenetur illi obedire, nisi ad vitandum scanda-
lum vel aliud simile incommodum. Sed in dubio,
an esset inutilis vel non, dicendum est sicut de du-
bio iniustitiæ legis diximus tractatu de conscien-
tia, & dicemus inferiùs. Sed non est censenda lex
inutilis, aut nulla, etiam si esset finis eius in aliquo
casu particulari, vt notat Medina artic. 2. ad quar-
tum. Vazquez disput. 151. cap. 4. & omnes, & latè
inferiùs tractabitur. Quòd si lex inutilis seruanda
non est, secluso scandalo, multò minùs lex captio-
sa, si tales continet captiones, vt eam iniustam
reddant: in quo euentu à lege appellare licet, per<marginalia>Lex captiosa|non est seruā-|da.</marginalia>
se loquendo, sed quia leges communiter præsu-
muntur iustæ, à lege iniqua non licet appellare, l.
si qua p&#x0153;na, ff. de verbor. obligatione: si tamen
fieret iniustum statutum cōtra particularem per-<marginalia>Appellari po-|test à statuto|contra parti-|cularem per-|sonam lato.</marginalia>
sonam, posset appellari, vt cum Angelo ibidem
docet Iason l. 1. num. 1. ff. de legib. ex l. 1. §. solent,
ff. quando appellandum est, & l. quàm grauatos,
C. de censi. lib. 11. imò, etiam si statutum esset ge-
nerale, si factum esset in odium priuatæ personæ,
posset secundùm Iasonem appellari, & exceptio
doli opponi, ex l. 1. §. fin. ff. de except. doli, ex Bar-
tolo l. omnes populi, ff. de iustitia & iure, quæst.
5. & aliis Iurisperitis limitat Iason num. 8. nisi sta-
tutum fuerit rationabili ex causa: & propter ean-
dem rationem indicat, fieri posse veram legem,
quæ obliget vnam partem ciuitatis tantùm, vt di-
ximus sectione præcedenti. His cōsentit Vazquez
disput. 151. cap. 3.</P>
<P>  Sed quid si lex, quæ modò est inutilis, postea<marginalia>51</marginalia>
fiat vtilis; valebítne postea? Menchaca 1. illo libro<marginalia>Lex quæ modo|est inutilis va|let, si postea sit|vtilis.</marginalia>
controuersiarum, cap. 50. num. 10. in fine, affirmat,
adueniente vtilitate incipere valere. Sed dico, in
tali euentu legem valuisse etiam tempore inutili-
tatis, non pro illo tempore, sed tantùm pro alio:
talis enim numquam fuit omninò inutilis: sed fuit
inutilis pro aliquo tempore, ideo semper fuit va-
lida; sed non obligauit pro illo tempore, pro quo
fuit inutilis. Certè, si ex eo quòd fuerit inutilis
tempore, quo lata est, vel sequenti, fuit nulla, vel
expirauit; necesse est iterum ferri à legislatore, vt
valeat: quod est contra Menchacam: ergo antea
erat vera lex, & numquam extincta fuit.</P>
<P>  Sed quid si lex hinc est vtilis communitati, in-<marginalia>52</marginalia>
de verò noxia, ita vt melius esset legem auferri,<marginalia>Si lex vtilis|est postea no-|xia éstne ser-|uanda.</marginalia>
vel conditam non fuisse: nihil tamen præcipit iuri
diuino, naturali, aut positiuo, aut canonibus con-
trarium: éstne seruanda, dum à Principe non re-
uocatur? Partem affirmantem tenet Sotus 3. iust.
quæst. 4. art. 5. ad primum, cui aduersatur Mencha-
ca loco citato num. 2. citans pro se Castrum 1. de
lege, cap. 1. §. postquam in definitione legis versic.
& inde, mea sententia. Sed longè aliud ibi vult
Castro. Mihi autem in proposita quæstione vide-
tur dice&#x0303;dum, si subditus euidentiam habeat, quòd
bono communi melius, simpliciter, & omnibus
pensatis esset legem non fuisse positam, vel teuo-
cari, licèt nondum sit reuocata; licitè aget contra
illam, secluso scandalo, & aliis incommodis, quia
simpliciter est inutilis, imò & noxia, & ad tales le-
ges ferendas vel continuandas Princeps potestate&#x0303;<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0037.jpg/>
@@1@<SE37>Disput. I. Sectio IX. 21
<duolan 2><-P>non habet, & in hoc placet Menchaca. Si verò
subdito res esset dubia, deberet legem seruare, &
sic posset intelligi, aut limitari Sotus. Sic etiam
posset intelligi quod post cap. erit autem lex, dist.
4. addit Gratianus: Ideo autem in ipsa constitutione
ista consideranda sunt: quia cùm leges institutæ fuerint,
non erit liberum iudicare de ipsis: sed oportebit iudicare
secundùm ipsas: ad quod c. sequenti adducit Augu-
stinum libro de vera religione.</P>
<P>  Aduertendum autem, meritò à Castro 1. de le-<marginalia>53</marginalia>
ge cap. 1. reprehendi glossam d. cap. erit autem lex,
dist. 4. asserentem, si Rex priuato commodo legem
constitueret, illam non fore legem, sed priuilegi&#x0169;.
Nam cùm Rex in suum priuatum commodum le-
gem facit, priuilegium nulli cōcedit: cùm nullum
eximat ab vlla lege. Sed Vazquez disp. 151. cap. 1.
in bonum sensum glossam explicare conatur.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO IX.
Quæ aliæ conditiones sint necessariæ adrationem legis.</Z>
<P><INI5>D</INI5>Vabus sectionibus præcedentibus,<marginalia>54</marginalia>
duas conditiones ad rationem legis
necessarias constituimus. Prima esse<marginalia>1. Conditio le-|gis.</marginalia>
præceptum communitati imposi-<marginalia>2. Conditio.</marginalia>
tum. Secunda esse ordinatam seu cō-
ducentem ad bonum commuce.</P>
<P>  Tertia conditio est, vt præceptum procedat ab<marginalia>3. Conditio.</marginalia>
eo, qui potestatem habeat obligandi: alioqui lex<marginalia>Quis habet|potestatem fe-|rendi leges.</marginalia>
non erit. Potestatem autem habet vel Princeps,
vel tota communitas, quæ singulis partibus supe-
rior est, ita D. Thomas & omnes artic. 3. Valentia
disput. 7. quæst. 1. puncto 2. Sotus 1. iust. quæstio. 1.
art. 3. Probatur, quia dominium iurisdictionis val-
dè diuersum est à dominio proprietatis, vt docet
Couarruuias reg. peccatum, parte 2. §. 9. num. 8. ad
leges autem nō requiritur, nec sufficit dominium
proprietatis, quale est dominium in seru&#x0169;, sed re-
quiritur dominium iurisdictionis, vt colligitur ex
cap. Ecclesia sanctæ Mariæ: de consti. vbi id notant
Doctores, & cap. solitæ, de maioritate & obedien-
tia, & cap. duo sunt, & cap. bene quidem, 96. dist.
notat etiam Bartolus l. 1. ff. de iurisdictione omn.
iudic. Baldus l. omnes populi, ff. de iustitia & iure:
Est autem iurisdictio potestas de publico intraducta<marginalia>Quid sit iu-|risdictio.</marginalia>
cum necessitate iuris dicendi & æquitatis statuendæ, vt
definit gloss. l. 1. verbo potest, ff. de iurisdictione
omnium iudicum, & Doctores ibi: confirmatur
quia ferre leges est actus potissimæ potestatis gu-
bernatiuæ: hæc autem est potestas iurisdictionis,
quæ subditos in bonum eorum, non in proprium
dirigit, & ius illis dicit & p&#x0153;nis, si opus est, serua-
re cogit. Sed non sufficit potestas iurisdictionis:
nam iudices ordinarij iurisdictionem habent: ta-
men leges ferre non possunt, quia iurisdictionem
habent limitatam ad iudicandum, vel fortè etiam
nonnulla alia. Qui tamen summam, & supremam
iurisdictionem habent, leges condere possunt, sic
vt Christus etiam vt homo, Isaiæ 53. Dominus le-
gifer noster: item Summus Pontifex, Imperator,
Rex, Respublica superiore carens, vt Veneta, Ge-
nuensis, & similes: quamuis pressiùs & strictiùs
sæcularium præcepta dicuntur leges: Ecclesiasti-
corum verò, constitutiones, & canones, cæterùm
non in tanto rigore legem hîc sumimus, sed no-<marginalia>Sanctiones|sunt leges, quæ|capitis p&#x0153;nam|irrogant.</marginalia>
mine legis Ecclesiasticam etiā comprehendimus.
Similiter, licèt in summo rigore solæ leges, quæ<-P>@@

<-P>certam p&#x0153;nam præsertim capitis, irrogant, san-
ctiones dicantur, l. sanctio, ff. de p&#x0153;nis, gloss. cap.
Rhodiæ, dist. 2. tamen sanctionum nomine etiam
alias leges intelligimus. Omnis autem potestas,
condendi leges, imò & gubernandi à Deo est,
Roman. 13. Non est enim potestas nisi à Deo: & Re-
gum potestas legis latiua aliquando est à Republ.
& interdum cum aliqua restrictione & limitatio-
ne, vt in Catalonia, nam in ea Rex sine Republ. &
in Comitiis generalibus legem condere non po-<marginalia>Rex non po-|test cōdere le-|gem in qui-|busdā regnis|sine consensu|populi.</marginalia>
test, vt patet ex lib. 1. constit. titul. 14. constitutio-
ne prima. Dum verò Respu. libera cum hac vel si-
mili conditione Regem constituit, non potest
Rex per vim contra conditionem facere, vt bene
Molina tomo 3. de iust. disp. 580. Vnde in tota Co-
rona Aragoniæ hæc iura illæsa seruantur, neque
Rex nouas leges instituit sine consensu Reip. imò
neque interpretatur illas, nisi assumptis secum
quibusdam eiusdem regni personis, vt patet ex
tit. 15. const. 2. sed qui & quomodo leges condere
possint vberiùs postea exponemus.</P>
<P>  Quarta conditio necessaria ad legem est, esse<marginalia>55</marginalia>
possibilem, hoc est, de re possibili, sumitur ex Isi-<marginalia>4. Conditio.|Lex debet esse|possibilis.</marginalia>
doro 5. etym. cap. 21. & refertur cap. erit autem lex,
dist. 4. & ex cap. non est 15. quæst. 1. cap. Nabucho-
donosor, 23. quæst. 4. l. 1. §. dies autem istos, ff. quā-
do appellandum sit: & ratio est, quia ad impos-
sibile nemo potest obligari, nec Deus impossibile
præcipit. Trid. sectione 6. cap. 11. & can. 18. Hiero-
nymus in expos. symb. ad Damas. Augustinus de
natura & gra. cap. 43. & 69. & ser. 109. de tempore,
Basilius in id Psalm. 118. Latum mandatum tuum
nimis: & quidem legem Dei non solùm esse possi-
bilem, sed etiam facilem, & suauem, patet Matth.
11. Iugum meum suaue, &c. 1. Ioan. 5. Præcepta eius
grauia non sunt. Vnde & leges humanę debent esse
possibiles & suaues: alioqui cùm lex Dei præcipiat
eas seruari, red derent illam grauem. Item lex diui-
na est exemplar humanarum: ergo cùm diuina sit
suauis, expedit humanas esse suaues, præsertim c&#x0169;
ex minore ad obligandum potestate procedant.</P>
<P>  Aduerte tamen, impossibile dupliciter sumi.<marginalia>56</marginalia>
Primò pro impossibili physicè. Secundò pro im-<marginalia>Impossibile est|duplex.</marginalia>
possibili moraliter, id est, difficili: primo modo nō
solùm nullum est præceptum verum impossibile:
sed nec tota eorum collectio etiam in puris natu-
ralibus, & in statu naturæ lapsæ, nulláque gratia
adiuuante. De secundo modo impossibilis iterum<marginalia>Impossibile ite|r&#x0169; duplex est.</marginalia>
est distinguendum: est enim quoddam impossibi-
le moraliter, quod propter summam quamdam
difficultatem adiunctam, licèt physicè fieri posset,
nunquam tamen sit, & sic in puris naturalibus, &
in natura lapsa, absque gratia, est impossibile diu
seruari omnia præcepta, ita vt nullum committa-
tur peccatum mortale, & cum gratia ordinaria si-
ne priuilegio vitari omnia venialia, de quo dice-
mus latè tractatu de gratia: aliud autem est impos-
sibile moraliter, quod habet quidem magnam dif-
ficultatem, minorem tamen, & ideo contigit ali-
quando fieri, etiam de hoc impossibili, id est, de re
difficilima, seu valdè graui, & onerosa, salte&#x0303; quan-
do grauissima, & vrgentissima causa non est, cre-
do, præcepta humana esse non posse: licitè, aut va-
lidè ita Victoria relectione de potestate Papæ nu.
18. & omnes recentiores, imò & D. Thomas quæ-
stione 95. artic. 3 quæst. 96. art. 4. verbo onerosas, &
quæst. 97. art. 3. ad secundum, quibus locis ita ex-
ponit Isidorum suprà, consonat Nyssenus libro de<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0038.jpg/>
@@1@<SE38>22 Quæst. XC. Tract. XIIII.
<duolan 2><-P>beatitudinibus explicans id, beati mites, vbi ad fi-<marginalia>Matth. 5.</marginalia>
nem ait: Legislatoris æqui non esse iubere, quæ natura
non capit, nec admittit: & Isocrates in parænetico
laudat leges faciles, & Fortunatianus 2. Rhetorum
ait: Cùm lex fertur, vel rogatio, quot locis diuiditur?
Tredecim. Primò, cùm verba scripti excutimus, id est,
cùm quærimus an obscura sit lex: an minùs plana: an
dubia, & anceps. Secundò, cùm quærimus, an contra le-
gem, vel decretum vel morem referatur, & si quid hu-
iusmodi fuerit. Tertiò, an sit honesta. Quartò, an sit vti-
lis, vel iusta. Quintò, an sit necessaria. Sextò, an facilis
in accipiendo. Septimò, an possibilis in faciendo. Octauò,
an alia lege satis caueatur, quod in hac noua significa-
tur. Nonò, an hoc alio modo fieri posset. Decimò, quo
animo quis contradicat. Vndecimò & duodecimò, qua
causa quid factum sit, vel fiat. Decimotertiò, quid sit fu-
turum, si lex fuerit probata, vel non fuerit accepta. Pro-
batur etiam ratione, quia homines nō subiiciun-<marginalia>Homines non|subiiciuntur|Principibus|seruiliter, sed|politicè.</marginalia>
tur seruiliter, atque vt mancipia, principibus, sed
politicè, atque vt ciues, ergo sine grauissima causa
non sunt illis grauissima onera imponenda: item
potestas gubernatiua data est ad protegendos, iu-
uandos, & in officio continendos subditos, & vt
boni fiant: imponendo autem eis grauissimas, &
onerosissimas leges deteriores subditi redderen-
tur: non res difficillimas pauci, & ratò faciunt: er-
go malè, iniustè, & inualidè tales leges ferrentur.
Vnde Demosthenes cōtra Timocratem sic loqui-
tur: Arbitror confitendum esse omnibus, probam legem,
& multitudini profuturam: primum simpliciter, & om-
nibus æquè apertam esse oportere, ne eam alius aliter in-
terpretetur. Deinde fieri posse oportere ea, quæ habeat.
Nam si præclarè constituta sit, aliquid tamen, quod ne-
queat fieri, proponat: id voti potiùs quàm legis fuerit
officium. Et Plato 5. de legibus scribit: Possibilia volet
fundator legum: impossibilia nec volet: Nam vana esset
cupiditas, & Plutarch. in Solone: Decet autem in fe-
rendis legibus, possibilitatis, & facultatis rationem ha-
bere, si quis mallet vtiliter in paucos, quàm sine vtilita-
te in multos animaduertere. Huc spectat id Prouerb.
30. Qui vehementer emungit, elicit sanguinem: &
Matth. 23. Alligant onera grauia, & impossibilia, &
imponunt in humeros hominum, &c. & Act. 15. Quid
tentatis imponere iugum super ceruices discipulorum,
quod neque patres nostri, neque nos portare potuimus?
Quod non significat, legem veterem fuisse simpli-
citer impossibilem: nam à multis seruata est, vt
probat ibi Lorinus vers. 10. sed dicitur, quia ægrè
& difficulter seruari poterat, & hæc fuit non mo-
dica eius imperfectio. Similiter ergo erunt imper-
fectæ leges humanæ, quæ præcipiant valdè dura
& difficilia, imò erunt multæ: nisi vrgens causa sit
durum aliquid præcipiendi, quomodo intellige
quod ait Andreas ab Exea c. cùm omnes, de const.
num. 81. legem perquam duram, seu quātumcum-
que duram seruandam esse, ex l. prospexit, ff. qui &
à quibus, hæc conditio magis ex sequenti consta-
bit. Ex ea verò multi, (vt quando agemus de lege
p&#x0153;nali videbimus) inferunt, nominem per legem
obligari posse ad solutionem p&#x0153;næ grauis ante
iudicis condemnationem. Ex eadem etiam multi
colligunt, neminem teneri, cum periculo mortis
manere in carcere, licèt ei præcipiatur, Sotus 5.<marginalia>Nemo tenetur|cum periculo|mortis mane-|re in carcere.</marginalia>
iust. quæst. 6. art. 4. & sumitur ex D. Thoma 2. 2. q.
69. art. 4. ad secundum, Couarruuia 1. variar. cap. 2.
num. 11. quamuis Caietanus dicta quæst 69. art. 4.
teneat, si esset lex de hoc, obligatoriam fore, ta-
metsi de facto ea lex non sit, & ideo fugiendo è<-P>@@

<-P>carcere non peccare. Et licèt Caietanus, Sotus, &
Couarruuias suprà, num. 4. dicant, damnatum ad
grauissimum carcerem perpetuum, non posse ex
eo fugere: tamen meliùs Salon eod. artic. 4. & alij
docent, fugere posse: idem dicunt de damnato ad
seruitutem valdè duram. Quod etiam de seruis
bello captis tenent Salon & alij multi. Sed de his
ex professo disseremus disp. 15. de lege p&#x0153;nali.</P>
<P>  Quinta conditio legis est, vt sit iusta, & hone-<marginalia>57</marginalia>
sta. Isidorus 5. etym. cap. 21. relatus cap. erit autem<marginalia>5. Conditio.</marginalia>
lex, dist. 4. in cuius cap. repetitione idem docet Se-
bastianus Medicis, & omnes decreti interpretes
eod. cap. & Panormitanus cum aliis cap. 1. de con-
stit. & l. 1. ff. de iustitia & iure, D. Thomas, quæst.
90. art. 1. ad tertium, & latiùs quæst. 96. artic. 4. vbi
omnes recentiores, Augustinus 2. ciuit. cap. 21. &
clariùs libr. 19. cap. 21. & 1. de libero arbitrio
cap. 5. Cicero 2. de legibus, Plato in Minoe&#x0308;, Cle-
mens 1. stromatum non procul à fine, Castro 1. de
lege cap. 1. & 5. Sotus 1. iust. quæst. 6. art. 4. Victoria
relect. de potestate Pap. num. 18. Syluester, Ange-
lus, Rosella, Tabiena, Armillasa, Caietanus & alij
summistæ verbo, lex. Rebuffus in pro&#x0153;mio const.
reg. gloss. 1. num. 17. Probatur: quia lex est ius: ius<marginalia>Lex debet esse|iusta, & ho-|nesta.</marginalia>
autem iniustum esse non potest; cùm ius dicatur,
quasi iustum, cap. ius generale, distinct. 1. & in iure
non tam desideratur iustitia, quàm honestas cap.
porro, 35. quæst. 3. ergo lex debet esse iusta & ho-
nesta, scilicet ex parte obiecti, præcipiendo rem
honestam vel de se, vel ex fine, ad quem conducit:
item lex iniusta vel inhonesta obligare non po-
test, ergo non est lex. Item omnis alia lex debet
esse participatio æternæ, D. Thomas quæst. 93. art.
3. atqui æterna iustissima est: ergo. Item potestas
legislatiua non est data in destructionem, sed in
ædificationem: quia non est potestas, nisi à Deo: &
quæ à Deo sunt, ordinata sunt, Rom. 13. item quia lex
est opus iustitiæ legalis; quæ non potest iniustum
facere, & lex est actus prudentiæ, quæ iniustum non
dictat. Vnde Sap. 8. Per me Reges regnant, & legum
conditores iusta decernunt.</P>
<P>  Aduerte tamen ex D. Thoma quæst 96. artic. 4.<marginalia>58</marginalia>
& ex aliis, communiter, legem dupliciter posse es-<marginalia>Lex duplici-|ter potest esse|iniusta.</marginalia>
se iniustum. Vno modo, quia præcipit rem tur-
pem, & moraliter malam. Alio modo, quia licèt
Princeps præcipiat rem bonā, non tame&#x0303; potest eā
præcipere. Si primo modo iniusta sit, & de hoc
constet saltem moraliter, non solùm possum, sed
etiam debeo eam transgredi, quia obedire oportet
Deo magis, quàm hominibus, Act. 5. si verò lex sec&#x0169;-
do modo sit iniusta & de hoc constet, licèt possim
legem seruare, non teneor, iuxta hæc Baldus l. si-
cut, C. de seruit. & aqua, & l. vnica, C. de confess. &
cap. 2. de probat. & l. 1. ff. de constit. princip. dicit,
legem malam esse diabolicam, & tyrannicam, nec<marginalia>Lex mala est|diabolica.</marginalia>
ligare: & Bartolus, l. vectigalia, ff. de public. &
vectig. dicit, non esse peccatum fraudare vectiga-
lia iniustè imposita: hos citat & sequitur Rebuff.
pro&#x0153;m. const. reg. gloss. 1. num. 21. numero autem
23. adducit Felinum cap. nihil, colum. 3. vers. 33. de
præscript. D. Thom. illo art. 4. Panormitanum, Fe-
linum, & alios cap. 1. de constit. Augustinum 1. de
lib. arb. cap. 5. si verò dubium est an lex aliquo ex
his modis iniusta sit, Vazquez disput. 151. in fine
ait, si cōstat legislatorem esse verum Regem, pro-
culdubiò obediendum illi est: secus si est dubium;
an ille sit Rex, vt tractat. de conscientia dixerat:
idem tenent aliqui, & probant, quia si constat, esse<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0039.jpg/>
@@1@<SE39>Disput. I. Sectio IX. 23
<duolan 2><-P>Regem: constat esse in possessione: in dubiis au-<marginalia>Regi quem|constat esse|Regem, obe-|diendum est,|in dubio.</marginalia>
tem melior est conditio possidentis, si verò non
constat, esse Regem: cùm ego sim in possessione
meæ libertatis, possum non obedire. Sed hæc ra-
tio non placet: quia Rex quantumcumque certus,
non est in possessione imperandi, nisi iusta: ergo
cùm sit dubium, an hoc sit iustum, dubia est pos-
sessio & facultas præcipiendi hoc: cur ergo tene-
bor ei obedire? Præsettim, si quod præcipit, verbi
gratia, occidere hunc hominem non multi refe-
rat:  ex occisione verò impendeat magnum pericu-
lum Reipubl. vnde dico, si dubito, an quod præci-
pit, turpe sit, siue quia pro neutra parte sunt ratio-
nes probabiles, siue quia pro vtraque sunt: siue
vna pars appareat probabilior, siue non: siue po-
sitiue iudicem, siue sim suspensus omnino, debeo
obedire, modò sine notabili meo, & aliorum de-
trimento possim id facere, & modò in omissione
tale detrimentum non sit, neque sit longè maioris
peccati periculum in obedientia, quàm in trans-
gressione: quia in dubio præsume&#x0303;dum est pro Su-<marginalia>In dubio præ-|sumendum est|pro Superiore.</marginalia>
periore, & obediendum illi est, quando alia non
præponderant: si enim ex quolibet rationabili du-
bio posset subditus negare obedientiam Superio-
ri, sępe eam negaret, eò quòd Superior nec potest,
nec tenetur semper rationes honestantes id, quod
præcipit, subdito manifestare, & sic sequeretur
magna inordinatio & confusio in communitati-
bus, & hoc sensu intelligendi sunt, qui dicunt, in
dubio parendum esse Superiori, Augustinus capit.
quid culpatur, 23. quæst. 1. Canonistæ cap. quæ in
Ecclesiarum, de constit. præsertim Panormitanus
& Felinus, Turrecremata cap sententia, & cap. Do-
minus, 11. quæst. 3. Castro 1. de lege, cap. 5. & alij
tractatu de bello, & alibi sæpe, vt tract. de con-
scien. vnde Medina quæst. 19. art. 6. §. ex his Prin-
ceps, inquirens, quid faciendum subdito, cui ali-
quid præcipitur, quod videtur esse contra Dei le-
gem, ait, varias distinctiones excogitatas esse à
Theologis, nominatim ab Adriano, quodlib. 2. So-
to de secreto mem. 3. quæst 2. sed diligentiùs rem
tractari à Syluestro verbo, conscientia, ver. inqui-
sitio, §. 3. verb. obedientia, §. 4. vbi ait, Primò, si sub-
ditus dubitat, an prælatus iure præcipiat, tenetur
obedire; Primò, quia in dubiis Superior debet esse<marginalia>In dubiis Su-|perior esse de-|bet prælati|auctoritas.</marginalia>
authoritas prælati; Secundò, quia subditus non est
iudex ad definiendum, vtrum prælatus iure præci-
piat; Tertiò, quia prælatus non semper debet ma-
nifestare subdito, quare hoc, vel illud præcipiat.
Sec&#x0169;dò, ait Syluester, si subditus ex leuibus causis
credit, prælatum contra ius præcipere, debet cre-
dulitatem deponere, & obedire; idem est ei facien-
dum si probabiliter credit. Sed hæc non placent
Medinæ; vnde, primò ait, in partem minus pericu-
losam inclinandum esse. Præcipit mihi prælatus,<marginalia>Medinæ.</marginalia>
vt manifestem crimen fratris occultum, si pericli-
tatur eius vita vel fama in æternum, non est obe-
diendum, cùm dubito, an iure præcipiat. Nam ma-
ius damnum est mors alterius, aut infamia perpe-
tua, quàm semel non obedire prælato: idem iudi-
cium est, cùm video pauperem fame pereuntem,
& prælatus præcipit, ne ei cōferam panem. Dubi-
to, an iure præcipiat, teneor non obedire. Obiicit
sibi Medina, quia in dubiis melior est conditio
possidentis: sed prælatus est in legitima possessio-
ne: ergo subditus tenetur ei obedire. Respondet,
sicut prælatus est in legitima possessione suæ po-
restatis, ita subditus in possessione suæ famæ: cùm<-P>@@

<-P>ergo non constet prælatum iure præcipere, non
possum alium in perpetuum infamare. Verum est,
inquit, quòd in his consideranda est maximè qualitas<marginalia>Qualitas per|sonæ prælati|consideranda|vt ei in dubio|pareatur.</marginalia>
Superioris: nam si est vir doctus, & pius, & exposita ra-
tione mei dubij, adhuc vrget imperando, certè teneor
obedire. Hæc Medina.</P>
<P>  Quod autem dictum est, quando dubium est,
an quod Superior præcipit, licitum sit: dicendum
est, quando id, quod præcipit, licitum esse constat,
dubitatur tamen, an possit id præcipere, commu-
niter teneor obedire, præsertim si dubium non
sit, esse Superiorem: cùm notabili autem meo de-
trimento, licèt possim, non teneor parere. Vnde in
dubio, an quis reum, vel testem interroget iuridi-
cè, non est iudici parendum. Caietanus 2. 2. quæst.
69. art. 1. Sotus de secreto, mem. 3. quæst. 2. concl. 2.
Adrianus quodlib. 2. & alij id probantes. Primò,
quia nemo tenetur parere Superiori cum graui
suo, vel alterius incommodo, nisi constet, eum le-
gitimè præcipere, & habere authoritatem tunc
obligandi: cur enim tantùm onus teneatur susci-
pere ab eo, de quo meritò dubitat, an possit illud
imponere? Secundò, quia in dubio fauendum est
reo: secus quando inde nullum notabile incom-
modum timeretur. Item quando constat, licitum
esse, quod præcipit, licèt dubium sit, an possit illud
præcipere, si ex inobedientia scandalum imminet
obsequendum est Superiori ad occurre&#x0303;dum scan-
dalo: nam ob vitandum scandalum cedere quis<marginalia>Ob vitandum|scandalum ce-|dere quis de-|bet iuri suo.</marginalia>
debet iuri suo: & scādalum etiam cum aliquo tem-
porali incommodo vitandum est, cap. 2. de præ-
script. & sumitur ex Aug. serm. 6. verb. Domin. &
Psalm. 124. & notauit Bellarminus 4. de pont. cap.
15. vide Adrianum quodlib. 6. ad obiectionem
Gabr. 4. dist. 16. quæst. 3. Iurisperiti cap. 2. de præ-
script. Panormitanus cap. 1. de constit. num. 9. An-
dreas ab Exea, num. 329. citat Calderinum & Imo-
lam Card. cap. de his 50. dist. & consil. 57. pro ma-
gnifico in fine: non autem est peccandum ad vi-
tandum scandalum cap. 2. de noui operis nunciat.
Sed an dubium excuset ab obseruatione legis vel
præcepti Superioris iterum tractabitur, cùm age-
mus de excusantibus à legis obseruatione.</P>
<P>  Hîc tamen obserua, posse pluribus modis Prin-<marginalia>59</marginalia>
cipem aliquid subdito licitum, iniustè præcipere.
Primò, cùm reuera non est Superior, sed tyrannus,
vel intrusus. Secundò quando licèt sit Superior re-
spectu aliarum personarum, vel aliorum casuum:
non tamen huius personæ, vel huius casus: verbi
gratia, quia iudex est sæcularis, & persona, vel ca-
sus Ecclesiasticus: vel quia sine causa vult me spo-
liare bonis meis: vel quia in distributione onerum
non seruat iustitiam distributiuam: vel quia præ-
cipit rem moraliter impossibilem, vel quia lex est
inutilis ad bonum commune. Vide D. Thomam
quæst. 96. art. 4. Rebuffum pro&#x0153;m. constit. regul.
gloss. 1. num. 22. 23. 61. vbi ait, Legem esse iniustam<marginalia>Lex est iniu-|stam, si excedat|potestate&#x0303; con-|dentis.</marginalia>
si excedit potestatem condentis: cap. Ecclesia, de const.
Adrian. quodlib. 6. & si inæqualiter distribuat one
ra subditis. Fortunatianum tractatu de vlt. fi. num.
160.</P>
<P>  Sexta conditio est, vt lex sit aliquo modo per-<marginalia>60</marginalia>
petua & stabilis: idem est de ratione constitutio-<marginalia>6. Conditio.</marginalia>
nis, & statuti: quæ etiam hîc nomine legis com-
plectimur. Huius conditionis meminit Cardina-
lis cap. perpendimus, de sentent. excomm. Archi-
diaconus cap. donatum. Nauarr. cap. 27. numer. 74.
colligitur etiam ex l. edita, C. de edendo: & meliùs<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0040.jpg/>
@@1@<SE40>24 Quæst. XC. Tract. XIIII.
<duolan 2><-P>ex cap. vltim. de offic. legati, vbi dicitur, statutum
legati habere vim legis, & perpetuò durare: colli-
gi etiam potest ex capit. à nobis, de sentent.
excomm. iuncto cap. vt animarum, de consti. in 6.
in quibus docemur, esse discrimen inter statutum
Episcopi, & sente&#x0303;tiam generalem eiusdem. Quod<marginalia>Statutum &|sententia in|quo differant.</marginalia>
discrimen, in quo primariò, & per se consistat, vix
intelligi potest, nisi dicamus, consistere in perpe-
tuitate. Nam licèt ex effectibus & à posteriori di-
stingui possint, vt videre licet in Couarruuia cap.
alma, part. 1. §. 1. num. 2. tamen à priori, & secun-
dùm se in nullo alio, quàm in perpetuitate distin-
gui posse videntur. Hæc diuersitas multùm refert,
præsertim in censuris: nam censura lata à iure, seu
lege non expirat morte, vel amotione ferentis:
secus quæ sine lege lata est ab homine, etiam per
generalem sententiam, seu generale mandatum.</P>
<P>  Obiicies: quia sæpe lex non est perpetua, nec<marginalia>61</marginalia>
fertur vt in perpetuum duratura, vt patet in lege<marginalia>Obiectio.</marginalia>
diuina veteri, quæ solùm erat duratura vsque ad
aduentum Christi: & in legibus humanis, quæ fe-
runtur pro tempore certo, & definito à legislato-
re, quo elapso per se cessant: & ita non esse de ra-
tione legis esse perpetuam, hoc argumento tenuit
Ludouicus Gomez in pro&#x0153;mio ad regulas Can-
cellariæ quæst. 2. ad secundum, & Geminianus, que&#x0303;
citat quæst. 3. fauet glossa cap. 1. de const. probans,
canones aliquando esse temporales ex cap. 1. 29.
dist. quod tamen parum suffragatur: quia nō dicit,
quosdam canones esse temporales, sed ex tempo-
re, causa, & persona considerandos esse, id est, iux-
ta temporum, causarum, & personarum exigen-
tiam factos esse, & inde sumendam esse ipsorum
intelligentiam. Dico ergo, quamuis perpetuitas<marginalia>Responsio.</marginalia>
nec simpliciter, nec eodem modo omnibus legi-<marginalia>Perpetuitas|quibus legi-|bus & quomo-|do conueniat.</marginalia>
bus conueniat: aliquo tamen modo omnibus le-
gibus accommodari debet. Lex æterna propriè, &
simpliciter perpetua est, quia in perpetuum obli-<marginalia>Lex æterna|est perpetua.</marginalia>
gat: quod si non haberet, quamuis in se esset æter-
na, non esset lex, vt quando præceptum in se æter-
num mediante aliquo præcepto pro aliquo tem-
pore nos obligat, lex non est, omne tamen natura-
le præceptum lex est: quia in ætern&#x0169; obligat ho-
mines: imò ex æternitate quodammodo: si enim
ab æterno essent homines, eadem dictamina ha-
berent, quæ modò habent, & easdem ex illis obli-
gationes contraherent. Lex verò diuina virtus<marginalia>Lex vetus|quomodo fue-|rit perpetua.</marginalia>
perpetua fuit negatiuè, quia sine vlla temporis li-
mitatione, in quo obligaret, lata fuit: & nisi abro-
gata postea fuisset, semper obligatet. Lex autem
diuina noua perpetua est positiuè, & in effectu ac
secundùm absolutam voluntatem legislatoris, qui
voluit, & explicuit, illam seruandam esse vsque ad
finem mundi, neque vmquam fore abrogandam
aut reuocandam.</P>
<P>  Est ergo lex, non quodcumque præceptum, sed<marginalia>62</marginalia>
stabile, & perpetuum aliquo ex modis dictis. Vn-
de olim bulla c&#x0153;næ non habebat rationem legis,<marginalia>Bulla c&#x0153;næ ve|rè est lex.</marginalia>
quia solùm habebat vim obligandi pro vno anno:
à tempore autem Gregorij XIII. lata est, vt in per-
petuum obligaret, nisi reuocaretur: vnde ex tunc
verè est lex, & eius censuræ reputantur latæ à iure,
vt docet Nauatrus cap. 27. num. 50. & 51. sed po-
tissimè 73 in fine. Ioseph Ludouicus decis. Luc. 39.
num. 20. Arisminus Tepatus 1. variarum iuris, tit.
de procuratorib. ad negotia, & de mandato, citans
multos alios Iurisperitos. Vnde quoties præcept&#x0169;
Superioris non datur per modum statuti, consti-<-P>@@

<-P>tutionis, vel legis expirat morte ferentis, vel amo-
tione eius ab officio, vt cum Syluestro, Angelo,
Armilla, & Vazquez, & Ioan. Andrea dixi sect. 7.
ad primam obiectionem, quod etiam tenet Na-
uarrus cap. 27. num. 2. & 73. Sanchez 8. de matrim.
disput. 28. num. 47. cum Syluest. ver. delegatus,
quæst. 6. num. 7. & ver. mandatum, quæst. 3. expli-
cante, etiamsi res non sit integra, & cum Meno-
chio 1. de arbit. quæst. 69. num. 4. citante Decium,
cum concordatis in reg. iur. c. 10. quæst. 3. punct. 1.
part. 3. citante Hugonem & meritò reprobante
Petrum de Penzalis quodlib. 1. quæst. 21. dice&#x0303;tem,
generalia mandata nō expirare morte præcipien-
tis: & nostra sententia patet ex l. inter causas, ff.
mandati, l. & quia verbo, antequam, ff. de iurisdict.
omnium iudicum, cap. gratum, & cap. relatum, de
officio iudicis delegati: docent tamen ex iisdem
iuribus Sanchez, Angelus, Syluester, Armilla, &
Vazquez: si mandatum conferat iurisdictionem,<marginalia>Mandatum|morte mandā-|tis quando nō|expirat.</marginalia>
& res sit c&#x0153;pta, non expirare mandatum morte
vel amotione mādātis, secus re integra. Aliquibus
autem videtur, id non esse speciale, & proprium
mandato conferénti iurisdictionem, sed commu-
ne cum aliis: nam in l. mandati, C. mandati, gene-
ratim dicitur, mandatum re integra domini mor-
te finitur: idem constitutum est §. item si adhuc,
alias: rectè quoque Insti. eodem tit. ergo si res non
est integra, sed iam c&#x0153;pta, non finitur mandatum,
etiam si iurisdictionem non conferat. Sic manda-
tum de sepulchro post mortem mandantis con-
stituendo non finitur morte mandantis, l. si verò,
§. fin. ff. mandati, & mandatum testatoris non so-
lùm non finitur, sed etiam confirmatur morte ip-
sius, l. 1. ff. de testament. l. quòd si iterum, ff. de adi-
mendo legato, & cap. cum Marthæ. de celeb. Miss.
Propter hæc ergo quidam existimant, null&#x0169; man-
datum finiri morte mādantis, nisi sit speciale præ-
ceptum à Superiore impositum subdito solam
subditi personam cōcernens, quale est præceptum
iei$unclearnij, orationis & similium quæ finiuntur mor-
te, vel amotione præcipientis. Sed hi turpiter er-
rant, nam mandatum Superioris de danda elee-
mosyna Spirituali, vel corporali simplex vel
cum censura, & alia eiusmodi, licèt alias personas
concernant, nullo modo obligant mandatarium,
etiam si iam c&#x0153;perit mandatum implere. Vnde re-
gula est omne mandatum Superioris, quod non<marginalia>Mandatum|Superioris cō-|tinens iurisdi-|ctionem, mor-|te mandantis|expirat.</marginalia>
continet commissionem iurisdictionis, etiam si
res sit c&#x0153;pta, expirat morte mandantis: si verò
cōtinet commissionem iurisdictionis, etiamsi res
c&#x0153;pta sit, non expirat morte mandantis. Secus de
mandatis testatoris, vel alterius, qui Superiot non
est, vel si est Superior, non mandat, vt Superior,
sed de suis rebus tamquam priuata persona dispo-
nit. Huius enim voluntati standum est, etiam post
ipsius mortem: eiúsque mandatum etiam re inte-
gra, per mortem eius non expirat. Vnde Osascus
decis. 150. ait, licèt mandatum regulariter morte
extinguatur: attamen hæredi vel extranco post
mortem duraturum fieri posse, & nu. 4 ait, man-
datum testatoris, quo præcipit, societatem post
mortem durare, parere actionem aduersus hære-
des mandantis, & Boe&#x0308;rius decisione 348. num. 6.
& 7. docet, mandatum in testamento, non expirare
morte mandantis, imò tunc procuratorem com-
pelli illud exequi, hos auctores citat, & sequitut
Arisminus suprà, vbi de extinctione mandati per
mortem mādantis multa alia adducit. Vide etiam.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0041.jpg/>
@@1@<SE41>Disput. I. Sectio IX. 25
<duolan 2><-P>l. 5. §. ab alio, ff. de institoria actione. Sic explica
vel limita iura ab aduersariis citata.</P>
<P>  Porrò in foro interno res c&#x0153;pta dicitur, quan-<marginalia>63</marginalia>
do confessarius vnum peccatum p&#x0153;nitentis au-<marginalia>In foro con-|scientiæ quā-|do mandatum|morte man-|dantis expi-|rat.</marginalia>
diuit, vt in materia de p&#x0153;nitentia docuimus, &
ideo in eo euentu mandatum seu facultas audien-
di confessionem non expirat mortuo, vel amoto
mandante: in foro autem externo res c&#x0153;pta dici-
tur, quando lis contestata est, vt exponit Accur-
sius illa l. & quia, ff. de iurisdictione omnium iu-
dicum: & l. mandatum, verbo, finitum, C. mandati,
alij cum Couarruuia in annotationibus ad dict. l.
& quia, rem c&#x0153;ptam interpretantur, si iam reus
conuentus est coram iudice delegato. Ex dictis
inferunt Canonistæ, præceptum latum à capitulo,
sede vacante, si per modum statuti feratur, non
cessare per electionem Episcopi, donec ab illo
reuocetur: quia Satutum habet rationem legis,
& ita non expirat morte, vel amotione feren-
tis. Posset tamen supremus Princeps, qualis
est Rex vel Papa, statuere, vt mandatum ali-
quod non habens rationem legis, non expiret
morte, vel amotione mandantis, sed duret post-
ea certo tempore. Quod non possunt facere,
qui in iure communi, vel regni dispensare non
possunt, iuxta quod, mandatum quod non ha-
bet rationem legis, finitur mortuo, vel amoto
mandante.</P>
<P>  Quod ex Bartol. l. 5. §. si ab alio, ff. de institoria
actione, dixit Arismus suprà, mandatum vniuer-
sale non finiri morte, si intelligatur de man-
dato, quod est præceptum Superioris, & non
habet rationes legis, statuti, vel constitutionis,
falsum est vt contra Petrum de Pensal. dixit San-
chez cum Cord. suprà.</P>
<P>  Septima conditio in lege humana à nonnullis<marginalia>64</marginalia>
ponitur, vt sit scripta. Sebastianus Medicis tracta-<marginalia>7. conditio.</marginalia>
tu de legibus & statutis, parte 3. quæst. 11. per to-
tam, & repet. super cap. erit autem lex, dist. 4. num.
72. citans Salicetum l. humanum, C. de legibus,
gloss. & doctores, l. 1. ff. de legibus, Baldum ibi, &
cap. in causis: de sentent. & re iudicata: nam Isido-
rus 2. etym. cap. 10. ait, Inter legem & morem hoc in-
terest, quòd lex scripta est; mos verò vetustate probata
consuetudo, siue lex non scripta, & lib. 5. cap. 3. lex est<marginalia>Consuetudo|& lex quomo-|do differant.</marginalia>
constitutio scripta; mos est vetustate probata consue-
tudo non scripta: refertur cap. lex. dist. 1. vbi etiam,
& in cap. omnes leges, Gratianus ait, nomine le-
gis humanæ mores iure scripti, & traditi intelli-
guntur, primò certum est in l. naturali non opus<marginalia>1. conclusio.|Lex natura-|lis non est scri|pta.</marginalia>
esse, vt lex sit propriè scripta; sed satis esse, vt sit
scripta in corde: de lege æterna Dei vel etiā tem-
porali patet: nam ante omnem scripturam fuit, &
obligauit.</P>
<P>  Secundò de lege humana dico, non requirere<marginalia>2. conclusio.</marginalia>
essentialiter, quòd sit scripta: ita docet latè An-
dreas ab Exea, rubrica de constit. à num. 188. vsque
ad finem, & numer. 200. ait, esse communem opi-
nionem: pro qua nominatim citat Ioann. Andr.
à cap. nemo potest ad impossibile, de regulis iuris
in sexto, vbi tamen dicit, quòd si esset Princeps,
necessitatem scripturæ imponeret constitutioni-
bus inferiorum: citat etiam Exea Barbarium ibi,
& dominos de Rota decisione 246. constitutio
siue statutum, eodem titulo in nouis, aítque ex
hac doctrina Panormitanum, Antonium de Bu-
trio, & Imolam in eadem rubrica & alios infer-
re, statutum capituli posse probari per testes &<-P>@@

<-P>Franciscum de Pauinis in præludiis extrauagan-
tium, Ioan. 22. dixisse, scripturam non esse de sub-
stantia extrauagantium, & ad esse gratiæ non re-
quiri scripturam: probat idem Exea cap. in nostra
circa finem de constitutionibus, & latissimè San-
chez multis citatis de matrimon. disput. 29. per
totam. Deinde ad legem non esse necessariam
scripturam docent hîc communiter Theologi, vt
Valentia disput. 6. quæst. 1. puncto 2. ex Aristotele
10. ethic. cap. 9. vbi ait, Scriptæ ne sint leges, an non
scriptæ, interesse nihil videtur, & Iustinianus l. de
quibus 32. ait, Cùm ipsæ leges nulla alia de causa nos
teneant, quàm quòd iudicio populi receptæ sint, meritò
& ea, quæ sine vllo scripto populus probauit tenebunt
omnes: & Demosthen. contra Aristogitonem, ait,
Lycurgum nullas scripsisse leges, sed memoriæ ciuium
insculpendas tradidisse. Adducitur etiam Cicero 1.
de legibus: dice&#x0303;s, Qui legem ignorat, iniustum esse, si-
ue illa sit scripta vspiam, siue nusquam. Sed hic locus
non est ad rem: quia Cicero apertè loquitur de le-
ge naturali, quam potiùs videtur condistinguere
scriptæ, id est, humanæ, immediatè post præalle-
gata verba, dicens: Quòd si iustitia est obtemperatio
scriptis legibus institutis&#xE8BF;&#x0301; populorum, & multò antea
in eodem lib vbi postquam legem naturalem, &
æternam difinierat, Cicero, quam solam ipse ve-
ram censet, sed immeritò, quia etiam lex positiua
verissimè & propriissimè est lex, vt tradit Cona-
nus 1. comment. iuris ciuilis cap. 8. adiecit, Sed quo-
niam in populi ratione omnis nostra versatur oratio,
populariter interdum loqui, necesse erit, & eam legem,
quæ scripto sancit, quod vult, aut iubendo, aut vetando,
vt vulgus, appellare.</P>
<P>  Sed ad hoc, & ad alia Isidori, & Gratiani testi-<marginalia>Lex debet es-|se scripta.</marginalia>
monia: respondeo non voluisse de essentia legis
humanæ, etiam vt distinguitur contra morem; &
consuetudinem, esse quòd sit scripta. Sed omnem,
vel ferè omnem, quæ modò est, præter consuetu-
dinem, reuera esse scriptam. Quod etiam intendit
Sallust. in Catilinam, dicens: Ius est ciuilis æquitas,
vel scriptis legibus sancita; vel institutis & moribus re-
cepta, & in hoc sensu Isidorus locis citatis ait, con-
suerudinem pro lege suscipi, cùm deficit lex, nec
differre, scriptura, an ratione consistat. Et quidem
cùm lex ponatur, vt in perpetu&#x0169; obligatura, opor-
tet eam litteris mandari, ne obliuioni tradatur,
aut contra verba, & mentem legislatoris expona-
tur, quibusdam vno modo, aliis verò alio modo
verba legis referentibus, & propterea Deus, cùm
legem veterem dedit, in lapideis tabulis eam scri-
psit. Exod. 24. Dabo tibi duas tabulas lapideas, & le-
gem acmādata, quæ scripsi, vt doceas eos; & legem no-
uam Euāgelistæ, & alij canonici scriptores magna
ex parte litteris mandarunt. Non tamen est de es-
sentia legis esse scriptam, neque necessarium, vt
valeat.</P>
<P>  Sed obiicies primò, nam saltem in legibus im-<marginalia>65</marginalia>
perialibus videtur, leges non esse, nisi sint scriptę:<marginalia>1. Argum.</marginalia>
nam in l. humanum, C. de legibus, dicitur, Tunc le-
gata dictari, & sic ea denuò collectis omnibus recenseri,
& cùm omnes consenserint, tunc demum in sacro nostri
Numinis cōsistorio recitari: vbi verba dictari, recen-
seri, & recitari, indicant, legem debere esse scri-
ptam: traditur autem ibi forma, sine qua lex non
valet: ergo non valet lex, nisi sit scripta.</P>
<P>  Ad hoc argum. respondent aliqui, in illis verbis<marginalia>1. Solutio.</marginalia>
non satis indicari, legem debere esse scriptam.
Nam verbum dictare differt à verbo scribere.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0042.jpg/>
@@1@<SE42>26 Quæst. XC. Tract. XIIII.
<duolan 2><-P>l. 1. ff. de his, qui sibi adscribunt, & dictatio sine
scriptura esse potest; & ita ponderant Barbarius
rubric. de constit. & Decius ibi, in prima lectura.
Recenseri etiam sine scriptura aliquid potest, cap.
cùm ad sedem, de restitutione spoliatorum, glossa
l. 3. §. si quis noxali, verbo, recensione, ff. ad exhib.
Recitari etiam non importat scripturam, vt dicit
Ripa rubr. de constit. ex Iuuenali dicente: Impune
ergo mihi recitauerit ille togatas, hic eleges. Sed con-
tra hanc solutionem insurgit Exea: quia recitare,<marginalia>Recitare scri-|pturam suppo-|ponit.</marginalia>
scripturam supponit, vt ex multis iuribus probat
Lucas de Penna l. vnica, collat. 6. C. de stud. libera-
lib. vrbis Romæ, & patet ex l. 1. ibi hæredem scri-
ptum in tabulis suis recitauerit, ff. de his, quæ pro
non scriptis habentur. Vnde Valla in Poggium
lib. 3. Recitare est aperta voce rem scriptam, vel legere
vel memoriter pron&#x0169;ciare: & in Bartholomęum Fac-
cium libr. 2. Recitare pro narrare accipis, quod secus
vsus habet. Est enim recitare propriè, ex scriptis ad ver-
bum apud alios pronunciare: ite&#x0303; dictare apud Gram-
maticos significat, quod alteri, vt scribat, pronun-
ciatur. Hæ obiectiones non satis impugnant solu-
tionem: constat enim, si quis concionem, lectio-
nem vel exhortationem, ab alio auditam eisdem
verbis referat, recitare dici, & dictari aliquid ali-
cui posse, non solùm, vt scribat, sed etiam vt aliis
voce annunciet.</P>
<P>  Nihilominus ob prædictas obiectiones ab illa<marginalia>66</marginalia>
solutione recedit Decius suprà, & aliam solutio-<marginalia>2. Solutio.</marginalia>
nem assignat. Videlicet ibi esse datam formam le-
gis, vt in scriptis ponatur: sed eam formam non
videri necessariam secundùm Bartolum ibi. Sed
replicat Ripa rubr. de constit. nam Bartolus in di-
cta l. humanum, solùm vult, solemnitatem con-
sensus procerum non esse necessariam: non autem
loquitur de solemnitate scripturæ. Patet quia lo-
quitur de solemnitate omissa per Iustinianum in
condendo libros Authenticorum: in quo non fuit
omissa solemnitas scripturæ: ergo respectu solem-
nitatis scripturæ videtur potiùs Bartolus velle
contrarium, scilicet, requiri scripturam. Ego cùm
Exea puto Bartolum generaliter intellexisse, vt so-
nant eius verba: nam initio illius legis ponit for-
mam legis condendæ, primò, examinari, secundò,
scribi, tertiò, recitari, & ita summat illam legem.
Deinde opponit c&#x0169; glossa de volumine Authen-
ticorum, vbi non fuit seruata hæc forma & re-
spondet his verbis: Veritas est, quòd iste ordo non est
necessitatis: sed voluntatis; ideo eius omissio non vitiat.
Quidquid autem sit de Bartolo, contra illam so-
lutionem Decij argumentantur Moderni Papien-
ses: repet. rubricæ de constit. colum. 23. quia illa l.
humanum, loquitur conditionaliter, & conditio
importat formam. Vnde Princeps velle videtur,
legem suam non esse legem, sed tractatum legis
nondum perfectæ, nec obligatoriæ, donec scriba-
tur: vel saltem inferiorum Principum leges non
esse leges, donec scribantur: & ita contra illam so-
lutionem vrget etiam Exea. Sed facilè responderi
posset, si id vellet Imperator, clariùs id dicturum;
cùm esset res valdè grauis; vnde solùm videtur
supposuisse scripturam tamquam rem solitam
adhiberi, licèt nec ex natura rei, nec ex voluntate
Imperatoris sit simpliciter necessatia in suis, vel
aliorum legibus.</P>
<P>  Vnde tertiò respondet Exea, quidquid sit de<marginalia>67</marginalia>
alia forma posita in illa l. tamen scripturam non<marginalia>3. Solutio.</marginalia>
poni ibi tamquam solemnitatem substantialem<-P>@@

<-P>probat primò, quia forma legis condendæ ibi tra-<marginalia>Scrip turanon|ponitur tam-|quam solemni|tas substan-|tialis.</marginalia>
dita eò tendit, vt lex sit magis deliberata, vt patet
in illis verbis: Pene enim cognoscimus, quod cum no-
stro Concilio fuerit ordinatum, id ad beatitudinem no-
stri imperij & ad nostram gloriam redundare: Scri-
ptura autem solùm requiritur, vt de lege faciliùs
constare possit, cap. 1. de renunt. in 6. & facit l. iu-
bemus, §. sed ne aliqua, C. de testam. & consonat
Cicero orat. pro Sylla. dicens: Quòd si iam essem
oblitus seueritatis, & constantiæ meæ; támne amens
eram, vt cùm litteræ posteritatis causa repertæ sint, quæ
subsidio esse possent, &c. ideo licèt forma, de qua in
dicta l. humanum, sit per conditionem posita; ta-
men quia scriptura ad finem illius l. non erat ne-
cessaria, sufficit, legem dictari, recenseri, & recitari
per aliquid æquipollens scripturæ: facit Baldus l.
si duo patroni, §. si quis iurauerit, colum. 2. in 1.
quæst. nu. 11. ff. de iureiurand. dicens, Quando con-
ditio est apposita ad finem, satis est eam impleri per
æquipollens. Secundò probat Exea quia scriptura<marginalia>Scriptura quo|ad legis effica-|ciam nihil ope|ratur.</marginalia>
quoad legis efficaciam nihil operatur: ergo debet
censeri leuis solemnitas: illa enim dicitur leuis so-
lemnitas, cuius omissio parum, aut nihil releuat,
secundùm Bartolum l. 1. §. fin. per illum text. ff. de
ventre inspiciendo, & l. cum hi, §. si prætor, ff. de
transact. Iason d. §. si prætor, cum similibus, vt ple-
nè per Albericum Brutum tractatu de forma, &
solennit. colum. 46. vers. secundò prædicta regula.
Tertiò probat: quia scriptura non est requisita,
antequam lex sit facta: quia quod non est, scribi
non potest. Vnde succedit regula, quòd qualitas,
quæ potest superuenire actui, non est de substan-
tia actus, vt tradit Geminianus cap. vt circa, §. 1. ad
finem, vers. ex his nota, de elect. in 6. Quartò pro-
bat, quia in d. l. humanum, scriptura non requiri-
tur in conditione, quia nihil ponitur in conditio-
ne, præterquam consensus Iudicum, & Senatus: il-
lum namque important illa verba, Et, si vniuersis
tam iudicibus, quàm vobis placuerit: quæ referuntur
ad tractatum eius materiæ super qua lex condi
debet, de quo tractatu in principio legis fit me&#x0303;tio,
& si in d. l. sit aliquod verbum, requirens scriptu-
ram, id erit, dictari, aut recitari, quæ tamen non
sunt posita in conditione, sed in diem incertum,
vt patet ibi, Tunc legata dictari, ponderando dictio-
nem tunc, quæ denotat extremitatem temporis,
l. si his legatum, §. fin. ff. de conditionib. & demon-
strationib. & l. in substitutione in fine. ff. de vulga.
Est ergo sensus illius legis, vt si id, quod pro lege
condenda tractatum est, placuerit, dictetur &
recitetur. Et sic illud quod est positum in condi-
tione, est consensus iudicum & senatus: illud
autem, quod est collatum in euentum conditio-
nis, est dictatio, & recitatio legis: & iura dicen-
tia, conditione importari formam, intelliguntur
de eo, quod est positum in conditione. Præterea
in d. l. humanum, non dicitur, quòd lex aliter facta
non valeat: sed solùm Imperator declarat, quòd
aliter legem non promulgabit. Si tamen promul-
garet eam Imperator sine scriptura, non dubium,
quin valeret: quia forma illius legis non præua-
let voluntati Principis. Deinde illa verba, quòd
Imperator legem non promulgabit, non refe-
runtur ad scripturam: sed ad alia, quæ sunt ma-
gis substantialia. Ita in simili respondet Alexand.
l. 2. §. prius, columna secunda, versicul. nec obstat,
l. prætor, ff. de vulgar. & l. finali, in principio co-
lumna finali, in medio, C. de iure deliberand.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0043.jpg/>
@@1@<SE43>Disput. I. Sectio X. 27
<duolan 2><-P>& formaliùs hoc sequitur Albericus Ruinus tra-
ctatu de forma & solen. art. quando aliquid cen-
seatur esse traditum pro forma, colum. 19. ad fi-
nem, vers. & si lex, & duobus vers. sequentibus
vbi etiam limitat regulam, quæ habet, quòd
quando lex loquitur conditionaliter, censetur requi-
rere id, quod est in conditione positum, tamquam
grauem solemnitatem: vt non procedat, quan-
do plures solemnitates in conditione poneren-
tur, quarum aliquæ suapte natura essent graues;
aliæ leues.</P>
<P>  Secundò obiicies, quia lex dicitur à legendo:<marginalia>68</marginalia>
ergo præsupponit scripturam, quia scriptura est,<marginalia>2. Argum.</marginalia>
quæ legi potest, l. 2. §. 1. ff. quemadmodum testa-
menta aperiantur, & l. 1. §. legi, ff. de his, quæ in te-
stamentis; srespōdent quidam relati à Ripa suprà,
quòd imò lex dicitur à ligando: Exea verò suprà,
num. 199. omissis verbis Ripæ ait, legem dici à
legendo, vt inquit Varro 2. de lingu. Latin. Cice-
ro 1. de legibus, vbi ex hoc infert, legem solùm di-
ci, quæ scripto sancita est: idem sequitur Budæus
l. 2. in princ. ff. de origin. iuris. Sed hoc Exea dixit
disputando. Nos facilè respondemus, de etymo-
logia legis varias esse opiniones, vt sect. 1. vidi-
mus, sed licèt dicatur à legendo, vt legere est vi-
dere scriptum, non ideo erit essentiale, aut neces-
sarium legi, esse scriptum: sed sic appellatur: quia
communiter est scripta, & legi potest.</P>
<P>  Tertiò obiicies; quia sententia non valet, nisi<marginalia>Sententia non|valet nisi scri-|pto feratur|lex.</marginalia>
in scriptis feratur: ergo nec lex. Antecedens te-
nent communiter Doctores c. fin. de sent. & re iu-
dicata. Respondeo nō esse simile: quia in sente&#x0303;tia
id statuit Princeps: in legibus nullus. Vide Sylue-
strum, verbo, sententia, quæst 4. eodem modo, si
statutum non scriptum nullius est momenti, vt
ait Sebastianus Medicis lib. de legibus, part. 3. qu.
11. cum Alberico l. de quibus, ff. de legibus; hoc
erit ex dispositione Superiorum, quæ in legibus
non est, & ideo leges non scriptæ valent. Pro quo
multa alia reperies in Sebastiano illo, licèt ipse
teneat, leges esse nullas, nisi sint scriptæ: cui fa-
uet Parisiensis lib. de legibus, cap. iam igitur, fol. 9.
colum. 2. & 4. vbi, licèt admittat, aliquam legem
non scriptam, scilicet naturalem: tamen nullam le-
gem humanam admittit, quæ scripta non sit, &
definit legem humanam dicens, esse scriptum as-
sistens honestis, prohibensq&#x0301;ue contraria.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO X.
Nonnullæ aliæ legis conditiones tractantur.</Z>
<P><INI4>O</INI4>Ctauò legis conditio esse potest, vt prę-<marginalia>69</marginalia>
ceptum sit sufficienter promulgatum.<marginalia>8. conditio le-|gis vt præce-|ptum sit suffi-|cienter pro-|mulgatum.</marginalia>
D. Thomas quæst. 90. art. 4. & 93. artic. 5.
ad primum, Valentia disput. 6. quæst. 1.
puncto 2. & ferè cæteri.</P>
<P>  Sed aduerte, legem æternam ex æternitate esse
veram legem & essentialiter completam in ratio-
ne legis, vnde ad sui essentiam non exigit promul-
gationem, quæ quid temporale est: ita Valentia,
& rationem reddidimus sectione 6. vbi addidi-
mus, non tamen obligare actu, nisi mediante alia
lege, scilicet naturali, vel positiua, humana, vel<marginalia>Lex natura-|lis nulla pro-|mulgatione|indiget.</marginalia>
diuina, inter quas quidem naturalis propriè
nulla indiget promulgatione, vt obliget: quia<-P>@@

<-P>est dictamen de necessitate, vel turpitudine ob-
iecti ex se astringens voluntatem ad operatio-
nem vel omissionem. Nec vt obliget, oportet re-
flexè cognosci sub ratione legis. Vnde impro-
priè loquuntur, qui dicunt, legem naturalem pro-
mulgari à Deo per collationem luminis natura-
lis, iuxta id Psalm. 4. Signatum est super nos lumen
vultus tui Domine, &c. & Ioan. 1. Illuminat omnem
hominem venientem in hunc mundum, quod non so-
lùm de lumine gratuito; sed etiam de naturali in-
telligi potest. Non, inquam, propriè loquuntur:
quia imprimere tale lumen potiùs est vim legem
faciendi dare, quàm promulgare legem natura-
lem; nisi fortè quatenus tale lumen manifestare
potest, tale dictamen esse obligatorium: quod
tamen, esto vocetur promulgatio, non requiri-
tur, vt tale dictamen sit vera lex, & verè obliget.
Sic intellige D. Thomam quæst. 90. art. 4. ad pri-
mum, cùm ait, Legem naturalem promulgari ex hoc
ipso quòd Deus eam inseruit mentibus hominum na-
turaliter cognoscendam. Vbi Vazquez ait, legem
naturæ primariam non indigere promulgatione,
nec promulgari: quia est ipsa natura rationalis:
secundariam verò, quæ est iudicium rationis,
quodammodo promulgari, quatenus humanæ
menti inseritur à Deo.</P>
<P>  Leges autem positiuæ, vt actu obligent, co-<marginalia>70</marginalia>
gnosci debent sub ratione legum, vel cùm homo<marginalia>Leges positi-|uæ vt actu|obligent co-|gnosci debent.</marginalia>
operatur, vel antea, certò, vel dubiè. Qui enim
nec scit, nec vmquam sciuit, aut dubitauit, an sit
lex de Baptismo, verbi gratia, non peccat, si non
baptizetur: quia numquam fuit ei lex vllo modo
explicata, & ita illum numquam obligauit in
actu secundo, sed tantùm in actu primo; lex enim
illa habebat vim obligandi illum, & si fuisset illi
explicata, obligasset illum in actu secundo: om-
nis autem lex positiua, vt habeat vim obligandi,
seu vt obliget in actu primo, & sit vera lex, debet
esse promulgata ipsi communitati: quia legislator
non vult, aut non potest antea obligare, vt discu-
riemus disput. de promulgatione legis humanæ.
Si autem legislator posset & vellet ante talem
promulgationem obligare suo mandato eos, ad
quorum notitiam peruenerit, illud non haberet
rationem legis, donec alicui communitati inno-
tesceret, aut ita esset propositum, vt innotescere
statim posset. Sic videmus, promulgatam legem
Moysi Exod. 19. & 20. non sine magnis signis &
prodigiis, & cap. 24. ver. dicitur, Venit ergo Moyses,
& narrauit plebi omnia verba Domini atque iudicia:
respondítque populus vna voce; Omnia verba Domi-
ni, quæ locutus es, faciemus. Noua etiam primò
per Christum, deinde post admirabilem, & visi-<marginalia>Noua lex per|Christum &|per aduentum|Spiritus san-|cti promulga-|ta est.</marginalia>
bilem aduentum Spiritus sancti, c&#x0153;pit ab Apo
stolis publicè prædicari, donec in omnem terram
exiuit sonus eorum, Psalm. 18. Vnde Ioan. 15. ver. 22.
Si non venissem, & locutus eis fuissem, peccatum non
haberent. De legibus canonicis constat ex cap. co-
gnoscentes, de constit. & cap. 1. de postul. prælat.
indigere promulgatione, significaturq&#x0301;ue cap. erit
autem lex, dist. 4. vbi requiritur, vt lex clara sit &
perspicua: ita etiam Gratianus exponit August. de
vera relig. cap. 31. quem citat eadem dist. cap. erit
autem; dicentem, leges institui, & firmari, insti-
tuuntur, inquit Gratian. cùm promulgantur, firman-
tur verò cùm moribus vtentium obseruantur. Et hæc
cōmunia sunt legibus ciuilibus, de quib. speciatim
declaratum est, auth. vt factæ nouæ constit. coll. 5.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0044.jpg/>
@@1@<SE44>28 Quæst. XC. Tract. XIIII.
<duolan 2><-P>tit. 16. & l. leges, C. de legibus, vbi dicitur, Leges
sacratissimæ, quæ constringunt omnium vitas, intelligi<marginalia>Leges intelli-|gi ab omnibus|debent.</marginalia>
ab omnibus debent, vt vniuersi, præscripto earum ma-
nifestiùs cognito, vel inhibita declinent, vel permissa
sectentur. Oppones dictum cap. 1. de postulatione
prælatorum; ibi, cùm constitutio solemniter editur,
aut publicè promulgatur: ergo distincta sunt edi,
& promulgari, & illud est priùs, & sic priùs est lex,
quàm promulgetur. Ob istum textum dubitat
Andreas ab Exea in rubrica de constit. num. 206.
an promulgatio sit necessaria ad esse seu essen-
tiam legis. Sed facilè tespondeo cùm dicitur, lex
priùs edi & postea promulgari, non esse intelli-
gendum, quòd in facto esse, aut completè sit lex
ante promulgationem, sed in fieri inchoatiuè, &
incompletè.</P>
<P>  Sed de promulgatione, quomodo requiratur
in singulis legum generibus, videbimus, cùm de
singulis disseremus, imò de promulgatione legis
humanæ integram disp. instituemus.</P>
<P>  Nona conditio legis à nonnullis ponitur, vt sit<marginalia>71</marginalia>
à populo accepta. Sed hæc non pertinet ad ratio-<marginalia>9. Conditio|legis.</marginalia>
nem legis in communi, de qua hîc disputamus;
cùm nulli diuinæ legi conueniat, neque humanæ
nisi forte per accidens ex benignitate legislatoris,
nolentis obligare, antequam lex à populo acce-
ptetur; aut ex eius impotentia, quia non potest
antea obligare, eo quòd valdè imperfectam & li-
mitatam acceperit potestatem quantum ad hoc à
populi acceptatione pendente&#x0303;, vt constabit quan-<marginalia>Lex eur non|obliget ante-|quam accepte|tur à populo.</marginalia>
do de lege humana disseremus. Olim quide&#x0303; apud
Romanos, vt notat Andr ab Exea, Rubr. de const.
num 209. si in lege ferenda populus aduersaretur,
illamq&#x0301;ue non reciperet, nullam vim habebat. Fe-
rebat enim præco legem ad populum auctorita-
te, & iussu Dictatoris, Consulis, aut Prætoris sub-
iicientis verba, & præeunte scriba; qui cùm illam
promulgasset, firma erat, si in eo, quod cauebatur,
populus auctor fieret: ipsaq&#x0301;ue lata, & promulgata
atque in æs incisa, at que in ærarium condita, om-
nes astringebat; teste Alexandro ab Alexandro 6.
dierum genial. cap. 16. De modo, quo antiqui le-
ges ferebant, vide Budæum, l. 2. §. & cùm placuis-
set, ff. de orig iuris.</P>
<P>  Aliæ conditiones ponuntur, quæ vel essentiales<marginalia>72</marginalia>
non sunt, vel ad Superiores reuocantur: quòd<marginalia>Aliæ legis cō-|ditiones.</marginalia>
enim lex sit perspicua & manifesta, nihilq&#x0301;ue am-
biguitatis, vel obscuritatis contineat, vt petit Isi-
dorus cap. erit autem lex, dist. 4. Isocrates in paræ-
netico. Quintilianus libro 2. cap. 4. & lib. 7. cap. 6.
non videtur essentiale, nisi fortè tanta esset ob-
scuritas, vt nullatenus intelligi possit, quid præ-
cipiat, aut vetet. Tunc enim esset, quasi nihil
præciperet, ideò non esset verè lex, de quo vide
disputation. 6. section. 5. in fine. Ad hanc condi-
tionem pertinet id Deuteronom. 27. Describes om-
nia verba legis huius planè & lucidè: & id Demo-
sthenis contra Timocratem: Legem omnibus æquè
apertam esse oportet, & Isocrates in Panathenaico,
Leges sint cognitu faciles. Vnde Chrysostomus Psal.
110. carpit humanas leges obscuras. Vide quæ
disputatione sequenti, sectione 2. de Imperarore
Basilio referemus: vt autem leges intelligantur,
expedit esse populo notas; Vnde veteres, eas in<marginalia>Leges expedit|esse populo no-|tas.</marginalia>
tabulis, & albo descriptas publicè exhibebant,
vt cunctis essent conspicuæ. Vnde etiam Deu-
teronom. 31. Leges verba legis huius coram omni
Israe&#x0308;l, audientibus eis, & in vnum omni populo con-<-P>@@

<-P>gregato, vt audientes discant & timeant Deum, &
custodiant, impleàntque omnes sermones legis huius.
Demosthenes aduersus Leptinem monet, paucas
esse debere leges, perspicuas, & simplices, quas
omnibus intelligere liceat.</P>
<P>  De conditionibus legis positis ab Isidoro, vi-
de gloss. cap. erit autem lex, dist. 4. & Sebastianum
Medicis repet. eiusdem cap. Rebuff. in pro&#x0153;mio
const. reg. gloss. 1. à nu. 16. & D. Thom. quæst. 95.
art. 3. & multa dicemus agentes de lege humana
disput. 6. sect. 5.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO XI.
Quomodo lex definienda.</Z>
<P><INI5>C</INI5>Astrus 1. de lege p&#x0153;nali, cap. 1. & 2.<marginalia>73</marginalia>
Sotus 1. iust. quæst. 1. art. 1. Valentia
hîc disp. 7. quæst. 1. puncto 2. & alij
recentiores varias legis definitiones<marginalia>Variæ legis de|finitiones, quæ|reiiciantur &|cur.</marginalia>
referunt & reiiciunt, nec immeritò,
quia vel non traduntur ab earum auctoribus vt
definitiones, sed vt encomia vel veræ enunciatio-
nes de lege; aut non dantur de lege in communi;
aut continent aliquid superfluum, aut carent ali-
quo necessario. Vt cùm Plato in Minoe&#x0308; dixit, Le-
gem esse veritatis inuentionem, & Aristotel. 10. ethic.
cap. 9. Esse sermonem ab aliqua prudentia, atque men-
te profectum, & 2. ethic. cap. 12. Esse opinionem multi-
tudinis, & in pro&#x0153;mio Rheto. ad Alexand. Esse ra-
tionem communi ciuitatis consensu definitam, & in
ipso libro Rhetor. ad Alexand. cap. de genere deli-
beratiuo, Legem esse communem ciuitatis consensum,
qui scriptis præceperit, quomodo vnumquódque agen-
dum sit, quo etiam pacto loquitur Isidorus 1. ety-
mol. cap. 10. & Atteius capit. apud Aul. Gell. 10.
noct. attic. cap. 20. ait enim: Lex est generale iussum
populi aut plebis rogante magistratu: & Iustinianus
§. constat, Inst. de iure naturali, gentium & ciuili.
Lex, inquit, esse dicitur quod populus Romanus Sena-
torio magistratu interrogante, veluti Consule, consti-
tuebat, cui consenat Gratian. cap. lex est, dist. 2. Ci-<marginalia>Lex quid sit|ex Cicerone.</marginalia>
cero autem 1. de natura Deorum, Lex, inquit, est
recti perceptio, praui&#xE8BF;&#x0301; depulsio, & 1. de legibus ait,
Legem esse æternum quoddam, quod vniuersum mun-
dum regit imperandi, prohibendique sapientiam, &
ibidem, Lex, quam Dij humano generi dederunt,
rectè est laudata: est enim ratio, ménsque sapientis
ad iubendum, & deterrendum idonea: ibidem ait,
esse rectam ratione&#x0303; insitam in natura à Numine Deo-
rum tractam, recta imperantem, contraria prohiben-
tem: ibidem approbat quod doctissimi quidam
dixerunt, Lex est ratio summa, seu summi Dei insita
in natura, quæ iubet ea, quæ facienda sunt, prohi-
bétque contraria: itaque, inquit Cicero, arbitrantur
prudentiam esse legem, cuius ea vis sit, vt rectè facere
iubeat, vetétque delinquere, & similia dicit lib 2. &
Philipp. 2. & lib. 2. de inuentione Rhetorica. Papi-
nianus l. lex est, quæ est 1. ff. de legibus, Lex est
commune præceptum, virorum prudentium consultum,
delictorum, quæ sponte, vel ignorantia committuntur
coercitio, sponsio denique Reip. cōmunis. & Martianus
l. nam & Demosthenes, quæ est. 2. ff. eodem, vide-
tur commendare, quod Demosthenes dixit, Lex
est, cui omnes homines debent obedire, tum propter
multa & varia, tum maximè, quia omnis lex, est<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0045.jpg/>
@@1@<SE45>Disput. I. Sectio XII. 29
<duolan 2><-P>inuentio quædam & donum Dei, decretum autem ho-<marginalia>Omnis lex est|inuentio quæ-|dam, & don&#x0169;|Dei.</marginalia>
minum sapientium, correctio autem voluntariorum
& non voluntariorum peccatorum, ciuitatis autem
sponsio communis, secundùm quam deceat omnes viuere
qui in ciuitate sunt. Commendat etiam Martia-
nus, quod dixit Chrysippus, Lex est omnium rerum
diuinarum & humanarum regina: Græcè habetur,
Rex, quia etiam νόμος, quod legem significat, est
masculini generis, interpres autem vertit, Regi-
nam, vt respōderet legi, quæ est generis f&#x0153;minini,
& malè Castro suprà loco Regis, vel Reginæ, no-
titiam substituit, Oportet autem & eam præsidere
bonis, & malis, & Principem & Ducem esse, & se-
cundùm hoc regulam esse iustorum & iniustorum,
& omnium, quæ natura ciuilia sunt, animantium, præ-
cipitur quidem faciendorum, prohibetur autem non
faciendorum. Clemens 1. stromatum ait, Legem
esse rectam rationem, & communem opinionem, &
regulam iustorum & iniustorum: & Pindarus apud
eundem Clementem ait, Lex est omnium morta-
lium & immortalium Rex. Basilius in id Isaiæ 1.
Audite verbum Domini Principis Sodomorum, ait,
Lex est regula iustorum & iniustorum, ea quidem
imperans, quæ agenda sunt: iis contradicens, quæ
non veniunt facienda. Accursius §. constat, verbo,
lex, Institut. de iure naturali gentium, & ciuili:
Lex est sanctio iubens honesta, prohibens contraria.
Marsilius Ficinus in argumento dialogi Minoe&#x0308;;
Lex est vera gubernatio rationis quæ ad finem op-
timum per commoda media gubernatos dirigit, trans-
gredienti, p&#x0153;nam; obedienti, præmium statuens.</P>
<P>  Sed veniamus ad Scholasticos, qui rigorem in<marginalia>Scholastici|Doctores quo|modo lege&#x0303; de-|finiant.</marginalia>
definiendo profitentur. Castro 1. de lege, capit. 1.
Lex, inquit, est voluntas recta eius, qui vicem po-
puli gerit, voce, aut scripto promulgata, cum inten-
tione obligandi subditos ad parendum illi. Sed hæc
definitio, partim est superflua parùm diminuta.
Nam si nomine rectæ voluntatis intelligatur
voluntas operis, hæc non est necessaria ad le-
gem. Si verò voluntas obligandi, superfluè ad-
ditur intentio obligandi; & ad legem non est
necessarium voce aut scripto promulgari: nam
interna reuelatione, nutibus, vel aliis signis
promulgari posset, præterea hæc definitio legi
naturali non conuenit, vt patet ex superio-
ribus.</P>
<P>  Gerson, Guilliermus Parisiensis, Almainus,
Gabriel, Maior, & Petrus Aliacensis, vt retuli
sectione 5. opinione 5. legem (salte&#x0303; obligatoriam
in contingentibus, seu positiuam) definiunt, vt
sit signum notificatiuum & verum voluntatis obli-
gandi subditum ad aliquid agendum vel omitten-
dum: seu voluntatem obligandi signo aliquo expres-
sam. Valentia disput. 7. quæst. 1. puncto 2. Lex est
quoddam rectum rationis practicæ decretum, ab eo,
qui curam communitatis gerit, sufficienter sancitum:
& constitutum, vt ex eius vi debeat necessariò modus
aliquis siue in re siue in actione propter commune bo-
num adhiberi: quam definitionem ait esse com-
munem legi, qua etiam res carentes ratione, gu-
bernantur: quæ tamen propriè non est lex. D.
Thom. quæst. 90. art. 2. ait, Legem esse dictamen ra-
tionis practicæ in Principe, qui gubernat communita-
tem perfectam. Sed nec ipse his verbis intendit le-
gem definire, nec ea facilè possunt accommodari
legi naturali; quæ non est dictamen in Principe,
sed in singulis hominibus, nisi Principem appel-<-P>@@

<-P>les intellectum in communi, qui gubernat suo
dictamine voluntates communitatis. Quo etiam
pacto posset intelligi definitio à Thomistis com-
muniter recepta, & tradita à D. Thoma art. 4. & ab
Alensi 3. part. quæst. 26. num. 4. Lex est ordinatio<marginalia>Legis defini-|tio maximè|probata.</marginalia>
rationis ad bonum commune ab eo, qui curam commu-
nitatis habet, promulgata: debet autem intelligi de
ordinatione sufficienti ad obligandum, seu ma-
nante à Superiori, vt Superior est, & obligare va-
lens, vt excludatur consilium, quod licèt sit ordi-
natio rationis, & interdum à Superiore detur:
quia tamen non datur ab illo, vt Superior est, ne-
que habet obligandi vim, lex non est, & multò
minùs petitio, vel oratio, quæ potiùs est ab infe-
riori, quàm à Superiore: item vt abstrahat defi-
nitio ab omni opinione, nomine ordinationis
debet intelligi aliquid à ratione profectum, siue
sit in intellectu, siue in voluntate gubernata per
rationem, siue in externa materia tamquam si-
gnum voluntatis obligandi existentis in Superio-
re. Intelligi etiam debet de ordinatione firma,
stabili, & perpetua, nempe in perpetuum obli-
gante, nisi reuocetur. Nam lex, quæ solùm habet
vim obligandi ad tempus, non est lex, nisi latè.
Quò autem lex sit commune præceptum, docet
diuus Thomas hac quæst. 90. artic. 2. & artic. 3. ad
tertium, & quæst. 96. art. 1. ad secundum. Sed leges
omnes propriè dictas hac breui definitione pos-
sumus comprehendere, Lex est præceptum com-
munitati impositum perpetuò obligans, nisi reuocetur.
Nec oportet addere, in bonum commune, quia si
non conduceret communi bono, non obligaret
communitatem. Lex naturalis est dictamen ratio-
nis obligans voluntatem. Lex positiua est voluntas obli-
gandi communitatem perpetuò in eo quod obligare po-
test sufficienter expressa vel signum exprimens talem
voluntatem obligandi.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO XII.
Ad quam virtutem spectet condere leges.</Z>
<P><INI5>C</INI5>Astro 1. de lege p&#x0153;nal. cap. 1. spe-
ctare putat ad iustitiam distributinā,
cuius est æqualitatem iuxta propor-
tionem geometricam cōstituere, vt
ait Molin. tom. 1. de iust. tractatu 1.
disp. 12. Cùm enim bona Reipubl. communia re-
dundant, diuidenda sunt partibus Reip. pro con-
ditione, dignitate, & gradu, quem vnaquæque ha-
bet in Rep. & pro cuiusque meritis, & hoc perti-
net ad iustitiam distributiuam: sumitur ex Aristo-
tele 5. ethic. c. 3. & 4. Alij existimant, leges ferre, ad
iustitiam legalem pertinere: hoc enim docet Mo-
lin. suprà disp. 1. & D. Thom.</P>
<P>  Probatur: quia iustitia legalis respicit bonum<marginalia>Ad iustitiam|legalem perti-|net legem fer-|re.</marginalia>
commune, vt ait D. Thomas 2. 2. quæst. 76. art. 6.
Aristot. in polit. cap. 1. & Molina suprà: sed etiam
lex suapte natura tendit in bonum commune, vt
suprà ostendimus, ideo Aristoteles loco citato, di-
xit: Ea namque, quæ à facultate ferendar&#x0169; legum sunt
definita, legitima sunt: ergo lex est actus iustitiæ
legalis. Item quia imperare actus virtutum, ex
quibus bonum commune coalescit, non pertinet
ad iustitiā distributiuam, sed ad legalem: hac enim
de causa iustitia legalis appellatur à D. Tho. suprà,
virtus generalis, nimirum quia ordinat actus alia-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0046.jpg/>
@@1@<SE46>30 Q. XC. Tract. XIIII. Disp. I. Sect. XII.
<duolan 2><-P>rum virtutum ad suum finem; quod est, inquit di-
uus Thomas suprà, mouere per imperium omnes
alias virtutes: & Aristoteles suprà ait; Hæc igitur iu-
stitia perfecta quidem est virtus, at non absolutè, sed
ad alium: atque ob id ipsum iustitia præclarissima
persæpe virtutum esse videtur, & nec est hesperus, ne-
que lucifer ita admir abilis; & prouerbio dicere con-
suescimus, Iustitia in se se virtutes continet omnes.
Sed lex etiam omnes virtutum actus præcipit,
omnes verò vitiorum actus interdicit, vt experi-<-P>@@

<-P>mur, & præclarè docet Aristoteles suprà, dicens:
Præcipit autem lex & ea agere, quæ ad virum per-
tinent fortem, vt non deserere locum in acie, non fu-
gere, non abiicere arma: & item ea quæ sunt tem-
perantis, vt non committere adulterium, non libidine
vti: item ea quæ sunt mansueti, vt non pulsare,
non conuitia dicere: & in cæteris identidem vir-
tutibus, atque vitiis; alia iubens, alia vetans: er-
go lex non distributiuæ, sed legalis iustitiæ
actus est.</P></duolan 2>
<Z>#(IMAGE)</Z>

@@0@<filename:W0092-0047.jpg/>
@@1@<SE47>31
#(IMAGE)
<Z><A+3>DISPVTATIO SECVNDA</A+3>
<A+2>DE VARIETATE LEGVM.</A+2>
#(IMAGE)
<A+1>Quæstio nonagesimaprima de Legum diuersitate.</A+1></Z>
<P><A+1>Art. 1. Vtrùm sit aliqua lex æterna:</A+1></P>
<P><A+1>Art. 2. Vtrùm sit aliqua lex naturalis:</A+1></P>
<P><A+1>Art. 3. Vtrùm sit aliqua lex humana:</A+1></P>
<P><A+1>Art. 4. Vtrùm sit aliqua lex diuina.</A+1></P>
<P><A+1>Art. 5. Vtrùm lex diuina sit vna tantùm, vel plures.</A+1></P>
<P><A+1>Art. 6. Vtrùm sit aliqua lex peccati.</A+1></P>
<duolan 2>------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO PRIMA.
Quotuplex sit lex, & quæ sint legis diuisiones.</Z>
<P><INI8>P</INI8>Rimò lex diuiditur in<marginalia>1</marginalia>
propriè, & impropriè di-<marginalia>1. Diuisio le-|gis.</marginalia>
ctam: propriè dicta est,
quæ verè obligat volun-
tatem: impropriè verò,
quæ non obligat illam:
qualis est lex, qua guber-
nantur ratione carentia,
de qua lege dixi disputat. præcedenti, sectione 4.
Item lex fomitis, de qua D. Thomas & alij, art. 6.
Valen. Disput. 7. quæst. 1. puncto 1. & quæstione 2.
puncto 1. & nos illa sectione 4. sed nonnihil dice-
mus hîc sectione vltima.</P>
<P>  Secundò lex propriè dicta, seu voluntate&#x0303; obli-<marginalia>2</marginalia>
gans, quædam est æterna, quædam temporalis; hāc<marginalia>2. Diuisio.</marginalia>
diuisionem & aliquas ex sequentibus amplectun-
tur D. Thomas hac quæst. & sequentib. Alexand.
3. part. quæst. 26. & sequentib. Angelus, Syluester,
Tabiena, Armilla, & alij Summistæ verbo lex, So-
tus 1. iust. quæst. 3. art. 1. Antoninus 1. part. titul. 11.
cap. 1. §. 4. Thomas Connanus, Ferrariensis repet.
in pro&#x0153;m. decretal, num. 399. Valentia hîc disp. 7.
quæst. 2. punct. 1. Viualdus 4. par. candelab. cap. 1.
num. 27. Sayrus 3. Thesauri 2. Secundum mem-
brum notissimum est: primum autem ponitur à
D. Thoma art. 1. & passim ab aliis ex Augustino
lib. de lib. arbit. pluribus capitibus, præsertim 6. &
lib. 22. contra Faustum, cap. 27. quia verò nihil est
æternum reipsa, nisi Deus, constat nullam legem<marginalia>Aetern&#x0169; nihil|est nisi Deus.</marginalia>
creatam esse æternam: licèt secundùm eos, qui di-
cunt, creaturam rationalem potuisse ab æterno
produci, dicendum sit, legem creatam potuisse es-
se æternam. Sed tunc æternitas esset illi acciden-
taria: legi tamen increatæ, per se & essentiale est
æternam esse legem hanc, quæ re ipsa, & per se
æterna est, definiuit Augustinus illo cap. 27. Est
ratio vel voluntas Dei, quæ ordinem naturalem con-<marginalia>Lex æterna|quid sit.</marginalia>
uersari iubet, perturbari vetat. Locutus autem est
sub illa disiunctione: vel quia neutra pars erat illi
certa: vel quia lex æterna pro vtraque supponere<-P>@@

<-P>potest, vt dispu. præcedenti, sectione 6. dictum est,
& iterum dicetur disput. 4. vbi ex professo de lege
æterna disseremus. Sed difficultas est, quia multis
de causis videtur, nullam legem fuisse æternam.
Primò, quia Deus ab æterno nullos habuit ser-<marginalia>1. Arg.</marginalia>
uos, vel subditos, & ideo nullum habuit domini&#x0169;
proprietatis, vel iurisdictionis ab æterno, nec fuit
Dominus ex ipsa æternitate, vt fatetur D. Thomas
1. part. quæst. 13. artic. 7. ergo non fuit lex aliqua
æterna: quia lex dominium iurisdictionis suppo-
nit, ac subditos. Secundò, quia de ratione legis est<marginalia>2. Arg.</marginalia>
imperi&#x0169; ad alterum: ab æterno autem Deus nihil
imperauit alteri; nec cum altero locutus est, siqui-
dem nullus audire aut percipere iussum eius pote-
rat: ergo Deus nullam legem tulit ab æterno. Ter-<marginalia>3. Arg.</marginalia>
tiò, quia de ratione legis est promulgatio: ab æter.
no autem nulli creaturæ facta est promulgatio;
ergo nulla lex fuit æterna.</P>
<P>  Propter hæc argumenta dicunt aliqui, nullam<marginalia>3</marginalia>
legem esse æternam, quantùm ad suum formale,
& essentiale complementum, quod est, promulga-<marginalia>1. Modus di-|cendi.</marginalia>
tio dictaminis seu voluntatis facta subdito: sed so-
lùm quantum ad inchoatione&#x0303; quandam, & quoad
materiale, quod est actus intellectus, vel volunta-
tis diuinæ, pro quo supponit lex, & quoad omnia,
quæ ex parte Dei & in Deo formaliter debent
esse, vt lex sit: & hæc videtur mens Medinæ in la-
tiori explicatione huius quæstionis, cùm enim ad
1. argum. D. Thomæ adhibuisset duas solutiones,
alteram de existentia rerum ab æterno in esse eo-
gnito, alteram de existentia in esse reali, subiungit
tertiam, dicens legem æternam dici, non quòd ab
æterno præcipiat; sed quia est æternus Dei con-
ceptus. Quidquid sit de Medina, doctrina illa est
clara, & expedita, quam tradit Valentia disput. 7.
quæst. 3. punct. 3. in fin. & alij recentiores.</P>
<P>  Vazquez autem quæst. 91. art. 1. ait, in Deo esse<marginalia>2. Modus.</marginalia>
legem aliquam æternam, cui creaturæ subiician-<marginalia>Lex aliquæ|est æterna.</marginalia>
tur aliquo modo; hāc autem esse rationem rerum
faciendarum, in mente Dei, seu ideam: quæ non
est lex æterna, quia sit præceptum ab æterno pro-
positum creaturis, aut promulgatum: sed quia est
regula æterna cuius instar omnia à Deo fiunt.
Quod genus legis non indiget promulgatione &<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0048.jpg/>
@@1@<SE48>32 Quæst. XCI. Tract. XIIII.
<duolan 2><-P>alterius rationis est à lege, de qua nunc loquimur:
nunc enim loquimur de lege, quæ est regula hu-
manarum actionum, & obligat voluntatem ad ali-
quid agendum vel omittendum: illam autem ra-
tionem seu regulam rerum faciendarum vocari
legem ineptè aliqui colligunt ex Prouerb. 8. Et le-
gem ponebat aquis ne transirent fines suos, & Iob 38.<marginalia>Lex aquis da-|ta quæ sit.</marginalia>
Vsque huc venies & non procedes ampliùs, & Psalm.
103. Terminum posuisti, quem non transgredientur:
nam hæc lex nihil aliud est quàm naturalis incli-
natio collata aquis ad consistendnm in illa conca-
uitate terræ, in qua Deus illas posuit; nam si inde
egrederentur, ascenderent: quod est contra natu-
ralem ipsarum inclinationem.</P>
<P>  D. Thomas quæst. 91. artic. 1. ad primum, quod<marginalia>3. Modus.</marginalia>
erat huiusmodi, Omnis lex aliquibus imponitur: sed
non fuit ab æterno, cui aliqua lex posset imponi: solus
enim Deus fuit ab æterno: ergo nulla lex est æterna.
Respondet, quòd ea, quæ in ipsis non sunt, apud
Deum existunt, in quātùm sunt ab ipso cognita, &
præordinata, secundùm illud Rom. 4. Qui vocat
ea, quæ non sunt, tamquam ea, quæ sunt. Sic igitur
æternus diuinæ legis conceptus habet rationem
legis æternæ secundùm quod à Deo ordinatur ad
gubernationem rerum ab ipso præcognitarum.
Ad illud verò quod de promulgatione obiicimus,
Respondet D. Thomas eodem art. ad secundum:
Promulgatio legis fit verbo & scripto, & vtroque
modo lex æterna habet promulgationem ex parte Dei
promulgantis: quia & verbum diuinum est æternum,
& scriptura libri vitæ est æterna: sed ex parte creaturæ
audientis, aut inspicientis non potest esse promulgatio
æterna. Has solutiones amplectuntur Conradus
eodem art. & Medina in latiori explicatione hu-
ius quæstionis, §. præterea nota, & alij Thomistæ.
Hunc tamen modum dicendi reiiciunt Vasquez
suprà, & alij. Primò, quia adhuc dubium manet, an
promulgatio, quæ se tenet ex parte creaturæ,<marginalia>An promulga|tio quæ se te-|net ex parte|creaturæ, sit|de essentia di-|uinæ legis.</marginalia>
nempe, quòd creatura videat, vel audiat lege&#x0303; Dei,
sit de essentia diuinæ legis: Videtur autem esse de
essentia illius, sicut est de essentia legis humanę: ac
proinde legem illam Dei non quantum ad omnia
essentialia esse æternam. Secundò, quia lex non di-
citur promulgata verè, & propriè, cùm eam Prin-
ceps apud se loquitur, vel scribit; sed cùm eam
subditis aperit: imò illud priùs est impertinens ad
rationem legis: ergo verè Deus non promulgat
legem ab æterno, saltem promulgatione necessa-
ria, & essentiali ipsi legi, & ita lex æterna non ha-
bet essentiale complementum legis ab æterno, sed
inchoatiuè, & materialiter. Tertiò, quia lex æter-
na est quid essentiale, & commune tribus perso-
nis: productio autem Verbi est propria Patri: ergo
lex æterna non includit productionem Verbi, at-
que adeò alia promulgatio inquirenda est com-
munis tribus personis, ratione cuius non solùm
Pater; sed etiam Filius, & Spiritus sanctus, legisla-
tor dicatur. Quartò, quia liber vitæ nihil aliud est,<marginalia>Liber vitæ|quid sit.</marginalia>
quàm æterna Dei scientia in qua omnes res di-
cuntur metaphoricè scriptæ: hæc autem non po-
test habere rationem promulgationis, quia pro-
mulgatio debet fieri iis, quibus lex imponitur: ab
æterno autem non fuerunt creaturæ aliquæ, quæ
legem sic scriptam legere possent: ergo scientia
Dei non habuit ex æternitate promulgationem
necessariam legi. Respondent aliqui Thomistæ,
creaturas fuisse realiter præsentes Deo ab æterno,
& ideo potuisse illis imponi, seu promulgari prę-<-P>@@

<-P>ceptum: ita Medina suprà: sed hæc præsentia valdè
aliena est à veritate (imò & à D. Thoma secun-
dùm aliquos Thomistas) vt 1. part. docui, & latè
Vazquez ibi. disput. 64. cap. 3. & quamuis eam ad-
mitteremus, non sufficeret, vt diceremus, legem
aliquam fuisse illis ab æterno promulgatam; alio-
qui lex Moysis quam tulit Dominus in monte Sy-
nai, diceretur ab æterno promulgata: quia popu-
lus ille, fulgura, tonitrua, & reliqua, cum quibus
facta est promulgatio, fuissent præsentia in æter-
nitate, item promulgatio legis debet esse opus ex-
tra Deum, & fieri in tempore, quo sunt subditi:
sed subditi, & actio Dei ad extra non fuit in pro-
prio tempore ab æterno: ergo nec promulgatio
requisita ad legem. Nec verò sufficit subditos
fuisse ab æterno, in esse cognito, iuxta D. Thom.
illa solutione 1. argum. quia lex debet imponi sub-
ditis existentibus non solùm in cognitione, sed
etiam in re.</P>
<P>  Vnde quartò aliqui Thomistæ apud Vazquez<marginalia>4. Modus di-|cendi.</marginalia>
suprà, dicunt, non esse de ratione huius legis pro-
mulgatione&#x0303;, quia lex hæc alterius rationis est, &<marginalia>Sine promul-|gatione lex nō|potest obliga-|re.</marginalia>
sine promulgatione potest esse norma actionum
nostrarum, ita Medina suprà. Sed contrà, quia sine
promulgatione non potest obligare: ergo sine illa
non est lex.</P>
<P>  Quintò posset dici, vt disputatione præcedenti<marginalia>4</marginalia>
sectione 6. conclusione ad rationem legis non re-<marginalia>5. Modus di-|cendi auctori|proprius.</marginalia>
quiri promulgationem explicitam, & formalem,
sed satis esse virtualem, & implicitam, seu inter-<marginalia>Promulgatio|actualis ad ra|tionem legis|non est neces-|saria, sed vir-|tualis.</marginalia>
pretatiuam, ad quā sufficit esse promulgationem
in voto absoluto immutabili, & infallibiliter illa-
turo realem promulgationem, & ista promulgatio
virtualis est ab æterno in Deo: quia ab æterno de-
creuit promulgare in te&#x0303;pore suas leges positiuas:
item suā lege&#x0303; naturalem creando homine&#x0303; cum di-
ctamine rationis, quo obligaretur. Lex enim Dei<marginalia>Lex Dei æter|na nō obligat,|nisi mediante|lege positiua|vel naturali.</marginalia>
æterna non obligat, nisi media lege temporali,
naturali, vel positiua, & vna ex naturalibus est
obedire legibus humanis: illud autem decretum
Dei de huiusmodi promulgationibus est inuaria-
bile, & infrustrabile, ideo est virtualis promul-
gatio, quæ sufficit, vt dicatur lex æterna: idem est
de ratione rerum agendarum in Deo, prout habet
adiunctum eiusmodi decretum, & hoc puto vo-
luisse D. Thomam artic. 1. ad primum, dum satis
esse putauit subditos esse in cognitione, & ordi-
natione Dei ab æterno, vt eius dictamen diceretur
lex æterna, & ad hoc adducit optimè locum
Pauli, Vocat ea, quæ non sunt tamquam ea quæ sunt:<marginalia>Rom. 4.</marginalia>
non enim est ibi sermo de vocatione gentium,
quæ apud Iudæos non esse reputabātur, vt inter-
pretantur interli loco Lyra, Origen. & Ansel. ibi:
sed de potestate producendi aliquid ex nihilo, &
imperandi rebus, quæ non sunt, ac si essent, & de
efficacitate imperij ęterni, infallibile&#x0303; effectum ha-
bentis postea in tempore. Vnde si Deus decreuit
aliquid facere, iam est quasi factum. Cui exposi-
tioni consonant Chrysostomus & Tholetus ibi;
Genebrardus Psal. 143. vers. 4. Theodoretus quæst.
9. in Genes. Pererius in id Gen. 1. Fiat lux, ex Scri-
ptura eodem loco, & Iudith 16. vers. 17. Psal. 32.
v. 9. Ps. 148. ver. 5. & quamuis lex æterna non co-<marginalia>Lex æterna|non cognosci-|tur ab homi-|ne, in se, sed in|suo effectu.</marginalia>
gnoscatur ab homine in se, sed in suo effectu, vt
ait D. Thommas quæst. 43. art. 2. habet promul-
gationem sufficientem, vt sit lex, & obliget: quia
non obgligat immediatè, & quod ait Aug. 1. de
lib. arb. cap. 6. Notionem legis æternæ esse hominibus<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0049.jpg/>
@@1@<SE49>Disput. II. Sectio I. 33
<duolan 2><-P>impressam, non indicat nos statim cognoscere na-
turaliter legem æternam in se: sed in suo obiecto,
iudicamus enim non esse furandum, sicut Deus
id iudicat ab æterno. Et rectè ferè omnes ex variis
locis Scripturæ colligunt rationem gubernandi
creaturas, etiam irrationales, quæ est in Deo ab
æterno, dici legem, imò & præceptum quatenus
ad aliqua necessitas, & astringit creaturas: nam
Psal. 48. dicitur, Præceptum posuit, & non præteribit,
& verba illa, Iob 38. Hucusque venies & nō procedes
amplius, imperium & præceptum continent dire-
ctum ad creaturas irrationales, vide dicta disp.
præced. sectione 4. & disp. 4. sect. 1.</P>
<P>  Aduerte autem, præter illā promulgationem<marginalia>5</marginalia>
virtualem æternam à nobis propositam admit-
tendam esse illam quam retulimus ex D. Thoma:
nam Deus ab æterno dicit, non esse furandum &
hoc habet in mente sua scriptum: vnde quantùm
in se est, promulgat suam legem, quæ est illudmet
dictamen commune tribus personis: sed obiicies,
quia solus Pater producit Verbum: ergo solus di-
ctat & dicit: ergo solus promulgat legem: ergo
solus est legislator & non Filius, nec Spiritus san-
ctus: quod est absurdum; ad hoc potest dici, Primò
cum Conrado quæst. 91. art. 1. ad secundum, licèt
solus Pater producat Verbum, & eo promulget
rationem rerum agendarum, tame&#x0303; eam rationem
expressam, & quasi promulgatā Verbo, esse com-
munem omnibus personis, & sic omnes habere
rationem legislatoris, sicut apud nos, si tres ho-
mines conderent aliquam legem, licèt aliquis nō
promulgaret illam, nihilominus esset legislator,
quia sufficit promulgari ab alio. Sed adhuc res nō
caret difficultate, quia licèt sic saluetur, legem
esse quid cōmune tribus personis, tamen non sal-
uatur esse quid omninò absolut&#x0169; & essentiale in
Deo: sicut habere subsistentiam personalem est
commune tribus personis, tamen inuoluit rela-
tiones, secund&#x0169; quòd sunt subsistentię personales;
eodem modo iudicium Dei esse expressum verbo
personali, inuoluit aliquam relationem: ergo si
lex æternam includit expressionem in tali Ver-
bo, lex æterna inuoluit relationem non, vt
communem omnibus personis, sed vt coniun-
ctam omnibus illis. Vnde meliùs dicitur secun-
dò, Verbum, vt latè docuitnus in materia de<marginalia>Verbum dici-|tur dupliciter|personaliter|& essentiali-|ter.</marginalia>
Trinitate 1. part. quæst. 34. artic. 1. dici dupliciter,
& essentialiter, & personaliter siue vtraque acce-
ptio verbi sit propria, siue non: personaliter sum-
ptum est id, quod constituitur ex cognitione diui-
na, & relatione filiationis: essentialiter verò est so-
la cognitio, vt nostro modo intelligendi emanat
ex intellectu diuino: qua ratione omnes diuinæ
personæ dicuntur interiùs loqui, & dicere atque
concipere has vel illas veritates; sic de ratione le-
gis æternę est esse verbo diuino expressam & qua-
si promulgatam.</P>
<P>  Porrò liber vitæ, qui est mens diuina, potest su-<marginalia>Vitæ liber du.|pliciter dici-|tur.</marginalia>
mi dupliciter, vno modo formaliter, vt est liber
vitæ, & sic lex æterna, qua creaturas rationales &
irrationales regit, non dicitur scripta in libro vitę:
quoniam ad librum vitæ formaliter & vt sic so-
lùm pertinent prædestinati ad vitam gloriæ; &
media, quibus ad illam&#x0303; perducuntur, vt docet D.
Thomas 1. par. quæst. 24. art. 2. & de verit. quæst. 7.
art. 6. & 3. dist. 31. quæst. 1. artic. 2. gloss. 2. Secundò
sumitur liber vitæ materialiter: & sic omnia scri-
pta in mente Dei, dicuntur scripta in libro vitæ,<-P>@@

<-P>& in hoc sensu D. Thom. hac quæst. 91. art. 1. ad
secundum, dixit, legem æternam esse scriptam in
libro vitæ: vt docet Conradus ibi.</P>
<P>  Tertiò diuiditur lex diuina, tam creata, quàm<marginalia>6</marginalia>
increata, tam æterna, quàm temporalis in natura-<marginalia>3. Diuisio le-|gis.</marginalia>
lem & positiuam. De naturali dicemus disp. 5.</P>
<P>  Quartò diuiditur lex diuina positiua in vete-<marginalia>4. Diuisio.</marginalia>
rem & nouam, seu scriptam & non scriptam, quæ<marginalia>Lex diuina|positiua dici-|tur in vetere&#x0303;|& nouam.</marginalia>
etiam appellatur lex Spiritus & gratiæ: & quidem
Deum esse auctorem legis veteris, patet Exod. 20.
Ego sum Dominus Deus tuus, &c. non habebis Deos
alienos, &c. Deut. 1. Locutus est Moyses ad filios Israe&#x0308;l
omnia quæ præceperat illi Dominus, vt diceret eis. Nec
obstat quod ait Stephan. Act. 7. Accepistis legem
in dispositione Angelorum, & Galat. 3. Ordinata per
Angelos: nam Angelus, à quo Moyses legem acce-
pit, personam Dei gerebat. Nouæ autem legis
Deum esse auctorem, patet Matth. vlt. Docentes eos
seruare omnia, quæcumque mandaui vobis. Ioann. 13.
Mandatum nouum do vobis, vt diligatis inuicem. Sic
exponunt aliqui id Iacobi 4. Vnus est legislator &
iudex, qui potest perdere & seruare: Quod de Christo
speciatim intelligi putant aliqui eo quod Ioan. 5.
dicitur, Omne iudicium dedit Filio: Ergo Filius est<marginalia>Filius est iu-|dex & legis-|lator legis no-|uæ.</marginalia>
iudex, ergo & legislator nouæ legis, quam in car-
ne tulit. Sed alij ad totam S. Trinitate&#x0303; id referunt
& ad omnem legem diuinam. Licèt autem spe-
cialiter Christus sit auctor legis nouæ, vt his ver-
bis indicat Trid sect. 6. can. 21. Si quis dixerit, Chri-
stum Iesum à Deo hominibus datum fuisse, vt redem-
ptorem, cui fidant; non etiam, vt legislatorem, cui obe-
diant, anathema sit: tamen ea lex etiam est Patris &
Spiritus sancti, qui per Christum eam tulerunt.
Præterea, Deum esse auctorem quarundam legum
patet ex Osee 8. Scribam eis multiplices leges meas,
quæ velut alienæ computatæ sunt: Quod refertur cap.
scribam, de præsumptionibus. Ex dictis inferes,
ineptè Rebuffum in pro&#x0153;mio reg. const. num. 51.
dixisse, legem Moysi abrogatam per legem Christi
cap. gaudemus, de diuortiis: cap. si dominus & seq.
11. quæst. 3. quia erat minoris, & maiori potiùs
obediendum, ca. quæ contra mores, dist. 8. vbi sup-
ponit autorem veteris legis fuisse Moysem, & nō
Deum. Hæc diuisio intelligitur de lege positiua
diuina, data post lapsum: nam in statu innocentiæ<marginalia>In statu inno-|centiæ lex fuit|peculiaris, de|cibi abstinen-|tia.</marginalia>
peculiaris lex positiua fuit de abstinentia à fructu
ligni scientiæ, & fortassis de aliis, vt in tractatu de
statu innocentiæ tractari debet. Et sub lege veteri
comprehendimus legem positiuam circumcisio-
nis, quæ fuit quasi inchoatio, & præambulum le-
gis veteris & eius professio. Galat. 5. Testificor omni
circuncidenti se, quia debitor est vniuersæ legis facien-
dæ: quamuis circumcisio antiquior fuerit lege
Moysis: nam, non ex Moyse, sed ex Patribus, Ioan. 7.
in lege autem naturæ nullum fuit præceptum po-
sitiuum; sed vel naturale simpliciter, vel secundùm
quid, id est, connaturale gratiæ, quale erat præce-
ptum applicādi paruulis Sacramentum, quo iusti-
ficarentur: nam supposita necessitate & institutio-
ne talis Sacrame&#x0303;ti connaturale erat, pare&#x0303;tes obli-
gari ad applicandum illud aliquando paruulis: si-
cut etiam supposita necessitate & possibilitate cō-
tritionis, & dilectionis supernaturalis naturaliter
obligabantur adulti ad procurandum iustificatio-
nem & salutem æternam per illos actus. Deinde,
si quod fuit præceptum Dei positiuum in lege na-
turæ, mansit in veteri. Vnde quoad hoc lex naturæ<marginalia>Lex naturæ|in veteri in-|cluditur.</marginalia>
in veteri includitur & sic lex noua, & vetus ad-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0050.jpg/>
@@1@<SE50>34 Quæst. XCI. Tract. XIIII.
<duolan 2><-P>æquatè diuidunt legem diuinam positiuam. Lex
vetus lex factorum appellatur: quia multa æterna
præcipiebat: lex autem noua lex gratiæ: quia eius<marginalia>Lex noua cur|lex gratiæ di-|catur.</marginalia>
auctor Christus gratiam nobis meruit & copio-
sè communicat, qua eam impleamus: & quia con-
tinet præcepta Sacramentorum conferentia gra-
tiam ex opere operato. Vbi obserua, nomine legis
absolutè sumptæ in Scriptura interdum significa-
ri veterem legem, eo quòd tunc non esset alia lex
diuina positiua: vel quia scripto tradita est, & plu-
ra habuit præcepta, & ideo licèt imperfectior, ma-
gis participat nomen legis: vel quia præcisè habet
id quod est de ratione legis, nempe ostendere vo-
luntatem, qua Deus nos vult obligare & obligat;
non autem sicut lex noua, gratiam ad sui imple-<marginalia>Lex vetus|quid sub se|cōprehendat.</marginalia>
tionem confert. Obserua etiam, nomine legis ve-
teris interdum significari omnes libros veteris le-
gis; in quibus non solùm continentur præcepta:
sed etiam variæ obseruationes; figuræ, historiæ,
exempla, miracula, & similia, quæ pietatem foue&#x0303;t,
& me&#x0303;tem in rebus diuinis, & diuinitus instruunt:
quo pacto intelligi potest id Matth. 5. Non veni
soluere legem: sed adimplere, & Rom. 10. Finis legis
Christus ad salutem omni credenti: de qua re plura
dixi disput. præced. sect. 4. num. 15. Sic etiam lex
gratiæ includere potest non tantùm præcepta; sed<marginalia>Lex gratiæ|quæ cōtineat.</marginalia>
etiam consilia, & omnia alia quę Christus docuit,
& dixit: & sic intelligi potest id Isaiæ 2. De Sion
exibit lex, sed de lege veteri & noua ad finem hu-
ius tractatus ex professo disseremus.</P>
<P>  Quintò, lex humana diuiditur in Ecclesiasti-<marginalia>7</marginalia>
cam & sæcularem: quāuis enim lex humana pressè<marginalia>5. Diuisio.|Lex humana|in sæcularem|& Ecclesiasti|cā diuiditur.</marginalia>
sumpta, solam sæcularem significet, & sic vulgo
distinguantur leges, & canones, legistæ & canoni-
stæ tamen latiùs sumendo nomen legis, diuiditur
lex in Ecclesiasticā, & sæcularem, seu canonicam
& ciuilem. Ecclesiastica per potestatem spiritua-
lem, & supernaturalem fertur, sæcularis verò ferri
potest, & solet sola potestato naturali, licèt inter-
dum feratur per supernaturalem, vt cùm Deus su-
pernaturaliter facit aliquem Regem.</P>
<P>  Adduntur aliæ diuisiones, quæ vel per omnes<marginalia>8</marginalia>
supra dictas vagantur, vel magis pertinent ad le-<marginalia>Aliæ diuisio-|nes.</marginalia>
gem humanam prioris generis est diuisio legis,
seu præcepti in affirmatiuum & negatiuum. Psal.
36. Declina à malo, & fac bonum: posterioris verò
est diuisio legis in p&#x0153;nalem, & non p&#x0153;nalem; ir-
ritantem, & non irritantem; Democraticam, Ari-
stocraticam, & Monarchicam; scriptam in tabulis
ligneis, vt leges duodecim tabular&#x0169; Draconis, &
Solonis; & scriptam in tabulis æreis, vt leges duo-
decim tabularum apud Romanos, & scriptam in
tabulis eburneis, vt apud Carthaginenses: & in la-
pideis, vt lex Moysi Exod. 31. & quædam leges di-
cebantur agrariæ ab agris: aliæ sumptuariæ à sum-
ptibus: aliæ munerales à muneribus: aliæ f&#x0153;ne-
bres, aliæ ambitus, aliæ maiestatis, & aliæ similiter
à materia, circa quam versabantur denominatæ:
sic lex Cornelia de sicariis, lex Iulia de adulteriis,
&c. vide D. Thomam quæst. 95. art. 4. qui ex Isido-
ro aliquas ex his diuisionibus legem ponit & expli-
cat, & Valentia disp. 7. quæst. 5. puncto 2. Vazquez
disput. 157. cap. 5.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO II.
An ius gentium, naturale, & ciuile sint diuersa legum
genera; & quomodo differant inter se.</Z>@@

<P><INI5>G</INI5>Ratian. dist. 1. in princip. ait, Ius na-<marginalia>9</marginalia>
turale est quod in Euangelio continetur:<marginalia>Quid sit ius|naturale.</marginalia>
circa quæ verba multùm laborant
interpretes, vt videre licet in Turre-
cremata ibi, art. 2. quia in Euangelio
potiùs continetur ius supernaturale, & diuinum
positiuum.</P>
<P>  Sed facilè respondeo Gratianum non ponere
illa verba tamquam definitionem, sed vt explicet,
in Euangelio summatim contineri legem natura-
lem: nam in eo recensentur & confirmantur om-
nia præcepta Decalogi, & illud, ad quod ferè om-
nia reducuntur: Quod tibi nō vis fieri, alteri ne facias,
seu quæcumque vultis, vt faciant vobis homines, &
vos facite illis.</P>
<P>  Vlpianus autem l. 1. §. ius naturale, ff. de iustitia<marginalia>Quid sit ius|naturale ex|Vlpiano.</marginalia>
& iure, Ius, inquit, naturale est, quod natura omnia
animalia docuit: nam ius istud non humani generis
proprium, sed omnium animalium, quæ in terra, mari&#xE8BF;&#x0301;
nascuntnr, auium quoque commune est: in exemplum
huius adducit coniunctionem maris, & f&#x0153;minæ,
& liberorum procreationem, & educationem:
idem habet Iustinianus Inst. de iure naturali, gen-
tium & ciuili, in principio; Alphonsus Rex Hispa.
l. 2. tit. 1. part. 1. D. Thomas quæst. 95. art. 4. ad pri-
mum, in fine, & quæst. 94. art. 2. ex quo loco Tho-
mas Bozius lib. 6. de iure, cap. 1. non solùm ponit
in homine vnum ius naturale commune cum bel-
luis: sed etiam aliud commune cum omnibus na-
turis: brutis etiam ius tribuit Albertus Bolognet.
lib. de lege, iure, & æquit. to. 1. tractatuum, quam-
uis dicat, nomen esse æquiuocum, & primò acci-<marginalia>Ius est nomen|æquiuocum.</marginalia>
pi pro eo, quod natura omnia animalia docuit, se-
cundò pro illis principiis honestatis, & iustitiæ,
atque seminibus, quæ animis nostris natura inse-
ruit, tertiò pro illis quę initio conditi orbis in au-
reo illo sæculo seruabantur, vt erat rerum com-
munio, vnaq&#x0301;ue omnium libertas: quartò pro om-
nibus, quibus humanæ gentes vtuntur, quamuis
non à sola ratione naturali fuerint commonstra-
ta: sed ab hominibus ipsis fuerint introducta. Sed
Paradulphus Prateius in lexico iuris verbo, ius.
ait, hos valdè abusos verbo Iuris: nam in brutis sicut<marginalia>In brutis nec|ius nec lex re-|peritur.</marginalia>
non est ratio, vt notat Castro 1. de legibus: ita nec ius,
nec lex; sed hæc sunt propria hominum, vt idem Cicero
satis indicat. Addit Prateius, ineptissimè distinxisse
Iurisconsultos inter ius naturale primarium, & secun-
darium, volentes vtique vt aliquod ius habeamus cum
brutis commune, scilicet, vt egregiè obbrutescamus. Ne-
que verò rarum est, vt verba aliquantò crassiùs acci-
piantur in iure ciuili, l. cùm vnus in princip. ff. de alim.
& cib. lega. Iurisconsultis verò, quòd aliquando in hac
materia licentiosè sint locuti, fortè vt deseruirent tene-
ris studentium ingeniis, & rem populariter explicarent,
facilè condonandum esse, præsertim quòd hanc sermonis
inconcinnitatem, & abusum aliis responsis grauiter re-
sarciant, & ad verum sensum reforment, sicut Paulus
longè aliter sentit de iure naturali, l. si vnus, §. pactus,
ff. de pactis. Qua in re cùm superioris temporis inter-
pretes nullam phrasis certam rationem obseruarent, in-
finitis erroribus inuoluti sunt, inquit Prateius: eun-
dem loque&#x0303;di abusum reprehend&#x0169;t Oldendorpius
lib. 1. variarum lection. in princip. & Antonius
Vacca in expositione locorum obscuriorum, tit. 1.
de iustitia & iure, l. 1. §. ius naturale. Couarr. regul.
peccatum, part. 1. §. 11. num. 4. & 5. Molina tractat.
1. de iust. disput. 6. Franciscus Conannus 1. libr.
commentariorum iuris ciuilis, cap. 6. Laurentius<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0051.jpg/>
@@1@<SE51>Disput. II. Sectio II. 35
<duolan 2><-P>Valla 4. elegantiar. cap. 48. Vazquez 1. 2. to. 2. disp.
157. cap. 1. num. 4.</P>
<P>  Et ratio est perspicua: quia belluæ, vt nullum<marginalia>10</marginalia>
possunt habere dominium; ita nullum ius, siue in<marginalia>Bestiæ null&#x0169;|possunt habe-|re dominium,|neque ius.</marginalia>
re, siue ad rem, & alioqui fieret illis iniuria, si im-
pedirentur ab illis operationibus: nam impedire
id, quod habet ius ad aliquid, iniustum est: conse-
quens est falsum: ergo ius propriè non est in bel-
luis.</P>
<P>  Modum loquendi Iurisperitorum temperant,<marginalia>Quale ius in|brutis repe-|riatur.</marginalia>
vel excusant Turrecremata cap. humanum genus,
dist. 1. art. 5. & Albertus 5. ethic. cap. 7. dicentes, ius
naturale propriè & formaliter in brutis non repe-
riri: sed tantùm opus ipsum iuris naturalis quod
appellāt ius naturale materialiter: sed cùm in bru-
tis nulla opera sint materia iuris, comparatione
ipsorum: non debet dici ea habere ius naturale:
sed habere actiones similes illis, ad quas homines
habent ius naturale: & agentes de iure vel debe-
rent nullum ius tribuere belluis, vel explicare, il-
lud esse impropriè dictum, metaphoricum, seu
analogicum, quo pacto concedendum est brutis,
imò & inanimatis ius iustum, siue quasi facultas
aliquid agendi, cuius vsum impedite iniustum sit.
Nam suo quasi iure exigunt, quæ illis sunt natura-
liter debita & proportionata, vt in bono statu
sint, & conseruentur, & in prole quamdam perpe-
tuitatem habeant, & hominibus, in quorum com-
modum producta sunt, deseruiant: habent etiam
suas regulas, quibus subiacent, & quibus regun-
tur, & gubernantur à Deo, nempe inclinationes,
& instinctus proprios.</P>
<P>  Iam videamus, quid sit ius naturale propriè di-<marginalia>11</marginalia>
ctum quod in solo homine reperitur inter omnia
corporea, vt Angelos, & Deum interim omitta-
mus. Bozius, & D. Thomas vt referebant, triplex<marginalia>Triplex ius|naturale in|homine.</marginalia>
constituit ius naturale in homine. Primum qui-
dem ad actiones inclinationis naturalis commu-
nes illi cum cæteris rebus etiam inanimatis, vt ad
sui conseruationem in bono statu naturali, & ad
tuendam vitam secundùm ea ad quæ est homini
naturalis inclinatio communis speciatim cum
belluis, vt est commixtio maris & f&#x0153;minæ ad ge-
nerationem, educatio liberorum & similia. Ter-
tium ad ea quæ sunt propria hominis, in quæ so-
lus homo naturaliter inclinatur, secundùm ratio-
ne&#x0303;, cuiusmodi sunt cognoscere diuinas veritates,
socialiter viuere, &c. præcepta rationis in ordine
ad ea, quæ sunt secundùm tres istas inclinationes
naturales vocant D. Thomas & Bozius præcepta
& leges naturales: sed non opus est considerare
inclinationes, vt præcepta dicantur naturalia: nam<marginalia>Præceptum|naturale quod|nam sit.</marginalia>
omne præceptum, quod in sola ratione fundatur
sine vlla lege positiua & arbitraria naturale dici
debet, siue iubeat ea, quæ sunt secundùm inclina-
tionem naturalem, siue non: & illa diuisio iuris se-
cundùm inclinationes magis pertinere videtur ad
ius sumptum pro facultate aliquid faciendi, quàm
ad ius sumptum pro lege, iussu, seu præcepto: de
quo solo nunc loquimur. Ius igitur sumptum pro<marginalia>Iuris diuisio|primaria est|ius naturale,|& positiuum.</marginalia>
lege, seu præcepto, diuiditur in naturale, & posi-
tiuum: naturale est cuius obligatio sufficienter
fundatur in natura, siue pura, siue eleuata, aut illu-
minata supernaturaliter, nulla existente voluntate
obligandi in superiore: positiuum autem est, cuius
obligatio fundatur in voluntate obligandi, quæ
sit, vel fuerit in Superiore, & non sit reuocata. Sic
ius in naturale & positiuum diuidit D. Thomas<-P>@@

<-P>2. 2. quæst. 57. art. 2. & 3. & 1. 2. quæst. 95. art. 4. Al-
bertus 5. ethic. 7. Turrecremata cap. 1. & 2. dist. 1.
ex Gratiano ibi. Sotus 3. iust. quæst. 1. art. 2. Molina
1. iust. disput. 4. Vazquez hîc disp. 157. nec aduer-
satur Isidorus 5. etym. cap. 4. relatus cap. ius natu-
rale, dist. 1. dicens, ius naturale esse, quod est com-
mune omnibus hominibus: intelligit enim, esse
commune per se, & necessariò, quia instinctu na-
turæ non humana constitutione habetur, vt ipse
dicit: nam licèt ius positiuum posset esse commu-<marginalia>Ius positiuum|potest esse cō-|mune omni-|bus homini-|bus.</marginalia>
ne omnibus hominibus, vt præceptum Baptismi;
tamen est per accidens: quia posset imponi vni
priuato, vel communitati, & non alteri: iuri autem
naturæ omnes necessariò debent subiacere. Sed
meliùs ius naturæ explicuit Cicero 2. de inuentio-<marginalia>Ciceronis de-|finitio iuris|naturalis pro-|batur.</marginalia>
ne, dicens, Ius naturale est quod non opinio genuit, sed
quædam vis innata inseruit, vt religionem, pietatem,
gratiam, vindicationem, obseruantiam, veritatem: cui
consonans Clemens Alexandrinus 1. stromatum,
& Plato in Minoe&#x0308; legem positiuam appellantes,
bonam opinionem, id est, decretum liberum & arbi-
trarium Superioris, & D. Thomas 4. dist. 33. art. 1.
dicens, Ius dici naturale, quasi insitum à natura, ad-
de, & non à voluntate formali obligandi, quæ sit, vel
fuerit, in Superiore. Sic etiam Aristot. 5. ethic. cap. 7.
cùm dixisset, Ius naturale esse, quod est idem apud
omnes, subdit, ius positiuum (quod ipse legale appel-
lat) esse illud, quod à principio nihil refert; postquam
autem positum est, multùm refert: id est, ante quod
nulla erat obligatio, quia natura ad id non obli-
gabat; eo autem posito iam est obligatio. De hoc
iure seu lege naturali communiter intelligunt
Scholastici id Rom. 2. Cùm enim gentes, quæ legem
non habent, naturaliter ea, quæ legis sunt, faciunt, ipsi
sunt sibi lex, qui ostendunt opus Dei scriptum in cor-
dibus suis: & Psalm. 4. Signatum est super nos lumen
vultus tui Domine. Vide Molinam tractatu 1. de
iustit. disput. 3.</P>
<P>  Sed grauis est difficultas, an ius gentium ad ius<marginalia>12</marginalia>
naturale reuocādum sit: an verò ad ius positiuum,<marginalia>An ius genti&#x0169;|ad ius natu-|rale sit reuo-|candum.</marginalia>
& quid nam sit ius gentium. De hac re quot capi-
ta, tot sententiæ.</P>
<P>  Prima sententia est, ius gentium sub iure natu-<marginalia>1. Opinio.</marginalia>
ræ generatim, & latè dicto comprehendi, & non
sub positiuo. Hanc tenet Durandus tractatu de le-
gibus, vt latè refert Turrecremata cap. ius ge&#x0303;tium,
dist. 1. art. 1. idem tenuit Antonius Vacca ad leg. 1.
§. ius gentium, ff. de iustitia & iure, citans Corra-
sium 6. miscellan. cap. vlt. Azor. lib. 5. cap. 1. quæst.<marginalia>Azor.</marginalia>
5. tom. 1. vbi ius naturæ strictè sumptum ait esse
id quod naturalis ratio præscribit, cuius vesti-
gium sit in rebus ratione carentibus, vt vim vi re-
pellere, seipsum tueri, sibi salutaria quærere, & cu-
rare, noxia, contrariaq&#x0301;ue fugere, & vitare, prolem
generare, alere, educare: latè autem dictum, ait es-
se, quod ratio præscribit, cuius tamen nullum ve-
stigium in brutis sit, vt religionem, cultum Dei,
reuerentiam, & obedientiam parentibus præstan-
dam esse, &c. & hoc ius natura putat esse ius gen-<marginalia>Ius naturæ|idem cum iu-|re gentium.</marginalia>
tium, eoq&#x0301;ue introducta esse rerum dominia, bel-
la, captiuitates, seruitutes hominum: constitutos
Reges, creatos magistratus, sancitas leges, ciuita-
tes fundatas, & erectas, legata, f&#x0153;dera, commercia,
contractus, depositi, mutui, commodati, locati,
conducti, empti, venditi, pignoris & Societatis.
Eandem opinionem fusè docet Ferdinādus, Men-
doza 3. de pactis, cap. 1. quæst. 1. num. 4. & sequen-
tibus, quantùm ad hoc quòd omne ius gentium<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0052.jpg/>
@@1@<SE52>36 Quæst. XCI. Tract. XIIII.
<duolan 2><-P>est naturale: addit tamen, omne ius naturale esse
etiam ius gentium. Priorem quoque illam partem
tenuit Sotus 1. iust. quæst. 5. art. 4. si credimus Vaz-
quez disp. 157. cap. 2. nam videtur Sotus constitue-
re duplex ius naturale, vnum simpliciter naturale,<marginalia>Ius naturale|duplex ex So-|to.</marginalia>
quod absque vlla ratiocinatione, & discursu in
mentibus hominum cernitur, & absque longo
consilio, naturali ratiocinatione ex principiis na-
turalibus dicitur, qua de causa omnibus gentibus
commune sit, & hoc ait Sotus esse ius gentium.
Sed ex verbis Soti patet, & postea videbimus, ius
gentium secundùm Sot&#x0169; verè esse ius positiuum,
& quodam modo tantùm naturale, quatenus eius
conuenientia breuiter & facilè per discursum na-
turalem sine collatione, consilio, vel conuentu
hominum cognoscitur. Hæc prima opinio meritò<marginalia>Reprehendi-|tur hæc opinio</marginalia>
reprehenditur à Vasquez, & ab aliis recentioribus.
Si enim ad ius naturale simpliciter, solùm perti-
nerent principia per se nota, & Deum esse colen-
dum, non esset simpliciter iuris naturæ, quia non
est per se notum, Deum esse. Sed quia posset dici
esse per se notum, colendum esse Deum, supposi-
to quòd sit, vrgeo aliter: sic enim vsuras vitare,
vindictam priuata auctoritate non sumere, & alia
huiusmodi, quorum obligatio non est per se no-
ta, non essent iuris naturæ simpliciter: sed secun-
dùm quid: quod falsum est. Cōfirmatur, quia quid-
quid simpliciter non est iuris positiui, est simpli-
citer iuris naturalis: sed illa, quorum obligatio
fundatur in natura sine voluntate obligandi in
Superiore, non sunt simpliciter iuris positiui: ergo
simpliciter sunt iuris naturalis, siue ipsorum obli-
gatio sit per se nota, siue breui & facili, siue longa
& difficili ratiocinatione colligatur: vt ea omnia
quor&#x0169; obligatio fundatur in voluntate obligandi
subditum, sunt simpliciter iuris positiui, quomo-
documque ipsa conuenientia sic obligandi cogni-
ta fuerit. An verò aliqua quæ sunt verè iuris natu-
ralis, & sola illa spectent ad ius gentium, statim
videbimus.</P>
<P>  Secunda opinio est, ius gentium partim sub na-<marginalia>13</marginalia>
turali generatim sumpto, partim sub positiuo cō-<marginalia>2. Opinio.</marginalia>
prehendi. Bartolus l. ex hoc iure, ff. de iustitia &
iute, num. 9. & 10 & l. si id quod, 64. num. 2. ff. de
condictio. indebiti, referens magistrum su&#x0169; (quem
fuisse Raynerium Foroliuiensem putat Mendoza
illo num. 4.) huius opinionis fuisse, cum quo affir-
mat Bartolus, ius ge&#x0303;tium alterum esse primarium,<marginalia>Ius gentium|alterum pri-|marium alte-|rum secunda-|rium.</marginalia>
idq&#x0301;ue esse naturale; alterum verò secundarium,
idq&#x0301;ue esse positiuum. Idem tene&#x0303;t Angelus, Paulus
de Castro, & cæteri dicta l. ex hoc iure, & dicta l. id
quod, ff. de condictio. indeb. Primarium seu Pri-
mæuum, inquit Bartolus, est illud, quod fuit eo ipso,
quòd gentes esse c&#x0153;perunt, naturali ratione inductum
absque aliqua constitutione gentium, vt fidem, & pro-
missa seruare, omnes homines liberos esse, &c. se-
cundarium verò est quo omnes gentes vtuntur ex
constitutione ipsarum, vt bella, captiuitates, seruitu-
tes, distinctiones dominiorum, & cætera quæ re-
feruntur l. ex hociure, ff. de iustitia & iure, quam
de secundario iure gentium intellexit Bartolus, &
sic secundùm illum & alios nonnullos ius gen-
tium primæuum est ius naturale, secundarium ve-
rò positiuum. Quod etiam tenet Menchaca, primo
de successionum creatione §. 1. nu. 2. & 3. & 1. con-
trouerfiarum cap. 10. num. 18. & cap. 41. num. 30.
Duarenus titul. de iustitia & iure, cap. 5. Albertus
Bolognetus, qui apud Iurisperit&#x0169; receptissimum<-P>@@

<-P>testatur rubr. de verbo obliga. num. 20. & ex Iaso-
ne, Cagnolo, Angelo, Aretino, Decio, Baldo, &
Galiacula comprobat Nicolaus Mozzius in Am-
phiteatro contractuum in princip. vers. venio nu.
12. Mendoza pro hac sententia citat Couarru-
uiam regula peccatum, parte 2. §. 11. nu. 3. sed malè:
nam hic num. 3. aliter refert sententiam Bartoli,
& aliorum, ipsosq&#x0301;ue reiicit, num. autem 4. obscurè
loquitur, & primò indicat, omne ius gentium esse
naturale: tandem tamen cum Soto sentire vide-
tur, esse verè & simpliciter positiuum, & huma-
num, licèt sit naturale secundùm quid.</P>
<P>  Hanc opinionem secundam impugnat Men-<marginalia>2. Opinio.|Mendoza re-|iicitur.</marginalia>
doza suprà, primò quia nec iure, nec ratione ful-
citur, & possunt iura sine hac fictione componi,
vt notauit Aretinus l. 1. ff. de acquirenda possessio.
& Fortunius l. manumissiones, ff. de iustit. & iure.
Secundò quia ius gentium, quod vocant secunda-
rium consistens in rerum diuisionibus, cōmerciis,
captiuitatibus, & reliquis obligationibus, non mi-
nùs à ratione naturali in natura lapsa, quàm de-
fensio propria dictatur: ergo erit ius gentium pri-
marium. Tertiò quia ius ge&#x0303;tium est, quod natura-
lis ratio inter omnes homines constituit, l. omnes
populi, ff. de iust. & iure: ergo ius gentium vniuer-
se est ius naturale. Quartò quia in l. 1. ff. de acquit.
rerum dominio, ait Caius, Quarundam rerum
domin&#x0169; nanciscimur iure gentium: quod ratione natu-
rali inter omnes homines peræquè seruatur: quar&#x0169;dam
iure ciuili, id est, iure proprio ciuitatis nostræ: Sed quod
dictat ratio naturalis, ius naturale est: ergo ius ge&#x0303;-
tium est naturale. Quintò quia Aristot. 5. ethicor.
cap. 7. solùm diuidit ius in naturale, & legitimum,
id est, positiuum, & naturale, ait, esse, quod apud om-
nes eandem vim habet, & nō quia ita videtur, aut non
videtur. Exempla ponit Eustrathius, Deum colere,
parentes venetari, opem ferre indigentibus: ergo
ius gentium verè est naturale. Confirmatur primò<marginalia>1. Confirm.</marginalia>
ex eodem Aristot. 1. mag. moral. cap. 34. diuidente
ius in naturale, & quod lege positiua constat, &
1. Rhetor. ad Theodectem cap. 13. dicente, Omnia,
quæ iure, & iniuria fiunt, determinari à lege naturali,
(quam communem vocant) & à ciuili, seu propria: ius
autem gentium non pertinet ad legem ciuilem,
seu propriā, sed ad cōmunem: ergo ad naturalem.
Secundò confirmat ex Cicerone 3. offic. dicente:<marginalia>2. Confirm.</marginalia>
Nec hoc solùm natura, id est, iure gentium, sed etiam
legibus populorum, quibus in singulis ciuitatibus Re-
spons. continetur, eodem modo constitutum est, vt non
liceat, sui commodi causa nocere alteri. Ecce ius gen-
tium naturale esse fatetur, & illi tribuit id, quod
constat de iure naturali esse. Vnde 1. Tuscul. Omni
in re consentio gentium ius naturæ putanda est; & 2. de
inuentione, naturæ ius est, quod non opinio genuit, sed
quædam innata vis inseruit, vt religionem, pietatem,
gratiam, vindicationem, obseruantiam, & veritatem:
& 2. ad Herennium, Naturæ ius est, quod cognitionis,
aut pietatis causa obseruatur, quo iure parentes à libe-
ris & à parentibus liberi coluntur: quæ ferè omnia
sunt exempla iuris gentium, posita à iureconsul-
tis: ergo ius gentium naturale est. Sextò probat ex
Paulo l. ius pluribus, ff. de iustitia & iure, dicente,
Ius pluribus modis dicitur: vno modo, cùm id, quod sem-
per bonum, ac æquum est, ius dicitur, vt est ius naturale:
altero modo, quod omnibus, aut pluribus, in quacumque
ciuitate vtile est, vt est ius ciuile: vbi tantùm ponit
duo iura, naturale & ciuile: sed ius gentium nō est
ciuile: ergo naturale. Quod argumentum apertis-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0053.jpg/>
@@1@<SE53>Disput. II. Sectio II. 37
<duolan 2><-P>sime etiam sumitur ex l. omnes populi, ff. de iust.
& iure, vbi dicitur, Omnes populi, qui legibus, & mo-
ribus reguntur, partim suo proprio, partim cōmuni om-
nium hominum iure vtuntur: nam quod quisque popu-
lus ipse sibi ius constituit, id ipsius proprium ciuitatis
est, vocatúrque ius ciuile, quasi ius proprium ipsius ciui-
tatis. Quod verò naturalis ratio inter omnes homines
cōstituit id apud omnes peræquè custoditur, vocatur&#xE8BF;&#x0301; ius
genti&#x0169;, quasi quo iure omnes gentes vtātur. Ad ide&#x0303; sunt
l. veluti, l. vt vim, l. manumissiones l. ex hoc iure,
ff. de iust. & iure, & l. bona fides, 31. ff. depositi, & l.
1. ff. si quis testam. lib. & l. 1. ff. de constituenda pe-
cunia, & l. 1. ff. de pact. & l. 1. ff. locati. & Accursius
ibi Hermogenianus l. stichum, §. naturales, ff. de
solutionib. Ad idem sunt l. naturales obligationes,
ff. de actionib. l. frater à fratre, & l. si quis id quod,
ff. de condict. indeb. l. cùm amplius, ff. de reg. iur.
§. & quidem, & §. & litorum, §. singulorum, Insti.
de rerum diuis. quæ omnia latè adducit Mendoza
suprà. Qui septimò prædictā sente&#x0303;tiam impugnat,
quia ius est ars boni, & æqui. l. 1. ff. de iust. & iure; vn-
de ad pecudes non spectat, ex l. & si quacumque,
ff. ad legem Aquiliam, & 1. ethic. cap. 9. & ad eun-
dem cap. vnico, ad medium: homo autem solo iu-
re naturali, & ciuili vtitur: ergo ius gentium est<marginalia>Ius gentium|est naturale.</marginalia>
naturale, constat enim non esse ciuile: sic l. ex hoc
iure, & l. iuris gentium, ff. de iustitia & iure, com-
modatum, & depositum sunt iuris gentium: ta-
men apud Isidorum 5. etym. cap. 4. sunt iuris na-
turæ.</P>
<P>  Ex quibus omnibus constat Mendoza tenore
ius gentium, & naturale esse adæquatè idem,
ac proinde ius non diuidi in ius naturale, gen-
tium, & ciuile quasi in tria membra: sed quasi
si in duo, quorum alterum duobus nominibus
significetur.</P>
<P>  Tertia sententia est Connani, primo commen-<marginalia>14</marginalia>
tariorum iuris cap. 6. à num. 4. diuidentis ius na-<marginalia>3, Opinio.|Connanus.</marginalia>
turæ in semper iustum, & immutabile: ad quod
pertinere putat ea, quæ referuntur l. iustitia est
constans, 10. §. iuris præcepta, ff. de iust. & iure, vt
honestè viuere, alterum non lædere, suum ius cui-
que tribuere. Quæ omnia reuocantur ad regulam
illam, quæ tibi fieri non vis alteri ne facias; ca. huma-
num genus, dist. 1. & hoc inquit esse ius naturale
positum in illa diuisione iuris, in naturale, gen-
tium, & ciuile, & in ius mutabile legibus positiuis,
quod circa vtilitatem versatur; quod gentes ad
mutuam societatem inter se gerendam, & com-
municandam constituerunt, vt dominia, regna,
bella, manumissiones, contractus, & cætera, qui-
bus aptiores sumus ad participandum cum aliis.
& hoc, inquit, esse ius gentium: quia non tam natura
ipsa, quàm hominum iudicio constitutum est: & tamen
pars iuris naturæ quodam modo est: quia non
institutis, aut legibus, sed moribus sensim, &
tacitè conformatum est, & quasi ius ciuile om-
nium hominum appellari potest.</P>
<P>  Hanc opinionem reiicit Mendoza, quia Pom-<marginalia>Reiicitur à|Mendoza.</marginalia>
ponius l. veluti, ff. de iustitia & iure, religionem
erga Deum, obedientiam erga patriam, & paren-
tes iuris gentium esse docuit: sunt autem immu-
tabilia: ergo ius gentium non est ius naturæ mu-
tabile, vel certè ad ius naturæ, & non gentium
prædicta erunt referenda: quod nullus præter
Connanum fatetur, licèt Eguinarius l. manumis-
siones citata idem aliis verbis satis concisè tuea-<-P>@@

<-P>tur, & Vuesembechius in Paratitla iuris, titulo de
iustitia & iure num. 16. Adde, omne naturale im-
mutabile esse, vt inferiùs videbimus: ergo si ius
gentium mutabile est, non est naturale. Item ius
naturæ non est humana constitutione factum:
sed ius gentium secundùm Connanum est huma-
na constitutione factum, ergo non erit naturale,
sed positiuum, & reuera ita sentit Connanus,<marginalia>15</marginalia>
solùm vult esse naturale aliquomodo & secun-
dùm quid, propter rationem, quam ex eo retuli-
mus, & in re idem sentit Hotomanus §. ius autem<marginalia>Hotomanus.</marginalia>
ciuile, Institut. de iure naturali, gentium & ciuili,
dicens, ius naturæ esse, quod sola natura docuit,
nec hominum ingeniis est excogitatum: sed vt
Cicero inquit, Quod non accepimus didicimus, le-<marginalia>Cicero pro|Milone.</marginalia>
gimus, sed ex natura ipsa arripuimus, hausimus &
expressimus. Quo in genere non solùm numerat
Hotoman. matrimonium, filior&#x0169; educationem, &
procreationem, sed etiam vt, quæ rei meæ per al-
luuionem accedunt, mea sint, vt qui est domi-
nus ancillæ, atboris, & pecudis sit etiam domi-
nus partus, f&#x0153;tus, & fructus. Ius autem gentium
esse dicit, quod omnes gentes natura duce statue-
runt. Probat ex Paulo Iureconsulto qui cùm de
iure gentium tractaret, dixit vsu exigente, & hu-
manis necessitatibus, gentes humanæ iura quæ-
dam sibi constituerunt, vt quòd legatorum cor-
pora etiam inter hostium tela sacrosancta sint.
Quod legitur apud Ciceronem, & ab Vlpiano
traditur l. finali, ff. de legat. sed Hotomanum re-<marginalia>Reiicitur à|Mendoza.</marginalia>
iicit Mendoza. Primò, quia sicut ratio naturalis
dictat, quæ accedunt fundo meo, mea fieri, &<marginalia>Quæ acce-|dunt fundo|meo mea fieri|ratio natura-|lis dictat.</marginalia>
propterea iuri naturæ tribuitur; ita legatum, qui
hostibus non nocuit, eorumq&#x0301;ue causa mittitur,
innoxium & immunem haberi, & sic iuri natu-
ræ tribui debet. Secundò, quia fructum, & f&#x0153;tum
ad dominum rei pertinere, spectat ad ius gen-
tium, quo dominia sunt distincta, l. ex hoc iure,
ff. de iustitia & iure, & non ad ius naturæ, quo
omnia sunt communia, vt ait Isidorus cap. ius
naturale, distinctione prima. Tertiò, quia vitæ de-
fensio, & religio, quas iuri gentium tribuunt
Pomponius, & Florentinus l. veluti, & l. vt vim,
ff. de iustitia & iure, non sunt res excogitatæ à
Gentilibus, sed insitæ iure naturæ, vnde Cicero
Tusc. 1. Nulla gens tam fera, nemo hominum tam im-
manis, cuius mentem non imbuerit Deorum opinio:
& 2. de natura Deorum, omnibus innatum est, & in
animo quasi insculptum, esse Deos Cleanthes noster
quatuor de causis dixit, in animas informatas esse
Deorum notiones, &c. Respondet Horom. aut Pom-
ponium, & Florentinum lapsos fuisse; aut, quod
est multò verisimiliùs, Trebonianum in ipso li-
mine offendisse, qui, quod veteres Iurisconsulti
de iure naturali præclarè scripserant, iuri gentium
attribuit, sed Mendoza ait, Malè Hotomanus Tre-
bonianam legum compositionem taxat, non assecutus
Iurisconsultorum intelligentiam.</P>
<P>  Deinde Mendoza refert Ioannem Vachonij<marginalia>Vachonius à|Vacuna.</marginalia>
à Vacuna primo declarationum iuris ciuilis, capi-
tulo decimoquinto dicentem, duplex esse ius<marginalia>Duplex est ius|gentium.</marginalia>
gentium, primum, quod sibi appropriauit no-
men generis, scilicet, quando per discursum
aliquid est constitutum, vt §. primo, versiculo
quòd verò ratio, Institut. de iure naturali, gen-
tium & ciuili, secundùm quod est naturale,
quodq&#x0301;ue non est inuentum à gentibus,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0054.jpg/>
@@1@<SE54>38 Quæst. XCI. Tract. XIIII.
<duolan 2><-P>sed ab instinctu naturali sine aliqua gentium con-
stitutione cap. ius naturale, distinctione prima, &
vocatur ius gentium, quia gentes eo vtuntur
l. 1. §. ius naturale, ff. de iustitia & iure: huiusmodi
sunt Deum colere, obedire parentibus, iniuriam
propulsare, promissa seruare, bonum facere, ma-
lum fugere, reddere depositum, & commodatum,
filios succedere in bonis parentum, & alia de qui-
bus in dicto cap. ius naturale. Vachonium hunc<marginalia>Refellitur|Vachonius.</marginalia>
reiicit Mendoza, primò quia Iureconsulti & Phi-
losophi morales vnum tantùm ius gentium con-
stituêre. Secundò, quia etiam ius gentium primi
generis sine vlla hominum constitutione extitit,
vt probari potest ex l. 1. ff. de acquirend. rer. domin.
Tertiò, quia malè ait, iuris naturalis, non gentium
esse obedire parentibus, reddere deposit&#x0169;, & com-
modatum, filios in parentum bonis succedere, cu-
ius contrarium voluit l. veluti, & lex, ex hoc iure,
ff. de iustitia & iure, & Vlpianus in illa l. iuris gen-
tium, qui illa iuri gentium tribuunt. Ad hæc ar-
gumenta respondet Vachonius: sed eius respon-
siones impugnat Mendoza, qui etiam ait, alias iu-
ris gentium explicationes videri posse apud An-
tonium Roscium secundo memorabilium, cap. 5.
& 6. Baldum Nouellum Socinum, Ruynum, Cro-
tum, & Bolognetum Rubr. de verb. oblig. à nu.
12. Nauarrum cap. ita quorundam, de Iudæis no-
tab. 11. præcipuè num. 14. Pinellum Rubr. C. de
rescind. vend. part. 1. Aluarum, Vazquez, de iure
emphyt. quæst. 3. nu. 2. Ludouicum Charondam,
primo verisim. cap. 5. Ræuardum de iuris ambigui.
cap. 1. Ioannem Garsiam de expensis, & melioria-
tio. cap. 3. à num. 14. Menchaca 2. quæstionum il-
lustrium cap. 54. Focatulum dialog. 37. & Auiar.
cap. 2. Raynaldum Corsum 1. indagationum iuris
cap. 10. & 14. Petrum Gtegorium 11. Syntagmat.
cap. 1. Postea Mendoza refert, & refellit D. Tho-
mam, Sotum, Medinam, & alios Theologos. Sed
nota, hanc tertiam opinionem in re non differre à
secunda, quantùm ad rationem iuris gentium:
nam etiam ait, partim esse naturale, partim posi-
ciuum.</P>
<P>  Quarta opinio est, omne ius gentium propriè<marginalia>17</marginalia>
sumptum, esse positiuum. Ita tenet Molina tom. 1.<marginalia>Quarta opi-|nio.</marginalia>
de iust. tract. 1. disp. 3. & 5. Sotus 1. iust. quæst. 5. art.<marginalia>Omne ius ge&#x0303;-|tium esse posi-|tiuum.</marginalia>
4. & lib. 3. quæst. 1. art. 3. Medina 1. 2. quæst. 95. art.
4. vbi idem sentit S. Thomas in corpore, & ad pri-
mum, & idem docuerat quæst. 94. ar. 5. ad tertium,
& Conradus idem tenet vtroque loco & adducit
alium locum D. Thomæ 2. 2. quæst. 66. art. 2. Co-
uarruuias regula peccatum, part. 2. §. 11. nu. 4. Ara-
gonensis 2. 2. quæst. 57. art. 3. Salonius, & Bañes, ibi
cum Turrecremata cap. ius autem, dist. 1. art. 2. &
cap. ius gentium, ead. dist. art. 1. Valentia 1. 2. disp. 7.
quæst. 5. punct. 2. & 2. 2. disp. 5. quæst. 1. punct. 2. &
quæst. 10. punct. 1. & in re idem sentiunt Iurisperi-
ti citati pro 3. opinione.</P>
<P>  Quinta opinio est Vazquez disp. 157. cap. 3. ius<marginalia>18</marginalia>
gentium esse id, quod permittit licentiam, & faculta-<marginalia>Quinta opi-|nio.</marginalia>
tem concedit ad aliquid, quod toti naturæ humanæ con-<marginalia>Quid sit ius|gentium.</marginalia>
ueniens est, secundùm quod socialiter, ciuiliter, seu in
communitate & non solitariè, & singulariter, homines
viuunt: nihil tamen præcipere aut prohibere. Ius
autem naturæ esse, quod præcipit ac prohibet &
est regula iustitiæ, & honestatis. Quod latè expli-
cat Vazquez putatq&#x0301;ue hanc esse sententiam Fran-
cisci Connani lib. 1. commentar. iuris, ca. 6. num. 5.
& sequentib. Sed quid Connanus senserit in eius<-P>@@

<-P>opinionem retulimus. Probat Vazquez ius genti&#x0169;
nihil prohibere aut præcipere, sed tantùm permit-
tere, & concedere, ex Isidor. 5. etym. cap. 6. vbi tra-
ctans de iure gentium, non ipsum definit, vt antea
definierat, cap. 4. ius naturale: sed tantùm ponit
multa exempla iuris gentium, in quibus nulla
præcepta, aut prohibitiones continentur: sed quæ-
dam tantùm licentiæ, facultates, & permissiones
toti naturæ humanæ vtiles, quatenus ciuiliter, &
in cōmunitate homines degunt, vt sedium occu-
patio, ædificatio, munitio, bella, captiuitates, & re-
liqua: inter quæ tria solùm numerari, inquit, quæ
iuxta eius sententiam difficultatem habent. Primò
enim ponuntur inducię in bello: secundò, immu-
nitas legatorum, quæ prohibet inimic&#x0169; lædi tem-
pore induciarum, & legatum rempore legationis:
tertiò, ne connubia cum alienigenis fiant in quo
manifestior est prohibitio. Ad priora duo exe&#x0303;pla
respondet Vazques ius non noce&#x0303;di inimico, tem-
pore induciarum, esse ius naturale, & primæuum:
nam non occides, ius naturæ est. siue post inuenta
bella & diuisiones, siue antè, & ius non occidendi,
& regula, quæ prohibet homicidium sine causa, in
omni statu naturę obligat, licèt occasiones, & cir-
cumstantiæ varientur. At inducias concedere nec
prohibetur, nec iubetur iure naturæ, sed iure gen-
tium tamquam vtile adinuentum est: quia etiam
ipsis bellum gere&#x0303;tibus sæpeita expedit, & ratione
naturali, ita iudicatur expedire. Isidorus aute&#x0303; non
affert in exemplum non nocere inimico tempore
induciarum, sed tātùm inducias belli interim con-
cedere. Eodem modo non est præcept&#x0169;, vt natio-
nes apud se habeāt legatos aliar&#x0169; nation&#x0169;, conces-
so iure immunitatis: quia quælibet Respubl. posset
non admittere legatum alterius, sed per se viuere
sine illo. At ipsum admittere hoc modo, vtrique
parti vtile iudicatum est, ex quo ge&#x0303;tes populis di-
uisæ habitare c&#x0153;perunt, & hoc tantùm adducit
Isidorus in exemplum iuris gentium. Cæter&#x0169; non<marginalia>Non nocere|legato, ius na-|turale est.</marginalia>
nocere legato, ius naturale primarium est, quod
prohibet aliquem percutere, vel malè tractare si-
ne rationabili causa: quod sanè loc&#x0169; habet in om-
ni statu naturæ: licèt enim in diuersis statibus cir-
cumstantię, & occasiones varientur: eadem tamen
semper regula, & ius est iusti & iniusti. Ad exem-
plum de connubiis respondet Vazques se non vi-
dere, quomodo ad ius genti&#x0169; reuocari possit. Nam
si esset prohibitio sub peccato, non esset ius gen-
tium, sed omninò ciuile, siquidem non omnes na-
tiones habent prohibitionem sub peccato: debet
igitur intelligi talis prohibitio per mod&#x0169; simpli-
cis negationis, quia ge&#x0303;tes non vtuntur connubiis
alienigenarum, scilicet diuersæ religionis, quāuis
& hoc non omnes obseruent nationes, quare &
exemplum hoc minus accommodatum est, ita
docet Vazques illo cap. 3. & similia dicit cap. 4. in
quibus non negat: sed potiùs affirmare planè vi-
detur, ius gentium esse verè positiuum, sed in mo-
do illud explicandi ab aliis differt.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO III.
Quid de iure gentium sentiat autor.</Z>
<P><INI3>I</INI3>N tanta opinionum varietate non est<marginalia>Prima con-|clusio.</marginalia>
facile, iudiciu ferre: sentio tamen primò<marginalia>Quæstio est|parui momen-|ti scire vtrum|ius gentium|sit idem cum|iure naturæ.</marginalia>
magna ex parte quæstionem esse de no-
mine, & parui mome&#x0303;ti: si enim cōstet, aliquid esse<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0055.jpg/>
@@1@<SE55>Disput. II. Sectio III. 39
<duolan 2><-P>de lege naturæ, patum refert dicere esse quoque
de iure gentium: quia gentes communiter eo iure
vtuntur. Est tamen valdè vtile intelligere, an ali-
quid sit de iure positiuo, an de iure naturæ, item
si est de iure positiuo, an id ius commune sit om-
nibus nationibus, an non, & an sit commune om-
nibus nationibus, quasi per se, quia omnes natio-
nes per modum vnius communitatis id statue-
rint; an quasi per accidens, quia qualibet statuente
id apud se, per inductionem colligitur id statuisse
omnes: & sic statutum esse omnibus commune.</P>
<P>  Secun dò sentio ius gentium non solùm permit-<marginalia>20</marginalia>
tere, & concedere aliqua: sed etiam præcipere, aut<marginalia>Secunda con-|clusio.</marginalia>
prohibere obligando sub peccato: alioqui enim
ius gentium non esset lex, nec inter leges rectè nu-
meraretur, nec ius sumptum pro lege rectè diui-
deretur in ius naturale, gentium & ciuile; quia ius
gentium non participaret rationem diuisi: conse-
quens autem est falsum: nam ius, quod diuiditur
in ius naturale, gentium, & ciuile, est ius sumptum
pro lege, vt rectè docet Valentia 1. 2. disp. 7. qu. 5.
puncto 2. & 2. 2. disput. 5. quæst. 1. puncto 1. & 2. &
quæst 10. puncto 1. & consonat Arist. 5. ethic. ca. 7.
vbi ius omne positiuum seu condistinctum natu-
rali, appellat legitimum, id est in lege aliqua posi-
tiua consistens: quod etiam docet 1. Magn. mor.
ca. 34. 1. Rhetoric. ad Theod. cap. 13. ergo ius gen-
tium lex est, ac proinde ad aliquid obligat, aliquid<marginalia>Ius gentium|lex est & ad|aliquid obli-|gat.</marginalia>
pręcipit, vel prohibet: & ita ius pro lege sumptum
diuidi in naturale, ciuile, & gentium, & hoc etiam
tertiò aliquid præcipi, & prohiberi, docet Azor
tom. 1. libr. 5. cap. 1. quæst. 5. diuisione secunda, &
Vazques disput. 157. cap. 4. in fine, ait meritò ius
gentium inter leges humanas numeratum fuisse à
D. Thoma. quæst. 95. art. 4. item ius naturæ, & ci-
uile multa permittunt, & concedunt: ergo non est
proprium iuris gentium permittere, & concedere,
nec per hoc debet ab aliis distingui. Deinde, si da-
tur ius aliquod merè permissiuum respectu totius
humanæ naturæ, vt ciuiliter, socialiter, & in com-
munitate viuentis, quod propterea dicitur ius
gentium; cur etiam non dabitur respectu vnius
regni, vel ciuitatis, & ita diuidendum esset ius
merè permissiuum, seu concessiuum in gentium
& ciuile vel etiam naturale: item, si datur ius per-
missiuum, aut concessiuum respectu totius gene-
ris humani ciuiliter viuentis, cur non præceptiu&#x0169;,
quod meritò etiam dicitur ius gentium. Item om-
ne verum ius, introductum ab hominibus, funda-
tur in iurisdictione, & illā exigit; ad meram autem
permissionem & concessionem, quæ ad nihil
obliget, non requiritur iurisdictio: ergo ius gen-
tium non est merè permissiuum, & concessiuum:
sed simul obligando ad aliquid, & si tale ius est
merè positiuum, obligario debet esse talis, quæ
non inducatur solo iure naturæ.</P>
<P>  Tertiò sentio cum Molina, Valentia, & Bañes<marginalia>21</marginalia>
citatis sectione præcedenti, opinione 4. Iurisperi-<marginalia>Tertia cenclu-|sio.</marginalia>
tos & Theologos communiter non eodem modo
locutos de iure gentium, nam communiter Theo-
logi ius ge&#x0303;tium vocant, quod est ab ipsis gentibus
constitutum: Ius verò naturæ quod ipsa natura si-
ne vlla humana voluntate constituit. Iurisperiti
autem passim ius naturæ vocant, quo etiam bruta
vtuntur: ius verò gentium, quo soli & omnes ho-
mines vtuntur: confusè etiam ponunt exempla
Iurisperiti, & non ratò Theologi dicentes, verbi
gratia, bella, captiuitates, inducias, legatos, con-<-P>@@

<-P>tractus, & dominia, & alia quædam esse de iure
gentium: non enim explicant, quid in his sit de
iure gentium: quoniam in his multa etiam sunt de
iure naturæ, vt quòd quis non occidat priuata au-
ctoritate, nisi ob suam defensionem, &c. & lon-
gum esset, aut impossibile nunc explicare, quid
in singulis materiis sit de iure gentium, aut non,
vnde solùm dicam aliquid de aliquibus exemplis,
quæ in iure, & apud doctores cōmuniter habe&#x0303;tur.</P>
<P>  Quartò sentio ius gentium sumptum in sum-<marginalia>Quarta con-|clusio.</marginalia>
mo rigore, & propriissimè dictum, esse simpliciter
& vniuersè, ius positiuum: vt tenent D. Thomas,
& alij citati, sectione præcedenti, opinione 4. & 5.<marginalia>Ius gentium|est ius positi-|uum.</marginalia>
imò & tertia probatur primò, quia ius diuiditur in
naturale, genti&#x0169;, & ciuile à Iustiniano. §. ius natu-
rale, & §. ius autem ciuile, & §. ius autem ge&#x0303;tium,
Instit. de iur. nat. gent. & ciuili, & ab Vlpiano. l. 1.
vsque ad quartam. ff. de iust. & iure. Alphonso l. 2.
tit. 1. partita 1. Isidoro 5. etymol. cap. 4. & sequen-
tibus, habetur, c. ius autem, & tribus sequentibus,
distinctione prima, quæ diuisio non esset legiti-
ma, si ius gentium, vel aliqua eius pars coincideret<marginalia>Ius gentium|non est sim-|pliciter ius|naturæ.</marginalia>
cum iure naturæ: ergo simpliciter ius gentium
non est ius naturę, ac proinde est positiuum, quod
satis indicat Iustinianus in illo §. ius autem gen-
tium, dicens: Ius autem gentium omni humano generi
commune est, nam vsu exigente, & humanis necessitati-
bus, gentes humanæ iura sibi quædam constituerunt.
Certè si illa iura erant naturalia, non rectè dice-
rentur constituta ab hominibus, sed ab ipsa natura
vel Deo, eius auctore. Vnde Cicero 2. de inuentio.
cap. quinto, diuisionem dominior&#x0169;, & rerum iuri
positiuo adscribit, quæ tamen secundùm omnes
est iuris gentium: item secundùm opinionem Iu-
risperitorum, quos retuli sectione præced. opin. 2.
ius gentium quod est membrum illius diuisionis
iuris in naturale & ciuile, est ius positiuum: sed
non datur aliud ius gentium, nisi minus propriè
dictum: quia naturale, cùm non sit à gentibus fa-<marginalia>Ius naturale|non est pro-|priè ius gen-|tium.</marginalia>
ctum, non est admodum propriè ius gentium: er-
go omne ius gentium propriissimè dictum, est
positiuum, etiam ex sententia multorum Iurispe-
ritorum, si consequenter loqui velint: idem sentit
Isidorus: nam postquam illo cap. 4. dixit, ius natu-
rale instinctu naturæ: & non constitutione aliqua ha-
beri, ca. 5. & 6. agit de iure gentium & ciuili, nimi-
rum sentiens vtrumque constitutione aliqua ha-
beri, & sic vtrumque esse positiuum, quod etiam
colligitur ex l. omnes populi 9 ff de iust. & iure,
vbi Caius ait, Quòd verò naturalis ratio inter omnes
homines constituit, id apud omnes peræquè custoditur,
vocatúrque ius gentium: Vbi ius gentium à ratione
naturali dicitur constitui: quia omnes homines
naturali ratione ducti, illud constituerunt, vnde
ius gentium non dicitur præcisè, quia eo vtantur
omnes gentes: sed quia eo vtuntur tanquam eius
auctores, sicut in eadem l. 9. Caius ait, Nam quod
quisque populus ipse sibi constituit, id ipsius proprium
ciuitatis est, vocatur&#xE8BF;&#x0301; ius ciuile, itaque sicut ius ci-<marginalia>Ius gentium|quare sic di-|catur.</marginalia>
uile, & naturæ ab auctoribus denominationem
sumunt, ita ius ge&#x0303;tium: ergo ius gentium est, quod
gentes sibi constituerunt, ac proinde est ios posi-
tiuum: confirmatur & declaratur. Nam omnes
gentes, quatenus efficiunt vnam communitate&#x0303; to-
tius humani generis, obligare possunt singulos ad<marginalia>Ad seruand&#x0169;|gentium ius|quomodo ho-|mines sese obli|garunt.</marginalia>
ea, quæ toti humano generi vtilia sunt, sicut ciui-
tas potest obligare singulos ad ea, quæ toti ciui-
tati vtilia sunt, & regnum ad ea, quæ toti regno<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0056.jpg/>
@@1@<SE56>40 Quæst. XCI. Tract. XIIII.
<duolan 2><-P>conueniunt; & ita ad aliqua obligare voluisse tra-
ditione compertum est, & suam voluntatem, nu-
tibus, verbis, vsu, & moribus, aliísve signis expli-
cuisse, præsertim in mundi exordio, vbi propter
hominum paucitatem, & amorem mutuum, facilè
erat omnes aut maiorem hominum partem in ea
voluntate conuenire, & aliquo modo eam pro-
mulgare & denuntiare: tale ius non dicitur natu-
ræ, quia in humana voluntate fundatur: ergo erit
verè positiuum. Item tale ius positiuum non est
ciuile, quia non est peculiare alicuius ciuitatis,
vel regni: ergo erit ius gentium, non solùm quia
eo gentes vtuntur, eoq&#x0301;ue ligantur; sed etiam quia
ab ipsis emanauit. Aragonensis, Salon, & Bannes
conclusionem probant, quia in ius naturale non
cadit dispensatio, maximè per potestatem huma-<marginalia>In iure gen-|tium dispen-|sare homines|possunt.</marginalia>
nam: sed in ius gentium dispensare potest potestas
humana: ergo non est ius naturale, sed positiuum:
minorem probant, quia rerum diuisio sublata fuit
inter Christianos in primitiua Ecclesia, & modò
inter religiosos, & captiui Christiani capti ab
aliis Christianis, serui non fiunt, vt patet l. hostes,
ff. de captiuis, ergo dispensatur in iure gentium, ad
quod pertinent rerum diuisio, & captiuorum ser-
uitus. Sed certè hæc non sunt facta licita per di-<marginalia>22</marginalia>
spensationem: nam iure gentium non est prohi-
bita rerum communitas; sed concessa diuisio, &<marginalia>Rerum com-|munitas non|est prohibita|iure gentium.</marginalia>
data facultas omnibus hominibus, vt paulatim
sibi res appropriarent, eligendo agros, quos co-
lerent, & loca, vbi ædificia facerent, quæ primò
occupantium essent, quo statuto prohibebantur
alij impedire eiusmodi appropriationem, non ta-
men prohibebant ipsi appropriantes reducere res
appropriatas ad totam communitatem humani
generis, ita vt essent iterum communes, vt in sta-
tu innocentiæ & initio mundi fuerant: nec prohi-
bebantur facere illas communes alicui particulari
communitati, vt religioni, monasterio, ciuitati,
vel regno, & similiter, licèt iure gentium conces-
sum fuerit, vt capti in bello iusto, possent fieri
serui, qui in conscientia suis dominis seruire te-
nerentur, ad quod non tenerentur stando in iure
naturæ, tamen non est prohibitum gerentibus iu-
stum bellum, se expoliare hoc iure, & facultate,
vel simpliciter, vel erga aliquod genus bello ca-
ptorum: nec est prohibitum Principibus, aut Re-
buspubl. exemptis, & liberis interdicere erga ali-
quod genus bello captorum, vel erga omnes iu-
sto bello captos fieri seruos; & irritare dominium,
quod eorum subditi poterant iure gentium in
homines iusto bello captos acquirere, & ita sine
vlla dispensatione potuerunt Christiani conueni-
re in hoc, vel à Pontifice obligari, vt Christiani<marginalia>Christiani à|Christianis|iusto bello ca-|pii non sunt|serui.</marginalia>
à Christianis bello iusto capti, in seruitutem non
redigerentur, & irritum esse, quidquid in con-
trarium attentatum fuerit, & sanè quamuis ius
gentium positiuum sit, tamen quia est ius con-
stitutum à toto humano genere, non potest abro-
gari, nec dispensari, nisi à toto ipso genere hu-
mano: aliæ enim communitates, vel Principes,
inferiores sunt, & ideo nec possunt abrogare le-
ges totius generis humani, nec in ipsis dispensare,
nisi peculiaris facultas à toto humano genere illis
esset concessa, aut certè à Deo: sicut concessa est<marginalia>Papa potest|dispensare in|omni iure|humano posi-|tiuo.</marginalia>
Papæ ad dispensandum in omni iure positiuo
humano, etiam gentium, vel illud abrogandum,
quando viderit ad salutem animarum expedire,
& ita licèt seruitus bello captorum, vel rerum<-P>@@

<-P>diuisio esset omninò præcepta iure gentium,
posset in eo iure Pontifex dispensare, vel illud ab-
rogare quando ad bonum spirituale animarum
cerneret id conducere. Vnde infirma est illa Ban-
nes & Salonis argumentatio, rerum diuisio intro-
ducta est iure gentium, quod est positiuum: ergo
potest Rex, verbi gratia, Hispanię illam auferre, &
facere, vt in Hispania omnia sint communia, ita
vt factum teneat, quamuis grauissimè peccaret
Rex id faciendo, quia esset contra bonam guber-
nationem. Adducunt pro se Sotum 3. iust. quæst.
1. artic. 3. asserentem, esse quædam de iure gen-
tium ita necessaria ad humanum conuictum, vt
dispensare in illis non liceat, imò forsan dispensa-
tio facta, esset irrita: & ponit exemplum in rerum
diuisione. Infirma, inquam, est ratio illa Bannes:
quia in iure positiuo superioris non potest infe-
rior dispensare. Adde quòd si dispensatio illa esset
praua, quia contra bonam gubernationem, etiam
posset esse irrita, vt attigit Sotus. Nam dispensatio<marginalia>Dispensatio|in lege supe-|rioris irrita|est, si sine cau-|sa siat.</marginalia>
in lege superioris si sine causa fiat ab eo, qui sim-
pliciter habet facultatem dispensandi, irrita est:
quamuis dispensatio in propria lege, licèt sine
causa fiat, valida sit, vt docemus disputatione de
dispensatione. Vnde ipsimet Salon, & Bannes
postea indicant, necessarium esse consensum po-
puli, vt lex regia abrogans rerum diuisionem va-
lida sit, quia sine culpa sua non possunt ciues spo-
liari suorum bonorum proprietate. Sed non ad-
uertunt isti, si id posset fieri propter culpam ci-
uium, sequi, vt fieri etiam possit sine eorum cul-
pa, ob alias causas.</P>
<P>  Addit Bannes: cùm quòd Christiani à Chri-<marginalia>23</marginalia>
stianis bello iusto capti, serui non fierent sit insti-
tutum ab Ecclesia, in fauorem Euangelij, & Ba-
ptismi, sequitur, rectè Sarracenos Granatenses<marginalia>Sarraceni|Granatense&#x0303;s|potuerunt esse|serui capien-|tium.</marginalia>
vltimo bello captos, fieri potuisse seruos in p&#x0153;-
nam apostasiæ, rebellionisq&#x0301;ue à fide Catholica:
quia hoc cedit in fauorem Euangelij & Baptismi.
eo vel maximè, quòd ipsi Sarraceni, quos ex no-
stris bello capiebant, in seruitutem redigebant,
& vendebant. Accessit etiam ad iustificationem
huius negotij auctoritas Pij V. & Catholici Regis
Philippi II. quorum consensu huiusmodi Sarra-
ceni in seruitutem sunt redacti. Hæc Bannes: sed
certè, si dispensandum fuisset in iure Ecclesiastico
prohibente Christianorum seruitutem, nullius
momenti esset auctoritas regia, secus Pontificia.
Neque tamen Pontificia videtur fuisse necessaria:
quia lex, ne Christiani iusto bello à Christianis
capti, serui fiant, intelligenda videtur de iis, qui à
fide penitus non recesserunt, quales sunt Catholi-
ci vel hæretici, non verò Apostatæ.</P>
<P>  Addit præterea Bannes: Rex Hispaniæ non po-<marginalia>24</marginalia>
terit abrogare ius gentium, quod sibi commune<marginalia>Reges nō pos-|sunt in iure|gentium di-|spensare.</marginalia>
est cum Rege Galliæ, verbi gratia, quòd tempore
belli legati vtriusque Regis pacificè recipiantur:
licèt possit hoc ius ex consensu vtriusque Regis
abrogari. Sed profectò licèt isti Reges possint ce-
dere iuri suo, non tamen possunt in iure genti&#x0169; di-
spe&#x0303;sare; cùm sint in feriores genere humano, à quo
ius ge&#x0303;tium manauit: quod quidem indem nitatem
legatorum præcepit sub conditione, quòd Princi-
pes iuri suo non cederent. Sic is in cuius fauorem
iuraui, non dispensat in lege prohibente periu-
rium, quando iuri suo cedit, & concedit alteri vt
id non faciat, quod iuramento promisit. Rectè au-
tem admonet Molina tractat. 1. de iustit. disput. 5.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0057.jpg/>
@@1@<SE57>Disput. II. Sectio IV. 41
<duolan 2><-P>vix posse ius gentium in totum abrogari, quo-
niam ad id necessarius esset communis consensus
omnium vel ferè omnium nationum, qui diffici-
le haberi potest: atque quod ad rerum diuisio-
nem attinet, si prorsus tolleretur, tot inde oriren-
tur mala, vt culpa esset lethalis, eam omnino tol-
lere: factum tamen teneret: quia sicut humana
voluntas causa sufficiens fuit ad eam inducen-
dam, ita ad eam tollendam. Consonat Salon 2. 2.
quæst. 57. articulo 3. §. differunt secundò. Vaz-
quez autem disput. 157. num. 24. ait, iuri gentium
dero gari posse per ius ciuile, imò priuata auctori-<marginalia>Iuri gentium|derogari po-|test per ius ci-|uile.</marginalia>
tate, sicut iure canonico derogatum est iuri gen-
tium, quo capti in bello serui fiebant, etiam apud
Christianos, & propria voluntate religiosi renun-
tiant possessionum diuisioni, & in commune vi-
uunt, sicut Christiani tempore Apostolorum.</P>
<P>  Sed de dispensatione in iure gentium iterum<marginalia>25</marginalia>
disseremus disp. 30. de dispensatione legum, sect. 3.
diffic. 1. & alibi.</P>
<P>  Salon aliud addit, quod falsum est, nisi piè ex-
plicetur, videlicet ius ge&#x0303;tium non indiguisse pro-
mulgatione, vt haberet vim obligandi: quia recta
ratio omnibus illud sufficienter insinuat. Cautiùs
loquitur Bannes dicens; ad iuris gentium pro-
mulgationem non requiritur conuocatio homi-
num: sed in omnibus nationibus, absque præcone
acceptatur: vbi meritò supponit aliquam promul-
gationem esse necessariam, quia in omni lege po-
sitiua, siue humana siue diuina, requiritur promul-
gatio: vt inferiùs constabit. Sed promulgatio po-
test fieri sine gentium conuocatione.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO IIII.
Satisfit argumentis affirmantium, ius gentium
naturale esse.</Z>
<P><INI5>E</INI5>X dictis facilè poterit responderi ad<marginalia>26</marginalia>
argumenta proposita sectione præ-<marginalia>Ad argumen-|ta posita se-|ctione 3. con-|tra 2. opin.</marginalia>
cedenti contra secundam opinio-
nem quibus Ferdinandus Mendoza
probare contendebat, omne ius
gentium naturale esse, & omne ius naturale ius
gentium, ita vt ius gentium, & naturale sint ad-
æquatè idem.</P>
<P>  Ad primum respondeo non malè quosdam Iu-
risperitos distinxisse duo iura naturalia: vnum pri-<marginalia>Duplex ius|naturale ad-|struitur.</marginalia>
marium, seu primæuum, cuius obligatio non fun-
datur in voluntate humana; quod meliùs appel-
lassent naturale simpliciter: alterum secunda-
rium, cuius obligatio fundatur quide&#x0303; in volunta-
te humana: sed quæ est ex principiis naturæ facilè
& statim oritur: quod ius dixerunt esse ius gen-
tium. Sed illud meliùs appellassent, ius naturæ
secundùm quid, quàm ius naturæ secundarium.
Quæ distinctio siue sit necessaria ad concilianda
iura, siue non, admittenda est: vt admittitur à Va-
lentia, Bannes Aragone, Salone, & Medina cita-
tis sectione 2. opin. 4. iuxta quam conciliant varia
loca D. Thomæ: nam locis ibi citatis ius gentium
appellat positiuum, sed. 2. 2. quæst. 57. art. 3. corp. &
ad argumenta, & 7 ethicor. cap. 5. lectione 12. do-
cet, ius gentium aliquo modo esse naturale: in
quo nulla est contradictio, quia ius simpliciter
positiuum potest esse naturale quodam modo &
secundùm quid: illa etiam distinctio iuris gen-
tium, quam ponunt Bartolus, & nonnulli alij Iu-<-P>@@

<-P>risperiti vt ius gentium quoddam sit primarium,<marginalia>Ius gentium|est duplex.</marginalia>
& hoc esse idem cum naturali: aliud verò secun-
darium, quod sit ius positiuum; in bono sensu ad-
mitti potest: nam ius naturæ est primarium ius
gentium, quia ita gentes ligat, vt liberari ab eo iu-
re non possint, bene tamen à iure positiuo, quod
ipsæ sibi statuerunt, & ideo hoc ius gentium po-
test secundarium dici, & hoc est positiuum sim-
pliciter, & naturale secundùm quid.</P>
<P>  Ad secundum respondeo defensionem pro-
priam cum moderamine, &c. ita dictari à ratione
naturali, vt nulla existente lege positiua, licita sit:
multa autem esse, quorum bonitas, aut malitia
fundatur in sola voluntate, & consensu totius
humani generis, & hæc pertinere ad ius gentium
positiuum, quod ius gentium secundarium ap-
pellarunt Bartolus, & alij, cuiusmodi sunt rerum
diuisio, & captiuorum seruitus, vt diximus, & quia
in rerum diuisione fundantur commercia, & con-
tractus emptionis, venditionis, permutationis,
conductionis, locationis, &c. ideo hi contractus
ad ius gentium pertinere dicuntur, nimirum in
sua radice, causa, vel occasione; supposita tamen
rerum diuisione iure naturæ: potest quisque eme-
re, vendere, &c. modò leges iustitiæ in contra-
ctibus seruet.</P>
<P>  Ad tertium respondeo ratione naturali dupli-
citer aliquid constitui posse. Primò ipsa parte ad
id obligante, & tunc rem pertinere ad ius naturæ:
secundò, ratione induce&#x0303;te homines, vt id statuant,
& si id statuat totum humanum genus, rem perti-
nere ad ius positiuum: quod nos ea ratione ius
gentium appellamus.</P>
<P>  Ad quartum respondeo ius gentium ratione
naturali inter omnes homines peræquè seruari:
quia omnes ratione naturali cognoscunt, aliqua
ipsis expedire, quæ pro lege seruari volunt, & ser-
uantur.</P>
<P>  Ad quintum respondeo potiùs esse Aristotelem
pro nobis: quia ius naturale ait esse quod apud
omnes eandem vim habet ex ipsa rei natura, & nō
ex hominum placito, & opinione: ergo ius, quod
consistit in placito, & opinione hominum, quam-
uis ab omnibus seruetur, non erit ius naturale: er-
go erit ius gentium positiuum.</P>
<P>  Ad primam confirmationem respondeo, quod
pertinet ad legem communem, toti generi huma-
no necessariam, & inuariabilem, pertinere ad le-
gem naturæ: sed quod pertinet ad legem commu-
nem voluntariam, & variabilem pertinere ad ius
gentium, quod proinde debet esse positiuum: quia
solum ius posiciuum voluntarium & variabile est.</P>
<P>  Ad secundam confirmationem respondeo ius
naturæ appellatum à Cicerone ius gentium: quia
eo gentes necessariò vti debent, sed magis pro-
priè ius gentium vocari, quod sibi gentes consti-
tuerunt, & ideo ius gentium in summo rigore &
proptiissimè sumptum positiuum est: quod verò
ait Cicero, In omni re consensio gentium ius naturæ
putanda est: explica, ita debere seruari, quasi esset
ius naturale, vel esse ius naturæ secundùm quid, &
quodam modo, vt diximus. Quod adducitur
ex 2. de inuentione, pro nobis est, nam ius gen-
tium non est insertum à natura sola: sed ab opi-
nione, & consensu hominum: ideo naturale sim-
pliciter non est, sed positiuum. Quod adducitur
ex 2. ad Herennium, nobis non aduersatur: quia
illa exempla fatemur pertinere ad ius naturæ,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0058.jpg/>
@@1@<SE58>42 Quæst. XCI. Tract. XIIII.
<duolan 2><-P>& non ad ius gentium propriissimè dictum.</P>
<P>  Ad sextum respondeo illam l. ius pluribus, non<marginalia>Ius gentium|ad naturale,|& ciuile re-|duci potest.</marginalia>
esse contra nos: quia ius gentium reduci potest ad
ius naturale: quia est naturale secundùm quid, vt
dicebamus. Reduci etiam potest ad ciuile: quia
est ius constitutum, non ab vna, vel altera ciuita-
te, sed ab omnibus mundi ciuitatibus: strictiùs au-
tem ius ciuile dicitur, quod est proprium alicu-
ius ciuitatis, vel regni, & non est impositum
simul à tota communitate humani generis pro to-
to humano genere legem; verò, omnes populi,
potiùs esse pro nobis: quia ius gentium ait esse
constitutum à ratione in omnibus populis, videli-
cet, in id consentientibus: ergo est ius positiuum.
Ad l. veluti. & l. vt vim, respondeo ius gentium ibi
sumptum minùs propriè pro eo, quo vtuntur ho-
mines, siue sit ab ipsis constitutum, siue à sola na-
tura, & ideò Iureconsultum religionem erga
Deum, obedientiam erga patriam, & parentes, fa-
cultatemq&#x0301;ue propulsandi iniuriam, & vim vi re-
pellendi, reduxisse ad ius gentium, cùm tamen
sint de iure naturæ propriissimè dicto. Ad l. gen-
tium, respondeo, manumissiones in sua radice,
scilicet, seruitute, quam supponunt, non solùm
pertinere ad ius gentium latè dictum, de qua ibi
agebatur, sed etiam ad propriissimè dictum: de
quo nos agimus, & dicimus, esse ius positiuum
simpliciter, naturale autem secundùm quid: si-
militer possumus alia iura & Doctores ibi cita-
tos interpretari.</P>
<P>  Ad septimum respondeo falsum est hominem
solo iure naturali, & ciuili vti, strictè loquendo de
naturali, & ciuili: nam vtitur etiam iure quodam
medio, scilicet iure gentium, quod simpliciter est
positiuum, sed in quibusdam assimilatur naturali,
in aliis ciuili: quod verò in quibusdam legibus
quædam reuocentur ad ius gentium, quæ ab Isi-
doro reuocantur ad ius naturale, inde prouenit,
quòd leges loquantur de iure gentium latè dicto,
Isidorus autem de iure gentium strictè sumpto,
nimirum iure quodam positiuo, & humano, quod
à voluntate & constitutione humana emanauit.</P>
<P>  Per hæc patet responsio ad argumenta, quibus<marginalia>27</marginalia>
Mendoza vtitur contra auctores tertiæ sententiæ,<marginalia>Ad argumen-|ta Mendozæ|contra 3. Sen-|ten.</marginalia>
quatenus contra nos militare possunt.</P>
<P>  Ad argumenta quintæ sententiæ respondeo
ea omnia, quæ ab Isidoro 5. etym. cap. 6. & cap. ius<marginalia>Ad argu. 5.|sententiæ.</marginalia>
gentium dist. 1. adducuntur vt exempla iuris gen-
tium, præceptum, vel prohibitionem aliquam
continere, vltra ius naturæ, vt c&#x0153;pimus dicere
sectione præcedenti. Nam sedium occupatio, ædi-
ficatio, & munitio, præcipiebat, vt nemo alium
impediret, quominus primus terram aliquam oc-
cuparet, & vt talem nemo aliorum perturbaret,
sed permitteret in illo loco ædificare, ipsumq&#x0301;ue
munite, tamquam eo ipso iam proprium. Vnde, vt
multis refert Diony. Halicarnasseus, lib. 1. in initìo
historiæ, olim cùm Coloniæ in extraneas terras
mittebantur, ius erat gentium, idq&#x0301;ue peruetus, vt
quas primas sedes occupassent, eæ eorum fierent
cōmuni genti&#x0169; iure, ita vt nefas existimaretur eos<marginalia>Bella iusta|vnde processe-|rint.</marginalia>
violare. Ex hac humana constitutione processere
bella iusta pro defensione propriar&#x0169; rerum, & ca-
ptiuitates iustæ perturbator&#x0169;, contra quos bellum
iust&#x0169; gerebatur; & postliminia quæ Isidorus ponit
vt pertinentia ad ius genti&#x0169;: nam supposita rerum
diuisione ius naturæ est & nō gentium secundùm
se bellum saltem defensiuum gerere, quidquid sit<-P>@@

<-P>de merè offensiuo, seu vindicatiuo & similiter ca-
ptiuos facere perturbatores: item ius ge&#x0303;tium præ-<marginalia>Postliminia|ius gentium|præcipit.</marginalia>
cipit postliminia, idest, vt qui de captiuitate ad
propria redeunt, omnia pristina bona recipiant,
etiam ab aliis vsucapta aut præscripta, vt explicat
Turrecremata c. ius gentium, d. 1. art. 6. præterea
captiuos seruos facere, ita vt illi de iustitia obedi-
re teneantur, per se, & non tant&#x0169; in radice, scilicet,
rerum diuisione, ad ius gentium pertinet. F&#x0153;dera
pacis, nō video quomodo ad ius genti&#x0169; propriissi-
mè dictum pertineant, nisi in illa radice: nam pa-
cta, & f&#x0153;dera iure naturæ seruanda sunt: quamuis
fortè quia id non erat valde perspicuum à genti-
bus sancitum est: & idem posset de induciis dici,
sed existimo, in illis aliquid esse de iure gentium,
vt videlicet quòd quando cum commodo vtrius-
que partis, vel saltem sine incōmodo fieri possit,
indutiæ aliquæ concedantur ad sepelie&#x0303;dos defun-
ctos, vel alia huiusmodi: in quo euentu etiam ge-
rens bellum iustum tenetur iure gentium positiuo
indutias concedere, non verò iure naturali: simili-
ter iure gentium, & non naturali tenetur gerens
bellum iustum, legatis aduersarij nō nocere; vnde
rectè Isidorus ad ius gentium reuocat indutias, &
legatorum non violandorum religionem. Vltimò<marginalia>28</marginalia>
ponit connubia inter alienigenas prohibita quod<marginalia>Connubiorum|inter alieni-|genas prohibi-|tio an sit de|iure gentium.</marginalia>
exemplum non sine magna probabilitate reiecit
Vazquez, quia de hoc nulla esse videtur iuris ge&#x0303;-
tium prohibitio, etiam cum alienigenæ sunt di-
uersæ religionis: nam inter aliquas personas di-
uersæ religionis videmus sine scrupulo contrahi
matrimonia. De hac re Turrecremata super illo
c. ius gentium, dist. 1. art. 6. in fine, sic loquitur, Con-
nubia inter alienigenas prohibita, id est, inter eos, qui
sunt diuersæ fidei, disparisque cultus, vt 28. quæst. 1. cap.
caue, iure enim gentium recept&#x0169; est, vt nationes inter se
ritu dissimiles, matrimonio non coniungātur, scilicet Iu-
dæo Gentilis, vel Gentili Christianus & art. 9. de hac re
disputauerat & resoluerat in hunc modum: Pro-
hibitio connubiorum cum alienigenis est de iure gen-
tium: quia quod seruatur communiter apud omnes gen-
tes, videtur pertinere ad ius gentium, vt patet ex littera
huius capitis: sed prohibitio ista est huiusmodi, cùm non
solùm sit communis inter omnes fideles, qui iure positiuo
diuino, vel canonico vtuntur, sed etiam inter in fideles:
ergo &c. sed obiicit sibi 1. quia hoc est de iure di-
uino positiuo, Deut. 7. Non procurabis cum eis con-
nubia. Vnde Esdras 1. Esdræ vltimo, separauit viros
ab vxoribus alienigenis: item de iure canonico
cap. sic enim 28. quæst. 1. ergo non est de iure gen-
tium. Ad hoc facilè respondet, negando conse-
quentiam: quia stat, aliquid esse de iure gentium
per inuentionem: & tamen approbatiuè esse de iu-<marginalia>Potest aliquid|esse de iure ge&#x0303;-|tium, quod iu-|re positiuo est|approbatum.</marginalia>
re diuino. Secundò sibi obiicit, quia Ioseph con-
traxit c&#x0169; filia Putifaris sacerdotis pagani; & Moy-
ses cum filia Ietro Gentilis; Respondet, connubia
cum alienigenis prohibita fuisse ob periculum
fidei propriæ, vt patet Deut. 7. hoc autem non fuis-
se in Ioseph & Moyse, vt videtur loqui Bonauen-
tura. Secundò respondet Turrecremata connu-
bia cum alienigenis fuisse prohibita manentibus
alienigenis, non autem conuersis, vt vxores Io-
seph & Moysis conuersæ sunt ad religionem vi-
rorum suorum. Sed vtraque solutio difficilis est,
quia etiamsi in particulari cessaret finis legis
in Ioseph, & Moyse, deberet lex ab illis seruari,
cùm non cessaret finis in vniuersali, & ignoramus,
an vxores Moysis & Ioseph ante contractum<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0059.jpg/>
@@1@<SE59>Disput. II. Sectio V. 43
<duolan 2><-P>matrimonium religionem virorum suorum com-
plexæ sint. Fortè instinctu, & dispensatione<marginalia>Ioseph & Mo|ses qua ratio-|ne cum vxori-|bus alterius|religionis ma-|trimonia con-|traxerint.</marginalia>
Dei id fecerunt Ioseph, & Moysis, vel quam-
uis communiter esset prohibitum, erat tamen li-
citum ob aliquam grauem causam; vel illud
ius non erat tam perspicuè promulgatum omni-
bus, vt in aliquibus non daretur ignorantia vinci-
bilis, aut etiam inuincibilis, sicut in lege ipsa na-
turæ contingit, quod multis exemplis illustrat
Theodoretus 9. Græcarum affectionum. Imò
Aug. 3. de doctri. Christian. cap. 4. refert, prauas
consuetudines tantùm apud aliquos valuisse; vt
putarent, nihil esse per se iustum, sed illud vbique
licere, quod consuetudine fuerat introductum.
Deinde sicut potest consuetudo introduci contra
alia iura positiua in aliqua ciuitate vel prouincia
ex tacito consensu principis, vel Reip. per quam
sit illi ciuitati, vel prouinciæ licitum, quod aliis est
illicitum: ita & contra ius gentium ex tacito con-
sensu ipsarum gentium; sic non est contra ius gen-
tium, quòd hæreticus cum hæretica alterius sectæ<marginalia>Non est contra|ius ge&#x0303;tium, vt|hæreticus cum|hæretica con-|trahat.</marginalia>
contrahat, vel Gentilis cum Gentili, secus quòd
Christianus contrahat cum Iudæa, vel Pagana,
vel Iudæus cum pagana, &c.</P>
<P>  Licèt autem diuisio iure gentium fuerit intro-
ducta, tamen idem excepit casum extremæ neces-
sitatis, in quo voluit omnia esse communia, saltem
quo ad vsum. Item quo ad nonnulla, quæ in viis
publicis gignuntur, in mari vel in littoribus flu-
minum, videtur ius ge&#x0303;tium concedere, vt sint pri-
mò occupantis. Deinde vltra ea, quæ ad ius gen-
ti&#x0169; pertinere docuit Isidorus, videtur ad ius genti&#x0169;
pertinere, vt cuilibet sit licitus & permittatur trā-
situs innoxius per alienas terras, vel maria ad sua
negotia peragenda; cum hac enim conditione ius
gentium concessit rerum diuisionem.</P>
<P>  De iure etiam gentium videtur, vt filij in bonis<marginalia>Successio filio-|rum in bona|parent&#x0169; est de|iure gentium.</marginalia>
parentum succedant ab intestato, vbi aliud specia-
li lege cautum non sit. Item l. ex hoc, ff. de iust. &
iure, dicit: Ex hoc iure gentium introducta bella sunt,
& discretæ gentes, regna condita, & dominia distincta,
agris tituli positi, ædificia collata, idest, composita ad
facie&#x0303;dum vicum, vel villam, vel castrum, vel ciuitatem,
commercia, emptiones, venditiones, locationes, conductio-
nes, obligationes institutæ. Sed hęc omnia reduci pos-
sunt ad ea quæ ponit Isidorus, vt docet Turrecre-
mata c. ius gentium, d. l. art. 6. & super illo c. mul-
tas mouet quæstiones ad explicandum aliqua, quę
ad ius gentium reuocat Isidorus.</P>
<P>  Dictis in hac, & præcedentibus sectionibus,
consonat magna ex parte Paradulphus Prateius in
lexico iuris verbo, ius, vbi ait: Illud diligentissimè
obseruandum est, quod ignoratum multis erroris cau-
sam dedit, ius gentium aliàs accipi à iurisconsultis pro
vero naturæ iure, aliàs pro eo iure, quod plurima ho-
minum pars vbique recepit. Quod nisi rectè discernas,
numquam peruenies ad veram iuris cognitionem. De
primo iure gentium explicat, l. veluti, l. vt vim, l.
ex hoc iure, ff. de iust. & iure, & §. venditæ, Instit.
de rerum diuisio. nam exempla, quæ ibi ponun-
tur, verè pertinent ad ius naturæ, quod quia so-
lis hominibus commune est, ius gentium voca-
tur. At verò quod de prædura seruitute dicitur in
l. manumissiones, ff. de iustitia, explicat de iure
gentium, secundo modo sumpto: Nam & seruitus,
inquit, pugnat cum iure naturæ, rectéque fuit emen-
data, quamquam tolerabilis seruitus, quali nunc vti-
mur, secundum naturam est, vt grauiter probat Aristo.<-P>@@

<-P>in politicis. Sed certè in illa l. manumissiones, non
fit sermo de seruitute intolerabili, sed de seruitute
simpliciter. Placet verò quod addit, Cùm audis ius
gentium, non intelligas semper ius naturale, sed plerun-
que ius human&#x0169;, vt Liuius rectè appellat. Vide etiam
Sebastianum Medicis de legibus, & statutis, parte
1. quæst. 6. vbi ponit ius naturale primarium, seu
primęu&#x0169; commune homini cum cæteris animan-
tibus: & ius naturale sec&#x0169;darium quod est ius gen-
tium primæuum, commune solis hominibus: &
ius gentium secundarium quod non est naturale,
sed positiuum continens leges quasdam ab homi-
nibus factas secundùm quas distincta sunt domi-
nia introducta, bella, captiuitates, seruitutes, &
penè omnes contractus.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO V.
An, & quomodo seruitus sit de iure gentium.</Z>
<P><INI5>S</INI5>Æpè diximus cum iuribus & Docto-<marginalia>29</marginalia>
ribus seruitute&#x0303; esse de iure gentium:<marginalia>An seruitus|sit de iure ge&#x0303;-|tium.</marginalia>
quod falsum videtur. Primò, quia
libertas est de iure naturæ: ergo si
seruitus introducta est iure gentium,
ius positiuum, quale est ius gentium, derogabit iu-
ri naturæ: quod est impossibile, vt videbimus
agentes de lege naturali. Secundò quia seruitus
videtur inuenta post diluuium à Noe&#x0308;, cùm male-
dixit Chanaan & constituit eum seruum fratrum
suorum. Genes. 9. vers. 29. Maledictus Chanaan, ser-
uus seruorum erit fratribus suis: ergo seruitus non est
introducta iure gentium. His argumentis motus<marginalia>30</marginalia>
Nauartus c. ita quorundem, de Iudæis, notab. 11.
glo. penult. n. 7. & sequentibus, tria dicit, quæ exa-<marginalia>Nauarri sen-|tentia de ser-|uitute, an sit|iuris gentium.</marginalia>
minat, & magna ex parte refellit Vasques disp.
157. c. 4 à n. 15. Primum est, libertatem non esse
de iure naturali in hoc sensu, vt aliquo iure natu-
rali caueatur, ne aliquis homo in quocumque sta-
tu seruus sit: sed hoc sensu, vt nec natura, nec ius
naturæ inducat seruitutem, sicut agrorum posses-
sio dicitur de iure naturæ, quia nullo iure naturæ
diuisio agrorum introducta est, aut præcepta: hoc
dictum verum mihi videtur, & cōmune: sic enim
Almainus 4. dist. 19. q. 2. ar. 1. vers. quantum ad hoc,
& Couar. reg. peccatum, parte 2. §. 11. nu. 3. dicunt,
iure gentium, quo introducta est seruitus, non de-
rogari iuri naturali præcipienti libertatem, quia
nullo iure naturali fuit præcepta libertas, sed tan-
tùm permissa: impropriè tamen dicunt, derogari
iuri naturali permittenti: quia quando fit, quod
iure aliquo permittitur, minimè ei derogatur: me-
liùs hac in re loquitur D. Thomas. q. 95. art. 5. ad
tertium: Dicendum, inquit, quòd aliquid dicitur de
iure naturali dupliciter: Vno modo, quia ad hoc natura
inclinat, (iubendo scilicet, aut prohibendo) sicut<marginalia>De iure natu-|rali aliquid|esse dupliciter|dici potest.</marginalia>
non esse iniuriam alteri faciendam: alio modo, quia na-
tura non inducit contrarium: sicut possumus dicere, quòd
hominem esse nudum est de iure naturali; quia natura
non dedit ei vestem, sed ars adinuenit: & hoc modo
communis omnium possessio, & omnium vna libertas
dicitur esse de iure naturali: quia scilicet distinctio pos-
sessionum, & seruitutis non sunt inductæ à natura: sed
per hominum rationem ad vtilitatem humanæ vitæ.
Hactenus D. Thomas, Vasquez autem nōnihil in<marginalia>Vasques quid|cōtra Nauar-|rum dicat.</marginalia>
hac re à Nauarro discedit, affirmans, libertate&#x0303; esse
de iure naturæ negatiuè, non solùm, quia seruitus
non fuit præcepta iure naturæ, sed etiam quia ho-
mines, nisi more gentium in communi viuerent,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0060.jpg/>
@@1@<SE60>44 Quæst. XCI. Tract. XIIII.
<duolan 2><-P>& ciuilem vitam agerent, non induxissent serui-
tutem, neque capturam aliorum hominum in
bello, quoniam rerum diuisio, quæ est bellorum
occasio, cessaret. Ego facilè rem explico: libertas<marginalia>Libertas quo-|modo sit de iu|re naturæ.</marginalia>
contraria seruituri natæ ex bello, quodam modo
est de iure naturæ, quia stando in solo iure naturę,
nullo alio iure existente nullus homo etiam bello
iusto captus, esset seruus; posset quidem captor
illum cogere, vt sibi seruiret, tamen ille in con-
scientia non tenetur ei seruire, nisi per accidens
ad vitandam mortem propriam vel scandalum
aliorum: iure autem gentium obligatus in con-
scientia fuit ad seruiendum, ita, vt contra iustitiam
faciat, si non seruiat.</P>
<P>  Secundò, dicit Nauarrus, libertatem esse quo-<marginalia>31</marginalia>
que de iure naturali; quia in statu innocentiæ, &
integræ naturæ, ante peccatum naturalis lex pro-
hibebat omne genus seruitutis. Hoc reijcit Vaz-
ques, quia licèt verum sit in eo statu f&#x0153;licissimo,
non futuram seruitutem ex Dei ordinatione pro-
pter statum gratiæ perfectum: tamen nihil repu-
gnabat naturali iuri, quod solùm attenditur se-
cundùm puram naturam, vnum hominem alte-
rius seruum constitui voluntate propria, & con-
tractu: ergo nullo iure naturali prohibita fuit
seruitus ante peccatum. Ego existimo, supposito<marginalia>Auctor Na-|uarrum de-|fendit.</marginalia>
illo statu, rationem naturalem, ac proinde legem
naturæ obligasse ad libertatem; licèt enim factum
teneret, si quis vellet alterius seruus fieri, & ille
acceptaret: quia homo est dominus suarum ope-
rarum, & potest illas in perpetuum alteri vende-
re, vel donare; tamen ambo peccarent mortaliter,
& eo ipso amitterent gratiam & originalem iusti-
tiam: quia quisque ex charitate propria tenetur
non amittere libertatem sine graui causa, qualis
tunc non esset, & ex charitate proximi existentis
in illo statu, non acceptare donationem libertatis
sine causa, & necessitate ab ipso factam. Imò ali-
qui dixerunt, modò eos qui apud Æthiopes, vel
alias barbaras nationes, sine causa sufficienti, se in
seruos vendunt, vel donant, verè non effici ser-
uos: quod tamen mihi numquam placuit.</P>
<P>  Tertiò dicit Nauarrus seruitutem non fuisse in-<marginalia>32</marginalia>
troductam iure ge&#x0303;tium: sed à Noe&#x0308; post diluuium,
vt secundum argumentum contendebat. Sed hoc
meritò reiicit Vazquez: nam Hermogenianus l. ex
hoc iure, ff. de iustitia & iure, ait, Seruitutem intro-
ductam esse iure gentium. Respondet Nauarrus Her-
mogenianum fuisse gentilem, nec notitiam ha-
buisse historiæ Noe&#x0308;: quæ solutio insufficiens est:
quia Isidor. 5. etym. cap. 6. qui eam historiam op-
timè nouerat, inter exempla iuris gentium con-
numerat seruitutes. Secundò respondet Nauarrus
cum glos. seruitutem non tam introductam quàm
probatam fuisse iure gentium, & ideò inter ea,
quæ sunt iure gentium introducta connumerari.
Sed quia insufficiens meritò videbatur responsio,
respondet tertiò, tam legem illam, quàm Isido-
rum loqui de seruitute introducta per bellum,
quam ipse fatetur iure gentium c&#x0153;pisse, non ta-
men de seruitute, quacumque alia ratione, quare
seruitutem in genere antiquiorem omni iure
gentium arbitratur. Sed hæc solutio etiam confu-
tatur à Vazquez quia nulla seruitus nec bello, aut
ratione p&#x0153;næ introducta est, nisi iure gentium,
hoc est, hominum in congregatione viuentium:
quare aut ante Noe&#x0308; verè fuit, quamuis non sit in<marginalia>Seruitus fuit|ante Noe&#x0308;.</marginalia>
Scriptura expressum; Quod mihi, inquit, sit proba-<-P>@@

<-P>bile: nec enim tot sæculis gentes fuissent absque agrorum
diuisione; hanc verò consequuntur bella, & seruitutes:
aut certè si Noe&#x0308; verum ius dominij concessit
Sem & Iaphet super Chanaan, non fuit introdu-
ctum ante ius gentium: neque enim Noe&#x0308; ante
gentes fuit: hoc est ante homines in ciuitate &
communi c&#x0153;tu congregatos: iam enim homines
ante diluuium simul habitauerant, & post dilu-
uium habitaturi erant: huic ergo gentium statui
prouidens, potuit vnum è filiis suis aliorum ser-
uum in p&#x0153;nam constituere. Deinde quia Cha-
naan non fuit seruus, id est, mancipium fratrum
suorum, sed quasi seruus, eò quòd primogenitura
priuatus fuit, sicut Isaac Genes. 27. filio suo Iacob
dixit, Esto dominus fratrum tuorum, & Esaii, Domi-
minum tuum illum constitui, & omnes fratres eius ser-
uituti illius subiugaui. Ego existimo; Chanaan non<marginalia>Chanaan non|suit propriè|seruus.</marginalia>
fuisse seruum, id est, mācipium, nec id Noe&#x0308; inten-
disse, aut si intendisset, potuisse facere, sed optare,
aut prophetare tantùm. Si tamen id effecisset, &
illa esset prima seruitus, & antecederet decretum,
& consensum totius generis humani, non posse
dici introductam esse seruitutem iure gentium,
quoniam Noe&#x0308;, nec erat omnes gentes, nec pote-
statem ab illis habebat, mulctandi filios, nepotes,
aut alios vera seruitute: Si verò consensu omnium
hominum introducta esset seruitus aliqua, esto
non viuerent in ciuitatibus, aut aliis c&#x0153;tibus, sed
separatim, seruitutem debere dici introductam
iure gentium, id est, orto ex communitate huma-
ni generis in ea consentientium: probabile tamen
est sermonem ibi esse de vera seruitute, qua vnus
est mancipium alterius: vt interpretatur Pererius
lib. 14. in Genes. cap. 9. vers. 25. num. 181. & se-
quentibus, cum Chrysostomo hom. 29. in Genes.
& Aug. 19. ciuit. cap. 15. non quòd omnes Chana-<marginalia>Chananæi fue|runt mancipia|aliarum gen-|tium descen-|dentium ex|Noe&#x0308; quodam|modo.</marginalia>
næi fuerint postea mancipia aliorum, qui ex stir-
pe Noe&#x0308; erant, sed quia in multis ita impletum
est: in pluribus autem secuta est seruitus latiùs di
cta, nempe famulatus, aut magna quædam subie-
ctio similis illi, qua mancipia dominis subiiciun-
tur, & hæc fuit magna p&#x0153;na: quoniam Chain,
cuius filius erat Chanaan, erat filius secundus
Noe&#x0308;, licèt dicatur iunior propter rationes, quas
affert Pererius Genes. 9. vers. 24. num. 155. & ita
postpositus fuit fratribus, non solùm maiori, sed
& minori, & in suis successoribus factus eorum
seruus, famulus, vasallus, vel tributarius. Alia de
libertate, quomodo sit, vel non sit, de iure natu-
ræ inuenies disputat. 4. quæ est de lege naturæ,
sect. 7. ad primum & secundum.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO VI.
Vtrùm iure gentium liceat naturaliter contra-
hentibus se decipere.</Z>
<P><INI5>I</INI5>Oannes Mathienzus l. 11. titul. 11.<marginalia>33</marginalia>
lib. 5. nouæ collectionis legum Hi-
spaniæ gloss. 1. num. 3 cùm exponit
l. in causæ, secundam, §. idem Pom-
ponius. ff. de minoribus, vbi dicitur,
Naturaliter licere contrahentibus se circumuenire, &
l. item si pretio, §. vltimo, ff. locati, vbi dicitur,
In emendo, & vendendo naturaliter concessum est,
quod pluris sit, minoris emere, & quod minoris sit, plu-
ris vendere, & idem iuris esse in locationibus, &
conductionibus, inquit, particulam, naturaliter,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0061.jpg/>
@@1@<SE61>Disput. II. Sectio VI. 45
<duolan 2><-P>intelligendam esse de iure gentium, quia hoc iure<marginalia>An verum sit|contrahenti-|bus licere se|inuicem deci-|pere naturali-|ter, hoc est, iu-|re gentium.</marginalia>
permissa est deceptio in emptionibus, nec vllo
modo punitur, eò quòd alioqui soluerentur ci-
uium communitates. Hoc refellit Vazquez disp.
157. cap. 4. à num. 31. Tum quia longè diuersum
est naturaliter aliquid licere, aut concessum esse,
sicut leges loquuntur, & naturaliter permissum
esse: tum etiam, quia cùm lege naturali non om-
nia delicta puniantur, sed solùm prohibeantur,
dicere possumus, aliqua illorum concessa esse,
aut licere naturaliter, vt autem hoc modo loqui
non possimus, satis est, si omnia prohibeantur:
Quare ego non video, inquit, quo pacto dici possit, iure
gentium permitti deceptionem in contractibus, quia si
ius ge&#x0303;tium acciperetur pro aliquo genere prohibitionis,
sine dubio prohibita esset omnis voluntaria deceptio: si
autem sumatur pro concessione, vt superiùs diximus, ius
gentium nō diceretur cōcedere talem deceptionem
tamquam vtilem communitatibus. Vnde Vazquez
particulam, naturaliter, non refert ad licere, aut con-
cessum esse, sed potiùs ad circumuenire, & ad mino-
ris emere vel pluris vendere: vt sensus sit, licitum est,
(omni nempe iure) atque concessum contrahen-
tibus, non dolo, & scienter, sed naturaliter se inui-
cem circumuenire, & pluris vendere & viliùs
emere, Naturaliter, inquit, id est, re ipsa, eò quòd na-
turas ipsas, & rerum valorem nequeant homines exactè
perpendere. Deceptio autem illa dicitur naturalis,
& naturaliter, non dolo facta, quæ quidem licita
est: quia numquam fieri potest ita exacta rerum
æstimatio, quin naturalis aliqua deceptio contin-
gat. Vazquez pro hac interpretatione potuisset
citare Hostiensem, titulo de cōtrahenda emptio-
ne, § qualiter res scindantur, colum. 2. & Fortu-
nium Garsiam tractatu de vlt. fin. illat. 17. nu. 277.
quos tamen impugnat Nauarrus ca. qualitas, glos.
vltim. num. 42. de p&#x0153;nit. dist. 5. quia sic licitum es-
set non restituere in illo euentu: quod est contra
D. Thomam & omnes: adde & contra l. res bona
fide, ff. de contrahend. empt. vt rectè probat Con-
nanus lib. 7. commentar. iuris, cap. 9. num. 10. sed
non video, quomodo absurdum hoc ex illa sen-
tentia colligi possit: quia apertè in dictis iuribus
non iungitur verbo, contrahentibus, vel ementi-
bus, sed verbo, licere, vel constitutum esse, & ita
omnes intelligunt: item quia lurisconsulti lo-
quuntur tantùm de decipientibus citra medieta-
tem iusti pretij, vt omnes Doctores interpretan-
tur, si verò solùm vellent, non esse peccatum, ex
ignorantia quadam naturali se inuicem decipere,
idem deberent dicere de decipientibus vltra dimi-
dium: namhæc ignorantia sæpe etiam est natura-
lis. Item quia decipere & circumuenire, dolum,
malam fidem, seu malitiam indicat, vt cùm Paulus
1. Thessal. cap. 4. vetat, Ne quis in negotio circumue-
niat fratrem suum.</P>
<P>  Neque verò propter illos textus dicend&#x0169; erit,<marginalia>34</marginalia>
esse licitum in conscientia rem vendere pluris,<marginalia>Non licet in|cōscientia ve&#x0303;-|dere vltra di-|midium iusti|pretij, & eme-|re citra dimi-|dium.</marginalia>
quàm valeat, modò non vendatur vltra medieta-
tem iusti pretij, & minoris emere, modò non sit
citra dimidium iusti pretij, vt tenuit quidam Du-
randus Ordinis Minorum. Neque item dicendum
erit cum Rosella verbo, emptio, Gersone tractatu
de contractib. tales quidem peccare: sed ad nul-
lam restitutionem teneri. Has enim sententias
meritò reiiciunt Sotus 6. iust. quæst. 3. art. 1. circa
solutionem primi Medina de rest. quæst. 32. Syl-
uester verbo, emptio, quæst. 8. Valentia 2. 2. disp. 5.<-P>@@

<-P>quæst. 20. puncto 2. Molina tomo 2. tract. 2. de iust.
disput. 350. citans alios. Neque item dici debet,
Iurisconsultos in illis textibus errasse, putantes,
deceptionem in contractibus peccatum non esse:
tum quia non est credibile in re tam clarè repu-
gnante rationi, viros doctissimos errasse: tum quia
Pomponius ipse in l. nā hoc natura, ff. de condict.
indeb. dixit, Hoc naturâ æquum est, neminem cum al-
terius detrimento fieri locupletiorem; & l. iure succur-
sum, ff. de iure dotium, Bono & æquo non conuenire
aut lucrari aliquem cum damno alterius, aut damnum
sentire per alterius lucrum: neque verò dice&#x0303;dum est,
Iurisconsultos velle licitum esse cōtrahentibus se
decipere intra latitudinem iusti pretij: quod non
est indiuiduum, seu non consistit in puncto, & in
indiuisibili: vt ait D. Thomas 2. 2. quæst. 77. artic. 1.
ad primum, & natura omnibus insitum est velle
vili emere, & cato vendere, vt facetè Theatricus
ille dixit apud August. 13. de Trinit. cap. 3. & ele-
gāter depingitur l. si vol&#x0169;tate, C. de contrah. emp.
Hanc interpretationem tradit Nauarrus supr. nu.
45. Conradus quem refert, & sequitur Nauatra,
3. de rest. cap. 2. dub. 3. sed eam meritò refellit So-
tus 6. iust. quæst. 2. ar. 3. §. sequitur: quia in eo euen-
tu nulla est deceptio. Omissis ergo his, & aliis in-
terpretationibus quas referunt Padilla l. 2. nu. 10.
C. de rescind. vend. Pinellus ibi, part. 1. cap. 1. num.
32. Azebedo l. 1. num. 8. tit. 11. lib. 5. nouæ compil.
Mathienzus gloss. 1. num. 1.</P>
<P>  Dico, licitum seu concessum, latè sumi in illis<marginalia>35</marginalia>
iuribus pro permisso, seu non punito ab homini-<marginalia>Licitum esse|naturaliter|contrahenti-|bus se decipe-|re, id est, non|puniri.</marginalia>
bus, & pro valido, nam talis emptio, aut venditio,
nec punitur ab hominibus, nec est irrita: imò nec
irritanda, nec in iudicio datur læso actio ad
rescindendum contractum, vel petendam restitu-
tionem eius, in quo læsus fuit, l. tem, C. de rescind.
vend. & omnes citati. Verbum autem, naturaliter,
non solùm Mathienzus suprà; sed etiam glossa
in illo §. idem Pomponius, explicat de iure gen-
tium, quod quodam modo est naturale, vt supe-
riùs diximus, & negat actionem in iudicio sic de-
cepto. Posset etiam particula, naturaliter, referri ad
verum ius naturæ: secundùm quod ille contractus<marginalia>Ius positiuum|non reddit cō-|tractus vali-|dos, iure natu-|ræ nullos.</marginalia>
est validus, si enim non esset validus iure naturæ,
non posset in conscientia retineri res vel pretium
à lædente, nam ius positiuum numquam reddit
validos contractus iure naturæ nullos, & licèt ali-
quando transferat dominia, quæ aliàs non trans-
ferrentur, tamen hîc nulla causa iusta est id fa-
ciendi, neque vllum indicium de ea intentione.</P>
<P>  Hanc illorum iurium interpretationem tradi-<marginalia>36</marginalia>
dere Pinellus sup. nu. 39. Mathienzus, Sotus, & fe-
rè alij Theologi paulò antè citati, & D. Thomas
22. quęst. 77. art. ad primum, dicens: Sic ergo lex hu-
mana habet quasi licitum, p&#x0153;nam non inducens, si abs-
que fraude venditor rem suam superuendat, aut
emptor vilius emat, nisi sit nimius excessus: quia tunc
etiam lex humana cogit ad restituendum.</P>
<P>  Huic interpretationi solùm obstare videntur
verba illa, licèt, & concessum est, quibus vtuntur
Iurisconsulti; nam peccata, quamuis permittantur
non dicuntur licita, aut concessa; vnde Ambrosius
1. Cor. 6. Quomodo licet, quod prohibetur; aut certè si
omnia lice&#x0303;t, nihil potest dici illicitum: & adductis non-
nullis testimoniis ex Matth. 12. vers. 4. Marc. 6.
vers. 12. Lucæ 6. vers. 14. in quibus dicitur, non li-
cere, quæ prohibentur; concludit: Omne ergo quod
prohibetur, non licet. Respondeo, ideò D. Thom. su-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0062.jpg/>
@@1@<SE62>46 Quæst. XCI. Tract. XIIII.
<duolan 2><-P>prà dixit, Lex humana id habet quasi licitum. Dein-
de apud Latinos quod liberum alicui est, & per-
mittitur, licere dicitur; Cicero Tuscul. 1. ait: Licuit
otiosum esse Themistocli, licuit Epaminondæ, licuit &
mihi; & Theodoretus atq; Oecumenius sic expli-
cant id, 1. Cor. 6. Omnia mihi licent, sed non omnia
expediunt; verbum etiam, concedo, interdum si-
gnificat ignoscere, permittere, seu non punire. Ci-
cero oratione pro Sexto Roscio, nō longè à prin-
cipio, Neque temerè dicto concedi propter ætatem: vbi
concedi sumitur pro ignoscere, & orat. pro Aulo
Cæcina sumitur pro permittere, cùm ait, Neque
quicquam illius audaciæ petulantiæque concessit, &
Columela 1. de re rustica de iniquis Aduocatis ait,
Illorum omnium latrocinia sunt concessa.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO VII.
De variis Romanorum legibus, & de origine iuris
ciuilis, præsertim Romani.</Z>
<P><INI5>L</INI5>Eges ciuiles non fuisse semper in<marginalia>37</marginalia>
omnibus Rebus public. certum est:
vt enim refert Bellarminus 3. de lai-
cis cap. 10. Iustinus 1. historiæ affir-
mat, Olim populos sine vllis legibus solo
Principum arbitrio gubernari solitos: & Liuius lib. 13.
Romanam Rempubl. ad annos 300. sine legibus
gubernatam.</P>
<P>  Antiquissimum legislatorem fuisse Mosem cō-<marginalia>Antiquissi-|mum legislator|quis fuerit.</marginalia>
tendit Iosephus 2. contra Appionem. Bellarminus
ait, vel fuisse hunc, vel Phoroneum, qui 300. annis
Mose fuit antiquior, vt Eusebius in Chronicis, &
Augustinus 18. ciuit. c. 3. referunt: licèt ante Phoro-
neum constituta sint regna Assyrior&#x0169;, Ægyptior&#x0169;,
& aliorum. Sotus verò 1. iust. quæst. 1. art. 3. ait, Pli-
nium 2. histor. cap. 56. asseruisse, Cererem inter
omnes primā leges dedisse, vt aute&#x0303; alij putauere,
Rhadamantum: Iosephum autem verè dixisse,
Mosem priùs promulgasse leges, vt diuinitus sibi
traditas: nam multò pòst tempore illi extiterunt
legislatores, quos Isidorus 5. etymol. initio refert:
Phoroneus enim (inquit) Rex Græcis primus leges cōsti-
tuit, Mercurius Trismegistus Ægyptiis, Atheniensibus
Solon, Lycurgus Lacedemoniis, ac denique Romanis
Numa Pompilius qui successit Romulo. Sed Romul&#x0169;
primum Romanorum Regem, & vrbis ipsius con-
ditorem leges ante Numam tulisse, constat ex iis,
quæ Franciscus Balduinus lib. 1. ad leges Romuli<marginalia>Romulus leges|quasdam con-|didit.</marginalia>
scripsit, vbi easdem leges refert, & explicat, & ip-
semet Balduinus ait, Primos in Italia homines incul-
tos fuisse: sed à rege eorum Saturno leges accepisse,
& illo sub Rege aurea fuisse sæcula: sed antiquissi-
mas, quæ certò commemorantur, Romuli leges
esse ante annos 2300. editas, quo te&#x0303;pore vix mor-
tuus erat Lycurgus, nondum natus Zaleucus, qui
annis plus 100. nondum Solon, qui ferè 200. annis
posteriores sunt.</P>
<P>  Azor tom. 1. lib. 6. cap. 60. ex variis auctoribus<marginalia>38</marginalia>
præsertim Isidoro 5. etymol. cap. 5. docet, quinam
fuerint primi variarum gentium legislatores, sed
non, qui fuerint primi simpliciter, eodem, & se-
quentib. cap. refert in specie leges Rerumpub. quæ
præcipuè in orbe floruerunt, quæ apud ipsum legi
poterunt. De antiquis verò Romanorum legib.
latè etiam Cicero 3. de legibus, & Manutius lib. 6.
antiquitatum Romanarum, qui totus est de legi-
bus Romanorum, & à Prateio in lexico iuris præ-<-P>@@

<-P>fixus est indici Romanarum legum. Pomponius
etiam l. necessarium, ff. de origine iuris, sic ferè de
origine legum Romanarum scribit: Initio ciuitatis
Romanæ populus sine certa lege (de scripta interpre-
tatur Azor tom 1. lib. 5. cap. 1. q. 4.) sine certo iure
primùm agere c&#x0153;pit, omnia nutu, & manu regis guber-
nabantur: postea aucta ciuitate traditur, Romulum in
triginta partes populum diuisisse, quas Curias appella-
uit, propterea quòd tunc Reipubl. curam per sententias
eorum expediebat, & ita quasdam leges curiatas ipse
ad populum tulit, & tulerunt c&#x0153;teri sequentes Reges.
Constat item ex historiis, populum Romanum à
Romulo primùm in tres partes diuisum, quas tri-<marginalia>Diuisio Regis|populi in tri-|bus & curiis|quomodo fa-|cta.</marginalia>
bus appellauit, & in singulis præfectos fuisse qui
ob id dicti sunt Tribuni. Singulæ verò tribus diui-
sæ sunt postea in decem partes, quæ vocatæ sunt
curiæ, vnde resultarunt Curiæ triginta, quarum
præfecti Curiones appellati sunt, singulæ curiæ in
decurias sunt distributæ, quar&#x0169; præfecti Decurio-
nes dicti. Hi omnes præpositi, populi Romani
suffragiis viritim creabantur subiungit Pompo-
nius, leges à Romulo, & cæteris Regibus ad po-
pulum latas curiarum sententiis & suffragiis fuis-
se conscriptas in lib. Sexti Papyrij viri principalis,
tempore Tarquinij Prisci Demarati filij, & eum
librum appellari ius ciuile Papyrianum, non quia
Papyrius de suo ibi quicquam adiecerit: sed quia
leges sine vllo ordine latas & sparsas, in vnum vo-
lumen redegerit. Exactis deinde Regibus (inquit
Pomponius) lege tribunitia omnes hæ leges exoleue-
runt, iterum&#xE8BF;&#x0301; c&#x0153;pit Populus Romanus incerto magis
iure, & cōsuetudine aliqua vti, quàm per latam legem.
Postea verò, quia plebs conquerebatur de nimia
Patrum potentia, eò quòd magistratus ab ipsis
creabantur, & leges ferebantur, scilicet in Comi-
tiis centuriatis, in quibus Patriciorum suffragia
valebāt, c&#x0153;pit petere, vt legati in Græciam mitte-
rentur, qui inde leges deferrent ad optimam Reip.
gubernationem pertinentes: missi sunt tres legati,
qui peracto triennio redeuntes retulerunt incisas
in 10. tabulis ligneis Solonis & Draconis, legisla-
torum Atheniensium leges, quas in decem tabulis<marginalia>Leges duode-|cim tabular&#x0169;|quomodo con-|ditæ.</marginalia>
eboreis, vel, vt alij legunt, æneis perscriptas, pro
rostris proposuerunt, vt possent ab omnibus aper-
tiùs percipi. Sed quia rumor erat in ciuitate, opor-
tere aliquid his legibus addi, in eisq&#x0301;ue suppleri,
mutari & corrigi, ideo decem viri sunt electi, qui
eo anno summum ius haberent, vt leges corrige-
rent, & interpretarentur, quorum nomina haben-
tur cap. fuerit, seu 2. dist. 7. & apud Sebastianum
Medicis tract. de legib. & statut. part. 1. quæstio. 6.
Qui sequenti anno duas alias tabulas ad decem
adiecerunt: Vnde appellatæ sunt leges duodecim
tabularum. His legibus latis c&#x0153;pit desidetari, &
peti earum interpretatio, & ptudentes Consulti
responsa dabant, quæ deinde iudicibus, & magi-
stratibus litigantes ostendebant, secundùm quæ
iudices sententias pronunciabant. Eodem tempore,
inquit Pomponius, suprà, legis actiones introduci c&#x0153;-
perunt, vt in causis quisque sciret, qua ratione ius suum
tueretur. Harum actionum interpretatio erat pe-
nes Collegium Pontificum, ex quibus constitue-
batur vnus, qui singulis quibusq&#x0301;ue annis præesset
priuatis. Posteà verò cum Appius Claudius in for-
mam redegisset has legis actiones, Gneus Flauius
scriba eius, & Libertinus surreptum librum popu-
lo tradidit, qui liber appellatus, ius Flauianum, cui
de suo Flauius nihil adiecit. Post multum tempus<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0063.jpg/>
@@1@<SE63>Disput. II. Sectio VII. 47
<duolan 2><-P>Sextus Ælius alias actiones composuit, & librum
populo dedit, qui vocabatur, ius Ælianum. Cum-<marginalia>I&#x0169;s Flæuian&#x0169;|quals fuerit.</marginalia>
que sæpe plebs à patribus discederet, de eis con-
questa; tandem obtinuit, vt sine patribus leges
quoque ferret quæ vnà cum populo patres ipsos
tenerent, quæ appellabantur Plebiscita, quæ pri-
mùm quidem, tribuno rogante, & plebe iubente
constituebantur: Senatores tamen minimè astrin-
gebant. Deinde verò lege publica Horatia & Hor-
tensia fact&#x0169; est, vt Senatores quoque & vniuersum
populum tenerent, de his vide cap. plebiscita, d. 2.
& illa l. necessarium, §. deinde, & Azor tom. 1. lib.
5. cap. 1. in fine, & Antonius Vacca l. 1. ff. de legi-
bus, qui cum Aulo Gellio lib. 9. c. 20. docet, plebi-
scita etiam vocari leges, vt cùm legem Aquiliam
dicimus, quæ propriè tamen est plebiscitum. l. 1. ff.
ad legem Aquil. Insuper, quia Reip. administra-
tio, & cura, penes Senatum erat, introduci c&#x0153;pit,
vt quidquid Senatus constituisset, obseruaretur
tamquam lex ab omnibus; quoniam ratum habe-
batur à populo, & licèt Pomponius illo § deinde,
& Iustinianus Insti. de iure nat. §. constat, dicant,
propter ciuium copiam esse populi potestatem ad
Senatum trāslatam: veriùs tamen arbitratur, Azor
suprà, factum esse Cæsarum astutia, calliditate, &
potentia, qui vt suam tuerentur, Senatus poten-
tiā auxerunt. Ait etiam Cornelius Tacitus lib. 1.
tunc primùm è campo Martio comitia ad patres
translata esse: nam ad eum diem, & si potissima
Principis arbitrio, at quædam tribuum studiis fie-
bant. Neque Populus ademptum ius questus, nisi
inani rumore. Suetonius in Cæsare & de Cæsare
ait: Comitia cum populo partitus est, vt exceptis Consu-<marginalia>Comitia cum|populo parti-|tus est Cæsar.</marginalia>
latus competitoribus de cætero numero candidatorum
pro parte dimidia, quos populus vellet, pronunciare&#x0303;tur,
pro altera parte, quos ipse dedisset: idem in Tiberio
ait: Neque tam paru&#x0169; quicquam, neque tam magnum
publici, priuatíque negotij fuit, de quo non ad Patres
conscriptos referretur. Idem in Caligula, Tentauit &,
comitiorum more reuocato, suffragia populo reddere, ex
quibus infer Azor, Cæsarum potentia populi po-
testatem fuisse ad senatum translatam. Sed hoc
par&#x0169; refert. Sed Sebastianus Medicis suprà, de hac
re scribit: Quia difficile erat, vt populus ob multitudem
hominum posset in vnum conuenire, cōstituit 100. viros
ad regimen ciuitatis, qui Senatores appellati sunt, glo. l.
fin. verbo, certum vitali, C. de pet. hered. glos. rub. ff. de
senat. qui ex potestate à populo sibi concessa poterant con-
dere leges: quæ postea dictæ sunt Senatusconsulta. §. sena-
tusconsult&#x0169;, Inst. de iur. nat. c. senatusconsult&#x0169;, d. 2. Quia
verò quandoque Consules extra vrbem esse debe-
bant ne ciuitas rectoribus careret, facti sunt duo
officiales dicti Prætores, quorum vnus dicebatur<marginalia>Prætores in|vrbe quomo-|do instituts.</marginalia>
vrbanus qui præerat ciuibus Romanis, alter pere-
grinus, qui caussas peregrinor&#x0169; audiebat, vt habe-
tur illo §. deinde. Hi prætores quædā proponebant
edicta in albo, quæ per popul&#x0169; approbata habebāt
vim legis, dictáque sunt Prætorum edicta, §. præ-
totum, Instit. de iure nat. & l. ius autem, §. ius præ-
torium, ff. de iust & iur. & illa l. necessarium, §. eo-
dem tempore, ff. de orig. iuris. Postea populus om-
nem suam potestatem, ac proinde legislatiuam, in
principem transtulit, sicq&#x0301;ue Imperatorum iussa,
& placita, constitutiones, & leges dici c&#x0153;perunt<marginalia>Principes quo|modo sint con-|dendarum le-|gum faculta-|tem consecuti.</marginalia>
dicta l. necessarium, §. nouissimè, §. sed quod Prin-
cipi, Inst. de iure nat. l. fin. C. de legibus. Cùm verò
Princeps tot, tantáque negotia in vrbe, & extra
vrbem haberet, creauit quosdam viros sapientes,<-P>@@

<-P>Iureconsultos deinde appellatos, quibus data fuit
à Cæsare Augusto auctoritas interpretandi leges,
quorum responsa pro lege quandoque obserua-
bantur, & dicta sunt Responsa prudentum. cap. re-
sponsa, d. 2. §. responsa, Instit. de iure nat. hoc est<marginalia>Responsa pru-|dentum quæ|sint.</marginalia>
totum ius ciuile seruatum vsque ad tempora Iu-
stiniani, qui quibusdam commisit, vt Principum
placita in vnum codice&#x0303; redigerent, & sic facta est,
prima cōpilatio Codicis: aliis vt idem facerent de
responsis prudent&#x0169;, quorum libri Pandectæ, seu
Digesta dicuntur l. 2. in principio, C. de veteri iure
enuclean. Aliis præcepit, vt Institutionum libros
componerent quibus iuuenes instituerentur, §.
igitur, in pro&#x0153;mio Instit. Voluit etiam vt secundò
ab aliis fieret compilatio codicis, & primæ com-
pilationi nouellæ quædam constitutiones ipsius-
met Iustiniani additæ sunt, vt pro legibus serua-
rentur, & sic factum est ius authenticorum in no-
uem collationes distinctum.</P>
<P>  De his Romanorum legibus, & de origine Ro-<marginalia>39</marginalia>
mani iuris, plura habet Azor lib. 5. cap. 1. quæst. 2.
tom. 1. Antonius Vacca l. necessarium, ff. de origi.
iuris. Sebastian. Medicis tract. de legibus, & statu.
parte 1. quæst. 6 Manutius lib. de legib. Romano-
rum quem suo catalogo de legibus Romanorum
præfixit Paradulphus Prateius in lexico iuris, qui
auctores citant alios.</P>
<P>  Aliqua autem non sunt prætermittenda: pri-<marginalia>An responsa|prudent&#x0169; vim|legis habeant.</marginalia>
mum est prudentum responsa, quæ in digestis
continentur, vim legis habere: quia ita voluit
Iustinianus l. 2. in fine, Cod. de vetere iure enucl. &
notauit Sebastianus Medicis tractatu de legibus,
parte 1. quæst. 4. num. vlt. Vnde rectè Rebuffus in
pro&#x0153;m. regal. constit. glos. 4. ait, responsa pruden-
tum, quæ iuri inserta sunt, vim legis habere: quod
colligit ex §. responsa, Instit. de iure nat. si verò in-
terroges, cuius auctoritas præualeat, quando inter
se dissentire videntur? Respōdet, in Codice Theo-
dosiano rub. de responsis prudentum, legem hanc
haberi: Papiniani, Pauli, Caij, Vlpiani, atque Modesti-
ni scripta firmamus: ita vt Caium, atque Paulum, Vl-
pianum, & cæteros comitetur auctoritas lectionis, quæ
ex omni eius corpore recitetur: eorum quoque senten-
tiam, quorum tractatus, atque sententias prædicti om-
nes suis operibus miscuerunt ratam esse censuimus, vt
Sceuolæ, Sabini, Iuliani, at&#xE8BF; Marcelli, omnium&#xE8BF;&#x0301; quos
ille celebrauit. Si tamen eor&#x0169; libri propter antiquitatis
incertum, codicum collatione firmentur: vbi autem di-
uersæ sententiæ proferuntur, potens numerus vincat au-
ctorum: vel si numerus æqualis sit, eius parti accedat
auctoritas, in qua excellentis ingenij vir Papinianus
emineat, qui vt singulos vincit, ita cedit duobus. Notas
etiam Pauli, atque Vlpiani, in Papiniani corpus factas,
sicut dudum statutum est, præcipimus infirmari: vbi au-
tem pares eorum sententiæ recitantur, quorum par cen-
setur auctoritas, quod sequi debeat, eligat moderatio
iudicantis. Sed quid, quando leges Imperatorum<marginalia>Quando leges|Imperatorum|in Codice cō-|tentæ sunt cō-|trariæ quid|agendum.</marginalia>
quæ in Codice reperiuntur, videntur contrariæ?
Respondetur, iunioris Imperatoris legem præua-
lere, vt docet Sebastianus Medicis, sed notat, ideo
in Codice primo poni priorum leges: ideo etiam
ipse ponit eorum catalogum per ordinem tempo-<marginalia>Catalogus Im|peratorum qui|Codicis leges|conderunt.</marginalia>
rum designans annum, in quo quisque floruerit,
vel obierit. Ordine suo, sic disponuntur, Adria-
nus, Antonius, Pius, M. Antonius, & Verus, Seruus,
& Antonius Caracalla, Antoninus Heliogabalus,
Alexander Maximinus, Gordianus, Philippus, De-
cius, Gallus, Hostilius, Valerianus, Claudius, Au-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0064.jpg/>
@@1@<SE64>48 Quæst. XCI. Tract. XIIII.
<duolan 2><-P>relianus, Probus, Carus, Diocletianus, Constanti-
nus Magnus, Constantinus II. Iulianus Apostata,
Iouinianus, Valentinianus, Gratianus, Theodo-
sius, Honorius & Arcadius, Theodosius Iunior,
qui codicem Theodosianum composuit, Martia-
nus, Zeno, Anastasius, Iustinus, Iustinianus: qui
omnium prædictorum leges in Codicem redigi
mādauit, & proprias mulctas inseruit, & omnium
authenticorum auctor fuit.</P>
<P>  Secundum est varia fuisse olim, vt ex dictis cō-<marginalia>40</marginalia>
stat, genera legum apud Romanos, de quibus D.
Thomas quæst. 95. art. 4. interpretes ibi, Valentia
disp. 7. quæst. 5. puncto. 2. Vazquez disp. 157. cap. 5.
Iustinianus Instit. de iure nat. gen. & ciuili. Isido-
rus 5. etym. cap. 4. & sequentib. Gratianus dist. 1. &
2. Antoninus 1. part. titu. 18. cap. vnico: inter quas
quæ strictiùs dicebatur lex, sic ab Isidoro defini-
tur, Lex est constitutio, qua maiores natu simul cum
plebe aliquid sanxerunt, & Iustini. suprà §. constat
autem, versic. Lex est, quod populus Romanus Senato-
rio magistratu interrogante, veluti Consule constitue-
bat. Aliæ autem, quæ minùs strictè appellabantur
leges, sic definitæ sunt: Plebiscitum ab Isidoro de-
finitur, Scita sunt, quæ plebs tantùm constituit; & vo-
cantur scita, quòd ea plebs sciat, vel sciscitatur, & ro-
gat, vt fiant. Iustinianus autem §. citato, versic. ple-
biscitum, sic definit, Plebiscit&#x0169; est, quod plebs plebeio
magistratu interrogante, veluti Tribuno constituebat.
Quid autem esset Tribunus, iam suprà diximus:
plebs autem à populo differt, vt inquit ibidem Iu-
stinianus, quòd appellatione populi vniuersi ci-
ues comprehenduntur, etiam patricij & Senato-
res; Plebis autem cæteri sine patriciis & Senato-
ribus. Postea statutum diximus, vt Senatores soli
legem condere possent & eorum lex appellaba-
tur Senatusconsultum. Tandem, §. sed & quod
Principi, inquit Iustinianus, Quod Principi placuit,
legis habet vigorem: eò quòd populus in principem
transtulit omnem potestatem: idem habet Vlpia-
nus l. 1. ff. de const. princip. Dicitur autem nunc
pragmatica sanctio Regis constitutio, seu lex,<marginalia>Pragmatica|sanctio quid|sit.</marginalia>
causa in consistorio ventilata: nam Gręcè, πρᾶγμα.
Latinè dicitur causa seu negotium, vt notauit Isi-
dorus lib. 5. cap. 22. Addit Iustinianus eod. tit. §.
prætorum, prætorium ius, quòd honorarium sole-
bat appellari. Tandem ponit responsa prudentum,
de quibus latè iam diximus.</P>
<P>  Sed nota, leges quæ ab Hispanis, vel aliis Re-<marginalia>41</marginalia>
gibus fer&#x0169;tur, pragmaticas appellari auctore Vaz-
quez suprà quando caussa in regio Senatu perpen-
sa, constituitut, quæ sententia est glos. l. vniuersa,
vers. pragmatica, C. de diuersis rescriptis & prag-
maticis sanctionibus: vocem enim pragmatica
exponit, id est, causa ve&#x0303;ti lata in auditorio: πρᾶγμα
enim Græcè secundùm Isidorum sup. cap. 22. Lati-
nè dicitur causa: quare Ludouicus II. Galliatum
Rex: in litteris ad Pium II. quę in Cōcilio Latera-
nensi, sub Iulio II. & Leone X. coacto, referuntur
sectione 14. constitutionem eam pragmaticam
sanctionem appellari insinuat, quæ magno præla-
torum conuentu magna temporis deliberatione
conclusa fuit. Alij dicunt pragmaticas appellari
quia Reipubl. administrationem continent: πρᾶ-
γμα enim Græcè idem est, quod politia, id est,
Reipubl. administratio; vnde falsò Ferrandus Mō-
tanus §. sed & quod Principi. Inst. de iure nat. di-
xit, pragmaticas esse priuilegia, quæ vel vniuersi-
tati, vel ei, qui bene officio functus est concedun-<-P>@@

<-P>tur, dictásque pragmaticas, id est, negotiales, san-
ctiones.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO VIII.
An rescripta seu responsa Principum sæcularium, vel
Ecclesiasticorum in casu singulari, sint verè leges,
& ius, etiam pro aliis, constituant.</Z>
<P><INI5>R</INI5>Escripti nomine epistola prin-<marginalia>Rescriptum|principis quod|nam sit.</marginalia>
cipis intelligitur, qua consulenti se
de iure, respondet: quòd à iudicibus
fieri debere, cùm de iure dubitant,
statutum est, l. 11. titul. 22. part. 3. &
insinuatur l. 1. in principio, ff. de appell. Hoc sup-
posito, de hac re tractat Vazquez disp. 157. cap. 5.
nu. 37. & seq. aitq&#x0301;ue 1. de Pontificum epistolis, &<marginalia>1. dictum Vaz-|quez.</marginalia>
responsis, dubium non est, legis vim obtinere, vt
colligitur ex cap. in causis, de sent. & re iudicata,
vbi Innocentius 3. inquit, In causis, quæ summi Pon-
tificis iudicio deciduntur, & ordo iuris, & vigor æqui-
tatis est subtiliter obseruandus, cùm in similibus casibus
cæteri teneantur similiter iudicare. Quod testimo-
nium probat quidem, sententiam Papæ ius facere:<marginalia>Sententiam|Papæ facit|ius.</marginalia>
quod etiam de sente&#x0303;tiis aliorum Principum post-
ea dicemus: non tamen de rescriptis, seu respon-
sis Papæ. Meliùs probat Vazquez intentum, quia
plurimæ epistolæ decretales, quas in corpore iuris
habemus, à Gregorio 9. in ordinem redactas, vim
habent legis vniuersalis, tametsi in casu singulari
pro respōso latæ fuerint. Neque hoc solùm verum
est de epistolis, quas habemus iam in volumine
iuris collectas: sed de omnibus etiam aliis: nam
omnes epistolas, & decreta extra iuris volumen
existentia, iussit, vel potiùs declarauit Nicolaus
Papa in cap. si Romanorum, dist. 19. reuerenter
obseruanda esse: ita censent Iurisperiti in illis ca-
pitibus, & Dominicus cons. 46. vnde Gratianus
d. 20. initio ait, Decretales epistolæ canonib. concilior&#x0169;
pari iure exequentur. Et perperā Paulus de Castr. l.
1. num. 5. ff. de const. princip. ait, Tunc solùm decreta-
les Pontificum vniuersos obstringere, licèt ad speciales
personas destinatæ fuerint, quando ab ipso Pontifice
subditorum vniuersitati traduntur, vt cùm in corpore
iuris collocantur.</P>
<P>  Secundò ait Vazquez cæterum de epistolis, seu<marginalia>2. dictum eius.|dem.</marginalia>
responsis & rescriptis aliorum Principum inter
Iurisperitos dubitatum est. Bartolus l. 2. C. de legi
bus, discrimen cōstituit inter epistolas Pōtificum,
& Regum, seu Imperatorum, quòd Pontificum
epistolę etiam in causa singulari editæ constituant<marginalia>Discrimen|inter regum|& pontificum|rescripta.</marginalia>
ius generale: at epistolæ, aut rescripta Principum
non item cōsentit Paulus Castren. l. 1. ff. de consti.
princi. & Decius rubri. de rescript. col 1. imò vide-
tur ita definitum l. 2. C. de legib. vbi dicitur: Quæ
ex relationibus, vel suggestionibus iudicantium vel
consultatione in commune florentissimorum sacri nostri
palatij procerum auditorium introducto negotio statui-
mus, vel quibuslibet corporibus aut legatis, aut prouin-
tiæ, vel ciuitati, vel curiæ donauimus, nec generalia iu-
ra sint: Sed leges faciant iis dumtaxat negotiis, atque
personis pro quibus fuerint promulgatæ: confirmatur<marginalia>A lege princi-|pis appellare|non licet.</marginalia>
sententia Bartoli quia à lege Principis appellare
non licet, l. 1. in princ. ff. à quibus appellare: sed à
rescripto Principis ad eundem prouocatur, l. 1. in
prin. ff. de appell. ergo non est lex generalis, com-<marginalia>Rescriptum|principis vim|legis habere|probatur.</marginalia>
munis tamen sententia est, rescriptum, epistolam,
aut responsum Principis in negotio, aut lite singu-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0065.jpg/>
@@1@<SE65>Disput. II. Sectio VIII. 49
<duolan 2><-P>lari vim habere legis vniuersalis, sicque vsu re-
ceptum est, vt talia responsa & declarationes loco
legum generalium circa rem similem habeantur
in duobus casibus, etiam si talis epistola, vel re-
sponsum in volumine legum constituta non sit.
Primus, quoties talis epistola, vel rescriptum aut
responsum datur ad declarationem alicuius legis,
vel casus dubij. Nam legis interpretatio legitima,
eiusdem est potestatis, atque ipsa constitutio legis.
Hanc sententiam sequitur Burgos de Paz in pro-
&#x0153;mio legum Tauri num. 452. Felinus rubr. de re-
scriptis num. 1. qui citat pro sua sententia Archi-
diaconum, & Dominicum cap. ignorantiam 28. d.
& c. in causis de sent. & re iudic. & consentit Ro-
manus consilio 260. col. 1. quem refert Felinus.
Secundus est, quoties de mente legislatoris consti-
tuit, voluisse esse pro lege: quia in rescripto dicit,
vt ad illius normam similes causæ definiantur: de
quo non potest esse controuersia. Sed absolutè re-
scriptum seu epistolam Principis ius facere, docet
Iason l. 1. ff. const. num. 5. & Orocius num. 21. &
Ludouicus Gomez in pro&#x0153;m. regularum Cācel-
lariæ quæst. 2. §. quartò pro ista parte, Ioannes de
Platea l. neque Dorotheum l. de Decurion. lib. 10.
Archidiaconus, & Dominicus cap. ignorantia
d. 38. Felin. rubri. de rescript. num. 1. & cap. in cau-
sis num. 3. de sent. & re iudicata, Romanus consil.
260. col. 1. Couarruuias 2. p. de sponsalib. cap. 7. §.
4. nu. 15. Burgos de pace in pro&#x0153;mio legum Tau-
ri à num. 450. Thomas Sanchez lib. 2. de matri-
monio disp. 14. num. 4. & Vasquez suprà, probant
aliqui ex l. non possunt, ff. de legib. vbi dicitur, Nō<marginalia>Non possunt|omnes articuli|legibus com-|prehendi.</marginalia>
possunt omnes articuli singulatim, aut legibus, aut Se-
natusconsultis comprehendi: sed cum in aliqua causa
sententia eorum manifesta est, is qui iurisdictioni præ-
est, ad similem procedere, atque ita ius dicere debet. Ergo
similiter cùm sententia Principis rescripto mani-
festa est, ad similia debet extendi, quo argumento
bene opinio hæc in primo casu probatur, & in eo-
dem patet ex illa voce, qua Iurisconsulti in suis
responsis frequenter vtuntur, idem imperator rescri-
psit: iidem imperatores rescripsêre, vt videre est l. 3. §.
ideoque, ff de testibus, & l. final. ff. de administ. re-
rum ad ciuit. pertin. idem patet ex l. 1. Cod. de le-
gibus, vbi dicitur, Principes censuerunt, vt ea, quæ in
certis negotiis statuta sunt, similium quoque causarum
facta componerent, idem, Iustinianus l. fin. C. de le-
gib ita declarauit, inquiens. Si imperialis maiestas<marginalia>Lex est quod|Imperator|caussa exami-|nata cognitio-|naliter dixe-|rit.</marginalia>
causam cognitionaliter examinauerit, & partibus co-
minus constitutis sententiam dixerit, omnes omninò iu-
dices, qui sub nostro imperio sunt, sciant, hoc esse legem,
non solùm illi caussæ, pro qua producta est; sed & omni-
bus similibus. Et paulò inferiùs irridet eos, qui in
veteribus legibus dubitarunt. vtrum imperialis
sensus legem interpretatus obtineret, & vim legis
haberet omninò; an non. Si enim in præsenti, inquit,
leges condere soli imperatori concessum est, & leges inter-
pretari solo dignum imperio esse oportet. Vbi hoc latè
prosequitur. Quamuis igitur Imperator hāc suam
mentem non declarasset, ratione tamen ipsa con-
stabat, id quod ipse posteà exposuit, nempe eam-
dem vim habere interpretationem legis, vel iuris,
factam à Principe in re dubia, siue per epistolam
& rescriptum, siue per simplex responsum: nam
interpretatio legis auctoritate legislatoris facta,
est ipsa vita legis: ideóque Rex est ipsa lex viua,<marginalia>Rex est ipsa|lex viua.</marginalia>
quia loquitur, & legem scriptam interpretatur,
quādo vult. Lex autem scripta dicitur mortua lex:<-P>@@

<-P>quia non potest interpretari se ipsam, & ita quasi
mortuus homo est, qui pro se loqui non potest.
Ergo idem quod in vno casu Princeps interpreta-
tur vim, habet legis vniuersalis, ad reliquos om-
nes idem definitum, seu declaratum est in nostro
regno, l. 13. tit. 22. parte. 3.</P>
<P>  Quocircà l. illam 2. Cod. de legib. quæ opposi-
tum videbatur definire, intelligit Vazquez vt ea,
quæ Princeps statuit in casu, & negotio singulari,
non quidem ad declarationem iuris pro iustitia
alterius partis; sed in aliis circumstantiis & nego-
tiis, non habeantur pro lege communi, quasi ita
etiam debeant in aliis omnibus negotiis obserua-
ri, quæ respiciunt modum ipsum procedendi in li-
te, potiùs quàm declarationem iuris: alioqui Im-
parator sibi manifestè contradixisset, & in hac lege
contra manifestam rationem decreuisset: nam si in
vno casu legem dubiam vno modo interpretatur,
quomodo fieri potest, vt in simili negotio aliter
interpretetur? Sic enim lex eius esset regula plum-
bea, quam lesbiam vocare possemus cum Aristo-
tele 5. ethic. cap. 10. licet ille regulam lesbiam ap-<marginalia>Regula lesbiæ|quæ sit.</marginalia>
pellet æquitate&#x0303;, quæ se accommodat rebus, quan-
do legis dispositio cessat: cumque legis interpre-
tatio sit anima illius, & vita, facta semel interpre-
tatione aut omninò lex debet abrogari, aut con-
sensu non alio viuere. Ex his declarat Vasquez l. 1.
ff. de legib. & constitut. & quod habetur §. sed &
quod, vers. quodcumque ergo, instit. de iure nat.
vbi decernitur, epistolam Principis, aut decretum<marginalia>Decret&#x0169; Prin|cipis in caussa|quam cogno-|uit vim habet|legis.</marginalia>
in causa, quam cognouit, aut id quod edicto præ-
cipit, vim habere legis, posteà verò, inquit, ex his
decretis quædam esse leges personales, quæ non
trahuntur ad exemplum in simili casu, quædam
verò, quæ ad similes casus extend&#x0169;tur. Nam quod
ob meritum Princeps indulsit, vel si aliquam p&#x0153;-
nam inflixit, vel si alteri sine exemplo subuenit,
sunt leges singulares, quæ non transgrediuntur
personam: ergo de his rescriptis intelligi debet lex
illa 2. Cod. de legib. vt interpretatur ibi Baldus
num. 1. & Glossa, dum summarium, seu casum le-
gis constituit: cui legi consonat Innocent. III. su-
prà, vbi post verba relata subiungit, nisi fortè cùm
aliquid caussa necessitatis, & vtilitatis inspecta, dispen-
satiuè duxerit statuendum. Quod verò decernitur
circa dubium aliquod de legis, aut iuris intelligen-
tia, non potest non esse vniuersalis lex. Et de hoc
genere rescripti loquitur lex illa fin. C. de legib.</P>
<P>  Ad confirmationem respondeo, à rescripto<marginalia>44</marginalia>
Principis ad eumdem prouocandi tunc tantùm<marginalia>A rescripto|Principis quā|do appellare|liceat.</marginalia>
ius esse, cùm falsa caussa ductus, rescripsit, vt patet
ex rescripto Imperatoris, relato dicta l. 1. ff. à qui-
bus appellare: Si enim (inquit Imperator) docuerint,
falsa esse, vel non ita se habere, quæ scripta sunt, nihil à
nobis videbitur iudicatum, prius quàm contra scriptum
fuerit, quemadmodum aliter se res habeat, quàm nobis
insinuatum sit.</P>
<P>  Tertiò dicit Vazquez, licet Felinus hanc sen-<marginalia>Tertium dict&#x0169;|eiusdem.</marginalia>
tentiam dicat esse verā in rescripto supremi Prin-
cipis, non autem cuiuscumque alterius, cui conue-
nit ex concessione legem ferre: & videtur addu-
cere exemplum in duce Venetorum: tamen dicen-
dum est nullam esse differe&#x0303;tiam, nisi resp. vel Prin-
ceps supremus alicui inferiori Principi commisis-
set leges ferre hoc pacto, vt ipsas non posset inter-
pretari sine peculiari consensu suo: quod videtur
absonum: nam qui idoneus est, vt leges ferat, non
minùs idoneus erit, vt eas interpretetur, imò me-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0066.jpg/>
@@1@<SE66>50 Quæst. XCI. Tract. XIIII.
<duolan 2><-P>liùs quàm supremus interpretabitur, præsertim si
ipse eam legem tulit, de qua oritur dubitatio.
Hanc sententiam contra Felinum sequitur Iason.
l. 1. ff. de const. num. 6. pro qua citat Angelum. l.
item veniunt. §. cæterum. ff. de iure hæred.</P>
<P>  Quartò, dicit Vasquez cum Burgos Pacensi,<marginalia>Quartum di|ctum eiusde&#x0303;.</marginalia>
schedulas, quas Rex noster Hispaniæ, & alij Reges
mittunt ad tribunalia, & Cancellarias ad dubio-
rum declarationem; eodem modo vim legis habe-
re, etiam si ex consilio procerum & senatorum
non manauerint; & ratio eadem est.</P>
<P>  Quintò, ait Vasquez, si dubium, & litem exhor-<marginalia>Quintum di-|ctum eiusdem.|Rex definiens|litem exortā|quando facit|legem.</marginalia>
tam definiat Rex, non interpretando legem ali-
quam à se latam, sed ductus tantùm ratione natu-
rali, in casu, in quo nulla lex ab eo lata locum ha-
beret; responsum Principis esset pro lege in simili
casu, ac si Rex lege&#x0303; aliquā à se latā interpretaretur:
Nam tunc interpretatur ius, & æquitate&#x0303; naturale&#x0303;:
sicut enim Princeps interpretatus naturale&#x0303; æqui-
tatem ferre posset legem communem, & eam pro-
mulgare, ita etiam cum in casu singulari, quod du-
bium est, interpretatur legem naturalem, censetur
pro aliis similibus casibus legem ferre: cùm iustum
non sit in aliis casibus alio modo æquitatem na-
turalem interpretari. Quòd si postea constaret ma-
nifestè, decretum Regis esse contra ius naturale,
non haberet locum eius rescriptum & epistola:
de reliquo autem eadem videtur esse ratio; hacte-
nus Vasquez.</P>
<P>  Pro maiori autem declaratione nota. 1. cum<marginalia>45</marginalia>
Azor tom. 1. lib. 5. c. 24. quæst. 1. rescripta Princi-<marginalia>Rescripta|Principum|quænam es-|sent.</marginalia>
pum olim fuisse dicta, quibus illi, vel ad libellos
supplices præsentium, vel ad magistratuum præ-
sentium vel absentium consultationes, quid sibi
de ea re fieri placeret, respondebant. Vnde rescri-
ptum dicitur id, quod Imperatores vel Pontifices
consulentibus eos respondent, l. 1. ff de appell. re-
scriptum etiam est statutum Principis, quo præci-
pitur, aut prohibetur aliquid motu proprio siue
interpellatione alicuius per epistolam facta, siue
secus.</P>
<P>  De hac re multa Rebuffus tom. 2. reg. const.
tract. de rescrip. quæst. 1. num. 3. & sequentibus,
vbi alios citat & aliquid Sebastianus Medicis tra-
ctatu de legib. & statutis parte 2. quæst. 5. num. 18.</P>
<P>  Secundò, nota cum Azor ibidem quęst. 2. & Pa-<marginalia>Rescriptum|quādoque la-|tè, quandoque|strictè sumi-|tur.</marginalia>
normitano rubr. de rescriptis, rescriptum aliquan-
do latè sumi, & tunc circa omne priuilegium, &
beneficium Principis versari potest: aliquando ve-
rò strictè & propriè, & tunc non versatur circa
beneficium, aut priuilegium Principis. Est autem<marginalia>Priuilegium|quid sit.</marginalia>
priuilegium facultas alicui à Principe data aliquid
faciendi, vel non faciendi, quod alioqui esset con-
tra legem. Beneficium verò est facultas, vel quid<marginalia>Beneficium|quid sit.</marginalia>
aliud bonum à Principe concessum præter leges.
Rescriptum autem strictè sumptum est, quod ver-
satur non circa beneficia, aut priuilegia: sed circa
iuris, vel præcepti explicationem, vel constitutio-
nem: vt cùm tescriptum committit causam inter
aliquos definiendam, aut respondet, quid in re ali-
qua iuxta leges, vel Canones fieri debeat: in Cod.
extat titulus de diuersis rescriptis, in Decretalib.
de rescriptis, vbi rescriptum latè sumitur, & com-
prehendit etiam literas, quibus conceditur priui-
legium, vel beneficium: numquam tamen in iure
sententia appellatur rescriptum, vnde non bene<marginalia>Sente&#x0303;tia Prin|cipis habet|vim legis.</marginalia>
probatur, rescriptum datum in vno negotio, ha-
bere vim legis in similibus, quia sententia Prin-<-P>@@

<-P>cipis habet vim legis.</P>
<P>  His suppositis sit prima conclusio, Decretum,<marginalia>46</marginalia>
seu sententia Principis inter partes, de quarum<marginalia>Prima cōclu-|sio.</marginalia>
causa ipse cognouit, constituit legem seu ius: ita
docet Rebuffus in pro&#x0153;m. constit. reg. Glossa 2. ex
l. 1. ff. de const. Princip&#x0169;, vbi sic dicitur: quodcum-
que. Imperator per epistolam & subscriptionem statuit,
vel cognoscens decreuit, vel de plano interlocutus est, le-
gem esse constat. Vbi Glossa explicat decreuit, dando
difinitiuam sententiam vt l. fin. Cod. de legibus, &
constit. Princip. sed, interlocutus est, explicat Glossa
sic, quæ tamen interlocutio non est generalis, nisi hoc ex-
pressè dicatur, vt Cod. eod. l. 3. quæ est contra. Additio
autem ad istam Glossam sic habet. pro solutione hu-
ius cōtrà distingue secundum Bartholum hic: aut Prin-
cipis interlocutio est redacta in corpore iuris, aut non: pri-
mo casu obseruatur pro lege generali, vt in contrario;
secundo casu non: vt plenè notatur per Cynum in l. leges
Cod. eodem: itaque secundum Glossam illam, quan-
do Princeps de plano interlocutus est sine cogni-
tione causæ, sententia eius non habet vim legis
generalis: secus quando cum causæ cognitione: &
sic debet etiam intelligi & limitari sententia Re-
buffi suprà, & quod Vasquez dixit, sente&#x0303;tiam Prin-
cipis in aliqua causa habere vim legis generalis<marginalia>Se&#x0303;tentia Prin|cipis in aliqua|caussa habet|vim legis.</marginalia>
pro similibus: quod rectè etiam colligitur ex ver-
bis citatis Innocentij III. c. in caussis de sent. & re
iudicata, & idem expressè habet §. sed & quod,
vers. quodcumque ergo, institu. de iure nat. vbi
Glossa Accursij in Verbo, decreuit, dicit scilicet se-
dens pro tribunali dando sententiam diffinitiuam, vt
Cod. de legib. & const. l. fin. Nam interlocutio Principis
non habet vim legis, nisi hoc expresserit à principio vt
ea l. fin. Cod. de legib. Item sententiam Papæ la-<marginalia>Sententia Pa-|pæ habet vim|legis.</marginalia>
tam seruato ordine iuris habere vim iuris com-
munis ex d. cap. in causis probat Sebastianus Me-
dicis, tract. de legib. & stat. parte 3. quæst. 11. n. 2.</P>
<P>  Secunda cōclusio, epistola, seu rescriptum Prin-<marginalia>47</marginalia>
cipis ad relationem magistratus, de re dubia emis-<marginalia>Secunda con-|clusio.</marginalia>
sum, vt l. verum, §. ex facto, ff. de minor. §. seu. vers.
Dominorum, instit. de his, qui sunt sui vel alieni<marginalia>Epistola seu|rescript&#x0169; Prin|cipis habet|vim legis.</marginalia>
iur. Habet vim legis: patet ex illa, l. 1. ff. de legib. &
const. princip. & illo, §. sed & quod, versic. quod-
cumque ergo, instit. de iure nat. & ita docet Re-
buffus illa Glossa 2. pro&#x0153;mij const. reg. vbi addit.
Sic factæ sunt ferè omnes leges Codicis, vbi imp. ad peti-
tionem alicuius respondet, & ius constituit, vt ibi patet:
etiam decretalis epistola ad alicuius consultationem fa-<marginalia>Decretalis epi|stola dicitur|Papæ constitu|tio.</marginalia>
cta, dicitur Papæ constitutio, vt est in Decretalib. Gre-
gorius & Glossa in summa, dist. 3. & sæpius per rescri-
ptiones Imperator ius constituit l. sæpe, ff. de offic. præsid.
& multa iure sic sunt constituta, in quibus dicitur, Im-
perator rescripsit l. Imperator, ff. de statu hominis l. in-
tegrum, ff. de minorib. Multa allegauit idem Rebuf-
fus tom. 2. const. reg. tract. de rescript. quæst. 11. §.
14. num. 152. vbi adducit cap. multi 2. quæst. 1. c.
licet 16. quæst. 3. l. Mela, ff, de alim. & cib. lega. Ro-
manus consil. 260. in proposito, in princip. Ar-
chidiaconus & Dominicus cap. ignorantia dist.
38. & Felinus, rubri de rescrip. vnde idem Rebuf-
fus §. 17. num. 156. probat, omnes virtutes legis
posse tribui rescriptis Principis. Hanc etiam sen-
tentiam quod rescriptum Principis faciat ius, non
solùm inter partes, vt scripsit Ioannes Andreas
rub. de rescript. sed etiam quoad alios, docet Na-
uarrus lib. 3. Consiliorum Consil. 30. de præbend.
num. 3. ex. c. licet 16. q. 3. c. ea multi 2. q. 1. cum aliis
multis per Felinum rubric. de rescrip. col. 1.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0067.jpg/>
@@1@<SE67>Disput. II. Sectio IX. 51
<duolan 2><P>  Tertia conclusio, Principes non supremi non<marginalia>Tertia conclu=|sio.</marginalia>
constituunt ius per rescripta, seu epistolam, nec<marginalia>Principes non|supremi non|constitu&#x0169;t ius|per rescripta.</marginalia>
per sententiam: ita sentit Rebuffus illa Glossa 2.
postquam enim dixit, Principem tripliciter ius
constituere 1. per rescriptum, siue epistolam 2. per
sententiam 3. per edictum, nempe quando vltrò
ex natura sua motus ad honestatem, & subdito-
rum vtilitatem, decreuit, & vt futuris obuiet pe-
riculis: subiungit. Atqui prætores, & alij magistratus
per edicta tantùm ius constituebant ob doni, odij, amici-
tiæue suspiciones, quæ à Principe absunt, §. Prætorum
quoque edicta, instit. de iure naturali. Ex quo, §. bene
colligitur, quoniam postquam dixerat, variis mo-
dis Principem posse legem constituere, de præto-
ribus solùm inquit, per edictum: ergo sentit, non
posse aliis modis. Nec mirum est, si Principes non
supremi magis limitatam habeant potestate&#x0303; con-
dendi leges, quàm supremi. Hanc conclusionem
tenet Felinus relatus à Vasquez suprà in tertio suo
dicto: vnde, etiam si Episcopus per epistolam par-
ticularem, vel sententiam in aliquo negotio de-
claret propriam constitutionem, non tenentur
subditi in similibus iuxta eius declarationem fa-
cere, aut iudicare: sed poterunt sequi declaratio-
nem, quam verba constitutionis patiuntur.</P>
<P>  Quarta conclusio etiam si rescripta sint supre-<marginalia>Quarta con-|clusio.</marginalia>
mi principis, vt vim legis habeāt, debent esse suf-
ficienter proposita, & promulgata communitati,
vt patet ex iis, quæ dicemus disp. de promulgatio-
ne: interim tamen dum non promulgantur suffi-
cienter, erunt præcepta tantùm particularia.</P>
<P>  Quinta cōclusio, si Rex verbi gratia in sua sen-<marginalia>49</marginalia>
tentia, vel epistola nihil præcipere velit vltra ius<marginalia>Quinta con-|clusio.</marginalia>
naturæ, & declaret, in tali casu, hoc esse ius natu-
ræ, non teneor eius declarationi stare: quoniam<marginalia>Rex cùm de-|clarat ius na-|turæ non ha-|bet infallibile&#x0303;|auctoritatem.</marginalia>
non habet infallibilem auctoritatem declarandi
ius naturæ, sed potestatem præcipiendi, quæ iusta
fuerint, seu honesta & communi bono expedien-
tia. Si tamen absolutè præcipiat, vt hoc vel illud
fiat, ratus illud esse ius naturæ, & mihi certum est,
esse ius naturæ, teneor ei obedire: si tamen dubito,
dicendum est, vt dixi disp. 1. sect 9. num. 58. quando
dubito an lex sit iusta.</P>
<P>  Pontifex tamen auctoritatem habet explicandi<marginalia>Pontifex ha-|bet auctorita-|tem explicādi|quid sit ius na|turæ.</marginalia>
ex principiis fidei, quid sit ius naturæ, vnde tali
eius declarationi standum est, omissis aliis decla-
rationibus, quæ alioqui viderentur probabiles.</P>
<P>  Sexta conclusio, quod Princeps in aliqua sta-<marginalia>Sexta conclu-|sio.</marginalia>
tuit causa, non est ad res in aliquo dissimiles pro-
ducendum, vt quod circa monachos Sublacenses<marginalia>Quod est in|aliqua caussa|statutum non|debet ad dißi-|miles exte&#x0303;di.</marginalia>
statuit Innocentius III. cap. cùm ad monasterium,
de statu monachorum, ne quis de cætero lineis
camisiis vteretur, ne carnibus vesceretur; quia ita
habebant eorum constitutiones, non est ad cæte-
ros religiosos extendendum, qui similes constitu-
tiones non habent: nec quod de Minoribus statui-
tur cap. exiit qui seminat, de Verb. sign. in 6. non
posse, etiam in communi, proprium habere, cæte-
ris religiosis debet accommodari, qui non sunt
omninò similes. Vnde rectè Orosius, l. non pos-
sunt num. 1. ff. de legib. ait, non esse in iure ciuili
latius argumentum, quàm quod à simili depromi-
tur, sicut neque vllum infirmius, vt pote quod da-
ta vel modica dissimilitudine euitari potest.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO IX.
An responsiones congregationis Cardinalium institutæ
ad explicationem Tridentini, vim legis habeant.</Z>@@

<P><INI5>D</INI5>E hac re ex professo tractat Emma-<marginalia>50</marginalia>
nuel Rodriguez tom. 1. quæstionum<marginalia>Prima opinio.</marginalia>
regul. quæst. 11. art. 6. vbi refert sen-
tentiam cuiusdam patris doctissimi
sui ordinis, scilicet B. Francisci, qui
secutus (vt affirmabat) sententiam doctissimorum
virorum, docuit, has declarationes non habere
vim legis. Verba eius sunt. Nonnulla fuerunt decre-
ta ab hac illustrissima congregatione impetrata, ad re-
gulares spectantia, quæ vtrum obligent, consulendus est
summus Pōtifex, & illud est inuiolabiliter obseruand&#x0169;,<marginalia>Declarationes|Cardinalium|non obligant|omnes, donec à|Pont. max. cō-|firmentur.</marginalia>
quod ab illo sub literis authentitis fuerit declarat&#x0169;. In-
terim tame&#x0303; à viris doctissimis firmat&#x0169; fuit, huius-
modi declarationes, quę ad instantiā quorumdam
fi&#x0169;t, nō obligare in foro interiori, neque exteriori.
Atque adeo inferunt neminem esse damnand&#x0169; in
iudicio propter has declarationes Cardinalium, si
opposita sententia idoneo & iuridico fulta sit fun.
dame&#x0303;to. Huius rei ratio hæc est: quia prædictæ in-
terpretationes nō habent vim legis; nō enim sunt
solemniter promulgatæ, & promulgatio est de in-
trinseca ratione legis (vt eodem tom. quæst. 6. art.
3. tractat Emmanuel, & nos infrà disp. 12.) Nec
huiusmodi declarationes habent rationem sen-
tentiæ definitiuæ; cùm omnes sciant, quod parte
non audita sint factæ.</P>
<P>  Si obiicias, Si hæ declarationes nec in foro ex-<marginalia>51</marginalia>
terno nec in interno obligent, inutilis erit huius
congregationis institutio. Negabat consequen-
tiam author illius sententiæ, nam maturo consilio
à Gregorio XIII. & Sixto V. instituta fuit ad tolle&#x0303;-
dos frequentes scrupulos, quos quotidie otiri vi-
demus circa ea quæ in Trid. statuta sunt. Atque
ideo istæ declarationes potiùs sunt doctorales,
quàm iudiciales, cum nulla sit promulgata lex,
quæ iubeat, has declarationes suscipiendas esse
tamquam leges certas, & infallibiles. Nam sicut
dubia omnia absolui possunt doctrinaliter à Iuri-
speritis & Theologis, imò sæpe à Pontifice ita fa-
ctum legimus: cum ita ipse voluit, quosdam esse
sacri Concilij interpretes, quor&#x0169; responsa doctri-
nalia essent, interim dum summus Pontifex decla-
rationem iudicialem non conderet, ac promulga-
ret. Huius auctoris sententia confirmari potest 1<marginalia>Conf. 1.</marginalia>
quia olim à Romanis designati erant Iurisconsul-<marginalia>Responsa Iu-|risprude&#x0303;tium|quando vim|legis habue-|runt.</marginalia>
ti ad legum declarationem, quorum tamen re-
sponsa non habebant vim legum, donec in dige-
stis posita, à Iustiniano Imperatore vim legis re-
ceperunt, vtretulimus sectione 7. ergo idem di-
cendum est de his congregationis responsis: &
alioqui innumeras habebimus leges Ecclesiasti-
cas extra volumina iuris Canonici: quoniam hæc
responsa innumera sunt, & non solùm continent
interpretationem Concilij Tridentini, sed etiam
religionum quarumcumque institutorum, vt pa-
tet ex duplici concessione Sixti V. relata ab Em-
manuele suprà art. 1.</P>
<P>  Secundò, quoniam quædam ex his declaratio-<marginalia>2</marginalia>
nibus cum aliis pugnant: vt videre licet in qui-<marginalia>Declarationes|quædam cum|aliis pugnant.</marginalia>
busdam relatis à Suarez 3. par. tom. 4. disp. 28. sect.
6. qui hanc etiam pugnātiam obseruauit: ergo non
omnes habent vim legis. Si dicas, posteriores esse
sequendas, vt ibi Suarez indicat, contrà: quia illi
non habent auctoritatem reuocandi leges: ergo si
priores declarationes habent vim legis, non reuo-
cabunturper posteriores.</P>
<P>  Tertiò, quia si Pontifex vellet, esse leges; vellet,<marginalia>3</marginalia>
vt typis mandatentur, & per totum orbem publi-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0068.jpg/>
@@1@<SE68>52 Quæst. XCI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>carentur: scimus autem id numquam permisisse:
ergo signum est, non velle, vt pro lege habeantur,
sed quasi verissimiles, & probabiles virorum Do-
ctorum, & in ea re peritorum, interpretationes. Et
ipsamer congregatio non affirmar, suam interpre-
tationem esse certam, sed affert illam tamquam
probabilem, eo quod re diligenter discussa à viris
doctissimis emanauit, etiam Pontifice consulto.
Nec enim aliter interpretandi facultatem eis cō-
cedit Pontifex, vt patet ex concessione quadam
Sixti V. relata ab Emmanuele suprà art. 1. ex Bulla-
rio Sixti V. quæ sic dicit, Eorum quidem decretorum,
quæ ad fidei dogmata pertinent, interpretationem nobis
ipsis reseruamus: Cardinalibus verò præfectis interpre-
tationi, & executioni Concilij Tridentini, si quando in
his, quæ de morum reformatione, disciplina, ac modera-
tione, & Ecclesiasticis iudiciis aliisque huiusmodi statu-
ta sunt, dubietates, aut difficultates emerserint, inter-
pretandi facultatem (nobis tamen consultis) impar-
timur, &c. Nauarrus in quodam consilio expres-<marginalia>Nauarrus do-|cet his decla-|rationibus nō|esse standum.</marginalia>
sè docet, contra quamdam interpretationem con-
gregationis, & tamen Romæ erat & rectè callebat
auctoritate&#x0303; illius congregationis: ergo non tanta
est, vt eius respōsa pro legibus habere debeamus.</P>
<P>  Confirmatur quintò, quia Emmanuel relatis<marginalia>5</marginalia>
verbis illius viri doctissimi, ait, quæ licet vera appa-
reant: in aliquibus tamen examinatione opus habent;
ergo saltem sentit, opinionem illius esse in parte
veram, aut probabilem.</P>
<P>  Confirmatur sextò, quia in legibus pro tota Ec-<marginalia>6</marginalia>
clesia faciendis maiorem consultationem, & ne-
cessitatem interuenire cernimus: cùm enim tot, &
tam varia emergant dubia, non potest congrega-
tio & multominùs Pontifex, de quolibet illorum
multùm cogitare: ergo non videtur mens Ponti-
ficis, vt illa responsa pro legibus habeantur.</P>
<P>  Secunda opinio, quæ est Emmanuelis illo art.<marginalia>52</marginalia>
2. ait 1. dictas declarationes, si authenticè sigillo<marginalia>Qui teneant|has declaratio|nes vim legis|habere.</marginalia>
ipsius congregationis, aut alio iuridico habean-
tur, in iudicio, & extra iudicium esse obligatorias,
& secundum eas authenticas sæpè in tribunalibus
fuisse iudicatum. Et ego (inquit) scio secundum
quamdam Cardinalium declaratione&#x0303; fuisse quem-
dam ætatis solùm sedecim annorum admissum ad
quamdam dignitatem in Ecclesia collegiata in
Di&#x0153;cesi Burgensi: declarauit enim Congregatio
quod Tridentinum sect. 24. de reform. c. 12. requi-
re&#x0303;s. 22. annum ætatis ad huiusmodi admissionem,
loquitur de dignitatibus, & canonicatibus Eccle-
siarum Cathedralium: non autem collegiatarum,
vt patet ex litera Concilij, & probat Quintilianus
Mandosius Consil. 20. à num. 12. Dicere autem,
quod vt declarationes obligent in foro conscien-
tiæ, aut exteriori, est necessarium promulgari, non
videtur ver&#x0169;. Licet enim leges, vt obligent, sit ne-<marginalia>Declarationes|legum vt obli-|gent, non ege&#x0303;t|promulgatio-|ne.</marginalia>
cessarium publicari, vt tamen declarationes le-
gum iam publicatarum, & receptarum obligent,
non est necessarium publicari: sufficit leges ipsas
esse promulgatas, & receptas, vt earum declara-
tiones à Principe, vel habente eius potestatem da-
tæ, obligent eodem modo, quo ipsæ leges obligāt.
Addit, nec mihi videtur verum, quod dixit prædi-
ctus patet, scilicet à Pontifice solùm concedi con-
gregationi illi interpretatione&#x0303; doctrinalem. Nam
declaratio ab eis lata censeri debet, non sicut de-
claratio doctrinalis lata à Doctore, & iurisperito:
sed sicut lata ab eo, cui legislator dederit faculta-
tem, imò & ab ipso legislatore: cùm Congregatio<-P>@@

<-P>inconsulto Pontifice, non possit vllam declara-
tionem facere, vt patet ex verbis commissionis
citatæ. Nec obstat quod pater ille dicebat, nullam
esse legem promulgatam, quæ iubeat, has declara-
tiones suscipi tamquam leges certas, & infallibi-
les. Respondeo enim, licet nulla sit expressè hoc
inbens; attamen cum congregatio declaret aucto-
ritate Papæ, eóque consulto: eadem lege, qua te-
nemur recipere declarationem Papæ tamquam
veram, & legitimam, cùm ad legislatorem perti-
neat legitima suarum legum declaratio, vt dicitur
cap. 1. de iuramento calum. tenemur recipere de-
clarationes congregationis vt legitimas & vim le-
gis habentes, mentémque legislatoris continen-
tes. Vnde infert, tales declarationes, si authenticæ
sint, dicendas esse declarationes diffinitiuas, & vt
tales imponere necessitatem, & in scriptis redigi,
sicut declarationes legislatoris iuxta cap. inter alia,
de sent. excom. & §. ex his omnibus, 2. quæst. q. 1.
& l. vlt. Cod. de legib. & c. fin. de const. ius faciunt
quoad omnes. Dixi, inquit, authenticæ, si enim au-
thenticæ non sint, non obligamur ad eas recipien-
das, & in hoc casu vera erit opinio dicti doctis-
simi Patris. Hæc Emmanuel.</P>
<P>  Sed interpretationem legis non habere legis<marginalia>53</marginalia>
vim & auctoritatem, nisi promulgata sit, dicemus
ex Suarez, disputantes de regulis & notis, quibus
cognoscitur, legem obligare, aut non obligare,
sub mortali, reg. vlt. & agentes de promulgatione
legis. Et ipsemet Suarez in sua vltima regula ad
obligationem legis dignosce&#x0303;dam, habet hæc ver-
ba, Hîc autem occurrebat specialis quæstio, quæ hoc tem-
pore desideratur, declaratio Cardinalium circa Tri-
dentinum an sit authentica, seu auctoritariua, vim
habens legis, an verò doctrinalis, seu quasi docto-
rum: sed huius dubij decisionem summo Pontifi-
ci remitto: & dum aliud non definitur, nondum
ce&#x0303;seo habere vim legis, donec certiùs de illis con-
stet, & sufficienter propositæ ac promulgatæ sint.</P>
------------------------------------------------------------
<P>  SECTIO X. De lege fomitis.</P>
<P><INI4>D</INI4>E hac lege agit D. Thomas hac quæst.<marginalia>54</marginalia>
91. ar. 6. & nos aliquid diximus disp. 1.<marginalia>Fomes quid|sit.</marginalia>
sect. 4. n. 11. sed pro declaratione aduer-
te, fomite&#x0303; apud Calepin&#x0169; & alios Lati-
nos, esse assulā ex arbore excussam, dum cæditur,
vel dolatur: quæ ignem facilè concipit, quaque
ipse ignis facilè nutritur, & fouetur: vnde factum
est, vt rem omnem, quæ facilè igne accenditur, vel
facile ignem accendit, fomite&#x0303; appellemus Virg. 1.
Æneidos, Nutrime&#x0303;ta dedit, rapuitque ex fomite flam-
mam: sic Aul. Gell. lib. 15. noct. cap. 1. de quodam,
qui se vino ingurgitabat, dixit, fomitem esse, & inci-
tabulumingenij, virtutisque, si mens & corpus hominis
vino flagraret. Quia ergo concupiscentia inordina-<marginalia>Fomes peccati|cur dicatur cō|cupiscentia.</marginalia>
ta hominis à peccato originis veluti excussa facilè
flagrat, flagraréque facit voluntatem prauis affe-
ctibus, fomes peccati nuncupatur à D. Thoma
hîc, & aliis Theologis communiter, & à Triden-
tino sect. 5. in decreto de peccato origin. can. 5. Hi-
spanè dici potest, hastilla, yesca othea del peccado.</P>
<P>  Hanc concupiscentiam inordinatam, seu fomi-
tem legem appellant D. Thomas & cæteri Theo-
logi, sic explicantes id Rom. 7. Video aliam legem in
membris meis repugnantem legi mentis meæ. Eam D.
Thomas appellat legem p&#x0153;nalem, non quia p&#x0153;-<marginalia>Lex p&#x0153;nalis|cur dicatur fo|mes.</marginalia>
nam imponat transgressoribus: sed quia est p&#x0153;na
peccati originalis, ob quod Deus hominem priua-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0069.jpg/>
@@1@<SE69>Disput. II. Sectio. X. 53
<duolan 2><-P>uit dono iustitiæ originalis, quo concupiscentia
subiiciebatur rationi: putat autem D. Thomas ad
1. & quæst. 90. art. 1. ad 1. si non esset p&#x0153;na peccati
originalis, quamuis concupiscentia esset inordi-
nata, non fore legem; solùm enim est lex sec&#x0169;dum
quod sequitur ex diuinę legis iustitia, tamquam si
diceretur lex esse, quod aliquis nobilis propter suā
culpam ad seruilia opera induci permitteretur.
Sed licet non cum tanto rigore diceretur lex, si
non esset p&#x0153;na inflicta lege diuina, credo fore t&#x0169;c
legem metaphoricè, quatenus inclinaret ad ma-
lum, vt leges bonæ ad bonum, & sicut explicat
Vasquez id Prouerb. 8. legem ponebat aquis, ne transi-
rent fines suos, inclinationem aquæ ad proprium lo-
cum, appellari legem. Et in statu innocentię appe-
titus & cōcupiscentia ordinata erat lex bona, quia
inclinabat ad bonum, sicut concupiscentia in bru-
tis est lex & bona, quia inclinat ad bonum ipso-
rum, vt colligitur ex D. Thoma in corp. & ad 3. sic
etiam Rom. 7. lect. 4. dixit, fomitem dici legem:<marginalia>Fomes cur lex|dicatur.</marginalia>
quia sicut lex inducit ad bonum faciendum, sic fo-
mes ad peccandum. Hac ratione legem dici, docet
Vasquez art 6. vbi etiam contra aliquos Thomi-
stas notat, quando Paulus dicit, video aliam legem
in membris meis, nomine legis non solùm intelligi
inclinationem membrorum, sed etiam appetitus
sensitiuos, vt explicant omnes Græci, & Latini. Et
ratio est euidens, quia eadem est inclinatio mem-
brorum & appetitus: membra enim per ipsum ap-
petitum inclinantur. Maior autem dubitatio est,
an lex peccati & membrorum apud Paulum ea-<marginalia>An lex pecca-|ti & membro-|r&#x0169; sit eadem.</marginalia>
dem sit: nam Paulus videtur eas distinguere, cùm
ait, video aliam legem in membris meis repugnantem
legi mentis meæ, & captiuantem me in lege peccati. Sed
manifestum est eamdem esse, vt docet Pererius
Rom. 7. disp. 17. & August. 1. de nuptiis cap. 30.
nam statim subiungit, quæ est in membris meis: ergo
lex peccati eadem est lex membrorum. Caiet. ta-
men ibi ait, licet sit eadem subiecto, ab ea distin-
gui formaliter, & penes diuersa Principia: quia lex<-P>@@

<-P>membrorum est à natura, lex peccati à peccato: lex
membrorum est inclinatio; peccati verò, priuatio
iustitiæ originalis, & p&#x0153;na peccati originalis. To-
letus etiam ibi annot. 22. ait, esse eamde&#x0303; subiecto,
quia eadem est concupiscentia, in qua vtraque lex
esse dicitur, formalem tame&#x0303; differentiam alio mo-
do quàm Caiet. constituit: ait enim, concupiscen-
tia carnis impellens in ea, quæ contra rationem
sunt, dicitur lex membrorum, trahens autem in
conscensionem mali, dicitur lex peccati. Sed dico,<marginalia>Quomodo dif-|ferant.</marginalia>
hanc legem non esse in appetitu: nam est ipse ap-
petitus inordinatus siue inordinatione priuatiua,
quæ est p&#x0153;na peccati, siue negatiua, qualis esset in
puris naturalibus, in quo statu, licet non diceretur
lex peccati, quasi p&#x0153;na, vel effectus peccati: bene
tamen quia ad peccatum inclinaret, & siue trahat
actu in consensum mali, sine solùm quant&#x0169; est ex
parte sua, semper dicitur lex peccati: differunt er-
go lex peccati & membrorum penes connotata:
quia cùm dicimus, lex peccati, connotatur effe-
ctus, vel caussa ipsius: cum verò dicimus, membro-
rum, connotatur subiectum: Ad argumentum ergo
ex Paulo sumptum, respondeo legem membrorum
dici captiuare in lege peccati, id est in se, & sub se-
ipsa: quia ipsa tenet hominem captiuum sub pro-
prio dominio. Non solùm autem concupiscentia
inordinata appellatur, lex peccati: sed peccatum
etiam, quoniam à peccato est, & ad peccatum in-
clinat, vt declarat Trid. sect. 5. decreto de peccato
originis can. 5. dicens. Hanc concupiscentiam, quam
aliquando Apostolus peccatum appellat, sancta Syno-
dus declarat, Ecclesiam Catholicam numquam intelle-
xisse peccatum appellari, quod verè & propriè in rena-
tis peccatum sit: sed quia ex peccato est, & ad peccatum
inclinat.</P>
<P>  Nec est difficile intelligere, quomodo lex sit:
cùm lex sit dictamen rationis, ipsa verò sit contra
rationem. Siquidem tantùm est lex metaphoricè,
sicut leges duelli, & mundi, quæ etiam sunt con-
tra rationem, de quo vide Vasquez art. 6.</P></duolan 2>
<Z>#(IMAGE)</Z>

@@0@<filename:W0092-0070.jpg/>
@@1@<SE70>54
#(IMAGE)
<Z><A+3>DISPVTATIO TERTIA,</A+3>
<A+2>DE EFFECTIBVS LEGIS</A+2>
<A+1>IN COMMVNI.
#(IMAGE)
Quæstio nonagesimasecunda de effectibus legis.</A+1></Z>
<P><A+1>Art. 1. Vtrùm effectus legis sit, facere homines bonos.</A+1></P>
<P><A+1>Art. 2. Vtrùm legis actus conuenienter aßignentur.</A+1></P>
<duolan 2>------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO PRIMA.
Virùm effectus legis sit, reddere homines simpliciter,
& moraliter bonos.</Z>
<P><INI8>N</INI8>Ota verbum simpliciter,<marginalia>1</marginalia>
aliquando sumi, vt distin-<marginalia>Simpliciter|quomodo dica|tur.</marginalia>
guitur contra secundum
quid: vel cum addito di-
minuente, vt cùm homo
dicitur simpliciter albus,
id est, non cum addito di-
minuente, sicut Ethyops,
qui solùm est albus secundum dentes. Aliquando
verò sumitur, vt distinguitur contra id, quod so-
lùm est tale in certo genere: licet absque aliquo di-
catur tale: vt Petrus dicitur perfectus artifex, licet
non sit perfectus in omni arte, sed in aliqua.</P>
<P>  Dico ergo primò, omni lege fieri hominem bo-<marginalia>2</marginalia>
num, saltem in aliquo genere, & secundum quid:<marginalia>1. Conclusio.</marginalia>
lex latronum facit bonum latronem, lex mercato-<marginalia>Lex omnis fa|cit hominem|bonum.</marginalia>
torum bonum mercatore&#x0303;, lex fabrorum, bonum
fabrum, lex temperandi temperatum, &c. lex artis
facit bonum in genere artis, lex morum in genere<marginalia>Caietanus,|Conradus, Va|squeZ & alij|art. 1,</marginalia>
moris ita docet D. Thomas Sotus 1. iust. quæst. 2.
artic. 1.</P>
<P>  Dico secundò, lex moris facit hominem bonum<marginalia>3</marginalia>
bonitate morali obedientiæ: nam sine lege saltem<marginalia>2. Conclusio.</marginalia>
apprehensa, non potest vllus actus pertinere ad<marginalia>Lex facit ho-|minem bonum|bonitate obe-|dientiæ.</marginalia>
virtutem obedientiæ infusæ nec acquisitæ: nam
actus obedientiæ est facere rem, quia præcipitur
quod esse non potest, nisi res præcipiatur, vel sal-
tem apprehendatur præcipi. In quo sensu verum
est, quod ait D. Thomas art. 1. & Arist. 2. polit. cap.
vlt. bonum subditi, & obedientis vt sic, consistere
in subiectione. Ad superiorem hunc effectum facit
lex, non quidem præcipiendo, vt eo fine, seu mo-
tiuo operemur, sed suppeditando occasionem, &
materiam ad sic operandum.</P>
<P>  Dico tertiò, lex efficit homines bonos bonita-<marginalia>4</marginalia>
tibus moralibus omnium aliarum virtutum ad<marginalia>3. Conclusio.|</marginalia>
voluntatem, vel appetitum sensitiuum spectan-<marginalia>Lex efficit ho|mines bonos|aliis bonitati-|bus morali-|bus.</marginalia>
tium, non solum proponendo obiecta, vt in sim-
plici doctrina, & consilio contingit: sed etiam im-
pellendo, compellendo, cogendo, & obligando, &
interdum promittendo premium, vel comminan-
do supplicium. Vnde fit, vt non solùm homines
abstineant à malis actibus repugnantibus legi, sed
etiam vt in bonis actibus exerceantur, externis
quidem ex obligatione, internis autem saltem ex
occasione. Quamuis enim lex non obliget ad effi-<-P>@@

<-P>ciendos actus externos misericordiæ vel iustitiæ
ex motiuo misericordiæ, vel iustitiæ: tamen cùm
homo propter obligationem sibi impositam de-
cernit illos actus efficere, facile adhibet motiua
harum virtutum, & ita efficit actus internos, qui-
bus has virtutes comparat, vel earum augmen-
tum dispositiuè, vel etiam effectiuè: quibus com-
paratis, vel auctis, faciliùs postea operatur, & me-
lior quotidie redditur. Et hoc potissimè præstat
lex, quādo motiuum etiam præcipit, vt lex chari-
tatis vel p&#x0153;nitentiæ requisitæ ad iustificationem
obligat ad modum, & motiuum, scilicet, vt veli-
mus Deo bonum, quia bonum eius est, & deteste-
mur peccata, quæ Dei offensæ, vel mala extrinseca
sunt. Et hoc est, quod dicit D. Thomas eodem art.<marginalia>D. Thom.</marginalia>
ad 1. cum Arist. 2. polit. cap. 6. legislatores assuefa-<marginalia>Arist.</marginalia>
ciendo facere homines bonos: & Gregorius 35.<marginalia>Leges assuefa|ciendo faciunt|homines bo-|nos.</marginalia>
Moral. cap. 12. Obedientia sola virtus est, quæ men-
ti cæteras virtutes inserit, insertásque custodit. Vl-
pianus l. 1. ff. de iust. & iure. Iustitiam colimus, boni<marginalia>Vlpian.</marginalia>
& æqui notitiam profitemur, æquum ab iniquo sepa-
rantes, licitum ab illicito discernentes, bonos non solùm
metu p&#x0153;narum, sed etiam præmiorum exhortatione effi-
cere cupientes. Et Plato, quarto de legibus. Eum<marginalia>Plato.</marginalia>
quippè solùm rectè ferre leges existimo, qui veluti sa-
gittarius illuc animum semper intendit, vnde conti-
nuò aliquid semperque sequatur eorum, quæ bona sunt:
cætera verò relinquit, siue diuitias, siue huiusmodi aliud,
quod à virtutibus sit separatum. & epist. 8. Principio,
leges tales sint, quæ non ad opes, pecuniasque comparan-
das, neque ad libidines mentes conuertant. Sed cùm tria
sint, anima, corpus, pecunia, virtutem animæ maximè
anteponant: secundo loco virtutem corporis virtu-
ti animi seruientem: vltimóque gradu pecunia-
rum pretium collocent, corpori, animoque mini-
strans. Quæcumque lex hæc efficit, recta est, reue-
rà beatitudinem vtentibus afferens: locupletes ve-<marginalia>Locupletes|beatos apella-|re sermo ame&#x0303;s|est.</marginalia>
rò beatos appellare sermo amens est, & inf&#x0153;lix,
mulieribus, puerisq&#x0301;ue conueniens, atque eos, qui
id credunt, tales efficiens.</P>
<P>  Aristot. 2. Ethic. cap. 1. legumlatores, ipsos ciues<marginalia>Arist.</marginalia>
assuefacientes, bonos efficiunt: atque omnis qui-
dem legumlatoris hæc est voluntas: qui verò non
bene id faciunt, peccant: & 3. Polit. cap. 4. ait, fi-
nem ciuitatis esse bene viuere, & honestatem ali-
quam participare. Sed leges iuuant ciuitatem, vt
su&#x0169; finem consequatur, ergo vt honestatem parti-
cipet. Vnde eodem lib. cap. 6. de virtute & vitio
oportet cogitare, quicumque curam habent insti-
tuendi ciuitatem & cap. vltimò, omnes ciues ait,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0071.jpg/>
@@1@<SE71>Disput. III. Sectio I. 55
<duolan 2><-P>debere esse participes virtutis moralis, sed virtu-
tem perfectam in Principe, seu potestate requiri:<marginalia>Virtutem per-|fectam requi-|$unclear in Principe|m Arist.</marginalia>
vt nimirum suo exemplo, industria & legibus vir-
tutem ciuibus ingeneret. Vnde Philo. 2. de vita
Moysis, Non ignoro quæ in legislatore optimo requi-
r&#x0169;tur, omnes virtutes integræ. Sed facultati legislato-
ris quatuor hæc sunt coniunctissima, charitas er-
ga proximos, iustitia, amor virtutum & vitiorum
odium. Quisquis enim ad leges dicendas animum
appulit ab his causis singulis permotus est. Si qui-
dem charitas docet sententias vtiles proferre in
medium; iustitia honoratur, vt æqualitas suum
cuique tribuens; virtutum amor approbat, quod
natura bonum est, & id omnibus dignis exhibet
sine inuidia; odium autem vitiorum exagitat, con-
temptores virtutum suspectos habens, vt hostes
humani generis publicos, & perpetuos. Dionysius
Halicarnaseus lib. 2. ait. Regem leges debere ferre, quæ<marginalia>Halicarn.</marginalia>
iustas ac temperatas reddant vitas ciuium.</P>
<P>  Ad eamdem rem cōfirmandam faciunt ea quæ<marginalia>5</marginalia>
disp. 6. sect. 1. & 2. de vtilitate legum dicimus: &
quod de lege Dei dicitur Psa. 18. Lex domini imma-
culata conuertens animas, &c. & Psa. 118. lucerna pe-
dibus meis verbum tuum. Psal. 4. quis ostendet nobis bo-
na? signatum est super nos lumen vultus tui Domine.
Rom. 7. num. 12. lex quidem sancta, & mandatum
sanctum, & iustum & bonum. Vbi Pererij disp. 11. &
Thodoret. sanctam interpretantur, quia docet bo-
na, quæ agere, & mala quæ fugere homine&#x0303; opor-
teat: iustam, quæ in transgressores iustam animad-
uersionis sententiam ferat: bonam, quòd iis, qui
eam seruant, vitam præparet. Sed S. Thomas ibi
lect. 2. & Caiet. ai&#x0169;t, legem veterem vocat sanctam
propter præcepta cæremonialia, quæ ad sanctita-
te&#x0303; cultúmque Dei pertinent: iustam, propter iudi-
cialia: bonā, propter moralia. Toletus verò inquit,
Dicitur lex & mandatum sancta, quia à Deo san-
cita sunt: iusta, quia rationabilia; bona quia hone-
sta, & vtilia. Addit Pan. num. 24. scimus quia lex spi-
ritualis est, id est, ad ea quæ spiritus sunt exhorta-
tur, docens virtutes amplecti, & vitia fugere, vt
Chrysost. Theophy. & Toletus interpretantur; aut
vt interpretatur Ambrosius, quia adducebat ho-
minem ad notitiam & cultum vnius veri Dei, in-
terdicta falsorum deorum inani religione. Et 1.
Tim. 1. Scimus quod bona est lex, si quis ea legitimè vta-
tur, & 2. Tim. 3. Omnis scriptura diuinitus inspirata
vtilis est ad docendum, ad arguendum, ad corrigendum,
ad erudiendum in iustitia, vt perfectus sit homo Dei, ad
omne opus bonum instructus. Vide etiam Sebastian&#x0169;
Medicis repet. in cap. erit autem lex, dist. 4. 2. num.
5. 61. 58. & sequentib. D. Thomam, Caietan&#x0169;, Con-
radum, Med. & alios hac quæst. 92. art. 1. Sotus 1.
iust. quæst. 2. ar. 1. Valentiam disp. 7. quæst. 2. punct.
2. Anton. 1. part. tit. 11. c. 2. §. 3. Viuald. in candelab.
par. 4. cap. 1. nu. 28. Petrum Conradum in collecta
iuris can. collect. 1. num. 3. Sayrum 3. Thesauri
cap. 2. num. 13. Sed contra prædicta argumentor<marginalia>6</marginalia>
primo, nam de lege diuina dicitur. Rom. 4. nu. 15.
Lex iram operatur, & c. 5. num. 20. lex subintrauit vt
abundaret delictum, & c. 7. num. 6. nunc autem soluti
sumus à lege mortis, in qua detinebamur. & Isa. 1. Dedi
eis leges non bonas: ergo nec lex diuina efficit homi-
nes bonos, sed malos.</P>
<P>  Secundò, si lex faceret verè bonos, iustificaret
coram Deo: quod etiam de lege diuina veteri ne-
gat Paul. ad Rom. 3. num. 20. Ex operibus legis non
iustificabitur omnis caro coram illo. Galat. 2. num. 16.<-P>@@

<-P>nō iustificabitur homo ex operibus legis, & cap. 3. num.
11. in lege nemo iustificatur apud Deum: ergo.</P>
<P>  Tertiò, nam homo satisfacit præcepto, etiamsi<marginalia>3. Argum.</marginalia>
malo fine operetur, vel cum alia mala circumstan-
tia: sed tunc actio eius est mala: ergo lex etiam si
seruetur, non eo ipso reddit hominem bonum.</P>
<P>  Quartò finis legis ciuilis est bonum, & conser-<marginalia>4. Argum.</marginalia>
uatio Reipubl. vbi enim leges non præualent, inquit,
Arist. 4. polit. cap. 4. ad finem non est. Respondeo er-
go, lex ciuilis non efficit per se viros bonos, sed ci-
ues bonos, qui valdè differunt: nam auctore Arist.
3. polit. cap. 3. alia est virtus ciuis, alia boni viri, &
illa sine hac dari potest.</P>
<P>  Quintò lex ciuilis non prohibet omnia pecca-<marginalia>5. Argum.</marginalia>
ta, sed aliqua permittit, quæ si homo faciat, non
erit vir bonus: ergo non facit virum bonum.</P>
<P>  Retinenda tamen est superior doctrina, quæ<marginalia>7</marginalia>
confirmatur ex Deut. 4. num. 10. Congrega ad me po-
pulum, vt audiant sermones meos & discant timere me
omni tempore, quo viuunt in terra, doceantque filios
suos. & cap. 31. num. 11. & 12. leges verba legis huius
coram omni Israe&#x0308;l audientibus eis, vt audientes discant
& timeant dominum Deum vestrum, & custodiant im.
pleántque omnes sermones legis huius: & Psa. 77. num.
7. vt ponant in Deo spem suam, & mandata eius ex-
quirant, vbi Genebrardus ait, summa legis diuinæ &
scopus est, vt Deum cognoscamus, cognitum reuereamur,
timeamus, & colamus, & vt illi confidamus, & parea-
mus, & in id Psa. 18. lex Domini immaculata, & ait,
immaculata perfecta, quia docet non tantum facienda,
verum & credenda, colenda, &c. conuertens animas, à
malo, & erroribus reuocans in viam, corrigens, & redu-
cens testimonium domini fidele, certum, verax, non fal-
lens, quia certò Deus stat promissis; sapientiam præ-
stans paruulis: veram sapientiam, simplices & idiotas
docens, & Psa. 118. num. 33. legem appellat prophe-
ta viam iustificationum Dei, & num. 86. omnia, in-
quit, mandata tua, veritas, & num. 105. lucerna pedi-
bus meis verbum tuum, & lumen semitis meis. Lex er-
go Dei dirigebat ad veram sanctitate&#x0303;, & suo mo-
do bonos efficiebat. Vnde Clem. 1. Strom. nō lon-
gè à fine de ipsa scribit. Lex eorum, qui ei parent, cu-
ram gerens ad pietatem in Deum instituit, & dictat ea
quæ sunt facienda, & prohibet vnumquodque pecca-
tum, p&#x0153;nas imponens eis, quæ sunt medicina, &c. De le-
ge autem Euangelica dicitur Matth. vlt. prædicate
Euangelium omni creaturæ, qui crediderit & bapti-
zatus fuerit, saluus erit. Ioan. 6. quæ ego locutus sum
vobis, spiritus, & vita sunt, & Petrus ibi, Adquem
ibimus? verba vitæ æternæ habes: id est, vt ait doctissi-
mus Maldonatus, quisquis crediderit, si velit, vitam
æternam habebit, & cap. 7 qui credit in me, sicut dicit
Scriptura, flumina de ventre eius fluent aquæ viuæ, hoc
est auctore Maldonato, Anima eius qui in Chri-
stum, vt oportet, crediderit, fidei coniungens charitatem,
omni gratiæ copia abundabit, ita vt nihil illi desit: con-
sentit Ioannes ibi dicens, hoc autem dixit de spiritu,
quem accepturi erant credentes in eum. Rom. 1. nō eru-
besco Euangelium, virtus enim Dei in salute omni cre-
denti, hoc est, vt ibi Toletus interpretatur, res ipsa
quæ in Euangelio ann&#x0169;tiatur, per se necessaria est
& efficacitatem habet natura sua ad conferendam
æternam animæ & corporis f&#x0153;licitatem omni
credenti. Et Iacobi 1. Suscipies insitum verbum, quod
potest saluare animas vestras, id est, verbum fidei,
quod mentibus inseri debet, vt exponit Lyra Ma-
xim. Tyrius ser. 40. de lege diuina ait. Legis effectus<marginalia>Legis effectus|quid.</marginalia>
est libertas, est virtus, est vita molestia carens, est vera<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0072.jpg/>
@@1@<SE72>56 Quæst. XCII. Tract. XIIII.
<duolan 2><-P>f&#x0153;licitas, & non nullis interiectis ait. Harum legum
imperio virtus vnitur, animus disciplina impletur, do-
mus pulchrè disponitur, ciuitas optimis legibus funda-
tur, terra marique otium viget, & pax, nihil vel inhu-
manum, vel barbaricum dominatur, pacis omnia plena,
vigent f&#x0153;dera, viget scientia, viget Philosophia, &c.</P>
<P>  De lege ciuili Plato. lib. 34. Dialog. 4. de legi-<marginalia>De lege ciuili|quid Plato|scribat.</marginalia>
bus, non longè à Principio, legum, inquit, sanctio, ci-
uitatisque institutio est ad virorum virtutem omnium
perfectissima, & dialog. 9. de legib. ante med. Profe-
ctò legum optimarum officium esse dicimus, ita animos
hominum instituere, vt obruatur iniustitia: Iusti verò
naturam vel diligant vel saltem non oderint, siue
operibus, siue verbis legislator id assequatur, siue
voluptate, siue dolore, vel honore, vel infamia, aut
pecunia mulctādo, aut donis, aut quouis alio mo-
do id faciat. Quos verò insanabiles legislator esse
sentiet, vltimo supplicio hos afficiet, nō ignorās,
satiùs fore iis, qui insanabiles sunt, mori, quàm vi-<marginalia>Satius est mo-|ri iis qui insa|nabiles sunt,|quàm viuere.</marginalia>
uere. Ac si vita priue&#x0303;tur dupliciter prodesse cæte-
ris: nam horum exemplo à peccato cæteri deter-
rentur, & improbis hominibus ciuitas ipsa mun-
datur. Arist. 2. ethic. cap. 14. videtur autem, inquit,
& quisquis verè ciuilis est, circa hanc maximè la-
borare, scilicet virtutem: vult enim ipsos ciues bo-
nos efficere, legibusque obtemperantes, atque eo-
rum exemplum legumlatorum tum Cretensium,
tum Lacedemoniorum habemus, & si qui alij ta-
les fuêre, & lib. 5. cap. 2. lex enim iubet vniuscuius-
que virtutis viuere ratione, & vetat vitij cuiusuis
viuere modo: necnon legitima, quæ ad publicam
pertinent disciplinam, ea sunt, quę virtutem totam
efficere possunt, & 7. Polit. cap. 2. studiosi legum po-
sitoris est, considerare vrbem ac naturam hominum, &
omnem aliam communionem vitæ laudabilis, quò parti-
cipent, quantùm fieri potest, f&#x0153;licitatem, & ca. 14. cùm
vero ciuis & præsidentis eamdem virtute&#x0303; esse di-
xerimus, quæ optimi viri, & eundem prius parere
debere, postea imperare: Hoc vtique erit legum
positori intuendum, laborandúmque, vt boni viri
efficiantur, & per quæ exercitia, & quis finis opti-
mæ vitæ, &c. Et Ferrar. 3. contra Gen. cap. 115. ait
bonum legislatorem semper intendere, subditos
facere simpliciter bonos. Ratio etiam clara est:<marginalia>Cur lex simpli|citer bonos fa|cere homines|debeat.</marginalia>
nam lex suaptè natura debet esse ordinata in bo-
num commune, illique conducere, vt superius vi-
dimus: ergo cum subditus legi paret, bono com-
muni consulit, ergo si id faciat bono fine, & ho-
nesto motiuo, vt facilè poterit efficere, bene ope-
rabitur, & bonus fiet, iam bonitate vnius virtutis,
iam alterius: & tandem omnium, si leges omnium
virtutum aliquos actus præcipiant, vt præcipere
possunt etiam ciuiles leges, teste D. Thoma art. 2.
& Arist. 5. eth. cap. 1. & 2.</P>
<P>  Ad primum ergo argumentum, Respondeo, B.<marginalia>8</marginalia>
Paulum illis locis voluisse lege&#x0303; veterem, cùm non<marginalia>Ad 1.</marginalia>
daret gratiam, qua facilè ipsius præcepta impleri<marginalia>Lex vetus|quomodo à B.|Paulo imper-|fecta dicatur.</marginalia>
possent, occasione&#x0303; fuisse multorum peccatorum,
quæ illa sublata cessarent: quia vbi non est lex, nec
præuaricatio, vt dicit Rom. 4. vnde Rom. 7. Occa-
sione accepta per mandatum, peccatum operatum est in
omnem concupiscentiam: sine lege enim peccatum mor-
tuum erat. Ego autem viuebam, sine lege aliquando: sed
cùm venisset mandatum, peccatum reuixit, ego autem
mortuus sum, & inuentum est mihi mandatum, quod
erat ad vitam, hoc esse ad mortem: nam peccatum occa-
sione accepta per mandatum seduxit me, & per illud oc-
cidit. Sed hoc nomine non posse legem accusari,<-P>@@

<-P>cùm id fuerit planè per accidens, non vitio ipsius
legis, rectè ostendit Paulus immediatè subiun-
ge&#x0303;s, itaque lex quidem sancta, & mandatum sanctum,
& iustum & bonum, &c. & superius dixerat, quid er-
go dicimus, lex peccatum est? absit, sed peccatum non co-
gnoui, nisi per legem, &c. Deinde esse peccati occa-<marginalia>Occasione&#x0303; esse|peccati legi no|uæ non conue-|nit.</marginalia>
sionem, minùs conuenit legi nouæ: quoniam ex
se est lenior, & suauior, & ratione spiritus, quem
copiosè Deus infundit cordibus fidelium per fi-
dem magis explicitam, abundantiore&#x0303; doctrinam,
Sacramenta, &c. vnde Matth. 11. iugum meum suaue
est, &c. & 1. Ioann. 5. mandata eius grauia non sunt.
Vide Pereri&#x0169; Rom. 7. dis. 18. & Toletum annot. 7.</P>
<P>  Ad secund&#x0169; Resp. etiamsi lex suo modo efficiat<marginalia>Ad 2.</marginalia>
homines moraliter bonos, id est, præditos omni<marginalia>Sola fides ad|iustitiam non|sufficit.</marginalia>
virtute morali acquisita: tamen non iustificat, nisi
fides viua in Christum, saltem implicita: sola enim
opera supernaturalia sunt per se dispositio ad gra-
tiam: licet non omnia ad eam sufficiant: sed dile-
ctio Dei, vel contritio, aut cum Sacramento ali-
quo attritio, quamuis ad augmentum gratiæ qui-
dam arbitrentur sufficere opera moraliter bona
in habente gratiam.</P>
<P>  Ad terti&#x0169; fatemur legem aliquam non suffice-<marginalia>Ad 3.</marginalia>
cere, etiamsi impleatur, vt homo bene moraliter
operetur, quia lex aliqua impleri potest per opus
factum malo fine, vel alia mala circumstantia: de
quo vide D. Thomam quæst. 100. art. 9. & 2. 2. qu.
44. art. 4. Valentiam disp. 7. quæst. 2. punct. 2. ad fi-
nem. C&#x0153;terum quælibet lex adiuuat, vt bene mo-<marginalia>Quælibet lex|adiuuat, vt be|ne moraliter|operemur.</marginalia>
raliter operemur: quoniam præcipuè honesta, vel
indifferentia conducentia ad honestum finem,
quem, vel alium honestum finem, facilè adhibere
solent, qui legem obseruāt, maximè quando non
est cur apponant malum finem, vel malam aliam
circumstantiam: quia verò omnis malus finis &
mala circumstantia est contra aliquam legem, qui
omnem legem seruauerit, moraliter bonus erit,
& sic lex efficit homines bonos moraliter.</P>
<P>  Ad quart&#x0169;, Respondeo, differre quidem virum<marginalia>Ad 4.</marginalia>
bon&#x0169; à ciue bono, quia vt vir bonus sic debet ca-<marginalia>Vir bonus, &|ciuis bonus|quomodo dif-|ferant.</marginalia>
rere omni peccato externo, & interno: vt verò sit
bonus ciuis, satis est habere quamdam externam
virtutem, quæ ad societate&#x0303; hominum fouendam,
& conseruandam, & ad bonum Reip. eiúsque pa-
cem, & tranquillitate&#x0303; sufficiat, vt nō nocere aliis,
& similia. C&#x0153;terum lex ciuilis multà opera bona
præcipiendo multùm conducit, vt homo non so-
lùm sit bonus ciuis, sed etiam bonus vir. Nec aliud
voluit Caietanus, cùm dixit, solam legem ciuilem
non facere hominem simpliciter bonum, sed id
efficere aggregatum omnium legum.</P>
<P>  Ad quint&#x0169;, Respōdeo, licet lex ciuilis permittat<marginalia>Ad 5.</marginalia>
mala aliqua opera non puniendo illa: tamen præ-
cipiendo multa bona opera, & omnia, quę expedit
eam præcipere, inducit hominem, vt bene opere-
tur moraliter, & sic adiuuat vt bonus moraliter
fiat, quamuis ad hoc non sufficiat legi ciuili ob-
temperare. An vero lex humana cohibeat omnia
vitia, & præcipiat omnes actus virtutum, tractant
D. Thomas, & alij quæst. 96. art. 2. & 3. Sebastianus
Medicis reper. cap. erit autem lex, dist. 4. num. 57. &
sequentibus vsque ad 63. Nos verò de hac re disse-
remus disputantes de materia legis humanæ.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO II.
Vtrùm obligare, sit effectus omnis legis.</Z></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0073.jpg/>
@@1@<SE73>Disput. III. Sectio II. 57
<duolan 2><P><INI5>I</INI5>Vstinianvs inst. de obligat. in<marginalia>9</marginalia>
Principio, Obligatione&#x0303; definit, vt sit<marginalia>Quid sit obli|gatio.</marginalia>
iuris vinculum, quo necessitate astringi-
mur alicuius rei soluendæ, secundum no-
stræ ciuitatis iura. Quæ definitio in
solam obligationem ex iure Romano ortam con-
nenit, ex ea verò definitione facilè colligimus
definitionem obligationis in communi, vt sitvin-
culum, quo astrigimur aliquid facere, aut omit-
tere, ita vt si illud non faciamus, vel non omitta-
mus, peccemus. Hoc supposito aliquibus argume&#x0303;-
tis suaderi potest, obligationem non esse effectum
omnis legis: quia priuilegium est lex priuata, vt ait
Isidorus 5. Etym. c. 18. & refertur. c. priuilegia d. 1.
non obligat aute&#x0303;, quia quilibet priuilegio renun-
tiare potest. l. siquis in conscribendo. C. de pactis.<marginalia>Regula iuris,|vt omnes lice&#x0303;-|tiam habeant|suis priuilegiis|tenunciare.</marginalia>
Vbi dicitur, regula iuris antiqui est, vt omnes licentiā
habeant iis, quæpro se introducta sunt, renuntiare.</P>
<P>  Secundò, nam Consilium Euangelicum de ca-
stitate in religione seruanda, lex priuata appellatur
ab Alexandro 3. in ca. commissum de sponsalibus,
quod tamen Consilium non obligat.</P>
<P>  Tertiò, quia plures sunt leges Consilium tan-
tum dantes, vt patet ex l. pacto. Cod. de transactio.
l. 1. ff. de inofficioso testam. l. is qui, ff. de rei ven-
dic. cap. nisi cum pridem de renunt. sed Consilium
non obligat, ergo aliqua lex non obligat.</P>
<P>  Dico tamen, nullam posse esse legem, quæ non<marginalia>10</marginalia>
obliget, & ita obligationem esse effectum legis. S.<marginalia>Concl.</marginalia>
Thomas quæst. 90. art. 1. & art. 3. ad 2. 92. art. 1. 93.<marginalia>Nulla lex est|quæ non obli-|get.</marginalia>
art. 2. & 100. art. 9. Gabriel 3. dist. 27. quæst. vnic.
art. 1. Sotus 1. iust. quæst. 1. art. 1. Castro 1. de lege
p&#x0153;nal. cap. 1. ad finem, seu §. vltimo, Valentia disp.
7. quæst. 1. punct. 2. & quæst. 2. punct. 2. Vega, 11. in
Trid. cap. 8. initio, Sayrus 3. Thesauri, cap. 2. num.
13. Azor tom. 1. lib. 5. cap. 2. quæst. vltim. Bellarmi-
nus 3. de laicis cap. 11. Pererius Rom. 13. disp. 2.
Iurisperitis communiter, l. legis virtus, ff. de legib.
& cap. omnis dist. 3.</P>
<P>  Et præter illa quæ adducta sunt ad huius rei<marginalia>Decretum ne-|cessitatem fa-|cit, exhortatio|liberam vol&#x0169;-|tatem excitat.</marginalia>
confirmatione&#x0303; disp. 1. sect. 1. n. 3. & n. 14. probatur
ex Gratiano dist. 4. ad finem dicente. Decretum
necessitatem facit, exhortatio liberam voluntatem exci-
tat. Similis sententia habetur sub nominibus præ-
cepti, & consilij cap. vlt. 12. quæst. 1. Sic Hierony-
mus 1. contra Iouinianum longè ante medium.
Quod præcipitur imperatur, quod imperatur necesse est
fieri, si non fiat, p&#x0153;nam habet. & Ambr. lib. de viduis
versus finem, vbi præceptum ibi p&#x0153;na peccati, ni-
si fiat, idem habet Aug. lib. de sancta virgin. cap.
14. Præcepto quisquis non obtemperat, reus est, & debi-
tor p&#x0153;næ. Et in id Psal. 80. Quia præceptum in Israel
est, & iudicium Deo Iacob: vbi præceptum, inquit, ibi
iudicium: qui enim in lege peccauerit, per legem iudica-
bitur. Rom. 2. Ad idem est quod dicitur cap. nisi
cum pridem; de renuntiat. Quoniam si pennas ha-
beas, quibus satagas in solitudinem auolare: ita ta-
men sunt strictæ nexibus præceptorum, vt libe-
rum non habeas absque nostra permissione vola-
tum. Propterea Rom. 4. dicitur, lex (scilicet viola-
ta) iram operatur, & cap. 5. lex subintrauit, vt abunda-
ret delictum. Faciunt quæ ex cap. 7. retulimus
sect. præced. in 1. arg. & eius solut. & quod habet
cap. 13. num. 2. qui potestati resistit, Dei ordinationi
resistit, a quo scilicet est potestas, vt dixerat num. 1.
qui autem resistunt, ipsi sibi damnationem acquirunt, &
num. 4. Dei minister est vindex in iram ei qui malum
agit, scilicet legem transgrediendo, & num. 5. ideo<-P>@@

<-P>necessitate subditi estote, non solùm propter iram: sed
etiam propter conscientiam. Quibus Pauli sententiis
euide&#x0303;ter, (inquit Pererius ibi) ac fortiter argume&#x0303;-
tātur Theologi Catholici, leges humanas à Prin-<marginalia>Leges huma-|næ à Principi|bus latæ obli-|gant subditos|in conscientia.</marginalia>
cipibus, siue sæcularibus, siue sacris, legitimè la-
tas, obligare subditos, non solùm in foro exterio-
ri, sed etiam in foro interiori conscientiæ, & de-
mum non solùm obligare ad p&#x0153;nam, sed etiam
ad culpam: & Toletus ibi confirmat ex alio loco
Luc. 22. Venit dies azymorum, in qua necesse erat (sci-
licet necessitate præcepti, & legis, Exod. 12.) occidi
pascha. Lex ergo necessitat, obligat, constringit.
Vnde Gregorius lib. 12. epist. 17. Hanc sibi nobilitas
legem imposuit, vt debere se, quodsponte donat, existi-
met. Et Paulus 1. Corint. 7. distinguit consilium &
præceptum, dicens. De virginibus præceptum Domi-
ni non habeo, consilium autem do: & ibidem, Se-
cundum indulgentiam dico, non secundum imperium.
Quia videlicet consilium continet indulgentiam
& licentiam faciendi contrarium, imperium verò
non. Quo etiam modo sumitur indulgentia cap.
cùm ad monasterium de statu monacho. Propter-
eà etiam Aristot. 10. Eth. cap. 9. dixit, legem vim ha-
bere cogentem, id est, obligantem sub culpa, & p&#x0153;na.<marginalia>Discrimen in|ter præcept&#x0169;,|& consilium.</marginalia>
D. Thomas quæst. 108. art. 4. discrimen ponit inter
præceptum, & consilium, quòd præceptum neces-
sitatem, & obligationem inducit, consilium verò
non: lex autem imperium est, & præceptum, vt do-
cet Martianus, ex Chrysippo. l. 1. ff. de legibus, &
Modestin. l. legis virtus, ff. eodem, ergo lex obli-
gationem inducit, vnde Martianus l. 2. ff. de legi-
bus, lex, inquit, est cui omnes obtemperare conuenit, &
ne intelligas de conuenientia dece&#x0303;tiæ aut cogrui-
tatis absque necessitate, statim subiungit ex eo-
dem Demosthenes, Ad cuius præscriptum omnes, qui
in ea rep. sunt, vitam instituere debent. Et Vlpianus l.
Princeps, ff. de legibus, Princeps legibus subiectus non
est: Augusta autem licet, legibus soluta nō est: Princeps,
tamen eadem illi priuilegia tribuerunt, quæ & ipsi ha-
bent: ergo qui nec Princeps est, nec priuilegium
habet, legibus adstringitur, vnde Iulianus, l. de
quibus eod. tit. nam cùm leges hos teneant.</P>
<P>  Plato Dialog. 16. qui inscribitur, ciuilis, seu de
regno. Quapropter legibus constitutis altera iam,
quemadmodum dicitur, obligatio est, vt nemo quidquam
vnquàm præter illas facere permittatur, siue singuli, si-
ue populus hoc conetur, & Arist. 2. Polit. cap. 6. lex, in-
quit, nullam vim habet, vt ipsi parcatur nisi ex more,
id est, si contraria consuetudine fuerit abrogata:
ergo nisi sit consuetudine abrogata, vim habet co-
gentem & obligantem.</P>
<P>  Ad primum argumentum, Respondeo, priuile-<marginalia>11</marginalia>
gium non esse simpliciter, & absolutè legem: sed<marginalia>Ad 1. arg.</marginalia>
secundum quid, & cum addito diminuente, vt do-<marginalia>Priuilegium|non est lex sim|pliciter.</marginalia>
cet Azor suprà cap. 22. quæst. 1. & nos diximus,
disp. 1. sect. 7. vel si priuilegium est simpliciter lex,
hoc debet intelligi, nō comparatione priuilegiati,
sed aliorum, qui tenentur non impedire vsum pri-
uilegij, l. neque Dorothæum, Cod. de Decurioni-
bus lib. 10. sic Concilia Castrum 1. de lege p&#x0153;nali
cap. 1. & alios dicentes priuilegium non esse le-
gem, cum Glossa cap. priuilegia dist. 1. & cum aliis
dicentibus esse legem. Quamuis aduertendum est,<marginalia>Priuilegia|quædam leges|sunt, quibus|renunciare nō|licet.</marginalia>
quædam esse priuilegia perpetua, concessa in-
tuitu alicuius boni communis, quod pendet, ex
eo quòd nullus tali priuilegio renuntiet, & hæc
priuilegia etiam respectu priuilegiorum sunt veræ
leges, quia illis renuntiare non possunt, sed tenen-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0074.jpg/>
@@1@<SE74>58 Quæst. XCII. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>tur suo priuilegio vti: iuxta. cap. si diligenti de fo-
ro compet. & l. ius publicum, ff. de pactis. Sic cle-
ricus priuilegio fori renuntiare non potest. Alia
verò sunt priuilegia concessa intuitu commodi
priuati; & his renuntiare quisque potest, vt latè
Gloss. & alij cap. si diligenti, de foro comp. & cap.
quòd ob gratiā, de regulis iur. in 6. summistæ ver-
bo priuilegium, & nos infrà disp. de priuileg. &
hæc priuilegia comparatione priuilegiorum non
sunt veræ leges, secus respectu aliorum, qui te-
nentur eorum vsum non impedire.</P>
<P>  Ad secundum, Respondeo, Alexander III. in di-<marginalia>Ad 2.</marginalia>
cto cap. commissum, legis priuatæ nomine signi-
ficare internam Spiritus sancti inspirationem, qua
quis ad religiosum statum, & Euangelicam duci-
tur perfectionem, vt cōstat ex Vrbano II. qui in c.
duæ sunt 19. quæst. 2. ait. Duæ sunt leges: vna publica,<marginalia>Duæ leges s&#x0169;t,|priuata, & pu|blica.</marginalia>
altera priuata. Publica lex est quæ à sanctis patribus
scriptis est confirmata, vt est lex canonum: lex ve-
rò priuata est quæ instinctu Spiritus sancti in corde
scribitur: & nonnullis interiectis, si quis, inquit,
horum in Ecclesiasua sub Episcopo populum retinet, &
sæculariter viuit, si afflatus Spiritu sancto in aliquo
monasterio, vel regulari canonia saluare se voluerit,
quia lege priuata ducitur, nulla ratio exigit, vt lege pu-
blica constringatur: dignior est enim lex priuata, quàm<marginalia>1. Tim. 1.</marginalia>
publica. Spiritus quidem Dei, lex est, & qui spiritu Dei
aguntur, lege Dei duc&#x0169;tur, & quis est, qui Spiritui san-
cto possit dignè resistere? quisquis igitur hoc Spiritu du-
citur, etiam Episcopo contradicente, eat liber nostra au-
thoritate: iusto enim lex non est posita, sed vbi spiritus<marginalia>2. Cor. 3.</marginalia>
Domini, ibi libertas: & si Spiritu Dei ducimini, non
estis sub lege. Hæc Vrbanus, cui consentit Innocen-
tius III. ca. licet de regularibus, vbi eamdem Spiri-
tus sancti inspirationem priuatam legem appel-
lat, non quòd propriè sit lex, sed quia instar legis
illuminat, dirigit, & impellit mentem ad aliquid
faciendum. Dici etiam solet votum, vel promissio
lex priuata, quia per eam homo se obligat, vt per
legem obligatur à superiore, quamuis ea etiam ob-
ligatio ex lege naturali, vel etiam & alia oriatur,
qua tenemur votis promissis, & pactis stare: sic
enim in l. legitima, ff. de pactis dicitur. Legitima
conuentio est, quæ lege aliqua confirmatur; vnde nulla
lex est: quæ non obliget, & nulla est obligatio,
quæ non sit ab aliqua lege.</P>
<P>  Ad tertium, Accursius l. legis virtus, ff. de legib.<marginalia>Ad 3.</marginalia>
ait, consulere, esse virtutem legis, & Azor illo cap.
2. quæst. vlt. ait, esse sententiam Felini, rub. de con-
stit. & communem Canonistarum, legem consu-
lentem tantùm bono ciuium, quam consultoriam
appellant, esse legem, licet ea nemo teneatur ob-
strictus. Aliqui negant eā sententiā apud Felinum,<marginalia>Nullum præ-|ceptum est cō-|silium.</marginalia>
vel alios Canonistas inueniri, imò Bartholum di-
cta l. legis virtus, ex Cyno asserere, non esse virtu-
tem legis, consulere, cui consentit Sotus 1. iust. qu.
2. art. 2. ad. 2. Azor suprà, & alij Neoterici, quibus
ego subscribo, quia nullum præceptum est consi-
lium, quod si ab aliquo auctore consilium appel-
latur lex, ea ratione factum existimo cùm Azor su-
prà & aliis, quia legis naturam aliqua ex parte sa-
pit, vel imitatur, quatenus mentem illustrat, & di-
rigit in agendis, vel loquuntur de consilio non
respectu eius cui datur, sed respectu aliorum,
qui interdicuntur impedire consilij vsum, vt de
legis permissione dicit Castro suprà.</P>
<P>  Sic nota discrimen inter præcepta affirmantia,
& negantia: quòd hæc obligent semper, & pro<-P>@@

<-P>semper: illa semper, sed non pro semper, de quo
vide D. Thomam 2. 2. quæst. 33. art. 2. vbi Valentia
disp. 3. quæst. 10. puncto 2. Iuxta superiora iudica
de his, quæ dicit Menochus lib. 2. de arbitris ca-
su. 380. legem aut esse de præcepto, aut de consi-
lio perfectionis, aut reuerentiæ, vel de vrbanitate,
& quæ sit in eos sancita p&#x0153;na, qui legem præce-
pti, consilij, aut vrbanitatis contemnunt.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO III.
An præcipere, vetare, permittere, & punire sint
effectus legis.</Z>
<P><INI5>H</INI5>Os esse actus & effectus legis ait<marginalia>12</marginalia>
D. Thomas artic. 2. cius sectatores,
ibi Conradus, Medina, Vasquez, Va-
lentia disp. 7. quæst. 2. punct. 2. Azor
lib. 5. cap. 5. quæst. 5. Sotus 1. iust. qu.
2. art. 2. quod colligunt ex Modestino l. legis vir-
tus, quæ est 3. ff. de legib. vbi ait, legis virtus est veta-
re, imperare, permittere, & punire. Et Isidoro 5. Ethy.
cap. 19. vbi ait, Omnis autem lex aut permittit aliquid,
vt vir fortis petat præmium: aut vetat, vt sacrarum
virginum nuptias, nulli petere liceat: aut punit, vt, qui
cedem fecerit, capite plectatur. Addit Gratianus, cap.
omnis dist. 3. diuina autem præcipit, vt diliges domi-
num Deum tuum. Sed frustra, vt notat Vasquez ar.
2. nam etiam humana lex præcipit, & diuina tres
alios effectus facit. Et fortè præceptionis non me-
minit Isidorus, quia hæc est essentialis legi in cō-
muni: semper enim, & necessariò, essentialitérque
lex habet præcipere, vt aliquid fiat, vel nō fiat: nō<marginalia>Lex habet|præcipere, vt|aliquid fiat,|vel non fiat.</marginalia>
intendebat autem numerare, nisi effectus quasi ac-
cidentarios legi in communi sepectatæ.</P>
<P>  Sed quomodo, inquit Isidorus, omnem legem
vetare, permittere, aut punire, cum aliquæ tantùm
habeant præcipere? R. nulla lex præcipit aliquid,
quin cōsequenter vetet eius omissionem, & opus
contrarium: quæ enim præcipit diligere, vetat ca-
rentiam dilectionis, & odium, & sic de aliis.</P>
<P>  Sed quomodo D. Thomas ait hos esse effectus,<marginalia>3</marginalia>
seu actus legis? nam Modestinus, & Isidorus hoc
non dixerunt, nec videtur verum: nam effectus
supponit essentiam rei: præcipere autem, vt ali-
quid fiat, est de essentia legis, difficultas vel præ-
cepti affirmatiui; prohibere autem est de essentia
legis, seu præcepti negatiui: quæ sunt duæ species
legum, vel præceptorum, sicut propositio affirma-
tiua, & negatiua sunt duæ species propositionum:
imò punire, id est, p&#x0153;nam imponere, est de essen-
tialegis p&#x0153;nalis: & permittere, id est, imperare, ne
Petrus, verbi gratia, impediatur in aliqua re effi-
cienda, est de essentia legis permissiuæ. Quòd si<marginalia>Vtrum permit|tere sit effe-|ctus legis.</marginalia>
cum D. Thoma explicemus præcipere esse de bo-
nis, prohibere de malis, permittere de indifferen-
tibus, quę nec præcipiuntur, nec prohibentur, per-
missio potiùs est negatio effectuum legis, nempe
præceptionis & prohibitionis, quàm effectus le-
gis: ergo permissio nullo modo est effectus legis.</P>
<P>  Ad argumentum respondent aliqui recentio-<marginalia>14</marginalia>
res, præceptionem, & prohibitionem posse consi-
derari dupliciter, primò secundum se, & sic non
esse effectus legis: secundò, secundum obligatio-
nem, quam inducit, & sic esse effectus legis: nam
obligare actu, non est de essentia legis, sed tautùm
esse aliquid, vnde necessariò oriatur obligatio. Sed
expositio hæc non placet; quia hoc esset dicere<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0075.jpg/>
@@1@<SE75>Disput. III. Sectio IV. 59
<duolan 2><-P>obligatione&#x0303; esse effectum legis, non tantùm qua-
tuor illa à Modestino, & D. Thoma posita; deinde,
D. Thomas non solùm ait esse effectus sed actus,
obligatio autem resultans ex lege non est actus:
ergo D. Thomas non loquitur de illis quatuor se-
cundum obligationem, quam inducunt.</P>
<P>  Secundò, alij respondent, præceptionem &
prohibitionem posse dupliciter spectari, primò se-
cundum se, & sic non esse effectus legis. Secundò,
vt actu significant aliquid esse faciendum, vel
omittendum, & sic esse effectus legis, nam de ra-
tione legis non est significare actum, sed esse si-
gnum potens significare. Sed hæc solutio displi-
cet primò, quia hoc esset dicere significationem
esse effectum legis, & non quòd illa quatuor sint
effectus legis: secundò, quia nō potest accommo-<marginalia>Lex natura-|lis non est si-|gnum ad pla-|citum.</marginalia>
dari legi naturali, quæ nō est signum ad placitum,
sed naturale, nempe notitia, de cuius essentia est
significare, quid sit necessarium, & faciendum,
quid turpe, & vitandum: ergo significare non est
effectus legis naturalis.</P>
<P>  Tertiò, alij respondent illa quatuor esse effe-
tus legis non in genere causæ efficientis, sed in ge-
nere causæ formalis: sicut enim albedo formali-
ter albefacit parietem, ita lex formaliter reddit le-
gislatorem præcipientem, prohibentem, &c. Sed
neque ista solutio satisfacit, quia D. Thomas non
loquitur de præcipere comparatione lagislatoris,
sed ipsius legis, cui tamquā effectus tribuit, quod
ipsa præcipiat, vetet, &c. & eodem modo loquun-
tur Modestinus, & Isidorus, quibus consentit Ci-
cero, 2. de inuentione, ait enim, lex aut iubet, aut
permittit, aut vetat, & libr. de oratore: legibus, in-
quit, & præmia proposita sunt virtueibus, & sup-
plicia vitiis. Et quamuis Modestinus non vocet
eos effectus, aut actus: tamen dicendo, potestatem
seu virtutem legis esse ad præcipiendum, &c. (Hoc
enim est quod ait, legis virtus est præcipere, &c.) Sa-
tis significat hos esse actus & effectus: quia virtus
& potestas ad actus, & effectus refertur: & simili-
ter cum Isidorus, & Cicero dicant legem præci-
pere, &c. satis indicant hos esse actus, & effectus
legis, quia præcipere est effectus præcipientis, &
similiter prohibere prohibentis, &c.</P>
<P>  Vnde quartò respondetur, non velle D. Tho-
mam, quòd isti sint verè, & propriè actus, & effe-
ctus legis, sed quòd significātur quasi actus, & ef-
fectus illius, vt cùm dicimus præceptum hoc præ-
cipit colere De&#x0169;, &c. quantitas extendit se ipsam.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO IV.
Quomodo lex punire, & permittere dicatur.</Z>
<P><INI5>Q</INI5>Vantvm attinet ad permissionem<marginalia>15</marginalia>
quidam dicunt, etiam apud D. Tho-<marginalia>Permittere|idem est quod|concedere.</marginalia>
mam hac quæst. artic. 2. permittere
idem esse, quod concedere, qui se-
qu&#x0169;tur Isidor&#x0169;, qui loco citato sect.
præced. exemplum permissionis ponit, vir fortis
petat præmium: in qua lege conceditur ei, vt petat
præmium, si velit: sic etiam dicunt permissionem
vsurpari à Modestino, & Cicerone suprà, & à Ca-
stro, 1. de lege p&#x0153;nali cap. 1. ad finem, & hanc per-
missionem sumptam pro concessione vocare Pau-
lum indulgentiam 1. Corinth. 7. vers. vel num. 6.</P>
<P>  Alij dicunt permittere apud D. Thomam hic
esse non prohibere ea, quæ suaptè natura mala
sunt, neque ea præcipere, vt permittitur mulieres<-P>@@

<-P>meretricium exercere in domibus publicis, &c.</P>
<P>  Alij dicunt permittere apud D. Thom. hic esse
non præcipere, nec prohibere aliquos actus, vel
quia sunt reuerà indifferentes in specie, aut etiam
in indiuiduo (si tales dari possunt) vel quia sunt pa-
rum mali, aut parum boni, id est, non multum re-
ferentes, neque nocentes in ordine ad bonum vel
malum Reip. Ita D. Thomam interpretantur Va-
squez & alij, ac meritò quidem, sed aduertendum
est, quòd licet aliqua nec præcipi nec prohiberi
soleant, eò quòd nec mult&#x0169; prosint, nec multùm
obsint bono publico, si tamen reuerà præcipian-
tur aut prohibeantur, tenemur ex vi legis ea face-
re, vel vitare. Item interdum magna mala nō pro-<marginalia>Mala interd&#x0169;|expedit nō pro|hibere Reip.</marginalia>
hiberi, quia id expedit Reip. ne sequantur maiora,
vt in exemplo de meretricibus, & in deceptione
citra medietatem iusti pretij, & in similibus. Item
nullam prædictarum permissionum habere ratio-
nem legis, nisi quatenus obligat alios, ne eum, cui
fit permissio, impediāt facere rem sibi permissam.
Qua ratione & præcepta appellari possunt. Sic,
quando in cap. qui partem 55. dist. ait, hos canones
præcipuè clericos fieri, Glossa exponit, id est, per-
mittunt, quod confirmat ex cap. hac ratione 31.
quæst. 1. vbi ex Chrysostomo hom. 32. imperf.
dicitur hac ratione, & Apostoli præceperunt se-
cundas adire nuptias, id est, permiserunt: & infrà,
quod permittimus, nolentes præcipimus, petere
pręmium forti permittitur à lege secundum Isido-
rum; quia lex præcipit, vt non repellatur, nec im-
pediatur, si præmium petere velit: lex sic permit-
tens verissimè est lex. Scio Valentiam disp. 7. qu.
2. punct. 2. affirmare permissionem, vt sic, non esse
officium, seu effectum legis propriè dictæ, cùm
de ratione talis legis sit, afferre aliquam obliga-
tionem seu necessitatem, quod permissione non
fit: sed esse officium legis impropriè dictæ, quate-
nus omne decretum quod habet robur à publica
potestate, dici potest lex per analogiam quam-
dam ad leges propriè dictas. Cæterùm ego non
video, quòd robur habeat à publica potestate lex
permissiua, si non prohibet aliis, ne huic vel alteri
obstent, quominus id faciat, quod lege illi permis-
sum est. Ea autem ratione verè, & propriè obligat:
ergo verè, & propriè est lex, quamuis qua ratione
ad eum refertur, cui aliquid permittitur, lex verè
non sit, quia per eam ad nihil obligatur, imò in-
terdum nec obligari potest, quia non est subditus.
Eadem ratione diximus, legem consultiuam re-
spectu eius, cui consilium datur, legem propriè
non esse, & sic debet intelligi D. Thomas art. 2. ad
2. & de verit. quæst. 17. art. 3. ad. 2. dicens, consilium<marginalia>Consilium da-|re non esse effe|ct&#x0169; legu quo-|modo intellige&#x0303;|dum.</marginalia>
dare non esse effectum legis. Et Azor lib. 5. cap. 2. qu.
vlt. legem consultiuam solùm esse legem analogi-
cè, & similitudinariè, quia est à Principe in com-
muni posita ad directionem populi. Respectu ta-
men aliorum qui prohibentur impedire, quod
lex consulit, verè & propriè est lex, & sic intelli-
guntur aliqui Iurisperiti, qui legem consultiuam
ponunt, vt Glossa l. legis virtus, ff. de legibus. Ne-
que ideo falsum erit, quod Isidorus, suprà ait, om-
nis lex vetat, permittit, vel punit. Nam lex consultiua
permittit fieri, quod consulit, idq&#x0301;ue ab aliis impe-
diri vetat. Ideo Azor lib. 5. cap. 5. quæst. 5. & Glossa
modo citata dicunt consilium legis ad permissio-
nem reuocari, vt cùm lex prohibet extraneis, ne
impediant agendo querelam, l. 1. ff. de inoffic. test.
& cùm consulit, quòd primò possessorium, quàm<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0076.jpg/>
@@1@<SE76>60 Quæst. XCII. Tract. XIIII.
<duolan 2><-P>petitori&#x0169;, (si cui competat) intentetur l. is qui, ff. de
rei vendica. & facit, l. aqua Cod. de transactio. &
cùm ait, consultius esse transactioni p&#x0153;nam addere, l.
pacto, ff. de transact. & hoc sensu consilium Euan-
gelicum de religione, vel de arctiori religione lex
priuata dici posset, iuxta cap. commissum, de spon-
salib. & cap. licet, de regular. & cap. duæ sunt 19. q.
2. indicatur cap. nisi cum pridem de renuntiat.
quod etiam colligitur ex D. Thoma quæst. 108.
art. 4. vbi Euangelica consilia dicit pertinere ad
legem gratiæ, nisi velis ibi legem accipere pro to-
ta dispositione, & prouidentia gubernatoris erga
subditos. Vnde non est, cur Sotus 1. iust. quæst. 2.
art. 2. irrideat Glossam illam, quæ asseruit dari ve-
ras leges consultiuas, nec cur Bartholus, & alij, ibi
eam reiiciant. Sed de consilio alia diximus sect. 2.</P>
<P>  Quod verò attinet ad punitionem, difficultas<marginalia>16. Difficul-|tas.</marginalia>
est, quomodo sit effectus legis: nam remunerare
non est effectus legis, ergo nec punire. Si dicas<marginalia>Punitio quo-|modo sit effe-|ctus legis.</marginalia>
cum D. Thoma art. 2. ad 3. non esse simile, quia
soluere debitum præmium, potest ad quemlibet
pertinere: punire autem non nisi ad potestatem
publicam, qua etiam ratione consilium, quod qui-
libet dare potest, exclusit ab officio legis eod. art.
ad 2. contra quia etiam pater punire potest Filios,
vt docet Augustinus epist. 159. ad Marcellinum
Tribunum, & refertur, cap. 1. 23. quæst. 5. & simili-
ter Magister punire discipulos potest, vt testatur
Boerius tract. de disciplin. Scholast. D. Thomas
super Boe&#x0308;rium eadem l. & Iurisconsulti l. sed etsi
quemcumque, §. si magister ad fine&#x0303;, ff. ad l. Aqui-<marginalia>Punire disci-|pulos licet ma|gistro.</marginalia>
liam, & l. item quæritur, §. si quis, ff. locati, cui con-
cordat lex, 11. titul. 8. pert. 1. vbi Gregorius Lopez
versic. castigare & Glossa in cap. sicut alterius ver-
bo, iudicare 7. quæst. 1. & in cap. nullus, verbo, vel
flagellare 17. quæst. 4. quare magister percutiens
clericum Scholarem, intuitu disciplinæ, vel cor-
rectionis non excommunicatur, vt constat ex c. 1.
& cap. cum voluntate, §. si qui verò, de sent. ex-
com. quòd intelligendum est, cum leuis est per-
cussio, aliàs excommunicatur, vt definitum est
in cap. præsbyterum, de homicidio: præceptoris<marginalia>Præceptoris|sæuitia culpa|non vacat.</marginalia>
enim sæuitia culpa non vacat, l. præceptum, ff. ad
l. Aquiliam, l. item quæritur, §. si quis, ff. locat.</P>
<P>  Item paterfamiliâs eos, qui sunt de familia, pu-<marginalia>Paterfamilias|eos qui de fa-|miliæ sunt pu-|nire potest.</marginalia>
nire potest, cap. ad audientiam de homicid. cap.
duo ista nomina, 23. quæst. 4. & multis ostendit
Glossa in l. respiciendum, §. furta domestica, ver-
bo publicè, ff. de p&#x0153;nis, & in cap. sicut alterius,
verbo iudicare, 7. quæst. 1. Butrius, & Panormita-
nus cap. cum contingat, de foro compet. Ioannes
Faber, §. sed hoc tempore, instit. de his qui sunt
sui, vel alieni iur. Alexander cons. 75. li. 3. ergo pu-
nire non est solius potestatis publicæ, & sic non
magis pertinet ad legem quàm remunerare.</P>
<P>  Dico tamen punire esse actum & effectum le-<marginalia>17</marginalia>
gis, cum D. Thoma art. 2. corp. & ad 3. Conrado,<marginalia>Punire esse le-|gis effectum|probatur.</marginalia>
Medina, Vazquez, Valentia, cæterisq&#x0301;ue D. Thom.
interpretibus. Quando enim punitio fit sine vlla
dependentia à iudice, vel subdito, qui punitur: vt
in priuatione fructus suffragiorum, quam lex ex-
communicans inducit, & in nullitate contractus,
quam inducit lex irritans, & in inhabilitate ad or-
dines, officia, & beneficia, aut similibus, quæ pro-
cedunt ab aliis legibus, propriissimè, & immedia-
tè punitio est effectus legislatoris, quasi in genere
causæ efficientis: nullatenus tamen est effectus le-
gis, vt lex est, nisi fortè vt conditionis sine qua nō,<-P>@@

<-P>quia lex, vt lex, non punit nisi præcipiendo, vt in-
feretur vel sustineatur pæna. In his autem euentis
talis præceptio non est, sed quia si non esset lex,
non esset præuaricatio, ea autem præuaricatione
posita, sine vllo ministerio iudicis, vel alterius, se-
quitur pæna per solam voluntatem, quàm legisla-
tor habuit, cùm legem constituit: ideo lex dicitur
punire talia delicta quasi executiuè. Quando verò
puerilio fit interuentu iudicis, vel alterius, cui prę-
cipitur, vt puniat vel punitionem sustineat, lex di-
citur punire præceptiuè, & præceptio est actus, &
effectus legis, ad modum explicatum in fine se-
ctionis 3. Ipsa verò punitio secundùm se est veris-
simè effectus legis, vt præcipientis.</P>
<P>  Ad argumentum in cōtrarium respondeo, non<marginalia>18</marginalia>
esse simile de remuneratione, propter rationem
D. Thomæ, nec obstat quod contra illā adductum
est de pare&#x0303;tibus, magistris & patribus familiarum:
sunt enim qu&#x0153;dam p&#x0153;næ, quæ vitam ciuilem, id
est, libertate&#x0303;, vel naturalem adimunt, vel membr&#x0169;
abscindunt: de quibus Bart. l. imperium, nu. 8. ff. de<marginalia>P&#x0153;næ quæ per|tinent ad iudi|cia publica.</marginalia>
iurisdict. omnium iudic. & hæ ad publica iudicia
pertinent, l. 2. ff. de pub. iud. vbi dicitur, Publicor&#x0169;
iudicior&#x0169;quædam capitalia sunt, ex quibus p&#x0153;na, mors,
aut exilium est, hoc est aquæ, & ignis inhibitio: per has
enim p&#x0153;nas eximitur caput de ciuitate: cui cōsentit, l.
edictum, ff. de bonot&#x0169; posse. & authen. de collato.
cap. 4. collat. 9. Potestas inferendi has p&#x0153;nas est in
Principe, & in præfectis prouinciarum, l. illicitas,
§. qui vniuersas, ff. de offic. præsid. item in prætori-
bus ciuitatum, & curiæ, & aliis eiusmodi magi-
stratibus, non in priuatis personis, vt ait, D. Tho-
mas 2. 2. quæst. 64. art. 3. parentes verò, & magistri,<marginalia>Qui possint|hæs p&#x0153;nas in-|ferre.</marginalia>
ac patresfamiliâs leui solùm animaduersione pu-
nite possunt subditos, authoritate legis ciuilis, vt
patet ex iuribus citatis in argumento, & legis na-
turalis, quia natura exigit, vt parentes, magistri, &
patresfamiliâs eā habeant potestatem: nec enim
expediens erat, vt pro omnium culparum puni-
tione, hi ad magistratus recurrere&#x0303;t, vt perspicuum
est: remunerare verò quodcúmque bonum opus,<marginalia>Remunerare|nō est effectus|legis.</marginalia>
quantocúmque præmio, cuilibel licet: vnde non
ita remunerare, sicut punire effectus legis est. Iam
verò quantum emolume&#x0303;ti Reip. accrescat ex hoc
legis effectu, satis ostendunt, quæ Dialog. 9. de le-
gib. docet Plato, & quæ afferemus disp. 6. agentes
de legum vtilitate, circa art. 2. quæst. 92. & dupli-
cem vim legis dirigentem, & cogentem aliqui si-
gnificatam volunt Deuteron. 33. vbi lex Moysis<marginalia>Lex Moysis|cur ignea di-|catur.</marginalia>
ignea dicitur, nam sicut in igne est lux dirigens,
& calor vrens: ita in lege debet esse directio, &
punitio.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO V.
An quatuor illi effectus, à D. Thoma numerati omni
legi conueniant.</Z>
<P><INI5>R</INI5>Espondeo, certum esse, si distri-<marginalia>19</marginalia>
butio sit completa pro singulis ge-
nerum, non omni legi hos omnes
effectus conuenire: non enim quod-
libet indiuiduum legis præcipit, ve-
tat, permittit, & punit, vt notat Valentia illo pun-
cto 2. Vazquez, & alij art. 2. sed omnis lex aliquid
horum facit, vt docet Isidorus, Ethym. cap. 19. o-<marginalia>Quomodo le-|ges hæc officia|habeant.</marginalia>
mnis item lex violata, vt sic, p&#x0153;na dignum con-
stituit. Si verò distributio sit incompleta, nempe<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0077.jpg/>
@@1@<SE77>Disput. III. Sectio. VI. 61
<duolan 2><-P>tantùm pro generibus singulorum, constat in om-
ni lege, scilicet, naturali & positiua, humana, &
diuina, veteri, & noua dari præceptionem, & pro-
hibitionem, quia in omni genere sunt præcepta
affirmantia & negantia.</P>
<P>  Sed de permissione, & punitione est difficultas<marginalia>20</marginalia>
in lege naturali: nam quidam iuniores dicunt, ac-<marginalia>Lex naturæ|an aliqua pec|cata permit-|tat.</marginalia>
cipiendo permissionem propriè pro eo quod est,
peccatum aliquod non punire, nihil à lege naturæ
permitti, quia omnia peccata punit saltem in
alia vita, & sic explicant Augustinum 1. de lib. arb.
cap. 5. & 6. dicentem, legem æternam nihil mali per-
mittere: sed omnia vindicare, sed certè Augustinus
tantùm ait, mala quæ rectè interdum lex humana per-
mittit, per diuinam prouidentiam vindicari: & licet
daremus secundum Augustinum omnia mala per
legem æternam puniri, si in eis homo decedat,
de aliis tamen, quæ in hac vita committuntur, id
dici non posset: imò propriè nec lex æterna, nec
naturalis puniunt omnia in hac vita, aut in alia;
quia nec puniunt præcipiendo, nec exequendo ni-
si per accidens, & occasionaliter, quatenus earum
violatio meretur p&#x0153;nam, quę à Deo, vel homini-
bus in hac, vel alia vita infligitur: in hac tamen
vita tam lex æterna, quàm naturalis puniunt ali-
qua delicta, præcipiendo principibus, & iudicibus
& aliis ministris, vt ea puniāt, & in super lex æter-
na multa punit executiuè, quia ob eius, & aliarum
legum violatione&#x0303;, multos punit Deus in hac vita.
Sumendo autem permissionem, pro eo quod est,
nec præcipere, nec prohibere, clarum est lege&#x0303; na-
turalem multa permittere non solùm indifferen-
tia, sed etiam bona. Quod verò ait D. Thomas art.
2. ex Aristotele 5. eth. cap. 1. & 2. præcipi à lege om-
nes actus virtutum, non intelligitur, quòd actu
præcipiat, sed quòd possit præcipere: saltem enim
lex æterna, & positiua Dei potest quemcumque
actum, & quantumcúmque difficilem præcipere:
imò & leges humanæ quando esset necessarium
ad commune bonum, & in eo euentu etiam pos-
sunt indifferentes pręcipere, imò in multis casibus
eos præcipiunt, & in aliis prohibent, quia sunt ne-
cessarij, vel obstant bono communi.</P>
<P>  Addit autem D. Thomas illos omnes actus,<marginalia>Actus indif-|ferentes qui|sint.</marginalia>
(quantùm ad præsens pertinet) indifferentes dici
posse, qui sunt vel parum boni, vel parum mali,
scilicet in ordine ad communitatem, & ideo lex
humana eos nec præcipit, nec prohibet, quamuis
diuina, & naturalis omnes actus malos prohibeat,
& sic omnia peccata etiam venialia esse verè, pro-
priè, & simpliciter contra legem diximus in tract.
de peccatis. Bona eriam aliqua, etiamsi in se sint
maxima, non pręcipiuntur à lege humana propter
magnam eorum difficultatem, & quia nō sunt ne-
cessaria ad bonum commune, vt quòd iste sit re-
ligiosus, &c. De lege autem diuina positiua veteri,<marginalia>Lex diuina|vetus multa|peccata punie&#x0303;|da iußit.</marginalia>
certum est multa puniuisse, præcipie&#x0303;do iudicibus,
aut populo, aliisve, vt eam inferrent, & reis vteam
sustinerent, & taxando ipsam p&#x0153;nam: lex autem
noua licet iudicibus præcipiat, vt p&#x0153;nam impo-
nant, & inferant, & reis vt eam ferant, tamen nul-
lam p&#x0153;nam in hac vita taxauit, aut designauit,<marginalia>Lex noua nul|las p&#x0153;nas sta-|biliuit.</marginalia>
quæ sine interuentu iudicum, vel Principum, aut
legum humanarum incurreretur, vt in materia de
irregularitate, & censuris tractatur, contra eos, qui
docuerunt, aliquam excommunicationem, vel ir-
regularitatem, iure positiuo diuinę legis nouæ in-
curri.</P>@@

<P>  Dubitabis, an punire sine vlla culpa propriè<marginalia>An punire si-|ne vlla culpa|propria sit ef-|fectus legis.</marginalia>
dicta, sit effectus legis, vt cum in ciuitate, vel re-
ligione sunt aliqua statuta, obligantia ad solam
p&#x0153;nam. Aliqui dicunt talia statuta non esse pro-
priè leges, cùm ea obligatio oriatur ex pacto, &
conuentione, quam subditi cum superioribus fe-
cerunt in ingressu religionis. Sed meliùs dicit
Azor, lib. 5. cap. 2. quæst. vlt. & Valentia, disp. 7. qu.
2. puncto 2. esse verè, & propriè leges, quia sunt
verè præcepta superioris, in perpetuum obligan-
tia ad p&#x0153;nam latè dictam, quam etiam sine vllo
pacto cum subditis inito imponere possunt.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO VI.
Vtrùm præter illos actus, seu effectus à D. Thoma nu-
meratos, sint alij.</Z>
<P><INI5>V</INI5>Identvr enim esse alij, ac proinde<marginalia>21</marginalia>
enumerationem factam à D. Tho-
ma cum Isidoro, & Modestino, ex-
actam non esse: probatur: nam obli-
gatio est effectus legis: similiter ab-
rogatio seu reuocatio alterius legis, inhabilitatio
personæ ad aliquid, irritatio, vel annulatio cōtra-
ctus, vel alterius actus: item remuneratio: nam ad
legislatores, & leges pertinet, remunerare opera
studiosa: vt docent Plato 9. de legib. cum eóque, &
Solone Cicero epist. ad Marcum Brutum, Isido-
rus 5. Etym. cap. 19. transumptiuè cap. omnis, dist.<marginalia>Remunerare|an sit actus|legis.</marginalia>
3. Vlpianus, lib. 1. ff. de iust. & iure, imò legislator
debet honorare, & laudare bonos, vt ibidem ait
Plato, & bona consilia dare, vt superius vidimus:
ergo aliqui sunt effectus legis præter numeratos
à D. Thoma.</P>
<P>  Propter hæc aliqui prædictis effectibus alios
addunt, dicuntq&#x0301;ue D. Thomam, Modestinum, &
Isidorum, non intendisse omnes effectus referre,
sed præcipuos, & frequentiores. Alij censent se-
cundùm D. Thomam & veritatem, enumeratio-
nem esse sufficientem, quia, vt ait D. Thom. actus
humani vel sunt valdè boni, scilicet ad bon&#x0169; com-
mune, & sic præcipiuntur: vel valdè mali, & sic
prohibentur: vel indifferentes, aut nec valdè boni
nec valdè mali, & sic permittuntur quibus addi-
tur quartus effectus, scilicet, punire, tamquam
necessarius ad efficaciam legis, scilicet, vt inuiola-
biliter obseruetur. Alij hanc sufficie&#x0303;tiam hoc mo-
do deducunt: In legislatore est duplex potestas,
altera directiua per simplicem præceptionem, vel
prohibitionem, & ad hanc pertinent duo priores
effectus, scilicet, præcipere, & prohibere: altera est
coactiua per p&#x0153;nam, & ad hanc pertinet, punire,
quando expedit, & permittere, seu non punire,
quando expedit permittere.</P>
<P>  Ego existimo omnes alios effectus, si qui sunt,<marginalia>22</marginalia>
ad illos quatuor reduci: obligatio enim ex illis im-<marginalia>Omnes legis ef|fectus ad istos|quatuor redu-|ci possunt.</marginalia>
mediatè oritur. De remuneratione varij sunt mo-
di dicendi: nam Cōstātius Rogerius in præfatione
lib. de pote&#x0303;tia legis, n. 8. pręter illas quatuor virtu-
tes legis, positas à Modestino, ponit quintā con-
sultiuam, quamuis num. 12. dicat aliquando præ-
ceptum sapere naturam consilij, & melius dixis-
set consilium sapere naturam præcepti. Deinde
Castro, licèt illos de lege ca. 1. ex Modestino qua-
tuor illos effectus, seu potestates, & virtutes legis
numerauerit: tamen ca. 9. ait adiiciendā esse quin-
tam, potestatem scilicet remunerandi, & carpit<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0078.jpg/>
@@1@<SE78>62 Quæst. XCII. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>Accutsium, eò quòd in illa l. legis virtus, ff. de legi-
bus dixerit, nullam esse legem, in qua aliquid ex
illis quatuor à Modestino expressis, aut aliquid
æquipollens non inueniatur. Quamuis addat Ca-
stro in Modestini fauorem dici posse, illum, etsi
hanc legis potestatem apertis verbis non expres-
serit, eam tamen apertè innuisse, cùm dixit, legis
virtutem esse punire: quia sicut malis p&#x0153;na, ita iustis
debetur præmium. Sed D. Thomas hic art. 2. ad ter-
tium, respondet, præmiare posse ad priuatam per-
sonam pertinere, ideo non esse actum legis, sicut<marginalia>Cur effectus|legis non sit|dare præmi&#x0169;,|sicut punire.</marginalia>
punire quod requirit. Superioris auctoritatem. Isi-
dorus autem sub permissione remunerationem
comprehendisse videtur, cùm exemplum permis-
sionis posuit, vt vir fortis petat præmium, id est,
permittatur præmium petere: aut sub punitione,
cùm dixit legis præmio, aut pæna vita moderatur
humana. Alij dicunt remunerationem trifariam
posse lege præscribi, aut concedendo facultatem,
vt studiosi præmium petant: & hac ratione sub
permissione contineri: aut iubendo, vt ad certum
Reipubl. honorem & dignitatem non nisi strenui
milites, verbi gratia, ascendant: & tunc ad impe-
rium pertinere, aut denique prohibendo aliis, ne
impediant præmij petitionem, & sic ad prohibi-
tionem spectare. Sed certè primus modus nec ad
legem, nec ad potestatem publicam per se perti-
net, cùm à priuato etiam fieri possit, vt ait D. Tho-
mas in illa solutione tertij argumenti. Dici etiam
posset, remunerationem non numerari, quia rarò
in lege humana ponitur, nam si legislator omnia
bona remuneraret, citò ærarium exhauriretur: &
hominis ad petendum præmium, sine lege sunt
satis propensi.</P>
<P>  Ad argumentum de consilio respondet D. Tho-<marginalia>Consilium cur|non sit actus|legis.</marginalia>
mas art. 2. ad secundum, & Azor lib. 5. cap. 5. quæst.
5. non esse per se actum legis, nec legislatoris, quia
non requirit per se potestatem publicam, cùm à
quolibet dari possit, quo pacto simplex permissio
etiam excludi potest, quia etiam à priuatis perso-
nis fieri potest. Accursius, & Azor suprà aliter re-
spondent, nimirùm cōsilium ad permissionem re-
duci, quæ ad solam potestatem publicam pertinet
dupliciter: primò obligando subditos ne impe-
diant illum, cui aliquid à Superiore permittitur:
secundò permittendo voluntariè, nam qui non
est Superior, necessitate quadam permittit, quia
non potest præcipere, nec prohibere, nec impedi-
re nec punire. Superior autem permittit volunta-
riè, quia possit præcipere, prohibere, impedire, vel
punire: sed non facit.</P>
<P>  Ad argumentum de abrogatione, seu reuoca-<marginalia>23</marginalia>
tione prioris legis respondeo, interdum non per-<-P>@@<marginalia>Abrogatio nō|pertinet ad le-|gem</marginalia>

<-P>tinere ad legem, quia abrogatio interdum fit per
puram ablationem legis. Si autem fit ponendo
nouam legem, illa præcipiendo, prohibendo, per-
mittendo, vel puniendo, aliā abrogat legem: verbi
gratia, si præcipiat, ne deinceps puniātur, qui prio-
rem legem non seruauerint.</P>
<P>  Ad argumentum de irritatione respondent ali-<marginalia>Irritatio $unclear|sit effectus le|gis.</marginalia>
qui, irritationem sub prohibitione contineri: quia
quoties lex simpliciter prohibet contractum, vel
alium actum, censetur illum irritare l. nō dubium,
C. de legib. sed in disputatione de lege irritante,
ostendemus id non esse generaliter verum: multa
enim fieri prohibentur, quæ facta tenent, cap. ad
apostolicam, de statu regul. vbi glossa id confirmat
ex cap. nos nouimus, 18. quæst. 1. & cap. si vir, 27.
dist. & cap. viduam, 2. quæst. 7. & licet omnis actus
simpliciter prohibitus, esset irritus, quia id vult le-
gislator, tamen posset sine irritatione prohibere,
& ita sæpe factum est: ergo isti effectus essent di-
stinguendi, maximè cùm horum irritatio posset
dari absque prohibitione. Alij dicunt, irritatione&#x0303;
reduci ad punitionem, quia sæpe in p&#x0153;nam fit, sed
non placet, quia sæpe etiam fit non in pænam.
Alij dicunt non esse effectum legis, sed legislato-
ris, quamuis sæpe legi adi&#x0169;ctus sit. Sed meliùs di-
citur, esse effectum legis, & reduci ad prohibitio-
nem, quia eo ipso quod irritatur cōtractus matri-<marginalia>Irritatio est|effectus legis,|& ad prohi-|bitionem re-|ducitur.</marginalia>
monij, vel alius, consequenter prohibetur homo
ea facere, quæ si fiant contractu non valente illi-
cita erunt: idem est de legibus inhabilitantibus, &
simile quid dici potest de legibus concedentibus
præscriptionem, habilitate&#x0303;, & similia: consequen-
ter enim aliquos actus hominum prohibent, vel
præcipiunt, ideo pręscriptio, & alij actus seu effe-
ctus legis ad illos quatuor reducuntur.</P>
<P>  Imò tres illorum ad præceptionem reduci pos-
sunt, quia prohibitio est præceptum negatiuum,
& permissio, quatenus est actus legis, aliquā pro-
hibitionem vel præceptionem importat, vt etiam
punitio iuxta superius dicta: de obligatione etiam
constat, totam ad præceptum aliquod reduci, &
si in rigore loquamur de effectibus legis, illa est
primus, & immediatus effectus legis, quoniam
præceptio, & prohibitio, in quibus permissio, &
punitio continentur, ad essentiam legis pertinent.</P>
<P>  Ex quibus colligitur, triplicem esse permissio-<marginalia>24</marginalia>
nem. Prima malorum, ob vitanda maiora mala, sic<marginalia>Triplex est|permissio.</marginalia>
permittuntur meretrices, mendacia, & alia huius-
modi, glossa ca. fin. distinct. 3. secunda, rerum quæ
nunquam fuerunt illicitę, vt secundæ nuptiæ: ter-
tia, rei quæ olim fuit illicita, sed modo cōceditur,
& sic licita, vt contrahere cum consanguinea in
quinto gradu.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0079.jpg/>
@@1@<SE79>63
#(IMAGE)
<Z><A+3>DISPVTATIO QVARTA,</A+3>
<A+2>DE LEGE ÆTERNA.</A+2>
#(IMAGE)
<A+1>Quæstio nonagesimatertia, de lege æterna.</A+1></Z>
<P><A+1>Art. 1. Vtrùm lex æterna sit summa ratio in Deo existens.</A+1></P>
<P><A+1>Art. 2. Vtrùm sit omnibus nota.</A+1></P>
<P><A+1>Art. 3. Vtrùm omnis lex à lege æterna deriuetur.</A+1></P>
<P><A+1>Art. 4. Vtrùm necessaria & æterna subiiciantur legi æternæ.</A+1></P>
<P><A+1>Art. 5. Vtrùm naturalia contingentia subsint legi æternæ.</A+1></P>
<P><A+1>Art. 6. Vtrùm omnes res humanæ ei subiiciantur.</A+1></P>
<duolan 2><P><INI8>D</INI8>E hac re tractant Thomi-<marginalia>1</marginalia>
stę cum D. Thoma in hac
quæst. 93. Valentia disp. 7.
quæst. 3. Alensis 3. parte
quæst. 26. Turrecremata
cap. omnes leges, dist. 1.
Sotus 1. iust. quæst. 3. Say-
rus 3. thesauri, cap. 2. nu. 2.
& sequentibus, Antoninus 1. part. tit. 11. cap. 1. §. 4.
& tit. 12. cap. 1. §. 1. & 2. Viualdus 4. part. candelab.
cap. 3. Radanus tom. 2. controuers. 20. art. 1. Sylue-
ster, Angelus, Tabienna, Armilla & alij summistæ,
verbo lex. Nos aliqua diximus disput. 1. sect. 6. &
disp. 2. sect. 1. sed hic alia addenda sunt.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO PRIMA.
Quid sit in Deo lex æterna, qua gubernat creaturas, &
an ea lex sit multiplex secundùm rationem.</Z>
<P><INI5>L</INI5>Ex æterna, qua Deus creaturas ra-<marginalia>2</marginalia>
tionales, & irrationales gubernat, est<marginalia>Lex æterna|quid sit.</marginalia>
dictamen Dei de conuenientia, ne-
cessitatem aliquam inferendi creatu-
ris, acceptatum, vel approbatum ali-
quomodo per voluntatem ipsius, seu est ipsa vo-
luntas Dei tali dictamini conformis iuxta ea, quæ
diximus disp. 1. sect. 6. quibus consonat Antoni-
nus suprà dicens lex æterna est sapientissima ratio
voluntatis Dei, prout ordinat omnia in debitos fines
suos. Et hoc intendit Augustinus 22. contra Fau-
stum cap. 27. cum ait, Legem æternam esse rationem,
vel voluntatem Dei, quæ rerum ordinem seruari iubet,
perturbari vetat, & 1. de liber. arbit. cap. 6. cùm ait
esse rationem summam in Deo, cui semper obtemperan-
dum est. Similia dicit Cicero 1. & 2. de legib. ex
quibus sumpsit D. Thomas hic art. 1. dicens esse ra-
tionem diuinæ sapientiæ, quatenus est directiua omnium
actuum, & motionum, scilicet, cum quadam necessita-
te, & obligatione: ratio enim consultiua, non est in
Deo lex, nisi valde metaphoricè, seu analogicè, &
impropriè: quæ necessitas indicatur Sap. 8. vt no-
tat Valentia suprà puncto 1. in illa particula, forti-
ter, cùm dicitur attingere à fine vsque ad finem forti-
ter. Additur verò, & disponit omnia suauiter, quia
creaturas irrationales obligat, & necessitat physi-<-P>@@

<-P>cè, vt earum natura postulat, rationales verò mo-<marginalia>Lex æterna|necessitat res|irrationales,|rationales mo-|uet tantùm|moraliter.</marginalia>
raliter tantùm, quia scilicet, vt non peccent, neces-
se est conformare se æternæ legi: nam accommo-
dare se naturis rerum suauitas quædam est, in illa
autem necessitate naturali accommodat se Deus
naturis rerum expertium rationis, quia dirigit eas
ad fines suos per media proportionata, & idem
seruat Deus in necessitate morali, quam sua lege
creaturis rationalibus imponit. Quia verò neces-
sitas naturalis non est propriè obligatio, nec les<marginalia>Lex æterna|Dei quatenus|regit creatu-|ras irrationa-|les, nō est pro-|priè lex.</marginalia>
æterna Dei, quatenus regit creaturas irrationales,
est propriè lex, quia lex propriè dicta vim habet
obligandi propriè. De lege æterna, qua Deus irra-
tionalia gubernat, intelligitur communiter id
Prouerb. 8. Quando certa lege & gyro vallabat abys-
sos: & notant aliqui certam dici, quia necessitat,
sed alij nomine legis ibi intellig&#x0169;t inclinationem
inditam aquæ, vt explicat Antoninus suprà: post-
quam enim dixit cuilibet creaturæ dedit legem,
seu præceptum, quod seruat secundùm illud Pro-
uerb. 8. Quando certa lege, &c. & legem ponebat aquis,
& Psal. 148. præceptum posuit, &c. adiungit, non est
aliud illa lex seu præceptum quàm inclinatio creaturæ
ad operationes suas proprias sicut lex c&#x0153;lorum, & pla-
netarum est inclinatio ad motum, &c. idem docet
Vazquez q. 91. art. 1. vt retulimus disp. 2. sect. 1.</P>
<P>  Vnde patet, in Deo esse duas leges æternas ra-<marginalia>3</marginalia>
tione distinctas: vnam propriè dictam, & propriè<marginalia>In Deo sunt|duæ leges æter|næ.</marginalia>
obligantem, qua regit creaturas ratione præditas:
aliam impropriè dictam & impropriè obligātem,
qua regit reliquas creaturas, & quælibet ipsarum
est multiplex secundùm modum nostrum intelli-
gendi, quia in Deo sunt multa dictamina ratione
distincta de conuenientia necessitādi physicè, vel
moraliter, hominem, angel&#x0169;, ignem, equum, &c.
ad hoc, vel illud, quæ dictamina sunt: nihil inuo-
luunt fictum, sed relationes reales transcendenta-
les ad varia obiecta. Et in Deo esse varias leges ra-
tione distinctas planè colligitur ex Augustino 9.
ciuit. cap. 22. vbi sic scribit. Aliud est temporalibus
temporalia, & mutabilibus mutabilia coniectare, eisque
temporalem & mutabilem modum suæ voluntatis inse-
rere, quod dæmonibus certa ratione permissum est: aliud
autem in æternis, atque incommutabilibus Dei legibus,
quæ in eius sapientia viuunt, mutationes temporum per-
uidere, Dei&#xE8BF;&#x0301; voluntatem quæ tam certissima, quàm<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0080.jpg/>
@@1@<SE80>64 Quæst. XCIII. Tract. XIX.
<duolan 2><-P>potentissima est omnium, spiritus eius participatione co-
gnoscere: quod sanctis Angelis recta diseretione dona-
tum est. Alensis etiam 3. part. quæst. 26. membr. 6.
ponit in Deo plures leges ratione distinctas, & per
varios respectus constitutas. Nec obstant D. Tho-
mas art. 1. ad primum, Cōradus, ibi Sotus 1. iustit.
quæst. 3. art. 2. in fin. qui dicunt, licet in Deo sint
plures ideæ secundùm rationem, non tamen esse
plures leges æternas, & sic de rationibus idealibus
explicant Augustinum lib. 83. qq. quæst. 40. dicen-
tem, quòd Deus singula fecit propriis rationibus. Dico
enim, quidquid sit de aliis, Sotum velle, quòd li-
cet ideæ multiplicentur ex parte creaturarum, quę
illis fiunt, non tamen leges ex parte creaturarum,
quibus imponuntur, nam eadem lex imponitur
multis, nō tamen eadem idea, & forma fiunt mul-
ta saltem specie diuersa: non tamen negat D. Tho-
mas esse diuersas leges iuxta diuersitatem eorum
quæ imperantur creaturis rationalibus, vel irra-
tionalibus: ex quibus intelligitur legem æternam
non re, sed ratione tantùm differre à diuina proui-
dentia, vt ait D. Thomas quæst. 93. art. 5. & Rada-
nus tom. 1. controu. 20. art. 1. ratio enim & mens,
seu voluntas diuina, quatenus res in suos fines or-
dinat per media, dicitur prouidentia: quatenus ve-
rò aliquā necessitate&#x0303; illis imponit, appellatur lex.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO II.
Vtrùm actiones diuinæ etiam necessariæ, quales sunt
productiones diuinarum personarum, æternæ
legi iubiaceant.</Z>
<P><INI5>D</INI5>Ico primò, actiones Dei necessariæ,<marginalia>4</marginalia>
quibus producunrur personæ diui-<marginalia>1. Concl.|Actiones Dei|necessariæ, qui|bus producun-|tur personæ,|non subiacent|legi æternæ.</marginalia>
næ, non subiacent legi æternæ. D.
Thomas ar. 4. Conradus ibi, Medina
ibi §. sed dubitatur, Valentia dispu. 7.
quæst. 3. punct. 3. de lege positiua patet, quoniam
nemo sibi ipsi legem imponit, vt notat Caietanus
eodem art. 1. & quia lex positiua est libera, à libe-
ro autem non pendet, quod est omninò necessa-
rium. De naturali etiam probatur, quia necessitas,
quæ est in prædictis actionibus, oritur ex ipsa na-
tura Dei, non ex dictamine, vel volitione aliqua
Dei, maximè si priùs ratione est productio Verbi,
quàm volitio producendi illud, & quasi amor es-
sentialis, vt docuimus in materia de Trinitate, &
Medina hac quæst. 93. art. 1. in fine.</P>
<P>  Dico secundò, neque actiones Dei liberæ sunt
proprię subiectæ legi æternæ Dei, ita tene&#x0303;t Ale&#x0303;sis,<marginalia>2. Concl.</marginalia>
Sotus posteà referendi, Medina, Valentia, cōmu-
niter recentiores: & probat Valentia suprà, quia
lex & regula à regulato distingui debet: dictamen
autem diuinum nō distinguitur à voluntate diui-
na, ergo non est lex, aut regula actionum ipsius.
Addit Valentia, si quis aliter accipiat rationem re-<marginalia>Actiones Dei|liberæ legi æ-|ternæ subiectæ|non sunt.</marginalia>
gulæ, & legis: quæstio hęc non erit nisi de nomine
& omninò non expediet ita loqui, vt personæ di-
uinæ dicantur subiectæ legi æternæ, quamquam
video impropriè etiam dici solere, quòd Deus<marginalia>Deus promis-|sionibus suis|sibi legem im-|ponit.</marginalia>
promissionibus suis imponat sibi legem, sese obli-
gat. Verùm eiusmodi locutiones non sunt exten-
dendæ vltra id, quod consuetus modus loquendi
doctorum permittit. Hęc ille, cui consonat Medi-
na suprà, dicens rationem Dei posse dici legem re-
spectu actionum liberarum Dei, minùs impropriè
quàm naturalium seu necessariar&#x0169;. cum aliqua ta-
men improprietate, quia diuina voluntas ex se<-P>@@

<-P>est rectissima imò & ipsa rectitudo, licet concedi
possit diuinam sapientiā esse rationem diuinæ vo-
luntatis, sicut immutabilitas est ratio æternitatis.
Et quidem rectè dicit Valentia, non esse propriè
dictum, quòd Deus promissione sua sibi legem
imponat. Quia nec promissiones, nec vota nostra<marginalia>Promissiones|seu vota non|sunt veræ le-|ges.</marginalia>
sunt veræ leges, eò quòd non obligant per se, sed
media lege naturali siue dictamine rationis iudi-
cātis illa esse omninò seruanda. Rectè etiam dicit
Valentia, rationem diuinam propriè non esse lege&#x0303;
comparatione diuinæ voluntatis, vnde non esset
valde cōtendend&#x0169; cum eo, qui diceret oppositum,
neque id est improbabile: nam sic Pindarus, Pla-
to, Martianus, Chrysippus, & Demosthenes relati
disp. 4. sect. 6. num. 27. dixerunt, legem esse etiam
deorum reginam, & D. Thomas 1. p. q. 21. art. 1. ad
2. ait rationem diuinæ sapientiæ comparari, vt le-
gem ad diuinam voluntatem. Quod etiam indicat
Arist. 5. eth. cap. 7. dicens, ius seu iustum naturale a-
pud nos moueri videri, licet verè non moueatur, apud
Deos verò nihil forsitā esse, quod vllo modo sic se habeat.
Id est, fortasse ius quo dij in suis actionibus gu-
bernantur, non videri mutari, & clarè Molina in
concordia q. 14. art. 13. disp. 32. §. ratio hæc, ait, in
Deo est lex æterna, quæ est ipsemet Deus, quæque ipsi di-
ctat, quid rectum sit, vt ab eo fiat, & quid turpe, si
ab eo fieret. Et confirmari potest hæc sententia.
Primò, quia si Deus mentiretur, vel promissa non<marginalia>1</marginalia>
impleret, peccaret: ergo faceret cōtra aliquam le-<marginalia>1. Confir.</marginalia>
gem, tunc autem nulla alia lex esset, nisi sua ratio,
ergo ratio Dei esset tunc lex, ac proinde & modo.
Confirmatur secundò, nam Deus tenetur nō me&#x0303;-<marginalia>2. Confir.</marginalia>
tiri, non violare fidem, promissis stare maximè se-
cundum eos qui dicunt Deum ex promissione cō-
trahere obligationem iustitiæ: sed omnis obliga-
tio oritur ex aliqua lege: ergo actiones Dei sub-
duntur alicui legi, nimirum naturali ipsi Deo, quę
est ratio ipsiusmet. Cōfirmatur tertiò, quia omnia<marginalia>3. Confir.</marginalia>
creata regulātur lege æterna: sed omnes actiones
externæ, & transeuntes Dei sunt creatæ: ergo re-
gulantur lege æterna. Maior patet ex Augustino
& aliis, qui totum ordinem vniuersi à lege æterna
prouenire docent. Si dicas, actiones externas Dei
regulari lege æterna, non verò internas, & imma-
nentes, contra; quia nulla lex præsertim naturalis
regulat actiones externas, quin etiam regulet in-
ternas vel per se, & primariò, vel secundariò, &
consequenter, vnde idem præceptum est restitue&#x0303;-
di, & volendi restituere, ergo si lex æterna regu-
lat actiones Dei externas, etiā regulabit internas.
Confirmatur quartò, quia cùm D. Thomas art. 4.<marginalia>4. Confir.</marginalia>
in primo argumento proposuisset, omne quod ra-
tionabile est, rationi subditur: sed voluntas di-
uina est rationabilis, cùm sit iusta: ergo rationi, ac
proinde legi æternę subditur. Respōdet, subdi nō
secund&#x0169; se, sed quātùm ad ipsa, quę Deus vult cir-
ca creaturas, quę quide&#x0303; subiecta sunt legi æternæ.
Sed circa creaturas vult Deus creatione&#x0303;, cōserua-
tione&#x0303;, &c. ergo istæ actiones subd&#x0169;tur legi æter-
næ. Eodem modo potest colligi ex Augustino de
vera relig. cap. 31. vbi, ait incommutabilem veritatem<marginalia>Incommuta-|bilis veritas|lex omnium|artium.</marginalia>
esse legem omnium arti&#x0169;, & omnipotentis artificis, quod
sic explicat Alensis 3. p. q. 26. in 3. vt dicatur regu-
la omnium artium, quia est regula omnium bo-
norum procedentium à creatura: regula autem
omnipotentis artificis, quia regula omnium im-
mediatè procedentium à Deo, sed actiones exter-
næ Dei immediatè ab eo proced&#x0169;t: ergo est earum<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0081.jpg/>
@@1@<SE81>Disput. IV. Sectio II. 65
<duolan 2><-P>regula nimirum, qua vtitur & cui se conformat
in omni sua externa operatione. Quintò, quia bo-<marginalia>5. Confir.</marginalia>
nitas moralis consistit in conformitate ad legem:
sed actus Dei sunt boni moraliter: ergo confor-
mes legi, scilicet æternæ, qua regulantur.</P>
<P>  Cæterum D. Thomas art. 4. in corp. & ad 1. 2. &<marginalia>6</marginalia>
4. & Conradus ibi, Soto 1. iust. q. 3. art. 4. conc. 1.
videntur dicere voluntatem diuinam in nulla sua
actione subdi legi æternæ: quoniam est ipsa ratio,
& lex æterna. Quod Alensis illa quæst. 26. m. 8.
art. 1. probare videtur. Primò, quia voluntas Dei<marginalia>Primæ ratio-|nis non est ra-|tio.</marginalia>
est prima ratio omnium: sed primæ rationis non
est ratio: ergo voluntatis diuinæ non est ratio, ac
proinde nec lex æterna: nam lex æterna est ratio.
Secundò, quia Augustinus lib. 83. quæstio. ait, qui
quærit causam voluntatis diuinæ, quærit maius
voluntate diuina: sed impossibile est dari aliquid
maius voluntate diuina, ergo & dari eius causam.
Lex autem est ratio & causa eius, quod ei subiect&#x0169;
est, ergo voluntas diuina nulli legi æternæ subdi-
tur. Tertiò, quoniam Anselmus, lib. cur Deus ho-
mo, ait, cùm Deus liber sit, nulli legi, nulliusque iudi-<marginalia>Deus nulli le-|gi subiacet.</marginalia>
cio subiacet. Quartò, alij probāt, quia vel lex æter-
na, cui Deus subditus dicitur, est dictamen diui-
ni intellectus; & hoc non, quia omnis lex actum
voluntatis includit, ideo Augustinus 22. contra
Faust. cap. 27. dixit legem æternam esse rationem,
vel voluntatem Dei, & Damascenus 2. fidei ca. 12.
Diuinam voluntatem fas esse, & legem quàm decentis-
simam: vel est decret&#x0169; faciendi aliquid; & hoc nō,
quia hoc nō obligat directè ipsum Deum, quāuis
mutare illud non possit, quia mutatio esset im-
perfectio physica, vel moralis; sicut nec decretum
nostrum est nobis lex, quamuis lege naturæ te-
neamur non mutare illud sine causa, & similiter
licet Deus ex promissione obligetur de iustitia,
aut saltem de fidelitate, tamen ea promissio non
est propriè lex: quia non obligat per se, sed per di-
ctamen de turpitudine, quæ esset violare fidem.
Latè tame&#x0303; decretum, vel promissio appellari po-<marginalia>Latè decret&#x0169;|appellari po-|test lex.</marginalia>
test lex, & fortasse sic intelliguntur Scotus 4. dist.
44. quæst. 1. § respondeo. Maior dist. 43. quæst. 1. in
princ. & alij communiter asserentes, Deum aliqua
facere secundum legem ordinariam, aliqua verò
præter illam. Quintò probant alij, quia id quod
lege gubernatur, gubernatur in ordine ad alique&#x0303;
fine&#x0303;: sed Deus null&#x0169; habet fine&#x0303; præter se, ergo non
gubernatur lege. Confirmatur, quia omnes actio-
nes subiectæ legi, sunt propter finem, sed nihil
in Deo existens habet finem, ergo nihil tale est
subiectum legib. Sextò, quia Nyssenus lib. 6.
de Fato cap. vltim. ait, omnipotens neque naturæ
necessitate, neque legis præcepto operatur, & An-
selmus 1. cur Deus homo c. 10. Deus nulli legi sub-
iacet, & infrà: cum Deus sit liber, nullius legissub-
iacet iudicio, & lib. 2. cap. 15. Dei voluntas nulla
cogitur necessitate, sed ipse sua spontanea seruat
immutabilitate, quando dicitur aliquid necessita-
te facere, & cap. 17. dum dicimus aliquid necesse
esse, aut non esse in Deo, non intelligitur, quod sit
in eo necessitas cogens, aut prohibens, Abulen.
Mat. 22. quæst. 113. Deus, qui nulla lege tenetur,
non est acceptor personarum, quidquid fecerit, &
quæst. 220. ad 1. Deus non obligatur ad aliquem
certum modum agendi.</P>
<P>  Sed ad hæc omnia facilè potest responderi: non<marginalia>7</marginalia>
enim videtur de ratione legis, quod sit verè causa
actionis, quæ ei subiicitur, aut quod distinguatur<-P>@@

<-P>realiter à voluntate, vel agente, quod ei subiicitur,
nec procedere à superiori supposito vel natura,
nec dirigere actionem internam, vel rem agen-
tem in aliquem finem, vel rem finalem ipsius,
sed satis est procedere secundum rem, vel ratione&#x0303;
à potentia aliqua, quæ sit superior ea voluntate,
quæ ad aliquid tenetur, & obligatur, & hoc com-
petit dictamini diuino respectu diuinæ volunta-
tis, vnde videtur esse lex comparatione illius, quā-
uis identitate ipsa sit lex, sicut identicè est ratio,
seu intellectio diuina.</P>
<P>  Nec cogitur propriè voluntas diuina à lege,<marginalia>8</marginalia>
quia ipsa ex se est inclinata ex necessitate, ad se-
quendam legem internam, quam non habet ad
communicandum se creaturis, nisi supposito pro-
posito, vel affirmatione, aut promissione, ex qui-
bus oritur obligatio constantiæ, veritatis, & fide-
litatis, aut veræ iustitiæ: absolutè autem tenetur
non mentiri, sed potest tacere, aut occultare veri-
tatem: sicut ergo superius diximus voluntatem
nostram verè habere pro lege rationem in multis,
ita de diuina voluntate dici posset in paucis, ne-
que obstat, voluntas Dei est substantia Dei, vt do-
cet Augustinus 11. confess. c. 11. sed substantia Dei
nullam habet regulam, vel legem, ergo nec vo-
luntas. Sufficit enim distinctio rationis, vel sub-
stantiæ Dei nō habet regulam, vel legem; volun-
tas verò eam habeat, imò si essentia Dei formalis-
simè est intellectio ipsius, formalissimè erit lex, &
regula voluntatis suæ, ac proinde quasi mensura:
nam lex mensura est aliquomodo iuxta D. Tho-
mam qu. 90. art. 2. tenendo tamen ratione&#x0303; Dei
respectu vol&#x0169;tatis diuinæ non esse propriè legem.</P>
<P>  Ad primum argumentum in contrarium re-
spondeo, ad peccatum satis esset agere contra lege&#x0303;
latè, dictam qualis est ratio eius, in quo intellectio
& volitio, nec distinguuntur, sicut in Deo: in An-
gelo autem licet daremus esse suam intellectione&#x0303;
& voluntatem, tamen quia intellectio est volun-
tas à volitione distinguerentur, vera esset lex.</P>
<P>  Ad secundum respondeo, ad legem propriè di-
ctam non sufficit obligare, sed oportet obligare
vol&#x0169;tatem à se distinctam, vel saltem obligare ad
volitionem à se distantem: quod non habet intel-
lectio diuina, ideo non est propriè lex diuinæ vo-
luntatis.</P>
<P>  Ad tertium respondeo, omnia agentia creata
regulari à lege æterna, non tamen omnes actio-
nes creatas: si enim sint actiones Dei, nulli legi
subduntur, vt Dei sunt, sed si eædem sint actiones
creaturarum, vt sic subdentur legi æternæ, & hoc
intendunt D. Thomas, Augustinus, Alensis citati
in 4. arg. quod ex his manet solutum.</P>
<P>  Ad quintum respōdeo, ad bonitatem moralem
non requiri conformitatem cum lege propriè di-
cta; nam lex propriè dicta includit præceptum,
bonitas autem moralis existeret nullo existente
præcepto, sed requiritur ad bonitatem moralem
conformitas cum lege latè dicta, id est, cum ratio-
ne opus approbante.</P>
<P>  Ad sextum respondeo, Sanctos illos solùm vel-<marginalia>Ad testimo.|D. Thom.</marginalia>
le, Deum nulli præcepto externo, aut à se, vel à
sua voluntate distincto subiici. Ad testimonium
autem D. Thom. 1. p. qu. 2. art. 1. ad 2. respondeo,
non dixit rationem Dei esse legem, sed sicut lege&#x0303;
diuinæ voluntatis quatenus per eam ditigitur, &
obligatur: nulla enim voluntas potest ferri in in-
cognitum, vt docet Vazquez disp. 33. cap. 2. nu. 7.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0082.jpg/>
@@1@<SE82>66 Quæst. XCIII. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>cap. 3. nu. 11. & disp. 36. cap. 4. nu. 17. Suarez tom.
1. metaphy. disp. 23. sect. 7. n. 6. Azor to. 1. li. 1. c. 20.
quæst. 7. & nos latè tract. 1. & speciatim Deum nō
posse se amare, nisi se intelligat, docet Anselmus
in Monolog. c. 48.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO III.
Vtrùm omnes actiones creaturarum subijciantur
legi æternæ.</Z>
<P><INI5>R</INI5>Espondeo, loquendo latè de lege<marginalia>9</marginalia>
æterna eam esse regulam omnium<marginalia>Lex æterna|est regula om-|nium action&#x0169;|necessariar&#x0169;,|& liberarum|creaturæ.</marginalia>
actionum necessariarum, & liberar&#x0169;
cuiuscunque creaturæ; non quidem
omnes præcipiendo, sed aliquas ve-
tando, nempe malas, aliquas verò permittendo,
vt indifferentes, aliquas consulendo, vt meliores,
& in humanis omnibus non intrinsecè malis
modum præscribendo, quò honestè fiāt, & in om-
nibus omninò vetando mod&#x0169;, quo inhonestè, ac
turpiter fiant. Ita sentit Aug. 1. de lib. arb. c. 5. & 6.
Vbi ait legem æternam esse rationem in mente Dei exi-
stentem, qua res omnes per consentanea media in suos fi-
nes diriguntur, & lib. 83. qq. quæst. 27. in fine ait. lex
incommutabilis omnia mutabilia pulcherrima modera-
tur gubernatione, & 22. contra Faust. cap. 27. legem
æternam esse rationem, vel voluntate&#x0303; Dei, quæ ordinem
vniuersi conseruari iubet, pertubari vetat, & 5. de ci-
uit. cap. 11. oste&#x0303;dit nihil esse quod subterfugiat le-
ges diuinæ prouidentiæ, & inter alia dicit, Deum,
qui non solùm c&#x0153;lum & terram, nec solùm Angelum,
& hominem, sed nec exigui animantis viscera, nec auis
pennulam, nec herbæ flosculum, nec arboris folium sine
suarum partium conuenientia, & quadam veluti pace
dereliquit; nullo modo est credendum regna hominum,
corúmque dominationes, & seruitutes, à suæ prouidentiæ
legibus alienas esse voluisse, & 19. ciuit. cap 12. nullo
modo aliquid legibus summi creatoris, ordinationique
subtrahitur, à quo pax vniuersitatis administratur.
Hoc ipsum insinuat scriptura, Psal. 148. statuit ea in
æternum, & in sæculum sæculi, præceptum posuit & non
præteribit, & ibidem ignis, grando, nix, glacies, spiritus
procellarum, quæ faciunt verbum eius, Prouerb. 8.
Quando certa lege & gyro vallabat abyssos, & infrà,
Legem ponebat aquis, &c. Iob. 28. quādo ponebat plu-
uiis legem, &c. 38. quis posuit mensuram eius si nosti?
& infrà, quæ conclusit ostiis mare, & dixit, hucusque
venies, &c. Ad idem aliqui adducunt id, Sap. 8. At-
tingit à fine vsque ad finem fortiter, & disponit omnia
suauiter, & cap. 14. Tu pater gubernas omnia proui-
dentia: & Hester 13. in ditione tua cuncta sunt posita.
Quod etiam intelligitur de c&#x0153;lis, & Angelis: nam
eorum etiam Deus est causa efficiens, 2. Metaphy.
cap. 5. & ipsis Deus legem ab æterno imposuit: per ip-
sum, & in ipso sunt omnia, Rom. 11. Sed hæc minus
ad rem sunt, quam etiam docet Cicero 1. & 2. de
legib. Sayrus 3. Thesaurus cap. 2. num. 4. Radanus
co. 2. controuer. 20. art. 1. D. Thomas 4. 5. & 6. &
passim alibi. Valentia, disp. 7. quæst. 3. ferè per to-
tam. Alensis tertia parte, quæstione 26. Sotus, &
alij citati initio disput. & omnes agentes de lege
æterna.</P>
<P>  Propriè autem solùm est lex respectu creaturæ
rationalis, & action&#x0169; eius liberar&#x0169;, & sumitur ex
Augustino quæst. 74. in Leuit. & habetur. cap. mu-
lier 15. quæst. 1. vbi Augustinus ait, pecus nullo mo-
do esse capax legis, & sic aliqui interpretantur id 1.<-P>@@

<-P>Cor. 9. numquid de bobus cura, scilicet legislatiua:
alij de iure principali, etsi potissima ratio est, quia<marginalia>Aeterna lex|propriè est ra-|tione creatu-|ræ rationalis|& actionum|eius liberar&#x0169;.</marginalia>
lex propriè obligat, sola creatura rationalis pro-
priè obligatur, & solùm in ordine ad actiones li-
beras: præcepta enim non dantur de rebus alio-
qui necessariis: ergo hinc intelligitur primò, quo-
modò lex æterna ad diuinam prouidentiam com-<marginalia>10</marginalia>
paretur. Nā lex ęterna latè dicta, prout ad omnia<marginalia>1. Corol.</marginalia>
creata se extendit, est ipsa notitia practica, prout<marginalia>Quomodo lex|æterna ad di-|uinam proui-|dentiam com-|paretur.</marginalia>
necessitatem quandam physicam, vel moralem
imponit creaturis in ordine ad ipsarum actiones,
siue circa media, siue circa finem versentur: proui-
dentia verò tantùm est notitia practica Dei circa
media, præscindendo ab omni necessitate, imò &
ab actionibus rei, cui prouidetur: vt cum ipsa per-
uentura est ad finem non suis operationibus, sed
alienis, prouidentia est erga illam, sed nulla lex ei
imponitur. Deinde lex est ratio, & regula agendo-
rum quasi in genere & in cōmuni: est enim præ-
ceptum multis impositum, prouidentia autem est
ratio agendorum etiā in particulari. Imo D. Tho-
mas de verit. quæst. 5. art. 1. ad 6. non solùm distin-
guit ratione legem æternam à diuina prouide&#x0303;tia:
sed etiam dicit prouidentiam diuinam esse, quid
consequens ad legem æternam, tanquam ad suam
radicem, & originem, vt notat Conradus quæst.
91. ar. 2. Quod intellige, vel quia ex eo quod Deus
iudicat bonum esse creaturis prouidere, & vult il-
las producere cum necessitate physica, vel morali
ad operandam: sequitur, vt illis prouideat, & ve-
lit media, quibus suos fines consequātur, vel quia
prius per legem statuit de creaturis in communi,
eo quod lex solùm respicit cōmunitatem, & post
modum per prouidentiam statuit de rebus in par-
ticulari, prouidendo, & volendo illis in particula-
ri hæc vel illa media; ex quibus bonum ipsarum,
& gloria, honórque Dei consequatur. Vnde etiam
benè docuit D. Thomas, effectum legis Dei esse
etiam effectum diuinæ prouidentiæ. Quod verò
ait quæst. 91. art. 2. rationem diuinæ gubernatio-
nis esse legem æternā, explicat Conradus ibi ori-
ginaliter, quia ratio diuinæ gubernationis, seu
prouidentia originatur à lege æterna. Sed meliùs
exponitur de ide&#x0303;titate quadam reali, & quodam-
modo formali, quia eadem intellectio & volitio
Dei est circa idem obiectum per varia connotata,
& est lex æterna, & est prouidentia.</P>
<P>  Secundò, intelligitur, an essentiæ creaturarum<marginalia>2. Corol.|An essentiæ|creaturarum|legi æternæ|subiiciantur.</marginalia>
subiiciantur legi æternæ: nam secundum se non
subiiciuntur legi æternæ, cum secundum se non
existant, sed tantùm sint entia possibilia, & ad ni-
hil necessitentur; quatenus verò Deus statuit il-
las producere cum necessitate physica, vel mora-
li, ad suas operationes subiiciuntur legi æternæ,
à qua ex æternitate habent iam virtute illam ne-
cessitatem operandi.</P>
<P>  Tertiò intelligitur, quomodo contingentia me-<marginalia>3. Corol.</marginalia>
rè naturalia subiiciantur legi æternæ: de quo di-
sputat D. Thomas art. 5. Nam Dei voluntas mediis
& ratio inclinationibus rerum carentium liberta-
te necessitat eas, vt vna alteram iuuet, vel impe-
diat, & inde oriuntur effectus casuales, & contin-
gentes: ergo & à lege Dei æterna, sicut à prouiden-
tia, & sicut respectu diuinæ prouidentiæ non sunt
casuales, vt contra Syrennium 2. de fato cap. 25.
probat Vazquez 1. part. quæst. 22. art. 2. ita nec re-
spectu legis æternæ, vt docet D. Thomas hic art.
5. ad tertium.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0083.jpg/>
@@1@<SE83>Disput. IV. Sectio IV. 67
<duolan 2>------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO IIII.
An omnes aliæ leges ab æterna deriuentur.</Z>
<P><INI3>R</INI3>Espondeo affirmantet cum D. Thoma,<marginalia>11</marginalia>
Caietano, Conrado, Medina, Vazquez,<marginalia>Alege æterna|leges omnes|deriuantur.</marginalia>
Valentia disp. 7. quæst. 3. puncto 1. 2. & 4.
Soto 1. iust. quæst. 3. art. 1. & 3. Turrecremata cap.
omnes leges dist. 1. art. 6. Alensis 3. part. quæst. 26.
m. 7. art. 3. & 4. & quæst. 28. m. 1. ar. 5. Bellarm. 3. de
laicis cap. 11. Palacio 3. dist. 37. disput. 1. §. ex istis,
Sayro, 3. thesauri cap. 2. num. 4. qui id colligunt ex
Prouerb. 8. Per me Reges regnant, & legum conditores
iusta decernunt. Ioan. 19. Non haberes potestatem ad-
uersus me vllam, nisi tibi datum esset desuper, & Rom.
13. non est potestas nisi à Deo, quæ autem à Deo sunt,
ordinata sunt; itaque qui potestati resistit, Dei ordina-
tioni resistit: clariùs autem id docet Augustinus 1.
de lib. arbitr. cap. 6. videre, inquit, & arbitror in ista
temporali lege, nihil esse iustum atque legitimum, quod
non ex hac æterna sibi homines deriuarint & libr. de
vera relig. cap. 31. Conditor legum temporalium si vir
bonus est, & sapiens, legem æternam consulit, vt secun-
dùm eius incommutabiles regulas, quid sit pro tempore
iube&#x0303;dum, vitandum&#xE8BF;&#x0301; discernat, & ibidem ait legem
æternam esse legem omnium artium & omnipo-
tentis artificis: quia scilicet per ipsam diriguntur
omnes artifices, seu legislatores, & 19. ciuit. ca. 21.
Non enim iura dicenda sunt, vel putanda iniqua ho-
minum constituta, cum illud etiam ipsa ius esse dicant,
quod de iustitiæ fonte manauerit, 1. quæst. 67. in Exo.
Lex æterna est, quam consulunt omnes piæ mentes, vt
quod in ea inuenerint, vel faciant, vel iubeant: & An-
tiphan. apud Simancas 4. de Rep. cap. 4. fouentur,
inquit, omnes humanæ leges ab vna diuina, quæ qui-
dem tantum potest, quantum libet, & sufficit omnibus,
atque etiam superat: & Vida 2. de Rep. dignit. relatus
à Simancas suprà, cap. 19. Nisi leges omnes, quas quis-
que tulerit ad illam principem diuinam referantur, ad
illam&#xE8BF;&#x0301; respiciant, & illi sint omninò consentaneæ, &
ad naturam, quæ nihil nisi iustum admittit, accommo-
datæ existant, nullo pacto leges sunt habendæ, neqne
hoc nomine dignæ censentur. Alciatus apud eundem
ibidem. Legum prude&#x0303;tiam ab ipsis maiorum gentium
diis in homines transfusam diuino quodam cultu exci-
piendam meritò existimauêre à Ioue ipso seu præcipuum
quoddam donum mortalibus traditam, &c. Tertull. in
apologetico cap. 4. Si lex tua errauit, puto, ab homi-
ne concepta est, nec enim de c&#x0153;lo ruit, &c. Cicero Phi-
lip. 11. Lex nihil aliud est, quàm à numine deorum pro-
fecta ratio: item 1. & 2. de legib. cum Platone & aliis
sapientibus docet, ex lege æterna reliquas deriua-
tas esse. Demosthenes apud Martianum l. 2. ff. de
legib. ait Legem inuentum & munus Deorum esse. Vi-
de etiam Clementem 1. stromat. non longè à fine.</P>
<P>  Petes, quomodò omnes alie leges iustæ ab æter-<marginalia>12</marginalia>
na deriuentur. Respondeo, deriuari primò, ab ea<marginalia>Quomodo|aliæ omnes le-|ges ab æterna|deriuentur.</marginalia>
vt ab exemplari: nam nulla est lex iusta, nisi imite-
tur æternam, & Deus quando mediatè vel imme-
diatè alias leges cōdit, formaliter habet pro exem-<marginalia>Lex æterna|est exemplar|omnium leg&#x0169;.</marginalia>
plari suam legem æternam, quam formaliter re-
spicit, & intuetur, vt instar illius aliæ leges sint.
Alij verò legislatores saltem virtute debent æter-
nam legem consulere, & considerare, vt leges iu-
stas faciant, nimitum considerando, quid sit con-
ueniens Reip. & consentaneum rationi, vt lege
sanciatur. Hoc enim est virtute consulere legem
æternam, quæ per rationem nobis loquitur, & nos
dirigit in agendis. Secundò deriuantur aliæ leges<-P>@@

<-P>ab æterna, vt ab efficiente physicè: nam omnis po-
testas aliorum legislatorum datur illis per legem
æternam, & omne dictamen rectum est effectiuè
à dictamine, quo Deus iudicauit expediens, & à
voluntate, qua voluit obligare creaturam rationa-
lem mediante lege naturali, vel humana, vel diui-
na, positiua temporali. Nam etiam legem diuinam
positiuā temporalem tam veterem, quàm nouam
deriuari à lege æterna meritò docent Caietanus,
Conradus, Medina, Vazquez articul. 4. non quod
Deus à lege æterna acceperit potestatem sancien-
di legem suam positiuam: nec quia ex dictamine,
& voluntate, in quibus consistit lex æterna, deri-
uatum fuerit aliud dictamen, & alia voluntas per-
tine&#x0303;s ad legem temporalem, hæc enim falsa sunt:
sed quia promulgatio legis temporalis profecta
fuit ab ipsa lege æterna, vt ait Vazquez.</P>
<P>  Vnde quidam recentiores, inter quos est Va-<marginalia>Lex Dei posi-|tiuadupliciter|consideratur.</marginalia>
lentia, disp. 7. quæst. 3. puncto 4. dicunt, legem Dei
positiuam dupliciter considerari. Primò, vt est in
legislatore iudicante conueniens, & volente obli-
gare subditum ad aliquid. Secundò vt est in subdi-
to, cui proponitur, & promulgatur: quantùm ad
primum lex positiuè diuina, non est ab æterna; be-
ne tamen quantùm ad secundum: & ideò D. Tho-
mas quæst. 91. art. 4. ad tertium, ait. Superadditur
lex diuinitus data, per quam lex æterna altiori
modo participatur. Tertiò, omnes leges positiuæ
ab æterna procedunt, quia ipsa media ratione na-
turali præcipit, consulit, vel approbat, vt leges hu-
manę fiant, & per se consulit Deum, vt legem po-
sitiuam sanciat.</P>
<P>  Aduertit autem Vazques legem naturalem esse<marginalia>13</marginalia>
duplicem, vnam primariam, quæ est rationalis na-<marginalia>Lex naturalis|duplex. & quæ|illa.</marginalia>
tura, vt possibilis, seu quatenus non repugnat ei
esse: alia est dictamen, quo ratio iudicat de hone-
state, vel turpitudine obiecti propositi, vt furti, a-
dulterij, &c. De hac posteriori ait esse à lege æter-
na, quia tale dictamen est ei impressum à Deo, si-
cut à patre luminum. De priori autem ait esse à le-
ge æterna quodammodo, quia essentia diuina an-
tecedit omnem creaturam, etiam quatenus possi-
bilem, & non repugnantem, seu quatenus ei non
repugnat esse, nec implicat cōtradictionem vt sit,
de quo remittit, nam ad disp. 150. c. 3. Sed non vi-
deo, in quo genere causæ, aut qualiter essentia di-<marginalia>Essentia diui-|na nō est prior|creatura, vt|possibili.</marginalia>
uina sit prior, quàm creatura, vt possibilis; si qui-
dem ab æterno Deus nihil causat, nec prius est ve-
rum Deum esse, quàm creaturam esse possibilem,
& producibilem à Deo, & huius probabilitatis, &
producibilitatis nulla datur causa, licet cōsistat in
respectu ad causam, à qua acceptura est esse, à qua
modo nihil accipit. Deinde esto, quòd esse&#x0303;tia Dei
esset ab æterno causa illius possibilitatis: tame&#x0303; es-
sentia diuina vt sic, non est lex æterna creaturar&#x0169;
rationalium, nec ipsæ creaturæ rationales sunt lex
naturales, vt superius dixi, & magis disp. seq. con-
stabit: ergo inde non sequitur legem naturalem
deriuari ab æterna. Optimè autem Vazques quęst.
19. art. 4. ait, legem æternam non obligare per se<marginalia>Lex æterna|per se, & im-|mediatè non|obligat.</marginalia>
& immediatè, sed mediante alia lege: nam ipsa nō
est per se & proximè mensura & regula nostror&#x0169;
actuum, & ideo non requirit propriam, & pecu-
liarem promulgationem suam vt nos obliget, sed
sufficit ei promulgatio aliarum legum. Quod ex-
plicatur: nam vt lex naturalis est dictamen ratio-
nis, quod etiam si non cognoscatur in se per refle-
xionem, sed in suo obiecto, cuius cognitio est,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0084.jpg/>
@@1@<SE84>68 Quæst. XCIII. Tract. XIIII.
<duolan 2><-P>obligat voluntatem: & tunc lex æterna obligat
quatenus participata in illo dictamine, & hoc est
quod ait Aug. 1. de liber. arb. notionem legis æter-
næ esse omnibus impressam: leges autem tempo-
rales, vt actu obligent, debent esse, & commu-
niter promulgatæ, & speciatim propositæ, & co-
gnitæ, aut per possibilem, & debitam diligentiam
cognoscibiles, alioqui enim homo excusabitur ab
earum impletione, & licet sit obligatus habitu, &
& remotè, non tamen actu, & proximè, quia non
impletur conditio, sub qua lex temporalis obligat
actu, scilicet, quod cognoscatur, aut per debitam
diligentiā cognosci possit. C&#x0169; verò leges positiuæ
humanæ, vel diuinæ te&#x0303;porales obligāt, obligat lex
æterna illis mediis. Inter quę quide&#x0303; discrimen est,
quod lex diuina temporalis est promulgatio, & si-<marginalia>Lex diuina|temporalis est|promulgatio|æternæ.</marginalia>
gnum legis positiuæ æternę, cōstituitq; moraliter
eādem legem cum illa. Reliquæ verò leges te&#x0303;po-
tales positiuæ nō sunt promulgationes legis ęter-
næ, tamen earum promulgatio est quasi promul-
gatio legis æternę, eo quod per illas obligare vult,
& potest lex æterna, & non per se ipsam: & ita
quod ait Augustinus lib. de vera religione cap.
31. & quæst. 67. in Exodum à legislatoribus, &
aliis consulendam esse legem ęternam, non ita ac-
cipiendum est, vt ea in se cognoscatur, sed satis est
cognosci eo modo, quo diximus, ne contra illam
leges ferantur, vel alia fiant. Rectè etiam docet
Aug. illo cap. 31. nemini fas esse illam iudicare,
scilicet discutiendo an recta sit, vel eam damnan-
do, vel abrogando, quod est iudicare illam iudi-
cio discussionis vel condemnationis, vel abroga-
tionis: lex enim æterna non potest non esse iusta,<marginalia>Lex æterna|iudicari non|potest.</marginalia>
& rationabilis, nec mutari potest, etiam ab ipso
Deo: & ideo ait Augustinus, quod nec Pater æter-
nus eam iudicare potest. Imò primo de lib arb. ca.
6. non solùm sentit legem æternam esse immuta-
bilem in se, sed etiam in propositionibus, quas di-
ctat, quæ sunt æternæ veritatis, vt non esse men-
tiendum, non esse firmandum, & aliis huiusmodi,
in quibus conuenit cum lege naturali, quæ etiam
sic est immutabilis, sed in se ipsa sola lex æterna
immutabilis est. Et de lege diuina veteri constat
esse mutatam Heb. 7. translato sacerdotio, necesse est,
vt legis translatio fiat. Licet autem lex æterna sit<marginalia>Lex æterna|immutabilis|in se mutat|creaturas.</marginalia>
immutabilis in se, tamen mutat creaturas, Sap. 7.
cùm sit vna, omnia potest, & in se permanens omnia
mutat.</P>
<P>  Ab hac lege nemo potest in totum eximi, &
liberari, quia licet possit quis ab ea eximi, qua par-
te est positiua, & obligat per leges positiuas, hu-
manas & diuinas, non tamen qua parte est veluti
naturalis, & obligat per legem naturalem, quia
nemo potest eximi à lege naturali, vt seq. disp. pa-
tebit, vide Valentiam suprà puncto 6.</P>
<P>  An verò peccatum aliqua ratione sit effectus<marginalia>14</marginalia>
legis æternæ, tractat ipse puncto 4. & ratio dubi-<marginalia>Quæstio.|An peccatum|sit effectus le-|gis æternæ.</marginalia>
tandi est, quia aliqui dicunt, omne peccatum esse
p&#x0153;nam sui ipsius, & interd&#x0169; alterius: & loquun-
tur de peccato etiam secundum malitiam suam:
omnis autem p&#x0153;na est à lege æterna: ergo & om-
ne peccatum, sed iam tract. de peccatis ostendi-
mus, nunquā peccatum secundum se esse p&#x0153;nam
peccati, sed sec&#x0169;dum suam permissionem, vel ali-
quid aliud antecedens, aut consequens rationem
peccati, ideò licet lex æterna, vel temporalis ha-
beat punire, tamen numquam peccatum formali-
ter sumptum est eius effectus, quamuis eius per-<-P>@@

<-P>missio, vel aliquid aliud poterit esse legis effectus:<marginalia>Peccatum n&#x0169;-|quam est effe-|ctus legis æter|næ.</marginalia>
imò nec formale peccati necessariò habens ad-
iunctam malitiam, vel semper, vel hîc, & n&#x0169;c po-
test esse p&#x0153;na peccati, quia p&#x0153;na est absolutè vo-
lita, supposita culpa; at verò nec supposita culpa
præcedenti potest Deus absolutè velle, seu præde-
terminare materiale peccati: ergo non potest esse
effectus legis æternæ; quamuis reuerà sit materia
prohibita per legem æternam.</P>
<P>  De hac lege æterna inquit D. Thomas 2. 2. qu.<marginalia>Lex æterna|cognosci non|potest nisi su-|pernaturali-|ter.</marginalia>
8. art. 3. ad 3. secundum quod est regula humanor&#x0169;
actuum non posse cognosci, nisi supernaturaliter.
Quod ver&#x0169; est loque&#x0303;do de illa, qua parte est po-
sitiua; nam qua parte naturalis est, seu per legem
naturale&#x0303; obligat, cognosci potest argutiuè lumine
naturæ, vt quod Deus prohibuerit mendacium
vel homicidium lege sua æterna.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO V.
An reprobi, & damnati sint subiecti legi æternæ.</Z>
<P><INI4>P</INI4>Ro parte negante primò est id Iob. 10.<marginalia>15</marginalia>
vers. 22. vbi vmbra mortis & terra miseriæ,<marginalia>1. arg.</marginalia>
& tenebrarum: nullus ordo, sed sempiter-<marginalia>Nullus ordo|est apud infe-|ros.</marginalia>
nus horror inhabitat, vbi Hebræi codi-
ces habent ordines, vtait Pineda ad illum ver-
sum num. 18. vt in vniuersum significet, nullum
prorsus ordinem apud miseros illos esse, sed om-
nia esse cōfusa, & inordinata: ergo lex æterna, cu-
ius est ordinem constituere, apud illos locum non
habet. Accedit Polychronius in verba illa Iob di-<marginalia>2. arg.</marginalia>
cens, non est solis ordo, nullus syderum cæterorum, vbi
nullum licet rerum humanarum statum intueri, nul-
lam, inquam, præclara lege, atque ordine institutam po-
litiam. Et Euodius apud Augustinum 1. de lib. arb.<marginalia>3. arg.</marginalia>
cap. 15. Beatos, inquit, illos ob amorem ipsorum æter-
norum sub æterna lege agere existimo, miseris verò tem-
poralis imponitur: & ait Augustinus, rectè iudicat: er-
go lex æterna miseris non imponitur. Sed damna-<marginalia>Damnati &|reprobi æter-|næ legi subie-|cti sunt.</marginalia>
tos, & reprobos æternæ legi subiectos esse meri-
tò docet Ale&#x0303;sis 3. par. quæst. 26. m. 8. art. 4. D. Tho-
mas hac quæst. 93. art. 6. Valentia, disp. 7. quæst. 3.
punct. 4. & sumitur ex aliis communiter asserenti-
bus, omnia creata æternæ legi subiecta esse, & ex
Mat. 13. colligite primùm zizania & alligate ea in fa-
sciculos ad comburendum, quem locum explicans
Gregorius 9. moral. cap. 27. ait, si nullus in suppliciis
ordo seruabitur: cur comburentur zizania in fascicu-
los ligata? Sed nimirum fasciculos ad comburendum li-
gare est, hes qui æterno rigori tradendi sunt, pares cum
paribus sociari, vt quos similis culpa inquinat, par etiā
p&#x0153;na constringat, & Apoc. 18. quantum glorificauit se
& in delitiis fuit, tantum date illi tormentum & lu-
ctum, & August. suprà non semel ait, legem æter-
nam esse, qua hominibus in mala voluntate perseuerā-
tibus miseria meritò retribuitur, & lib. Genes. ad lit.
imperfecto cap. 5. ait. Vitiorum nostrorum Deus non<marginalia>Vitiorum no-|strorum Deus|nō est auctor,|sed ordinator.</marginalia>
est auctor, sed ordinator, cùm in eo loco peccatores consti-
tuit, & ea perpeti cogit, quæ merentur, & lib. de cate-
chis. rudib. cap. 18. ait Nouit Deus ordinare deseren-
tes se animas, & ex earum iusta miseria inferiores par-
tes creaturæ suæ conuenientissimis & congruentissimis
legibus admirandæ dispensationis ordinare. & lib. 19.
de ciuit. cap. 23. de miseris reprobis disserens ait,<marginalia>Miseri in ip-|sa sua miseria|sine ordine es-|se non possunt.</marginalia>
quia meritò iustéque miseri sunt, in ipsa sua miseria si-
ne ordine esse non possunt, non quidem coniuncti beatis,
sed ab eis tamen ordinis lege seiuncti, Gregorius mo-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0085.jpg/>
@@1@<SE85>Disput. IV. Sectio VI. 69
<duolan 2><-P>ral. cap. 39. alias 48. Nec enim omnipotens Deus, qui
mala bene punit, inordinata esse vllo modo, vel tormen-
ta permittit: quia ipsa quoque supplicia, quæ ex lance
iustitiæ possunt inferri, sine ordine nequaquam esse pos-
sunt: vide etiā Augustinum in Enchirid. cap. 110.
4. confess. cap. 9. lib. 5. cap. 2. 3. de lib. arb. cap. 12. &
13. quibus locis ostendit peccatorem, cùm deserit
Deum, incidere in Deum, & in legem æternam, &
p&#x0153;nam eius. Et Boetius 5. 4. de consol. prosa. 6. lo-
quens de ordine diuinæ prouidentię. Ordo quidem,
inquit, cuncta complectitur, vt quod ab assignata ordi-
nis ratione decesserit, hoc idem in alium tamen ordinem
relabatur.</P>
<P>  Quod hac similitudine illustrat Alensis suprà.<marginalia>Lex æterna si-|cut quidam|circulus est.</marginalia>
Ipsa lex æterna sicut circulus est: Qui enim fugit vnam
partem, appropinquat alteri: & ita cùm mali ab vna
parte recesserint, in aliam, quantum est ad punitionem,
incidunt. D. Thomas artic. 6. ad tertium, id probat,
quia id per quod aliquid mouetur ad finem, con-
seruat illud in fine, vt lapis grauitate mouetur ad
centrum, & in eo conseruatur, sed reprobi per le-
gem æternam missi sunt in infernum, ergo per
eandem ibi conseruantur. Minor est Augustini 1.
de liber. arbitrio cap. 6. Aliqui afferunt instantiam
maioris. Nam perfidem ambulamus, 2. Corint. cap. 5.
tamen non per fidem conseruamur in c&#x0153;lo. Sed
instantia est nulla, quia fides non physicè, sed mo-
raliter est meritoria, & ducit nos ad gloriam, qua
habita debet cessare fides ob suam imperfectio-
nem 1. Corinth. 13. Nunc cognosco ex parte, tunc au-
tem cognoscam, sicut & cognitus sum. Item probatur
intent&#x0169;. Illi peccant contra rationem, ergo conse-
quenter contra legem æternam, quæ per natura-
lem eos obligat, ergo sunt subiecti legi æternæ,
quantùm ad obligationem: Item, lex æterna cogit
eos pati, & ignem, & dæmones, vt eos puniant &
vt quisque sit in gradu suo iuxta suæ culpæ quali-
tatem, & quantitatem.</P>
<P>  Ad primum argument&#x0169; respōdeo, in inferno nō<marginalia>16</marginalia>
esse ordinem, quia miseri illi agunt contra ordine&#x0303;<marginalia>In inferno cur|nullus ordo re|periatur.</marginalia>
rationis, & legis naturalis, & ita omnia eor&#x0169; ope-
ra sunt inordinata, & quia nullus seruatur ordo
dignitatis, quem habuerunt in vita, sed pater &
filius, dominus & seruusin vno interdum fascicu-
lo colligati sunt nulla habita ratione dignitatis
pristinæ, vt Sap. 17. Vna catena tenebrarum omnes
erant colligati: & quia ordo naturalis rerum ibi im-
mutatur, ignis ardet, & non lucet, estq&#x0301;ue extra lo-
cum suum naturalem, & similiter aqua, quæ etiam
eos cruciat nimio frigore, nunquam eorum tem-
perans & mitigans ardorem: ab vno enim extre-
mo sine medio transeunt damnati, nimirum ab
aquis nimium, ad calorem nimium, vt ait Iob. 24. &
cum sempiternis ardoribus, Isai. 33. stridor dentium,
cohæret pulchrè Gregor. 9. moral. cap. 39. aliàs 48.
in cap. 10. 105. ipsa quoque, inquit, supplicia quæ ordi-
nata per iustitiam veniunt, ordinata proculdubio in
corde morientium non sunt: vt enim paulò superius di-
ximus, dum damnatus quisque foris flamma succendi-
ditur, intus cæcitatis igne deuoratur, atque in dolore
positus interius, exteriusque confunditur, vt sua interius
confusione crucietur. Reprobis ergo ordo in supplicio non
erit: quia in eorum morte atrocius ipsa mentis confusio
sæuit, quam tamen mira potentia, iudicantis æquitas or-
dinat, vt p&#x0153;na animam quasi inordinata confundat.
Vide alia ibi, & in Pineda illo vers. 22. num. 18.</P>
<P>  Ad secundum respondeo, Polychronium sol&#x0169;
inficiari præclara lege, atque ordine institutam es-<-P>@@

<-P>se apud reprobos politiam, cùm nulla apud illos
sit Respublica, quæ ad normam rationis politicè
gubernetur: vt enim optimè 70. aiunt, Iob. 10. ver.
22. vbi non est lux, nec est videre vitam hominum:
nimirum apud inferos, quibus sempiterna nox est,
& nullius humanarum rerum status naturæ ho-
minum accommodatus.</P>
<P>  Ad tertium respondeo, Augustinum eo loci non
disputare de reprobis, & beatis, qui finem vltim&#x0169;
iam sunt adepti: sed de iis hominibus, qui in hac
mortali vita amatores sunt rerum æternarum, aut
te&#x0303;porali&#x0169;, & illos beatos appellat, hos verò mise-
ros: nullos tamen æterna lege solutos, Augusti-
nus disertis verbis posuit. Cùm enim Euodio di-
xisset, rectè iudicas, adiecit, dummodo illud inconcus-
sum teneas, quod apertissimè iamratio demonstrauit,
eos qui temporali legi seruiunt, non posse esse ab æterna
liberos, vnde omnia, quæ iusta sunt, iustéque variantur
exprimi diximus.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO VI.
Vtrùm Christus æternæ legi subiectus sit.</Z>
<P><INI5>Q</INI5>Vod Christus etiam, vt filius Dei,<marginalia>17</marginalia>
æternæ legi subiectus, sit, suaderi
potest ex Conc. Sirmiensi relato ab
Hilario, lib. de Synodis §. conseque&#x0303;s
autem est ante medium, vbi ait, Non
exæquamus, vel comparamus Filium Patri, sed subie-<marginalia>Filius Dei an|secundum na-|turam diuinā|Patri subie-|ctus sit.</marginalia>
ctum intelligimus secundum diuinam naturam. Sed
omnis subiectio secundum aliquam legem, vel
pręceptum est: ergo Filius Dei, vt sic, est subiectus
Patri secundum aliquam legem, nimirum æternā.
Deinde in eodem Concilio dicitur. Si quis vnum
dicens Deum, Christum autem Deum ante sæcula Fi-
lium Dei obsecutum patri in creatione omnium non cō-
fiteatur, anathema sit: Ergo filius Dei, vt sic, subie-
ctus fuit legi, & præcepto Patris.</P>
<P>  Quòd verò Christus, nec vt homo, subiectus<marginalia>Christus nec|vt homo sub-|iectus fuit le-|gi Patris qui-|dam dixer&#x0169;t.</marginalia>
sit legi æternæ Patris, docere debent, qui dixerunt
Christum, nec vt hominem, esse capacem præce
pti, quos suppresso nomine citat Suarius 3. par. to.
1. disp. 43. sect. 1. ducuntur primò, quia Christus
nec vt homo peccare potuit, ergo nō potuit obli-
gari sub peccato, vel reatu culpæ. Secundò, quia si
posset obligari sub reatu culpæ, ergo & sub reatu
p&#x0153;næ, & inimicitiæ diuinæ, cuius tamen p&#x0153;næ
erat incapax: ergo non potuit sub illa obligari.
Tertiò, quia Christus erat supremus dominus, er-
go poterat dispensari in omni lege, ergo nulla
tenebatur.</P>
<P>  Dico primò, Christus, vt filius Dei, nulli legi<marginalia>Christus, vt|filius Dei, nul|li legi fuit sub|iectus.</marginalia>
subiectus fuit, D. Thom. ar. 4. ad 2. Ale&#x0303;sis 3. par. qu.
26. m. 8. art. 2. Probatur primò, quia Deus nulla le-
ge Superioris tenetur, cùm Superiore&#x0303; nō habeat
Deus sed Christus, vt filius Dei, est etiā Deus, er-
go. Cōfirmatur, quia par impare nō habet impe-
ri&#x0169;, filius aute&#x0303; est æqualis Patri, Philipp. 2. qui c&#x0169; in
forma Dei esset, nō rapinam arbitratus est esse se æqua-
lem Deo, & Athan. in Symb. coæternæ sibi sunt & coæ-
quales, minor parte secundum humanitatem. Secun-
dò, quia vbi est eadem numero voluntas, non est
obedientia, & subiectio, sed pater & filius, vt filius
Dei, habet eandem voluntate&#x0303; cum Patre, ergo.</P>
<P>  Dico secundò, Christus, vt homo, est subiectus<marginalia>Christus vt|homo subie-|ctus est legi|æternæ.</marginalia>
legi æternæ, & temporali Dei. D. Thomas suprà,
& 1. p. quæst. 42. art. 4. ad 1. & 3. p. quæst. 2. art. 1.
cùm docet, Christum sec&#x0169;dum humanam naturā<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0086.jpg/>
@@1@<SE86>70 Quæst. XCIII. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>subiectum esse Patri. Hoc etiam docent Medina
tract. 3. de p&#x0153;nit. quæst. 2. Suarez suprà conclusio-
ne 2. Toletus hic 2. annot. 84. & Thomistæ hic, &
probatur ex 1. Cor. 15. cùm autem subiecta fuerint illi
omnia, scilicet Deo Patri, vel, vt alij expon&#x0169;t filio,
tunc & ipse filius subiectus erit ei, qui subiicit sibi om-
nia, vt sit Deus omnia in omnibus. Sed hæc subiectio
non est secundùm diuinam naturam: ergo secun-
dùm humanā. Ad hoc argume&#x0303;t&#x0169; posset dici, Pau-
lum non loqui de subiectione Christi in se, sed in
sua Ecclesia & corpore mystico, vt explicat Nys-
senus oratione in istum locum, ideò meliùs pro-
batur conclusio. Secundò, quia creatura subiecta
est legi creatoris, Sap. 13. creatura tibi factori deser-
uiens exardescit in tormentum aduersus inimicos: sed
Christus, vt homo, est creatura, &c. Quare Cyril-
lus epist. 10. non ignoramus, quod Christus sub Deo
factus sit secundùm legem: cōfirmatur, quia Christus
est minor Patre secundùm humanitatem: ergo subie-
ctus legi Dei, qui maior, & superior est, & alioqui
non esset obediens, contra id Philip. 2. factus obe-
diens vsque ad mortem, & Heb. 5. didicit ex ijs, quæ pa-
ctus est, obedientiam, & Mat. 5. non veni soluere legem,
sed adimplere: nam sine subiectione non est obe-
dientia, D. Thomas 2. 2. qu. 104. art. 2. vnde Dio-
nysius cap. 4. c&#x0153;lest. hierar. Christum ait subiect&#x0169;
esse Dei Patris ordinationi.</P>
<P>  Ad primum argumentum contra primā conclu-<marginalia>19</marginalia>
sione&#x0303; respōdeo, verba illa sec&#x0169;dùm diuinā naturā
ab Ale&#x0303;si suprà teferri, in Hilario autem non repe-
riri, in excussione Hilarij Parisiisfacta anno Dom.
1544. quamuis eor&#x0169; significatio satis sit insinuata.
Cæterùm, quia Cyrillus 10. Thesauri docuit fi-
lium subiici Patri secundùm diuinam naturam, &
Hilarius li. de synodis §. quoniam, si quis Christ&#x0169;
non præstantem, inquit, quemquam cuique gene-
re substantię, sed subiectum alterum alteri natiui-
tate naturæ, operepræti&#x0169; erit sententias horum<marginalia>Filius quomo|do dicatur Pa-|tri subiectus|secundùm di-|uinam natu-|ram.</marginalia>
Patrum interpretari. Cyrillus igitur ea ratione si-
lium subiectum Patri pronuntiat secundùm natu-
ram diuinam, quia secundùm illam facit, quæ Pa-
tri placent, quam rationem esse etiam concilium
Sirmiense suprà tradidisse videtur, ait enim, non
exæquamus vel conformamus filium Patri, sed subiect&#x0169;
intelligimus: nec enim descendit in Sodomam sine patris<marginalia>Gen. 19.</marginalia>
voluntate, neque pluit ex se, sed à Domino ex vol&#x0169;tate
Patris: quæ verba explanans Hilarius illo §. si quis
Christum, ait, subiecit, quæc&#x0169;que enim ille facit, ea si-
militer eius filius facit, ex qua ratione non efficitur fili&#x0169;
esse verè subiectum Patri, sicut nec Pater est subiectus
filio, quia facit quæcunque placita sunt filio. Vnde Ba-
silius 4. contra Eunom. Amb. 4. de fide cap. 6. Nys-
senus oratione in id 1. Cor. 15. tunc subiectus erit ei
qui subiecit ei omnia. Hieronymus epist. ad Damas&#x0169;
negant filium esse subiectum Patri secundùm di-
uinitatem, & Hilarius 11. Trin. non longè à princ.
postquam testimonium illud, 1. Cor. 15. rece&#x0303;suit,
subiungit. Vt quia subiectio illa infirmioris naturæ cō-
testatio est existimabilis, non sit in paternæ naturæ vir-
tute, quem naturalis infirmitas potioris naturæ subiece-
rit potestati, cùm verò Hilarius, Cyrillus, Concili&#x0169;
Sirmiense subiectum Filium Patri secundùm diui-<-P>@@

<-P>nitatem affirmant, aut insinuant, nihil aliud doce-
re contendunt, quam filium habere esse à Patre:
hoc enim præter cætera significare verbum subii-
cio, docet Alensis suprà, & in hanc sententiam ex-
pon&#x0169;t Patres Concilium Sirmiense, dum dicunt,
non exæquamus, &c. id est, non dicimus fili&#x0169; æqua-
lem Patri origine, quia Pater est innascibilis, &
improductus, filius verò est à patre. Dici etiam po-
test cum D. Thoma 1. part. quæst. 42. art. 4. ad 1. fi-
lium dici subiectum patri, quia agnoscit Patrem
esse ipsius principium: quod excellentia quædam
est in Patre. In hanc sententiam cōspirat Hilarius
lib de Syno. §. si qui faciamus, cùm asserit, pieta-
tis subiectio non est essentiæ diminutio, nec reli-
gionis officium de genere facit naturæ subiectio-
nem, vbi pietatis & religionis officium auctorita-
tis paternæ agnitionem, quam filius habet, appel-
lat Hilarius.</P>
<P>  Ad secundum respondeo, filium obsecut&#x0169; fuis-<marginalia>In mundi crea|tione quomo-|do filius sit Pa|tri obsecutus.</marginalia>
se Patri in rerum creatione, quia cùm ab eo suum
esse habeat, simul cum Patre res omnes procrea-
uit, quod cum impij Ariani negare&#x0303;t, Patres ortho-
doxi confirmant ex illo, Ioan. 5. Non potest filius à
se facere quidquam, nisi quod viderit Patrem faciente&#x0303;,
quæcunque enim ille fecerit, hæc & filius similiter facit.
Cùm ergo omnia Pater fecerit, filius etiam omnia
fecit, & quia, Genes. 1. dicitur, faciamus hominem,
&c. quæ verba imperium quoddam significantia à
Patre ad filium dicta esse Concilium Sirmiense
suprà definiuit dicens. Si quis faciamus hominem, nō
Patrem ad filium dixisse, sed ipsum ad se locutum dicit,
anathema sit. Sic ergo intelligitur filium esse obse-
cutum Patri, id est, cum Patre eandem operatione&#x0303;
habere, non vt ab exemplari, quod respiciat, vt
imitetur, sed vt à principio, eandem vim & volun-
tatem ipsi communicante. Sic enim intelligitur
locus Ioaunis, qui imitationem exemplaris quasi
artificialem insinuare videbatur: impropriè autem
Alensis suprà ait, in Patre esse primam auctorita-<marginalia>In tribus per-|sonis vna est|auctoritas.</marginalia>
tem creandi, quoniam vna tātum est auctoritas in
omnibus personis, sed primò est in Patre priorita-
te originis, quia à nullo illam habet, filius autem
& SS. illam habent ab illo.</P>
<P>  Ad primum argumentum contra 2. conclusio-<marginalia>Christus cul-|pæ capax non|fuit, licet ali-|quid ei præci-|pi potuerit.</marginalia>
nem respondeo, licet Christus non potuerit pec-
care, tamen potuisse ei præcipi id; quod si posteà
omitteret, peccaret. Nec oportet vt sit absolutè
capax culpæ, vel inimicitiæ, cui aliquid præcipi-
tur sub culpa, vel inimicitia, sed satis esse capax
culpæ, & inimicitiæ supposito, quod violet pręce-
ptum, per quod etiam patet responsio ad secund&#x0169;.</P>
<P>  Ad tertium respondeo, licet Christus, vt ho-<marginalia>21</marginalia>
mo, in præceptis diuinis positiuis posset dispen-
sare cum aliis, tamen, vt homo, non poterat
secum dispensare, saltem in omnibus præceptis, vt
in præcepto particulari redimendi genus huma-
num, & licet in eo posset secum dispensare aucto-
ritate diuina; tamen potuit Pater illam ipsi non
<Z>concedere, & dum ea non vteretur, peccaret,
si præceptum violaret. Quod tamen
impossibile est, & sem-
per fuit.</Z></P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0087.jpg/>
@@1@<SE87>71
#(IMAGE)
<Z><A+3>DISPVTATIO QVINTA,</A+3>
<A+2>DE LEGE NATVRÆ.</A+2>
#(IMAGE)
<A+1>Quæstio nonagesimaquarta, de lege naturali.</A+1></Z>
<P><A+1>Art. 1. Vtrùm lex natur alis sit habitus.</A+1></P>
<P><A+1>Art. 2. Vtrùm contineat plura præcepta, vel vnum tantùm.</A+1></P>
<P><A+1>Art. 3. Vtrùm virtutum sint de lege naturæ omnes actus.</A+1></P>
<P><A+1>Art. 4. Vtrùm sit vna apud omnes.</A+1></P>
<P><A+1>Art. 5. Vtrùm mutari poßit.</A+1></P>
<P><A+1>Art. 6. Vtrùm poßit à corde hominis aboleri.</A+1></P>
<P><INI8>D</INI8>E hac lege disserunt Alen-<marginalia>1</marginalia>
sis 3. part. quæst. 27. Turre-
cremata cap. omnes leges,
dist. 1. part. 1. art. 2. & part 3.
art. 2. Azor tom. 1. lib. 6. c. 1.
D. Thomas non solùm hîc,
sed etiam quæst 100. agens
de lege Moysi, in qua mul-
ta præcepta naturalia continebantur. Arist. 5. ethi.
cap. 7. Hieronymus epist. 151. ad Algasi. quæstio. 8.
Aug. 3. de doctrina Christiana cap. 14. Cassianus
collat. 8. cap. 23. & 24. Chrysostomus homil. 12. &
13. ad pop. & Rom. 2. vbi etiam Toletus, & alij, sed
potissimè Pererius, qui post quinque explicationes
illius loci cùm enim gentes quæ legem non habent, &c.
Rom. 2. sex de lege naturali instituit disputatio-
nes, vide etiā Tertullianum libr. contra Iudæos in
princ. Amb. epist. 71. Iuriscōs. l. 1. cum aliis, ff. de iu-
stitia & iure Radanus tom. 2. controuers. 20. art. 1.
Sayrus 3. thesauri. cap. 2. à num. 6. nos etiam aliqua
diximus disput. 1. sect. 6. concl. 2.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO PRIMA.
Vtrùm lex naturalis sit ipsa natura rationalis.</Z>
<P><INI4>V</INI4>Az quez disp. 58. cap. 2. 90. cap. 3. 95. cap.<marginalia>2</marginalia>
9. & 96. cap. 2. num. 6. & disp. 102. cap. 4.
97. cap. 3. nu. 9. & disp. 150. cap. 3. nu. 11.
& quæst. 90. art. 3. & 4. & quæst. 94. ar. 1.
& 4. & alibi sæpe docet, duplicem esse legem na-
turalem, alteram primariam, & hanc esse naturam<marginalia>Duplex est na|turalis prima|ria & secun-|garia.</marginalia>
rationalem, vt possibilem, seu prout non repugnat
ei esse, quia vt sic est prima regula bonitatis, & ma-
litiæ moralis: id enim est bonum, quod est cōsen-
taneum, & conueniens naturæ rationali: malum
verò, quòd est illi dissentaneum & disconueniens.
Alteram verò esse legem naturalem secundariam,
& hoc est iudicium rationis nostræ, quæ aspiciens
naturam humanam tāquam primam regulam ho-
nestatis, & turpitudinis, elicit secundam regulam,
quæ est iudicium de honestate & turpitudine ope-
rum nostrorum.</P>
<P>  Alio fundamento legem naturalem esse natu-
ram rationalem tenuit Albertus Bolognetus di-
sputationibus de iure & æquitate, cap. 3. nu. 25. &
26. secutus Socinum, habetur tom. 1. tractatuum,<-P>@@

<-P>scilicet quia ipsa natura, quæ dictat, quid sit
agendum vel fugiendum, ipsa est, quæ imperat, &
vetat, & putat Bolognetus idem esse, quòd natura
rationalis sit lex naturæ, & quòd ratio sit lex na-
turę, forsan, quia putauit essentiam à potentiis nō
distingui, vel quia tam anima, quàm intellectus
dictat, & pro eodem reputantur, quia vna dictat
media, alia contraria, & ideo vtraq&#x0301;ue potest dici
lex. Probat Bolognetus suam sententiam ex Cice-<marginalia>Lex naturæ|quid sit.</marginalia>
rone 1. de legibus asserente. Lex est naturæ vis, mens
& ratio prudentis, iuris, atque iniuriæ regula: &
lib. 2. Est enim lex nihil aliud, nisi recta, & à numine
Deorum tracta ratio, imperans honesta, prohibens&#xE8BF;&#x0301;
contraria, quàm dij humano generi dederunt, rectè est
laudata: est enim ratio, mens&#xE8BF;&#x0301; sapientis ad imperādum
& vetandum idonea: & 3. de Repub. Vera lex est recta
ratio naturæ congruens: quod refert, & laudat Lactā-
tius 3. diuin. instit. cap. 8. idem colligi videtur ex
Paulo. Rom. 2. Cùm enim gentes, quæ legem nō habent,
naturaliter ea, quæ legis sunt, faciunt, eiusmodi legem
non habentes ipsi sunt sibi lex: Si ipsi sunt sibi lex, er-
go natura ipsa intellectualis lex erit, vel ipsa ratio
ei impressa, ratione cuius verè dicit Paulus ipsos
habere opus legis scriptum in cordibus suis: & Psalm. 4.
dicitur. Quis ostendet nobis bona? Signatum est super
nos lumen vultus tui Domine, & Ambr. epist. 71. ait
Naturalem legem infudit Deus singulorum pectoribus,
& inferius, esse legem naturalem in cordibus nostris,
etiam Apostolus docet, qui scribit: pler&#x0169;que gentes na-
turaliter ea quæ legis sunt, faciunt, &c. ea lex non scri-
bitur (scilicet propriè) sed innascitur. Sayrus etiam
3. Thesau. cap. 2. nu. 6. ait legem naturalem esse lu-
men rationis humanæ, quod Deus mentibus ho-
minum impressit.</P>
<P>  Secunda opinio est, legem naturalem non esse<marginalia>2</marginalia>
ipsam naturam rationalem, neque eius intellect&#x0169;.<marginalia>Lex naturalis|non est ipsa|natura ratio-|nalis.</marginalia>
Est communis sente&#x0303;tia: & probatur, quia, licet ve-
rum sit naturam rationalem esse regulam obie-
ctiuam, & veluti instrumentalem, ad quam homo
aspicit, vt inde colligat malitiam, moralem, obie-
ctiuam, & formalem nostror&#x0169; actuum (illud enim
est honestum, quod decet hominis naturam ope-
rari, turpè verò quod indecens, indecorum, dissen-
taneum, & discōueniens illi:) non tamen est regu-
la formalis, quæ habeat rationem præcepti, ac
proinde nec legis, nam lex canon est seu regula,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0088.jpg/>
@@1@<SE88>72 Quæst XCIV. Tract. XIIII.
<duolan 2><-P>habens præ cepti rationem. Natura obiecti regula
est ad cognoscendam eius bonitatem, vel malitiā,
tamen non est lex, & quod præceptum non est. Et
eade&#x0303; ratione natura intellectualis, vel intellectus
ipsius, quatenus dictant, quid agendum, vel omit-
tendum sit, non habent rationem legis, quia præ-
cepta non sunt, magis sunt veluti præceptores,<marginalia>Natura ratio|nalis tenet lo-|cum legislato-|ris.</marginalia>
& legislatores, quia tradunt præcepta, præceptio-
nes, documenta, & leges benè operandi, & lex na-
turæ sic appellatur, quia eius auctor est ipsamet
natura medio intellectu, seu ratione, vnde D. Tho-
mas quæst. 91. art. 1. ad 2. & art. 2. & quæst. 94. art.
1. docet, rationem esse factiuam legis naturalis,
& hanc non esse naturam ipsam, nec eius po-
tentiam, vel habitum, sed præceptiones, regu-
las, & imperia effecti à ratione, quæ aliquando
actu, aliquando habitu, vel potentia sunt in mente
nostra. Quod etiam docent Sotus. 1. iust. quæst.
4. art. 1. Antoninus 1. part tit. 13. c. 1. in princ. Caie-
tanus, Conradus, Medina, & alij Thomistæ, locis
citatis, præsertim quæst. 90. art. 1. & 94. art. 1.
Valentia disp. 7. quæst. 4. puncto 1. Azor. lib. 6. ca.
1. quæst. 1. Gabriel. 3. d. 37. quæst. 1. a. 1. Richardus
art. 1. quæst. 1. Radero 2. cōtrouers. 2. & art. 1. not. 1.
& significat Ambrosius, suprà dice&#x0303;s, profluo quodā
naturæ fonte in omnibus exprimitur, & humanis in-
geniis hauritur: quod non conuenit naturæ ratio-
nali, nec cius potentiis, sed actibus, vel concepti-
bus nostris, siue hi conceptus sint actus ipsi, vt
communiter dicitur, siue ab illis distinguantur, vt
multi Thomistæ arbitrantur, & certè si lex natu-
ralis esset ipsa natura, non diceretur in cordibus,
vel mentibus nostris scripta, vel impressa, contra
id Pauli, scriptum in cordibus suis, & Augustini 2.
de ser. dom. in mont. cap. 2. vbi ait. Quis scribit in
cordibus hominum naturalem lege&#x0303;, nisi Deus? & Isid. 5.<marginalia>Deus scribit|in cordibus|humanis na-|turalem lege&#x0303;.</marginalia>
Ethym. cap. 1. & refertur. cap. 1. d. 1. ait diuinas leges,
scilicet, naturales natura constare: ergo non sunt
ipsa natura, & D. Thom. quæst 91. art. 2. ait legem
naturalem esse impressionem diuini luminis iux-
ta id Ps. 4. signatum est super nos lumen, &c. & quæst.
109. art. 1. ad 1. ait omne verum à spiritu sancto esse,<marginalia>Omne verum|est à Spiritu|sancto.</marginalia>
saltem sicut ab infundente naturale lumen, & eo-
dem art. ad 2. ait ipsum lumen naturale animæ in-
situm est illuminatio Dei, qua illustramur ab ipso
ad cognoscendum ea quę pertinent ad naturalem
cognitionem. Itaque secundùm D. Thomam
lumen naturale, quod est lex naturalis, scilicet, per
modum causæ efficie&#x0303;tis proximæ, est aliquid im-
pressum animæ: ergo nō ipsa anima. Quod etiam
sumi potest ex D. Thoma quæst. 71. art. 6. in corp.
vbi ait regula voluntatis humanæ duplex est, vna pro-
pinqua & homogenea, sicut ipsa humana ratio, alia re-
mota, scilicet, lex æterna, quæ quasi ratio Dei, & con-
tra has duas leges, affirmat esse peccat&#x0169;: sentit er-
go legem naturalem, non esse ipsam naturam ho-
minis, sed rationem, vnde eodem art. ad 4. ait ius
naturale contineri primò in lege æterna, secunda-
riò verò in naturali iudicatorio rationis humanę.</P>
<P>  Ad argumenta in contrarium patet ex dictis re-<marginalia>4</marginalia>
sponsio, & maioris claritatis causa aduerto, legem
naturalem quandam esse æternam, vt vidimus su-
periori disputatione, quandam te&#x0303;poralem, de qua
sola modò disserimus, & hāc esse duplicem, nem-
pe formalem, & virtualem, seu causalem, id est, di-
ctamen rationis in se ipso. Secunda est natura in-
tellectualis, & eius intellectus, & habitus, diuersi-
modè tamen: nam habitus est causa legis natura-<-P>@@

<-P>lis, non necessaria, intellectus necessaria proxima
anima, seu intellectualis natura, est causa necessa-
ria, causa remota, & sicut legislator dicitur lex vi-
ua, causaliter tamen est ipse homo, ita homo est si-
bi lex naturalis, causaliter tamen, quia causat in se
dictame&#x0303; rationis, quod formaliter est lex naturæ,
quamuis Ambrosius non de quouis homine con-
cedit sibi esse legem: nam lib. de fuga sæculi, cap.
3. postquam dixit, lex genuina est naturalis, & scripta
naturalis in corde scripta in tabulis subiungit: ergo
omnes sub lege, sed naturali, sed non est omnium,
vt vnusquisque sibi sit lex: ille autem sibi lex est,
qui facit sponte quæ legis sunt, & in corde suo scriptum
opus legis ostendit, & in Psal. primum, ille plenè medi-
tatur in lege, qui ipse sibi lex est, scriptum in corde suo
opus legis ostendens. Alia ad hanc 1. sectio. pertinen-
tia, sect. 3. reperies.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO II.
Vtrùm lex naturalis sit habitus, an verò actus.</Z>
<P><INI5>Q</INI5>Vid sit habitus supponimus ex Ni-<marginalia>5</marginalia>
zolio in obseruationib. ad Cicerone&#x0303;,
ex Suario 2. metaphy. disp. 42. sect. 3.
nu. 4. & ex aliis quos tractantes de
habitib. secuti sumus.</P>
<P>  Alensis ergo 3. p. quæst. 27. memb. 2. & Bona-
uentura 2. d. 39. art. 2. quæst. 1. ad 5. legem naturale&#x0303;
dicunt, esse habitum, quo bonum à malo discer-
nimus. Suadetur, quia lex naturæ est dispositio
permanens, & difficile mobilis ex natura sua, ergo
est habitus. Confirmatur, quia lex naturæ est quid
permanens, & non est ipsa substantia, nec intelle-
ctus, nec voluntas: ergo est habitus. Confirmatur
secundò, quia est aliquid inditum, & impressum
nobis, sed natura non dicitur impressa, intellectus
autem vel est ipsa natura, vel si est res distincta,
tamen non est lex: ergo lex erit habitus aliquis
menti impressus.</P>
<P>  Sed D. Thomas hac quæst. ar. 1. & ibi Caictanus<marginalia>6</marginalia>
Medina, Cōradus, Vazquez, & alij tene&#x0303;t non esse
habit&#x0169;, idem Sotus 1. iust. qu. 4. art. 1. Antoninus
1. p. tit. 13. cap. 1. in prin. Valentia disp. 7. qu. 4. pun.
1. & reliqui citati sectione pręcedenti, & ex dictis
ibi probatur, quia lex est præcept&#x0169; & imperium:
habitus autem non est formaliter & propriè præ-
ceptum, vel imperium, sed figuratè, & causaliter,
ergo: secundò lex naturalis non est habitus per se<marginalia>An lex natu-|ralis sit habi-|tus.</marginalia>
infusus, propriè; quia sic esset supernaturalis: nec
verò est habitus inditus, seu congenitus naturali-<marginalia>Lex naturalis|non est habi-|tus.</marginalia>
ter, & infusus impropriè, quia secundum commu-
niorem non dantur tales habitus congeniti præ-
sertim circa conclusiones, circa quas sæpiùs ver-
satur lex naturalis, & rariùs circa principia: nec
verò est per se acquisitus & per accidens infu-
sus, quia præternaturale: imò miraculosum
est tales habitus infundi, neque verò est habitus
omninò, & reuera acquisitus, quia ante omnes
habitus acquisitos datur obligatio naturalis, ac
proinde lex naturalis; ergo formaliter non est ha-
bitus. Confirmatur, quia licet homini auferatur
omnis habitus, per dictame&#x0303; naturale egressum ab
essentia, & potentia, manebit obligatus: ergo sine
illis habebit legem naturalem. Tertiò, speciatim
arguitur contra Alensem, quia omnis habitus de-<marginalia>Habitus de-|nominat ha-|be&#x0303;tem, vt scie&#x0303;|tia scientem.</marginalia>
nominat habentem, vt scientia scientem, philo-
sophia philosophum: sed lex non denominat ha-
bente&#x0303;, vt ait Ale&#x0303;sis, ergo non est habitus. Quartò,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0089.jpg/>
@@1@<SE89>Disput. V. Sectio. III. 73
<duolan 2><-P>Alensis, & Bonauentura dicunt esse habitum fa-
cultatis voluntatis, & rationis, quæ duplex facul-
tas ex sententia Ale&#x0303;sis suprà, est liberum arbitri&#x0169;,
ergo lex erit habitus vnicus duplicis potentiæ, vel
duplex habitus, vnus in intellectu, alter in volun-
tate existens, vtr&#x0169;que autem videtur per se absur-
dum, & quia intellectus ad obligandā voluntatem
non pendet ab habitu, neq; ab actu vol&#x0169;tatis: ergo
lex naturalis nō includit habitum, neque act&#x0169; vo-
l&#x0169;tatis, præsertim liber&#x0169;, sic enim in sua libera po-
testate haberet obligari, & non obligari, nec obli-
gatio illa esset naturalis, sed libera. Tandem Bona-
uentura ait, legem naturalem dupliciter vsurpari,
vno modo pro habitu, alio modo pro collectione
pręceptor&#x0169; iuris naturalis, & ne dicamus duas esse
leges naturales propriè dictas, cum constet colle-<marginalia>Lex naturalis|dupliciter|vsurpatur, pro|habitu, & col-|lectione præce-|ptorum.</marginalia>
ctionem pręceptorum naturalium, imò quodlibet
eorum esse verè, & propriè legem, deberet dicere
Bonauentura (& fortè ita sensit, habitum nō esse
propriè, & formaliter legem, sed causaliter tant&#x0169;,
vt ad finem sectionis præcedentis notauimus.</P>
<P>  Si obiicias, cùm lex naturæ non sit substantia,
nec potentia, nec habitus, erit actus: ergo cum sæ-
pè simus sine actibus, sæpè erimus sine lege natu-
ræ. Respondeo, semper habemus legem naturæ
habitu, vel virtute, quatenus in iudicio præteri-
to censemur permanere, dum non retractatur, vt
docet Sotus, Antonin. & alij, vel saltem potentia,
nō tame&#x0303; formaliter & actu, sed d&#x0169; ratio in me di-
ctat, vel in alio aliquid esse honest&#x0169; vel turpe, age&#x0303;-
dum, vel omittendum. Ex dictis patet lege&#x0303; naturæ<marginalia>Lex naturæ|non est synde-|resis.</marginalia>
non esse synderesim, siue ea sit habitus cōgenitus,
vt indicat D. Thomas 1. p. q. 79. ar. 1. & in hac quę.
94. a. 1. ad 4. eam collocans in pueris, siue ipse in-
tellectus, vt docet Sotus supra: quia lex naturę nec
est potentia, nec habitus, sed actus: ergo non est
synderesis.</P>
<P>  Rogas, an imperium strictè dictum, quod est<marginalia>An actus in-|tellectus sit|lex naturæ.</marginalia>
actus intellectus distinctus à iudicio, sit lex naturę.
Respondet Valentia illo puncto in fine, hoc non
disputari à Doctoribus, sed illos communiter le-
gem naturæ accipere pro iudicio naturali. Dicen-
dum tamen esse, etiam imperium posse legem na-
turalem dici: & similiter legem positiuā tam hu-
manam, quàm diuinam, & pro imperio, & pro iu-
dicio sumi posse: & omne&#x0303; legem in vtroque actu
consistere, quando vterque sufficienter sancitur,
& promulgatur. Sed cùm imperium intellectus
propriè dictum, scilicet, fac hoc, non obligat per se<marginalia>Imperium por|se non potest|dici lex natu-|ræ.</marginalia>
voluntatem nostram, quin potiùs tota obligatio
naturalis ex iudicio ipso oriatur, imperium per se
non poterit dici lex naturæ: sed ad summum, qua-
tenus iudicium ipsum inducit, vt si intellectus vo-
luntati, vel homini dicat fac hoc, quod omnino
faciendum iudico.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO III.
Vtrùm lex naturæ sit conscientia.</Z>
<P><INI5>Q</INI5>Vidam dicunt legem à conscien-<marginalia>8</marginalia>
tia non distingui: Respondeo tamen<marginalia>Vide dicto tra|ctatu de con-|scientia.</marginalia>
differre, tum quia est regula quædā
generalis de agendis, vel omitte&#x0303;dis:
conscientia verò dictat in particula-<marginalia>Lex naturæ|non est synde-|resis, seu con-|scientia.</marginalia>
ri. Tum maximè quia conscientia non respicit so-
lùm futura, sed etiam præterita, est enim de agen-
dis seu facie&#x0303;dis, & de iam factis, vt videre licet in<-P>@@

<-P>D. Thoma 1. par. quæst. 79. art. 13. Alensis 3. part.
quæst. 27. memb. 2. art. 3. & aliis quos retulimus
tractatu de conscientia. Vnde Cicero lib. de sene-
ctute, conscientia, inquit, benè actæ vitæ, multorumque
benefactorum recordatio iucundissima est, & pro Sexto
Roscio, vnumquemque scelus agitat, amentiaque affi-
cit: suæ malæ cogitationes, conscientiæque animi terrent.
Tum denique quia conscientia interdum est er-<marginalia>Conscientia|erronea nō est|lex.</marginalia>
ronea, & tunc propriè non est lex, vt docent hîc
nonnulli recentiores & Maior 4. d. 1. quæst. 4. in
explicat. 2. termini in fine, & 3. d. 37. quæst. 1. ad. 1.
Gabriel. ead. d. qu. vnica art. 1. notab. 1. Gerson 3.
par. lect. 2. de vita spiri. Alphab. 61. lit. l. Ratio est,
quia conscientia erronea non ligat per se, sed per
accidens, ratione ignorantiæ, quam per se loque&#x0303;-
do facilè etiam potest homo excutere, & cum ea
obligationem. Vnde talis obligatio non est natura
sua permane&#x0303;s, qualis ad legem requiritur, & ideo
in definitione legis Plato, Clemens Alex. Arist. &
alij dixerunt legem esse non quamcumque ratio-
nem, sed veram, probam, & rectam, vt retulimus
disput. 1. sect. 4.</P>
<P>  Quamuis autem non omnis conscientia lex sit;<marginalia>9</marginalia>
tame&#x0303; quæ ad futuras actiones generatim refertur,<marginalia>Conscientia,|quæ ad futu-|ras actiones|refertur vera|lex est.</marginalia>
& vera est ac ligat, vera lex est. Et sic intellige eos,
qui conscientiam cum lege naturali confundunt,
vti Damascen. lib. 4. fidei ca. 23. ait conscientiā es-
se legem intellectus, Amb. lib. de paradiso ait, opi-
nio nostra legem nobis imponit, imo ibidem ait
esse nobis legem, quibus fauet Augustinus 2. de
serm. do. in mont. c. 15. dicens. Nullam esse animam,
quæ ratione vti possit, in cuius conscientia non loquatur
Deus, Quis enim scribit in cordibus hominum natura-
lem legem, nisi Deus? De qua lege Apost. ait, c&#x0169; enim
gentes, quæ legem non habent, natur aliter, quæ legis s&#x0169;t,
faciunt: hi legem non habentes, ipsi sibi sunt lex, qui
ostendunt opus legis scriptum in cordibus suis, contestāte
conscientia ipsorum, &c. Quare non solùm Aug. sed
etiam Paul. insinuat, legem naturale&#x0303; esse conscien-
tiam quandam, & passim Chrysostomus hom.
12. & 13. ad pop. nam in 12. ait. Ab initio Deus ho-
minem formauit, legem ipsi naturalem indidit, & quid
tandem est lex naturalis? conscientia nobis expressit, &
per se discibilem constituit bonorum, & contrariorum
scientiam. Et inferius de quodam mandato legis
positiuæ, ait esse per conscientiam notum, vt non
occides, & similia. Et de Abel ait, à conscientia doct&#x0169;
obtulisse sacrificium, legémque de primitiis à nullo ho-
mine, sed à natura didicisse, & infrà. Quid dicunt, non
est nobis aperta lex in conscientia posita, nec eam naturæ
Deus inseruit? & infrà de lege naturali conscien-
tiæ explicat id Ro. 2. cùm enim gentes, &c. & quod
ibidem dicitur, qui sine lege peccauerunt, sine lege pe-
ribunt, exponit, non lege accusante, sed conscientia, &
cogitationibus, si verò legem non habuissent conscientiæ,
nec ipsos perire peccantes oportebat, &c. Similia dicit
postea in eadem hom. & seq. Ex quibus & ex Au-<marginalia>Lex naturalis|est cognitio|menti indita|à Deo.</marginalia>
gustino paulò antè citato constat, legem naturale&#x0303;
non esse naturam, nec mentem, sed cognitionem
naturæ, menti inditam à Deo: & de hac cogni-
tione, & non de potentia intellectiua intelligo
quod ait Cicero 1. de legib. scilicet, legem esse ratio-
nem insitam in natura, cum verò ait esse mentem,
nomine causę appellat effectum. Vnde Prateius in
lexico iuris, verbo lex, postquam hæc Tullij resti-
monia adduxit, statim ex Paulo Rom. 2. ait legem
naturalem esse iudicium & conscientiā ipsam. Sic etiā
cùm ait Methodius apud Epiphanium hæresi 64.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0090.jpg/>
@@1@<SE90>74 Quæst. XCIV. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>insitam, & naturalem legem cogitationem nostram ex-
citare, & dirigere ad bonum, de lege causaliter sum-
pta expone: de formali verò quod statim ait, eam
esse iuxta insitum in nobis bonum, & à Paulo. Rom. 7.
appellari legem mentis. Sic D. Thomas 1. p. quæst.
79. art. 13. ait conscie&#x0303;tiam propriè esse actum, sed
interdum appellari nomine synderesis, vel aliis
nominibus significantibus habitum, vel potentiā:
quia effectus sæpe sumit nomen causæ, & econtra.
Ex dictis patet, falsum esse quod dixit Antonius
Perez certam. 8. scholast. par. 2. n. 88. recta ratio nō
est lex, sed doctrix, indagatrix, index, & præco
legum.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO IIII.
An lex naturalis habeat ratione&#x0303; legis, & vim obligan-
di, ex eo quod Deus voluerit obligare adea, quæ
per illam præcipiuntur.</Z>
<P><INI5>D</INI5>E hac re omissis iis, quæ diximus di-<marginalia>10</marginalia>
sput. 1. sect. 6. con 2 & tract. de bonit.
& malit. & tract. de peccatis, & quæ
dicemus agentes de dispensatione in
lege naturę, quoad quæstionem pro-
positam dicimus, quòd partem affirmantem tene&#x0303;t
nonnulli recentiores $unclearciantes pro se Salmeronem
to. 5. tract. 2. §. quæ omnia, vbi ait. Aduerte omnem
legem à Deo proficisci, & naturæ, & Moysi, & Christi,
& ciuilem, & canonicam. Et Valentiam tom. 2. disp.
7. qu. 4. pun. 1. vbi ait, dictamen naturale habere ratio-
nem legis, non quatenus est à nobis, sed quatenus est in
nobis ex impressione diuina, atque adeo quatenus profi-
ciscitur à Deo, & Castrum 1. de lege cap. 4. qui ait,
non valeo intelligere quomodo lex naturalis possit à le-
ge diuina protinus separari. nam cum constet natu-
ralem legem dari à Deo, &c. Bonauenturam 2. d.
35. dub. 4. literab. Gersonem 3. par. lect. 1. de vita
spirituali corol. 10. alphab. 61. lit. E. Ocham. 2. qu.
19. art. 3. ad 4. Andream de Castronouo relatum à
Cordubensi lib. 3. quæst. 10. ad 2. dicentes omne
peccatum ideo esse malum, quia prohibitum vo-
luntate obligandi posita saltem in Deo, quod etiā
defendit Almainus 3. mor. cap. 16. & indicat D.
Thomas pluribus locis: nam quæst. 71. art. 6. ad 4.
ait, cùm dicitur, quod non omne peccatum ideo est ma-<marginalia>Omne peccat&#x0169;|ideo est pecca-|tum quia pro-|hibitum.</marginalia>
lum, quia prohibitum, intelligitur de prohibitione facta
per ius positiuum. Si autem referatur ad ius naturale
quod continetur primò quidem in lege æterna, secunda-
riò verò in naturali iudicatorio rationis humanæ, sic
omne peccatum est malum quia prohibitum; ex hoc enim
ipso quod est inordinatum, iuri naturali repugnat. Et
quæst. 19. art. 4. ait, quod autem ratio humana sit re-
gula voluntatis humanæ, ex qua eius bonitas mensure-
tur, habet ex lege æterna, quæ est ratio diuina, & qu.
91. participatio, inquit, legis æternæ in rationali crea-
tura lex naturalis dicitur, & 2. 2. quæst. 104. art. 1. ad.
2. ait, voluntatem Dei esse regulam, qua regulātur om-
nes rationales voluntates. Ergo lex naturæ vim obli-
gandi, & rationem legis habet à Deo, & à volun-
tate ipsius.</P>
<P>  Probatur primò, quia Scriptura legem omnem<marginalia>11</marginalia>
solet nomine diuinæ voluntatis appellare, vt vi-<marginalia>1. Probatur|ex Scriptura.</marginalia>
demus disp. 1. sect. 5. opin. 1. vt Mat. 7. non omnis, qui
dicit Domine, &c. sed qui facit voluntatem Patris mei:
quo loco ait doctissimus noster doctor Maldona-
tus, Christum personam Leg slatoris æterno Patri<marginalia>Christus legi-|slatori nomen|Patri tribuit.</marginalia>
tribuisse, atque adeo nomine voluntatis Patris t&#x0169;
naturalem, tum diuinam ab ipso Christo significa-<-P>@@

<-P>ri necesse est, & Matth. 12. quicunque fecerit volunta-
tem Patris mei, &c. Ioan. 4. meus cibus est, vt faciam
voluntatem eius, qui misit me. & cap. 5. non quæro vo-
luntatem meam, sed voluntatem eius, qui misit me, &
cap. 6. Descendi de c&#x0153;lo, non vt faciam voluntatem
meam, &c.</P>
<P>  Secundò probatur ex Sanctis: Damascenus 4.<marginalia>12</marginalia>
fide. cap. 23. de lege Dei æterna, & naturali dissere&#x0303;s<marginalia>2. Ex Sāctis.</marginalia>
ait, Adueniensigitur Dei lex menti nostræ, attraxit ad
se ipsam, & singulam nostram conscientiam: dicitur au-
tem, & conscientia nostra lex mentis nostræ. & infrà,
lex igitur mentis, id est, conscientia, condelectatur le-
gi Dei, id est, mandato, quod quidem vult, vbi Clicto-
uæus ait, lex mentis nostræ est ipsa naturalis ratio,
Dei legem habens sibi insitam impressāque qua bonum
à malo, interno lumine diiudicamus, ad bonúmque am-
plectendum, & malum declinandum incitamur. Et
Ambrosius lib. de Paradiso cap. 8. ait, Quid aliud
est peccatum, nisi diuinæ legis transgressio, & sacræ le-
gis, inobedientia mandatorum? Augustinus 22. con-
tra Faustum cap. 27. Peccatum est dictum, factum,
vel concupitum contra legem æternam, lex verò æter-
na est ratio Dei, vel voluntas Dei ordinem naturalem
conseruari iubens, perturbari vetās, & paulò inferius,
Nos verò, inquit, quorum corpus mortuum est propter
peccatum, pro morula infirmitatis nostræ sec&#x0169;dum æter-
nam legem, qua natur alis ordo seruatur, iustè viuimus,
si viuamus in fide non ficta, quæ per charitatem opera-
tur. Et lib. de peccat. meri. cap. 16. neque peccatum
erit nisi diuinitus iubeatur, vt non sit.</P>
<P>  Tertiò, nihil habet rationem legis, nisi vt est im-<marginalia>13</marginalia>
perium Superioris, sed dictamen rationis nostræ<marginalia>3. Probatione.</marginalia>
nullius Superioris est imperium nisi Dei, ergo so-
lùm, vt est imperium Dei, habet rationem legis,
vel vt approbantur, & præcipiuntur à Deo, vt Isai.
58. nōne hoc est magis ieiunium, quod elegi, dissolue col-
ligationes impietatis, &c. & Sap. 14. odio sunt Deo im-
pius, & impietas eius. Et cur Deo odio esset, qui ope-
ratur contra rationem, nisi quia ipse eius dictami-
na præcipit obseruari? Et alioqui Deus haberet
odio eum, qui suæ esset voluntati conformis, eo
quòd esset rationi difformis: quod est absurdum.
Ergo voluntas eius est, vt rationi conformemur,
& inde ratio habet vim obligādi, & essentiā legis:
vnde inferunt auctores huius sententiæ, si me&#x0303;da-
cium, odium Dei, & similia nulla Dei lege prohi-
berentur, essent quidem mala, quia disconuenien-
tia naturæ rationali, non tamen peccata, quia vbi
non est lex, nec præuaricatio, id est peccatum, Ro. 4.</P>
<P>  Cæterùm moderni isti confusè loquuntur, & à<marginalia>14</marginalia>
veritate deuiant. Nam tripliciter potest intelligi<marginalia>Opinio hæc|recentiorum|confutatur.</marginalia>
legem naturę accipere vim obligandi, & rationem
legis, à voluntate diuina. Primò, quia sine volun-
tate diuina, non esset dictamen rationis, ac proin-
de nec lex naturæ, & in hoc sensu nos fatemur le-
gem naturalem pendere à voluntate diuina, ita vt
nec de potentia Dei absoluta possit esse lex sine
voluntate diuina. Secundò, si per impossibile da-
retur dictamen rationis, quod iudicaret turpe esse
mentiri, non dato Deo, vel eius vol&#x0169;tate, à quibus
demanaret hoc dictamen, adhuc haberet ratione&#x0303;
legis, in quo sensu partem negantem tenuit Va-
lentia, suprà, & nō est adeo improbabilis eius opi-
nio, sicut in seque&#x0303;ti sensu. Tertiò, vt etiamsi dare-
tur illud dictamen rationis procede&#x0303;s à Deo, eius-
que voluntate, adhuc nō haberet rationem legis,
nisi adesset alia specialis voluntas Dei, qua for-
maliter vellet nos obligare ad sequendum tale<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0091.jpg/>
@@1@<SE91>Disput. V. Sectio IV. 75
<duolan 2><-P>dictamen, in quo sensu vim obligandi ad culpam,
& rationem legis dicunt aliqui moderni pendere
à voluntate Dei.</P>
<P>  Nos in solo primo sensu docemus, legem natu-<marginalia>In quo sensu|verum sit lege&#x0303;|naturæ pe&#x0303;de-|re à voluntate|Dei.</marginalia>
ræ pendere à voluntate Dei, & Deum habere au-
ctore&#x0303;. Probat Vazquez disp. 97. ferè per totā. Prę-
sertim cap. 3. nu. 8. c&#x0169; quo, & aliis malitia in actu
libero & humano moralis est, quoniam ad mores
pertinet, & culpam facit: ergo si Deo, vel eius spe-
ciali prohibitione non existente, furtum, vel adul-
terium esset, malum etiam esset peccat&#x0169;, ac proin-
de contra legem. Confirmatur primò, quia qui
laboraret ignorātia, vel inaduertentia inuincibili
Dei, vel illius specialis voluntatis, & si eius-
modi opera faceret, dignus esset p&#x0153;na, & simili-
ter qui ipsi consentirent, iuxta id Pauli Rom. 1.
digni sunt morte, non solùm qui talia agunt, sed etiam
qui consentiunt facientibus. Imò essent digni p&#x0153;na
æterna, Ephes. 5. Omnis fornicator, aut immundus,
aut auarus, non habet hæreditatem in regno Christi,
& Dei: ergo haberent culpam, quia p&#x0153;na solùm respō-
det peccato & culpæ. Item in eo statu possent mere-
ri per bona opera: ergo & demereri, per mala: non
autem potest esse demeritum sine culpa. Et quis
mentis compos diceret, illos non esse culpandos,
vituperādos, & obiurgandos? Haberent ergo cul-
pam, & alioqui cùm multi tales modò reperian-
tur, dicemus licet rationi reluctent, & turpe scien-
ter amplectantur, non peccare, nec esse in confes-
sione absoluendos, quia materia remota confes-
sionis sunt sola peccata & culpæ.</P>
<P>  Secundò, quia vel illa specialis voluntas, qua<marginalia>15</marginalia>
illi dicunt prohibitum esse naturaliter homicidi&#x0169;,<marginalia>2. Confut.</marginalia>
est in Deo naturaliter, & necessariò, vt volunt re-
centiores, vel liberè, vt volunt Gerson, Ocham,
Castronouo, infrà referendi si necessario. Ergo
aliqua volitio efficax erga creaturas est necessaria
omninò, quod est per se absurd&#x0169;. Quid enim fingi
potest, quod necessitet voluntatem diuinam ad
ponendam obligationem, quæ non oriretur præ-
cisè ex ipsis naturis rerum, cur non posset absti-
nere à præcepto, ne homines peccare&#x0303;t? Et deinde
talis voluntas non obligat, quia voluntas obligā-
di in principe nō obligat, nisi libera sit, si verò est
libera, non erit certum seclusa reuelatione, an sit
vel non sit in Deo, quia nos non possumus actus
liberos Dei certò cognoscere, nisi ex reuelatione,
nisi sint actus, qui colligantur euidenter ex effe-
ctibus Dei: ergo cum in puris naturalibus, & mo-
dò apud multos non sit talis reuelatio, tales ho-
mines non peccabunt occidendo, &c. Et idem fe-
rè argumentum est, etiam si ponat voluntas ne-
cessaria: nam etiam est incerta, quod nō puto pos-
se tutò dici. Ite&#x0303; si talis voluntas est libera, lex quā
constituit, reuerà erit positiua, & non naturalis:
quia lex positiua est, quę fit arbitrio, & libera vo-
luntate principis Remp. potentis, & volentis
obligare.</P>
<P>  Nec valet dicere, illam prohibitionem nihil<marginalia>Lex positiua|est quæ sit ar-|bitrio & libe-|ra voluntate|principis.</marginalia>
aliud esse, quàm simplex quoddā odi&#x0169;, & displi-
centiā homicidij, furti, &c. quod odi&#x0169; potest esse
necessariò in Deo, quia tale odium non est pro-
hibitio, nec præceptum negatiuum, & non est li-
berum per se: ergo nō inducit obligatione&#x0303;. Dein-
de tale odium supponit iam malitiam furti, non
enim ideò est malum, quia odio habetur à Deo,
sed ideò odio habetur, quia est mal&#x0169;. Dices, odio
haberi, quia est malum obiectiuè, & dissonum na-<-P>@@

<-P>turæ rationali: contrà, quia si ante odium Dei ha-
beo malitiam obiectiuam, ergo est obiect&#x0169;, quod
si amplectatur voluntas humana, in illa erit for-
malis malitia independens ab illo odio Dei.</P>
<P>  Ad primum argumentum ex Scripturis sumpt&#x0169;<marginalia>16</marginalia>
respondeo, nomine voluntatis Dei intelligi etiam
legem naturalem, non quia essentialiter lex natu-
ralis, vt sic, inuoluat voluntatem Dei, sed quia de
facto eam Deus instituit, condendo naturam, &
commendat eius obseruationem, & affectu sim-
plici eam appetit, & denique quia sua lege positi-
uam naturalem confirmauit.</P>
<P>  Ad secundum, respondeo, Damascenum &
Clictouæum potius esse pro nobis, quia dic&#x0169;t le-
gem naturalem esse conscientiam nostram: esset
autem conscientia etiam si per impossibile non
esset Deus, & esset dictamen rationis: ergo tale
dictamen esset verè lex. Idem similiter ex aliis Pa-
tribus, & Doctoribus, qui legem naturalem dic&#x0169;t
esse conscientiam nostram, vt retulimus. Ad Am-
brosium & Augustinum respondeo, illas peccati
definitiones, quatenus important peccat&#x0169; esse cō-
tra legem, esse quidditatiuas, & essentiales, quoad
verò illud aliud, quod est esse contra legem Dei,
esse descriptiuas, & dari per aliquod accidens pro-
prium, & inseparabile etiam de potentia Dei ab-
soluta, quia non potest dari lex, quæ non sit ali-
quo modo Dei, tamen si esset vlla lex, quæ non es-
set Dei, quod esset contra illam, verè esset pecca-
tum, & ita contingeret, si Deo non existente, esset
homo cum iudicio rationis, & contra eius dicta-
men ageret.</P>
<P>  Ad tertium respondeo, legem positiuam niti
voluntati obligandi existenti in superiori, & esse
essentialiter præceptum superioris: legem tamen
naturæ solùm esse concomitanter præceptum su-
perioris, neque niti formali voluntati obligandi
existenti in superiori, sed voluntati condendi na-
turam cum iudicio rationis, cui annexum necessa-
riò est, obligare voluntatem sibi coniunctam, quā
obligationem confirmat Deus lege sua positiua,
dum pręcipuè in genere legem naturæ seruari, seu
declinare ab omni malo, vel etiā in specie ab his,
& illis, & odio habet peccatores, quia vtramque
legem eius transgrediuntur, & illi sunt contrarij
eius voluntati, quando legem naturalem violant,
quia illa necessario est lex Dei, & pręterea est con-
firmata per legem Dei positiuam.</P>
<P>  Ad testimonium in corol. allatum respondet<marginalia>Ad testim.</marginalia>
Vazquez illa disp. 97. cap. 4. nu. 12. Paulum eo lo-
co non significare, nihil esse peccatum, nisi sit ve-
titum lege aliqua, vel præcepto, sed potius signifi-
care imbecillitatem legis veteris, quæ potuit esse
offendiculum & occasio multorum peccatorum,
quæ si non esset lex, non committere&#x0303;tur, cùm sint
eius præuaricationes: non potuit autem gratiam
conferre, qua illa, & alia vitare&#x0303;tur, & quamuis ge-
neratim vellet Paulus, vbi non est lex vlla, nō esse
peccatum, nihil contra nos, quia ponimus dicta-
men rationis fore legem, etiam si non esset Deus
in mundo, vel non vellet specialiter, formaliter, &
expressè obligare nos ad sequendum dictamen ra-
tionis. Ista responsio est melior, quia nullum ver-
bum posuit Paulus, quo significaret se loqui de so-
la lege positiua, vnde Toletus illum interpretatur
de lege veteri, quatenus etiam includebat præce-
pta naturalia.</P>
<P>  Præterea auctores, quos pro se aduersarij citāt,<-P><marginalia>17</marginalia></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0092.jpg/>
@@1@<SE92>76 Quæst. XCIV. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>parum illis suffragantur: nam Salmeron solùm di-
cit leges omnes processisse, id quod nullus negat.
Valentia nō requirit in Deo voluntatem obligādi
dictamen rationis, vt sit vera lex, sed quòd proce-
dat ex vol&#x0169;tate Dei: quod licet esset ver&#x0169;, non ha-
berent aduersarij, quod intendunt, sed non credo
esse verum: quamuis enim tale dictamen nō esset à
Deo, vel putaretur non esse à Deo, vel non consi-
deraretur esse à Deo, malum esset illi aduersari, &
amplecti, quod turpe iudicatur: ergo ligaret, & sic
esset lex. Castro solùm ait cōtra Gerson. lect. 2. de
vita spiri. corol. 5. legem naturalem propriam lege&#x0303;
esse Dei, quia est conditor nostræ: quod non est
contra nos. Bonauentura solùm ait omne peccat&#x0169;
esse contra legem, saltem latè dictam, qualem pu-
tat esse legem naturæ, sed fallitur, maximè in opi-
nione aduersariorum dicentium, Deum voluisse
peculiariter obligare ad ea, quæ ratio dictat esse
omninò facienda, & absque tali voluntate nō fore
legem naturalem. De Gersone, Ocham, Castrono-
uo, Almaino quidquid contra nos dicant, non cu-
ramus. D. Thomas vult de facto & de pote&#x0303;tia ab-
soluta nihil esse peccatum, nec posse esse, quod nō
sit prohibitum lege diuina naturali, & æterna. Sed
non dicit esse de essentia peccati esse cōtra legem
Dei, ac proinde si per impossibile esset contra ra-
tionem, & non cōtra legem Dei, non fore pecca-
tum, docet etiā, legem naturalem proficisci à Deo
ab æterna eius lege, & voluntate, sed non docet
præter voluntatem condendi hominem cum iu-
dicio & vsu rationis necessariam esse aliam volun-
tatem in Deo, vt dictamen rationis nostræ habeat
rationem legis, & obliget ad culpam: & sanè si
admittenda esset talis voluntas, potius dicerem
cum Gersone, Castronouo, & Ocham, illam vol&#x0169;-
tatem esse in Deo liberam, & sic potuisse non esse
in Deo, & Deum posse reuocare totam legem na-
turæ, vel in ea dispensare, quàm cum nonnullis re-
centioribus esse necessariò in Deo talem volunta-
tem obligandi homines, & suam voluntatem de-
nuntiandi, quod vltimum requiri fatentur ad ra-
tionem legis naturalis. Et mirum est vnde colligāt
illam voluntatem esse necessariò in Deo. Non cō-
ueniret, inquiunt, cum diuina sapientia, vt ea quæ
ex natura sua sunt mala, non prohiberet, eo quod
nullum haberet motiuum non prohibendi, nec c&#x0169;
diuina prouidentia, quia non bene prouideretur
naturæ rationali. Deus autem non potest non vti
sapientia, & prouidentia, Psal. 13. omnia in sapientia
fecisti. Sed hæc ratio risu digna est: nam Deus ne
homines peccarent, & digni fierent æterna, aut ce&#x0303;-
porali p&#x0153;na, posset ab illa prohibitione abstinere,
& in hoc sapie&#x0303;tissimè procederet, & optimè pro-
uideret bono nostro. Item si necessariò denuntia-
ret illam voluntatem, denuntiatione sufficienti
ad legem, & obligandos homines, cum illa vol&#x0169;-
tas non colligatur euidenter ex ratione naturali,
necessariò deberet vti reuelatione: quod est absur-
dissimum. Ergo non est dicendum in Deo esse ne-
cessariam voluntatem obligandi nos, & denuntiā-
di hanc voluntatem, vt teneamur non me&#x0303;tiri, &c.
& hæc mihi videtur sente&#x0303;tia Guilielmi Parisien-
sis lib. de legib. cap. iam igitur fol. 9. col. 4. vbi do-
cet nos, sine verbis, aut scripturis, imò & sine no-
tione Dei obligari sub culpa, & peccato ad seruā-
dam honestatem moralem per legem quandam,
quæ est in anima nostra, quam dicit esse naturam
ipsam, vel sapientiam, artémque honestè, & rectè<-P>@@

<-P>viuendi, licet notitia Dei obligationem augeat.
Clariùs hoc idem docet D. Thomas qu. 104. art.
1. vbi ait, præcepta moralia habere vim obligandi ex
ipso dictamine rationis, & non ex aliqua institutione
diuina, vel humana, secus cæremonialia, & iudicia-
lia, quia in se considerata non habent absolutè ra-
tionem debiti, sed ex aliqua institutione.</P>
<P>  Male ergo, vel saltem impropriè Sayrus lib. 3.
Thesauri cap. 2. nu. 1. loquens de lege diuina, ab-
strahendo à naturali, & positiua, æterna, & tempo-
rali dixit, legem diuinam esse, quæ immediatè à
Deo instituta est; nam æterna non est instituta à
Deo: sed est ipsum dictamen æternum in seipso
spectatum: naturalis etiam non est propriè ex in-
stitutione diuina.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO V.
Quæ sit materia circa quam versatur lex naturæ.</Z>
<P><INI5>P</INI5>Rimò, sicut præceptum diuiditur<marginalia>18</marginalia>
in affirmatiuum, & negatiuum, ita<marginalia>1. Conclusio</marginalia>
& lex naturæ: quædam enim est af-<marginalia>Lex naturæ|quædā est af-|firmans, quæ-|dam negans.</marginalia>
firmans, seu præcipiens, alia negans,
seu prohibens, aut vetans. Vetantur
quę turpia, & vetari hac lege est iudicari turpia:
præcipiuntur honesta, & necessaria ad hoc, vi ho-
mo turpiter non se habeat: & hoc est præcipi ho-
nesta, & necessaria iudicari: multa sunt mala, quia
prohibita hac lege, licet non sint prohibita lege
positiua. De quo vide D. Thomam hac qu. ar. 2. &
sequentibus, & quæst. 100. art. 2. vbi Caietanus,
Sotus 2. iust. qu. 3. art. 8. Victoria relect. de homi.
nu. 3. & 4. Augustinus 1. de lib. arb. cap. 3. vbi ait
adulterium, & alia huiusmodi, nō ideò mala esse,
quia vetantur aliqua lege (scilicet positiua) sed
ideò vetari lege, quia mala sunt.</P>
<P>  Secundò, ad legem naturæ pertinent nō solùm<marginalia>2. Conclusio.|Ad legem na-|turæ non sol&#x0169;|quædam prin-|cipia, sed etiā|conclusiones|pertinent.</marginalia>
principia aliqua per se nota, sed etiam aliquæ cō-
clusiones: oppositum tenent aliqui, citantes pro se
D. Thomam hac quæst. 94. art. 2. in principio, vbi
ait, præcepta legis naturæ esse prima principia practica,
& art. 3. vbi ait, multa studiosè fieri ad quæ natura nō
primò inclinat, sed per rationis inquisitionem sunt ab
hominibus inuenta, quasi vtilia ad bene viuendum,
& ea non esse de lege naturæ: citatur etiam Durā-
dus, tract. de legib. sed malè, potiùs enim dicit ius
naturæ versari etiam circa conclusiones, vt rectè
refert Turrecremata cap. ius gentium d. 1. art. 1.
nu. 3. Sed pro illa sententia arguitur, quia conclu-
siones aliquæ euide&#x0303;ter deductæ ex principiis mo-
ralibus pertinent ad ius gentium: cur ergo nō om-
nes? Ius autem gentium, est aliud à naturali: ergo
nulla conclusio pertinet ad ius naturæ. Antecede&#x0303;s
probatur, ex l. 1. 2. & 3. & l. omnes, cum aliis ff. de
iust. & iure, & l. bona fide, ff. depositi. Vbi aliqua
tribuuntur iuri gentium, quę per euidentem con-
sequentiam ex principiis moralibus deducuntur.
sed nostram sente&#x0303;tiam tenet expressè D. Thomas
hac quæst. 94. art. 4. 5. & 6. & quæst. 95. art. 2. quæst.
100. art. 1. 2. & 3. Caietanus, Conradus, Medina, &
alij his locis, Valentia disp. 7. quæst. 4. punct. 2. So-
tus iust. quæst. 4. art. .& lib. 3. quæst. 1. art. 3. Iuri-
speriti grauiores apud Couarruuiam reg. peccat&#x0169;
parte 2. §. 11. nu. 4. Pinellus 16. de rescin. vend. in
Rubrica part. 1. ca. 1. nu. 7. & sequent. Ferdinādus,
Mendoza, lib. de pactis, quem latè retulimus, disp.
1. sect. 2. Turrecremata suprà, & Durandus qui<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0093.jpg/>
@@1@<SE93>Disput. V. Sectio V. 77
<duolan 2><-P>tamen in hoc non placet, quod ait, omne ius gen-
tium naturale esse.</P>
<P>  Nostra igitur sententia asserens omnes conclu-<marginalia>19</marginalia>
siones obligantes ad aliquid, ex vi solius rationis
naturalis sine vlla voluntaria institutione hu-
mana, vel diuina, pertinere ad legem naturæ. Pa-
tet ex Arist. 5. Eth. cap. 7. vbi dicit, iustum naturale
esse, quod vbique vim habet, scilicet ex ipsa natura,
& non quia videtur, vel non videtur, id est, non ex in-
stitutione, & arbitrio hominum, & Isid. 5. ethym.
c. 4. & refertur cap. ius naturale dist. 1. ait, ius natu-
rale est commune omnium nationum eò quòd vbique in-
stinctu naturæ, non constitutione aliqua habetur, &
Tullius ait, ius naturæ est quod non opinio genuit, vt
refert Turrecremata suprà: sed ius, quod versatur
circa conclusiones euidenter elicitas ex principiis
naturæ, nō genuit opinio, nec humana cōstitutio:
ergo est ius, & lex naturæ. Confirmatur primò,
quia inter ius positiuum, & naturale non da-
tur medium: sed conclusiones illæ non pertinent
ad ius positiuum, cùm agant de rebus sec&#x0169;dùm se,
& non vt subsunt constitutioni humanæ, vel di-
uinæ arbitrariæ, & voluntariæ: ergo pertinent ad
ius naturæ. Confirmatur secundò, quia omne
quod secundùm se est malum, prohibetur lege na-
turæ, & quod est necessarium secundùm se, præ-
cipitur eadem lege, sed malum & bonum de quo
tractant conclusiones, potest esse huiusmodi: ergo
tale pertinebit ad legem naturæ. Confirmatur ter-
tiò, quia ad obligand&#x0169; per se, & sine iure positiuo
impertine&#x0303;s est, quod intellectus cum discursu, vel
sine discursu intelligat aliquid esse turpe, aut ne-
cessari&#x0169;, sed si id cognoscat sine discursu, obliga-
bit absque vllo iure positiuo: ergo similiter si id
intelligat cum discursu: & sic in vtroque casu il-
lud pertinebit ad legem naturæ. patet in fornica-
tione, vsura, cultu Dei, & aliis multis, quæ perti-
nent ad ius naturæ; tamen eorum turpitudo vel
necessitas solum cognoscitur per discutsum.</P>
<P>  Ad primum testimonium D. Thomæ respōdeo,<marginalia>20</marginalia>
loqui de primariis præceptis iuris naturæ, vt locis
pro conclusione citatis se explicuit. Quid autem
in 2. testimonio velit, notatione 4. exponemus:
quod verò ait quæst. 91. art. 3. conclusiones dedu-
ctas ex primis principiis pertinere ad legem hu-
manam, solùm significat, præcipi solere lege hu-
mana, quia ratione non facilè, neque ab omnibus
cognoscuntur, vt ipsemet explicat quæst. 95. ar. 2.
in fine: aut intelligitur de conclusionibus, in qui-
bus non agitur de turpitudine, vel necessitate ob-
iecti secundùm se, sed de cōuenientia præcipiendi
illud tamquam salutare, & commodum, vel pro-
hibendi illud tamquam noxium, & incommod&#x0169;:
vt cum præcipimur adesse sacro in die domini-
ca, &c.</P>
<P>  Ad rationem respondeo, ius gentium strictè<marginalia>Ius gentium|strictè sum-|ptum sæpe est|ius positiuum:|latè est ius na-|turale sæpe.</marginalia>
sumptum esse positiuum, & non naturale, secus la-
tè dictum, de quo sæpe loquuntur Iurisperiti, &
vocant illud naturale, vt glossa Accursij l. bona fi-
des ff. depositi, & consonat Cicero, Tusc. 2. dicens
in omni re omnium gentium consensus lex naturæ pu-
tanda est. Sed de hac re multa dixi disput. 2. se-
ctione 4.<marginalia>21</marginalia>
<P>  Obserua tamen primò, sicut conclusiones eui-
de&#x0303;ter deductę ex principiis moralibus, sine vllo iu-
re positiuo obligantes, euide&#x0303;ter continent ius na-
turæ: ita quæ probabiliter deducuntur, continere
illud probabiliter, & esse leges naturę non certas,<-P>@@

<-P>sed probabiles, in quibus si falsitas enuntiaretur,
non essent leges naturę verè, sed apparenter: quia
conscientia erronea non est verè lex. De legibus
autem naturæ certis intellige, quod ait Valentia
illo pun. 2. omnia iura naturæ esse euidentia, ne-<marginalia>Omnia iura|naturæ esse|euidentia ne-|gari nō potest.|Not. 1.</marginalia>
garique non posse, nisi ex praua consuetudine aut
pertinacia, vel affectu excęcante, & impediente.</P>
<P>  Secundò, obserua D. Thomam, Caietanum &
alios, hac quæst. 94. art. 2. & Valentiam suprà di-
stinguere, vt quædam principia practica sint per<marginalia>Principia quæ|damper seno-|ta sunt omni-|bus, quædam|quibusdam.</marginalia>
se nota omnibus, quædam verò non omnibus, sed
quibusdam videlicet, quia à nonnullis termini nō
penetrantur, vel argumenta fortia, aut affectus ve-
hementes impediunt, ne homo præstet assensum.
Sic in materia de habitibus dixi, argumenta appa-
rentia impedire posse assensum conclusion&#x0169; eui-
dentium: imò & principiorum, præsertim in ho-
minibus care&#x0303;tibus habitu. Tertiò, obserua ex par-
te inclinationis naturalis, cui præcepta naturalia
accōmodantur, sumi varias leges naturales. Quod
perspicuum est, & tractatur à D. Thoma art. 2. & à
Valentia illo pun. 2. Quartò obserua, quod ait D.
Thomas art. 3. omnes actus virtutum sub cōmuni
ratione pertinere ad ius naturæ, non verò sub ra-
tionibus particularibus bene exponi à Soto. 1. iust.
quæst. 4. art. 3. Conrado, Vazquez hîc art. 3. Vale&#x0303;-
tia punct. 4. omnium virtutum actus sunt in præ-
cepto naturali, non tamen omnes earum actus, vt
expressè docet D. Thomas, 2. quæst. 104. art. 2. ad
1. Caietanus, & alij ibi: itaque nulla est virtus, cu-
ius actus non sit aliquando in præcepto obligan-
te saltem sub veniali, consonat Aristoteles 5. eth.
cap. 1. vbi in omnibus virtutibus cardinalibus ali-
quid à lege præceptum ostendit, imò omnes actus
omnium virtutum cadunt sub præcepto naturæ,<marginalia>Omnes actus|virtutum ca-|dunt sub præ-|cepto naturæ.</marginalia>
quantùm ad aliquem modum, licèt non quantùm
ad substantiam: nam ratio omnibus modum ali-
quem præscribit, sine quo si fiant, turpiter, & non
studiosè fient: vt si fiant propter malum finem,
vel tempore, aut loco non conueniente, vel iure
positiuo vetante, de quo Caietanus art. 3. vel vir-
tutum actus, vt studiosi sunt, dicuntur cadere sub
præcepto; quia secundùm opinionem asserenti&#x0169;,
non dari saltem per se, & seclusa ignorantia, vel
inaduertentia, actus indifferentes in indiuiduo,
præceptum habemus exercendi bonum actum,
supposito quod operari velimus, vt notat Valen-
tia illo pun. 4. & hoc est quod ait D. Thomas illo
art. 3. omnes actus virtutum, vt virtuosi sunt, esse<marginalia>Omnes actus|virtutum, s&#x0169;t|de iure natu-|rali.</marginalia>
de lege naturali: quia vnicuique propria ratio na-
turaliter dictat, vt virtuosè agat. Imò nullus, aut
ferè nullus actus est, qui concurre&#x0303;tibus aliquibus
circunstantiis non cadat sub naturali præcepto, vt
si præcesserit eius præceptum positiuum, votum,
iuramentum, promissio, aut sit necessarius ad vi-
tandum scandalum, ad vitam, vel salutem tuendā,
aut ad quid simile.</P>
<P>  Alij explicant D. Thomam de lege latè dicta,
vt se extendit ad dictamina nō obligantia: sed ex-
positio hæc nulla est, sic enim non negasset, ali-
quos actus virtutum in particulari esse de lege na-
turæ. Vazquez, Caietanus, & nōnulli alij D. Tho-
mam exponunt, vt actus virtutum sint de lege
naturæ in communi, & non in particulari, & cum
certis circunstantiis, quia lex naturæ non præci-
pit illas circunstantias, sed vel non sunt præceptę,
vel sunt præceptæ iure positiuo: & interdum lex
naturæ prohibet actum cum illis circunstantiis, vt<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0094.jpg/>
@@1@<SE94>78 Quæst XCIV. Tract. XIIII.
<duolan 2><-P>lex naturæ præcipit puniri furem: sed lex positiua
determinauit p&#x0153;nam, vt esset suspensio, lex natu-
ræ præcipit abstine&#x0303;tiam, positiuam determinauit
id ad certos dies: lex naturæ præcipit in communi
reddere depositum, sed eadem vetat reddi, cum
dominus est furiosus, & abusurus est deposito sci-
licet ense: vitam seruare tenemur, sed nisi necessa-
rium sit mori, ad bonum Dei, vel communitatis,
aut ad proximi salutem spiritualem, iuxta ea quæ
docet D. Thomas 2. 2. quæst. 26. de ordine charita-
tis, & Pan. 1. cap. 3. debemus pro fratribus animas po-
nere, & Augustinus de mendacio cap. 6.</P>
<P>  Quintò obserua, non solùm pertinere ad legem<marginalia>22</marginalia>
naturalem, quæ ratio dictat esse facie&#x0303;da, vel omit-
tenda homini in statu purè naturali: sed etiam quę
in statu eleuationis: supposita enim cognitione
talis status, ipsa ratio naturalis præcipit, quid in
eo agendum, vel omitte&#x0303;dum sit, siue cognitio sta-
tus sit naturalis quoad substantiam, siue superna-
turalis. Sumitur ex Caietano quæst. 100. articul. 1.
D. Thom. eodem art. & duobus sequentibus, & est
manifestum.</P>
<P>  Sextò obserua, omnia præcepta naturalia, vt
docet Valentia illo punct. 2. constituere vnum
ius, vnamque legem naturalem, non solùm vnita-
te collectionis, & aggregationis, sed etiam vnitate
ordinis. Nam ab eodem principio, scilicet naturali
lumine proficiscuntur, & ad eundem finem vlti-
mum referuntur: habéntque quemdam ordinem
vel inter se, vel saltem ad vnum aliquod præcept&#x0169;
naturale, ad quod reducuntur: vt ad illud, Omne
bonum necessarium est faciendum: omne turpe fugiend&#x0169;.
Sic omnia præcepta respicientia proximum redu-
cuntur ad illud: Quod tibi non vis fieri, alteri ne fa-
cias. De quo latè Chrysostomus homil. 13. ad pop.
Christus Matth. 7. Omnia quæ vultis, vt faciant vobis
homines, & vos facite illis. Simile est Tob. 4. Quod ab
alio oderis tibi fieri, vide ne tu aliquando alteri facias.
Et illud, Diliges proximum tuum sicut teipsum: imò
omnia reducuntur ad pręceptum dilectionis Dei,
quia omnium violatione offenditur Deus: & ad
pręceptum dilectionis sui, quia omnium violatio-
ne violans læditur. Vnde bene Basilius regul. 2. fu-
siùs disp. docet, ad præcepta dilectionis alia omnia
reuocari: & Pererius Rom. 2. disp. 10. omnia præ-
cepta naturalia reuocat ad illud Genes. 4. Sub te
erit appetitus tuus, & tu dominaberis illius. Rectus<marginalia>Rectus est qui|appetitui do-|minatur.</marginalia>
enim est, qui appetitui dominatur: vt ex Cicerone
3. de Rep. docet Augustinus 4. contra Iul. c. 12.</P>
<P>  Sed mirabile est, quod Tertullianus lib. contra<marginalia>In lege absti-|nendi à ligno|omnia præce-|pta legis con-|tineri mira-|bile est.</marginalia>
Iudæos ait, in lege abstinendi à ligno recognosci omnia
præcepta postea data in lege Moysi. Quod tamen in-
telligi potest: quia illa lex continebat aliquid per-
tinens ad dilectionem sui, Dei, & proximi: ad hoc
autem triplex dilectionis genus, omnia præcepta
pertinent. Assumptum declaratur. Quia obedien-
do illi legi, ostenderet dilectionem erga Deum,
cuius gratia illam seruabat: & amorem erga se, &
proximum, quos sic liberaret à morte corporali,
& spirituali. Violando autem illam legem omnes
hos amores læderet. Scholiastes autem Tertullia-
ni ipsum explicare videtur, vt tunc Deus primis
parentibus cum illo præcepto positiuo legem na-
turalem impresserit, in qua implicitè aut virtute
continentur omnia præcepta moralia, data in le-
ge Vel intellige Tertullianum, vt in illo præcepto
recognoscantur omnia posteà data in lege Moysi,
quia vice illorum omnium vnum illud datum est,<-P>@@

<-P>primis parent ibus. Vel quia tunc visa est forma
præcipiendi, quam Deus in lege Moysi seruauit,
fuit enim primum præceptum positiuum datum
à Deo, cuius instar fuêre sequentia.</P>
<P>  Septimò obserua, quòd D. Thomas art. 2. ait,<marginalia>23</marginalia>
propositionem per se notā esse quando prædicat&#x0169;
est de intrinseca ratione subiecti, non ita esse in-
telligendum, vt semper ita sit, nam multæ sunt
per se notæ, in quibus prædicatum non est de in-
trinseca ratione subiecti; sed passio, vel effectus,
dansq&#x0301;ue aliquid extrinsecum, vt probat bene Va-
lentia illo punct. 2. ad tertium: imò interdum præ-
dicatum est de essentia subiecti: tamen propositio
non est per se nota, nec per aliud: quia non est, vn-
de euidenter cognoscatur rem illam esse talis ge-
neris, vt quod c&#x0153;lum sit corpus simplex, & incor-
ruptibile, quòd quantitas sit accidens, quòd lux sit
qualitas, & non corpus, &c.</P>
<P>  Octauò obserua, in hac sect. disputari potuisse,
an modus cadat sub lege: sed quia de hoc tractat
D. Thomas quæst. 100. art. 9. & 10. agens de præce-
ptis decalogi, in eum locum quæstionem hanc
fuisse reseruatam.</P>
<P>  Nonò obserua, non aduersari ei, quod superius
diximus, cuiuscumque scilicet virtutis aliquem
actum esse in præcepto, quòd nullus actus virgi-
nitatis, vel paupertatis euangelicæ videtur esse in
præcepto. Vnde Matth. 19. vers. 21. postquam dixit
Christus, Si vis ad vitam ingredi, serua mādata, sub-
iungit, Si vis perfectus esse, vade & vende: quasi hoc
non esset præceptum, sed consilium. Vide doctissi-
mum Maldonatum ibi. & Luc. 17. vers. 10. quibus
locis acriter impugnat Caluinum asserentem, nul-
lum esse consilium, & opera supererogationis, so-
phisticum esse inuentum, & Augustinum epist. 89.
quæst. 4. vbi refert vt hęreticos, quosdam, qui olim
asseruerunt neminem saluum esse posse, nisi om-
nia venderet, & daret pauperibus. De virginitate
etiam consilium esse, non præceptum, patet ex 1.
Corinth. 7. vers. 25. & Concilio Gangrensi cap. 1.
Respondeo enim virginitatem non esse virtutem<marginalia>Virginitas nō|est virtus di-|stincta à ca-|stitate.</marginalia>
distinctam à castitate, nec paupertate&#x0303; à liberalita-
te, & magnificentia, de castitate autem, liberalita-
te, & magnificentia esse præcepta aliqua natura-
lia. Idem est de vrbanitate, eutrapelia, & omnibus
in vniuersum virtutibus, quare perperam nonnul-
li moderni cum Caietano 2. 2. quæst. 104. artic. 2.
ad primum, limitant, quod ibi ait D. Thomas om-
nium virtutum aliquos actus esse in præcepto, vt
solùm intelligatur de solis virtutibus præcipuis,
scilicet Theologalibus, & Cardinalibus. An verò
lex humana præcipere possit omnium virtutum
actus, cùm ad commune bonum expedierit, vt do-
cet D. Thomas quæst. 96. art. 3. discutiemus disput.
de materia legis humanæ.</P>
<P>  Decimò obserua, quod ait D. Thomas 2. 2. q. 25.
art. 8. & est communis doctrina Theologorum, vt
docet Suarius 3. part. tom. 4. sect. 5. num. 24. homi-
nem teneri ex charitate habere animum paratum
ad inimicum diligendum, si necessitas occurreret:
& quod quidam aiunt, teneri peccatorem statim
post peccatum ad habendum animum paratum,
vt p&#x0153;niteat, cùm necesse fuerit, non esse intelli-
gendum de præparatione animi per actum posi-
tiuum studiosum, sed per negationem actus con-
trarij, & idem est in multis aliis materiis.</P>
<P>  Vndecimò obserua, quòd ait D. Thomas art. 3.
cuilibet homini esse inclinationem ad agendum<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0095.jpg/>
@@1@<SE95>Disput. V. Sectio VI. 79
<duolan 2><-P>secundùm rationem; & hoc esse agere secundùm
virtutem, quod etiam docet Sotus 1. iust. quæst. 4.
art. 3. nō significare esse inclinationem naturalem,
seu pondus naturæ, ad omnes virtutes etiam su-
pernaturales, & ad actus omnium illarum, quam-
uis & hoc quodammodo sit verum, vt patet ex di-
ctis in materia de beatitudine disput. de eius ap-
petitu: sed intendit D. Thomas esse inclinationem
naturalem, & pondus naturæ ad agendum, saltem
actu naturali, secundùm rationem & virtutem in<marginalia>Quomodo ha|beat inclina-|tionem ad om|nem virtute&#x0303;.</marginalia>
omni materia: & omnem virtutem esse confor-
mem, & cōsentaneam rationi, & inclinationi na-
turali, sicut dixerat quæst. 71. art. 2. & iuxta hæc in-
terpretandus est Damascenus 3. fid. cap. 14. ad fin.
dicens. Naturales sunt virtutes, & naturaliter &<marginalia>Naturales s&#x0169;t|virtutes quo-|modo intelli-|gendum.</marginalia>
æquè in omnibus insunt, etsi non omnes æquè operemur
ea, quæ sunt naturæ. Nam ex eo quòd secundùm natu-
ram in id, quod præter naturam per transgressionem
lapsi sumus. Naturales autem appellat Damascenus
virtutes, non quia naturæ nostræ in Adam à prin-
cipio suæ conditionis fuerunt infusæ, vt videtur
interpretari Clictouæus ibi: sed quia ad illas nos
omnes habemus naturalem inclinationem, & ap-
titudinem æqualem, quantum est ex parte animæ,
& consonat Aristot. 2. ethic. cap. 1. dicens: Neque
præter naturam virtutes in nobis efficiuntur: sed idonei
quidem ad ipsas suscipiendas sumus natura. Neque
obstat Plato in Menone ad finem dicens: Si autem
nos in omni hac disputatione rectè prescrutati sumus,
virtus vtique, nec doctrina, nec natura nobis aderit, ve-
rùm diuina sorte absque mente in eum, qui illam sorti-
tus fuerit, influit. Solùm enim vult sine diuina gra-<marginalia>Sine diuina|gratia nemo|n virtute per|ectus esse po-|test.</marginalia>
tia, & auxilio neminem in virtute perfectum esse
posse: licèt alij Platonem interpretentur, vt virtu-
tes perse infusas agnouerit: de quibus D. Thomas
quæst. 55. art. 4. interpretatur id Augustini virtus est
bona qualitas mentis, quam Deus in nobis sine nobis
operatur. De virtute autem acquisita non rectè ne-
garet Plato, esse in nobis aliquomodo ex natura,
& doctrina, & rectè Cicero 1. de legib. dixit est au-
tem virtus nihil aliud, quàm in se perfecta, & ad sum-
mum perducta natura: quia nimirùm virtus perficit
naturam, vt operetur iuxta suam bonam, & natu-
ralem inclinationem: vnde 2. de inuentione ait,
Virtus est animi habitus, naturæ modo, atque rationi
consentaneus: quod etiam vsurpauit Augustinus lib.
83. qq. quæst. 30. quamuis lib. de quantit. animæ
cap. 16. dixerit virtutem esse quamdam æqualitatem
vitæ rationi vndique consentientem: de hac dicit in
categoriis cap. 12. Virtus omnes animæ partes ample-
ctitur: omne&#xE8BF;&#x0301; animal suo imperio gubernat, ac regit: vt
& iracundiam domet, & cupiditatem animo amo-
ueat. Vnde patet, quàm sit bona, & consentanea,
atque conueniens naturæ rationali: cùm D. Tho-
mas art. 3. dixerit, In nobis esse naturalem inclinatio-
nem ad agendum secundùm virtutem, & ad id adiuuat
ipsa virtus.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO VI.
Vtrùm lex naturalis sit & semper, & vbique
fuerit eadem.</Z>
<P><INI4>S</INI4>Vpponimvs, legem naturalem<marginalia>25</marginalia>
in se esse vnam vnitate, non solùm
collectionis, sed ordinis, qui est intre
ipsa præcepta, vt sectione præcedeni<marginalia>Vna est lex na|turalis, etiam|si multa præ-|cepta cōtineat.</marginalia>
diximus, sicut etiam lex Moysi, quæ omnia natu-
ræ præcepta, & insuper iudicialia, & cæremonia-<-P>@@

<-P>lia complectebatur, appellatur vna à Theologis
& Patribus, & à Scriptura ipsa, Psal. 18. lex Domini
immaculata, & sæpè Psal. 118. & Matth. 5. vers. 16. &
18. solùm quærimus modò, an sit & semper fuerit
eadem vbique, seu apud omnes gentes, & natio-
nes. Et ratio dubitandi est, quia hæc lex, vt dixi-
mus, consistit in dictamine rationis, ex quo vol&#x0169;-
tas obligatur: non sunt tamen, nec fuerunt eadem
dictamina apud omnes, sed diuersa, & contratia:
Ergo nec eadem lex naturæ. Minor patet; nā olim
apud Germanos latrocinia extra ciuitates vitio nō
vertebantur, vt memoriæ prodidit Iulius Cæsar 6.
de bello Gallico, Lacedemoniis eduliorum furta
permissa fuêre: Cilices olim rapto vixerunt. Apud
aliquos etiā idololatria lege fuit stabilita: & apud
Theodoretum 9. Græc. affect. per leges Lycurgi
licebat pueros adamare, itemque viros ex alienis
vxoribus, f&#x0153;minas autem ex alienis maritis filios
sibi comparare: & per leges Persarum, matrum, so-
rorum, filiarumque connubiis sus deque cōmisce-
ri: & per leges Tibarenorum seniores, ab altissi-
mis rupibus præcipites dare: & per leges Scythar&#x0169;
vna c&#x0169; mortuis hominibus viuos infodere, quos
olim viuentes illi dilexerant: & per leges Platonis,<marginalia>Absurdæ, &|planè horren-|dæ tum Plato-|nis, tum alio-|rum de iure|naturali opi-|niones.</marginalia>
vt patet apud ipsum dialogo 5. de Repub. mares,
& f&#x0153;minas mutuo aspectu nudorum corporum
ad impudicitiam sese incitare: itémque omnium
virorum c&#x0169;munes esse vxores, nulli viro propriā
sub eodem tecto incolere: filios ite&#x0303; omnibus om-
nes communes esse, ita vt neque pater sciat, quem
ex se filium genuerit, neque filius ex quo natus sit
patre, quę & alia attigêre D. Thomas hîc art. 4. Va-
lentia disp. 7. quæst. 4. puncto 1. Castrus 2. de lege
p&#x0153;nal. cap. 14. Sotus 1. iust. quæst. 4. art. 4. Bozius
2. de iure cap. 15. Azot tom. 1. lib. 6. cap. 60. & se-
quentib. & tom. 2. lib. cap. 14. quæst. 3. & 4. Tiraq.
lib. de legib. connub. Solinus lib. 5. cap. 43. Pere-
rius Rom. 2. disp. 11. 12. & 13 Lilius Giraldus in
hist. Deorum syntagm. 13. vbi refert Babyloniis le-
gem fuisse, qua mulieribus omnibus ingenuis
concedebatur, vt semel in vita ad veneris antrum
desiderent, & cum externis viris consuetudinem
haberent. Hebræi honestum putabant egenis pa-
rentibus alimenta negare; siquę illis dari debebāt,
Deo tribuerentur, Matth. 15. vos autem dicitis, qui-
cunque dixerit patri, vel matri, munus quodcunque est
ex me, tibi proderit, & non honorificauit patrem suum,
aut matrem suam. Hoc est, vt ex Strabo, Hugone &
Lyrano ad illum locum explicat sapientissimus
noster Maldonatus, absque culpa filius poterat
parentes non honorare, si Deo offerat, quod pare&#x0303;-
tibus præbere tenebatur: & quidā hæretici apud
Augustinum 3. de doctrin. Christ. cap. 14. dixerunt
nihil esse suaptè natura iustum, & honestum, ex
præscripto alicuius legis communis, qua omnes
vniuersè astringantur: sed in vnaquaque regione,
seu prouincia, iustum esse, quod vsu, & consuetu-
dine ibi receptum sit, atque probat&#x0169;. Quod sum-
ptum videtur in Pythagora, & Philosophis, quos
Pyrrones nominabant, qui existimatunt, nullum<marginalia>Pyrrones seu|Pyrronij Phi-|losophi quales|fuerint.</marginalia>
esse ius naturale: sed omne ius opinione homin&#x0169;,
seu legibus & consuetudinibus humanis constare,
quos confutat Cicero 1. de legibus post medium,<marginalia>26</marginalia>
& tacitè Arist. 5. eth. cap. 7.</P><marginalia>1. Conclusio.</marginalia>
<P>  Nihilominus dico primò, quoad obligationem<marginalia>Vna & eadem|est apud om-|nes gentes, &|fuit semper|naturæ lex.</marginalia>
vna & eadem lex naturæ est, & fuit semper apud
omnes nationes, id est, omnes ad eadem, in iisdem
circunstantiis facienda, vel omitte&#x0303;da sunt, & fue-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0096.jpg/>
@@1@<SE96>80 Quæst. XCIV. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>runt semper obligati, per se loquendo, & seclusa
ignorantia. Itaque si rectè iudicare&#x0303;t de rebus, ha-
berent eadem dictamina, quibus alij à natura li-
gantur, & eisdem ipsi ligarentur, & rectè iudican-
tium dictamine si ad illos transferrentur, illos li-
garent, & ideò sunt leges etiam respectu ipsorum.
Hoc sensu accipe quod dicitur, legem naturæ ean-
dem esse apud omnes. Tenet D. Thomas art. 4. Va-
lentia disp. 7. quæst. 4. puncto 1. Isidorus 5. ethym.
cap. 4. & refertur cap. ius naturale d. 1. Augustinus
3. de doctr. Christ. cap. 14. Cicero 3, de Repub. cu-
ius verba refert, & tanquam penè diuina laudat
Lactantius 6. diuin. insti. cap. 8. Est, inquit Cicero,<marginalia>De lege natu-|ræ præclara|M. T. dicta.</marginalia>
vera lex, recta ratio naturæ congrue&#x0303;s, diffusa in omnes,
constans, sempiterna, quæ vocet ad officium iubendo, ve-
tando à fraude deterreat: & paucis interiectis. Huic
legi nec abrogari fas est, neque derogari ex hac aliquid
licet, nec tota abrogari potest. Nec verò aut per Sena-
tum, aut per populum solui hac lege possumus. Nec est
quærendus explanator, aut interpres alius, nec erit alia
lex Romæ, alia Athenis; alia nunc, alia posthac: sed &
omnes gentes, & omni tempore vna lex, & sempiterna,
& immobilis continebit: Vnusque erit communis quasi
magister, & imperator omnium Deus. Ille huius legis
inuentor, disceptator, lator: cui qui non parebit, ipse se
fugiet, ac naturam hominis aspernatus, hoc ipso luet
maximas p&#x0153;nas, etiamsi cætera supplicia effugiat. Idem
docuit Aristo. 5. ethic. cap. 7. Vnde Tertullianus
lib. de corona militis, & in apologet. cap. 4. sugillat
Romanorum leges, quod huic dissimiles subinde
mutarentur in dies.</P>
<P>  Dico secundo, quantùm ad vsum, & cognitio-<marginalia>27</marginalia>
nem partim fuit semper eadem lex naturæ apud<marginalia>2. Conclusio.</marginalia>
omnes nationes. partim non: in quibusdam enim<marginalia>Lex naturæ|quoad vsum|partim fuit|apud omnes|eadem, partim|non.</marginalia>
notissimis conueniebant, in aliis minus notis, &
difficilioribus discrepabant, & discrepant modò.
Ita sentiunt D. Thomas & omnes eius interpretes
ar. 4. Valentia illo pun. 1. Sotus 1. iust. qu. 4. ar. 2. &
4. Cordubensis lib. 2. qu. 4. Vazquez 1. 2. disp. 122.
cap. 2. Toletus in id Rom. 2. Qui ostendunt opus legis
script&#x0169; in cordibus suis. Bellarminus 1. de matri. cap.
27. Castro. 2. de lege naturali cap. 14. probatur: nā
ad omnes pertinet id Psal. 4. Quis ostendet nobis bo-
na? Signatum est super nos lumen vultus tui Domine,
quod de lumine rationis omnes Orthodoxos in-
terpretari, ait Genebrardus ibi. Licèt ipse aliā ex-
positionem misceat. In omnibus ergo lumen ra-
tionis aliqua ostendit fugienda, vel prosequenda,
& sic etiam quoad cognitionem ipsius conueni&#x0169;t
aliqualiter homines in lege naturæ. Vnde Rom. 2.
Cùm enim gentes qui legem (scilicet scriptam) non
habent, naturaliter ea quæ legis sunt, faciunt, ipsi sunt
sibi lex, &c. testimonium reddente conscientia ipsorum,
&c. Ibidem. Quisine lege peccauerunt, sine lege peri-
bunt, scilicet scripta, quia peccant cōtra legem na-
turalem latè Augustinus 3. de doct. Christia. ca. 14.
docet multa esse ad legem naturæ spectātia, quæ à
nullo ignorari possunt, & Isidorus 5. ethym.
cap. 4. & refertur cap. ius naturale d. 1. ait ius natu-
rale esse commune omnium nationum, eo quod cuique
instinctu naturæ, non constitutione aliqua habetur. Et
quis potest dubitare an bonum necessarium sit
prosequendum, malum vitandum, vita conseruan-
da, nullus lædendus, vel de illo præcepto Christi,
Matth. 7. Quæcunque vultis vt faciant vobis homines,
& vos facite illis, si termini intelligantur? Vnde
Arist. 5. ethic. cap. 7. dixit. iustum naturale esse quod
vbique vim habet eandem, & non quia videtur, vel nō<-P>@@

<-P>videtur, & inferius, quod natura constat, immobile est,
& vim habet eādem vbique, sicut ignis, hic & apud
Persas vrit. Ad idem sunt verba Ciceronis apud
Lactan. quæ fusè iam retulimus. Ignorantur qui-<marginalia>Ignorantur|multa, à male|affectis, quæ|sunt de iure|naturæ, sed â|nullis omnia.|Lex naturæ|per peccata nō|potest aboleri.</marginalia>
dem à multis multa, ad legem naturæ pertinentia:
sed à nullo etiā male affecto omnia, ideo D. Tho-
mas art. 6. dixit legem naturalem etiam per peccata nō
posse omnino aboleri, quod etiam docuit Augustinus
2. Confessio. cap. 4. & latè Pererius Rom. 2. disp.
13. quamuis Vazquez suprà cap. 2. dicat, in casibus
argumenti nostri semper aliquem timorem con-
scientiæ remansisse, vel peccandi consuetudine
extinctum fuisse, & vt cætera, quæ flagitiosa sunt,
omittam, connubia cum parentibus, & sororibus
adeò turpia, à Sanctis, & Philosophis ethnicis ha-
bebantur, vt ea de causa Persas acriter reprehen-
derint: de quo multa Cardinalis Bellarminus 1. de
matrim. cap. 14.</P>
<P>  Sed an hæc ignorantia legis naturalis sit ali-<marginalia>An ignoran-|tia legis natu-|turalis sit ali-|quando inuin|cibilis.</marginalia>
quando inuincibilis & inculpabilis. Castro suprà
significat nunquam posse esse inuincibilem, & fuit
opinio Alensis 2. part. quæst. 153. art. 3. Durand. 3.
dist. 25. quæst. 1. Propendet Gratianus post c. quid
turbatur, 1. quæst. 4. gloss. cap. vlt. de consuet.</P>
<P>  Mihi tamen certum est, aliquam iuris naturalis<marginalia>28</marginalia>
ignorantiam esse omninò inculpabilem, præser-<marginalia>Quædam est|inuincibilis.</marginalia>
tim in iunioribus, & hebetioribus & idiotis: nam
etiam apud sapientissimos, ingenio præstantissi-
mos, & veritatis amantissimos, ac piissimos Theo-
logos, & Iurisperitos sunt varię opiniones, an hoc,
vel illud sit iure naturæ præceptum, aut prohibi-
tum, mortale, vel veniale. Colligitur ex cap. obii-
ciuntur, 1. quæst. 4. de quo latè Cordubensis lib. 2.
quæst. 4. Sotus 1. iust. quæst. 4. art. 4. Vazquez, Cu-
mel, Valentia, & Medina: & nos in materia de
peccatis.</P>
<P>  Quantùm verò lex naturæ post peccatum Adæ<marginalia>Lex naturæ|per peccatum|Adæ fuit ob-|scurata.</marginalia>
obscurata sit, latè Pererius Rom. 2. disp. 11. 12. &
13. in qua etiam tractat, an ignorantia legis natu-
ralis possit aliquando excusare.</P>
<P>  Hoc autem certissimum est, quandiu lex in-
uincibiliter ignoratur, peccatum non committi:
vt docet Basilius hom. in Psal. 1. Hieronym. epist.
ad Algasiam, quæst. 8. ex illo, Rom. 7. Cùm venisset
mandatum, peccatum reuixit. Dicitur autem lex na-
turæ inuincibiliter ignorari, quando nescitur, an
obiectum sit turpe, vel necessarium, sciri autem,
quando cognoscitur obiectum esse turpe, vel ne-
cessarium, etiamsi de lege ipsa seu dictamine ratio-
nis homo non cogitet. Nec vt obliget lex naturæ,<marginalia>Promulgatio|ad legem na-|turæ non re-|quiritur.</marginalia>
requiritur alia promulgatio, quàm quòd ita sit
proposita veritas, vt in communem notitiam ve-
nire possit, sed excusabitur ab eius violatione is,
in cuius notitiam non venerit, si hoc absque eius
culpa contingat, de quo Valentia illa quæstio. 4.
punct. 3. sed lex, quæ vni est nota, facilè eius do-
ctrina poterit aliis innotescere: vndè non solùm
obligabit, vt præceptum particulare, sed etiam vt
lex communis strictè sumpta. Exploratum tamen
est, aliquando ignorantiam legis naturæ culpabi-
lem esse, vt colligitur ex Rom. 1. Propter quod tra-
didit eos Deus in reprobum sensum, &c. & cap. flagi-
tia, 32. quæst. 7.</P>
<P>  Si contra priorem conclusionem obiicias: quia<marginalia>29</marginalia>
in diuersis statibus requiruntur diuersæ leges, vt<marginalia>Obiectio con-|tra primam|conclusionem.</marginalia>
in natura integra deberent omnes homines esse
liberi, & omnia bona cōmunia. Natura verò cor-
rupta petit, vel admittit seruitutes, & rerum diui-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0097.jpg/>
@@1@<SE97>Disput. V. Sectio VII. 81
<duolan 2><-P>siones, vt sumitur ex l. manumissiones, ff. de iusti-
tia & iure, & §. ius autem; instit. de iure natur. Re-
spondeo, aliud est loqui de exercitio legis, seu exe-
cutione, aliud de ipsa lege. Quamuis autem status<marginalia>Status vnius|postulat execu|tionem vnius|legis natura|lis, & non al-|terius.</marginalia>
aliquis postulare possit vsum, & exercitium vnius
præcepti, & non alterius; ni hilominus omnis sta-
tus continet omnia naturalia præcepta, quædam
exercenda, in illo statu, quædam in alio. Vt nunc
quædam præcepta exercenda sunt tempore belli,
alia pacis; & ars medica, quædam iniungit efficie&#x0303;-
da tempore sanitatis, quædam tempore ægritudi-
nis: ita lumen rationis etiam nunc dictat, quædam
debere fieri in statu naturæ integræ, si continge-
ret, vt olim contigit, alia in statu naturæ corruptę,
in quo nunc sumus. Hoc ex sequenti sectione ma-
gis patebit.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO VII.
An lex naturæ humana lege, vel consuetudine
mutari possit.</Z>
<P><INI5>S</INI5>Vppono, legem humanam, & cō-<marginalia>30</marginalia>
suetudinem in hoc eandem vim ha-<marginalia>Lex humana|& consuetudo|eamdem vim|habet.</marginalia>
bere: nam consuetudo est lex non
scripta, l. de quibus l. diuturna ff. de
legib. cap. consuetudo d. 1. Igitur ali-
qui Iurisperiti dixisse videntur, ius naturę posse le-
ge humana, vel consuetudine mutari, quando ra-
tioni consentaneum fuerit. Referuntur Innocen-
tius in princ. & Panormitanus nu. 3. cap. cùm tan-
to, seu fin. de consuetud. Idem Panormitanus cap.
quæ in Ecclesiarum, de const. num. 11. Felinus nu.
26. & alij ibi. Glossa c. proposuit de concess. prębe&#x0303;-
dæ cap. sunt quidam 25. quæst. 1. glossa Accursij si
quod omnes 64. ff. de condict. indebiti, & §. fin. in-
stitu. de vsu & hab. & l. manumissiones ff. de iust.
& iure, & l. ius ciuile eod. tit. Quæ glossæ, & Iuri-
speriti in sensum primæ conclusionis statuendæ
exponi debent.</P>
<P>  Sed simpliciter hæc sententia suadetur. Primò,<marginalia>1. Argument.</marginalia>
quia iure naturæ omnia erant communia, & re-
rum diuisio iure gentium introducta est, vt patet
ex Isidoro 5. ethym. cap. 4. relato in cap. ius natu-
rale dist. 1. & ex cap. quo iure, dist. 8. imò in cap. di-
lectissimus, 12. quæst. 1. rerum diuisio dicitur per<marginalia>Rerum diuisio|per iniquita-|tem introdu-|cta quomodo|sit.</marginalia>
iniquitatem introducta: non quòd ipsa introductio
iniqua fuerit, sed quòd occasione peccati facta
fuerit, vt omnes interpretantur. Secundò, libertas
iure naturæ hominibus conuenit, l. manumissio-
nes. ff. de iustitia & iure, l. libertas, 4. ff. de statu ho-
minum: tamen per leges humanas, & ius gentium
aufertur, cap. de rectoribus, 26. quæst. 1. cap. ad li-
berandum, & cap. ita quorumdam, de Iudæis, &
d. l. libertas. Vnde & bello capti efficiuntur capie&#x0303;-
tium mancipia: in quo etiam Bartolus l. hostes, ff.
de captiuis, & alij apud Couarruuiam regul. pec-
catum, parte 2. §. 11. num. 6. dixêre, iure gentium
derogatum esse iuri naturali, quo homines nas-
cuntur, aut sunt liberi. Homo etiam potest se ven-<marginalia>Homo potest|se vendere.</marginalia>
dere instit. de iure personali, §. serui autem: in quo
derogari videtur naturali iuri libertatis. Tertiò,
præceptum illud naturale non occidendi, variis
modis ab humana lege limitatum est: lege enim
humana permissum est, fure&#x0303; nocturnum, depopu-
latorem agrorum, aut itinerum aggressorem, vel
militiæ desertorem resistentem, propria auctori-
tate occidere, vt liquet ex l. 1. & 2. C. quādo liceat
vnic. sine iudice. Patri etiam ius occidendi adulte-<-P>@@

<-P>rum cum filia, quam in potestate habet, concedi-
tur in l. patri. ff. ad leg. Iuliam de adult. Vide etiam
l. marito. & l. si adulterum. §. Imperator, ff. eodem
tit. & l. qui occidit, ff. ad leg. Aquiliam, & l. grac-
chus, C. ad leg. Iuliam de adulter, in quibus occi-
dendi alios facultas lege humana conceditur.
Quartò ius naturale prohibet auferri alienum: le-
ges autem vsucapionis, & præscriptionis id con-
cedunt. Quo exemplo vtitur glossa dic. l. manu-
missiones. Quintò, iure naturali, depositum red-
dendum est, tamen leges humanæ possunt ex cau-
sa oppositum præcipere: imò & ipsa lex naturalis
interdum id præcipit, aut permittit, vt D. Thomas
fatetur art. 4. Aristoteles 5. eth. cap. 7. Augustinus
Psal. 5. & refertur cap. ne quis 22. quæst. 2. Sextò de
iure naturali sufficit consensus contrahentium ad
matrimonium: at verò iure canonico requiritur
præsentia parochi, & testium: & idem argui pos-
set fieri in aliis contractibus: ergo ius humanum
naturali derogat. Septimò, ius diuinum Euange-
licum, vel etiam naturale est id Matth. 18. vers. 16.
in ore duorum, vel trium testium stet omne verbum: ta-
men abrogatum est lege humana: ad testamentum
enim plures quàm tres testes requiruntur in l. hac
consultissima, & l. sancimus C. de testam. cap. c&#x0169;
esses eod. tit. & ad nonnullas causas decidendas in
cap. licet vniuersi de testib. Ergo lex naturalis per
humanam abrogari potest. Octauò, matrimonium
in primo gradu consanguinitatis est prohibitum
iure naturæ: sed si esset necessarium ad propaga-
tionem, vel conseruationem generis humani, vt
initio mundi, non solùm esset licitum, sed etiam
præceptum lege naturali, & præcipi posset lege
positiua. Idem esset de polygamia, hoc est, plurali-
tate vxorum: ergo. Nonò, vota, promissiones, &
iuramenta obligant iure naturæ: eor&#x0169; tamen obli-
gatio potest humana auctoritate tolli, seu relaxa-
ri: ergo. Decimò, quia in l. ius ciuile ff. de iust. &
& iur. dicitur, ius ciuile effici cum aliquid additur,
vel detrahitur iuri communi, id est, naturali, &
gentium: vt explicat glossa ibi: ergo humana au-
ctoritate potest derogari iuri naturæ.</P>
<P>  In hac re certum primò est, ius naturæ impro-<marginalia>31</marginalia>
priè variari posse. Primò, per additionem, scilicet<marginalia>1. Conclusio.|Ius naturæ va|riari potest.</marginalia>
legis positiuæ obligantis ad aliquid, ad quod lex
naturæ non obligabat; vel requirentis ad valorem
actus plus quam lex naturæ exigebat. Secundò,
quoad obligationem actualem proximam, muta-
tis circunstantiis obiecti, ita vt lex naturæ præci-
piens, vel prohibens aliquid sub certis circunstan-
tiis, sub aliis præcipiat, prohibeat, concedat, vel
permittat oppositum. Vt Domino communiter
reddendum est depositum, non tamen furioso, qui
ense deposito, si ei reddatur, sit aliquem occisurus
Tertiò, quoad cognitionem: nem lex naturæ, quæ
antea cognoscebatur, potest posteà ignorari, &
è contra. Quartò, quoad suam existentiam: quia
poterant omnes homines priuari vsu rationis: &
tunc non maneret lex in se, quoniam, vt diximus,
consistit in dictamine rationis.</P>
<P>  Secundò certum est, legem naturalem mutari<marginalia>32</marginalia>
non posse quoad vim obligandi, ita vt illam amit-<marginalia>2. Conclusio.</marginalia>
tat. Quod necessarium erat, vt simpliciter mutari<marginalia>Lex naturæ|mutari non po|test quoadvim|obligandi.</marginalia>
diceretur, sicut aliæ leges tunc propriè, & simpli-
citer mutari dic&#x0169;tur, quando vim obligandi amit-
tunt, ita vt etiamsi contingat casus, de quo lo-
quebantur, non obligent actu. At qui legem na-
turalem non esse sic mutabilem humana auctori-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0098.jpg/>
@@1@<SE98>82 Quæst. XCIV. Tract. XIIII.
<duolan 2><-P>tate, sentit D. Thomas in hac quæst. art. 4. 5. & 6. &
quæst. 100. art. 8. & 2. 2. quæst. 57. art. 2. ad 1. & qu.
66. ar. 2. ad 1. & 4. d. 36. Alensis 3. part. quæst. 27. m.
4. art. 5. §. 5. aliàs memb. 3. art. 2. Sotus 1. iust. quæst.
4. art. 5. lib. 2. quæst. 1. art. 8. lib 4. quæst. 3. art. 1. Na-
uarrus cap. ita quorundam de Iudæ. not. 11. nu. 7.
Couarruuias 4. Decretal. part. 2. cap. 6. §. 9. nu. 2. &
3. & c. quamuis pactum, de pactis par. 2. §. 4. nu. 11.
& reg. peccatum, parte 2. §. 11. à nu. 2. vsque ad 8.
Molina tract. 1. de iust. disp. 4. Caietanus, Cōradus,
Medina, Vasquez, & omnes interpretes, D. Tho-
mas in hac quæst. art. 4. 5. & 6. & quæst. 100. art. 8.
Azor tom. 1. lib. 6. cap. 1. quæst. 2. vsque ad 5. Va-
lentia hîc disp. 7. quæst. 4. punct. 5.</P>
<P>  Aristoteles 5. eth. cap. 7. Cicero 3. de repub. & c&#x0169;
eo Lactan. 6. diuin. insti. ca. 8. verba Ciceronis sect.
6. retulimus, vbi alia ad rem præsentem inuenies.
Idem tenet Gloss. cap. cùm tanto de consuetudine,
quæ id probat ex cap. sunt quidam 25. quæst. 1. &
§. his itaque. d. 6. & §. sed naturalia instit. de iure
nat. &c. & ex cap. non debet, de consang. & affinit.
& inde deducet nullam consuetudinem etiam to-
tius mundi præualere posse iuri naturali, ex cap.
flagitia 32. quæst. 7. idem tenet Gratianus d. 5. in
prin. dicens. Naturale ius inter omnia primatum ob-
tinet tempore, & dignitate: c&#x0153;pit enim ab exordio ra-
tionalis creaturæ, nec variatur tempore, sed immutabile
permanet: & in §. his itaque post cap. 3. d. 6. moralia
ait, mandata ad naturale ius spectant, atque ideo nul-
lam mutabilitatem recepisse mōstrantur. Et infrà, Na-
turale ergo ius ab exordio rationalis creaturæ incipie&#x0303;s,
vt supra dictum est, manet immobile. Hoc ipsum do-
cet Turrecremata ad §. nunc autem nu. 5. d. 5. For-
tunius ad l. veluti col. 7. ff. de iust. & iure.</P>
<P>  Sumitur ex Augustino lib. 83. qq. quæst, 31. Na-
tura, inquit, ius est, quod non opinio genuit, sed quædā
innata vis inseruit, vt religionem, pietatem, gratiam,
vindicationem, obseruantiam, veritatem, & ex Greg.
9. cap. fin. de consuetud. vbi ait, Nemo sanæmentis<marginalia>Iuri naturali|nulla consue-|tudo derogare|potest.</marginalia>
intelligit, naturali iuri (cuius transgressio periculum sa-
lutis inducit) quacumqne consuetudine, quæ dicenda est
verius in hac parte corruptela, posse aliquatenus dero-
gari, & male aliqui Iurisperiti primę opinionis au-
ctores dicunt, illa verba, cuius transgressio limitare
definitionem Pontificis, ita scilicet vt solùm nulla
consuetudine derogari posset iuri naturæ, cuius
transgressio periculum salutis inducat, secus aliis
iuribus naturæ. Cùm tamen verba Pontificis per
parenthesim ponantur, rationémque vniuersalis
definitionis reddant, quia scilicet semper violatio
iuris naturæ periculum animæ inducit. Sicut etiā
verba in sequenti parenthesi posita rationem red-
dunt, cur talis consuetudo seruanda non sit, nimi-
rum, quia potius est corruptela. Nec in re dissen-
tiunt Panormitanus, & alij initio citati: nam cùm
dicunt consuetudinem iuri naturali contrariam
aliquando valere, non loquuntur de iure naturali
vetante, sed permittente, vt ius naturæ permitte-
bat libertatem, & communitatem bonorum: sed
ius gentium introduxit seruitutem, & rerum diui-
sionem, sic D. Thomas art. 5. ad. 3. communis agro-
rum possessio, & libertas appellatur de iure natu-
rali. Impropriè tamen lex, vel consuetudo indu-
cens id, quod lege naturæ vetitum non est, iuri
naturæ contraria dicitur.<marginalia>33</marginalia>
<P>  Deinde probatur conclusio, quia inferior non<marginalia>Inferior legi|superioris de-|rogare non po-|test.</marginalia>
potest derogare legi Superioris. Sed lex naturæ est
lex Dei, qui est superior omni creatura: ergo lex<-P>@@

<-P>humana non potest legi naturæ derogare: maior
patet ex Vrbano Papa, cap. sunt quidam 25. q. 1. &
ex multis addictis disp. 1. Item tota vis obligandi
in lege naturali, prouenit à veritate proposition&#x0169;,
vt numquam est me&#x0303;tiendum, numquam peieran-
dum, numquam Deus odio habendus: quamdiu
enim veræ sint istæ propositiones & ab homini-
bus cognitæ, tamdiu eos obligabunt, sed lex hu-
mana non potest mutare veritatem proposition&#x0169;:
ergo nec legi naturæ auferre vim obligandi, quæ
ratio etiam in Deo procedit, vt posteà videbimus.
Præterea lex naturæ est, per quam Principes gu-<marginalia>Principes in|lege naturæ|dispensare nō|possunt.</marginalia>
bernare, & gubernari debent: in qua si possent di-
spensare, aut eam tollere, & abrogare, ab illa pos-
sent se eximere: sicut alios, & ita quiduis eis lice-
ret: & similiter si subditos possent eximere à lege
naturæ, possent facere, vt nulla lege tenerentur,
quod esset absurdissim&#x0169;, imò im plicatorium: quia
si illi essent Principes, subditi tenere&#x0303;tur eis parere,
& ipsi subditis prospicere & bono publico vtilia
illis iniungere, & imperare: ergo debent esse ali-
quæ regulæ & leges immotæ, iuxta quas auctori-
tas humana procedat, quas Resp. & Principes in
quos Resp. transtulit potestatem, seruare tenean-
tur. Hinc Scriptura appellare solet legem diuinā,
sub qua naturalis etiam continetur, f&#x0153;dus sempi-
ternum. Isaiæ 24. Transgressi sunt leges, mutauerunt
ius, dissipauerunt f&#x0153;dus sempiternum. Quod D. Tho-
mas quæst. 100. art. 8. ait præcipuè intelligendum
de præceptis decalogi. Vnde etiam Augustinus de
vera religione cap. 31. affirmat, debere cōditorem<marginalia>Principes lege&#x0303;|æternam de-|bent cōsulere,|quando leges|cōdituri sunt.</marginalia>
legum humanatum, si vit bonus, & sapiens est,
consulere legem æternā, scilicet, in naturali, quam
intra se habet, vt secundum eius incommutabiles
regulas, quid sit pro tempore iubendum, vetan-
dumq&#x0301;ue decernat. Nec mirùm, quia Respubl. non
omninò absolutam, sed limitatam habebat pote-
statem sanciendi leges, ergo limitatam transtulit
in principem, nimirum restrictam ad conceden-
dum, vel præcipiendum, quod diuina lege natura-
li vel positiua vetitum non fuerit, & ideo Bernar-
dus lib. de præcept. & dispens. non longè ab initio
docet, hominem nullo modo posse dispensare in
præceptis decalogi etiam secundæ tabulæ: & Pau-
lus Iuriscons. l. ius palam, ff. de iustitia & iure: Id
quod semper bonum & æquum est, ius dicitur, vt est ius
naturale, & Dionysius Tyrannus auctore Plutar-
cho in Solone, dixit; Ciuitatis leges abrogari, naturæ
verò leges cogi nullo modo posse: & Cicero 3. de offic.
hæc verba de deposito habet. Multa quæ honesta
natura videntur esse, temporibus sunt inhonesta: & 2. de
legib. lex, inquit, illa, scilicet naturalis, cuius vim ex-
plicaui, neque tolli, neque abrogari potest: & 3. de Rep.
Huic legi nec propagari fas est, nec derogari ex hac ali-
quid licet, nec tota abrogari potest. Nec verò aut per se-
natum, aut per populum solui hac lege possumus. Nec
erit alia lex Romæ, alia Athenis, alia nunc, alia post-
hac: sed omnes gentes, & omni tempore, vna lex & sem-
piterna & immutabilis continebit: Hactenus Cicero,
vt refert Couar. 2. 4. cap. 6. §. 9. num. 3. ex Lactan. 6.
diuin. instit. cap. 8. nam libri Ciceronis de Repub.
non extant præter quoddam sexti libri fragmen-
tum, quod somnium Scipionis nuncupatur. Vbi
verbum propagandi extensionem significare vi-
detur, quia nimirùm lex naturæ, vt non potest de-
crementum, vel diminutionem recipere, ita nec
incrementum, extensionem, vel additionem. Pro-
pagare namque propriè est, vitā vetulam suppri-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0099.jpg/>
@@1@<SE99>Disput. V. Sectio VII. 83
<duolan 2><-P>mere, vt ex vna plures fiant, vt ex Latinæ linguæ
Thesauro perspicuum est. Alij tamen in Cicerone
legunt, nec abrogari fas est, sic tamen otiosum es-
set quod posteà Cicero scripsit, neque tolli, neque
abrogari potest.</P>
<P>  Vbi animaduertendum est, abrogari legem esse<marginalia>34</marginalia>
alia lege rogata tolli. Vnde Modestinus l. deroga-<marginalia>Derogari &|abrogari quo-|modo differāt.</marginalia>
tur 102. ff. de verborum signific. derogatur, inquit,
legi, aut abrogatur, derogatur legi, c&#x0169; pars detrahitur,
abrogatur legi, cùm prorsus tollitur: idem ait Seruius
apud Calepin&#x0169; verbo, abrogo, ex quo, & ex The-
sauro Ciceronis constat, Latinè dici, & abrogare
legi, & abrogare legem. Idem docet Nizolius. Alij
legunt in Cicerone, nec promulgari fas est, quod
sic potest explicari, vt nefas sit, promulgari legem
naturæ in tribus nundinis, vt si placuerit populo
recipiatur, quemadmodum aliæ leges promulgari
apud Romanos solebant: nam lex hęc non pendet
à populi consensu, & acceptatione. Nec obstat
quod obiiciet Thesaurus, se numquam in Cicero-
ne legisse, aut alio, verbum promulgo, iunctum
casui dandi. Nam ordinanda est sententia Cicero-
nis in hunc modum: nec fas est huic legi, promul-
gari: aut dic apud Romanos vsum fuisse iungendi
verbo promulgo casum dandi, vt ex hoc loco Ci-
ceronis colligitur.</P>
<P>  Ad primum argumentum de rerum diuisione<marginalia>35</marginalia>
Sotus 4. dist. 15. quæst. 2. & Gabriel quæst. 2. dicunt<marginalia>Ad primum|argumentum.</marginalia>
ante peccatum fuisse præceptum, vt omnia bona
essent communia: post peccatum verò nō, & ideo
rerum diuisionem non esse contra ius naturæ: sed
contrà, quia præceptum positiuum gratis asserere-
tur, imò & naturale: salua enim morum honestate
possent homines in illo statu res aliquas, præser-
tim mobiles & ad ordinarium vsum necessarias
inter se diuidere quant&#x0169; ad proprietatem. Quam-
uis autem poneretur præceptum naturale com-
munitatis rerum, pro illo statu non esset dicend&#x0169;,
id fuisse verè & propriè, & quoad vim obligandi
mutatum, sed cessasse circumstantias, sub quibus
actu obligabat, quę si redirent, iterum obligarent.
Veritas tamen est, pro tunc non fuisse absolutè<marginalia>Rerum diui-|sio in statu na|turæ integræ,|nec præcepta,|nec prohibita,|sed permissa.</marginalia>
præceptam nec prohibitam rerum diuisionem:
sed permissam: ac proinde non fuisse cōtra vllum
naturale ius, vel præceptum, sed præter illud, &
additam ad illud per homines, qui facultate vten-
tes communi consensu proprio, vel gubernator&#x0169;
potuerunt bona illa inter se diuidere, vel faculta-
tem singulis dare appropriandi res certa aliqua
ratione, & modo, quam appropriationem fieri si-
ne communi consensu lex naturæ prohibebat, &
ita quodammodo, & secundum quid erat t&#x0169;c pro-
hibita rerum diuisio, seu appropriatio; sumitur ex
D. Thoma quæst. 94. art. 5. ad. 3. Valentia disp. 7.
quæst. 4. puncto 5. dicto 1. Azor. illa quæst. 2. Alen-
si suprà. Sic etiam libertas erat de iure naturæ<marginalia>Libertas erat|de iure natu-|ræ negatiuè.</marginalia>
negatiuè, quia natuta non induxit seruitutem:
imò prohibuit aliquos esse seruos, nisi propria
voluntate, vel captiuantium in bello iusto, vel alia
legitima ratione mancipia aliorum fierent. Vnde
bene Fortunius Garsia dicta. l. manumissiones nu.
8. docuit rerum communitatem, & personarum
libertatem plusquam negatiuè fuisse de iure natu-
ræ, alioqui non magis fuisset de iure naturæ, quā
diuisio, & seruitutes: has enim non præcipiebat
lex naturæ, sicut neque illas prohibebat. Et certè
nisi fuisset tunc aliqua prohibitio appropriatio-
nis, & seruitutis, quilibet posset tunc res quas-<-P>@@

<-P>libet sine aliorum consensu sibi appropriare, &
cæteris hominibus vt mancipiis vti: & à for-
tiori Reges, & alij principes possent pro suo arbi-
trio dominia rerum sibi vsurpare, vel aliis dare, &
homines in seruitutem redigere, vt insinuāt Glos-
sa cap. per principalem verbo ad nos 9. quæst. 3.
Angel. l. item si verberibus §. 1. ff. de rei ve&#x0303;di. quos
in simili reiiciunt Sotus 4. iust. quæst. 4. art. 1. & 2.
Couarruuias 3. vari. cap. 6. Pinellus rubri. de rescin.
vend. p. 1. cap. 1. nu. 24. & sequent. Si obiicias, quia
seruitus est contra naturā l. libertas ff. de statu ho-
mini. Sed est licita: ergo lege vel auctoritate hu-
mana potest derogari legi naturæ, quod argumen-
tum sumi etiam potest ex §. ius aute&#x0303; gentium, Inst.
de iure nat. & ex §. seruus, inst de iure personarum.</P>
<P>  Respondeo, seruitutem inductam sine sufficie&#x0303;ti<marginalia>Seruitus in-|ducta sine suf|sicienti causa|est contra ius|naturæ.</marginalia>
causa, esse contra ius naturæ, non verò cum causa.
Quamuis hæc etiam sit contra naturam, id est, cō-
tra statum, quem auctor naturæ à principio cōtu-
lit hominibus, & contra vehementem naturæ in-
clinationem, & contra id quod natura haberet, si
in sua integritate permansisset: sicut esse vestitum
est cōtra naturam, quia nudi nati sumus, nudi ma-
neremus, nisi peccatum obstitisset. Vide D. Tho-
mam hîc art. 5. ad. 3. & 4. d. 36. quæst. vn. art. 1. ad. 2.
Nauarrum cap. ita quorundam de Iudæis notab.
11. nu. 7. Molinam tract. 1. de iust. disp. 4. & tract. 2.
disp. 32. in fine, Sotum 4. iust. quæst. 2. art. 2. & lib. 1.
quæst. 4. art. 3. Couarruuiam regu. peccatum parte
2. §. 11. n. 6. Aragonem 2. 2. quæst. 62. tract. de do-
minio fol. 137. & quæ nos diximus in præsenti
tract. disp. 2. sect. 5. quibus cōsonat Augustinus 19.
ciuit. cap. 15. dicens conditio seruitutis iure intelligi-
tur imposita peccatori: nomen itaque istud culpa meruit,
non natura. Et infrà, Nullus aute&#x0303; natura, in qua prius
Deus hominem condidit, seruus est hominis, &c</P>
<P>  Ex quibus patet solutio 2. argumenti, & falsitas<marginalia>36</marginalia>
doctrinę Accursij in l. manumissiones ff. de iust. &
iu. verbo datio, vbi ait, in manumissione non tam da-
ri libertatem, quàm detegi: quia libertas iure naturæ
cuique competit. Nam reuera libertas multis rationi-
bus amittitur, & postea redditur. Adde, quòd Accur-
sius statim sibi aduersatur, verbo nascerentur, ait
enim in hac re iure gentium iuri naturæ esse derogat&#x0169;,
licet in totum, seu in genere ius naturæ immutabile sit.</P>
<P>  Tertium argumentum continet illam difficul-<marginalia>37</marginalia>
tatem, an liceat publicis magistratibus, aut Regi<marginalia>An liceat ma|gistratui ad|sceleratos oc-|cidendos facul|tatem dare.</marginalia>
ad sceleratos occidendos facultatem aliis cōferre,
de quo rectè Nauarra. 2. de rest. ca. 3. part. 2. dub. 8.
vbi primùm definit publicos latrones, vel occul-
tos maleficos, à quibus damna Reip. vel priuatis
ciuibus imminent, vel impendent, posse priuata
etiam auctoritate à quocunque occidi, siue ante,
siue post sente&#x0303;tiam latam, quia cùm eiusmodi ho-
mines sint Reip. vel ciuium aggressores, mors illis
inflicta, defensio innocentium est. Leges ergo illę,
quæ facultatem concedunt occidendi nocturnum
furem, vel depopulatorem agrorum, aut itinerum
aggressorem, vel militiæ desertorem resistentem,
iustę sunt, quia solùm explicant ius naturale, quod
ad se vel alios defendendos quisque habet, nec
sunt contralegem naturæ: cùm ea non vetet ho-
micidium, quod sit in defensionem cum modera-
mine, &c. nec quod fit auctoritate publica, de quo
Nauarra supra cap. 3. p. 1. nu. 11. & 12.</P>
<P>  Aliæ verò leges humanæ in argumento com-
memoratæ, etsi homicidium permittant: non ta-
men approbant, & vniuersè dicimus non licere<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0100.jpg/>
@@1@<SE100>84 Quæst. XCIV. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>magistratibus, aut regi facultatem concedere vni-<marginalia>Non licet ma|gistratibus fa|cultatem occi-|dendi concede|re vnicuique|malesicos, quos|non citauit.</marginalia>
cuique ad maleficos occidendos, quos nec citauit,
nec audiuit, nec testibus, aut propria eorum con-
fessione conuicit; est enim iure naturali definit&#x0169;,
vt nemini ius defensionis tollatur, & vt nemo ni-
si conuictus de crimine puniatur, vnde Gregorius
Papa cap. 1. de caus. possess nec nos contra inaudi-
tam parte&#x0303; possumus aliquid definire, & in Clem.
pastoralis §. cæterum de sent. & re iud. Clemens
V. ait, Cæter&#x0169; defectus suppletio circa processus adhibita
supradictos, non tantùm valet ad iustificationem ipsor&#x0169;,
& sententiæ supra dictæ, quantùm ad eorum sugillatio-
nem, & notam, cùm nullam super præmissis potestatem
haberet Imperator in Regem sibi alias, quàm, vt præfer-
tur, non subditum, non citatum legitimè, aut remissum,
& extra districtum ipsius continuè ac notoriè consisten-
tem. Nec prædicta suppletio circa subdit&#x0169;, etiā ad ea po-
tuisset de ratione deferri, per quæ de crimine præser-
tim sic grauidelat, defensionis (quæ à iure prouenit
naturali) facultas adimi valuisset, de qua re vide Vl-
daricum, Zasium l. 2. §. eodem tempore ff. de origi.
iur. Baldum l. fin. C. de legat. cùm verò sententia
lata est in maleficum, seruatis iuris naturalis de-
cretis, existimat Nauarra suprà 2. par. dub. 8. n. 218.
peccatum esse morrale contra charitatem, faculta-
tem vnicuique concedere maleficum occidendi,<marginalia>Maleficum oc-|cidere cuicun-|que facultate|accepta, post|sententiam est|peccatum mor|tale.</marginalia>
& ea facultate vti occide&#x0303;do ipsum, quia adimitur
malefico potestas sacramenta p&#x0153;nitentiæ, & Eu-
charistię percipiendi: & interdum peccaretur, quia
occisio fieret in alieno territorio, vel per cleric&#x0169;,
qui irregularis fieret, & secundum aliquos pecca-
ret mortaliter propter scandalum, & propter iuris
canonici prohibitionem, & quoniam contra reli-
giosum statum ipsius est, esse occisionis ministr&#x0169;,
& aliquando ex odio, & ira rei id faceret.</P>
<P>  Addit Nauarra: si maleficus occidi iubeatur, si-
ne huiusmodi circumstantiis, quæ occisione&#x0303; eius
inhonestam reddunt, licere magistratibus & Regi
facultatem concedere maleficum occidendi.</P>
<P>  Ad quartum respondeo solùm, probare leges<marginalia>38</marginalia>
iusta de causa transferre posse dominia, qua mu-
tatione facta mutatur ius naturale non secundùm
vim obligandi, & obligationem remotam, sed se-
cundùm effectum, vel obligationem proximam,
pro tunc enim non obligat, sicut anteà.</P>
<P>  Ad quintum respondeo, ibi non mutari ius na-
turæ, neque auferri ipsi vim obligandi ad redden-
dum depositum, sed tolli circumstantias, sub qui-
bus tantùm obligabat, & ideò non obligare pro-
ximè, & pro tunc, sed remotè, & pro alio tempore
in quo illæ circumstantiæ extiterint.</P>
<P>  Ad sextum, solùm probare ius humanum ad va-
lorem quorundam actuum posse aliquid exigere
quod non exigebat ius naturale, quod nō est mu-
tare ius naturæ secundùm vim obligandi, sed est
addere illi aliquid.</P>
<P>  Ex quo etiam patet responsio ad septimum.
Quando enim ius humanum exigit plures quàm
duos, vel tres testes ad testamentum, vel ad alique&#x0303;
contractum, aut actum, nihil præcipit contra ius<marginalia>Cur acta quæ|dam non va-|leant, in qui-|bus plures duo|bus testes non|adhibeantur.</marginalia>
naturæ, vel euangelium: locus enim ille Matthæi
solùm probat neminem vnius tantùm testimonio
damnari posse, quod in Deuter. disertis verbis
traditum erat cap. 17. vers. 6. In ore duor&#x0169;, vel trium
testium peribit occidens: nemo occidetur vno contra se
dicente testimonium: & cap. 19. vers. 15. non stabit te-
stis vnus contra aliquem, quidquid ille peccati, vel faci-
noris fecerit, sed in ore duorum vel trium testium stabit<-P>@@

<-P>omne verbum. Cùm igitur plures quàm duo, vel
tres testes legibus humanis ad causarum decisio-
nem, vel testamenta requiruntur, nulla ex parte
euangelicæ legi derogatur: numquam enim ea le-
ge, aut naturali interdictum est, ne plures, quàm
tres testes in testamentis, vel aliis eiusmodi rebus
requirantur.</P>
<P>  Ad octauum patet responsio ex dictis.</P>
<P>  Ad nonum respondeo, sic dispensatio, irritatio,<marginalia>Dispensare in|voto quomodo|non sit contra|ius naturæ.</marginalia>
vel commutatio in voto, & relaxatio, vel absolu-
tio in iuramento, non derogari iuri naturali, sed
auferri conditionem, sub qua tantùm ius naturale
obligabat ad impletionem voti, vel iuramenti,
scilicet, quòd Deus, vel homo, in cuius fauorem
votum, promissio, aut iuramentum factum est; aut
is, qui ad id auctoritatem, & facultatem habeat,
iuri eiusmodi non cesserit: cedit enim Prælatus
vel alius, qui à Deo, à parte, aut à Republica cede&#x0303;-
di potestatem habeat: & ideo cessat omnis obli-
gatio, aut etiam vis voti, promissionis, vel iura-
menti, non tamen cessat ius naturale, aut vis eius:
nam obligabit, vbi talis cessio non fuerit. De his
multa Azor lib. 6. cap. 1. quæst. 4. sed nunc hoc suf-
ficiat, quia fusior disputatio ad tractatus de voto,
& iuramento ac promissionibus pertinet.</P>
<P>  Ad decimum respondeo, solùm ostendere, iure
ciuili posse mutari naturale impropriè, tum per
additionem, tum per detractionem circumstan-
tiarum, sine quibus non obligat, retenta tamen vi
obligandi pro tempore in quo tales circumstantię
fuerint: detrahitur etiam aliquid iuri naturali,
quando vetatur, quod ipsum permittebat, sed ob-
serua cum Vazquez hac quæst. 94. art. 5. aliqua esse<marginalia>Aliqua sunt|contra ius na-|turæ indispe&#x0303;-|sabilia.</marginalia>
contra legem naturæ, quæ nec variatis circum-
stantiis possunt honestari, vt mendacium, blasphe-
mia, & similia. Sicut enim Deus, nec per se, nec per
alium mentiri vlla ratione potest: ita neque alicui
dare mentiendi facultatem. Similiter nec faculta-
tem dare potest alicui, vt illi discredat, vt de pro-
missis ab eo desperet, vt ipsum odio habeat, vt
blasphemus in ipsum sit, &c. Nā amor, quo Deus
seipsum prosequi debet, & ipsa ratio exigit omni-
no, vt ad hæc nulli facultas detur: Deus autem à
sua ratione dictante, aliquid omninò debere fieri,
discordare non potest; quia discordando peccaret,
& seipsum negaret; peccare autem, aut seipsum
negare non potest: vt affirmat Paulus 2. Timot. 2.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO VIII.
Vtrùm Deus aliquando legi naturæ derogauerit.</Z>
<P><INI4>P</INI4>Artem affirmantem suadere videntur<marginalia>39</marginalia>
testimonia scripturæ adducta à diuo
Thoma art. 5. argumento, sed contra:
vt quod dixit Deus Abrahæ Genes. 22.
Tolle filium tuum vnigenitum, quem diligis Isaac, &
vade in terram visionis, atque ibi offeres eum in holo-
caustum: & Exod. 11. ait Deus ad Moysem. Dices
omni plebi, vt postulet vir ab amico suo, & mulier à vi-
cina sua vasa arge&#x0303;tea, & aurea: & c. 12. fecerunt&#xE8BF;&#x0301; filij
Israe&#x0308;l sicut præceperat Moyses, & petierunt ab Ægy-
ptiis vasa arge&#x0303;tea, & aurea, vestem quoque plurimam.
Dominus autem dedit gratiam populo coram Ægyptiis,
vt commodarent ea, & spoliauerunt Ægyptios: & Osee
1. vers. 2. sume tibi vxorem fornicationum & fac filios
fornicationum: cùm ergo fornicatio, furtum, & oc-
cisio innocentis sint contra legem naturæ, Deus<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0101.jpg/>
@@1@<SE101>Disput. V. Sectio VIII. 85
<duolan 2><-P>cum prædictis in lege naturæ dispensauit. Deinde
polygamia est prohibita iure naturali, tamen Deus
cum multis Patribus dispensauit, vt simul plures
habere&#x0303;t vxores, ergo. Prætereà matrimonium iu-
re naturæ est indissolubile: tamen Deus cum He-
bræis dispensauit, vt possent libello repudij dissol-
uere matrimonium: ergo aliquando derogauit le-
gi naturæ.</P>
<P>  Tenendum tamen est, Deum reipsa num quam<marginalia>40</marginalia>
legi naturæ derogasse. D. Thomas art. 5. ad secun-<marginalia>Deus nunquā|in iure natu-|rali deroga-|nit.</marginalia>
dum, & quæst. 100. art. 8. ad tertium, & alij in se-
quentibus referendi; qui docent, Deum non posse
hanc legem abrogare, nec in ea dispensare, quod
posteà confirmabimus. Nunc testimonia scriptu-
ræ adducta explanabimus.</P>
<P>  Quantum ad primum estimonium Abulens.<marginalia>Exponitur 1.|testimo. Gene.|22. Isaac non|fuerat in to-|to genere in-|nocens.</marginalia>
Genes. 22. §. non est ergo, existimat innocentis oc-
cisionem ita esse malam ex natura sua, vt nulla ra-
tione possit honestari, & ideò ait: Etiam si Isaac
comparatione cæterorum innocens esset, quia nulli eorum
nocuerat: tamen comparatione Dei fuisse nocentem, quia
peccat&#x0169; originale contraxerat, & aliquod veniale com-
miserat: ideo Deum potuisse pręcipere, vt occide-
retur. Isaac etiam comparatione Dei fuisse nocen-
tem probat Abulensis, ex illo Exod. 34. ver. 7. Nul-
lus apud te per se innocens est. Et quòd propter origi-
nale mereatur quis mortem, patet ex Genes. 2. In
quocumque die comederis ex eo, morte morieris: id est,
cum tota tua posteritate eris morti obnoxius, &
mors non solùm spiritualis, sed etiam corporea in
vobis inchoabitur, vt docet Pererius 4. in Genes.
ad cap. 2. disp. de p&#x0153;na mortis. Sic etiam D. Thom.
artic. 5. ad. 2. ait, naturali morte moriuntur omnes
communiter tam nocentes, quàm innocentes,
quæ quidem naturalis mors diuina potestate in-
ducitur propter peccatum orignale, secundùm id,<marginalia>Propter pecca|tum originale|mors infligi â|Deo Isaac po-|tuit.</marginalia>
1. Reg. 2. Dominus mortificat, & viuificat: & ideo abs-
que aliqua iniustitia secundùm mandatum Dei
potest infligi mors cuicumque homini nocenti,
vel innocenti: & loquitur D. Thomas respondens
ad argumentum de Isaac: & similiter respondent
alij multi Genes. 22. sed non placet, quod ait Abu-
lensis occisionem innocentis nulla ratione hone-
stari posse: nam vt omittam argumenta, quæ ad-
ducit Nauarra 2. de rest. cap. 3. p. 2. dub. 1. vt osten-
dat licere aliquando publicis magistratibus ob
Reip. commune bonum innocentem morti addi-
cere, quæ sanè nec leuia sunt, nec facilè ad ea re-
sponderi poterit; illud satis Abulensis sententiam
labefactat, quòd nulla ratio afferri potest, cur
Deus non possit omninò innocentem morti tra-
dere: cùm sit supremus & absolutus Dominus vitæ<marginalia>Deus omnino|innocente&#x0303; mor|ti tradere po-|test.</marginalia>
& mortis. Deut. 32. Videte quod ego sim solus, & non sit
alius Deus præter me: ego occidā, & ego viuere faciam,
&c. Sapien. 13. Tu es Domine, qui vitæ, & mortis ha-
bes potestatem; & deducis ad portas mortis, & reducis.
Eccli. 23. Domine Pater, & dominator vitæ meæ: & in-
frà, Domine Pater, & Deus vitæ meæ: 1. Paralip. 19.
cuncta, quæ in cælo sunt, & in terra, tua sunt. Quare
optimo iure Medina 5. affirmat, occisionem inno-
centis non esse intrinsecè malam; alioqui nō fuis-
set iussa à Deo. Putauit Medina, & meritò vt cre-
do, non ob peccatum originale, vel veniale Deum
præcepisse Abrahæ, vt filium interficeret, sed iure
dominij, quod etiam solùm videtur Abraham cō-
siderasse, vt filium occidere vellet ad præceptum
Domini: ergo hoc ius sufficit, vt planè etiam do-
cet D. Thomas 2. 2. quæst. 64. artic. 6. imò in morte<-P>@@

<-P>Isaac nō videtur habere locum occisio in p&#x0153;nam<marginalia>Propter pecca|tum originale|non fuit præ-|cepta à Deo|mors Isaac.</marginalia>
peccati originalis: mors enim modo supernaturali
illata, scilicet ad pręceptum supernaturale Dei, nō
videtur p&#x0153;na peccati originalis, sed tantùm mors,
quæ naturali ordine potest prouenire, siue sit vio-
lenta, siue non: peccata etiam venialia fortè omnia
erant remissa Isaac, quoad culpam, & p&#x0153;nam: er-
go propter illa non intulisset Deus tam grauem
p&#x0153;nam. Nec scio, quando Deus ob peccata venia-
lia præsertim modica, & pauca, qualia credere
possumus fuisse in Isaac, mortem intulerit. Vo-
luntas ergo illa Abrahæ circa occisionem Isaac ex
facultate, & iussu supremi Domini honestabatur,
vt tenet Valentia disput. 7. quæst. 4. punct. 6. Azor
tom. 1. lib. 6. cap. 1. quæst. 3. similiter asserens, in-
stinctu & auctoritate Dei licuisse Samsoni se<marginalia>Mors Samso-|nis iusta fuit.</marginalia>
occidere, quod passim alij docent ex Augustin. 1.
ciuit. cap. 21. & colligitur ex Iudicum 16. vbi ad ta-
le opus auxilium Dei implorauit, & Hebr. 11. vbi
inter Sanctos refertur.</P>
<P>  Ad secundum de spoliatione Ægyptiorum re-<marginalia>41</marginalia>
spondet D. Thomas art. 5. ad 2. fuisse iustam, quia<marginalia>Exponitur 2.|testim.</marginalia>
facta est ex præscripto Dei, qui vniuersorum est
Dominus. Cui rationi & illud addit D. Thomas
quæst. 100. art. 8. ad 3. & 2. 2. quæst. 66. art. 5. ad 1.
nimirum, filios Israe&#x0308;l tulisse spolia Ægyptiorum<marginalia>Cur Hebræi|Ægyptios spo|liando nōpec-|cauerint.</marginalia>
Deo supremo iudice ita decernente, vt merces la-
borum, quibus Ægyptiis inseruierunt, & pretium
afflictionum, quas immeritò passi erāt, ab eisdem
persoluerentur, vnde Sap. o. vers. 15. Hæc populum
iustum, & semen sine querela liberauit à nationibus,
quæ illum deprimebant, & vers. 16. & reddidit iustis
mercedem laborum suorum, & vers. 19. ideo iusti tule-
runt spolia impiorum: in his consentiunt Valentia &
Azor suprà, & alij communiter. Adde id potuisse
Hebræos facere, non solùm ad compensationem
laborum suorum, sed etiam iure belli, quod cōtra
illos publicos hostes iustè gerere poterant, & iste
titulus est vniuersalior: nam titulus compensatio-
nis laborum solùm habebat locum erga illos in
quorum vtilitatem laborauerunt: hîc verò erga
omnes. Nec peccauerunt mutuo petendo, quæ nō
essent reddituri: nam, vt ait Azor, vel habuerunt
animum absolutum redde&#x0303;di, vel sub conditione,
quod Deus non daret illis facultatem retinendi;
& ita nullus dolus, nulla fraus, nullum mendaci&#x0169;
intercessit.</P>
<P>  Ad tertium, de Osea respondet D. Thomas ar.<marginalia>42</marginalia>
5. ad 2. Deum non dispensasse cum illo in lege na-<marginalia>Exponitur 3.|testim.</marginalia>
turæ, neque iuri naturę derogasse: quia fornicatio,<marginalia>Quomo do|Osee non pec-|cauerit, acci-|piens vxorem|meretricem.</marginalia>
quæ est prohibita lege naturæ, est accessus ad non
suam, cùm autem Deus præcipit accedere ad ali-
quam, facit illam suam, & ideo ille non peccat
peccato fornicationis, neque adulterij. Idem docet
qu. 100. art. 8. ad. 3. & 2. 2. quæst. 154. art. 2. ad 2. Va-
lentia & Azor suprà, Sotus infrà. Sed contra hanc
solutionem obiiciunt aliqui: nam vel ex præcepto
Dei efficitur, vt illa ad quam quis accedit, sit eius
vxor, aut solùm efficitur, vt facultatem habeat ac-
cedendi ad illam sine matrimonio tamen. Si pri-
mum detur, Polygamia vnius vxoris ad multos
viros licita esse poterit ex præcepto diuino, quod
validissimis rationibus reiicit Cardinalis Bellar-
minus 1. de matrim. cap. 11. & 12. Si verò detur se-
cundùm, quod Sotus 4. d. 27. quæst. 1. art. 2. §. hoc
autem, possibile affirmat. & D. Thomas 2. 2. quæst.
154. art. 2. ad 2. ait enim Ozeam non peccasse for-
nicando ex præcepto diuino, nec talem concubit&#x0169;<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0102.jpg/>
@@1@<SE102>86 Quæst. XCIV. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>propriè fornicationem debere dici, quamuis for-
nicatio nominetur referendo ad cursum commu-
nem; contra id arguitur: quia accessus ad nō suam
per se loquendo est contrarius bonæ educationi,
& institutioni prolis: ergo est intrinsecè malus,
sed obiectio parui momenti est: nam primò dici
potest illud genus polygamiæ ex præcepto, & or-
dinatione Dei; præsertim si velit incōmoda, quæ
inferre posset polygamia illa, impedire, licitam &
honestā fieri posse, maximè in aliquo particula-
ri, & non in tota Rep. humana.</P>
<P>  Secundò, Deum posse dare ius, & facultatem
ad vtendum aliqua f&#x0153;mina, quæ illi non sit con-
iuncta vinculo matrimonij, siue sit & maneat
coniuncta alteri, siue non, nec Deus, qui supre-
mus omnium Dominus est, iniuriam in ea re
faciet marito eiusdem f&#x0153;minæ, vel proli, quam-
uis male educetur, vel instituatur, aut alia patiatur
incommoda, quæ tamen ipse posset impedire, si
vellet.</P>
<P>  Locus tamen Oseæ ad prædicta non cogit: po-<marginalia>Oseas potuit|Gomer in vxo|rem sine pecca|to ducere.</marginalia>
test enim intelligi, vt Deus iusserit Prophetæ cum
f&#x0153;mina illa matrimonium contrahere, vt inter-
pretantur Hieronymus, Theodoretus, & alij ibi,
Irenæus lib. 4. cap. 37. versus finem, Augustinus
22. contra Faustum cap. 80. & 86. & 89. & lib. con-
tra Secundinum cap. 21. & colligitur ex Oseæ 1.
vers. 3. & abijt, & accepit Gomer filiam Debelaim (sci-
licet in vxorem) & concepit, & peperit filium, &c.
nam accipere aliquam in vxorem, est cum illa ma-
trimonium cōtrahere, vt 1. Cor. 7. Si acceperis vxo-
rem, non peccasti; illud verò, fac tibi filios fornication&#x0169;,
idem est quod, fac filios tuos per adoptione&#x0303;, illos quos
mulier ex fornicatione suscepit: & fauent 70. In-
terpretes iuxta regiam translationem, legentes,
tolle tibi vxorem fornicationis, & translatio Hieron.
sume tibi vxorem fornicationum, & filios fornicationis:
facilius esset hoc respōsum, si cum Augustino 22.
contra Faustum cap. 80. legeremus, accipe tibi vxo-
rem fornicariam, & fac tibi filios de fornicaria.</P>
<P>  Retenta tamen vulgata editione latina, illam
ego interpretationem probo, quam adhibet Ri-
bera, Oseę 1. nu. 30. & Azor suprà, vt Propheta fi-
lios appellet fornication&#x0169;, eò quòd exempl&#x0169; ma-
tris secuti libidinosi essent futuri, hoc est, veheme&#x0303;-
ti cum ardore idola culturi, in quam sententiam
facit, quod Propheta addit. Fac tibi filios fornicatio-
num, quia fornicans fornicabitur terra à Domino, id
est, qui filij Israe&#x0308;l valde dediti er&#x0169;t idolor&#x0169; cultui.</P>
<P>  Ad quartum, de polygamia quidam dixere tā-<marginalia>43</marginalia>
tùm fuisse prohibitam iure positiuo, in quo per-<marginalia>Polygamia iu|re naturali est|prohibita.</marginalia>
spicuum est Deum dispensare posse. Sed tenendo
(vt verior habet opinio) prohibitam, imò & irri-
tam esse iure naturali, propter multa, & grauissi-
ma incommoda, quæ per se loquendo habet an-
nexa, dicendum est, Deum inea non dispensasse
propriè, sed latè, nimirum mutando materiam iu-
re dominij supremi. Cùm enim sit omnium supre-
mus, & absolutus Dominus, potest iusta de cau-
sa velle, aut concedere, vt aliqui plures vxo-
res habeant non obstantibus incommodis, quæ
ex illo sequi solent, quæ tamen gratia, & prouide&#x0303;-
tia sua speciali, in patriarchis magna ex parte im-
pediuit.</P>
<P>  Ad quintum, de libello repudij aliqui dicunt,<marginalia>44</marginalia>
facultatem à Deo non vt supremo gubernatore,<marginalia>Libellus re-|pudij quomodo|Iudæis permis|sus fuerit.</marginalia>
sed vt supremo Domino, ac proinde sine dispen-
satione propriè dicta datam fuisse Hebræis, vt per<-P>@@

<-P>libellum repudij matrimonium verè dissoluerent,
vt significatur Deut. 24. & Malach. 2. & doce&#x0303;t Abu-
lensis, Durandus, Scotus, Paludanus, Almainus,
Maior, & alij 4. d. 33. & valdè probabile putat Azor
suprà: licet censeat indissolubilitatem matrimonij
esse de iure naturæ, contra alios, asserentes esse
tantùm de iure diuino positiuo, & licet alij dicant
libellum repudij non fuisse licitum, sed impunè
permissum, vt glossa ordinaria, Theodoretus,
Lyra, Altisiodorensis, & Magister.</P>
<P>  Sic etiam dicunt aliqui, vsuras ab extraneis ac-<marginalia>Vsuræ quomo-|do Iudæis per|missæ.</marginalia>
cipere concessum fuisse Iudæis à Deo, non vt gu-
bernatore, sed vt supremo omnium Domino, ac
proinde per dispensationem impropriè dictam.
Alij verò dixerunt impunè tantùm fuisse permis-
sas, vt latè vidimus tract. de vsuris.</P>
<P>  Sic etiam impropriè dispensat Deus cum infi-
delibus coniugatis, conuersis ad fidem, in indisso-
lubilitate matrimonij, quæ de iure naturæ est.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO IX.
An possit Deus de potentia absoluta legi naturæ
derogare.</Z>
<P><INI5>P</INI5>Rima sententia est, in omni-<marginalia>45</marginalia>
bus præceptis Decalogi, siue aliis<marginalia>1. Opinio.|Deum posse di|spensare &|abrogare om-|nia præcepta|iuris naturæ|qui teneant.</marginalia>
particularibus naturæ, posse Deum
dispe&#x0303;sare, & illa abrogare, ac proin-
de licita facere omnia, quæ sunt illi-
cita iure naturæ, & contraria præcepta inducere à
Deo, vt odium Dei possit non solùm fieri licit&#x0169;,
sed debitum ex præcepto: ita tenet Ocham 2. qu.
19. ad 3. 4. & 5. dubium. Eadem sententia tribui so-
let Petro de Aliaco Cardinali Cameracensi 1. qu.
14. art. 3. Cæterùm licèt ibi §. sed ista responsio, as-
serat non apparere repugnantiam in ea dispensa-
tione & abrogatione, respondeatque argumentis,
quibus Gregorius Ariminensis Ochamum impu-
gnat, tamen in §. ideò qui velit, ait, hîc tamen nihil
assero, quia quid quid sit de hoc, nihil est contra di-
cta. Cordubiensis 3. lib. quæst. 10. pro eadem sen-
tentia refert Andream de Castronouo, 1. sent. circa
finem, & ipse Cordubensis vsque adeò eam pro-
babilem existimat, vt defendat tanquam probabi-
le, Deum posse dispensare in præcepto non agen-
di contra propriam conscientiam, quod etiam vi-
detur defendere Almainus 3. moral. cap. 15. & 16.
Hanc sententiam conati sunt saltem ex parte su-
scitare quidam Theologi, qui meritò ob hoc, &
alia à tribunali sanctæ inquisitionis Vallisoletanæ<marginalia>Gersonis opi-|nio non satis|tuta.</marginalia>
puniti sunt. Fauet Gerson alphab. 61. lit. E, seu 3. p.
lect. 1. de vita spiri. corol. 10. vbi affirmat, nullum
actum esse malum, nisi quia diuina vol&#x0169;tate pro-
hibitus, nec bon&#x0169;, nisi quia diuina vol&#x0169;tate appro-
batus, & probabile esse, quemc&#x0169;que act&#x0169; etiam
odium Dei posse approbari, aut non prohiberi à
diuina voluntate. Ac proinde posse esse bonum,
aut non mal&#x0169;, licèt attenta Dei sapie&#x0303;tia, & boni-
tate non videatur congruum, aut possibile de ali-
quibus actibus, quod non sint diuina voluntate
prohibiti, & secundùm hoc posse solui quæstio-
nem de dispensabilitate, vel indispensabilitate di-
uinæ legis, scilicet naturalis.</P>
<P>  Nonnihil etiā fauet D. Thomas quæst. 100. art.
8. dum ait, Deum in sua naturæ lege dispensare nō
posse, quia fidelis est, & seipsum negare non po-
test, id est, quia ita statuit, & promisit: non potest
autem mutari, aut promissionem violare. Ergo si<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0103.jpg/>
@@1@<SE103>Disput. V. Sectio IX. 87
<duolan 2><-P>non statuisset, nec promisisset, posset dispensare:
potuit aute&#x0303; non statuere, & nō promittere se non
dispensaturum: ergo absolutè potuit dispensare.
Propter hæc ait Vazquez disp. 179. cap. 1. huius
sententiæ esse Gersonem, & Almainum, illique fa-
uere D. Thomam: alij verò Gersonem dicunt alie-
num fuisse ab hac sente&#x0303;tia, pro qua tamen citatur
Olcoth. 1. quæst. 1. art. 6.</P>
<P>  Ratione fulcitur hæc sententia, quia quilibet<marginalia>46</marginalia>
legislator potest in sua lege dispensare, vel illam<marginalia>1. Argument.|1. Sententiæ.|Deum in lege|naturæ dispen|sare posse pro-|batur.</marginalia>
penitus abrogare: sed lex naturæ est lex Dei, ergo
Deus potest in illa dispensare, & eam abrogare.
Secundò, quoniam nihil est malum, nisi quia pro-
hibitum aliqua lege: potuit autem Deus, quæ per
legem naturæ prohibuit, non prohibere, cùm in
ordine ad creaturas sit libet; & postquā prohibuit,
potest prohibitionem auferre, in hoc enim nulla
est implicantia: ergo potest efficere, vt res, quæ est
iute naturæ illicita, non sit illicita, aut etiam de-
bita, illam pręcipiendo, cùm non sit impossibile apud
Deum omne verbum, Luc. 1. ver. 37. scilicet, non in-
uoluens repugnantiam. Tertiò, quia obligatio
voti, promissionis & iuramenti pertinet ad ius na-
turæ, quam tamen tollit interdum Deus, & eius
Vicarius. Quartò, sunt alia argumenta quibus su-
periori section. argume&#x0303;tabamur ad probandum,
Deum reipsa in lege naturæ aliquando dispe&#x0303;sasse.</P>
<P>  Secunda sententia est, duo priora præcepta pri-<marginalia>47</marginalia>
mæ tabulæ decalogi, quæ negatiua sunt, esse indi-<marginalia>2. Opinio.</marginalia>
spensabilia. Tertium verò, quatenus inuoluit ob-<marginalia>Duo priora|primæ tabulæ|præcepta sunt|indispensabi-|lia, alia sunt|dispensabilia.</marginalia>
seruātiam sabbathi dispensabile, & abrogabile es-
se, quod est omnibus manifestum: quia quantùm
ad illam, non fuit naturale præcept&#x0169;, sed positiu&#x0169;,
vt notat Azor tom. 1. lib. 6. cap. 1. quæst. 6. & Do-
ctores 3. d. 37. Quatenus verò absolutè præcipit
cultum diuinum, dubitant auctores huius senten-
tiæ, an hoc præceptum tertium dispensabile sit:
omnia tamen præcepta secundæ tabulæ, quæ qui-
dem creaturas respiciunt, dispensabilia esse doce&#x0303;t.
Ita Scotus 3. d. 37. qu. vn. §. hîc dicitur, & sequen-
tib. præsertim §. ad quæstionem, Gabriel. qu. 1. ar. 2.
con. 1. & sequentib. præsertim 4. Marsilius, & Al-<marginalia>Carth. 3. d. 37|qu. 2.</marginalia>
mainus eadem d. Cōsentiunt Bonaue&#x0303;tura 1. d. 47.
qu. vlt. & Ægidius quæst. 3. dicentes omnia pręce-
pta primæ tabulæ esse indispensabilia: omnia au-
tem præcepta secundæ tabulæ dispensabilia. Quæ
sententia videtur Bernardi lib. de præcepto & di-
spens. non longè ab initio, seu col. 2. aut 3. dicentis,
non occides, non m&#x0153;chaberis, & reliqua illius (scilicet
secundæ tabulæ) scita, quæ etsi nullam prorsus huma-
nam dispensationem admittant, nec cuiquam hominum
ex his aliquomodo soluere, aut licuit, aut licebit: Domi-
nus tamen aliquod horum, & quod voluit, & quando
voluit, soluit, siue cùm ab Hebræis Aegyptios expoliari,<marginalia>Exod. 12.</marginalia>
siue quando Prophetam cum muliere fornicaria misceri
præcepit. Quorum vtique alterum, quid nisi graue fur-<marginalia>Osee 2.</marginalia>
ti facinus; alterum quid nisi flagitij turpitudo reputa-
retur, si non excusasset vtr&#x0169;que factum auctoritas im-
perantis? Et eadem colum. 2. post medium. Deinde
quod inuiolabile nominaui, illud intelligo, quod non ab
homine traditum, sed diuinitùs promulgat&#x0169;, nisi à Deo,
qui tradidit, mutari omnino non patitur, vt exempli
causa, non occides, non m&#x0153;chaberis, non furtumfacies,
& reliqua illius tabulæ.<marginalia>48</marginalia>
<P>  Aduerte autem, secundùm Scotum supra §. ad<marginalia>Septem præce|pta decalogi|non sunt iuris|naturalis, sed|positiui.</marginalia>
argumenta, & Gab. septem hæc pręcepta decalogi
ad secundam tabulam spectantia non esse strictè,
& pressè iuris naturalis, sed diuini positiui, magnā<-P>@@

<-P>affinitatem habentis c&#x0169; naturali: ideò non mirum,
si teneat esse dispensabilia.</P>
<P>  Suadetur hæc sententia Scoti. Primò, quia si<marginalia>1. Argum.</marginalia>
Deus non posset dispensare in præceptis secun-
dæ tabulæ, intellectus diuinus necessitatem impo-
neret voluntati ad amandos actus, quos præcipit
circa creaturas, & odio habendos actus, quos pro-
hibet, hoc autem est absurdum: quod alibi inquit
Scotus se probasse: ergo, &c. Sequelam probare
possumus, quia nemo præcipit, nisi quod aliquo
modo amat: ergo si necessariò illud præcipit, ne-
cessariò illud amat. Similiter, quia nemo prohibet
nisi quod aliquomodo detestatur, si necessariò ali-
quid prohibet, necessariò illud detestatur. Secun-
dò, probat Scotus suam sententiam, quia beatitu-
do hominis nō pendet necessariò ex aliquo actu,
vel omissione circa creaturam: nam solo amore
Dei potest homo beari: ergo fieri potest, vt nulla
actio, vel omissio circa creaturas, sit in præcepto:
si enim actio, vel omissio necessariò omnino esset
in præcepto, hæ necessariæ omninò essent ad bea-
titudinem, quia ad beatitudinem per se est neces-
sari&#x0169; nulla violare præcepta.</P>
<P>  Tertia sententia est Durandi 1. d. 47. q. 4. a. 3. n. 16.<marginalia>49</marginalia>
Maioris 3. d. 37. quæst. 10. distingue&#x0303;tium inter præ-<marginalia>3. Opinio.</marginalia>
cepta affirmatiua, & negatiua. Nam Maior ait ne-
gatiua esse indispe&#x0303;sabilia excepto 5. Non occides,
Durandus verò quintum ait esse dispensabile, si
generaliter sumatur pro quac&#x0169;que occisione ho-
minis, si verò pro occisione priuata auctoritate,
prout eam prohibet ratio naturalis, dispensabile
esse. De præceptis autem affirmatiuis Maior abso-
lutè dicit esse dispensabilia. Primò, quia potest
Deus non concurrere cum homine ad quemcum-
que actum præcepti: eo autem ipso non teneretur
ad tale&#x0303; actum, quia ad impossibile nemo obliga-
tur. Secundò, quia quocumque tempore signato,
potest Deus præbere facultatem non exercendi
actum præceptum, vel etiam pręcipere actum op-
positum, aut incompatibile&#x0303;: ergo poterit dispen-
sare. Durandus autem ait, omne præceptum affir-
matiuum primæ tabulæ esse indispensabile: secun-
dæ autem dispensabile: quia omnis materia, à qua
potest auferri ratio debiti, dispensabilis est, vt Va-
lentia infra docet ex eodem Durando 1. d. 47. q. 4.
nu. 6. & 16. quæ verò debitum inseparabile habet,
indispensabilis est: sed debitum potest separari à
materia præceptorum secundæ tabulæ, licet non
ab alia: ergo, &c. Vnde nō potest Deus facere, quin
parentibus fides, & reuerentia exhibenda sit; po-
test autem facere, ne parentes honorentur, &c.</P>
<P>  Quarta sententia est Altisiodorensis 3. summæ<marginalia>50</marginalia>
tract. 7. cap. 1. quæst. 5. quædam præcepta natura-<marginalia>4. Opinio.</marginalia>
lia esse in primo gradu necessitatis, sine quibus nō
saluatur similitudo Dei, sicut præceptum dilige&#x0303;di
Deum. Alia in secundo gradu, quæ vtilia sunt ad
conseruandam similitudine&#x0303; Dei, sed sine illis sal-
uari potest charitas, vt præceptum prohibens plu-
ralitatem vxorum. Alia denique in tertio gradu,
vt quæ obligant ex facto hominis, vt præceptum
seruandi votum, & iuramentum promissorium,
pręcepta primi gradus, in quo ponit pręcepta pro-<marginalia>51</marginalia>
hibe&#x0303;tia furtum, & homicidium, putat indispensa-<marginalia>5. & vera opi.|Omnia præce|pta decalogi|sunt indispen|sabilia, etiam|de pote&#x0303;tia ab-|soluta.</marginalia>
bilia: Secundi autem gradus dispensabilia à Deo:
Tertij verò etiam ab homine.</P>
<P>  Quinta & vera opinio est, omnia præcepta de-
calogi propriè loquendo de dispensatione indi-
spensabilia esse, etiam de potentia absoluta.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0104.jpg/>
@@1@<SE104>88 Quæst. XCIV. Tract. XIIII.
<duolan 2><-P>D. Thomas, Caietanus, Cōradus, Medina, qu. 100.
art. 8. Valentia disp. 7. q. 4. pu. 6. Vazquez disp. 179.
ca. 2. Azor lib. 6. cap. 1. quæst. 3. tom. 1. Sotus 2. iust.
quæst. 3. art. 8. Victoria relect. de homicid. num. 13.
Richardus 3. d. 37. art. 1. quæst. 5. Palacius disp. 1. §.
iam verò.</P>
<P>  Abulensis Exod. 20. quæst. 35. Albertus in sum.
Theolo. parte 2. tract. 20. quæst. 80. art. 2. in solu-
tionibus argumentorum. Heruæus 1. dist 47. q. 3.
art. 3. Cordub. lib. 3. quæst. 10. vbi quamuis proba-
bile putet Deum in omnibus præceptis naturali-
bus etiā non discordandi à conscientia, dispensare
posse: probabiliùs tamen putat, nec in hoc, nec
in aliis posse dispensare: quod tribuit Adriano
quodlibeto 2. art. 3. idem tenet Viguerius cap. 15.
§. 1. vers. 7. Omnes tamen fatentur saltem aliqua
præcepta decalogi, & alia naturalia, quæ ad ipsa
reducuntur, dispensabilia esse loque&#x0303;do de dispen-
satione latè dicta, seu impropriè & sec&#x0169;dùm quid,
nempè faciendo rem licitam per circunstantia-<marginalia>Quædam sal-|tem decalogi|præcepta sunt|quādoque di-|spensabilia.</marginalia>
rum mutationem, & non mera voluntate relaxan-
di legem per potestatem gubernatiuam relictis
omnibus aliis circunstantiis, sicut anteà erāt. Hoc
modo dispe&#x0303;sare potest in furto; quia, vt supremus
Dominus omnium rerum, potest dare licentiam
Petro, vt accipiat, quæ sunt Pauli; nam omne do-
minium rerum, quod habet Paulus, est subordina-
tum dominio Diuino, & ideo licet sit Dominus
comparatione aliorum hominum, nō tamen com-
paratione Dei. Sic etiam potest cuicumque ius da-
re super vxorem alterius, & licitam facere cuius-
cumque occisionem, & simplicem fornicationem,
non obstantibus damnis, quæ ex illa sequuntur,
quia tanquam Dominus nulli facit iniuriam, si
eius dominia permittat, aut faciat per se vel per a-
li&#x0169; occupari: eade&#x0303; ratione potest dispe&#x0303;sare in plu-
ralitate vxorum, vel etiā maritorum in præceptis
eleemosinæ, & correctionis fraternæ, & hono-
randi parentes. Sed propriè in nullo præcepto na-<marginalia>Deus propriè|in nullo præce|pto naturali|dispensare po-|test.</marginalia>
turali dispensare potest, quia nulla ratione potest
fieri licitum, cum his circunstantiis, quod recta
ratio iudicat, cum eisdem esse licitum, vt accipere
rem alienam inuito omni suo domino, & seclusa
necessitate sufficienti ad excusand&#x0169;: alioqui idem
iudicium esset verum & falsum, quod implicat
contradictionem: & similiter accedere ad alienam
sine facultate supremi domini, vel accedere ad nō
suam, vel habere plures vxores: itaque si Deus es-
set legislator, & princeps, non posset facultatem
ad hæc concedere ad libitum, quod esset directè,
& propriè relaxare legis obligatione&#x0303;, seu dispen-
sare: sed potest dare facultatem, vt dominus, per
quam indirectè tantùm tollit obligationem legis,
& tollere posset etiamsi non esset legislator, &
princeps. Quod non est propriè dispensare, cùm<marginalia>Dispensatio|quid sit.</marginalia>
dispensatio propriè dicta sit directa legis relaxatio
sine mutatione præuia materiæ. Hoc modo potest
facere Deus, vt vsuræ sint licitæ, & fortasse id fe-
cit cum Iudæis erga extraneos, vt ait Azor illa q. 3.
sic licitum posset facere vendere cariùs & emere
viliùs quàm res valeat, nulla alia ratione existente
nisi vol&#x0169;tate ipsius, vt est supremus Dominus: sic
etiam posset facere, vt detractio non esset iniusta,
quia est supremus Dominus famæ omnium, vnde
nulli fieret iniuria, si ex voluntate Dei priuaretur
bona fama: sic etiam Deus, imò eius vicarius di-
spensare potest in votis, & iuramentis promis-
soriis, vt superiùs vidimus. Sunt verò aliqua, in<-P>@@

<-P>quibus Deus nec impropriè dispensare potest, nec<marginalia>Quædam s&#x0169;t|in quibus nec|impropriè di-|spe&#x0303;sare potest.</marginalia>
vlla ratione facere ea licita: quia inuoluunt cir-
cumstantias, vel rationes, cum quibus implicat
rem esse licitam: vt facere id quod recta ratio iu-
dicat esse turpe, vel non faciendum: vel omittere,
quod recta ratio iudicat non omittend&#x0169;. Sic enim
idem esset verum, & falsum, turpe & non turpe.
Sic etiam implicat esse licitum agere contra con-
scientiam errantem, quia recta ratio iudicat sem-
per esse malum, & turpe, dissonum atque indece&#x0303;s
naturæ rationali, ferri in turpe, apprehensum vt
turpe, eò quòd actus non potest non contrahere
malitiam ex obiecto cognito, vt malum est hîc &
nunc, artentisq&#x0301;ue omnibus circumstantiis: imò li-
cet ex terminis non repugnaret, sicut repugnat,
aliquid esse licitum, & contra dictamen rationis,
Deus qui ipsissima iustitia est, & seipsum negare non
potest: 2. Tim. 2. non posset id concedere, quia nulla
subesse potest iusta, & rationabilis causa agendi
contra rationem: Deus autem nihil potest præci-
pere, aut cōcedere sine iusta causa, & ratione. Hinc
etiam non potest Deus præcipere, aut concedere,
vt legibus eius non obtemperemus, nisi tales sint,
quas possit ipse abrogare, vel in eis dispensare, id-
q&#x0301;ue iam fecerit: neque potest præcipere, aut con-
cedere, vt iustis legibus hominum nec à se, nec ab
vllo alio Superiore reuocatis, aut dispensatis, non
obtemperemus. Nec potest præcipere, aut consu-
lere peccatum, & inobedientiam, aut prædetermi-
nare vel inclinare ad ipsam: nam hæc omnia pu-
gnant cum bonitate Dei, sicut præcipere, aut con-
sulere mendacium, aut concedere facultatem ad
me&#x0303;tiendum: pugnat enim cum eius veracitate. Nā<marginalia>Deus nullo|modo mentiri|potest.</marginalia>
si potest mendacium honestari, poterit consuli, &
pręcipi à Deo, & sic Deus poterit mentiri per ali&#x0169;,
ac proinde & per se: & vtrumque derogat digni-
tati Dei, quia si posset aliquo modo mentiri, non
esset omninò fide dignus, vnde meritò Azor suprà
ait, mendacium neque de potentia Dei absoluta
posse honestari, quod etiam colligitur ex Augusti-
no lib. de menda. cap. 3. & 4. & confirmatur, Nam
si Deus potest dare facultatem mentiendi, ipse
quoque eam haberet, & possemus dubitare, an ea
facultate vsus fuerit, & an articuli fidei veri sint,
item nulla iusta ratio esse potest, cur Deus nobis
concedat facultate&#x0303; odio habendi ipsum, vel abro-
gandi fidem eius dictis, vel non confidendi in eius
promissionibus: imò neque cessandi semper ab
eius amore, & dolore de peccatis contra ipsum
cōmissis, aut cessādi se&#x0303;per ab eius laudibus, vel ab
actibus fidei, spei & religionis: item nec potest fa-
cultatem concedere errandi non bene: quia cùm
nequeat dari actus indifferens in indiuiduo hoc
esset dare facultatem male operandi, quam Deus,
vt dixi, dare non potest, & quæ non possit habere
effectum: cùm operari mala numquam licere pos-
sit, sic etiam Deus non potest facultatem dare bla-
sphemandi ipsum, vel adducendi illum in testem
falsi, vel colendi falsum Deum, vel capiendi dele-
ctationem de offensis, vel dolendi de eius bonis,
seu inuidiam habe&#x0303;di de illis, quia in talibus con-
cessionibus Deus sibi ipsi iniuriā irrogaret, & suæ<marginalia>Deus in præ-|dictis non pos|sit facultatem|concedere.</marginalia>
dignitati non vt par est, consuleret, & sine iusta ra-
tione & causa ageret: in quibus rebus si iuri suo
cedere vellet, cessio esset imprudens, & prodiga,
sed etiam nulla, vt quando homo cedit iuri, quod
habet vt ab alio homine non occidatur, vel iuri
quod habet, ne alter ad eius vxorem accedat. Qua-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0105.jpg/>
@@1@<SE105>Disput. V. Sectio IX. 89
<duolan 2><-P>re ex vi illius cessionis Dei, nō liceret nobis, quod
absque illa non licebat. Sic etiam nec licitè, nec
validè potest Deus à se abdicare dominium iuris-
dictionis, aut proprietatis, quod habet in creatu-
ras, neque illud vllo modo minuere. Est aliud exe&#x0303;-
plum in humanis: quantumcumque Pater cedere
velit iuri pietatis, quod habet in filium, non libe-
ratur filius ab obligatione honorandi ipsum; &
licet proximus cedat iuri charitatis & misericor-
diæ, ex quo debetur ei extremè indigenti eleemo-
sina, non liberor ego à debito dilige&#x0303;di illum, &c.
iuxta id Paul. Rom. 13. Nemini quicquam debeatis,
nisi vt inuicem diligatis, quia nimirum ab hoc debi-
to numquam possumus liberari etiam ex volunta-
te creditorum. Item Deus nulli potest concedere<marginalia>Deus non po-|test concedere|alteri faculta|tem inducen-|di alium ad|malum.</marginalia>
facultatem inducendi directè alium ad malum,
suo cōsilio, præcepto, exemplo, industria, nec odio
habendi proximum, vel inuidendi ipsi, loquendo
de inuidia, & odio propriè dictis, seu formalibus:
quia quædam horum habent malum morale pro
obiecto, & inde malitiam contrahunt, alia autem
nullā causam honestam habere possunt, eò quòd
in nullum honestum finem possunt esse necessa-
ria vel vtilia. Malum quidem meum, vel alterius
(vt mors) materialiter volitum, potest esse vtile
ad gloriam Dei, & ad alios honestos fines, sed for-
maliter volitum, vt malum meum, vel alterius, ad
nullum honestum finem conducere potest: ideo
neque ego licitè possum illud facere, nec Deus fa-
cultatem id faciendi cōcedere, secus volendi ma-
terialiter malum mihi, vel alteri ob aliquem ho-
nestum finem, cui sit vtile. Deinde nec facultatem
mentiendi dare nobis potest, tam propter ratio-
nes superius adductas, quæ spectant diuin&#x0169; bon&#x0169;,
quàm etiā propter hanc, quę bon&#x0169; mundi spectat.
Si enim licentia me&#x0303;tiendi daretur, esset perniciosa<marginalia>Deus non po-|test nobis fa-|cultatem dare|mentiendi.</marginalia>
vniuerso, quia nulli possemus firmiter credere, etiā
si omni&#x0169; bonus esset: nulla autem opinione causa
iusta esse potest permittendi tantùm malum: ergo
non potest Deus, qui nihil sine iusta causa facere
potest, talem facultatem concedere. Simonia au-<marginalia>Simonia à|Deo concedi|non potest.</marginalia>
tem, seu emptio, & venditio rerum spiritualium
concedi à Deo nequit, quia cederet in iniuriam
rerum sacrarum, & diuini cultus, si rebus tempo-
talibus æstimarentur, quamuis quidam dicāt, ali-
quibus circumstantiis emptionem rei sacræ hone-
stari posse: vt si baptismus necessarius ad salutem
paruuli ematur ab eo, qui non vult baptizare, nisi
vendendo baptismum, quando nullus est alius, qui
sine simonia baptizare velit, & possit: nam tunc
non est iniuria rei sacræ illam emere, vt nec ven-
dere ei, qui non vult dare mihi necessaria ad vi-
tam, nisi ei dem sacramenta pro illis: in quibus ca-
sibus dicunt communiter Doctores rem tempo-
ralem non commutari pro spirituali, sed vexatio-
nem in spiritualibus redimi pecunia, & rem tem-
poralem accipi in sustentationem ministri spiri-
tualis, & non pro re spirituali vendi. Cæterùm vi-
detur hoc ipsum esse emere, aut vendere rem spi-
ritualem. Dare enim pecuniam alteri eo pacto vt
det mihi sacramentum, quod tenetur dare, & ne
illud mihi iniustè neget, videtur emptio sacrame&#x0303;-
ti. Sed respondeo, non esse emptionem sacramen-
ti, quia non do temporale vt pretium rei spiritua-
lis, sed vt medium ad consequendam illam, sicut
non esset emptio pallij mihi à latrone sublati da-
re illi aliquid, vt mihi illud reddat; sed est redime-
re vexationem: & hoc est licitum etiam de lege<-P>@@

<-P>ordinaria, & sine dispensatione diuina: & sic in-
tellige, quæ in illo casu necessitatis diuinæ dicunt
Gerson. tractat. de Simonia ad 6. rationem. Panor-
mitanus cap. cum in Ecclesiæ corpore, de Simo-
nia. Caietanus 2. 2. quæst. 100. art. 2. Victor. ibi, So-
tus 9. iust. quæst. 6. artic. 2. Adrianus in materia de
baptismo, Altisiodorensis 3. summæ quæst. 3. de si-
monia, quæ probabilia putat Richardus 4. d. 25. ar.
3. quæst. 1. Sed facere quæstum ex rebus sacris, &
illas dare, ac recipere quasi pretium, vel pro pre-
tio, vt res prophanas, est intrinsecè iniuria illar&#x0169;,
seu potius Dei, & contra religionem, & diuinum
cultum, qui petit, vt res sacræ in hoc non æquen-
tur profanis. Vnde nulla ratione in hoc valet Deus
dispensare.</P>
<P>  Similiter censeo iudicium temerarium nulla<marginalia>Iudicium te-|merarium nul|la ratione ho-|nestari potest.</marginalia>
ratione honestari posse: non quia sit contrarium
iuri, quòd alter habet propriam famam, quoniā
tali iuri ipse, vel Deus vice ipsius cedere posset: sed
quia sine causa, & cum alieno damno exponere se
periculo deceptionis, intrinsecè malum est. Quæ
enim causa sufficiens esse potest ad temerè iudicā-
dum, præsertim in materia noxia? Similiter nec
Deus dispensare in præcepto non accedendi etiā
ad propriam mulierem ex libidine. Sed de his, &
aliis in peculiaribus cuiusque locis agendum est.
Nec enim possumus hîc omnia ad vnguem exa-
minare.</P>
<P>  Legem igitur naturæ non esse propriè dispen-<marginalia>52</marginalia>
sabilem, imò aliquam eius partem, neque impro-<marginalia>Legem natu-|ræ nō esse pro|priè dispensa-|bilem adhuc|probatur.</marginalia>
priè cōfirmari potest ex Augustino de vera relig.
cap. 31. asserente, neque Patrem æternum iudicare de
æterna lege posse: scilicet illam abrogando, aut illi
præiudicando: seu derogando, & 1. de lib. arb. ca. 6.
legi æternæ semper esse obtemperandum, & illam esse in-
commutabilem, scilicet, etiam in actu obligādi, qua
parte ipsa est naturalis. Vnde hoc vltimo loco sub-
iungit Augustinus, an potest aliquando iniustum esse,
vt mali miseri, boni autem beati sint: aut vt honestus
& grauis populus ipse sibi magistratus creet, dussolu-
tus verò, ac nequam ista licentia careat? Video hanc
æternam & incommutabilem esse legem. Et, ibidem. Vt
igitur breuiter æternæ legis notionem, quæ impressa nobis
est, quantùm valeo, verbis explicem, ea est, qua iustum
est, vt omnia sint ordinatissima. Nec enim vlla vis, vl-
lus casus, vlla rerum labes vnquam effecerit, vt iustum
non sit omnia esse ordinatissima, & lib. 83. quæstionum
quæst. 53. ait. Ex hac ineffabili, atque sublimi rerum<marginalia>Lexæterna est|immutabilis.</marginalia>
administratione, quæ fit per diuinam prouidentiam,
quasi transcripta est lex in animam rationalem. Sentit
ergo his locis Augustinus legem æternā, qua par-
te conuenit c&#x0169; naturali lege mentis nostræ, ipsam
imitante, & participāte, esse immutabilem, quoad
vim obligandi, & nunquam posse amittere hanc
vim. Consentit Arist. 2. Eth. cap. 6. ad finem, dice&#x0303;s:
Non autem omnis actus, nec omnis affectus suscipit me-
diocritatem: sunt enim affectus nonnulli, qui continuo
nomine suo sunt cumprauitate connexi: vt maleuole&#x0303;tia,
vt imprudentia, vt inuidentia: & actus identidem, vt
adulterium, furtum, homicidium. Hæc enim vniuersa,
& talia ita dicuntur, quia ipsa sunt praua, sed nō exu-
perationes ipsorum, atque defectus: circa igitur talia
nullum est tempus rectè agendi, sed semper delinquitur,
&c. Hæc Aristo.</P>
<P>  Ad testimonium ergo D. Thomæ citatum pro<marginalia>53</marginalia>
1. sente&#x0303;tia, respondeo, quādo D. Thomas ait, De&#x0169;<marginalia>Adfundame&#x0303;|ta 1. sentent.</marginalia>
in lege naturæ dispensare non posse, quia teste
Paulo, Deus fidelis est, seipsum negare non potest, nō est<-P><marginalia>2. Tim. 2.</marginalia></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0106.jpg/>
@@1@<SE106>90 Quæst. XCIV. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>sensus, ideo non posse dispe&#x0303;sare, quia promisit, vel
statuit non dispe&#x0303;sare. Hoc enim modo etiā lex po-
sitiua esset indispe&#x0303;sabilis, si Deus statuisset in eanō
dispensare, & prætereà si Deus potest absolutè in
lege naturæ dispensare, vnde scimus statuisse, aut
promisisse numquā in ea dispensare? Voluit ergo
D. Thomas naturalem legem esse indispensabilem<marginalia>Deus cur in|lege naturæ|dispensare nō|possit.</marginalia>
propriè, quia dispensare propriè in lege naturæ es-
set facultatem dare age&#x0303;di contra rationem, quod
est cōtra iustitiam, quam Deus debet sibi ipsi, que&#x0303;
negare non potest, facie&#x0303;do aliquid Deo indign&#x0169;,
de quo bene Vazquez illo cap. 2. in fine.</P>
<P>  Ad primùm autem, & secundum argumentum
factum pro eadem sententia, respondent aliqui, si
Deus auferret prohibitionem me&#x0303;dacij, verbi gra-
tia, ex eius voluntate dimanantem, me&#x0303;dacium fo-
re malum merè naturali, aut morali malitia, non
verò Theologali, & consequenter neque habitu-
rum propriam rationem peccati, quatenus auertit
nimirum à Deo, seu lege Dei; tunc enim nulla le-
ge Dei esset prohibitum: quia ratio naturalis sine
voluntate obligandi in Deo, non haberet ratione&#x0303;
legis saltem diuinæ: peccatum autem Theologicè
sumptum est dictum, factum, vel concupitum cōtra le-
gem diuinam, iuxta definitione&#x0303; peccati, quam tra-
dit Augustinus 22. contra Faustum cap. 27. & de-
fendit D. Thomas quæst. 71. art. 6. Sed hic modus
dicendi sæpe à nobis reprobatus est, quia peccat&#x0169;
Theologicè, & moraliter sumptum idem est, nam
& Philosophi, & Theologi idem per peccatum
intelligunt, nempe defectum moralem, seu in mo-
ribus existe&#x0303;tem, seu mal&#x0169; morale. Deinde si Deus
ab omni actu posset auferre ratione&#x0303; peccati Theo-
logici, posset efficere, vt odium Dei, verbi gratia,
non esset peccatum mortale, nec dignum p&#x0153;na
æterna: nam hoc ad peccatum Theologicum spe-
ctat: & quod ampliùs est, homines qui inuincibi-
liter ignorant voluntatem illam formalem obli-
gandi, quam aduersarij ponunt in Deo, & affirmāt
esse de essentia legis diuinæ, non peccarent mor-
taliter, etiam si in grauissimis agerent contra ra-
tionem, & propria dictamina naturalia euide&#x0303;tia:
quod est periculosum in fide. Nec dici potest, non<marginalia>Ignorātia in-|uincibilis legis|naturæ dari|potest.</marginalia>
posse dari ignorantiam inuincibilem illius volun-
tatis, nam Theologi multi probabiliter eam negāt:
ergo multò magis posset inuincibiliter ignorari
ab aliis, vel saltem non cogitari, vel saltem igno-
rantia illa, aut inaduertentia posset esse tātum ve-
nialis: ergo illi non peccarent mortaliter odio ha-
bendo Deum, adulterando, occidendo, & similia
faciendo contra dictamen rationis, & confessarij
tenerentur examinare p&#x0153;nite&#x0303;tes, an cogitauerint
de lege Dei, quando prædicta fecerunt, vel nō, &c.
Et p&#x0153;nitentes tenere&#x0303;tur id explicare, ne confes-
sione&#x0303; facerent diminutam, & tacerent totam ma-
litiam mortalem, quæ est in peccato, imò nisi ex-
plicarent se cogitasse, vel debuisse, & potuisse co-
gitare de lege Dei, quando illa fecer&#x0169;t, omnes ip-
sorum confessiones essent nullæ, quia non expli-
cant malitiam Theologicam: quæ tamen est ma-
teria necessaria confessionis. Deinde, solum dicta-
men rationis sine vlla voluntate libera, vel natu-
rali se obligandi, obligat Deum, etiam Theologi-
cè, ad non mentiendum, ad seruandam fidem, &
promissionem, ad non prædeterminandum, incli-
nandum, iuuandum cōsilio, vel præcepto, vel spe-
ciali consilio homines, vt malè operentur. Ergo
etiam in homine ex solo dictamine rationis sine<-P>@@

<-P>vlla speciali voluntate Dei, obligandi illum resul-
tatet culpa Theologica & mortalis. Profectò Ari-
stoteles, & alij philosophi veram malitiam mora-<marginalia>Malitia pec-|cati in quo si-|ta sit ex Ari-|stotele.</marginalia>
lem, & rationem peccati, ex sola repugnantia cum
ratione, & natura rationali fate&#x0303;tur, & Sancti, ac fi-
deles in peccatis contra naturæ legem non aliam
malitiam ponunt, quam illam ipsam, quam philo-
sophi agnoscebant, & ratio ipsa demonstrabat, &
accusabat Rom. 2. ergo malè fingitur alia malitia
orta ex voluntate obligandi, plusquam ratio, &
natura obliget. Deinde ex locis Augustini suprà, &
ex D. Thoma quæst. 100. art. 8. ad 1. & 2. constat
legem æternam, vt conuenit cum naturali, & na-
turale&#x0303; ipsam esse immutabilem secundùm ratione&#x0303;
legis, & vim obligandi: insinuant etiā legem æter-
nam, vel absolutè, vel saltem supposita creatione
hominum cum vsu rationis, vt exponit Caietanus
illo art. 8. non potuisse non esse in Deo. Voluntas
autem imponendi peculiarem obligationem vltra
eam, quæ ex ratione ipsa resultare potest, non est
necessariò in Deo: ergo obligatio, quæ modò est à
lege æterna, & naturali, & est necessaria ad pecca-
tum mortale, seu Theologicum, non pendet ab il-
la voluntate imponendi peculiarem obligatione&#x0303;.</P>
<P>  Ex quo etiam reiicitur alia solutio dicentium,
Deum non posse dispensare in lege naturali, æter-
na, vel temporali, & sic facere omnia licita, quia
supposito, quòd voluit condere creaturas rationa-
les cum suo vsu rationis, non potuit non velle im-
ponere illis obligationem, quam sola ratio natu-
ralis non posset inducere. Nam quamuis aliqui vt
Fonseca tom. 3. metaphy. lib. 7. cap. 8. quæst. 4. sect.
5. & quæst. 5. sect. 4. & 5. & Vazquez 1. part. disp.
79. cap. 2. n. 11. & Suarez tom. 2. metaphy. disp. 30.
sect. 9. n. 13. & 34. aliiq&#x0301;ue doceant, in Deo esse erga<marginalia>In Deo est ho|nesta quædam|complacentia|erga creatu-|rasproductas,|& producibi-|les.</marginalia>
creaturas, non solùm productas, sed producibiles,
& erga obiecta, quæ illi obiiciuntur, vt bona, &
honesta, quandam naturalem, & necessariā com-
placentiam, seu affectum simplicem complace&#x0303;tiæ:
tamen eam alij negant apud Suarez eadem disp.
sect. 16. à nu. 37. quorum sententiam ipse putat sa-
tis esse probabilem, & licet prior illa admittatur,
tamen nullus admittit in Deo necessariam volun-
tatem efficacem erga creaturas: quod est verum,
etiam si productæ, aut producendæ supponantur:
ergo etiam supposita natura rationali, & eius vsu
rationis, posset Deus nō velle imponere illam pe-
culiarem obligatione&#x0303;: sicut supposita productio-
ne substantiæ, potest non dare illi intellectum, &
vol&#x0169;tatem, cæterásque pote&#x0303;tias, & passiones rea-
liter distinctas ab ipsa: nam talis vol&#x0169;tas obligan-
di cum creaturis rationalibus, etiam in suo vsu
rationis conditis, nullā habet necessariam conne-
xionem, neq; potest dari ratio conuincens, aut vr-
gens ad assere&#x0303;dam necessariam connexione&#x0303;: ergo
saltem de potentia absoluta potuit Deus naturam
rationalem condere cum vsu rationis, nolendo
tamen imponere illis talem obligationem: & op-
positum derogat diuinæ potentiæ, & libertati, &
est paradoxum inopinabile, & singulare, pro quo
nullus profertur, aut inuenitur auctor, & præter
alias rationes, quibus reiecta est ista solutio, quæ
hanc quoque confutant, certè si ex peculiari vo-
luntate obligandi nasceretur obligatio, ea esset
dicenda positiua, non naturalis, nec enim potest<marginalia>Moralis obli-|gatio ex actu|naturali Prin|cipis resultare|non potest.</marginalia>
dici naturalis, quia resultet ex actu Dei naturali, &
necessario, ex suppositione creaturæ rationalis:
moralis enim obligatio ex actu naturali, & neces-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0107.jpg/>
@@1@<SE107>Disput. V. Sectio. IX. 91
<duolan 2><-P>sario Principis resultare non potest, sed tantùm ex
libero vsu iurisdictionis erga subditos. Vnde si
Deus esset agens merè naturale, nulla alia obliga-
tio ex eius actu oriri posset, nisi quam dictamen
rationis per se inducit. Rectè ergo Vazquez disp.
179. cap. 2. in fine ait, obligationem legis non ex
voluntare aut verbo Dei pendere: sed ex naturis
rer&#x0169;, quas Deus inuertere non potest. Rectè etiam
Azor suprà docet, omnem obligationem ortam
ex voluntate diuina immediatè, & non ex ratione
naturali, posse ab eo tolli, seu relaxari: & malè ali-
qui iuniores dicunt, idcircò Deum non posse in
odio Dei, mendacio, & aliis similibus dispensare:
quia non potest ea non prohibere: sed necessariò
iudicantur à Deo mala, & ei displicent, licet non
possit prohibere ea exteriùs loque&#x0303;do cum homi-
nibus: nisi loquantur de illo dictamine, vt partici-
pat vel participando in dictamine rationis. Sic
enim & non aliter potest habere rationem prohi-
bitionis. Vt enim in mente Dei latens, & non ma-
nifestatum, nec manifestandum, non habet ratio-
nem prohibitionis, vel legis, & multò minùs illa
simplex displicentia, cùm non obliget per se, sed
supponat obligationem diuini dictaminis partici-
pati vel participandi in simili dictamine creato.</P>
<P>  Ad fundamenta ergo primæ opinionis respon-<marginalia>54</marginalia>
deo tertiò, obligationem legis naturalis, æternæ,<marginalia>Obligatio le-|gis naturalis,|& æternæ vn-|de nascatur.</marginalia>
& temporalis non oriri per se ex voluntate for-
mali obligandi creaturas rationales, sed ex ratio-
ne, & ex voluntate Dei producentis rationem,
quæ virtute est voluntas obligandi per rationem,
& iuxta modum, & mensuram ipsius. Quod verò
dicitur, nihil esse malum, nisi quia prohibitum
lege aliqua, non intelligitur præcisè de lege arbi-
traria, voluntaria, & positiua, sed de lege saltem
naturali consistente indictamine naturali Dei, &
creaturæ, & voluntate implicita obligandi per
rationem, vt necessariò obligare debet supposita
productione naturæ rationalis cum vsu rationis.
Quia ergo Deus non potest falsum facere dicta-
men suum, vel creaturæ, quod necessariò est ve-
rum, quia dictat esse turpe, quod turpe est, & ho-
nestum quod honestum est: ideo non potest pro-
priè in lege naturæ dispensare. Latè etiam per mu-
tationem materiæ iam diximus in multis dispen-
sare non posse: vt in hoc quòd odium Dei sit lici-<marginalia>Deus non po-|test dispensa-|re, vt odium|Dei sit licit&#x0169;.</marginalia>
tum, maximè si loquamur de odio includente vo-
luntate&#x0303; transgrediendi omnia eius præcepta obli-
gantia: quia implicat licitum esse velle transgredi
leges sub peccato obligantes: siquidem voluntas
obiecti illiciti monentis illicitè non potest licita
esse: & multò magis repugnat præcipi tale odium:
quia ad cōtradictoria simul obligari nemo potest,<marginalia>Ad contradi-|ctoria simul|obligari nemo|potest.</marginalia>
nec potest Deus præcipere, vt præcepta eius obli-
gantia non seruentur, etiamsi maneant in sua vi
& robore obligandi.</P>
<P>  Ad fundamenta verò secundæ sente&#x0303;tiæ respon-<marginalia>55</marginalia>
deo cum Vazquez disp. 169. cap. 4. Bernardum lo-
qui de dispensatione impropriè dicta, quæ non in
omnibus, sed in aliquibus tantùm præceptis fieri
potest à Deo, vt Domino mutante materiam, &
circumstantias, quæ ab aliis mutari non possent,
non verò, vt à legislatore & gubernatore: & sic
iam diximus, qualiter præcepta primæ tabulæ di-<marginalia>Præcepta ta-|bulæ secundæ|malè dixit Sco|tus non esse na|turalia, sed po|sitiua.</marginalia>
spensabilia, vel indispensabilia sint, & similiter in
præceptis secundæ tabulæ. Quæ quidem malè di-
xit Scotus non esse in rigore naturalia, sed positi-
ua. Sic enim ante legem Moysi nullos obligabant:<-P>@@

<-P>& post illam eos solùm, qui ei fuerunt subiecti
quoad præcepta positiua. Item omnes ignorātes,
vel non aduertentes inuincibiliter de hoc, legem
esse positiuam, quales sunt ferè omnes, excusa-
rentur à culpa in violatione talium præceptorum,
nisi errarent, existimando se teneri lege naturali:
consequens est erroneum & contra Paul. 1. Cor. 6.
An nescitis, quia iniqui regnum Dei non possidebunt?
nolite errare, neque fornicarij, neque adulteri, &c. re-
gnum Dei possidebunt. Quòd si dicas hos peccare
ex ignorantia, quia putant se teneri lege naturali,
mirum est, quòd omnes ferè homines errent, ego
cum illis potius sentire volo, quàm cum paucis
putantibus cæteros errare, illi certè errant turpis-
simè: nam Paul. Roman. 1. referens peccata, quæ
Gentiles contra sextum præceptum committebāt,
non fundauit eorum malitiam in falsa apprehen-
sione obligationis legis naturalis: sed in vera quā
habebant, vel habere poterant, & debebant. Dixit
enim nu. 28. eos facere quæ non conueniunt, id est, quæ
ex se sunt turpia, & dissentanea naturę rationali, &
homine indigna, vt Toletus, & alij ibi interpretā-
tur, & cap. 2. Cùm ait gentes, quæ legem non habent,
natur aliter ea, quæ legis sunt, faci&#x0169;t: de præceptis etiā
secundæ tabulæ loquebatur: ergo censuit esse le-
gis naturæ. Quod etiam indicauit Christus Matt.
22. nam postquam locutus est de mandato dile-
ctionis Dei ad primam tabulam spectante, subie-
cit, Secundum autem simile est huic, diliges proximum
tuum sicut teipsum: ergo sicut primum est naturale,
ita & secundum: in eo autem continentur omnia
præcepta secundæ tabulæ, proptereà enim ibidem
dicitur, In his duobus mandatis vniuersa lex pendet &
prophetæ: & Rom. 13. qui diligit proximum, legem im-
pleuit, nam non adulter abis, non occides, non furaberis,
non falsum testimonium dices, non concupisces, & si
quod est aliud mandatum, in hoc verbo instauratur, di-
liges proximum tuum sicut te ipsum: vbi instaurari,
est summatim comprehendi, vt explicat Toletus
ibi, & alij: ergo præcepta secundæ tabulæ natura-
lia sunt: vnde, quod ait Paul. Rom. 2. Qui sine lege
peccauerunt, sine lege peribunt, (vbi loquitur etiam
de peccantibus etiam contra præcepta secundæ
tabulæ) exponunt Patres, ideò puniendos, quia,
licet non facerent cōtra legem Moysi, agebant ta-<marginalia>Philosophi co-|gnouer&#x0169;t adul|terium, ho-|micidium, &|similia esse pec|cata.</marginalia>
men contra legem naturæ: vnde & Aristo. 2. ethic.
c. 6. & lib. 5. cap. 7. Plato lib. de Repu. Cicero, Sene-
ca, Plutarchus & alij Philosophi, adulterium, ho-
micidium, & similia esse mala, & peccata agnouê-
re, licet nescierint esse cōtra legem positiuam Dei:
sunt ergo prohibita iure naturali. Confirmatur;
alioqui extra Ecclesiam essent licita, quando non
essent prohibita iure humano, quia infideles nulla
habent præcepta positiua, nisi baptismi cum recta
dispositione suscipiendi ipsum.</P>
<P>  Item prim&#x0169; argumentum Scoti, vt Bassolus, &<marginalia>56</marginalia>
alij notarunt, æquè procedit in præceptis primæ
tabulæ; nam si aliquid illius est indispensabile,
etiam diuinus intellectus, vt antecedit diuinam
voluntatem, necessariò iudicat, illud esse seruan-
dum, & voluntas diuina necessariò conformabitur
huic iudicio, cùm tamen versetur circa aliquid
creatum, scilicet circa actus humanos. Et in nullo
præcepto vim habet, quia non est incōueniens<marginalia>Intellectus|Dei est deter-|minatus ad|assensum pro-|positionis ve-|ræ.</marginalia>
Deum necessitari ad aliquod iudicium, quin po-
tiùs intellectus Dei ex natura sua est determinatus
ad assensum cuiuscumque propositionis veræ, &
dissensum cuiuscunque falsæ; & voluntas ad com-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0108.jpg/>
@@1@<SE108>92 Quæst. XCIV. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>placentias, & displicentias quasdam simplices cir-
ca creaturas, vt paulò antè ex Vazquez, Fonseca,
& Suarez dicebamus, & voluntas etiam supposita
intentione finis, est determinata ad electionem
medij necessarij, & si sunt multa media sufficien-
tia ad electionem vnius ex illis, quia istæ duæ vo-
litiones necessatiam cōnexionem habent in quo-
libet subiecto, & licet in aliis posita vna, possit
Deus impedire aliam, quia est superior natura al-
terius, non tamen in se, quia non est superior seip-
so, nec potest impedire quæ propria natura po-
scit: maximè, quòd esset imperfectio, intento sine,
non eligere medium necessarium, si quidem illa
intentio esset frustra: non posset autem Deus in
se imperfectionem admittere, secus in aliis.</P>
<P>  Secundum autem argumentum Scoti in primis
ab extrinseco sumitur: nā bonitas & malitia actus
ex obiecto pensanda est, non ex necessitate ad vl-
timum finem: quāuis à signo ex vltimo fine pense-
tur. Nam actus, qui hominem reddit dignum ca-<marginalia>Actus qui red|dit hominem|indignum vl-|timo fine est|peccatum mor|tale.</marginalia>
rentia vltimi finis, peccatum mortale est, qui verò
sola retardatione ab eo fine, est peccatum veniale:
idémque est de omissione: & hos effectus necessa-
riò habebit actio, vel omissio, quæ nulla de causa
potuerit honestari, quæ verò potuerit honesta-
ri, non habebit id necessariò. Intet eas autem
actiones, quæ honestari non possunt, nume-
rari etiam debent nonnullæ ad creaturas, tam-
quam ad obiecta pertinentes, vt actio menda-
cij, inuidiæ, odij, &c. Actio verò occidendi homi-
nem, rapiendi alienum inuito priuato domino, &
similes honestari possunt ex dispe&#x0303;satione Dei im-
propriè dicta; in qua Deus, non tamquam legisla-
tor, sed tamquam vniuersalis Dominus, & supre-
mus vitæ, famæ, honoris, & facultatum omnium
se habet. Inter omissiones autem actuum pertine&#x0303;-<marginalia>Omißiones|omnes ad crea|turas pertine&#x0303;|tes per dispen|sationem ho-|nestari poß&#x0169;t.</marginalia>
tium ad creaturas, nullam video, quæ honestari
non possit per dispensationem impropriè dictam:
quia causæ sufficie&#x0303;tes in quolibet actu circa crea-
turam, esse possunt ob quas Deus concedere, imò
præcipere possit creaturæ, vt ab illo abstineat, etiā
ab amore Dei. Et ita concedo Scoto, nullum act&#x0169;
circa creaturas esse omninò necessarium, vt homo
non reddatur beatitudine indignus. Sed hoc mo-
do rari etiam, vel nulli actus erga Deum sunt ne-
cessarij ad beatitudinem: quia rari sunt, quorum
incompatibiles aliqui non possint à Deo præcipi,
vel concedi, vt homo in ipsis occupetur, & non in
aliis. Nec ex eo, quòd beatitudo formaliter consi-
stat in actibus erga De&#x0169;, sequitur, actus erga crea-
turas non posse esse media necessaria ad illam,
etiam ex suppositione, quod indigni ad illam non
admittantur. Quod dico, quia de potentia absolu-
ta posset Deus, non obstantibus quibuscumque
peccatis huius vitę, circa creaturas, vel Deum, ho-
mines beare.</P>
<P>  Quod verò Durandus in tertia opinione dice-<marginalia>58</marginalia>
bat, distinguendo de occisione hominis in gene-
re, & de occisione, vt prohibetur ratione naturali,
friuol&#x0169; est, quia occisio in genere, nō est prohibi-
ta iure naturæ. Vnde, quòd aliquando sit licita per
auctoritatem Dei, vel alia ratione, nō prouenit ex
dispensatione propriè dicta Dei in iure naturæ, &
ideò Augustinus 1. de lib. arb. cap. 4. dixit, cædem
malefactorum, quæ fit auctoritate publica, nequa-
quam esse homicidium, illud, quod in quinto prę-
cepto prohibetur: impropriè autem dicta etiam
in septimo præcepto dari potest, quia etiam acce-<-P>@@

<-P>ptio rei alienæ potest interdum licita esse, maxi-
mè si interueniat auctoritas Dei, vt supremi Do-
mini, vt in spolio Ægyptiorum.</P>
<P>  Rationes verò, quibus Maior probabat, omnia<marginalia>59</marginalia>
præcepta affirmatiua dispensabilia esse, nullius ro-<marginalia>Soluuntur ar|gumenta Ma-|toris, quibus|probat præce-|pta affirmati-|ua esse dispen-|sabilia.</marginalia>
boris sunt. De primo patet: quia tollere potestate&#x0303;
operandi, non est dispensare in præcepto operan-
di: alioquin, qui grauiter vulnerādo alterum, im-
pedit ipsum, ne sacro intersit, dispensaret cum illo
in præcepto audiendi missam. De secundo autem
probatur, quia præceptum affirmatiuum nō obli-
gat pro semper, & stando in sola lege naturæ, non
habet aliud tempus designatum, pro quo determi-
natè obliget, nisi illud, quod necessitas definierit.
Vnde quamuis contingat, totum illud tempus la-
bi sine tali occasione, & ideò numquam actu, seu
proximè obligare, nō proptereà interuenit dispen-
satio: nam hoc etiam naturaliter sine miraculo, aut
dispensatione contingere potest. Ratio ergo illa
ad summum probat, Deum facere posse in singu-
lis temporibus, vt non occurrat necessitas, vel c&#x0169;
illa occurrat alia alterius rei maior, & ideò præce-
ptum illud non obliget, sed fortè aliud. Item quòd
etiam occurrente necessitate, Deus possit cedere
iuri suo, vel creaturæ, & ita dispensare impropriè.
Quæ dispensatio circa actus erga Deum generalis
esse non poterit, quia nulla iusta causa esse pote-
rit concedendi creaturæ, vt per totam æternitate&#x0303;,
vel longissimo te&#x0303;pore non laudet, colat, vel amer
Deum, nec credat eius dictis, nec fidat eius pro-
missionibus.</P>
<P>  Ratio etiam, qua Durandus probat, præceptum
primum affirmatiuum primæ tabulæ esse indispe&#x0303;-
sabile; secundum autem dispensabile, vim non ha-
bet: quia dependentia in esse essentialis est, sine
Deo enim non potest homo subsistere: sine cultu<marginalia>Sine Deo ho-|mo non potest|subsistere, sed|sine eius cultu|sic.</marginalia>
autem Dei potest existere: imò & bene operari cir-
ca alia obiecta. Item, quamuis potuerit Deus face-
re, vt Petrus non haberet esse ab his parentibus,
postquàm tamen ab illis esse habet, iam debitum
annexum habet honorandi illos, vt parentes, sicut
debet honorare Deum, licet in inferiori gradu,
quia non dependet ab illis in conseruari, &c. Et
deinde, quod fortè intendit Durandus, causæ suf-
ficientes esse possunt, cur Deus alicui cōcedat, aut
etiam præcipiat, ne honoret parentes; non verò
ne Deum honoret. Ideò in præcepto affirmatiuo
secundæ tabulæ, potest generalis dispensatio licèt
impropriè dicta dari, non verò in præcepto affir-
matiuo primæ tabulæ.</P>
<P>  An verò Deus possit legem naturæ interpreta-<marginalia>60</marginalia>
ri? Vazquez quæst. illa 179. cap. 2. & 3. putat non<marginalia>An Deus na-|turæ legem in|terpretari pos|sit.</marginalia>
posse, quia lex naturalis est ipsa natura rationalis,
cui res dicitur consentanea, aut dissentanea, cum
certis circunstantiis: illis autem positis non potest
Deus facere, vt non oriatur obligatio, ergo nō po-
test legem interpretari. Alij melius dicunt, non so-
lùm Deum, sed nos etiam posse legem interpre-
tari: quia hoc non est auferre eius obligationem;
sed declarare: quāuis Dei interpretatio se&#x0303;per erit
vera, nostra verò non. Sed de hoc plura sect. sequ.</P>
<P>  Ex dictis infero primò, in iure gentium, si vni-<marginalia>61</marginalia>
uersè naturale est, nullatenus posse Deum dispen-<marginalia>1. Corol.|In iure genti&#x0169;|quomodo Deus|dispensare pos|set, vel non.</marginalia>
sare dispensatione propriè dicta: & similiter, si ex
parte est naturale, ex ea parte indispensabile esse:
sed si, vt superius docuimus, omni ex parte est po-
sitiuum, in toto illo poterit Deus propriè dispen-
sare, imò & totam Remp. humani generis, & si que&#x0303;<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0109.jpg/>
@@1@<SE109>Disput. V. Sectio IX. 93
<duolan 2><-P>contingeret eius esse principe&#x0303;, vt olim fortè Adā,
vel Noe&#x0308;. Sed cùm ageremus de diuisione legis ali-
quid diximus de dispe&#x0303;satione in iure gentium, &
infrà disput. de dispensatione alia adiiciemus.</P>
<P>  Secundò infero, Deum non posse præcipere, nec<marginalia>62</marginalia>
licitum facere odium Dei, vt contra Ocham di-<marginalia>2. Corol.</marginalia>
xêre Vazquez. disput. 179. cap. 3. Bonauentura, Al-
bertus, Durandus, Sotus, Valentia, & alij pro 2. 3.
& 4. sententia relati. Nec potest Deus præcipere,
aut suadere, vt mentiamur, quia id esset Deum per
nos me&#x0303;tiri, vt ait Vale&#x0303;tia, quod repugnat, vt in ma-<marginalia>Deus non po-|test præcipere,|vt me&#x0303;tiamur.</marginalia>
teria de fide doceri solet; quoniam si semel conce-
deremus, Deum de potentia absoluta me&#x0303;tiri pos-
se, dubitare semper aliquo modo liceret, an in eo
quod dicit, mentiatur. Idem ait Valentia de non-
nullis aliis actibus, & proptereà Bernardus lib. de
pręcep. & dispen. dixit, Deum in aliquibus naturæ
præceptis dispensare posse, in aliis non, quod ex-
posuimus de dispensatione impropriè dicta: in<marginalia>In cursu m&#x0169;di|or linario m&#x0169;-|di null&#x0169; pec-|citum Deus|potest conce-|dere.</marginalia>
hoc autem cursu ordinario mundi, nulla potest es-
se causa, cur Deus præcipiat, vel concedat, vt qui-
libet possit alterum occidere, vel ad quamcumque
mulierem accedere, vel plures ducere, vel aliena
vti, quando sibi placuerit, furati, aut rapere, abla-
ta non restituere, parentes nō honorare, &c. Ideò
pugnat cum diuina bonitate, & sanctitate, vt hæc
generaliter in hoc cursu rerum, vel præcipiat, vel
concedat, & hoc etiam intendit Valentia, & alij
auctores quartæ sententiæ, præsertim Caietanus
quæst. 100. art. 8. vbi notat, voluntatem diui-
nam, etsi non sit determinata, vt velit aliquid
extra se, atque adeò nec vt velit hominem aliquid
agere, esse tamen determinatam, vt si velit homi-
nem aliquid agere, velit ipsum benè, & conuenie&#x0303;-
ter suæ naturæ agere, seu vt non velit aliter ipsum
agere. Adde etiam esse determinatam, vt si velit
hominem esse sub circumstantiis, quales modò
sunt, non præcipiat ei generatim furari, rapere, ad
quamlibet mulierem accedere, parentes non ho-
norare, &c. Vnde ex eo quòd Dij gentium aliqua<marginalia>Dij gentium|vnde conuin-|cantur esse|falsi.</marginalia>
huiusmodi præcepisse, aut concessisse referuntur,
euidenter probamus fuisse falsos Deos. Quia verus
Deus, sine rationabili causa non potest huiusmo-
di concedere: causa autem rationabilis hîc nulla
est.</P>
<P>  Vnde etiam subinfert meritò Valentia, quid<marginalia>63</marginalia>
respondendum sit illi quæstioni, quam mo-<marginalia>Deus non po-|test præcipere|mala fieri.</marginalia>
uent Albertus, Bonauentura, Durandus, & alij
1. d. 47 an Deus possit præcipere mala fieri? Re-
spondendum enim est, non posse, non solùm in
sensu composito, hoc enim clarum est: præcipere
enim malum retenta malitia intrinsecè malum est;
Deus autem male agere non potest. Sed neque in
sensu diuiso, quia hîc diuisio fieri non potest, cùm
nulla sit iusta causa præcipiendi, imò nec conce-
dendi, quę sunt reipsa contra legem naturæ, nisi in
aliquo raro casu, vbi sit causa rationabilis, & in re-
bus, quæ aliqua de causa honestari possint. Quia
verò potuisset Deus non ordinare homines ad
beatitudinem, præsertim supernaturalem, etiamsi
conderet illos ratione vtentes, & liberos. Posset
etiam ab omnibus actibus, vel omissionibus, quæ
sunt contra legem naturæ, auferre omnem obliga-
tionem, quæ in illis modò resultat, ex eo quòd sint
media necessaria ad beatitudinem, ac proinde ma-
litiā, quæ ex tali obligatione resultat, vt rectè do-
cet Valentia. Ea tamen obligatio non alia est, nisi
vt fiant, quando, nisi fierent, periculum esset amit-<-P>@@

<-P>tendi beatitudinem. Nam extra hunc casum, non
est maius peccatum, saltem notabiliter, quòd quis
furetur, vel fornicetur, sciens se esse ordinatum ad
beatitudinem, quàm si non esset ad illam ordina-
tus, vel talis ordinationis ignorantiam, aut inad-
uertentiam inuincibilem haberet. Rectè autem
Valentia ait, Deum efficere non posse, etiam de or-
dinando hominem à beatitudine posito, quòd ta-
le creetur genus humanum, quale nunc est, vt quę
modò sunt contra legem naturæ, peccata nō sint:
cùm, facta tali suppositione, necesse sit esse disso-
na, & disse&#x0303;tanea rationi, & naturæ rationali; quod
sufficit, vt sint peccata.</P>
<P>  Tertiò, sequitur decisio illius quæstionis, an fa-<marginalia>64</marginalia>
cta alicui reuelatione certa, aut etiam clara, abso-<marginalia>3. Corol.|Anfacta ali-|cui reuelatio-|ne de sua dā-|natione sit di-|spensatum c&#x0169;|eo de speranda|beatitudine.</marginalia>
lutaq&#x0301;ue suæ damnationis, dispensari cum eo dica-
tur in præcepto sperandi salutem æternam? Qui-
dam dicunt esse dispensationem impropriè dictā,
quia cùm in eo euentu homo actum spei elicere
non possit, aufertur ei obligatio sperandi, quam-
uis maneat in eo obligatio non desperandi positi-
uè. Sed Azor illa quæst. 3. §. de hoc argu. ait, in eo
euentu non cessare sperandi obligationem: sicut
ex eo quòd alicui reueletur, ipsum cras peccatur&#x0169;,
non remouetur ab eo obligatio, cras non peccan-
di. Et quidem verum est, quod ille posteà, dum nō
recordaretur, vel non aduerteret illam reuelatio-
nem, posse, & interdum etiam teneretur positiuè
sperare: at interim, dum de ea cogitat, aduertitq&#x0301;ue
esse certam, & infallibilem, nec frustrari posse, nō
potest, ac proinde nec tenetur sperare: quia spes
vel formaliter, vel virtute, includit absolutam, &
efficacem voluntatem obiecti: in eo autem euen-
tu hęc vol&#x0169;tas est impossibilis, quia implicitè vel-
let homo falsam reddi diuinam scientiam, & reue-
lationem. Nemo autem potest absolutè velle for-<marginalia>Nemo potest|id absolutè vel|le, quod iudi-|cat esse impos|sibile.</marginalia>
maliter, vel virtute id, quod absolutè iudicat im-
possibile. Et eadem ratione in eodem instanti, in
quo mihi reuelaretur, cras me peccaturum, non
possem absolutè velle non peccare. Peccarem ta-
men cras: quia cras potero, & tenebor velle non
peccare, vel saltem non velle peccare. Eodem au-
tem tempore, quo sperare nō possum propter re-
uelationem certam, & absolutam tunc cogitatam,
licitè etiā desperare possum, vel quia desperatio,
vt aliqui volunt, non dicit actum voluntatis, sed
carentiam actus, ortam ex aliqua cognitione in-
tellectus, vel quia sicut est bon&#x0169; sperare cum suffi-
cienti causa, & fundame&#x0303;to: ita est bonum, aut sal-
tem non malum, desperare cum sufficienti causa,
& fundamento. Vt si Deus mihi reuelaret esse ab
hoste vincendum, licitè de victoria desperarem,
sed de his latiùs in materia de spe.</P>
<P>  Quartò, sequitur primum præceptum decalogi<marginalia>4. Corol.|Primum præ-|ceptum deca-|logi partim|fuit dispensa-|bile, partim|non.</marginalia>
ex parte fuisse propriè dispensabile, & abrogabi-
le, nimirum quatenus cōtinebat aliquid Iuris po-
sitiui: nempè prohibitionem sculpendi, & depin-
gendi imagines Dei. Hoc enim positiuum erat, &
in eo præcepto continebatur, vt rectè docet Vaz-
quez lib. 2 de adoratione disp. 4. & hîc disp. 179. n.
vlt. sicut etiam tertium præceptum decalogi quā-
tùm ad determinationem sabbati erat positiuum,
ac proinde propriè dispensabile, & abrogabile, vt
docet Vazquez eodem nu. vlt. & nos suprà.</P>
<P>  Quintò, colligitur cum Vazquez illa disp. 179.<marginalia>65</marginalia>
cap. 3. num. 14. errasse Sotum, nonnullósque alios<marginalia>5. Corol.|Soti error no-|tatur.</marginalia>
recentiores Thomistas, qui dixerunt aliquorum
præceptor&#x0169; iuris naturalis, quæ non continentur<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0110.jpg/>
@@1@<SE110>94 Quæst. XCIV. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>in decalogo, neque explicitè, neque implicitè,
posse De&#x0169; dispensatione sua obligatione&#x0303; tollere.
Nā omnia præcepta naturalia explicitè, vel impli-
citè in decalogo continentur, & de exemplo de
reddendo deposito, quod Sotus, & alij in exem-
plum adduxerunt, etiam explicitè contineri in de-
calogo, ait Vazquez: nam pręceptum nō furandi,<marginalia>Depositum de|tineri, vt in|decalogo pro-|hibeatur.</marginalia>
vetat etiam detineri depositum contra volunta-
tem Domini. Sed quidquid sit de hoc, certum vi-
detur nullum præceptum verè naturale esse pro-
priè dispensabile: quia seruatis eisdem circumstan-
tiis, quod semel aduersatur rationi naturali, & na-
turæ rationali semper aduersatur, ac proinde sem-
per est malum, & prohibitum lege naturæ. Quod
verò ait D. Thomas quæst. 100. artic. 8. Si aliqua
præcepta traderentur ordinata ad præcepta deca-
logi, quibus determinarentur aliqui speciales mo-
di, in talibus præceptis dispensationem fieri posse,<marginalia>Omnia præce-|pta naturalia|à principio m&#x0169;|di sunt tradi-|ta.</marginalia>
clarum est loqui de determinatione per præcepta
positiua, nā omnia præcepta naturalia à principio
m&#x0169;di sunt tradita. Docet aute&#x0303; D. Thomas eod. art.
ad 3. posse mutari præcepta naturalia ex parte ma-
teriæ, vt cùm Deus præcepit Abrahæ immolare
filium, & Hebræis concessit, vt spoliarent Ægy-
ptios, non tamen docuit, in eo cuentu interuenire
veram dispensationem.</P>
<P>  An verò Deus, vel Pontifex propriè, & non so-<marginalia>66</marginalia>
lùm per mutationem materiæ, aut circumstantia-<marginalia>Quæstio.|An propriè|Pontifex di-|spenset in ma-|trimonio, si id|dissoluat.</marginalia>
rum dicatur dispensare in matrimonio, si illud dis-
soluat, vel in voto, c&#x0169; relaxat eius obligationem;
respondet Vazquez & bene disput. cit. cap. 3. nu.
26. & sequentibus, esse propriè dispensationem, &
relaxationem matrimonij, aut voti: non tamen in
præcepto, vel iure naturali seruandi vota, & standi
contractibus. Priorem partem probat: quia, quan-
do quis auctoritate Dei, vel iudicis alterum occi-
dit, aut bona alterius accipit, nulla ei fit remissio,
sed tollitur circumstātia, ratione cuius præceptum
obligabat: & sic non propriè cum eo dispensatur:
At verò in dissolutione matrimonij, aut voti in-
teruenit remissio aliqua. Nam perpetuitas matri-
monij proueniebat ex contractu ipso, ratione cu-
ius vnus coniunx debet alteri ita perpetuò fidem
seruare, vt neuter illorum possit alteri fidem re-
mittere, hoc ita postulante natura contractus.
Deus autem, qui auctor est omnium, potest remit-
tere vinculum natum ex voluntate humana, ver-
bis expressa: ergo est propriè dispensatio in matri-
monio: & idem est de voto, & iuramento: quia re-<marginalia>Dispensatio|in voto quo-|modo fiat.</marginalia>
uera aufertur directè, seu dissoluitur vinculum ali-
quod, & obligatio scilicèt, aut lex: nam votum, &
promissio omnis, lex quædam est, quam sibi ho-
mo imponit. Posteriorem autem probat Vazques:
nam cùm Deus dispe&#x0303;sat in voto, vel matrimonio:
non facit facultatem contra pręceptum matrimo-
nij, solùm enim est præceptum seruādi fidem ma-
trimonij, quamdiu manet, hic verò non manet, sed
dissoluitur voluntate Dei supremi domini, sicut
cæteri contractus possunt dissolui sola auctoritate
contrahentium, quia natura sua perpetui nō sunt:
in voto autem eodem modo Deus, aut eius Vica-<marginalia>Pontifex quo-|modo dissoluat|vota & pro-|missiones.</marginalia>
rius, Pontifex, aut Episcopus dissoluit vinculum
voti, & facit remissionem ei, qui astringebatur
voto. Deus quidem propria auctoritate, Pontifex
autem auctoritate Dei, sicut quisque potest remit-
tere promissionem sibi factam, & dare alteri po-
testatem ad faciendam eiusmodi remissione&#x0303;, quod
est cum altero dispensare, non tamen est dispen-<-P>@@

<-P>sare in præcepto seruandi promissa, quia hoc in-
telligitur, si alter non remittat promissionem, &
iuri suo cedat.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO X.
An in lege naturali interpretatio, epijkia, seu epikeija
locum habeat, & ad quem pertineat.</Z>
<P><INI5>D</INI5>Ivvs Thomas 4. distin. 33. quæst. 1.<marginalia>67</marginalia>
artic. 1. quem videntur sequi Sotus,<marginalia>In legem na-|turalem cade-|re potest in-|terpretatio &|επιεικεία.</marginalia>
Richardus, & alij, dicit, aliquando
posse cadere in legem naturalem;
sed pertinere ad solum Deum: quia
interpretatio legis pertinet ad eius auctorem; &
hoc modo aliquando fuisse licitam polygamiam.</P>
<P>  Communis opinio est, habere locum in præce-
ptis naturalibus, & adhiberi posse à Principibus.
Caietanus 2. 2. quæst. 120. art. 1. Sotus 6. de iustitia
quæst. 7. art. 3. ad tertium, glossa cap. sunt quidam,
25. quæst. 1. Felicianus cap quæ in Ecclesiarum, de
constit. num. 26. & alij ibi. Ratio est, quia hæc in-
terpretatio necessaria est; non possumus autem ad
Deum recurrere, ergo oportet, vt in hominibus sit
hæc potestas; alioqui non esset humano generi
sufficienter prouisum. Confirmatur, quia in lege<marginalia>Ἐπιεικεία|quando huma|no iudici lici-|ta.</marginalia>
humana, quādo necessaria videtur epijkia, & non
patet aditus ad legislatorem, potest ab inferiori
fieri; ergo similiter in diuina, etiam naturali. Nec
D. Thomas videtur de hac interpretatione locu-
tus; sed de illa, quæ dispensationem latè dictam
continet, de qua ratio, & exemplum eius procedit,
immò non solùm Principes, sed viri docti, & pru-<marginalia>Principes &|viri docti pos-|sunt legem na|turalem inter|pretari.</marginalia>
de&#x0303;tes possunt etiam in dubiis naturæ legem inter-
pretari; non quidem interpretatione quam sequi
teneamur, vt in dubiis sequi tenemur interpreta-
tiones Principum, quas sequi præcipiunt, quia in
dubiis tenemur, cùm cōmodè possumus, superio-
ribus obtemperare: sed quam liberum erit sequi,
& in præceptis affirmatiuis facilior esse solet epij-
kia; quia nō obligant pro semper. Vnde minus so-
let esse periculum violandi præcepta naturalia iu-
dicando, hîc & nunc non obligare; in negatiuis
autem, quę obligant pro semper, difficiliùs & peri-
culosiùs est interpretari; non est autem impossibi-
le, aut prohibitum. Aliquando verò interpretatio
est clara, vt quod matrimonium inter fratres lici-
tum sit, quando id est necessarium ad conserua-
tionem humani generis, vt initio mundi: ob nul-
lam tamen necessitatem interpretari debemus
mendacium, vt malè interpretatus fuit Cassianus
collatione 27. circa quam Modernus Scholasticus<marginalia>Interpretari|mendaci&#x0169; nul|lo mode possu-|mus.</marginalia>
notat etiam Chrysostom&#x0169; videri illius sententię,
vt colligitur ex homilia 32. & 53. in Genesim,
epist. ad Olympiam, & 1. de sacerdotio in fine: imò
Augustinus epistola 8. ad Hieronymum, quæ est
86. inter epistolas Hieronymi, reprehendit Hiero-
nym&#x0169;, quia Galat. 2. videtur hanc sententiā insi-
nuare, vt latiùs dicemus age&#x0303;tes de cessatione legis
veteris: eam verò sententiā in Origene reprehen-
dere videtur Hieronymus epi. 85. & c. 1. apologiæ
cōtra Ruffin&#x0169;, & vt erronea reiicitur ab aliquibus
Theologis 3. distin. 38. D. Thomas 2. 2. quæst. 110.
art. 3. & ex professo impugnatur ab Augustino lib.
de mendacio, & contra mendacium, & epist. cita-
ta ad Hieronymum cum multis sequentibus: &
est optimus locus Basilij reg. 76. ex breuioribus,
vbi interrogatus an alicuius vtilitatis causa con-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0111.jpg/>
@@1@<SE111>Disput. V. Sectio. XI. 95
<duolan 2><-P>cōsultò mentiendum sit. Respondet: Hoc sententia
Domini non permittit, à quo sic præcisè dictum est, men-
dacium ex diabolo est; nec vlla omninò distinctio men-
dacij adhibita est. Alludit ad verba Christi Ioann. 8.<marginalia>Ioan. 8.</marginalia>
vbi dæmonem appellat Patrem mendacij, & cùm<marginalia>Diabolus pa-|ter mendacij|est, & inuen-|tor.</marginalia>
mendacium loquitur (ait) ex propriis loquitur: vbi om-
nes dicunt vocari Patrem tamquam primum in-
uentorem mendacij, ideo ex propriis, quia num-
quam est ex Deo: vnde Dauid Psalm. 5. Perdes om-
nes qui loquuntur mendacium. Et in cap. super eo, de
vsuris dicitur iuxta diuinam Scripturam, non licere<marginalia>Pro tue&#x0303;da vi-|ta hominis nō|licet mentiri.</marginalia>
mentiri pro tuenda vita hominis: de quo plura Castro
verbo mendacium.</P>
<P>  Aduerte autem differentiam esse inter epiikiā<marginalia>68</marginalia>
in lege positiua, & in naturali, quòd in positiua,<marginalia>Differentia|inter epiikiā|in lege natu-|rali, & positi-|ua seruandā.</marginalia>
siue diuina, siue humana, stante tota materia legis
eadem, & cum eisdem circunstantiis referentibus
ad honestatem, vel turpitudinem actus, propter
sola aliqua signa iudicare possumus, legem non
obligare coniectantes talem esse nunc voluntate&#x0303;
principis, & nō in alio casu, in quo par esset ratio
obligandi. In lege autem naturæ, vbi est eadem
ratio, semper est eadem iuris dispositio, quia lex
naturalis in ratione sola sita est; positiua autem in
voluntate Principis, non in rationali. Nec semper<marginalia>Princeps vult|obligare quā-|doque in vno|casu, & nō in|alio.</marginalia>
peccabit Princeps volendo ad aliquid obligare in
vno casu, & nō in alio simili, quia sæpe expedit nō
obligare semper, sed aliquādo; & c&#x0169; non sit maior
ratio de vno tempore, quàm de alio, quodcumque
elegerit, non peccabit: sicut quando expedit non
obligare omnes personas, non peccabit excipien-
do aliquam, vel aliquas, obligando reliquas omni-
nò similes: sed siue peccet, siue non, quæ excepta
fuerit, non tenebitur lege, aut præcepto.</P>
<P>  Nota tamen hic primò, quod epijkiam Aristot.<marginalia>Epiikia à lege|quomodo di-|stinguatur ex|Arist.</marginalia>
5. ethic. cap. 10. dist inguit à iusta, id est, à lege iusta,
quia lex loquitur in vniuersali, epijkia verò, seu
æquitas, casum particularem respicit, de quo lex
in particulari nihil præscripsit, in quo est peculia-
ris ratio, vt lex locum non habeat, ne iniqua sit:
vnde æquitas supplet defectum legis, & quodam-
modò ipsam emendat, & corrigit; vide D. Thom.
& Caietanum 2. 2. quæst. 120. ar. 1. sed latiùs æqui-
tas pro quacumque iustitia vsurpatur, vt cùm Vl-
pianus l. 1. ff. de pactis dicit huius edicti æquitas na-<marginalia>Æquitas, seu|epiikia contra|legem scriptā|strictè diuidi-|tur.</marginalia>
turalis est: sic interpres Aristor. 5. ethic. cap. 1. 2.
& 3. verbum, quod iustum significat, transtulit no-
mine æqui; æquitas ergo strictè dicta, seu epijkia
solùm habet locum contra legem scriptam, seu
positiuam, quæ verbis vniuersalibus, & commu-
nibus fertur: & prætereà occurrente aliquo casu
deficere solet, vnde epijkia iam locum non habet
contra legem naturalem, secundùm se præcisè
sumptam, quia hæc non dictat aliquid esse facien-
dum, vel omittendum absolutè, sed in talibus, vel
talibus circumstantiis, vnde numquam habet ex-
ceptionem; habet tamen locum epijkia contra le-<marginalia>Epiikia con-|contra legem|naturalem ha|bet locum.</marginalia>
gem naturalem: vt explicatur & traditur à nobis,
per quasdam regulas generales, quæ exceptionem
habent, vt cùm dicimus, lex naturæ præcipit vt
nemo alium interficiat sine auctoritate iudicis,
vel Principis, & excipimus cum moderamine in-
culpatæ tutelæ: & in hoc sensu vera sunt, quæ prę-
senti sectione docuimus.</P>
<P>  Nota secundò, quòd D. Thomas 1. 2. quæst. 57.
art. 6. ad tertium, & 2. 2. quæst. 51. art. 4. in corpore,
docet idem esse gnomen, & epijkiam, sicut probare
videtur ex Aristot. 6. ethicor. cap. 11. vbi definiens<-P>@@

<-P>sententiam, quàm Græcè γνώμην appellamus, in-
quit, esse iudicium æqui, & boni viri: pro voce autem
æqui in Græco habetur Ε$θνψλεαρπιεικε̃ις. Alij dicunt pa-
rum, aut nihil differre, quia solùm videntur differ-
re sicut superiùs & inferiùs: nam epijkia est emen-<marginalia>Epiikia &|γνώμη, seu se&#x0303;-|tentia quomo|do differant.</marginalia>
datio legis præter communem regulam, in quo-
cumque casu intelligimus legem non obligare: at
verò γνώμη, seu sententia est epijkia, seu æqui-
tas ad ignoscendum: & ideo dicitur γνώμη, id est,
sententia, vel potiùs, vt ait Aristo. illo cap. 11. συ-
γνώμη, id est, consentio: qui enim hoc modo se ge-
rit, consentit, vt indulgeat, & non puniat: atque
epijkia in hoc sensu locum etiam habet, quando
lex ipsa vniuersalis non deficit in casu particulari,
sed tollitur per dispensationem & indulgentiam.
Plura de epijkia dicemus, cùm de interpretatione
legis humanæ disseremus.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO XI.
An in lege naturæ ante legem Moysi fuerint præcepta
aliqua positiua.</Z>
<P><INI5>H</INI5>Æc quæstio non admodùm perti-<marginalia>69</marginalia>
net ad legem naturæ, de qua nunc<marginalia>An in lege na|turæ fuerint|aliqua præce-|pta positiua.</marginalia>
disputamus, scilicet, continente tan-
tùm præcepta merè naturalia, sed ad
legem naturæ latè sumptam, quæ sci-
licet magna ex parte contineret præcepta natura-
lia: tractabitur autem, cùm disseremus de lege ve-
teri disput. 22. sectione 12.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO XII.
An omne peccatum sit contra legem naturæ?</Z>
<P><INI5>R</INI5>Espondeo esse, vt docet D. Thom.<marginalia>70</marginalia>
quæst. 71. art. 6. ad quartum & quin-<marginalia>Omne pecca-|tum est contra|legem naturæ.</marginalia>
tum, quia omne peccatum pugnat
cum ratione naturali: quamuis diuus
Thomas in fine eiusdem responsio-
nis ad quintum, docere videatur in multis nos nō
regulari ratione naturali, sed lege æterna: vt in iis
quæ sunt fidei. Sed respondet nō velle, in illis non
regulari nos per rationem humanam, sed non re-
gulari per illam nullo dictamine supernaturali ad-
iutam: multa enim non dictaret ratio naturalis
esse facienda, vel credenda: nisi supposita fide, vel
reuelatione, mihi, aut aliis facta: vel à me cre-
dita vel saltem mihi commodè proposita, vt cre-
dere illam possim aut debeam, ratione naturaliter
vel supernaturaliter id dictante ex illa suppositio-
ne. Vnde rectè Valentia disp. 7. quæst. 4. puncto 4.
docet omne peccatum esse contra legem natura-
lem, ideoq&#x0301;ue esse contra naturam, vt docuit diuus
Thomas quæst. 94. art. 3. ad secundum, Damasce-
nus 2. fid. cap. 30. Augustinus 12. ciuit. cap. 1. Vnde<marginalia>Omnepeccat&#x0169;|est cōtra duas|leges natura-|lem, & æter-|nam.</marginalia>
infertur, omne peccatum esse contra duas leges,
æternam scilicet, & naturalem: sed quædam non
sunt contra legem naturalem, nisi quatenus sunt
contra legem positiuam, quam seruari iubet ratio
naturalis, seu lex naturæ: vt nihil est contra legem
æternam, nisi quia est contra creatam, naturalem
vel positiuam.</P>
<P>  Neque verò, quia peccatum, quod est directè<marginalia>71</marginalia>
contra legem positiuam, est etiam contra natura-
lem, & æternam, maius erit, quàm quod directè
est contra naturalem: imò interdum erit minus:<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0112.jpg/>
@@1@<SE112>96 Quæst. XCIV. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>quia grauius est in aliqua materia, vel aliqualiter
aduersari directè legi naturali, quàm aduersari di-
rectè legi positiuæ, & indirectè naturali.</P>
<P>  Prætereà quamuis omnia peccata sint contra
vnam, aut plures leges, ac proinde contra obe-
dientiam, & iustitiam legalem, vt supponunt pro
omni virtute: non tamen vt supponunt pro virtu-
tibus particularibus secundùm se: generalibus ve-
rò duntaxat secundùm extensionem, excepto pec-
cato specialis, seu formalis inobedientiæ, vt docet
Valentia illo puncto 4. Ratio est, quia speciali vir-<marginalia>Speciali virtu|ti non omnia|peccata repu-|gnant.</marginalia>
tuti non omnia peccata repugnant: sed aliqua ha-
bentia cum illa specialem dissonantiam. Sic pec-
catum specialis inobedientiæ solùm erit, quando
affectu libertatis nolo me legi subiicere: vt sæpe
dictum est tract. de peccat. speciale autem pecca-
tum iniustitiæ legalis, an sit distinctum à peccato
specialis, & formalis inobedientiæ, & in quo con-
sistat, dicam tract. de iustitia & iure.</P>
<P>  Quamquam autem omnia peccata sint contra<marginalia>Omnia pecca-|ta sunt contra|naturam, spe-|cialiter tamen|nōnulla talia|sunt.</marginalia>
naturam, quatenus sunt cōtra legem, & rationem
naturalem, tamen aliqua ob alias rationes specia-
liter sunt contra naturam, vt docet Valentia su-
prà, & nos latè tractantes de peccatis.</P>
<P>  Cùm autem omnis obligatio in conscientia, ex<marginalia>72</marginalia>
natura, seu lege, & ratione naturali oriatur, siue<marginalia>Omnis obliga|tio in conscie&#x0303;-|tia dicitur na|turalis, & cur.</marginalia>
immediatè, siue media lege positiua, omnis obli-
gatio in conscientia naturalis dicitur, & ita illam
appellant Iurisperiti, vt videre licet in gloss. l. ex
hoc iure, verbo obligationem, ff. de iustitia & iu-
re, Panormitanus; & alij cap. pleriq&#x0301;ue de immun.
eccles. text. in l. si quod dominus, ff. de condict. in-
debiti. Eadem tamen obligatio moralis dicitur ex
obiecto: quia ad mores, seu actus humanos, &
morales pertinet.<marginalia>Obligatio me-|diante lege po|sitiua ex iure|naturali ori-|tur.</marginalia>
<P>  Oritur etiam interdum ex iure naturali obliga-
tio ciuilis, sed mediante lege positiua, dante actio-
nem in foro externo contra alium, qui ea ratione
dicitur ei ciuiliter obligatus. Distinguunt aliqui<-P>@@

<-P>duplex debitum, scilicet legale, & morale, primum
dicunt continere obligationem in conscientia, se-
cundum non: ita Couarruuias cap. cum in officiis,
num. 10. & cap. cum esses, num. 9. de testam. & cap.
quamuis pactum, part. 2. §. 4. nu. 5. vbi ponit exem-
plum de gratitudine, citans D. Thomam 2. 2. quęst.
106. art. 1. & sustineri potest hic modus loquendi.
Nam in more hominum positum est, vt quod ad
perfectionem necessarium est, debitum etiam di-
catur. Et à quibusdam dicitur debitum decentiæ,
honestatis, & congruitatis. Sed debitum gratitu-
dinis, aliquando est debitum in conscientia, & sub<marginalia>Debitum gra-|titudinis est|quandoque de|bitum in con-|scientia.</marginalia>
peccato. Vnde quod loco citato ait. D. Thomas
tale debitum nō esse legale, sed honestatis, meri-
tò aliqui interpretantur, vt non sit debitum, ad
quod petendum in iudicio leges humanæ dent
actionem, quāuis reuerà sit debit&#x0169; in conscientia.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO XIII.
An lex humana legem naturalem imitetur.</Z>
<P><INI3>S</INI3>Icvt de arte dicitur, naturam imitari, ita<marginalia>73|Ars naturam|imitatur, &|lex humana.</marginalia>
de lege humana, id affirmat Tiraquellus
tract. cessante caussa limit. 1. nu. 70. & 71.
quia conformis est iuri naturali, & in eo quasi in
speculo se repræsentat, & veluti intuetur: iusta
enim, & ad bonum dirigit, & obligat, sicut lex na-
turalis. Vnde Cicero 3. de offic. ait naturam esse
legis humanæ fontem: quem locum Tiraquellus
hoc carmine expressit:</P>
<P>  Est legis naturaparens, eadem&#xE8BF;&#x0301; magistra.</P>
<P>Hoc autem Ciceronis dict&#x0169; dupliciter est verum.
Primò, quia lex humana in naturali repręsentatur,
& conspicitur: secundò, quia lex naturalis est radix
& principium humanæ, quoad fieri, & conseruari.
Vnde & alij legem naturalem humanæ pædago-
gum appellant, de illa dicit alia Tiraquellus ibi
num. 76. & 78.</P></duolan 2>
<Z>#(IMAGE)</Z>

@@0@<filename:W0092-0113.jpg/>
@@1@<SE113>97
#(IMAGE)
<Z><A+3>DISPVTATIO SEXTA,</A+3>
<A+2>DE NECESSITATE, VTILITATE,</A+2>
<A+1>ET FINE, ET CONDITIONIBVS</A+1>
HVMANARVM LEGVM.
#(IMAGE)
<A+1>Quæstio nonagesimaquinta, de lege humana.</A+1></Z>
<P><A+1>Art. 1. Vtrùm fuerit vtile aliquas leges poni ab hominibus.</A+1></P>
<P><A+1>Art. 2. Vtrùm lex humana positiua à lege naturali deriuetur.</A+1></P>
<P><A+1>Art. 3. Vtrùm Isidorus conuenienter qualitates legis positiuæ describat.</A+1></P>
<P><A+1>Art. 4. Vtrùm Isidorus conuenienter ponat diuisionem humanarum leg&#x0169;.</A+1></P>
<duolan 2>------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO PRIMA.
Vtrùm aliqua lex creata, sit simpliciter necessaria.</Z>
<P><INI8>P</INI8>Rimò obserua, licet D.<marginalia>1</marginalia>
Thomas in hac quęst. ar. 2.
disputet, an omnis lex hu-
mana à naturali deriuetur,
nos de hac re nihil nunc
dicturos: quia de ea egi-
mus disp. 5. de lege natu-
rali: & res est clara, quia
lex non iusta, non est lex, vt dicit Euodius apud
Augustinum 1. de lib. arb. cap. 5. quæ autem iusta
est, rationi, & legi naturali con sentanea est. Solùm
aduerte, legem humanam non deriuari à naturali,<marginalia>Omnis lex iu-|sta rationi &|naturæ cōsen-|tanea est.</marginalia>
vt conclusionem à principio, vt loco citato do-
cuimus. Similiter nihil dicemus de conditionibus
legis humanæ: quia de hac re diximus satis, dispu.
1. sect. 7. & sequentibus: nec de diuisione legum
humanarum: de qua diximus satis disp. 2.</P>
<P>  Secundò obserua, necessarium dici dupliciter:<marginalia>Necessarium|est duplex.</marginalia>
primò in se, vel in alio absolutè, & simpliciter, hoc
est sine relatione ad finem, sicut necesse est c&#x0153;l&#x0169;
esse, hominem esse animal rationale, &c. Secundò,
in ordine ad aliquem, vel aliquos fines, vt equus
est necessarius ad iter agendum: hoc necessarium
relatiuè, seu ad finem, diuiditur in necessarium
absolutè, & simpliciter, id est, omninò, & in neces-
sarium aliqualiter, seu aliquo modo, & secundùm
quid: & hoc sec&#x0169;dum magis propriè dicitur vtile,
quàm necessari&#x0169;, imò necessari&#x0169; in se diuidi potest
in omninò, & aliqualiter necessari&#x0169;. Hoc supposi-
to sit prima cōclusio, nulla lex, qua ligetur creatu-<marginalia>2</marginalia>
ra est in se necessaria omninò, ita, vt nec de pote&#x0303;tia<marginalia>1. Conclusio.</marginalia>
Dei absoluta potuerit non esse in se, vel in alia re.<marginalia>Nulla lex|qua ligetur|creatura, est|omnino neces-|saria.</marginalia>
De legibus te&#x0303;poralibus seu creatis patet: quia po-
tuit Deus nullā creaturā condere, vel solas irratio-
nales, vel rationales quidem, sed actu non vtentes
ratione: & tunc nulla esset lex creata. De increata
verò patet: quia vel promulgatio actualis est de
ratione legis, vt aliqui volunt, & hæc potuit non
esse: vel non est de ratione legis saltem æternæ, &
licet ita dicatur, vt & nos in lege æterna docui-
mus: tamen de ratione eius est voluntas virtualis<-P>@@

<-P>obligandi rationalem naturam, nempe voluntas
producendi naturam rationalem cum dictami-
ne rationis ipsam obligante: hæc autem voluntas
potuit non esse in Deo. Ergo & lex æterna. Con-
firmatur, quia hoc dictamen Dei; creatura tene-
tur non mentiri, non habet rationem legis æter-
næ, nisi quatenus est proximè, & efficaciter obli-
gatiuum creaturæ, quam rationem non haberet, si
Deus nollet creaturas rationales cōdere: ergo t&#x0169;c
tale dictamen non esset lex, & ita, licet necessariò
illud esset in Deo, non tame&#x0303; esset in Deo vlla lex.
Dictamen autem, quo Deus iudicat se teneri ad
non mentiendum, necessariò est in Deo, & ipsum
ligat, & secundum eos, qui dicunt verè esse legem,
qua tenetur Deus, dicendum est, aliquam veram
legem esse omnino necessariò in Deo.</P>
<P>  Secunda conclusio, lex naturæ necessaria est<marginalia>3</marginalia>
omninò, supposito quòd natura rationalis in suo<marginalia>2. Conclusio.</marginalia>
naturali statu, seu cum vsu rationis producatur:<marginalia>Lex naturæ|necessaria est|ex suppositio-|ne.</marginalia>
quia eo ipso habebit dictamina, quibus ad aliquid
faciendum, vel omittendum astringatur: ergo ha-
bebit legem naturæ.</P>
<P>  Tertia conclusio, in ordine ad finem creaturæ<marginalia>4</marginalia>
rationalis necessariæ omnino sunt aliquæ leges:<marginalia>3. Conclusio.</marginalia>
est enim necessaria lex naturalis, nempe dictamen<marginalia>Necessariæ|sunt aliquæ le|ges in ordine|ad finem crea-|turæ rationa-|lis.</marginalia>
naturale de iis, quæ necessariò sunt facienda vel
vitanda, vt natura rationalis honestè, & decenter,
non turpiter, & indecenter se gerat in ordine ad
Deum, ad se, & ad alias creaturas. Ac proinde etiā
fuit necessaria lex æterna, quæ medio dictamine
rationis creaturæ ad eadem facienda, vel omit-
tenda creaturam rationalem obligaret. Ad quæ
quidem si non obligaretur, quia videlicet non
agnosceret eorum naturas, ex quarum conside-
ratione oritur obligatio, passim omitteret, quæ
ad bonum priuatum, vel commune pertinent, &
ea faceret, quę contra bonum priuatum, vel com-
mune sunt.</P>
<P>  Ob eandem rationem necessariæ sunt leges ali-<marginalia>Leges aliquæ|positiuæ sunt|necessariæ.</marginalia>
quæ positiuæ: quia sæpe, præsertim à vulgo non
cognosc&#x0169;tur naturę rer&#x0169;, vt, hoc esse ex se neces-
sarium: illud verò turpe, & tunc, quia nō est dicta-
men naturale obligans, oportet suppleri lege po-
sitiua, quæ hominem instruit, vt cognoscātur na-
turæ actionum humanarum, & obligat etiam<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0114.jpg/>
@@1@<SE114>98 Quæst. XCV. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>ignorātes, ad idem esse naturalem obligationem.
Item ea etiam ad quę natura non obligat, sunt sæ-
pe valde vtilia Reip. ideò oportet ad ea obligare
lege positiua, & interdum p&#x0153;nali: nam p&#x0153;na na-
turaliter imposita culpę, vel ignoratur, vel quia ad
aliam vitam pertinet, quæ longè distat, & quia per
p&#x0153;nitentiam vitari poterit, contemnitur. Item
cùm homo naturaliter indigeat vita sociali, & po-
litica, nec possit omninò solitariam vitam agere,
necesse est, astringi positiuis legibus, vt rectè se ha-
beat, non solùm tāquam priuata persona; sed etiā<marginalia>Cur homo le-|gibus huma-|nis indigeat.</marginalia>
vt pars communitatis, & vt seruet pacem, vnione&#x0303;
& conformitatem cum me&#x0303;bris aliis eiusdem cor-
poris politici: ergo ad bonum priuatum, & com-
mune necessariæ sunt leges aliquæ positiuæ, sine
quibus profectò magna esset confusio in Repu-
blica. Imò ferè Resp. non esset, quia vnio in legi-
bus positiuis vnitati Reip. & corporis politici, val-
de necessaria est: ad idem enim corpus politicum
pertinet, quod eisdem legibus gubernetur, nec sa-
tis esset lex viua, id est, superior pręceptis tempo-
ralibus, non perpetuis, nec rationem legis haben-
tibus gubernans: nam ad bonum communitatis,
quæ perpetua est, oportet esse præcepta, quæ ex se
sint perpetua, & sine vlla te&#x0303;poris limitatione obli-
gantia, ne quotidie opus sit noua præcepta dare,
vel præterita confirmare, & denuò promulgare,
seu notificare.</P>
<P>  Hæc omnia variis testimoniis confirmantur:
Prouerb. 19. & 21. Pestilente flagellato, stultus sapien-
tior erit, mulctato pestilente sapientior erit paruulus, &
malos præceptis legum, & meru p&#x0153;næ esse coe&#x0308;r-
ce&#x0303;dos dicitur l. 1. ff. de iustitia & iure, vbi citantur
hi versus Horatij lib. 1. epist. 17.</P>
<P>  Oderunt peccare boni virtutis amore,</P>
<P>  Oderunt peccare mali formidine p&#x0153;næ.</P>
<P>Isido. 5. ethymo. cap. 20. relatus cap. fastæ d. 4. factæ
sunt leges, vt earum metu humana coerceatur audacia,<marginalia>Cur leges con-|ditæ sint.</marginalia>
tutáque sit inter improbos innocentia, & in ipsis impro-
bis formidata supplicio refrenetur noce&#x0303;di facultas. Idem
dixerat Isid. lib. 2. cap. 10. Plato. 9. de legibus, ne-
cesse est leges hominibus ponere, vt secundum leges vi-<marginalia>Homines sine|legibus nihil|à feris atrocis|simis discrepa|rent.</marginalia>
uant: nam si absque his viuerent, nihil à feris atrocissi-
mis discreparent. Cuius rei causa est, quia nullius homi-
nis ingenium ita natura institutum est, vt quæ ad pu-
blicum humanæ vitæ bonum conferunt, sufficienter co-
gnoscat, & si cognouerit, vt optimum id, quod nouit, sem-
per agere possit, ac velit, & multa alia dicit eodem
libro. Cicero pro Clue&#x0303;tio, ciuitas sine lege, vt corpus
sine mente suis partibus, vt neruis, ac sanguine, & me&#x0303;-
bris vti non potest. Propter hoc Ciceronis testimo-
nium Pardulphus Prateius epist. ad Petrum Boie-
ri&#x0169;, quæ pręfixa est libro de potestate legis, scripto
à Constantio Rogerio, dixisse videtur, leges à Ci-
cerone appellati c&#x0153;ptas, neruos Reip. vbi multa
de vtilitate, & necessitate leg&#x0169; dicit, præsertim ex
Hesiodo libro priore oper&#x0169; & dier&#x0169;. Sed ad Cice-
ronem reuertamur, inter multa alia oratione illa<marginalia>Leges nerui|reip. à Cicero-|ne dictæ.</marginalia>
pro Clue&#x0303;tio ait, fundament&#x0169; libertatis, fons æquitatis,
mens, & animus, & consilium sententia ciuitatis posita
est in legibus, non modò aduersus tyrannidem in legibus
innocentiæ præsidium est: sed & Magistratibus aduer-
sus vulgi importunitatem, hîc tamquam abeneus murus
quidam est, & pro Cecina, maior hæreditas venit vni-
cuique nostrûm à iure, & legibus, quàm ab iis, à quibus
illa bona relicta sunt: nam, vt perueniat ad nos fundus,
testamento alicuius fieri potest: vt retineamus, quod no-
strum factum est, sine iure ciuili non potest. Nil est in ci-<-P>@@

<-P>uitate tam diligenter retinendum, quàm ius ciuile: ete-
nim, hoc sublato, nihil est quare exploratum cuique pos-
sit esse quid suum, aut quid alienum sit. Et 3. delegibus:
nil est tam aptum ad ius, conditionémque naturæ, quàm
lex, sine qua nec domus vlla, nec ciuitas, nec ge&#x0303;s, nec ho-
minum vniuersum genus stare, nec rerum natura om-
nis, nec ipse mundus potest, & 1. de oratore. Docemur
auctoritate, nutu&#xE8BF;&#x0301; legum, domitas habere libidines,
coe&#x0308;rcere omnes cupiditates, nostra tueri, ab alienis men-
tis oculos, manus abstinere. Aucto. 10. ethic. cap. 9.
omnino in omni vita legibus opus est, & 1. polit. Sicut<marginalia>Homo virtute|præditus est|optimum ani-|malium, sine|illa pessimum.</marginalia>
homo si est virtutibus præditus, est optimum animali&#x0169;,
ita si sit à lege, & iustitia alienus, pessimum omnium;
sanè sine lege homo homini lupus, vel leo, cum
lege homo homini Deus, vnde idem Aristo. 3. po-
lit. cap. 6. lex pactum est, atque, vt Lycophron sophista
dixit, sponsor, & vas in officio mutuo permanendi, & 1.
Rhetor. cap. 4. Salus ciuitatis in legibus sita est. Ma-
ximus Tyrius serm. 6. Ipsam Reip. salutem intelligo
consistere in more composito ciuitatis, atque eius admini-
stratione decora: quæ quidem nequaquam aliter effici
possunt, quàm optimarum legum ministerio. Demo-
sthen. apud Stobæ. ser. de Rep. dixit, leges animam<marginalia>Leges sunt a-|nima ciuita|tis.</marginalia>
esse ciuitatis: vt enim exanime corpus procumbit: ita ci-
uitas, si leges absint, non consistit. Idem Demosthenes
contra Aristogitonem, si leges abroge&#x0303;tur, & pro sua
cuiusque libidine licentia detur, non Resp. dumtaxat in-
tereat: sed nihil etiam inter nostram & belluarum vitā
intersit: & eodem lib. res duæ sunt, propter quas omnes
fer&#x0169;tur leges: tum vt ne quisquam iniustè aliquid agat:
tum vt ij, qui ius violarunt, punitis aliis meliores red-
dantur: Et epist. 3. omnes leges propter æqualitatem, &
salutem bonorum, & frugi hominum feruntur. Plutar-
chus apud Stobæum, ser. de lege, tot tantorum&#xE8BF;&#x0301; bo-
norum & munerum, quæ dij largiuntur, nullus est fru-
ctus, aut vsus rectus sine lege, iure & principe. Hera-
clius Ephesius, non minus ciues pro legibus pugnare
debent, quam pro m&#x0153;nibus ciuitatis: quòd absque legi-
bus nullo modo ciuitas incolumis esse possit. Et Titus
Liuius lib. 1. multitudo coalescere in populi vnius cor-<marginalia>Multitudo nō|potest coalesce|re in vn&#x0169; cor-|pus sine legi-|bus.</marginalia>
pus nulla re, præter quàm legibus potest. Vida. 2. de
Reip. dignit. Leges ad conseruandam Remp. non so-
lùm vtiles sunt, sed necessariæ omninò: Et ibidem: ne
magistratus, & qui populos regunt, in prohibendis, ac
vetandis rebus errarent, néve quicquam agerent ex li-
bidine, conditæ sunt mira omnium gentium consensione
leges sapientissimorum omnium cogitata, atque inuenta:
quibus iura, ac iudicia describuntur: Et paulò pòst:
Hinc dicimus, conditas fuisse leges ad salutem ciuium,
vitámque omnium quietam ac beatam: ad compescen-
dámque improborum licentiam, vt oderint iniustitiam:
iusti autem naturam diligant, atque vt homines ab in-
iuria inter se attemperent, vt suum cuique tenere liceat.
Ioan. 22. extraua. vt quos, inter cōmunes, de offic.
Iud. ait, se sancire, vt quos virtutis amor à vitio
nō absterreret, eos seueritate disciplinæ cogat: vn-
de Seneca lex, ait, est virtus armata: & Machiauel
1. dist. cap. 3. Qui sponte sua rectè agunt, ijs lege opus
non est: sed vbi desinunt sponte officium facere, hîc legi-
bus opus est, vt cogantur, Horatius lib. 1. satyra 3.</P>
<shi>Iura inuenta metu iniustè fateare, necesse est,
Tempora si, fastósque voles euoluere mundi:
Nec natura potest iusto secernere iniquum.
Diuidit, vt bona diuersis fugienda petendis.</shi>
<P>Ouidius 3. fastorum.</P>
<shi>Inde datæ leges, ne fortior omnia posset,
  Cæptáque sunt puri tradita sacra coll.</shi>
<P>Aristides oratione Platonica 1. Arque id quidem<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0115.jpg/>
@@1@<SE115>Disput. VI. Sectio II. 99
<duolan 2><-P>fateb&#x0169;tur omnes, nullam ad re&#x0303; aliā legibus opus fuisse,
nisi vt nihil à nobis inuicem dāni pateremur, nec mali:
& audaces probis potiores essent; verùm iis iure cedere&#x0303;t.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO II.
De vtilitate legum humanarum, & in quem finem
conditæ sint.</Z>
<P><INI5>E</INI5>X his patet, quam vtiles sint huma-<marginalia>5</marginalia>
næ leges, & in quem finem conditæ<marginalia>Leges huma-|næ sunt vtiles|& in quem fi-|nem conditæ|sint.</marginalia>
sint: idem tamen vberiùs tractare, &
euidentiùs confirmare placuit. Præ-
clarè Cicero 2. de officiis. Eadem con-
stituendarum legum fuit causa, quæ & regum: Ius enim
semper quæsitum est æquale: nec enim aliter esset ius, id si
ab vno iusto, & bono viro consequebantur, eo erant
contenti: cùm id minùs contingeret, leges sunt inuentæ:
quæ cùm omnibus vna, eadémque voce loqueren-
tur. Et in Vatinium: à maioribus nostris nulla alia
de causa leges sunt inuentæ, nisi vt suos ciues incolumes
cōseruarent, & 1. de inuentione: ea virtute, & sapien-
tia maiores nostri fuerunt, vt in legibus scribendis nihil
sibi, nisi salutem, atque vtilitatem Reip. proponerent, &
1. de legibus non procul à fine: Legem oportet esse
vitiorum emendatricem, commendatricem&#xE8BF;&#x0301; virtutum,
& 2. de legibus ad salutem ciui úmque incolumitate&#x0303;,
vitamque hominum & quietam, & beatam conditæ
sunt leges. Lactan. in epitome diuin. instit. lib. 2. Ex
eo tempore, quo multi dij ab hominibus coli c&#x0153;perunt,
fugata est, sicut Poe&#x0308;tæ aiunt, iustitia: sic diremptum est
omne f&#x0153;dus, dirempta societas generis humani: cùm sibi
quisque consulere, ius in viribus computare, nocere in-
uicem, fraudibus aggredi, dolis circumscribere, commo-
da sua aliorum incōmodis adaugere, non cognatis, non
liberis, non parentibus parcere, ad necem hominum po-
cula temperare, obsidere cum ferro vias, maria infesta-
re, libidini aute&#x0303;, quò furor eduxerit, fræna laxare: nihil
denique sancti habere, quod cupiditas nefanda non vio-
laret. Cùm hæc fuerint, tunc sibi leges homines condide-
runt pro vtilitate communi, vt se interim tutos ab in-
iuriis facerent. Vide quæ disp. 1. sect. 8. attulimus ad
probandum, legem debere ad bonum commune
conducere, & Aug. tractatu 6. in Ioan. vbi ait, ipsa<marginalia>Sublatis iuri-|bus Imperato-|r&#x0169;, nullus quie|quā suum di-|cere potest.</marginalia>
iura humana per imperatores & Reges sæculi Deus di-
stribuit generi humano: tolle iura imperatorum, & quis
audet dicere, mea est illa villa, aut meus est ille seruus,
aut domus hæc mea est? Et 3. contra Crescon ca. 51.
Omnia flagitia iustis legibus comprimi vtilissimum, ac
saluberrimum est. Solon versibus elegiacis:</P>
<shi>-----Heu quantas legum violatio clades,
  At iustæ leges commoda quanta ferunt?
Compedibus stringunt sceleratos, ordinis æqui
  Conseruatrices, nil nisi recta sinunt.
Aspera complanant, sedant fastidia, frænant
  Indomitos, abigunt semina quæque mali.
Iura regunt, mansuefaciunt turgentia corda,
  Compescunt miseræ seditionis opus.
Lites, bilem atram reprimunt, aut denique vitam
  Humanam erudiunt, vt sapienter eat.</shi>
<P>  Eadem carmina duobus aliis modis reddita, in-
uenies apud Simancas 4. de rep. cap. 3. Luisius Vi-
ues tract. qui Ædes leg&#x0169; inscribitur, hos in supe-
riori domus limine versus inscriptos memorat:</P>
<shi>Crescite virtutes, f&#x0153;cunda&#xE8BF;&#x0301; floreat ætas,
Ingeniis patuit campus, certus&#xE8BF;&#x0301; morandi
Stat fauor, ornatur propriis industria donis,
Surgite sopitæ, quas obruit ambitus artes.</shi>@@

<shi>Nil licet inuidiæ, domus hæc dum præsidet orbi.</shi>
<P>  Iornandes lib. de regnor. ac tempor. successione
inquit, Romani, vt ait Iamblichus, armis, & legibus<marginalia>Roman ar-|mis, & legi-|bus orbem ter|ræ suum fece-|runt.</marginalia>
orbem terræ suum fecerunt: armis siquidem constrinxe-
runt, legibus autem conseruauerunt. Theodoricus rex
apud Cassiodo. lib. 5. variar. Decet prouincias regno
nostro subiectas, legibus, & bonis moribus ordinari: quia
illa vita verè hominis est, quæ iuris ordine continetur:
nam belluar&#x0169; ritus est sub casu viuere: Et apud eum-
dem lib. 3. Exuite barbariem, recipite paulatim iuri-
dicos mores: non sit nouitas molesta, quæ proba est: quid
enim potest esse f&#x0153;licius, quàm homines de solis legibus
confidere, & casus reliquos non timere? Iura publica cer-
tissima sunt humanæ vitæ solatiæ, infirmorum auxilia,
potentiorum fræna. Greg. 9. in proæmio decretali&#x0169;:
Effrænata cupiditas, sui prodiga, pacis æmula, mater<marginalia>Cupiditas|quot mala ge-|neret.</marginalia>
litium, materia iurgiorum tot quotidie noua litigia ge-
nerat, vt nisi iustitia conatus eius sua virtute reprime-
ret, & quæstiones ipsius implicitas explicaret: ius huma-
ni f&#x0153;deris litigatorum abusus extingueret, & dato li-
bello repudij, concordia extra mundi terminos exularet:
ideo&#xE8BF;&#x0301; lex proditur, vt appetitus noxius sub iuris regula
limitetur: per quam genus humanum, vt honestè viuat,
alterum non lædat, ius suum vnicuique tribuat, infor-
matur. Diony sius Halicarnas. lib. 2. ait, intellexit Ro-
mulus rectis legibus, honestorum&#xE8BF;&#x0301; studiorum æmulatio-
ne piam, temperantem, iustam, bello&#xE8BF;&#x0301; fortem ciuitatem
fieri. Et lib. 7. libertas aufertur ablato iure, & legibus:
nam ex quacumque ciuitate ius, leges&#xE8BF;&#x0301; exulant, in eam
seditio, bellum&#xE8BF;&#x0301; solent ingruere. Demosthenes aduer-
sus Midiam; Robur corporis paucorum, leges robur sunt
vniuersorum: legum præsidio vnusquis&#xE8BF; vestr&#x0169; saluus
est: quidquid bonorum habetis, legum beneficio habetis:
Et contra Timocratem, ad f&#x0153;licitatem Reip. & po-
puli libertatem in nulla re alia plus virium, & mome&#x0303;-
ti est, quàm in legum auctoritate, & apud Rebuffum
in pro&#x0153;mio constit. regal. glossa. 1 numero 1. Lex
est commune bonum, sine quo nihil vmquam boni fieri<marginalia>Les est inuen-|tum Dei, &|donum.</marginalia>
possit, in l. 2. ff. de legib. lex dicitur inuentum & do-
num Dei, propter eximiam eius vtilitatem. Vide
Aug. epist. 50. & 54. Osorium 5. de regis institutio-
ne, Manutium lib. de legibus Romanorum. Plato-
nem 9. de legib. Valentiam disput. 7. cap. 5. puncto
3. Sebastian. Medicis, repeti. cap. erit autem lex d. 4.
num. 1. & sequentibus, Sotum 1. iust. quæst. 5. ar. 1.
D. Thom. hac quęst. 95. ar. 1. Biesium libris de Rep.
vbi ait, legibus tāquam neruis omnia sunt Reip. mem-
bra in vnum corpus arctissimè deuincta, sine quibus va-
riis opinionum, & morum dissidiis confestim dissoluere&#x0303;-
tur. Euripides in supplicibus ait, nihil est in ciuitate<marginalia>In ciuitate|nihil est præ-|stantius quàm|leges rectè po-|sitæ.</marginalia>
præstantius quàm leges rectè positæ: nam inferioris homo
sortis, & qui ditior est, æquale ius experiuntur: vincit
autem minor maiorem, si iustam causam habeat. Leo
Imperator in pro&#x0153;mio constitutionum nouella-
rum, sunt leges tamquam custodes vitæ nostræ & medi-
ci, dum mala, ne oriantur, impedi&#x0169;t, & quæ irrepserint,
corrigunt, & euellunt. Idem const. 19. ait, qui leges,
Reip. oculos esse dixerit, is profectò nihil indecens pro-
nunciauerit: que&#x0303;admodum enim res maximè necessa-
ria est animali non titubans oculus: ita & Reip. legum
æquus, & rectus status. Iustinianus Imperator, de cō-
ceptione digestor&#x0169;, nihil tā studiosum in omnibus re-
bus inuenitur, quàm leg&#x0169; auctoritas, quæ & diuinas, &
humanas res bene disponit, & omnem iniquitatem ex-
pellit & l. vni. in princ. 137. C. de iustinianæo codi-
ce confirman. ait: summa Reip. tuitio de stirpe dua-
rum rerum, armorum scilicet, atque legum veniens, &c.
& in pro&#x0153;mio instit. Imperatoriam maiestatem, ait.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0116.jpg/>
@@1@<SE116>100 Quæst. XCV. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>non solùm armis decoratam, verùm etiam legibus opor-
tet esse armatam. Aphricanus apud August. 2. ciuit.
cap. 21. populum definit, c&#x0153;tum multuudinis, iuris<marginalia>Quid sit po-|pulus ex M.|T.</marginalia>
consensu, & vtilitatis communione sociatum: Ergo vt
necessarium est in populo esse: ita easdem leges
habere. Ciuitas æterna esse debet, vt docet Cicero
3. de Rep. apud August. 22. ciuit. cap. 6. ergo & mā-
datis perpetuis, quales sunt leges, gubernari de-
bet. Vazquez disp. 152. cap. 3. nu. 34. & seq. sic ferè<marginalia>6</marginalia>
vtilitatem legum Ecclesiasticarum probat: cùm in
vita humana mille se offerant occasiones, & varij
rerum euentus, nimia etiam sit occupatio in rebus
temporalibus; quo pacto cognitio veri Dei in Ec-
clesia Dei posset conseruari, nisi statutis diebus re-
ligioso Dei cultui esset vacandum? Si enim in ar-
bittium cuiusque relinqueretur, quanta obsecro
in populo Dei inolesceret obliuio? Et de aliis eo-
dem modo Deinde si in iudiciis, & in contracti-
bus omnia relinquerentur in arbitrium iudicum,
& contrahentium, vt secundùm ius solùm naturæ
tot, tamq&#x0301;ue varia negotia fierent, & iudicarentur,
quot quæso incommoda, vel ex ignorantia, vel
humana fragilitate sequerentur? cum igitur dif-
ficile sit de rebus speciatim iudicare, & multa se
offerant, quibus meliùs conseruari, aut in peius
ire possit Christiana vita, & religio, aut pax totius
Reip. iure optimo principes leges sanxerunt, ne
singulorum homin&#x0169; iudicio periculosè iudicanda
relinquere&#x0303;tur. Id quod Dominus cum populo iu-
daico obseruauit: nam præter leges naturales, quas
in decalogo expressit, tulit etiam plures alias cæ-
remoniales, & iudiciales. Confirmare hoc possu-
mus, quoniam obligatio naturalis à multis igno-
ratur, ab aliis dissimulatur, aut etiam contra pro-
priam mentem negatur: Ergo etiam constituta le-
ge naturæ debuere humana lege statui: alioquin
non possent homines viuere in societate aliorum:
qua tamen maximè indige&#x0303;t, & ad quam magnam
habent propensionem, vt patet ex Aristot. 1. polit.
cap. 2. & Cicero 3. de officiis.</P>
<P>  Dices, satiùs & conducibiliùs videri Remp. sa-<marginalia>7</marginalia>
pientium, & proborum iudicum, & magistratuum<marginalia>An melius|Sapienti&#x0169; iu-|dicum præce|ptis, quam le-|gibus respab.|gubernari pos|sit.</marginalia>
præceptis gubernari, quàm legibus, vt Iustinus 1.
histor. dicit, Olim populos sine vllis legibus solo Prin-
cipum arbitrio gubernari solitos. Vnde verb&#x0169;, νόμος,
apud antiquos poe&#x0308;tas Orpheum, Musęum & Ho-
merum non reperitur, & Romana Resp. ad annos
300. sine legibus gubernata fuit, auctore Liuio
3. lib. suæ histotiæ, illamq&#x0301;ue viuendi rationem iu-
uenes patricij Romani optimam putant apud Li-
uium lib. 2. Suadetur primò, quoniam, vt ait Ari-
stoteles 5. ethic. cap. 4. Magistratus siue Iudex est
iustum ipsum animatum, seu iustitia viuens: melius<marginalia>Magistratus|est iustum ani|matum, siue iu|stitia viuens.</marginalia>
autem esse videtur gubernari à iustitia animata, &
viuente, quàm à mortua, qualis est lex. Secundò,
quoniam leges disponunr de rebus vniuersè, & in
genere, nimirum respicientes ad ea, quæ pler&#x0169;q&#x0301;;
accidunt, l. iura, l. neque, l. non possunt, ff. de legib.
Plato dialogo 4. de legibus. Arist. 2. polit. cap. 6. &
sæpe occurrunt circumstantiæ, propter quas vel
debeat, vel possit subditus à verbis legis discedere:
ergomelius esset, vt omnia iudicio Principum, &
Magistratu&#x0169; pro re nata, & attentis omnibus cir-
cumstantiis disponerentur. Tertiò, quia Marsilius
Ficinus argumento in dialogum Platonis, qui di-
citur Laches, seu de fortitudine, ait, sæpenumerò
Platonem magistratus optimos legibus antepo-
nere: quòd leges absque magistratibus omninò vi-<-P>@@

<-P>deantur inutiles: eas enim seruauit nullus: magi-
stratus autem optimi, ipsi sunt leges. Cui sententię<marginalia>Magistratus|optimi ipsi s&#x0169;t|leges.</marginalia>
subscripsit Ficinus ipse argumento in 6. dialogum
Platonis de iustitia vel Rep. ait enim: Leges omnes
vel optimas absque magistratibus probatissimis mor-
tuas esse, magistratus autem optimos vel absque legibus
scriptis viuas esse leges. Quartò, quia optimum gu-
bernationis genus est, quod suauius, & efficacius:
quippè conformius Dei gubernationi, qui attingit
à fine vsque ad finem, fortiter, & disponit omnia suaui-
ter, Sap. 8. sed suauiùs, & efficaciùs homines à ma-
gistratibus gubernantur, quàm à legibus: hæ enim
aliquādo sunt durissimæ, & seruatu difficiles: quia
casus particulares non respiciunt: debiles etiam
sunt: non enim statim p&#x0153;nam inferunt transgres-
soribus: sunt veluti aranearum telæ minutulas be-<marginalia>Leges quasi te|læ aranearum|sunt.</marginalia>
stiolas, muscas, formicas, & id genus alia irretita
cassibus illis detinent: maiora verò, vt canes, equi,
& similia tenui rupta structura indemnia euad&#x0169;t,
sic leges miseram plebem cohibent, à potentiori-
bus verò conculcantur: ideò Solon & Cato apud
Viuem in lib. Ædes legum, leges aranearum telis
compararunt, vt & Pierius lib. 26. cap. de Araneo,
melius est in infirmitate medicis vti, quàm libris
medicinæ, 10. ethic. cap. 9. 3. polit. ca. 12. leges sunt,
vt libri medicinæ; magistratus vt Medici: ergo le-
ges sine magistratibus non seruabuntur; vnde va-
næ erunt, & inutiles: vnde Horatius lib. 3. carmi-
num, Ode 24. Quid leges sine moribus vanæ, profici&#x0169;t?
id est, sine vsu, vt explicat Mancinellus ibi, & se-
cundùm Arist. 1. Rhet. ad Theodectem cap. 15. Non
differt vel nullas esse leges, vel non vti. Respondeo,<marginalia>Melius est le-|gibus remp.|gubernari,|quā regibus.</marginalia>
melius esse legibus Re&#x0303;p. regi, quàm solis arbitriis,
& iudiciis Principum pro re nata, vt expressè do-
cet Arist. 3. politic. cap. 11. & 12. 5. ethic. cap. 6. & 1.
Rhetor. ad Theodectem cap. 1. D. Thomas hac
quæst. 95. art. 1. ad secundum & tertium: Conradus
& Medina ibi. Vazquez disp. 152. cap. 3. num. 36.
Valentia disp. 7. quæst. 5. puncto 3. Cardinalis Bel-
larmin. 3. de laicis cap. 10. Simancas 4. de Rep. c. 18.
Sotus 1. iust. quæst. 5. art. 1. Antoninus 1. part. tit. 17.
Rubrius, de lege canon. §. 2. Adrianus quodlib. 6.
art. 3. versicul propter quod præcepit, Rebuffus in
pro&#x0153;mio reg. const. gloss. 1. num. 13. ex quibus hæ
rationes colliguntur. Primò, quia faciliùs possunt<marginalia>Probatur hæc|sententia.</marginalia>
inueniri pauci sapientes, & probi, à quibus rectè,
& prudenter leges condantur, quàm possint inue-
niri multi iudices, seu magistratus præditi suffi-
cienti prudentia ad imperandum in omnibus sine
vlla lege: sicut essent multi tales necessarij, si absq;
legibus gubernanda esset Resp. Secundò, quia le-
ges vniuersalia, & futura respiciunt, circa quæ mi-
norem locum habet affectio inordinata: iudices
verò de particularibus, & præsentibus determinā-
tes, quibus sua, vel suorum vtilitas connexa esse
solet, & hostium ruina, & calamitas: vnde facilè
amor, vel odium se inserit, voluptásque, & dolor
iudicia obumbrat: cap. quatuor modis, 11. quæst. 3.
vnde satiùs est, vt paucissima, & quam minima iu-
dicio magistratuum relinquantur, vt docent Arist.
1. Rhetor. cap. 1. & alij citati: vnde Plato 9. de legi-
bus dixit, Legislator minimas dumtaxat multas iudi-
cibus committat, plurima verò & maxima quæque
in ferendis legibus ipse declaret. Cōfirmatur quia
in legibus cōdendis, minus est periculum alicuius
praui affectus quo detorqueatur homo à bono, &
recto: siquidem statuit in genere, & de futuro, in
particulari autem casu, quem iudex respicit, facilè<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0117.jpg/>
@@1@<SE117>Disput. VI. Sectio III. 101
<duolan 2><-P>potest prauus affectus excitari à conditione per-
sonarum, vel temporis, quo flectatur homo ad in-
iustitiam. Melius ergo est aliqua legibus dispone-
re, quàm omnia iudicum arbitrio relinquere. Ter-
tiò, quia leges accuratiori, & maturiori conside-
ratione, & maiori consultatione, & oratione con-
di possunt, & solent, & debent: quoniam sicut
bonus vir non est sine Deo: ita lex bona non est
sine Deo: Baldus l. in ambigua. ff. de legibus, &<marginalia>Bonus vir non|est sine Deo,|nec lex bona.</marginalia>
Rebuffus in pro&#x0153;mio constitutionum regum
gloss. 1. num. 21. & Alexander Seuerus numquam
legem tulit, quin prius consuluisset saltem viginti
Iurisperitos, & quinquaginta disertissimos, vt te-
statur Rebuffus suprà, num. 11. & olim Romanæ
leges in tribus nundinis proponebantur populo,
& posteà, si placuissent, promulgabantur: vt refert
Alexander 6. genialium cap. 23. vnde Kyriacus
Stroza li. 7. de Rep. qui adiectus est politicis Ari-
stotelis, §. id circa, sic loquitur: Qui igitur ad feren-
das leges animum adiecit, necesse habet Minois institu-
tum tenere: ferunt enim Minoem annis nouem Gnossio<marginalia>Minos vbi le-|ges didicerit.</marginalia>
in antro latuisse, ibique legum ferendarum rationem à
Ioue sumpsisse. Alij singulis quibusque nouem an-
nis exactis, illuc inuadentem leges de consilio, &
sententia patris corrigere solitum, atque easdem
interpolare: nam ancipiti sensu locum hunc de
poe&#x0308;ta interpretantur:</P>
<shi>Illic, vbi Minos nouenis latitans legum
Primordia sumpsit, ac summi præcepta Patris.</shi>
<P>Verò nihil ibi aliud Homerus voluit innuere,
quàm hoc. Iam cùm hominis natura suis opibus
nitens, opus hoc per se nequeat perficere, diuinam
ei esse implorandam opem, qui leges condere cu-
pit, &c. Itaque lex matura consideratione & con-
sultatione etiam Dei fieri potest, solet, ac debet:
Iudices autem non possunt, nec solent res ita con-
siderare: quia debent in rebus occurrentibus di-
sponere, propter moræ periculum, vel incommo-
da: vnde leges iustiores, & rectiores esse solent,
quam arbitria iudicum, etiam proborum, & pru-
dentum. Quartò, quia leges seruire possunt præ-
sentibus, & absentibus loco, & te&#x0303;pore: Principum
autem arbitria non possent facilè deferri ad partes
remotas, & ipsis mortuis expirant. Quintò, quia
vix inuenitur vnus Princeps, qui tor negotiis, &
difficultatibus sufficeret, nisi ipse & eius ministri
legibus prædecessor&#x0169; iuuarentur. Sextò, quia vnus
non potest prudenter tot mandata generalia dare,
& oportunè promulgare, quot necessaria sunt ad
omnes contractus, testamenta, negotia: & licet illa
daret, & promulgaret, esset magnum Reip. detri-
mentum, si eo extincto omnia expirare&#x0303;t, nullaq&#x0301;ue
manerent præcepta, donec à successore renoua-
rentur: quia mādata, quæ non sunt leges, expirant
mortuo superiore: ergo necesse est Remp. legibus
gubernari. Multę aliæ rationes ad hanc veritatem
stabiliendam adduci possunt: consule citatos.</P>
<P>  Meritoq&#x0301;ue leges fiunt, vt inquit Rebuffus suprà<marginalia>8</marginalia>
nu. 14. ad honestatem tue&#x0303;dam, cap. porro, 33. q. 5.<marginalia>Quibus de|causis leges|fiant.</marginalia>
propter vtilitatem consequendam cap. tali, 1. q. 7.
propter habendam diligentiam, cap. peruenit, 18.
dist. propter negligentiam remouendam, c. volu-
mus, dist. 89. propter necessitatem tollendam, cap.
quod pro, 1. q. 7. vnde collectæ impositæ tempo-
re necessitatis, ea cessante cessare debent, l. vnic. in
princip. C. de caduc. tollend. fiunt etiam leges ad
maius malum vitandum, cap. 1. & 2. distin. 13. & ad
maius bonum adipiscendum, cap. duæ sunt, 19. q. 2.<-P>@@

<-P>ad vitādam oppressionem, ca. prædicator, 16. qu. 1.
ad subiectionem seruandam, cap. est subiectus 95.
dist. Lucas de Penna, l. vt agendi, C. de cursu publ.
lib. 12. ad appetitum noxium sub regula limitan-
dum, in pro&#x0153;mio decretalium vers. ideóque: ad
occurrendum laboribus, & expensis partium, cap.
finem, de dolo: ad vitādam discordiam, & obuian-
dum fraudibus, cap. nonnulli, de rescriptis, c. quia
propter, de electione: vide Hostiens. in summa de
constitutionib. §. quæ est causa constitutionum
promulgandi, vbi septem causas ponit leges, &
cōstitutiones faciendi, & promulgādi, quas trans-
scribit Sebastianus Medicis, repet. cap. erit autem
lex, 4. dist. num. 5. sed reducuntur ad eas, quas po-
suit Rebuffus, solùm additur ad compassionem, &
consolationem oppressorum, c. quoniam, punct. 1.
quæst. 2. vt mota negotia terminentur, authent. vt
factæ nouæ constitutiones, in principio collat. 5.
vt metu p&#x0153;næ, & spe præmij mali fiant boni, &
boni meliores, l. 1. ff. de iustitia & iure, nu. autem
4. Sebastianus Medicis adduxerat Durandum tra-
ctatu suo de legibus, probantem esse necessarias,
vt prætextu ignorantiæ nullus se posset excusare
in delictis contra legem naturæ, & vt ligentur ho-
mines etiam sub p&#x0153;nis ad ea, quæ communi bo-
no prodesse possunt. Iosephus Stephanus de vnica
relig. cap. 2. laudat dictum Ciceronis lib. de legib.
salus nostra salus legum esto.</P>
<P>  Argumenta contra legum necessitatem addu-<marginalia>Leges non suf|ficiunt sine bo|nis magistrati|bus.</marginalia>
cta, solùm probant, leges non sufficere sine bonis
magistratibus: vnde Aristot. 2. polit. ca. 7. de Epho-
ris supremis Lacedemoniorum magistratibus ait,
Melius fore non secundùm propriam mentem eos iudi-
care; sed secundùm literas, & leges & lib. 3. cap. 12. me-
liùs est, vt lex dominetur, quàm aliquis ciuium: & infrà,
qui legem præesse iubent, videntur iubere, Deum, & le-
ges præesse: qui autem hominem iubet præesse, adiungit
& bestiam: libido quippe talis est, atque obliquos agit
etiam viros optimos, qui sunt in potestate: ex quo mens
absque appetitu lex est: & lib. 4. cap. 4. vbi leges non
præualent non est Resp. nam lex dominari omnibus de-
bet: in particularibus autem magistratus: & Plato lib.
16. qui est ciuilis, vel de regno, ait, dominatio bonis
coniuncta legibus, lex illarum optima est: legum expers
dura est, & subiectis omnium onerosissima, vnde B. Be-
ned. in regula iubet, Abbatem cum consilio, & ti-
more Dei, & obseruatione Regulæ omnia facere.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO III.
An multitudo legum humanarum expediens sit.</Z>
<P><INI5>R</INI5>Espondeo negatiuè cum Azor to-<marginalia>9</marginalia>
mo 1. lib. 5. quæst. 7. ex Isocrate in<marginalia>Multitudo le-|gum non ex-|pedit reif.</marginalia>
Areopagitico. Ratio est, quia quan-
do plurimæ leges sunt, facilè igno-
rātur, obliuioni traduntur, vel etiam
scienter violantur, eò quòd ciues ægrè possunt tot
onera, & tam grauia ferre: vt de antiqua lege, quæ
multa continebat præcepta, Petrus Act. 15. dixit,
quid tentatis Deum, imponere iugum super ceruices
discipulorum, quod nec patres nostri, nec nos portare po-
tuimus? Multitudo legum, & multorum peccato-
r&#x0169; signa sunt, & causæ, seu occasiones. Vnde Thu-
cydides apud Stobæum, serm. 41. de Rep. vbi plu-
rimæ leges, & medicamenta forent, ibi morborum & in-
iustitiæ, ac criminum plurimum esse dixit. Et Isocrates
in Areopagitico, multitudinem legum dixit esse<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0118.jpg/>
@@1@<SE118>102 Quæst. XCV. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>signum multitudinis peccatorum, eò quòd dum delicta<marginalia>Multitudo le-|gum sign&#x0169; est|multitudinis|peccatorum.</marginalia>
legibus quasi aggeribus coe&#x0308;rcere nitimur, leges cumu-
lantur, & adiecit, non sunt legibus porticus implendæ;
sed ciuium animi iustitia & veritate imbuendi: homi-
nes bene instituti, paucis legibus facilè diriguntur, im-
probi omnes leges facilè contemnunt: bonis paucæ leges
sufficiunt, innumeræ malis satis non sunt. Strabo lib.
6. geograph. ait boni legumlatores sunt, non qui
omnia accusatorum acta cauerint; sed qui in sim-
pliciter latis persistunt: rectè quidem Tertullian.
censebat squalentem legum syluam, principum
constitutionibus tamquam securibus esse truncā-
dam. Viues lib. 7. de causis corruptarum artium,
docet, leges paucas esse debere: nam si multæ sunt,
euitari non magis potest crimen, quàm casus, si
multis locis tendantur retia ambulantibus: insi-
diæ sunt tot leges, non conditio viue&#x0303;di, &c. Geor-
gius Cedrenus in compendio historiarum ait, Ba-
silius Imperator videns ciuiles leges multùm habere cō-
fusionis, atque obscuritatis, operam dedit, vt his conue-
nientem faceret medicinam: itaque abrogare inutiles,
iisque amputatis, multitudinem bonarum expurgare
intendit, sed mors eius hoc institutum intercepit. Res à
Leone eius filio deinde perfecta est. Idem eisdem ferè
verbis refert Ioan. Curopalates in historia, adde&#x0303;s,
dabit operam optimus princeps, non vt multas condat
leges; sed, vt quam optimas, maxime&#xE8BF;&#x0301; Reip. salutares:
nam bene institutæ ciuitati sub bono principe & integris
magistratibus paucæ leges suffici&#x0169;t. Demosthenes ad-<marginalia>Leges paucæ|& perspicuæ|esse debent.</marginalia>
uersus Leptinem, paucas & perspicuas leges esse
suadet; & inter alia inquit, non erit tanta multitudo
legum, si leges superfluæ reiiciantur, & quæ barbaræ s&#x0169;t
& incommodæ, abrogentur, & quæ in desuetudine&#x0303; abie-
runt, ex libris gentium tollantur: & paucæ admodum,
ac de grauioribus dumtaxat, leges nouæ ferantur, Sue-
tonius in Iulio Cæsa. cap. 44. ius ciuile ad certum
modum redigere, atque ex immensa diffusa&#xE8BF;&#x0301; legum co-
pia optima quæ&#xE8BF;&#x0301;, & necessaria, in paucissimos trans-
ferre libros destinabat. Plato etiam leges voluit esse
quàm paucissimas: nam si suo iure fungantur ma-
gistratus, nihil esse opus multiplici lege putauit:
vbi verò eorum improbitate aliò detorquentur,
ex legum multitudine perniciem afferri dicebat,
vt refert Rebuffus supra num. 15.</P>
<P>  Oppones tamen, legem Iudæis latā multa præ-<marginalia>10</marginalia>
cepta continuisse; vnde Oseæ 8. scribam eis multi-<marginalia>Obiectio.</marginalia>
plices leges meas, & refertur ca. scribā, de præsumpt.
Ergo expedie&#x0303;s est multas leges ferre, & ita vide-
mus, in regnis Hispanię, & alijs multas leges esse,
& leges imperij, seu iuris communis innumeras
esse; nec mirum, quia innumeris delictis, & fraudi-
bus occurrendum est: ad quod multitudo legum
inue&#x0303;ra est, vt ex Thucydide, & Isocrate retulimus:
cui cōsonat Plato dicens, quibus leges adsunt plu-
rimæ, & item p&#x0153;næ plurimæ, iis & viuendi ritus
deprauatos esse, sicut quibus plures adsunt medi-
ci, iis & ægritudines permultas esse, probabile est.
Malè facerent principes, si suborto malo per leges
remedium non adhiberent; sicut apud Indos mor-
te plectebatur, qui aliquid pernicio si inuenisset,
nisi protinus remedio succurreret, teste Alexādro
lib. 6. genialium cap. 14.</P>
<P>  Respondeo, non negamus, multitudinem leg&#x0169;<marginalia>Solutio.</marginalia>
aliquādo esse necessariam propter improbitatem
hominum: ideo tunc non esse omitte&#x0303;dam, quam-
uis aliqua afferret incommoda: sed puniendi gra-
uiter essent, qui nouæ legis condendæ caussam da-
rent, sicut apud Æginetas cautum fuit, eiusmodi<-P>@@

<-P>inuisos hominibus & execrabiles fieri, teste Ale-
xandro supra, & Rebuffo, gloss. citata num. 15.</P>
<P>  Item sine necessitate multiplicandæ leges non<marginalia>11</marginalia>
essent: quia laquei sunt & occasiones delinque&#x0303;di:<marginalia>Leges sine ne-|cessitate mul|tiplicandæ nō|sunt.</marginalia>
sed necesse fuit, Iudaicum populum tot præceptis
onerare, vt rudis, ac petuicax populus hoc pacto
magis constringeretur, vt ait Parisiensis lib. de fi-
de & legibus cap. 1. & vt eidem populo tot inten-
to cæremoniis, non vacaret alios libros, doctri-
námve cōsulere, qua abripetetur ad idololatriam:
& vt magis constaret humanarum virium imbe-
cillitas, & gratiæ, ac Christi necessitas, August. epi.
44. & lib. de spir. & lit. cap. 13. & vt iis tamquam
variis lineamentis, picturisq&#x0301;ue lex Euangelica
adumbraretur, ac præfiguraretur, vide Lorinum
Act. 15. vers. 10.</P>
<P>  Præcepta illa secundùm Abulense&#x0303; Ruth. 1. qu.<marginalia>Præcepta legis|tamaffirman-|tia, quam ne-|gantia quot|fuerint.</marginalia>
24. erant. 613. affirmantia 218. negantia 365. Idem
Parisiensis suprà, & Galatinus lib. 11. cap. 4. part. 1.
Burgensis in scrutin. dist. 8. cap. 9. Rabbi autem
Moyses, vt refert Carthu. Actuum 15. tot fuisse,
quot ossa in homine, licèt Lorinus dicat ipsum 3.
ductoris dubio cap. 6. dixisse fuisse 218. affirman-
tia secundùm numerum membrorum, & 365. ne-
gantia sec&#x0169;dùm numerum dierum anni. Augusti-
nus verò serm. 9. de verbis Dom. nominat sarcinā
innumerabilium obseruationum. Sed de hoc plu-
ra dicam disput. de lege veteri: sicut autem leges<marginalia>Leges breues|esse debent.</marginalia>
non debent esse multæ: ita nec magnæ, seu proli-
xæ: quia libri eas non capiunt, nec legi possunt,
nec memoria retineri, vnde Alexāder suprà dixit,
leges, & constitutiones breues esse debere, veluti
monita oraculorum diuinitùs missa, vt paucis iu-
beant, non pluribus disputent; suadeántque ma-
gis, quàm comminentur, aut p&#x0153;nam imponant.
Quod vltimum benè confirmat Plato. 9. de legi-
bus dicens, sic igitur leges ciuitatibus conscribantur,
vt patris, matris&#xE8BF;&#x0301; personam latorlegum penitus gerat,
scriptam&#xE8BF;&#x0301; charitatis, prudentiæ&#xE8BF;&#x0301; virtutem habeat, po-
tiùs quàm Domini, tyranni&#xE8BF;&#x0301; imperium minitantis, &
describentis, rationem verò nullam penitus assignantis.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO IIII.
An vltra legem naturalem, & humanam, necessa-
ria fuerit lex diuina.</Z>
<P><INI5>Q</INI5>Vamvis hoc magis pertineat ad
disputationes de legibus diuinis, ve-<marginalia>12</marginalia>
teri & noua: tamen placuit hîc illud
inserere: quia huius difficultatis re-
solutio ex præcedentibus patet. Re-
spondeo ergo, quoniam intellectus noster non il-
lustratus lumine fidei, etiam circa veritates natu-<marginalia>Lex diuina|quomodo fue-|rit necessaria.</marginalia>
raliter cognoscibiles passim errat; opus fuit eo
lumine maximè, ad cognoscendum sinem super-
naturalem, & media ad illum: qua cognitione ad
multa obligamur, etiam Deo nihil aliud dispone&#x0303;-
te, & talis cognitio est lex simpliciter supernatu-
ralis: connaturalis tamen ipsi gratiæ. At verò præ-
ter illam valde vtilia fuerunt præcepta quædā po-
sitiua, præsertim in ordine ad supernaturale&#x0303; fine&#x0303;:
quoniam c&#x0169; humana præcepta, siue à prælatis Ec-
clesiasticis, siue à Principibus sæcularibus profe-
cta sint, facilè variari possunt, & errore&#x0303;, aut dam-
num, vel inutilitatem continere: & ideo Deus le-
gem vetere&#x0303;, & posteà Euāgelicam tulit, de quar&#x0169;
vtilitate & necessitate aliqua habemus Scripturæ
& Patrum testimonia, vt Psal. 18. Lex Domini im-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0119.jpg/>
@@1@<SE119>Disput. VI. Sectio. V. 103
<duolan 2><-P>maculata, conuertens animas, testimonium Domini fi-
dele, sapientiam præstans paruulis. Prouerb. 6. Manda-
t&#x0169; lucerna est, & lex lux, via vitæ, increpatio disciplinæ.
Et Antiphanes: fouentur omnes humanæ leges ab vna
diuina, quæ quide&#x0303; tantùm potest, quantùm libet & suf-
ficit omnibus, atque etiam superat, Chrysostomus
Psal. 110. Mandata Dei facta in veritate, & æquitate:
nihil est in eis obliquum, nihil contortum, nihil obscur&#x0169;,
nihil ad gratiam vllam, aut odium: sed omnia ad bon&#x0169;,
& vtilitatem: non sicut leges hominum, quæ magna ex
parte sunt momentaneæ, & obscuræ, & quæ multa ha-
bent ex homine: ex humanis enim perturbationibus
multæ sæpe leges latæ sunt.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO V.
Conditiones legis humanæ an rectè sint ab
Isidoro constitutæ.</Z>
<P><INI5>I</INI5>Sidorvs 2. etym. cap. 10. & lib. 5.<marginalia>13</marginalia>
cap. 3. vt refertur cap. consuetudo
dist. 1. ait: Porrò, si ratione lex constat,<marginalia>Legis conditio|nes ex Isidoro|vnde suniptæ.</marginalia>
lex erit omne iam, quod ratione constite-
rit, dumtaxat, quod religioni congruat:
quod disciplinæ conueniat: quod saluti proficiat: sum-
psit ex Tertul. de corona milit. cap. 4. dicente. Por-
rò si lex ratione constat, lex erit omne iam, quod ratione
constiterit, à quocumque productum; an non putas, omni
fideli licere concipere, & constituere dumtaxat quod
Deo congruat: quod disciplinæ cōducat: quod saluti pro-
ficiat? Sed certè Tertullianus non loquitur de lege
propria: quia non quilibet etiam fidelis potest le-
ges condere: ideò Isidorus aliquas particulas omi-
sit: reliquas veræ legi accōmodauit: est enim præ-
ceptum generale superioris illas conditiones con-
tinens. Religioni congruere: explicant D. Thomas
Conradus & Medina quæst. 95. art. 3. esse consen-
taneam legi diuinæ: vt enim ait Augustinus epist.
3. ad Volusianum, Non conditur, & custoditur opti-<marginalia>Ciuitas quo-|modo optimè|gubernetur.</marginalia>
mè ciuitas, nisi fundamento, & vinculo fidei, firmæ&#xE8BF;&#x0301;
concordiæ, cùm bonum cōmune diligitur: quod summum,
ac verissimum Deus est: atque in eo ipso syncerissimè se
diligunt homines, cùm propter illum se diligunt, cui quo
animo se diligunt, occultare non possunt, & 3. contra
Crescon. cap 51. Reges Deo seruiunt in quantum re-
ges sunt: si in suo regno mala prohibeant, non solùm quæ
pertinent adsocietatem humanam: verùm etiam quæ ad
Religionem diuinam, & Plato 1. de legib. oportet, vt
legumlator & ipse hunc ordinem sequatur, & mandet
omnibus, vt semper ad hæc ipsa respicientes in singulis
operentur: humana enim & diuina ad mentem princi-
pem referenda: humanæ disciplinæ conuenientem: expo-
nunt D. Thomas & alij citati, id est, legi naturæ,
sed Tertullianus nomine disciplinæ traditionem
non scriptam, consuetudinem, & obseruationem
Ecclesiasticam intellexit, vt patet illo libro de co-
rona milit. cap. 3. & 4. & consonat Cyprianus (Au-
gustinus, aut quicumque fecerit) libro de 12. abu-
sionibus, qui inter horum opera refertur, vbi cap.
11. disciplinam definit, vt sit morum ordinata corre-<marginalia>Disciplina|quid sit.</marginalia>
ctio, & maiorum præcedentium regularum obseruatio:
& Plato dialogo 2. de legibus dicens, Ipsam verò di-
centem circa voluptates, & dolores assuetudinem, per
quam ab initio vsque ad extremum vitæ, homines ode-
rint, quæ odisse oportet, & ament, quæ amanda sunt, si
pen seipsam scorsum ratione consideratam, disciplinam
vocaueris, rectè, vt ego arbitror, appellabis. Sed omisso
Tertulliano aliqui explicant, legem debere esse
disciplinæ conuenientem, id est, institutioni, & corre-<-P>@@

<-P>ctioni accommodatam: hæc enim duo disciplinæ
nomine significari constat ex Thesauro linguæ
Latinæ, & Nizolij obseruationibus in Cicerone&#x0303;,
& ex interpretibus illius loci: Psalm. 2. Apprehen-
dite disciplinam & Prouerb. 1. Ad sciendam sapien-
tiam, & disciplinam, & ibidem audi fili mi, discipli-
nam Patris tui: & cap. 22. stultitia colligata est in corde
pueri, & virga disciplinæ fugabit eam, & cap. 23. noli
subtrahere à puero disciplinam: quod autem lex de-
beat esse accommodata institutioni, & correctio-
ni, ac proinde conditioni populi, cleganter docet
Nazianzenus oratione 1. Et alioqui non erit sua-
uis, & grata ciuibus: quod tamen in lege requirit
Plato dialogo 3. de legibus dicens, Legislatoribus
multi præcipiunt, vt leges huiusmodi ferant, quales mul.
titudo, & populus libenter suscipiunt, perinde ac si quis
gymnasij magistris, medicísve præciperet, vt cum volu-
ptate corporea curent, eis&#xE8BF;&#x0301; iucundè medeantur. Imò &
Iudices debere esse suaues, præcipit Martianus l.
respiciendum, alias perspiciendum. ff. de p&#x0153;nis di-
cens, perspiciendum est iudicanti, nequid, aut durius,<marginalia>Cleme&#x0303;tiæ iu-|dices inuigila|re debent.</marginalia>
aut remissius constituatur, quàm causa rei possit: nec
enim aut seueritatis, aut clementiæ gloria affectanda est:
sed propenso iudicio, prout quæ&#xE8BF;&#x0301; res expostulat, statuen-
dum est. Planè in leuioribus causis proniores ad le-
nitatem iudices esse debent: in grauioribus p&#x0153;nis
seueritate&#x0303; legum cum aliquo temperamento be-
nignitatis subsequi: vnde de Dracone legumlato-<marginalia>Leges Draco-|nis olim duræ|fuerunt.</marginalia>
re olim dicebatur, quòd leges illius non hominis
essent, sed draconis: erant enim duræ, ob magnitu-
dinem p&#x0153;narum, vt refert Arist. 2. polit. cap. 10. &
2. Rhet. 2. ad Theodectem cap. 23. Saluti ciuium pro-
ficere: quod etiam de salute spirituali & æterna in-
terpretari possumus: cum Turrecremata cap. con-
suetudo, §. ad 4. dist. 1. de qua salute Eccles. 30. vers.
15. Salus animæ in sanctitate iustitiæ: vbi iustitiæ no-
mine omnem virtutem comprehendi, notant Ly-
ra, & alij, vnde Ammianus Marcellinus lib. 25. ait,
Nihil aliud imperium sapientes definiunt, nisi curam
salutis alienæ, & lib. 30. finis iusti imperij, vt sapie&#x0303;tes do-
cent, vtilitas obedientium æstimatur, & salus, & Ty-
berius Nero, auctore Suetonio in eius vita, ca. 29.
ad senatum dicebat, bonum & salut arem Principem<marginalia>Bonus prin-|ceps Senatui|seruire debet,|& populo.</marginalia>
senatui seruire debere, & vniuersis ciuibus, sæpe & ple-
rumque singulis: & Constantinus Imperator apud
Ammianum Marcellinum lib. 14. ad exercitum,
pro concione dixit: Imperator, cum æquus omnibus,
alienæ est custos salutis, &c. & Iustinianus l. vnic. §.
hęc aute&#x0303;, C. de caduc. tollen. quod cōmuniter, inquit,
omnibus prodest, hoc nec priuatæ nostræ vtilitati præfe-
rendum esse censemus: nostrum esse proprium subdito-
rum commodum imperialiter existimantes, & Polipi-
des apud Plutarch. in eius vita ad vxorem, vt se-
ipsum seruaret, admonentem, respondit: id f&#x0153;minis
semper, & sæpe suggerendum est: Imperatoribus verò, vt
alios seruent: & Philippus Beroaldus ad ca. 1. lib. 10.
Suetonij de Vespasiano, nihil profectò, ait, salubrius
bono Principe, qui instar boni pastoris greges suos non
emaciat, sed optimat: sanè Princeps, vt Medicus, salu-
ti ciuium debet consulere, & qui non potest esse
Medicus, non debet esse Princeps: vnde Isaiæ 3.
Non sum Medicus, &c. Nolite me constituere Princi-
pem populi: pro Medico Symmachus, & 70. transtu-
lere Principem, vt ibi Hieronymus testatur: Chal-
dæus verò, Non sum sufficiens, vt sim Princeps: & in-
terlinearis, & Lyranus, & Hieronymus ibi & Ru-
pertus 1. de Trinit. cap. 12. verba illa, non sum Me-
dicus, interpretantur, non est mihi facultas, vt me-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0120.jpg/>
@@1@<SE120>104 Quæst. XCV. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>deri possim miseriis vestris, & vos ex præsenti<marginalia>Quid sit|apud Isaiam|non sum medi|cus.</marginalia>
eripere calamitate, vnde falsò Vallesius auctor
lib. sacræ Philoso. cap. 74. exponit, vt ex medicinæ
professoribus olim assumerentur Principes, & Re-
ges: Prudentius etiam 1. lib. contra Symmachum,
medicinæ arte vsum fuisse Theodosium Impera-
torem ait, cùm idololatriam ab vrbe expulit: &
Iustinianus authent. de samaritis in præfatione
collat. 9. nullum, ait, ita magnum subiectorum no-
strorum delictum est: quod non nostra clementia
medeatur, & Philo lib. de Ioseph. Medicis, inquit,
similes sunt in ciuitate leges & magistratus legitimi,<marginalia>Medicis simi-|les sunt in ci-|uitate magi-|stratus opti-|mi.</marginalia>
Senatores, Iudices&#xE8BF;&#x0301; prouidentes communi saluti, ac se-
curitati, quibus adulator non facilè palpat, &c. quæ
fusè prosequitur Philo. Vnde l. per hanc. C. de ad-
nocatis diuersorum iudicum, imperialia consulta
disposita salutaria appellantur, & l. consensu, in
princip. C. de repudiis, & l. præcipimus, §. huic sa-
luberrimæ, C. de appellationib. Lex saluberrima di-
citur, & l. omnes. C. de appellationib. salubritas le-
gis, & l. si quis homicidij, C. de accusationibus, &
l. omnes, C. ad legem Iuliam, de vi publica, quod
lege statutum est, salubriter præceptum esse dicitur,
quod etiam affirmat Modestinus l. nam nulla. ff.
de legib. Isidor. 2. etym. cap. 10. & lib. 5. cap. 21. &<marginalia>14</marginalia>
refertur cap. erit autem lex, dist. 4. legis qualitates,
seu conditiones ita describit. Erit autem lex hone-<marginalia>Legis quali-|tates & condi|tiones quales|sint.</marginalia>
sta, iusta, possibilis secundùm naturam, secundùm con-
suetudinem patriæ, loco & tempori conueniens, necessa-
ria, vtilis, manifesta quoque, ne aliquid per obscurita-
tem in captionem contineat, nullo priuato commodo, sed
pro communi ciuium vtilitate conscripta: has qualita-
tes D. Thomas & eius sectatores, ad tres prædictas
reuocant. Ad primam reducunt honestatem legis:
nam honestum cum religione pugnare nequit.
Ad secundam verò; possibilitatem secundùm na-
turam, & consuetudinem patriæ, &c. hoc enim
postulat humana disciplina, vt lex sit accommo-
data ciuibus. Ad tertiam reducunt cæteras condi-
tiones, quas præscribit Isidorus: salus enim Reip.
in eo sita est, vt quę sibi conueniunt, consequatur,
remotis malis, & cautione adhibita, ne mala, quæ
impedire possunt, obueniant. Cætera quæ Isi do-
rus in lege desiderat, ad bonum commune, qui fi-
nis est legis, referunt D. Thomas & eius discipuli.
Vazquez aliter Isidorum interpretatur, ita vt quę-
libet particula aliquid addat, quod in præcedenti
non sit explicatum: honesta esse debet, id est, non
præcipere, quod ex natura sua malum sit, sed ho-
nestum, vel ad honestatem cōducens: iusta, id est,
æqualitatem erga omnes ciues, de quibus sit ea-
dem ratio, seruans. Possibilis secundùm naturam,
& cōsuetudinem, &c. quia quomodoc&#x0169;que lex sit
impossibilis, non erit lex, quæ latiùs prosequitur
Vazquez, vt in eo videre licet, & ex parte ei cōso-
nat Turrecremata ca. erit autem lex, §. ad 1. dist. 4.</P>
<P>  Alij Isidorum interpretantur, vt diuersa quali-
tas legis sit esse possibilem, esse secundùm natu-
ram, esse secundùm consuetudinem patriæ: tum
quia ita colligitur ex D. Thoma suprà: tum quia
codices Isidori correcti à viris doctissimis iussu
Philippi II. Hispaniarum regis, legunt, possibilis,
secundùm naturam, secundùm consuetudinem,<marginalia>Lex possibilis|quomodo in-|telligatur.</marginalia>
itaque disiungunt possibilitatem à reliquis: vult
ergo Isidorus legem debere esse absolutè possibi-
lem: item consentaneā naturæ cuiusque: alia enim
pueris, alia f&#x0153;minis, alia viris sępe sunt pręcipien-
da. Item consentaneam consuetudini patriæ: nam
consuetudo est altera natura: vnde eam mutare<-P>@@

<-P>esset valde difficile, & ideò, si bona sit cōsuetudo,
melius erit illam permittere, vt quòd nobiles non
exerceant agricu lturā, &c. Illas omnes cōditiones
Vazquez censet esse simpliciter necessarias ad es-
sentiam legis præter perspicuitatem, quam tamen
alij censent esse omninò necessariam. Primò, quia
ita docet Turrecremata suprà: secundò, quia lex est
lux, & regula actionum humanarum: quod non
erit, si obscura fuerit. Tertiò, quia si non constat
liquidò quid lege iubeatur, ex arbitrio iudicispen-
debit, in hanc, vel illam interpretationem decli-
nare, & sic non habebit vim cogentem. Quartò,
ex ambiguitate orientur lites, quæ Remp. vexent:
ergo lex non erit vtilis Reip. ac proinde nec lex,
sed de hoc dixi, disp. 1. sect. 10.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO VI.
An lex humana rectè diuidatur in ius gentium,
& ciuile.</Z>
<P><INI5>I</INI5>Sidorvs 5. etymol. ius, vt le-<marginalia>15</marginalia>
gem significat, partitur in naturale,<marginalia>Ius diuiditur|in naturale,|gentium, &|ciuile.</marginalia>
gentium, & ciuile: & refertur à Gra-
tiano cap. ius autem dist. 1. posteà ve-
rò Isidorus aliàs constituit humani
iuris species cap. 7. ius militare. 8. ius publicum. 9.
ius Quiritum, hoc est, Romanorum. 10. legem seu
populi constitutionem. 11. plebiscita, 12. senatus-
consulta. 13. edicta. 14. responsa prudentum. 15. le-
ges Consulares, & Tribunitias: quorum omnium
explicatio videri potest apud Isidor&#x0169; ibi, & Gra-
tianum. d. 1. & 2. D. Thomā hac quęst. 95. art. 4. So-
lùm est modò difficultas de diuisione ab Isidoro
facta iuris humani in ius gentium, & ciuile, de qua
diuisione latè egi disp. 2. sect. 2. & sequentibus: ideò
nunc breuiter disseram.</P>
<P>  Franciscus Conanus. 1. commentariorum iuris
cap. 6. nu. 2. 3. & 4. & cap. 5. num. 3. & 5. ius diuidit
in naturale, & ciuile: & sub naturali ius gentium
comprehendit.</P>
<P>  Probat ex Arist. 5. ethic cap. 7. ius ciuile diui-<marginalia>Ius ciuile ab|Aristotele in|naturale &|legitim&#x0169; quo-|modo diuida-|tur.</marginalia>
dente in naturale, & legitimum, vbi nomine iuris
ciuilis Arist. intelligit, quo ciuitates vtuntur: vt
obseruat Conanus suprà, & Molina tract. 1. de iust.
disput. 3. ex Cicerone 3. de natura Deorum, vbi ius
naturale, & gentium quasi ciuile vocauit, & 3. de
officiis, omne ius gentium ait ciuile dici; non aute&#x0303;
omne ciuile, gentium: per legitimam autem, ait
Conanus intelligi ab Aristotele ciuile præssè s&#x0169;-
ptum: cùm ergo ius gentium, non sit ciuile pressè
sumptum, erit naturale: quod etiam colligitur ex
Caïo. l. ius pluribus. ff. de iusti. & iure: vbi ait, quod
quisque populus ipse sibi ius constituit, id ipsius propri&#x0169;
ciuitatis est, vocatur&#xE8BF;&#x0301; ius ciuile, quasi ius proprium ip-
sius ciuitatis: quod verò naturalis ratio inter omnes ho-
mines cōstituit, id apud omnes peræquè custoditur, voca-
tur&#xE8BF;&#x0301; ius gentium, &c. Et Turrecremata cap. ius ge&#x0303;-
tium art. 1. ad 2. arg. ait, ius gentium esse ius naturale:
idem docuit Cuiacius l. 1. ff. de pactis. Ad quod ad-
ducitur Vlpianus l. iuris gentium. ff. de pactis, vbi
pactorum vim reducit ad ius gentium, quæ tame&#x0303;
vis à iure naturæ est, & Paulus l. cùm ampliùs ff. de
reg. iur. vbi inquit, is natura debet, quem iure genti&#x0169;
dare oportet: Et Cicero 3. de offici, vbi ait, nec hoc
solum natura, id est, iure gentium, sed etiam legibus po-
pulorum, quibus in singulis ciuitatibus Resp. continen-
tur, eodem modo constitutum est, vt nō liceat sui cōmodi
causa nocere alteri, & eodem lib. Atque hoc multò
magis exigit ipsa naturæ ratio, quæ est lex diuina, &<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0121.jpg/>
@@1@<SE121>Disput. VI. Sectio VI. 105
<duolan 2><-P>humana, cui parere qui velit (omnes autem parebunt
qui secundum naturam volent viuere) numquam com-
mittet. vt alienum appetat.</P>
<P>  Alij tenent, ius gentium humanum esse, id est,<marginalia>Ius gentium à|iure naturæ|qui distin-|guunt.</marginalia>
potestate humana constitutum, & à iure naturæ
distingui. D. Thomas quæst. 95. art. 4. vbi Conra-
dus & Medina, & 2. 2. quæst. 57. art. 3. Sotus 1. iust.
qu. 5. ar. 4. Molina tract. 1. de iust. disp. 4. & 5. Vale&#x0303;-
tia 1. 2. disp. 7. qu. 5. pu. 2. Bartolus & alij l. 1. §. hu-
ius studij ff. de iustit. & iure, Couarruuias reg. pec-
catum p. 2. §. 11. nu. 3. & 4. Ottomanus §. fin. inst. de
iusti. & iure, & toto titulo de iure naturali, genti&#x0169;,
& ciuili, Præpositus ad cap. ius gentium. nu. 9. d. 1.
Nauarrus ad cap. ita quorumdam, de Iudæis, gloss.
penult. n. 7. Turrecremata ca. ius autem d. 1. sumi-
tur ex Vlpiano l. 1. §. huius studij, & §. ius gentium,
& l. ius ciuile ff. de iust. & iur. Iustinianus §. ius au-
tem gentium institu. de iure naturali. Ex quibus
sumpta est l. 2. tit. 1. part. 1. Nec obstat Cicero, aut
Iurisconsulti in contrarium citati: nam, cùm ius
gentium appellant naturale, de primario iure gen-
tium loquuntur, non de secundario: hoc enim est
positiuum, quam diuisionem tradidere Bart. & alij
l. ex hoc iure ff. de iust. & iure, & l. si id quod ff. de
condict, indeb. Ottomanus §. ius autem gentium
instit. de iure nat. & alij apud Pinellum rubrica C.
de rescindenda venditione p. 1. ca. 1. nu. 11. Hoc se-
cundarium propriè ius gentium rectè dicit Otto-
manus suprà: & male hanc diuisione&#x0303; esse sine fun-
damento excogitatam, ait Conanus illo ca. 5. nu. 7.
& alij apud Pinellum suprà, numero 12. nam Caius
l. 1. ff. de acquirendo rer. dom. ait, & quia antiquius
ius gentium cum ipso genere humano proditum est: ergo
sentit, esse aliud ius gentium secundarium, seu mi-
nus antiquum: illud ergo antiquum est, quod Iu-
stinianus naturale appellauit §. singulorum insti.
de rer diuis. & malè aliqui putarunt, gentium ius<marginalia>Ius ciuile|prius fuit quā|ius gentium.</marginalia>
antiquum dictum fuisse comparatione ciuilis; ma-
ximè cùm ius ciuile priùs fuerit, quàm ius genti&#x0169;:
prius enim ciuitates singulæ aliquid statuerunt,
quàm tota hominum collectio. Ius gentium posi-
tiuum quidam appellant, naturale, secundarium.
Vide Conanum supra ca. 6. num. 3. Ex iure autem
gentium positiuo, imò ex ciuili, naturalis obliga-
tio oritur: quia iure naturali tenemur positiuis le-
gibus obedire.</P>
<P>  Quod autem dixit Vlpianus l. 1. §. ius gentium<marginalia>16</marginalia>
ff. de iust. & iur. ius naturæ & ge&#x0303;tium distinxit, quòd
illud sit commune omnibus animalibus; hoc verò propri&#x0169;
hominum: ex quo sumpsit l. 2. ti. 1. par. 1. & Turre-
cremata ca. ius ge&#x0303;tium ar. 1. ad 2. arg. & ar. 5. vbi ci-
tat Abbatem Magnum, reiicitur communiter à
Theologis & à Conano, suprà ca. 6. nu. 1. quia ab-
surdum est, bestias hominibus societate iuris con-<marginalia>Bestiæ nullo|communi iure|cum homini-|bus sociantur.</marginalia>
iungere: & quia in brucis propriè nec lex, nec ius
reperitur. Sed à nōnullis defe&#x0303;ditur dicentibus, Vl-
pianum ibi nomine iuris, non legem, sed iustum,
quod est obiectum iustitiæ, intellexisse: quo pacto
hanc vocem sæpe vsurpari docet Conanus cap. 4.
nu 7. Couarruuias reg. peccatum part. 2. §. 11. nu. 4.
D. Thomas 2. 2. qu. 57. art. 3. Alij verò dicunt, Vl-
pianum velle, ius naturale strictissimè sumptum,
seu legem naturalem esse, quæ respicit id, quod est
commune homini cum brutis; ius verò gentium
strissimè sumptum, esse quod respicit ea, quæ sunt
propria hominis: ius verò gentium propriè sum-<-P>@@

<-P>ptum, pro constitutione scilicet, quæ à toto gene-
re humano, quasi ab vna ciuirate manauerit. So-
tus 1. iust. quæst. 5. art. 4. putat consistere in legi-
bus, quæ humana ratiocinatione ex primis princi-
piis deducuntur. Sed fallitur: quia hæ quoque na-
turales sunt. Ius autem gentium est positiuum: &
alioqui præcepta decalogi non erunt iuris natura-
lis, sed gentium: quod est contra ipsum Sotum 3.<marginalia>Ius naturæ &|gentium quid|sint.</marginalia>
iust. qu. 1. art. 3. ad 1. Ius igitur naturæ est, quod si-
ne vlla positiua constitutione obligat: ius autem
gentium, quod humana constitutione obligat, vt
& ciuile: quod & gentium sub legitimo à natura-
li distincto comprehendit Arist 5. ethi. cap. 7.</P>
<P>  Vnde rectè Isidorus 5. ethym. cap. 4. dixit, ius
naturæ esse, quod instinctu naturæ, non constitutione ali-
qua habeatur. Et Paul. l. ius pluribus ff. de iust. & iu.
quod semper æquum, ac bonum est. Subiungit autem,
ciuile esse quod omnibus, aut pluribus, in quacumque ci-
uitate vtile est: vbi aliqui putant, ciuile sumptum
fuisse latè, vt ius ge&#x0303;tium complectitur: ego autem
puto, pressè sumptum, vt l. omnes populi. ff. de iu-
stitia & iur.</P>
<P>  Falsò igitur Conanus suprà, ius gentium sub
naturali comprehendit: qui etiam illo ca. 6. nu. 10.
falsò dixit: Natura illa prima, & simplex, nec legiti-<marginalia>Ab initio cer|ta nuptiæ, &|certi liberi|fuerunt.</marginalia>
mas nuptias viderat, nec certos liberos: sed tunc demum
cum societatibus homines c&#x0153;per&#x0169;t implicari. Hæc enim
verba, quæ ferè omnia ex Cicerone 1. de inuentio-
ne, eius nomine suppresso, deprompsit, apertè pu-
gnant cum verbis Christi Matth. 19. numquam le-
gistis: quia qui fecit hominem ab initio, masculum &
f&#x0153;minam fecit eos, & dixit: propter hoc dimittet homo
patrem & matrem, & adhærebit vxori suæ, & erunt
duo in carne vna? quod de legitimo matrimonio
pronunciatum dicit Trid. ses. 24. in doctr. de ma-
trim. Pugnant etiam verba Conani cum illis Ge-
nes. 3. quia audisti vocem vxoris tuæ, & cap. 4. Adam
cognouit vxorem suam Euam, & peperit Caim, & in-
frà, peperit fratrem eius Abel. Ecce legitimas nu-
ptias & certos liberos: temerè ergo Conanus su-
prà cum Paulo Castro, legitimas nuptias iuri gen-
tium, & non naturali asctibit: quia ab initio
non fuerint nuptiæ legitimæ.</P>
<P>  Falsò etiam Ioan. Oroscius Paul&#x0169; Castre&#x0303;sem, &
alios suppressis nominibus recensens, ad l. ex hoc
iure nu. 18. & 19. ff. de iust. & iure, ius gentium<marginalia>Ius gentium|non fuit deca-|logo anti-|quius.</marginalia>
putat esse decalogo antiquius, quod de præce-
pto non furandi probat: quia dominia rerum iu-
re gentium sunt introducta, vt constat l. ex hoc
iure ff. de iust. & iure: sed contrà, quia lex naturæ
antiquior est iure gentium: præceptum autem nō
furandi, est præceptum naturę l. 1. ff. de furtis, &
idem est de alijs præceptis decalogi: ergo. Con-
firmatur, quia si ius gentium fuit antiquius deca-
logo: ergo eo vigente, & non decalogo posito, li-
cit&#x0169; esset furari, occidere & c. quod est absurdum:
ergo antequam ius gentium esset, & rerum diui-
sionem introduceret, ius naturæ præcepit, vt facta
aliquando rerum diuisione, nemo furaretur: &
generatim, quoties iniustè agimus, nō solùm vio-
lamus vn&#x0169; ex 6. vltimis decalogi præceptis, teste
D. Thoma 2. 2. q. 122. a. 6. sed etiam legem natu-
ræ in illis contentam, vnde Cicero 3. de offic. nu.
10. communis vtilitatis derelictionem contra na-
turam esse probat: quia iniusta est: censet ergo
omne iniustum contra legem naturalem esse.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0122.jpg/>
@@1@<SE122>106
#(IMAGE)
<Z><A+3>DISPVTATIO SEPTIMA</A+3>
<A+2>DE POTESTATE CONDENDI</A+2>
<A+1>LEGES CIVILES.</A+1>
#(IMAGE)</Z>
<duolan 2>------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO PRIMA.
Vtrùm potestas ciuilis, & politica ad ferendas leges, &
ad alia huiusmodi licita, admittendáque inter
Christianos sit.</Z>
<P><INI8>Q</INI8>Vidam ex Hieronymo<marginalia>1</marginalia>
ad Titum 3. in principio<marginalia>Nulli Princi-|pi obtemperā-|dum esse, sed|sols Deo, qui|dixerunt.</marginalia>
referunt, Iudam Galilæum
natione, professione au-
tem Pharisæum, docuisse,
nulli principi, vel magi-
stratui humano obtempe-
randum esse: sed soli Deo.
Cæterùm Hieronymus nō hoc dicit eum docuis-
se: sed nullum pręter Deum debere Dominum di-
ci, & nulli tributa esse reddenda: quod tamen de
alienigenis comparatione populi Israe&#x0308;litici Iudas
intelligebat, vt colligitur ex ipsomet Hierony-
mo ibi, & clariùs epis. 146. & Tertulliano lib. de
pudicitia cap. 9. docentibus, fundamentum illius,
& aliorum, qui de secta Galilæorum erant, fuisse
id Deut. 6. num. 13. non erit vectigal pendens ex filijs
Israe&#x0308;l. Quod tamen nunc in nulla editione extat,
si credimus Lorino Act. 5. nu. 37. vbi huius Iudę, &
seditionis ab eo excitatæ mentio fit, quis autem
iste Iudas fuerit, vide apud Lorin&#x0169; ibi, & Ioseph.<marginalia>Iudas Gali-|læus auctor se|ctæ Galilæor&#x0169;|quis fuerit.</marginalia>
18. Antiquit. cap. 1. & seq. & lib. 7. de bello Iudaico
cap. 28. & 29. Ait autem Hieronymus ad Titum 3.
Quoniam adhuc ex hac Galilæorum secta multi erant,
dixisse eo loco Paulum, admone illos principibus, &
potestatibus subditos esse, & Rom. 13. omnis anima po-
testatibus sublimioribus, &c. Ideò etiam Christum
priùs interrogatum fuisse, an liceret censum dari Cæ-
sari, Matth. 22. Clemens etiam 3. Stromatum, ait,
Iudæum quemdam, etiam tempore Christi, voluisse ill&#x0169;
errorem suadere: quem ab aliis deinde pseudo- Aposto-
lis fuisse receptum, colligunt aliqui ex Paulo monente,
ne libertatem spiritus in libertatem carnis transfera-
mus. Et Petr. epist. 2. cap. 2. dixisse, de his videtur
reseruatos fuisse in iudicium cruciandos, quòd domina-
tionem spernerent. Alium errorem refert Cardinalis
Bellarminus tom. 1. lib. 3. de laicis cap. 2. Anabapti-
starum & Trinitariorum, qui hoc tempore tenue-
runt, non licere Christianis gerere magistratus,
nec debere esse vllo modo inter Christianos præ-
toria, tribunalia, iudicia, ius gladij, &c. Ministri
qui in Transyluania trinitatem, incarnatione&#x0303;, &
baptismum paruulorum negauerunt, ediderunt
anno 1568. Albę Iuliæ, Antitheses Christi veri, &
falsi: quarum septima est, Christum falsum habere
in sua Ecclesia Reges, Principes, Magistratus, gla-
dios: Christum verum nihil tale in sua Ecclesia
pati posse.</P>
<P>  Pro vtroque errore argumentor 1. ex Matth. 17.<-P>@@

<-P>Reges gentium à quibus accipiunt tributa? & respon-
dente Petro, ab alienis, intulit Christus, Ergo liberi
sunt filij: vbi Hieronymus: ille, inquit, pro nobis cru-
cem sustinuit & tributa reddidit, nos pro illius honore
tributa non reddimus, & quasi filij regis à vectigalibus
immunes sumus: item Lucæ 22. Reges gentium domi-
nantur eorum: non sic erit inter vos. Rom. 13. nemini
quicquam debeatis, nisi, vt inuicem diligatis. 1. Cor. 7.
pretio empti estis, nolite fieri serui hominum 2. Cor. 8.
vnus Dominus Iesus Christus. Ephes. 4. vnus Domi-
nus, vna fides, vnum baptisma, vnus Deus, &c. & in
Symbolo Niceno & Constantinopolitano, & in
vnum Dominum, &c. & Genes. 1. non dicitur, facia-
mus hominem ad imaginem, &c. vt pręsit hominibus,
sed, vt præsit omnibus volatilibus, &c. nec dominami-
ni hominibus, sed piscibus maris, &c. quod expen-<marginalia>Primi iusti|pastorum pe-|cudum, non re|ges populor&#x0169;|fuerunt.</marginalia>
dens August. 9. ciuit. cap. 15. ait, rationabilem ani-
mum factum ad imaginem suam, noluit Deus nisi irra-
tionabilibus dominari: inde primi iusti pastores magis
pecorum, quàm reges hominum constituti sunt: & Greg.
21. moral. cap. 11. & 2. part. pastoralis cap. 6. ex pec-
cato processisse putat, quòd homines hominibus
dominare&#x0303;tur: ergo videtur id esse malum, & con-
tra ordinem naturæ, quæ homines fecit liberos,
non solùm à potestate despotica; sed etiam politi-
ca: imò subiectio &#x0153;conomica, qua mulier subiici-
tur viro, ex peccato orta est: Genes. 3. sub viri pote-
state eris, nedum politica, & ciuilis: vnde non est à
Deo introducta: sed ab hominibus tyrānicè vsur-<marginalia>Cain primus|qui inchoauit|regn&#x0169;, & post|diluuium Ne&#x0303;-|brot.</marginalia>
pata. Primus qui condidit ciuitatem, & inchoauit
regnum politicum, fuit Cain, vt ex Genes. 4. dedu-
cit Aug. 15. ciuit. cap. 1. post diluuium primus fuit
Nembrot. Gen. 10. Quis autem fecit illum regem?
Quis Nabuchodonosor? Quis Ninum? Quis Ale-
xandrum? Quis Iulium Cæsarem? Quis alios? hinc
laudatur ille pyrata, qui respōdit Alexandro. Ego,
qui cum paruo ligno discurro, pyrata dicor: tu, qui cum
magna classe orbem terrarum spolias, Imperator dice-
ris, vt ex Cicerone 3. de Republ. docet August. 4.
ciuit. cap. 4.</P>
<P>  Secundò, quia inter Angelos dum fuerunt in<marginalia>Nullus fuit|rex inter An-|gelos, cum es-|sent in via.</marginalia>
via, nullus fuit Rex, cui cæteri tenerentur obedire:
idémque esset si via amplius duraret, & in statu
puræ naturę: ita etiam fuit, & fuisset semper, si du-
raret status innocentiæ: & sic est in c&#x0153;lo, omnes
enim beati subiacent soli Deo: ergo similiter in
Ecclesia militante, quæ triumphantem imitari de-
bet, nullus debet esse Rex, præter Deum, sed iudi-
ces tantùm: posteà verò iratus concessit Deus eis
Regem, quem non concederet placatus, vt patet
1. Reg. 8. vbi stultam esse petitionem regis osten-
dit Deus, incommoda regiæ potestatis osten-
dens, & dicens: hoc erit ius regis, qui regnaturus est
in vobis, filios vestros tollet, & ponet in curribus suis,
&c. De quo loco latè Azor tom. 2. & licet magi-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0123.jpg/>
@@1@<SE123>Disput. VII. Sectio. I. 107
<duolan 2><-P>stratibus ciuilis permissus fuerit Iudæis propter
imperfectionem temporis; erant enim pueri, &
ideò regi debebant ab aliis, Gal. 4. at nos viri su-
mus perfecti, & vnctio docet nos de omnibus, 1. Ioan.
2. & quamuis deberemus habere magistratus ci-
uiles, meliùs videtur regime&#x0303; multitudinis, vel op-
timatum, quàm regale, seu principis vnius: nam
vnus facilè abutitur, & abuti solet potentia, & sic
non solùm non prodest; sed etiam obest Reip. vt
in ipso initio mundi de Cain Genes. 4. patet, & de
filiis principum, Gen. 6. qui accipie&#x0303;tes varias vxo-
res, corrupti sunt omni scelere, & eorum causa po-
steà diluuium venit. Item de Nembrot, Pharaone,
Nabuchodonosore, Saüle, Roboam, & cæteris, nā
post diuisionem regni ex regibus Israe&#x0308;l nullus fuit
bonus.</P>
<P>  Hos duos errores non solùm omnes catholici<marginalia>4</marginalia>
execrantur, pręcipuè D. Thomas opusc. 20. de re-<marginalia>Duo illi erro-|res redarguun|tur.</marginalia>
gim. prin. lib. 1. & ca. 1. Ægidius lib. 2. de eadem re
p. 1. ca. 1. Durādus de Orig. iuris qu. 1. Ioānes Pa-
risiensis de Papali, & Regia potestate cap. 1. Sed
etiam omnes Philosophi, & Melācton in locis ca.
ce ciuili magistratu, Caluin in institu. cap. 20. Lu-
therus in visitat. Saxonica, & si ex illius verbis in
Babylonica captiuitate cap. de Baptismo, occasio-
nem sui erroris sumpserint Anabaptistæ, vt ait
Cardinalis Bellarminus illo ca. 2. qui cap. 3. vsque
ad 7. latè secundum errorem impugnat, & Victo-
ria relectione de potestate ciuili nu. 3. & sequenti-
bus. Valentia disp. 7. qu. 5. puncto 2. 6. & 7.</P>
<P>  Nos breuiter primò probamus: quia Deus in po-<marginalia>Probatur ci-|uilis magistra|tus ex Scriptu|ris.</marginalia>
pulo suo regime&#x0303; ciuile cōstituit: de Moyse, & Iosue
liquet Exo. 18. ver. 13. Deu. 1. ve. 13. & ca. 34. ver. 9.
Iosue 7. vers. 24. & de aliis principibus cōstat ex li.
Iudicum. De Regibus verò ex Deut. 17. vers. 14. &
15. vbi Moyses ex præscripto Domini, futuro Regi
leges constituit, eumq&#x0301;ue Regem iubet constitui,
quem Dominus elegerit de numero fratrum eo-
rum: elegit aute&#x0303; Deus ipse in Regem Saul. 1. Reg.
9. vers. 17. & cap. 19. vers. 1. Dauidem cap. 16. vers.
12. Ieroboam 3. Reg. 11. vers. 31. Iehu 4. Reg. 9. ver.
2. & 6. qui eò quòd à Deo constituti essent, & se-
cundum leges eius iudicarent, in tanta erant ve-
neratione, vt dij appellarentur Psal. 81. Deus stetit
in synagoga deorum, &c. Ioan. 10. Si illos dixit Deos,
ad quos sermo Dei factus est, id est, quibus Deus mā-
dauit, vt iudicent loco ipsius, & secundùm eius le-
ges. Illa autem potestas licèt à Deo collata fuerit:
in se tamen nō excedebat naturæ limites, nec erat
inconueniens, vt aliter haberetur: ergo liciti sunt
magistratus ciuiles constituti à Rep. vel principi-
bus, qui vt constituere magistratibus, ita etiā præ-
cepta particularia, & communes leges dare po-
tuerunt.</P>
<P>  Nec est, quod dicatur Remp. per se posse consti-<marginalia>Respubl. non|est per se ad le|ges ferendas|sufficiens.</marginalia>
tuere magistratus, & dare leges: non verò in vnum
principe&#x0303;, vel plures optimates hāc potestate&#x0303; trās-
ferre: vnde & Deus, vt dixi, dedit Reges suo popu-
lo, & ante illa tempora fuerunt multi reges, etiam
sancti, & laudati in Scriptura, vt Melchisedec, Ge-
nes. 14. & Heb. 7. qui dicitur, Rex iustitiæ, id est, iu-
stus: Rex pacis, id est, pacisicus: Hoc enim etiā nome&#x0303;
eius designat: imò & Genebrardus in Chrono-
graph. ad annum diluuij 293. præfectum significa-
re dicit. Abraham etiam creditur fuisse Rex, vel<marginalia>Iob fuit rex|Husitarum.</marginalia>
supremus princeps, de Iob regem Husitarum fuis-
se, probat Pineda Iob. 1. ver. 1. à nu. 14. fuisse aute&#x0303;
sanct&#x0169; constat Iob 1. vers. 1. & aliis capitulis. Eze-<-P>@@

<-P>chiel 14. vers. 16. & Iacobi 5. vers. 11. & generaliter
dicitur Prouerb. 8. per me Reges regnant, & leg&#x0169; con-
ditores iusta decernunt, & Danielis 2. Deus cæli regn&#x0169;,
& imperium dedit tibi, & cap. 4. Donec scias quòd do-
minatur excelsus super regnum hominum, & cuicumque
voluerit dat illud. Ex quibus August. ferè toto 4. &
5. lib. de ciuit. colligit, politicam potestate&#x0303; à Deo
esse, vnde & iudices à Deo positi vocantur Dij,
Deut. 22. ver. 8. & 9. ad Deos vtriusque causa peruene-<marginalia>Politica pote-|stas est à Deo.</marginalia>
rit, & si illi iudicauerint, &c. & vers. 28. Dijs non de-
trahes, & principi populi tui non maledices, & Psal.
81. vers. 1. Deus stetit in synagoga Deorum, in medio
autem Deus diiudicat: hoc est, vt ibi exponit Gene-
brardus, Deus seipsum collocauit in congrega-
tione & cōsensu iudicum, vicem Dei in terris ge-
rentium, vt eorum actiones contempletur, & de
eorum iudiciis, & sententiis censuras ferat. Chal-
dæus eleganter ad rem vertit, Deus, cuius maiestas
commoratur in congregatione iustorum, qui potentes s&#x0169;t
in lege, in medio iudicum, in veritate iudicat. Et in
vers. 6. ego dixi, dij estis vos, & filij excelsi omnes. Chal-
dæus ait, sicut angeli Dei excelsi: quia nimirùm iu-
dices, & magistratus Dei voluntatem legibus ex-
plicant, vt Dei nuntij, quem locum ipse Christus
adduxit Ioan. 10. vers. 34. nonne scriptum est in lege
vestra, quia ego dixi, dij estis vos, si illos dixit deos, &c.
Et Moyses Deut. 1. vers. 17. Iudicibus inquit, Nul-
la erit distantia personarum: ita paru&#x0169; audietis, vt ma-
gn&#x0169;, nec accipietis cuius&#xE8BF; personā, quia Dei iudici&#x0169; est,
& Iosaphat, 2. Paral. 19. v. 6. videte quid faciatis: non
enim hominum exercetis iudicium: sed Domini & quod-
cumque iudicaueritis, in vos redundabit.</P>
<P>  Secundò, probatur ex illis testimoniis, in quibus<marginalia>2. Prob.</marginalia>
dicitur, obedientiam seruandam esse principibus,
& magistratibus, Rom. 13. Omnis anima potestatibus<marginalia>Obedie&#x0303;tia ser|uanda est ma-|gistratibus &|regibus.</marginalia>
sublimioribus subdita sit: non enim est potestas nisi à
Deo, quæ autem sunt à Deo, ardinata sunt: itaque qui
resistit potestati, Dei ordinationi resistit. Vbi de pote-
state politica esse sermonem, patet ex text. & Ire-
næo lib. 5. cap. 20. Basilio in const. monast. ca. 23.
Augustino epist. 54. ad Macedonium, Chrysosto-
mo, Anselmo, Toleto, & aliis ad eumdem locum.
Eodem loco Paulus ter repetit, principes, & magi-
stratus sæculares esse ministros Dei, & vt intelli-<marginalia>Principes sæ-|culares sunt|ministri Dei.</marginalia>
gamus eorum præcepta obligare in conscientia,
dicit, non solùm propter iram: sed etiam propter conscie&#x0303;-
tiam, & necessitate subditi estote, quæ magis expe&#x0303;de-
mus agentes de obligatione legis humanæ. Item
ad Tit&#x0169; 3. vers. 1. admone illos, principibus, & potesta-
tibus subditos esse, vide Salmeronem ibi dispu. 3. He-
bræ 13. vers. 17. obedite præpositis vestris, & subiace-
te eis, 1. Petri 2. vers. 13. 14. & 15. Subiecti estote omni
humanæ creaturæ propter Deum, siue Regi, quasi præ-
cellenti, siue ducibus, tamquam ab eo missis, &c. quia sic
est voluntas Dei, & vers. 17. Deum timete, Regem ho-
norificate, & 2. Petr. 2. Dominationem spernunt, &c.</P>
<P>  Tertiò, ex incommodis, quæ in Repub. seque-<marginalia>3. Prob.</marginalia>
rentur, si non essent Reges, Principes, & Magi-<marginalia>Incommoda|quæ cum non|sunt reges re-|spub. patitur.</marginalia>
stratus, quibus homines in officio continerentur:
vnde Iudicum vlt. volens Deus reddere rationem
omnium malorum, quæ illo tempore acciderunt,
dicit, in illo tempore non erat Rex in Israel: sed vnus-
quisque quod sibi bonum videbatur, id faciebat, & sa-
nè Iosephus, vtilissimè præfuit toti Ægypto, Mo-
ses, Iosue, Iudices, Dauid, Salomō, Ezechias, Iosa-
phat, Iosias, Daniel, Mardocheus, Nehemias, Ma-
chabęi, & alij vtilissimè gubernauerunt populum.</P>
<P>  Quartò, probatur ex testimoniis, in quibus<-P><marginalia>4. Probat.</marginalia></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0124.jpg/>
@@1@<SE124>108 Quæst. XCV. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>prædictum est, ethnicos Reges conuertendos, &
Christo subiiciendos Ps. 2. & nunc reges intelligite,
&c. Hebraicè pro, Apprehendite disciplinam, est oscu-<marginalia>Messias à regi|bus osculan-|dus, & adorā-|dus prædici-|tur.</marginalia>
lamini filium, quem idem Psal. vocat Messiam, seu
Christum, id est, osculamini eius manus, tāquam
principis vestri: hunc enim veterem esse ado-
randi morem ex Apuleio, Minutio f&#x0153;lice, Hiero-
nymo, & aliis docet Genebrardus ibi, & Pineda
Iob 31. vers. 27. item Psal. 71. adorabunt eum omnes
reges terræ; omnes gentes seruient ei: quod ita propriè
conuenire Christo docet Genebrardus, vt nec Sa-
lomoni, nec alij cuiquam vlla ratione quadrare
possit. Isa. 49. & erunt Reges nutritij tui, & reginæ
nutrices tuæ; vultu in terram demisso adorabunt te, &
puluerem pedum tuorum lingent, & cap. 60. ambula-
bunt gentes in lumine tuo, & reges in splendore ortus
tui, quæ certè impleta videmus in Constantino,
Theodosio, Charolo Magno, & aliis, qui adora-
uerunt sepulchra Christi, & Apostolor&#x0169;; & Mar-
tyrum Ecclesias ditauerunt, & protexerunt.</P>
<P>  Quintò, probatur ex Matth. 22. vbi dicit Chri-<marginalia>5. Prob.</marginalia>
stus, reddite, quæ sunt Cæsaris, Cæsari: quia licet esset<marginalia>Cæsari cur sol|uenda tributa|Christus iusse|rit.</marginalia>
Tyrannus: tamen tunc, dum non poterant iugum eius
excutere, tenebantur propter commune bonum rata ha-
bere quæ præcipiebat, & statuebat, & fortasse tributa
aliqua illi dare: quia eos iustis legibus gubernabat, &
ab hostibus defendebat, licet hoc multi nege&#x0303;t: ideóq;
dicunt, verba Christi conditionaliter intelligenda
esse, scilicet, vt si quę debere&#x0303;tur Cęsari, ei reddere&#x0303;-
tur: nō enim expediebat, t&#x0169;c quæstione&#x0303; decidere,
an deberentur ei tributa, sed an liceret ea reddere.</P>
<P>  Sextò probatur ex 1. Tim. 2. vbi Paulus iubet<marginalia>6. Prob.</marginalia>
orare pro regibus, & Ioan. 4. vbi Christus non præ-
cipit Regulo, vt renunciaret principatum, & Acto.
13. Proconsul conuersus à Paulo, nō deposuit ma-
gistratum, nec Philippus Imperator, Constanti-
nus, & alij, qui ad Ecclesiam vener&#x0169;t, suos princi-
patus amiserunt. Magnum enim fuisset ad fidem
impedimentum, si ad id tenerentur, imò esset in-
iustum eos deponere, nisi Deus iure suo illos pri-
uasset: quod non fecit, nec in Scriptura, vel tradi-
tione est aliquod huius rei vestigium: quin potiùs<marginalia>Principes qui|conuertuntur|ad fidem, non|amittunt su&#x0169;|regnum, nec|subditi regi-|bus infidelibus|si Christiani|fiant non libe-|rantur ab eo-|r&#x0169; subiectio-|ne.</marginalia>
ex locis citatis, & ex tota antiquitate duo cōstant:
alterum est, etiamsi subditi principibus in fideli-
bus, ad fidem conuertantur, non liberari à subie-
ctione, nec Reges ipsos priuari potestate in illos,
nec per bellum posse illa priuari: nisi in Dei iniu-
riam & fidei detrimentum illa abutantur: & ita
seruatur hodie in Iappone, & aliis locis. Alterum
est, quando principes ad fidem cōuertuntur, suum
regnum & principatum retinere.</P>
<P>  Septimò ciuitas est communitas perfecta, &<marginalia>7. Probat.</marginalia>
valde grata Deo, vt docuit Cicero, lib. de amici-
tia. Ad eam etiam propter priuatum, & commune
commodum naturalis est inclinatio, propter mul-
tas vtilitates inde resultantes, quas summatim in-
sinuauit Eccles. cap. 14. Melius est, inquit, duos esse si-
mul, quàm vnum; habent enim emolumentum societatis
suæ: & infrà, si quispiam præualuerit contra vnum, duo
resistunt ei, funiculus triplex difficile rumpitur. Vnde
Cicero libro de finib. Nati sumus ad societatem, com-
munitatem&#xE8BF;&#x0301;, & ideò homo est animal ciuile, vt docet<marginalia>Regn&#x0169; est per-|fectius aliis|reip. formis.</marginalia>
Aristot. 3. polit. ca. 4. perfectius autem est regnum,
aut principatus, in quo plures communitates so-
cietate&#x0303; habent, vt meliùs se conseruent, & ab ho-
stibus tueantur. Communitas autem perfecta gu-
bernatore indiget: nam, vt dicitur Prouerb. 11. Vbi
non est gubernator, corruit populus: ergo in populo<-P>@@

<-P>debet esse magistratus ciuilis, ac proinde in quali-
bet communitate perfecta, vt etiam in imperfecta
est suus gubernator: vir est caput mulieris, cui illa
obedire debet, Genes. 3. Sub viri potestate eris, ad
Titum 2. mulieres subditæ sint viris suis: vbi addit
Hieronymus, communi lege naturæ filij etiam, serui,
ac famuli parentibus, & dominis subduntur: ideò
Paulus 1. Cor. 9. & alibi, ait, seruos debere obedire
domino, vt Deo, & vt attigit D. Thomas de regi.
princip. lib. 1. cap. 1. & Molina tom. 1. de iust. dispu.
22. nullum corpus potest conseruari, nisi sit ali-
quod principium, ad quod pertineat intendere,
& procurare commune cuiusque bonum: vt in
corpore naturali constat, & in politico docet ex-
perientia, & ratio: nam singula priuata membra
priuatis cōmodis cōsulunt, quę sæpe cōtraria sunt
bono communi. Et interdum multa sunt necessa-<marginalia>In communi-|tate necessa-|ria aliqua pu-|blica potestas,|& guberna-|tio.</marginalia>
ria, quæ ad singulos non ita pertinent: vt præcipe-
re, & prohibere, iudicare, delicta punire, pontes,
& vias facere, & reficere, muros construere, &c. &
quamuis interdum pertineant ad multos, non cu-
rantur à singulis, eo ipso quod non propria, sed
communia sunt, nec stipendia pro illa cura reci-
piunt: ergo necessaria est in communitate perfe-
cta potestas publica, per quam gubernetur: quod
verum est, etiam in lege Gratiæ: quæ naturam, in
qua hoc fundatur, non destruit, sed perficit: & si-
cut Deus præfecturam Ecclesiasticam posuit Mat-
thæi 24. Quis putas est fidelis seruus & prudens, quem
constituit dominus super familiam suam, & Rom. 12.
qui præest in solicitudine, & Hebr. 13. obedite præposi-
tis vestris: ita politicā non abstulit: sed potiùs com-
mendauit: vnde rectè Aug. 19. ciuit. cap. 17. dixit,
Ciuitatem c&#x0153;lestem, quamdiu in terris peregrinatur,
legibus terrenis parere: vide etiam Irenæum, libr. 4.
cap. 70. & 71. Tertullian&#x0169; apolog. cap. 31. Chryso-<marginalia>Instatu inno-|centiæ fuisse|politia.</marginalia>
stomum homil. 34. in 1. ad Cor. Adde etiam in
statu innocentiæ si durasset, fore politicum prin-
cipatum, vt optimè docet D. Thomas 1. par. quæst.
96. art. 4. & Thomistæ ibi, Valentia 1. part. disput. 7.
quæst. 3. punct. 2. ad finem. Pererius 4. in Genes.
disp. de imper. hominis in animalia: de quo plura
dicam in solutionibus argumentorum.</P>
<P>  Porrò, magistratus ciuiles posse leges ciuiles
condere, est cert&#x0169;, quod tradidere Arist. 1. politic.
per totum & 10. ethic. cap. vlt. Plato dialog. de Re-
publ. Cicero de inuentione, & passim alij, & om-
nes Theologi, & Iurisperiti: multa apud Couarru-
uiam inuenies in practicis cap. 1. & reg. peccatum,
part. 2. §. 9. num. 6.</P>
<P>  Ratio est, quia magistratus ciuilis necessarius<marginalia>Cur magistra|tus sit in Ec-|clesia necessa-|rius, & leges|ab eo ferendæ|sint.</marginalia>
est in Repub. ad illam moderandam: ad hoc autem
necessariæ sunt leges, vt patet ex dictis disput. 6.
sect. 1. & 2. ergo in politico magistratu est potestas
ferendi leges: nam qui aliquod munus recipit,
omnem potestatem ad illud conuenienter exer-
cendum recipit, vt habet principium iuris per se
manifestum. Vide Cardinalem Bellarminum 3. de
laicis cap. 9. & 10. vbi contra Vvaldenses, & Ana-
baptistas probat, licere Christiano magistratui le-
ges condere, iudicia exercere, & improbos punire:
quæ omnia sigillatim probantur. Et quidem poli-
ticum magistratum, aut Principe&#x0303; posse leges con-
dere, quibus ciues teneantur. Probatur quia pars
potestatis ciuilis est ipsa ferendarum legum facul-
tas, vt docet Arist. 10. ethic. cap. 9. & cap. 11. & 12.
ait, Melius esse legibus Remp. gubernari, quàm solis iu-
dicum, & princip&#x0169; arbitriis; sæpe enim pro re nata,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0125.jpg/>
@@1@<SE125>Disput. VII. Sectio I. 109
<duolan 2><-P>odio, vel amore ducti à veritate, & iustitia aber-
rant; nec facilè possunt rebus omnibus occut-
rentibus consulere, & arbitria hominum suapte
natura mutationi obnoxia sunt: quare nihil esset
ratum in Rep. quod & litibus ansam præberet, &
Reipl. perturbationi: quod summoperè Principes
vitare debe&#x0303;t: vnde Ecclesia nulli Principi, cui aliâs
ferendi leges potestas conueniret, interdixit eius
vsum, & Aug. 19. ciuit. cap. 17. Ciuitas c&#x0153;lestis dum<marginalia>Ecclesia legi-|bus Princip&#x0169;|obtemperat.</marginalia>
apud terrenam ciuitatem velut captiuam vitam suæ
peregrinationis agit: iam promissione redemptionis, &
dono spirituali tamquam pignore accepto, legibus terre-
næ ciuitatis, quibus hæc administrantur, quæ substen-
tandæ mortali vitæ accommodata sunt, obtemperare nō
dubitat, & infrà. Hæc ergo cælestis ciuitas, dum pere-
grinatur in terra, ex omnibus gentibus ciues euocat, at-
que in omnibus linguis peregrinam colligit societatem,
non curans quidquid in moribus, legibus, institutis&#xE8BF;&#x0301;
diuersum est: quibus pax terrena, vel conquiritur, vel
tenetur, nihil eor&#x0169; rescindens, aut destruens: imò etiam
seruans, ac sequens, &c. Et sanè Christiani non eò
quòd Christiani sunt, desinunt esse ciues politici,
& indigere regula: qua in contractibus, & aliis di-
rigantur: ergo indigent legibus humanis: cætera
enim non sufficerent, vt fusiùs ostendit Cardina-
lis Bellarminus suprà, qui etiam ca. 12 probat, non
esse illicitum Christianis publica iudicia exerce-<marginalia>Iudicia publi-|ca exercere|Christianis li-|cet.</marginalia>
re, & patet: quia otiosum esset leges ferre, si nulla
essent iudicia, in quibus ad speciales causas leges
accomodarentur: vnde Deuter. 16. vers. 18. Iudices
& magistratus constitues in omnibus portis tuis, &c.
quod pręceptum partim naturale est, & modò ser-
uandum, vnde 1. Cor. 6. vers. 4. Sæcularia iudicia si
habueritis, contemptibiles, qui sunt in Ecclesia, illos con-
stituite ad iudicandum: vide etiam vers. 5. & Grego-
rium 19. moral. cap. 21. in fin. Sedulium in hæc lo-
ca Pauli, & D. Thomam ibi lect. 1. asserentes con-
temptibiles apud Paulum esse laicos, qui cum re-<marginalia>Contemptibi-|les in Eccle-|sia sunt laici|& cur.</marginalia>
bus terrenis sapientes sint, in spiritualibus nō sunt
excellentes, hosque in temporalibus iudices esse
debere, vt alij solis spiritualibus vacent: & sanè
Scriptura coniungens Reges, & Iudices, satis insi-
nuat, proprium esse Regis vel Principis, per se vel
alios iudicare, Psalm. 2. & nunc Reges intelligite, eru-
dimini qui iudicatis terram. Isaiæ 33. vers. 22. Domi-
nus Iudex noster, Dominus legifer noster, dominus Rex
noster. Ierem. 23. vers. 5. Regnabit Rex, & sapiens erit,
& faciet iudicium & iustitiam in terra. Cùm ergo
liceat Christianis Reges esse, etiam licebit publica
iudicia per se, & alios exercere, vt fecit Iob c. 29.
vers. 7. quando procedebam, inquit, ad portam ciuitatis
(vbi nimirum erat forum ciuitatis, & ius diceba-
tur) & in platea parabant cathedram mihi, id est, tri-
bunal, Hispanè, el estrado. Moyses etiam publica<marginalia>Iob publica|exercuit iudi-|cia & Moses.</marginalia>
exercuit iudicia, Exod. 19. vers. 13. & si licitus est
Ecclesiasticus magistratus ex toto tit. de officio
ordinarij & delegati, & multis aliis: ergo & poli-
ticus: eadem enim est ratio, & nulla est eius prohi-
bitio, nec esse potest. Prætereà vsum gladij esse li-
citum, probat Cardinalis Bellarminus supra c. 13.
& patet ex Genes. 9. vers. 7. Quicumque effuderit hu-
manum sanguinem, effundetur sanguis illius: in quem
locum Pererius lib. 4. in Genes. num. 35. ait, Deum<marginalia>P&#x0153;nam homi|cidij Deus|æterna lege sā|ciuit, vt scili-|cet qui homi-|nem occiderit,|occidatur.</marginalia>
p&#x0153;nam homicidij æterna lege sanxisse, potestatem&#xE8BF;&#x0301; in-
stituisse sæcularem, eique gladium in manum tradidisse,
& præcepisse, vt homicidas puniret, vnde paraphrasis
Chaldaica, qui effuderit sanguinem hominis, per testes
inxta sententiam iudicum sanguis eius fundatur: &<-P>@@

<-P>Exod. 21. vers. 12. qui percusserit hominem, volens oc-
cidere, morte moriatur, quod inculcatur Leuit. 24.
vers. 17. & Matth. 26. vers. 52. omnes, qui acceperint
gladium, gladio peribunt, quibus verbis Christum
allegare illam legem Deuter. 9. ait sapientissimus
Maldonatus Matth. 26. vers. 52. cum Augustino
quæstione 104. veter. & nou. Testam. & Theophy-
lacto, consentit idem Cardinalis Bellarminus su-
prà, ductus auctoritate Augustini tractat. 112. in
Ioan. & Cyrill. 11. in Ioan. cap. 35. cuius etiam vi-
detur esse explanatio id Apocal. 13. vers. 10. Qui in
gladio occiderit, oportet eum gladio occidi: vnde in Bi-
bliis Vaticanis Clement. VIII. iussu nunc editis, ad
marginem illius cap. 13. referuntur testimonia ci-
tata Genes. 9. & Matth. 26. hinc etiam Roman. 13.
vers. 4. Si autem malum feceris, time, non enim sine
causa gladium portat: Dei enim minister est: & Iudas
Genes. 38. vers. 24. producite eam, vt comburatur: &
Moyses Exod. 32. ver. 27. Leuitis præcipit, vt vnus-
quisque fratrem, proximum, & amicum suum oc-
cideret, & num. 29. Consecratis manus vestras Domi-
no: Iosue ius gladij publico iudicio exercuit in
Acham, & filios, & filias eius, Iosue 7. vers. 24. Sa-
muel Regem Amalech, Agag in frusta concidit,
1. Regum 15. vers. 33. Dauid Amalechitam occidi
iussit 2. Reg. 1. vers. 15. Elias plures occidit 4. Reg.
1. vers. 10. & sequentib. Innoce&#x0303;tius 1. epist. ad Exu-
perium cap. 3. & refertur, cap. quæsitum, 23. quæst.
5. docet, licere Christiano, gladio animaduertere
in homines facinorosos, Bonifacius VIII. extrau.
Vnam sanctam de maiorit. & obed. inter commu-
nes Hilarius in Matth. cap. 32. Hieronymus Ierem.
32. August. 1. de ciuit. cap. 21. Bernardus 4. de con-
sidera. cap. 3. dicit, Papam habere vtrumque gla-<marginalia>Papa habet|vtrumque gla|dium, quāuis|corporalis non|sit per eum|exercendus.</marginalia>
dium: quod malè negat glossa cap. quoniam, ver-
bo, discreuit, dist. 10. nisi piè exponatur, quia cor-
poralis nō est exercendus per Pontificem, sed per
milites, cùm expedit: alioqui inutiles essent leges:
idem autem est non esse, & vtiles non esse: vt ait
Arist. 1. Rhet. ad Theodectem, cap. 15.</P>
<P>  Obiicies id Marci 5. vers. 40. Ei qui vult tecum<marginalia>8</marginalia>
iudicio contendere, & tunicam tuam tollere, dimitte ei<marginalia>1. Obiectio.|Obiectio ex|Marco, & re-|spōsio ad ean-|dem.</marginalia>
& pallium: ergo non est contendendum in iudicio
sæculari. Respondet Cardinalis Bellarminus su-
prà, cap. 12. ex Augustino epist. 5. ad Marcellinum,
intelligenda illa verba, secundùm animi præpara-
tionem, quia parati esse debemus ad remittendum
de iure nostro, quando Dei gloria, vel proximi
charitas id postulat.</P>
<P>  Obiicies id 1. Cor. 6. vers. 7. Iam quidem omninò<marginalia>2. Obiectio.</marginalia>
delictum est in vobis: quia iudicia habetis inter vos:
quare non magis iniuriam accipitis? quare non magis
fraudem patimini? Respondet Bellarminus & bene,
ibi non interdici Christianis publica iudicia, sed
litigantium culpas reprehendi. Respondeo 2. id-
circo à Paulo delictum appellari, quòd Christiani<marginalia>Delicta cur|forensia iudi-|cia appellen-|tur.</marginalia>
Corinthij iudicia haberent, & forenses causas:
quia ferè semper peccatur in huiusmodi iudiciis,
vel quia iniuriam alter litigantium alteri infert:
vel quia ex odio, vel alio prauo affectu litigatur,
aut scandalum generat, derisioni fidei ansam præ-
bens in fidelibus, qui personarum vitia facilè reli-
gioni accommodant; quod colligitur ex ipso Pau-
lo ibidem dicente vers. 6. Frater cum fratre iudicio
contendit, & hoc apud infideles, & vers. 8. sed vos iniu-
riam facitis & fraudatis, & hoc fratribus: illa ergo
iudicia erant delicta, quia à delictis nata, & deli-
ctorum causa: sicut concupiscentia vocatur pec-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0126.jpg/>
@@1@<SE126>110 Quæst. XCV. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>catum; quia à peccato est, & ad peccatum incli-
nat, vt dicitur in Trid. sess. 5. in decreto de peccato
originis.</P>
<P>  Tertiò obiicies id Matth. 5. vers. 38. Audistis,<marginalia>3. Obiectio.</marginalia>
quia dictum est, oculum pro oculo, dentem pro dente: ego
autem dico vobis, non resistere malo: ergo cùm solis
magistratibus in lege veteri liceret p&#x0153;nam talio-
nis infligere, vt patet Exod. 21. vers. 24. efficitur, vt
id Christiano magistratui Christus prohibeat, qui
etiam Matth. 26. vers. 52. Omnes, inquit, qui accepe-
rint gladium, gladio peribunt.</P>
<P>  Respondeo, non esse à Christo legem talionis<marginalia>Lex talionis|omnium opi-|nione iustissi-|ma.</marginalia>
antiquatā: est enim maximè naturalis, & omnium
gentium opinione iustissima, vt ex Philosopho-
rum sententiis docet doctissimus Maldonatus
Matth. 5. vers. 38. extat enim apud Aristot. 5. ethic.
cap. 5. lex Radamanti Regis Lycię, Iouis ex Euro-
pa filij, cuius meminit Plato dialog. 1. de legib. in
princ. & Virg. 6. Æneid. Si quæ fecerit, hæc etiam pa-
tietur iudicium, erit perrectum, atque exitus æquus, &
inter leges 12. tabul. 300. annis post Romam con-
ditam scriptas, hæc vna erat, vt refert Aulus Gel-
lius 20. nocti. cap. 1. Si membrum rupit meum, è pacto
talio esto, quam aduersus Phauorin&#x0169; Philosophum
acutè defendit sextus Cæcilius Iuriscōsultus apud
Gellium ibi, & nostra etiam ætate vidimus talio-
nis legem obseruatam in Hispania regnante Phi-<marginalia>Lex Talionis|in Hispania|regnante Phi-|lippo 2. serua-|ta.</marginalia>
lippo II. is enim, qui nefandum crimen imposuit
cuidā Hispano magnati, combustus est: quæ erat
p&#x0153;na crimini illi legibus Hispanis præscripta: hoc
ergo Christus in loco instituit, ne talionis p&#x0153;na
tamquam seruos, sed amore tamquam filios à cri-
minibus patrandis homines contineamus, vt
Chrysostomus homil. 18. in Matth. & auctor im-
perfecti operis homil. 12. Hilarius, Euthymius,
Theophymus, & Maldonatus ad illum locum ob-
seruarunt: voluit etiam, ne vindictam expetamus,
quin potiùs iniurias patienter toleremus, in il-
lis gloriemur, vt Rom. 5. Non solum autem: sed &
gloriamur in tribulationibus, & Actor. 5. ibant gau-
dentes à conspectu consilij (Apostoli scilicet) quoniam
digni habiti sunt pro nomine Iesu cōtumeliam pati, &c.
nec Christus iustam defensionem Christianis in-
terdixit, cùm dixit, Ego autem dico vobis, non resiste-
re malo cùm ipse, si non manu, lingua tamen restiterit;
percutienti enim ipsum in maxilla, dixit, Ioan. 18. Si
benè locutus sum, quid me cedis? & Paulus Actor. 33.
vers. 3. percutiet te Deus paries dealbate, &c. vide etiā
cap. 17. vers. 27. verbis ergo illis solùm intendit<marginalia>Sensus verbo-|rum Christi.</marginalia>
Christus: primò, ne vindictam quæramus propria
auctoritate, secundò, ne à iudice illam postulemus
ex odio, & animo nocendi inimico, aut ex alio
prauo affectu, Cardinalis Bellarminus suprà ca. 13.
deinde, vt animo prompto simus ad remitte&#x0303;dum
de iure nostro, quando id charitas Dei, aut proxi-
mi poscat, aut alia virtus, vt docet sapientissimus
Maldonatus suprà. Illud verò, qui acceperit gladium,
gladio peribit: pro nobis est: quia interficiens pro-
pria auctoritate à iudice interfici iubetur. Ex dictis
ergo patet, in Rep. esse facultatem condendi leges
ciuiles.</P>
<P>  Est autem hæc potestas naturalis ex parte prin-<marginalia>9</marginalia>
cipij, & finis: quia à natura est collata, & ad natu-<marginalia>Potestas gla-|dij naturalis|est.</marginalia>
ralem finem ordinata: vnde & ipsa, & vsus eius es-
set in pura natura, & fuit inter Ethnicos superna-
turalis finis ignaros, quamuis à Christianis ad al-
tiorem finem deberet ordinari, vt sumes ex Au-
gustino epist. 3. ad Volusianum: hæc autem pote-<-P>@@

<-P>stas est iurisdictionis, id est, in subditos suæ iuris-
dictioni subiectos, vt docet Bartolus l. omnes po-
puli, quæst. 1. princ. num. 3. ff. de iustitia & iure, &
l. 1. ff. de iurisdict. omn. iud. vbi etiam glossa & Do-
ctores, Innocent. cap. cum accessissent, de constit.
vbi alij & cap. Ecclesia, & ca. cùm in Ecclesiarum,
eodem tit. Baldus l. fin. C. de iurisdict. omn. iudic.
& l. decernimus colum. 2. C. de sacros. eccles. An-
gelus l. Imperium, col. 2. ff. de iurisdict. omn. iudic.
Decius cap. Ecclesia, S. M. de constit. num. 89. An-
caranus cap. 1. vers. nonò quæro. Antonius de Bu-
trio cap. cum omnes, D. Thomas quæst. 90. artic. 3.
& quæst. 96. art. 5. & 2. 2. quæst. 67. artic. 1. Sotus 1.
iustit. & iur. quæst. 1. art. 3. §. est autem. Syluester,
Angelus, Rosetta, Tabie&#x0303;na, & alij Summistæ, ver-
bo lex. Victoria. relect. de potestate ciuili nu. 2. &
sumitur ex iuribus citatis, & cap. bonę quidem,
dist. 96. §. cumque lecta, & Rom. 3. Quæcunque lex
loquitur, ad eos, qui sub lege sunt, loquitur: id est, ad
subditos. Ad idem est l. 12. tit. 1. part. 1. in Hispania.
Et ratio est; quia nemo potest suis præceptis obli-<marginalia>Nemo potest|legibus suis|obligare non|subditos.</marginalia>
gare non subditos: lex autem vim habet cogendi,
seu obligandi 10. ethic. cap. 9. & colligitur ex lege,
legis virtus. ff. de legib. & in superioribus ostendi-
mus, & confirmatur: nam ad leges ferendas, & im-
perandum, seu dominādum requiritur dominium:
non autem proprietatis, seu herile, & despoticum:
ergo ciuile, politicum, seu iurisdictionis, & certè<marginalia>10</marginalia>
ipsa legislatio iuris quædam est dictio: quia lex ius<marginalia>Legislatio est|iurisdictio.</marginalia>
est, vt superiùs diximus: quamuis si per potestatem
iurisdictionis intelligas potestatem iudicandi, seu
ius declarandi: hæc non requiritur ad leges feren-
das, & ideò Felinus cap. cùm omnes, de constitut.
num. 9. & 10. in fin. cum aliis Iurisperitis quos
refert: & Gregorius Lopez l. 12. tit. 1. part. 1. verbo,
Sobre las gentes de susennorio, dicit, aliquando, qui
carent potestate iurisdictionis, posse leges conde-
re: quia multæ communitates possunt statuta fa-
cere, & non possunt iudicare: & iura ciuilia sem-
per distingunt iurisdictionem ab imperio, vt vi-
dere licet, l. ea quæ, ff. ad municipalem, & l. impe-
rium, ff. de iurisdict. omnium iudic. sed hîc latiùs
iurisdictionem sumimus, vt non solùm potesta-
tem iudicandi, seu ius declarandi, & ad eius obser-
uationem cogendi, sed etiam iuris constituendi
continet: quomodò sumitur à D. Thoma 2. 2. q. 67.
art. 1. vbi probat, ad sententiam ferendam requiri
iurisdictionem: quia est lex priuata, & particularis:
ad omnem autem legem ferendam iurisdictio re-
quiritur. Sic latè sumpta iurisdictio diffinitur ab
Accursio l. 1. ff. de iurisd. omni. iudic. vt sit potestas<marginalia>Iurisdictio|quid sit.</marginalia>
de publico introducta cum necessitate iurisdicendi, &
æquitatis statuendæ. Quam definitionem, si rectè
intelligatur, dicit Prateius in lexico iuris, verbo,
iurisdictio, bonam esse: & in eodem sensu Zasius<marginalia>Iurisdictio in|tres species di-|uiditur.</marginalia>
ab eodem relatus, diuidit iurisdictionem in tres
species, imperium merum, mixtum, & simplicem
iurisdictionem. Vide alia in Prateio, ibi itaque ad
leges ferendas aliqua species iurisdictionis requi-
ritur, ne&#x0303;pe potestasdominatiua, politica, & ciuilis,
quæ intrinsecè includitur in imperio, ne tyranni-
cum sit arg. cap. quid culpatur 23. quæst. 1. & sumi-
tur ex l. potestas ff. de verbor. signif. non tame&#x0303; re-
quiritur iurisdictio strictè sumpta, scilicet, pro po-<marginalia>Potestas con-|dendi leges si-|ne lurisdictio-|ne esse potest.</marginalia>
testate explicandi ius, & compellendi ad eius ob-
seruationem, quæ numquam est sine vi coe&#x0308;rciua,
quæ nomine imperij strictè sumpti videtur ali-
quando appellari: potest ergo potestas condendi<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0127.jpg/>
@@1@<SE127>Disput. VII. Sectio VI. 111
<duolan 2><-P>leges sine iurisdictione strictè sumpta esse, & è
contra iurisdictio strictè sumpta siue iudicandi,
sine potestate condendi leges.</P>
<P>  Ad primum hæreticorum argumentum quant&#x0169;<marginalia>11</marginalia>
artinet ad loc&#x0169; Matt. 17. Respōdet Cardinalis Bel-
larminus 3. de laicis ca. 3. Christ&#x0169; ibi de seipso tā-
tùm loqui, & rectissimè probare se, quia filius na-
turalis Dei summi Regis esset, non fuisse obligat&#x0169;
soluere tribut&#x0169; vlli principi: sed alioqui idem ipse
iussit reddi censum Cæsari Matth. 22. vers. 21. & Paul.
Rom. 13. vers. 7. Reddite omnibus debita, cui tribut&#x0169;,
tributum: cui vectigal, vectigal. Habetur etiā in cap.
magnum 11. qu. 1. & colligitur ex cap. duo sunt,
cum aliis 96. dist. doctissimus Maldonatus verò
ad locum illum Matth. 17. vers. 25. etsi cum Chry-
sostomo affirmet Christum à minori ad maius ar-
gumentari illis verbis Reges gentium, &c. vt se im-
munem esse à tributo, vt pote filium naturalem
Dei, qui Rex regum est, oste&#x0303;deret; nam si filij re-
gis terreni, illi tributum non debe&#x0303;t; multò minùs
filius naturalis Dei principibus creatis: tamen ait,
eo argumento Christum significare voluisse, nec
discipulos suos, qui eius familiares & domestici
erant, tributum debere; nam nec familia regis, re-
gi tributum pendit, in quam sententiam, quæ mi-
hi maximè probatur, expendit illa verba Matth.
17. vers. 26. vt autem non scandalizemus vade ad ma-
re, & mitte hamum, & eum pisce&#x0303;, qui primus asce&#x0303;derit,
tolle & aperto ore eius, inuenies staterem, illum sume&#x0303;s,
da eis pro me & te. Ex quo non sequitur, reliquos
Christianos esse immunes à tributis, nam & si sint
filij adoptiui, non tamen erant domestici Christi,
vt Apostoli, vt rectè notat doctissimus Mald. su-
prà: probabiliter autem sequitur, vt animaduertit
Cardinalis Bellarminus suprà lib. de exemptione
clericorum cap. 1. disp. 5. clericos iure diuino esse
immunes à tributis, hic liber habetur in fine, tom.
1. impressi Lugduni anno 1599.</P>
<P>  Ad Hieronymum respondeo, vt doctissimus
Maldonatus suprà, aut de solis Ecclesiasticis age-
re, qui ipsius tempore Christianis iam imperato-
ribus florentibus, à tributis immunes erāt; aut al-
legoricè locutum de tributo obedie&#x0303;tiæ, quod dia-
bolo ante Christi mortem soluebamus, & iam nō
soluimus. Sed prior interpretatio mihi magis ar-
ridet, & in eam sententiam vtitur eo testimonio
Cardinalis Bellarminus loco proximè citato.</P>
<P>  Ad aliud testim. Lucæ 22. respondent Cardina-
lis Bellarminus 3. de laicis, cap. 3. & doctissimus
Maldonatus, Matth. 17. vers. 25. eo testimonio im-
probari gentilium ambitionem, & tyrānidem, si-
mulq&#x0301;ue Apostolos moneri, & in eis eorum succes-
sores in Ecclesiastica potestate, ne illos ea in par-
te imitentur: sicut 1. Petr. 5. dicitur, pascite, qui in
vobis est, gregem Dei, prouidentes non coactè: sed spon-
taneè secundùm Deum: nec turpis lucri gratia; sed vo-
luntariè: nec dominantes in clerum: sed forma facti gre-
gis ex animo, & 2. Cor. 12. Non enim quæro, quæ vestra
sunt: sed vos: nec enim debent filij parentibus thesauri-
Zare: sed parentes filiis; ego autem libentissimè impendā,
& superimpendam ipse pro animabus vestris, licet plus
vos diligens, minus diligar. Itaque in illo loco Lucæ<marginalia>Dominatum|tyrannicum|Christus dam|nat non iust&#x0169;|& suaue&#x0303;, qua|lis solet esse|Prælatorum.</marginalia>
prohibet Christus durum, superbum, & tyranni-
cum dominandi modum, qui solet esse in princi-
pibus sæcularibus: nō iustum, suauem, & patern&#x0169;,
qualis decet prælatos Ecclesiæ, imò & quem sæ-
culares seruare deberent. Sic enim August. 5. ciui.
cap. 12. dixit, Regem non à regnando, vel dominando;<-P>@@

<-P>sed à regendo & consulendo dictum esse, & lib. 19. cap.
14. iusti non dominandi cupiditate imperant: sed officio
consulendi, nec principandi superbia: sed prouide&#x0303;di mi-
sericordia. Sed præcipuè id seruare debent prælati
erga clerum 1. Petr. 5. nec dominantes in Clerum, vel
voluit Christus, ne Apostoli regnum temporale
quærerent, peterent, vel admitterent, & ne impli-
carentur negotiis sæcularibus impedientibus eo-
rum ministeria.</P>
<P>  Quod verò dicit Paulus, nemini quicquam debea-<marginalia>Debita omni-|bus soluenda|sunt.</marginalia>
tis, nisi vt inuicem diligatis, non significat, non esse
permittendam subiectionem erga reges, & tribu-
torum solutionem, sed soluenda maturè omnia
debita: pręcesserat enim, reddite omnibus debita, &c.
Et quia solius amoris debitum numquam ita red-
di potest, quin semper teneamur amare: ideo ad-
dit, nemini quicquam debeatis, nisi vt inuice&#x0303; diligatis.</P>
<P>  Quod verò ait Paulus, Nolite fieri serui homin&#x0169;,
significat, non esse seruiendum homini propter<marginalia>Quomodò non|sit seruiendum|homini.</marginalia>
hominem tantùm, seu neglecto Deo; nam alioqui
ibidem Paulus hortatur seruos, vt etiam si possint
fieri liberi, maneant serui, & Galat. 5. seruite inuice&#x0303;.</P>
<P>  Loca verò, in quibus solus Deus dicitur esse<marginalia>12</marginalia>
Dominus, intelliguntur de dominio omnium ab-<marginalia>Quomodò|Deus solus do|minus dica-|tur.</marginalia>
solutè supremo, perfectissimo, independenti, sine
vlla indigentia, vel necessitate seruiendi alteri: so-
lus enim Deus est mundi Dominus, & ius habet
annihilandi illum, & faciendi de eo quod sibi
placuerit; nec abdicare, vel minuere suum Domi-
ni&#x0169; potest: & nulli potest seruire, nulla re indiget:
sed ex seipso est sufficiens, & ditissimus, vt notat
Aug. 8. de Genes. cap. 11. ex Psal. 15. Dixi Domino,
Deus meus es tu: quoniam bonorum meorum non eges.
Addit Cardinalis Bellarminus in Hebræo haberi,
Dominus meus es tu, ‎‏יהוה‏‎ Adonai, & 70. nome&#x0303;
proprium Dei, reddiderunt per κύριος, & Hiero-
nymus per Dominus. Hinc etiam Augustus, vt re-
fert Tertullianus in apologet. cap. 34. numquam se
Dominum appellari passus est, quod intelligeret,<marginalia>Augustus n&#x0169;-|quam se Do-|minum appel-|lari passus est.</marginalia>
hunc titulum creaturæ superbum esse, & soli Deo
exactè conuenire, vnde Ouidius apud Iust&#x0169; Lyp-
sium in Cōment. ad lib. 1. Cornelius Tacitus. Tu
Domini nomen, principis ille tenet, scilicet Augustus,
qui nomen principis sibi accepit, & nomen Do-
mini Deo reliquit: & econtrariò reprehenditur à
Suetonio, incredibilis arrogantiæ Domitianus,<marginalia>Domitianus|arrogātiæ in-|credibilis ar-|guitur.</marginalia>
quòd in amphitheatro sibi acclamari libenter au-
diret, Domino, & Dominæ feliciter, & quod iuberet
de se scribere, Dominus, & Deus noster sicfieri iubet.
Nec ideò asserimus, Reges, & Principes legitimos
non esse Dominos earum rerum, quæ sub eorum
dominio sunt: sed Deus solus est Rex Regum, &
Dominus dominantium, & supremus Dominus.</P>
<P>  Nec subiectio ad principes sæculares, est con-<marginalia>13</marginalia>
traria libertati Christianæ: nam hæc non consistit<marginalia>Subiectio ad|Pri&#x0303;cipes Chri|stianos non est|contraria li-|bertati Chri-|stianæ.</marginalia>
in carentia obedientiæ erga præcepta diuina, vel
humana iusta: Sed vel in libertate ab onere legis
veteris: vel in hoc quòd magis amore & debent,
& facile possunt duci Christiani, per spirit&#x0169; gra-
tiæ: & quamuis natura humana principio nulli al-
teri subiecta fuerit, sicut cæteræ corporales naturę
subiectæ fuerunt homini: nec vnus homo alteri
homini tamquam seruus, & forte nec tamquam
ciuis: tamen probabile est, Adam peculiari Dei<marginalia>Adam habuit|Monarchiam|in omnes ho-|mines.</marginalia>
concessione, habuisse potestatem regiam, seu mo-
narchicam in homines omnes: sicut indicat Car-
dinalis Bellarminus suprà cap. 7. ad 3. & similiter
dici potest de Noe&#x0308; post diluuium. Certum autem<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0128.jpg/>
@@1@<SE128>112 Quæst. XCV. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>est, saltem totum cætum hominum potuisse con-
dere leges, quæ singulos obligarent, vel eligere
Regem, qui leges eiusmodi ferre posset. Esto Deus
nulli principatum in alios dedisset, vt indicat Au-
gustinus loco citato in argumento. Quod autem<marginalia>14</marginalia>
Gregorius ibidem citatus, significat, potestate&#x0303; do-<marginalia>Quomodò po-|testas dominā|di ex peccatis|orta sit.</marginalia>
minatiuam in homine introductā occasione pec-
cati, intelligi potest de despotica, vel si intelliga-
tur de Politica, verum est quoad vim punitiuam,
seu eius executionem. Si enim nullus peccaret,
nullus puniri posset: quoad vim tamen directiuā,
& obligantem per pręcepta, probabilius est secun-
dum aliquos, futuram fuisse in statu innocentiæ,
etiam quoad executionem: quod probat Cardina-
lis Bellarminus suprà cap. 7. nam etiam tunc quidā
essent iuniores, hebetiores, & minùs sapientes, &
minùs studiosi, quàm alij: ergo ab aliis deberent
gubernari: item quia etiam inter Angelos sunt
præfecturæ: nam Beelzebub dicitur princeps dæmo-
niorum, Math. 12. eo quòd retinet præfecturam,
quam habuit in via, vt & Michae&#x0308;l. Apoc. 12. Mi-
chael & Angeli eius: & modò prima hierarchia im-
perat secundæ, & secunda tertiæ secundùm Dio-
nysium cap. 9. cælestis Hierarchiæ, & Gregorium<marginalia>In statu inno-|centiæ fuisset|præfectura, &|subiectio.</marginalia>
hom. 34. in Euang. ergo etiam in statu innocentię
esset præfectura, & subiectio. Nec mirum: quia
potestas politica obligatiua, non fundatur in pec-
cato, vel in aliqua deordinatione: sed in naturali
hominis cōditione, qui est animal sociabile, & na-
turaliter postulat vitā cōmunitatis, in qua semper
homines vixer&#x0169;t. Neq; ver&#x0169; est, quod inquit Cice-
ro 1. de inuentione, tempus fuisse, quo homines vaga-
rentur more bestiarum, deinde à sapiente & eloquente
quodam persuasos in cōmunitate viuere: quem repre-
hendit Cardinalis Bellarminus suprà cap. 5. Vita
autem communitatis necessariò debet regi per
potestatem politicam: sicut & subiectio vxoris ad
virum naturalis est, & in statu innocentiæ esset, &
nihilominus post peccatum, dicitur Æuæ, Genes.
3. sub viri potestate eris, scilicet, quoad vim coe&#x0308;rci-
uam per p&#x0153;nas proportionatas tali potestati, &
cum tristitia ac timore, vt significauit Augustinus
11. Genes. ad literam cap. 37. & docet Cardinalis
Bellatminus suprà cap. 7. ad 2. qui ad 5. eodem mo-
do explicat, quod docet Gregorius in argumento
citatus, principatum introductum fuisse per pec-
catum.</P>
<P>  Et quamuis demus, primum rege&#x0303; fuisse Cain,<marginalia>15</marginalia>
fortasse tamen non tyrannicè regnum, vel princi-<marginalia>Cain non ty-|rannicè regn&#x0169;|cæpit, sed seip|sos ciues spon-|te illi subdi|derunt.</marginalia>
patum cæpit, sed ciuibus sponte seipsos illi subii-
cientibus: & quamuis ipse, vt alij multi tyrannicè
regnum occupauerint, vel administrauerint: tame&#x0303;
alij id nō fecer&#x0169;t, & deterius est in Rep. null&#x0169; esse
gubernatorem, quam nullum esse tyrann&#x0169;, vt ait
D. Thomas opusc. 2. de regim. princ. lib. 1. cap. 6. &
Cardinalis Bellarminus supra ca. 4. in fine: vbi etiā
notat, ad insignem Dei prouidentiam pertinuisse
permittere, vt nullus ex regibus Israe&#x0308;l fuerit bo-
nus: quia rebellio illa Israe&#x0308;lis à tribu Iuda, signifi-
cabat schismata hæreticorum ab Ecclesia, vt Eu-
cherius docet 3. Regum in fine: Heretici autem<marginalia>Hæretici om-|nes sunt mali.</marginalia>
omnes sunt mali.</P>
<P>  Ad secundi argumenti hæreticorum fundamen-<marginalia>16</marginalia>
t&#x0169; respondeo, licet daremus, in illis statibus null&#x0169;<marginalia>Ad 2. hære.|fundam.</marginalia>
futurum esse regem, vel principem, vel magistra-
tum præter Deum: quia sufficeret in statu innoce&#x0303;-
tiæ, vbi nullus fomes, nulli praui habitus, vel erro-
res erant, minùs prudentes per consilia dirigi à<-P>@@

<-P>prudentioribus, vel per ostensionem diuinorum
præceptorum: & à fortiori inter Angelos in via,
& patria id sufficiet, vt prima hierarchia, quæ im-
mediatè accipit reuelationes à Deo, annuntier
mandata Dei secundæ, & secunda tertiæ, & tertia
hominibus Et iste est ordo & principatus, quem
Dionysius, & Gregorius vide&#x0303;tur ponere inter An-
gelos: tamen non est eadem ratio de statu naturæ
lapsæ. Nullo enim modo sine magistratibus viue-
re possumus propter fomitem, prauasq&#x0301;ue inclina-
tiones, & errores.</P>
<P>  An verò supremum ius expediátne magis esse<marginalia>Quod sit me-|lius regimen|an monarchia|vel alia.</marginalia>
in vno, an in optimatibus, an in toto populo, &
quod sit meliùs regimen monarchicum, aristocra-
ticum, vel Democraticum, seu Polyarchicum, vel
aliquod ex his mixtum (de quibus Plato dialog.
de legib. & libris de Rep. Arist. §. politi. cap. 5. & 8.
ethico. cap. 10. Cardinalis Bellarminus 1. de Ponti.
à principio per nonnulla capita, & Molina tract.
2. de iust. disp. 23.) grauis est inter morales philo-
sophos controuersia: quodlibet enim guberna-
tionis genus sua habet commada, & incommoda:
ratione quorum præferendum, vel postponendum
videri possit. Extat de hoc apud Herodotum lib. 3.
inter quosdam disputatio. Otañes magis De-
mocratiam, seu polyarchiam, id est, principatum
multorum, seu popularem probat: quia monarcha
omnia pro libidine impunè facit, insolens fit, ab
omnibus inuidetur, facilè corrumpitur, minus
quàm multi videt, interdum incidit in amentiam,
&c. At, cùm popularis est principatus, pulcherri-
ma est ciuium, honor&#x0169;, & dignitatum æqualitas:
quia populus imperat ipse, & paret, magistratus
creat, ratio exigitur, & redditur, consilia in com-
mune referuntur, &c. Et Magabissus aristocratiam
seu oligarchiam (quamuis oligarchia & Demo-<marginalia>Incommoda|Democratiæ.</marginalia>
cratia secundùm Aristotele&#x0303; in polit. in malum so-
nāt) hoc est optimatum, seu paucorum principa-
tum magis probat, monarchia improbata: quia sę-
pe in tyrannide&#x0303; degenerat. Democratia verò, quia
popularis multitudo non rarò furit, tumultus ex-
citat, factiones fouet, nimia licentia tranquillita-
tem corrumpit, magistratus cōtemnit, & quisque
in ea pro sua libidine viuit, nihil est insipientius,
populus sibi non constat, in varia studia diuiditur,
longè magis sæuit, quàm princeps: cùm verò opti-
mates gubernant, recta dant consilia, communi
prospiciunt bono, &c. Darius Histaspis filius mo-
narchiam, hoc est vnius principatum, prætulit:
quia ex Democratia dissidia, simultates, & factio-
nes oriuntur.</P>
<P>  Aristocratia verò sæpe in Democratiam desci-<marginalia>Commoda|Monarchiæ.</marginalia>
scit, ac desinit. At cùm vnus tantùm pręest, tumul-
tus sedat, seditiones, & factiones extinguit, hostes
repellit, pacem, & concordiam tuetur, ciuium li-
bertatem conseruat, charitatem, & amicitiam fo-
uet. Hanc sententiam sequuntur ferè omnes. Arist.
8. ethic. cap. 10. Plato libris de Rep. Plutarch. lib.
de tribus Reip. generibus, Xenophon, Socrates,
Dyon, Philostratus. Pro hac est l. necessarium §.
nouissimè ff. de origine iuris. l. si plures §. appa-
ret. ff. de administ. tut. quibus locis Accursius, Al-
bericus, & alij Iurisperiti monarchiam præpon&#x0169;t:
S. Thomas, Matth. 12. & 1. de regi. princip. cap. 1.
Cardinalis Bellarminus suprà, Molina tract. 2. de
iust disp. 23. Ægidius 3. de reg. princ. parte 2. cap. 3.
quatuor rationibus id probās, quas latè prosequi-
tur Azor 2. tom. instit. cap. 11. qu. 2. & obiectiones<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0129.jpg/>
@@1@<SE129>Disput. VI. Sectio II. 113
<duolan 2><-P>contrarias eruditè dissoluit. Huc spectat quod ait
Plato in Protagora. Congregati homines sibi inuicem
nocebāt, se inuicem iniuriis, & damnis afficiebant, qua-
re dispersi iterum, à feris lacerab ātur: necesse igitur fuit,
vt congregati in officio per vnius imperium contineren-
tur, & Aristoteles 12. metaph. in fine ex eo quòd<marginalia>τόν ἀγαθον πο-|λυκοιρανίη.</marginalia>
gubernatio monarchica sit melior aliis, conclu-
dit, gubernationem mundi, quæ optima esse debet, esse
monarchicam: ideo Christus vnum caput constituit
in Ecclesia, & frequenter omnes nationes ab vno
Rege, aut Principe gubernantur.</P>
<P>  Nobis satis nunc est, licitos & necessarios esse<marginalia>Necessarij s&#x0169;t|in Rep. magi-|stratus qui le|gum ferenda-|rum vim ha-|beant.</marginalia>
ciuiles magistratus, siue à Principe, siue ab opti-
matibus, siue à populo sint cōstituti, & vel in po-
pulo ipso, vel in optimatibus, vel in Principe, de-
bere esse facultatem legum ferendarum, vt com-
modè Resp. ipsa gubernetur: nam, vt inquit Cice-
ro 3. de legib. Sine imperio nec domus vlla, nec ciuitas,
nec gens, nec hominum vniuersum genus stare, nec rer&#x0169;
natura omnis, nec mundus ipse potest, & Augustinus
4. contra Iul. cap. 12. adducit Ciceronem 3. de Rep.
dicentem, an non cernimus, optimo cuique dominat&#x0169;
ab ipsa natura cum summa vtilitate infimorum datum?
Chrisostom. in cap. 3. Isaiæ. Nihil est intractabilius
Rep. quæ vacat principatu, quemadmodum neque peri-<marginalia>Repub. quan-|do vacat prin|cipatu nihil|intractabilius</marginalia>
culosius quidquam est naui suo gubernatore destituta.
& Hom. 6. ad pop. si principes, de ciuitatibus abstule-
ris, feris irrationabilibus similem irrationabilem dege-
mus vitam, inter nos mordentes, & nos deuorātes, pau-
periorem potentior, mansuetiorem audacior. Seneca 1.
de clementia, imperium est vinculum, per quod Resp.
cohæret, est spiritus vitalis, quem tot millia trahunt, ni-
hil ipsa per sefutura nisi onus, & præda si mens illa im-
perij subtrahatur. Est imperium virga illa, circa quam
tot feræ, homines&#xE8BF;&#x0301; mitescunt, quæ feroces obedientes fa-
cit: vbi non est hoc firmamentum, omnia ruunt,
dissoluuntur omnia, vbi non est hoc cingulum.
Cicero 3. de legib. magistratibus opus est, sine quor&#x0169;
prudentia, ac diligentia ciuitas esse non potest, quorum
descriptione omnis Reip. moderatio continetur.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO II.
In quibus hominibus fuerit, vel etiam nunc sit ex natu-
ra rei potestas ferendi leges ciuiles.</Z>
<P><INI5>D</INI5>Ico primò, hāc potestate&#x0303; ex ipsa na-<marginalia>17</marginalia>
tura rei, in nullo esse, vel fuisse ho-<marginalia>1. Conclu.</marginalia>
mine singulari, sed in homin&#x0169; colle-<marginalia>In nullo homi|ne singulari|potestas fere&#x0303;di|leges sita est.</marginalia>
ctione. Cardinalis Bellarminus to. 1.
lib. 3. de laicis cap. 6. Castro 1. de le-
ge p&#x0153;nali cap. 1. §. postquam. Sotus 4. iust. quæst. 4.
art. 1. §. hic autem. Ledesma 2. 4. quæst. 18. artic. 3.
dub. 10. Couarruuias in pract. cap. 1. con. 1. num. 2.
& reg. peccatum part. 2. §. 9. num. 6. Nauarrus cap.
nouit de iudiciis, not. 3. num. 85. & 119. Valentia
disp. 7. qu. 1. punct. 1. §. 2. diximus, Molina tom. 1.
iust. tract. 2. disp. 22. Caietanus tom. 1. opin. 2. part.
apolog. de auctorit. Papæ cap. 10. ad secundum, Vi-
ctoria relect. de potest. ciuili, num. 5. 6. 7. Durandus
lib. de origine iurisdict. quæst. 1. Ioannes Parisien-
sis Dominicanus tract. de papali & regia potesta-
te cap. 1. sumitur ex D. Thoma quæst. 90. artic. 3.
corp. & ad secundum, vbi ait, condere leges perti-
nere ad multitudinem, vel ad publicam personam,
quæ multitudinis curam gerit: hanc autem curam
nullus homo habet ex natura rei (sed secluso om-
ni miraculo) ab ipsa multitudine: ergo & condere<-P>@@

<-P>leges secundùm D. Thom. Idem colligitur ex l. 1.
ff. de constit. princip. & l. 2. in princip. vers. nouissi-
mè, ff. de origine iuris, in quibus docemur, Princi-<marginalia>Princeps ha-|bet auctorita-|tem fere&#x0303;di le-|ges, quam in|illum commu-|nitas transtu-|lit.</marginalia>
pem habere potestatem ferendi leges, quam in ill&#x0169; com-
munitas transtulit: sed obiiciunt aliqui es his legi-
bus nihil probari: quia prius legibus non guber-
nabatur Respub. Romana, vt patet ex ead. l. 2. ff. de
origine iuris, vbi dicitur, & quidem initio ciuitatis
nostræ populus sine lege certa, sine iure certo, primùm
agere instituit, omnia&#xE8BF;&#x0301; manu à regibus gubernaban-
tur: manum exponunt aliqui cum Contio, id est,
potestate: alij cum glossa, id est, arbitrio, sed obie-
ctio est friuola: nam licet Resp. tunc legibus non
vtebatur: tamen rex ab ipsa electus, poterat, si vel-
let, condere leges: nisi hanc potestatem sibi Resp.
ipsa reseruarit. Quod verò Cornelius Tacitus 3.
annal. ait, quare cùm Romulus vrbis Romæ conditor
fuerit (vt in antiqua vrbis imagine, & in libro cui
imperium Romanum, nomen est, ostendit Onu-
phrius Panuinus) non ab ipso ciuitate regni no-
men: sed proprio velut ciuitatis conditore, iure
Romulum obtinuisse, credendum est: non signifi-
cat, Romulum ex eo solo, quòd vrbem ędificasset,
eam potestatem obtinuisse: nam certè si ciues ipsi
non consentirent, quantumcumque Romulus vr-
bem ædificasset, non posset regium nomen obti-
nere: quamuis potuisset ea conditione in suam ci-
uitatem homines admittere, vt regis titulum, &
ius illi concederent.</P>
<P>  Sed iam ratione probatur prior pars conclu-<marginalia>Necessarium|esse in commu|nitate esse ali|quem qui præ|sit & leges|condat, ratio-|ne probatur.</marginalia>
sionis: quia natura, quæ instigat homines, vt coe&#x0308;āt
in vnam ciuitatem, vel communitatem, debet da-
re illis necessaria ad viuendum commodè in com-
munitate: ad hoc autem necessaria est potestas gu-
bernatiua, & legislatiua: sed hæc potestas nulli
particulari conuenit ex natura rei, quin potiùs
spectata sola rei natura omnes homines nascun-
tur liberi, ideò nullus habet ex natura rei iurisdi-
ctionem politicam in alium, nec est vlla ratio ex
natura rei, cur potiùs sit in vno quàm in alio. So-
lùm posset quispiam dicere, Adamum iure origi-
nis habuisse primatum, & imperium in omnes ho-
mines, & ab illo deriuatum posteà in alios pro ip-
sius voluntate, vel iure primogeniturę, sic enim
Chrysost. hom. 34. in 1. ad Corinth. dixit. Ex vno
Adamo omnes homines formatos & procreatos, vt si-
gnificaretur subordinatio ad vnum principem, & Ioan-
nes Carrerius tract. de primogenitura lib. 2. quæst.
13. ait, statim post mundi creationem regna, & princi-<marginalia>Iure sangui-|nis, & primo-|genituræ, hæ-|reditaria suc-|cessione regna|à m&#x0169;di initio|data sunt.</marginalia>
patus iuresanguinis, & successione hæreditaria delatos:
& deinde multò pòst, donec posthabita est in principati-
bus successio, & gloss. cap. denique, verbo, rege suo
7. quæst. 1. ait, Filium Regis iure post patrem futurum
Regem, & in cap. c&#x0153;pit, verbo rex, 24. quæst. 1. Fi-
lium Regis Regem vocari debere: sic enim Gregor. 3.
dialog. ca. 21. relatus d. ca. c&#x0153;pit. Hermenigild&#x0169; fili&#x0169;
Leouigildi adhuc viuentis vocat regem, & gloss. cap.
decreuit, dist. 10. ait, imperium à solo Deo haberi, vi-
delicet: quia iure sanguinis, vel carnis alio modo,
ex voluntate Dei, & non ex voluntate Reip. Prin-
cipibus conuenit: vnde Fredericus 1. Romanorum
Imperator epist. quam ad omnes sibi subditos scri-
psit, & ad verbum refert Rodericus Frisingensis
Canonicus, in appendice ad Ottonem Trissing.
Episc. lib. 1. cap. 10. ait, Cum diuina potentia, à qua
omnis potestas, in c&#x0153;lo, & in terra, nobis Christi regn&#x0169;,
& imperium regendum commiserit & in fine epist.
cùm per electionem principum, regnum, & imperium à<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0130.jpg/>
@@1@<SE130>114 Quæst. XCV. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>solo Deo sit, qui in passione Christi filij sui duobus gla-
diis necessariis regendum orbem subiecit, &c.</P>
<P>  Deinde cùm solus Deus sit Dominus vitæ, &
mortis, Respubl. propria auctoritate nō potest da-
re Principibus legislatiuam, & gubernatiuam fa-
cultatem, in qua includitur potestas interficiendi
malefactores: sed solus Deus. Sed hoc vltimum
friuolum est: quia sicut tu dicis, hanc facultatem à
Deo cōferri Regibus: dicam ego, à Deo vt auctore
naturæ collatam Reip. & eamdem posse ipsam re-
gibus concedere, sicut etiam ex ipsa natura habet
ius tyrannum à regno deponendi, & si aliter non
potest eum expellere, etiam occidendi, vt ait diuus
Thomas epist. 20. de regim. princip. lib. 1. cap. 6. vi-
de etiam Marianam, 1. de regis inst. cap. 8.</P>
<P>  Priora etiam parui momenti sunt: nam potestas
gubernatiua, & legislatiua, quæ in Regibus, & Im-
peratoribus est, à Deo emanauit, media tamen Re-
publ. suam potestatem Principibus concedente:<marginalia>Resp. tenetur|suam potesta-|tem Princi-|pibus conce-|dere.</marginalia>
ipsa enim non solùm potest, sed etiam tenetur, vt
docent Molina, Victoria, Soto, & Cardinalis Bel-
larminus suprà, aliquem gubernationis modum
instituere, siue per vnum, siue per plures: quod
etiam sect. præced. annotauimus: quia impossibile
est ad omnia necessaria omnes ciues cōuenire, &
Arist. 1. ethic. ad Eudem. cap. 1. in fine, ait, Vulgi
de omnibus ferè pronunciantis, omittenda sententia est:
absurdum quippe ratione cum eis contendere, qui non
rationem, sed mulctam mereantur: & ex vi originis so-<marginalia>18</marginalia>
lùm potest colligi, Adā habuisse potestatem &#x0153;co-
nomicam in vxorem: deinde in filios, quamdiu
emancipati non essent: deinde in famulos, si quos
fortè habuit, quāuis potestas &#x0153;conomica in vxo-
rem & famulos, nō ex sola rei natura, sed ex pacto
explicito vel implicito, expresso, vel tacito proue-
nire videatur.</P>
<P>  Politica autem gubernatio ex natura rei non<marginalia>Politica gu-|bernatio ex|natura rei nō|conuenit pro-|genitori.</marginalia>
conuenit progenitori, alioqui, sicut Adam iure
naturæ esset Rex totius posteritatis; ita reliqui suę
posteritatis, licet cum subordinatione ad ipsum
Adamum: hoc autem esset absurdum, sic enim viri
interdum pertinerent ad vnum regnum, & vxores
ad aliud; domini ad vnum, famuli ad aliud, vel
homines eiusdem ciuitatis, & populi pertinentes
ad diuersas familias, necessariò pertinerent ad di-
uersos Reges, nisi aliquis eorum iuri suo cederet,
vt subditus eius alterius se subiiceret potestati, aut
iure naturæ deberet esse prohibitum mutare do-
micilia à loco vnius familiæ in locum alterius: se-
queretur etiam, vt quot essent familiæ in aliqua
ciuitate non vnitæ in eodem progenitore, tot ibi
essent Reges, quod est contra rationem: origo er-
go ex natura rei non confert potestatem, vel sub-
iectionem politicam. Quod etiam oste&#x0303;ditur, quia
durum & noxium esset habere tot Reges etiam
subordinatos, quot fuerint progenitores, vel etiā
in quos progenitores suam iurisdictionem deri-
uare vellent.</P>
<P>  Adde, quòd progenitores non admodum sunt<marginalia>Progenitores|non sunt ni-|mium apti ad|gubernatione&#x0303;|posteritatis.</marginalia>
apti ad gubernatione&#x0303; politicam posteritatis: nam
ob nimium eius amore&#x0303; sæpe impunita delicta re-
linquerent, sæpe etiam ad gubernand&#x0169; requisita
non haberent: vt ergo communitas perfecta, quā
solam respicit potestas politica, non constitui-
tur per originem: sed quædam per meram volun-
tatem eorum, qui in vna ciuitate, regno, vel prin-
cipatu conueniunt: quædam verò per hoc, quòd
omnes homines sunt partes totius humani gene-<-P>@@

<-P>ris siue sint producti ab eodem progenitore, siue à
diuersis, siue à solo Deo, siue quocumque alio
modo: ita potestas politica nulli singulari homini
competit ex sola origine.</P>
<P>  Secunda pars assertionis, nempe hanc potesta-<marginalia>Potestas poli-|tica & legis-|latiua est in|homin&#x0169; com-|munitate.</marginalia>
tem politicam & legislatiuam, ex vi solius naturæ
esse in hominum communitate. Probatur: quia
hæc est naturaliter possibilis in hominibus seclu-
so quouis miraculo, ac proinde seclusa speciali
Dei designatione: quæ miraculosa esset, & simili-
ter designatione Angelorum: quia naturaliter non
sumus illis subiecti: ita vt quem ipsi velint, in Re-
gem, vel Principem acceptare, teneamur, & sine
ipsorum designatione Principem habere non pos-
simus: quia natura hominum poscit, nec in hoc ab<marginalia>Natura ho-|minum poscit,|à gubernatio-|ne Angelorum|non pendere.</marginalia>
Angelis ipsis pendere: nullus autem priuatus ho-
mo habet ex natura rei facultatem Principes desi-
gnandi: quia hoc esset, ipsum esse, saltem eminen-
ter ex natura rei, Principem aliorum: nulla autem
est ratio, propter quam id competat vni potiùs,
quàm alij; ergo id debet competere alicui com-
munitati perfectæ: nam imperfecta tantam perfe-
ctionem habere non potest, & inter imperfectas
de nulla est specialis ratio.</P>
<P>  Dico secundò, potestas ex ipsa rei natura exti-<marginalia>19</marginalia>
tit, & modò etiam existit in tota communitate<marginalia>2. Conclus.|Potestas hæc|existit in tota|communitate.</marginalia>
humani generis. Hæc est contra quosdam recen-
tiores, hîc asserentes, nec ex natura rei, nec alio
modo, vel ad momentum fuisse in toto humano
genere hanc potestatem politicam, aut legissati-
uam. Fundamentum illorum est, quia multitudo<marginalia>In hominum|multitudine|non esse poli-|ticam potesta-|tem quomodo|probari poßit.</marginalia>
hominum sine vllo ordine, vel vnione physica,
vel morali, non efficit propriè vnum corpus poli-
ticum, ac proinde non indiget vna potestate poli-
tica, nec in tali communitate pone&#x0303;da est propriè,
& formaliter: sed ad summum quasi radicaliter, &
virtute: quatenus verò speciali voluntate, & con-
sensu in vnum corpus politicum congregantur,
vno societatis vinculo, & vt mutuo se iuuent in
ordine ad vnum finem politicum, efficiunt vnum
corpus politic&#x0169;, quod moraliter est per se vnum,
& consequenter indigent vna potestate politica,
& in tali communitate non sic est hæc potestas ex
ipsa natura rei, vt non sit in hominum potestate
ita congregari, & non posse leges condere, & si
vellent ita congregari, & hac carere potestate,
vellent pugnantia, & ideò nihil efficerent: quia si-
ne gubernatione politica, vel ordine ad illam, non
potest intelligi communitas, & vnitas politica:
tum, quia hæc vnitas magna ex parte consurgit ex
subiectione ad easdem leges, vel eandem pote-
statem politicam: tum, quia non posset dirigi ad
vnum finem & commune bonum: cùm ergo ad
conseruationem, vel bonum naturę humanæ non
sit necessarium, vt omnes homines ita cōgregen-
tur in vna politica communitate: necessarium nō
est, vt modo habeat, vel aliquando habuerit ta-
lem potestatem politicam, aut legislatiuam: imò,
cùm vix sit possibile, & multò minùs expediens,
ita congregari omne genus humanum: dixit enim
Aristoteles 7. polit. cap. 4. ciuitatem copiosam dif-<marginalia>Ciuitas copio-|sa difficile gu-|bernatur, &|multò magis|regnum.</marginalia>
ficilè gubernari: ac proinde difficiliùs regn&#x0169;, præ-
sertim si nimis amplum sit, & multò difficiliùs
totum vniuersum: verisimilius est, numquam, vel
breuissimo te&#x0303;pore fuisse hanc potestate&#x0303; legislati-
uam formaliter in tota hominum collectione: sed
paulò post mundi creationem c&#x0153;pisse homines
diuidi in varias Resp. & in singulis fuisse hanc po-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0131.jpg/>
@@1@<SE131>Disput. VII. Sectio. II. 115
<duolan 2><-P>testatem faciendi leges per se ipsas: vnde Augusti-
nus 5. ciuit. ca. 9. colligit ex Genes. 4. ante diluuium
Cain fuisse primum, qui proprium regnum, &
Rempub. constituerit: post diluuium autem Nem-
brot ex Genes. 10. quia nimirum Cain prius diui-
sit communitatem perfectam separando se à fa-
milia paterna, & sic de Nembrot tespectu Noe.
Hæc illi.</P>
<P>  Nostra verò sente&#x0303;tia probatur primò, quia nul-<marginalia>Aprincipio|mundi totum|bumanum ge-|nus potuit cō-|uenire.</marginalia>
la est ratio, cur à principio totum humanum ge-
nus conuenire non potuerit explicitè, vel implici-
tè, vt aliqua lex generaliter inter eos perpetuò ser-
uaretur, ita vt successores etiam ligaret: siquidem
etiam alij quicumque nullum superiorem haben-
tes, à quo impediantur, possunt pro se, & suis suc-
cessoribus simile quid statuere, antequam in vllo
alio conueniant: cut enim possunt primùm con-
nenire, vt eligant regem, vel magistratus commu-
nes, qui sunt leges animatæ, & non possunt primò
conuenire, vt viuant eisdem legibus, siue in gene-
re, siue in specie leges ipsas designando. Itaque
nulla alia vnio, ante ipsam legislationem necessa-
ria est, nisi aggregationis, vel congregationis non
aliundè impeditæ: cùm ergo totum genus huma-
num, nec à Deo, nec ab Angelo, nec ab homine
vllo particulari, vel particulari communitate fue-
rit impeditum, imò nec naturaliter potuerit im-
pediri; statim potuit nulla alia vnione præceden-
te leges condere consentiente maiore parte illius:
nec enim erat necesse singulos homines consenti-
re, vt nec in aliis communitatibus, & sicut aliquæ
obligant posteritatem, ita & cōmunitas humani
generis: & hanc potestatem legislatiuam num-
quam genus humanum à se abdicauit, licet fortè
potuerit abdicare, in Adamum vel aliquem alium
hominem eam transferendo, vel in plures reges,
aut Resp. eam diuidendo: ergo adhuc manet in
ipso hæc potestas.</P>
<P>  Et sanè potestas hæc necessaria fuit in genere<marginalia>Potestas legis-|latiua in ge-|nere humano|fuit necessa-|ria.</marginalia>
humano: non enim benè potuisset in iustitia & pa-
ce conseruari, nisi aliqua communia iura pro om-
nibus Regibus, Principibus, Rebuspub. & priuatis
hominibus statuisset, quæ cōmuni f&#x0153;dere, & con-
sensione inter se conseruarent: & hæc sunt iura
gentium, quæ magis implicitè, quàm expressa le-<marginalia>Iura gentium|vnde dimana-|runt.</marginalia>
ge constituta sunt, & traditione, ac consuetudine
intelliguntur: quorum aliqua sunt omninò positi-
ua, ita vt cum naturalibus in obiecto non coinci-
dant: alia verò coincidunt quidem, ita tamen im-
posita sunt: vt vim habeāt independentem ex hac
constitutione naturali: nam voluerunt ad ea obie-
cta humanum genus obligari, siue ad eadem obli-
garet lex naturæ, siue non. Vnde, etiam, siquis exi-
stimaret, ad ea non obligari ex iure naturali, tene-
retur ea facere ex iure gentium, vt contingit in
aliis legibus positiuis, concurrentibus cum natu-
ralibus, statuentibus autem independenter à lege
naturæ: secus quando legislatores solùm dicerent,
seruetur in hoc lex naturæ, etiam si declarent, quæ
illa sit: tunc enim, si ego euidenter intelligam, de-
ceptos fuisse; non astringar eius præceptis, licet de
re honesta fuerint, & subiecta eorum iurisdictio-
ni. Inter gentium iura positiua, quæ cum naturali-<marginalia>Ex iure gen-|tium est im-|munitas lega-|torum.</marginalia>
bus minimè concurrunt, numero ego cum com-
muni, immunitatem legatorum modestè, & iustè
se gerentium in sua legatione: nam licèt hostes
sint, & stando in iure naturæ possent tamquam
hostes occidi: iure tamen gentium facultas hæc<-P>@@

<-P>ablata est, & mandatum, vt nullum damnum illis
inferatur, idem est de innoxio transitu per publi-
cas vias, etiam alienas, qui iure gentium omnibus
conceditur, & impediri vetatur, vt omnes possint
commercia inter se habere, & quisquis in alienis
terris id quærere, quod sibi vtile fuerit, absq; alio-
rum detrimento, & similia. Et sanè qui negant ge-
nus humanum sine vlla alia coniunctione præ-
uia, non potuisse leges sancire, negant contra om-
nium opinionem iura omnia gentium, præsertim
positiua: nam in quibus casu, & nulla communi
lege lata, omnes, aut plures Resp. conuenerunt, si-
ue cum naturalibus legibus concurrant, siue secus,
iura gentium non dicuntur: & quælibet Respub.<marginalia>Nulla Resp.|potest ius gen-|tium abroga-|re.</marginalia>
potest illa pro se abrogare: nulla tamen potest ius
vllum gentium abrogare: alioqui posset Respub.
quælibet statuere, vt hostibus etiam legatis dam-
num fiat, vt innoxius transitus exteris denegetur:
quod falsum, & contra omnes est, & imputabile
esset generis humani detrimentum: totum autem
genus human&#x0169; posset iura hęc abrogare explicitè,
vel implicitè cōsensu. Retinet ergo potestatem le-
gislatiuam, & gubernatiuā, ex qua olim leges san-
xit, iuxta id, quod dicitur in lege, omnes populi,
ff. de iustitia & iure, quod naturalis ratio interomnes
gentes constituit, omnibus volentibus, vt illud inuiola-
biliter seruaretur, ius gentium esse: quam tamen non
propriè admodum vocabimus politicam seu ciui-
lem, cum non sit potestas ciuitatis: latè autem ci-
uilis vocatur, sicut illa, quæ est regni, vel imperij,
vel cuiusc&#x0169;que ciuitatis, vel collegij non habentis
nomen ciuitatis: imitatur enim eam, quæ ciuitatis
est: quoniam ab ipsa ratione naturali, vel Deo au-
thore naturæ fluit.</P>
<P>  Ex quibus patet, communitates particulares,<marginalia>20</marginalia>
modò non impediantur, sicut numquam impedi-<marginalia>Communita-|tes particula-|res possunt sibi|& suis succes-|soribus leges|condere.</marginalia>
tæ sunt à communitate vniuersalissima omnium
gentium, posse sibi, suísque successoribus leges
condere: non tamen omnes eodem modo: nam
quæ sunt habitantium eodem loco, & simul ha-
bentium domicilia, possunt à maiore parte leges
statuere, quibus teneantur omnes, qui ibi degere
velint, quas si aliqui seruare noluerint, poterunt
inde expelli, vel ibi manentes puniri, sicut ait Vi-
ctoria de potestate ciuili, num. 9. maiorem partem
Reip. aliis inuitis, posse Regem super totam Rempub. con-
stituere, quibus legibus subiecti erunt etiam exteri illuc
aduentantes: quia natura postulat, vt simul viuen-
tes, legibus ad commune bonum loci pertinenti-
bus, astringi possint, itaque sicut vnitas humani
generis est sufficiens fundamentum potestatis le-
gislatiuæ in humano genere: ita domiciliorum
coniunctio in communitate coniunctorum. Aliæ
verò communitates non locales, sine consensu ex-
plicito, vel implicito omnium partium, non ha-
bent potestatem legis condendę ad maiorem par-
tem suffragiorum: sed priùs oportet conuenire
inter se de hac re, vt sic ferre leges communitas
possit: quia natura non postulat, vt sic leges ferre
possint communitates non locales: quę etiam non
possunt leges ferre contrarias legibus locorum,
vbi partes habuerint sua domicilia; quia istæ pri-
mum seruandæ sunt, id postulante natura. Adde,<marginalia>Resp. institui|potest cum ea|sola lege, vt|nullæ ferre à|magistratibus|possint.</marginalia>
Rempub. institui posse cum ea sola lege, vt nullæ
aliæ fieri à magistratibus possint, quæ veræ sint
leges, & in perpetuum obligent etiam posteros:
sed per magistratus omnia fiant, quibus expiranti-
bus, expirent omnia eorum mandata, præter ea,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0132.jpg/>
@@1@<SE132>116 Quæst. XCV. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>quæ in sententiis tamquam iudices tulerint: hoc
enim satis est ad Reip. vnitatem; maximè cùm ipsa
Respub. si velit, possit maiorem magistratibus au-
ctoritatem dare, vel per se leges ferre, siue repu-
gnantibus magistratibus, si potestate legislatiua
non se abdicauit, siue consentientibus, si se abdica-
uit in eorum fauorem, vnde aliquæ Resp. sine le-
gibus Domini vixerunt, temporalibus magistra-
tuum præceptis contentæ: ait namque Iustinus 1.
hist. olim populos sine vllis legibus solo principum arbi-
trio gubernari solitos, & Liuius lib. 3. ait, Romanam
Rempub. ad annos trecentos sine legibus gubernatam.
Qua de re plura sectione 5.</P>
<P>  Dico tertiò, hæc potestas legislatiua à Deo est<marginalia>21</marginalia>
sufficienter, per solam voluntatem producendi<marginalia>3. Conclusio.|Potestas legis-|latiua à Deo|est.</marginalia>
communitatem, in qua ex natura rei residet im-
mediatè, & non mediis aliis hominibus pote-
stas legislatiua. Hæc est contra aliquos asseren-<marginalia>Opinio quo-|rundam.</marginalia>
tes, hanc potestatem in nulla esse humana com-
munitate, nisi ex commissione diuina, vel com-
municatione suæ potestatis formalis, quam for-
maliter, & explicitè voluerit hominibus com-
municare, supposito, per mod&#x0169; dispositionis ma-
terialis, quòd illi propria voluntate communita-
tem cōstituant: per hoc enim efficiunt subiectum
capax huius potestatis, quod est cōmunitas. Deus
autem tribuit quasi formam, scilicet, hanc pote-
statem moralem: quod indicari putant à Caietano
tom. 1. op. 2. de potestate Papæ parte 2. ca. 10. ad 2.
Cōfirmat Couarruuias in pract. c. 1. Victoria rele-
ctione de hac potestare Soto. 1. iust. q. 1. art. 3. &
suadent; quia supposita in hominibus voluntate
conueniendi in eadem communitate politica, non
est in eorum potestate impedire hanc iurisdictio-
nem: ergo signum est, proximè non prouenire ex
corum voluntatibus, quasi ex propria causa effi-
cienti: sicut in matrimonio rectè colligimus, vi-
rum esse caput mulieris ex dono auctoris naturæ,
& non ex voluntate vxoris: quia licèt ipsi vellent
hanc superioritatem impedire, non possent. Con-
firmatur primò ex Rom. 13. non est potestas, nisi à
Deo, quæ autem sunt à Deo, ordinata sunt, vel vt ha-
bent aliqua manuscripta, & textus Græcus, ac Sy-
riacus, quæ autem sunt potestates, à Deo ordinatæ sunt:
& qui potestati resistit, Dei ordinationi resistit, & 1.
Petri 2. subiecti estote omni humanæ creaturæ propter
Deum, id est, quia potestatem accipit à Deo, siue
Regi quasi præcellenti, &c. & Prouer. 8. per me Reges
regnant, &c. & c. ad hoc dist. 9. dicitur, prouisione di-
uinæ dispensationis quosdam esse superiores, & alios in-
feriores, & Danielis 2. & 4. & Isa. 44. in fine & 45. in
principio, Deus regnare dicitur, & Ioan. 19. non ha-
beres potestatem aduersum me vllam, nisi tibi datum
esset desuper; ergo est immediatè à Deo; quia à nullo
immediatius est. Confirmatur 2. quia hæc potestas<marginalia>Potestas poli-|tica habet plu|res actus qui|humanam fa|cultatem vi-|dentur exce-|dere.</marginalia>
habet plures actus, qui videntur excedere huma-
nam facultatem, prout est in singulis hominibus:
ergo signum est, non esse ab ipsis: sed à Deo. Pri-
mus actus est punitio malefactorum etiam vsque
ad mortem: nam cùm solus Deus sit Dominus vi-
tæ, solus ille videtur posse hanc potestatem dare:
vnde Augustinus de natura boni ca. 32. nocentium
potestas, non est nisi à Deo, & fortè ob eandem cau-
sam potestas gladij ponitur tamquam sign&#x0169; meri
im perij. l. imperium. ff. de iurisd. omn. iudi. Secun-
dus est obligari in cōscientia: quod maximè vide-
tur pertinere ad diuinam potestatem. Tertius est
vindicare iniurias singulorum: cùm alioqui scri-<-P>@@

<-P>ptum sit, Deut. 32. & Eccle. 28. mihi vindictam & ego
retribuam. Ergo hęc potestas est diuina: alioqui po-
tuissent homines alium mod&#x0169; vindicandi iniurias
vsurpare: quod falsum est: quia quiuis alius mo-
dus iniustus est.</P>
<P>  Alij dicunt, sententiam hanc sine dubio in hoc<marginalia>22</marginalia>
veram esse, quòd principalis auctor huius potesta-<marginalia>Opinio alio-|rum.</marginalia>
tis est Deus, & quòd ex obligatione iuris naturæ
nascitur: hoc enim probant rationes factæ: con-
currit tamen, inquiunt, humana voluntas ad hanc po-
testatem tribuendam: quia in primis non datur hæc po-
testas, per actionem à creatione distinctam: oporteret
enim per reuelationem de illa constare: quod dici
non potest: datur ergo medio dictamine naturali:
quod Deus sufficienter prouidit humano generi,
& dedit illi omnem potestatem necessariā ad con-
seruationem, & rectam gubernationem suam. De-
inde hæc potestas non ita datur toti communita-
ti, quin à voluntate hominum pendeat in illo, vel
in aliquo alio esse: ergo pendet à voluntatibus ho-
minum, vt eam aliquomodo cōferentibus, & non
tantùm quasi disponentibus materiam. Conse-
quentia declaratur ex differentia inter hanc & spi-
rituale&#x0303; potestatem: nam, quia potestas Pontificum<marginalia>Potestas Pon-|tificum nō da-|tur ab eligen-|tibus ipsum|sed à Christo|ipso.</marginalia>
cum verbi gratia non datur ab hominibus eligen-
tibus eum; sed immediatè à Christo: ideò post-
quam semel data est, non possunt homines illam
auferre, nec absolutè modum regiminis illius im-
mutare, nec designare collegium, cui potestas illa
conferatur: totum autem contrarium est in præ-
senti potestate: ergo habet maiorem dependen-
tiam à voluntatibus hominum.</P>
<P>  Vnde primò inferunt isti, quòd, quamuis hæc
potestas absolutè sit de iure naturæ: tamen deter-
minatio eius ad cert&#x0169; modum regiminis est ab ar-
bitrio humano; nam licèt meliùs gubernationis
genus sit monarchicum: tame&#x0303; eligere possunt ari-
stocraticum, vel Democraticum, vel aliud ex his
mixtum: & ita constat experientia, magnam esse
in hoc varietatem: nam alicubi est monarchia, &
rarò est simplex: supposita enim fragilitate, igno-
rantia, & malitia hominum, regulariter expedit
aliquid admiscere ex populari gubernatione, quæ
etiam est maior, vel minor iuxta varias consuetu-
dines & iudicia hominum: pendet ergo tota hæc
res ex humano consilio, & arbitrio. Vnde sub in-
ferunt isti primò: quod singuli homines ex natura
rei habent partialiter virtutem ad conferendum
hanc potestatem: eo autem ipso, quòd volunt ef-
ficere, & efficiunt vnam communitatem perfe-
ctam, resultat in tota illa hæc potestas: ius autem
naturæ non obligat determinatè, vel vt per totam
communitatem mediatè exerceatur, vel vt in ipsa
semper maneat: imò quia moraliter difficillimum
esset ita fieri, esset enim infinita confusio, & mo-
ra, si suffragiis omnium leges essent condendæ:
ideò statim determinatur hæc potestas ab homi-
nibus ad aliquem ex prædictis modis gubernatio-
nis: quia non possunt alij excogitari.</P>
<P>  Secundò inferunt, potestatem ciuilem, quæ<marginalia>Potestas ciui-|lis quæ est in|Regibus, è po-|pulo manauit.</marginalia>
nunc est in regibus, & principibus, à populo, vel
communitate proximè, vel remotè manasse, nec
potuisse aliter haberi. Est cōmunis Iurisperitorum
l. 1. ff. de consti. princip. & l. 2. ff. de orig. iuris. ex
quibus iuribus colligitur. Idem docent Panormi-
tanus & alij, c. per venerabilem, qui filij sint legit.
D. Thomas. q. 90. ar. 3. & q. 97. art. 3. ad 3. Caieta-
nus opus. cit. de potestate Papæ, parte 2. c. 2. & 10.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0133.jpg/>
@@1@<SE133>Disput. VII. Sectio II. 117
<duolan 2><-P>Sotus. 1. iusti. q. 1. art. 3. Cardinalis Bellarminus 3.
de laicis. c. 6. Valentia hîc, disput, 6. q. 1. pun. 2. §. 2.
diximus. Molina de iusti. tract. 2. disput. 23. Victo-
ria relect. de potestate ciuili num. 7. & relect. 1. de
potest. Ecclesiæ, q. 3. nu. 2. & alij omnes. Probatur:
quia hæc potestas ex natura rei est immediatè in
communitate: ergo, vt incipiat esse in aliqua per-
sona, necesse est, vt ei à communitate tribuatur.
Hæc illi.</P>
<P>  Vterque modus dicendi deficiens est, quatenus<marginalia>23</marginalia>
generatim putat, hāc potestatem in se ipsa depen-<marginalia>Opinio aucto-|tis.</marginalia>
denter aliquomodò à voluntate humana incipere
in communitate ipsa: iam enim diximus indepen-
denter à voluntate humana esse in toto humano
genere, saltem quamdiu noluerit eam à se abdica-
re, & in particulares homines, vel Resp. aut com-<marginalia>Hæc potestas|est independe&#x0303;-|ter in toto hu-|mano genere,|donec trans-|seratur in ho-|mines parti-|culares.</marginalia>
munitates transferre, eandémque esse immediatè
in omnibus habentibus simul domicilia, ita vt le-
ges statim ferre possint pro se, & omnibus succe-
de&#x0303;tibus in domicilio, aut alia ratione ibi commo-
rantibus, quamuis liberum sit cuique eximere se
ab his legibus, vel non constituendo ibi domici-
lium, vel constitutum à se, vel à suis aliò transfe-
rendo: eandémque immediatè esse in qualibet alia
communitate, & collegio, quantùm ad hoc, quod
est seipsos ligare, nulla alia media voluntate, licet
alios obligare non possint, nisi media voluntate
ingrediendi in eam communitatem, per volunta-
tem subiiciendi se legibus futuris ipsius, sicut alij,
qui iam sunt partes communitatis: & ideò aliquo-
modò verum est in his duabus communitatibus,
quòd potestas hæc dependenter aliquomodò à
voluntate humana sit in ipsis, & in tertia reuerà
singulæ personæ formaliter dant aliis potestatem
obligandi ipsas, vt veræ causæ efficientes morales:
potestatem verò obligandi se habent ex ipsa natu-
ra: imò ea vtuntur ex ipso ingressu, volendo se
obligare ad id, ad quod se alij obligauerunt, sub
conditione, quòd illi ad idem maneant obligati: in
prima communitate totius humani generis, om-
ninò independenter est potestas hæc quoad fieri,
licet non quoad conseruari, si possunt, vt apparet,
hanc potestatem à se abdicare. Verùm est tamen,
quod secundus modus dicit hanc potestatem non
esse à Deo, quasi ex commissione, & communica-
tione, sed per ipsam voluntatem creandi homi-
nes, & concurrendi ad ipsorum actus: nam ex ipsa
natura sola, vel mediis quorundam actibus homi-
num resultat necessariò in ipsis communitatibus,
nisi Deus vellet tamquam summus Dominus au-
ferre ab illis potestatem se, & alios obligandi. Et
quòd non sit verè, & propriè ex commissione, seu
communicatione, patet: quia etiam si homines
non essent creati à Deo, vel Deus esset agens de
necessitate naturæ, ac proinde non haberet pote-
statem per se leges ferendi: tamen homines pos-
sent eas ferre, & obligare alios in conscientia, &
nocentes etiam morte punire, & vindicare iniu-<marginalia>Homines pos-|sunt ferre le-|ges per se, &|obligare in cō-|scientia inde-|pendenter à|Deo.</marginalia>
rias singulorum: hoc enim non requirit domi-
nium, nec potestatem commissam propriè à Do-
mino: sed potestatem publicam, & politicam, quæ
ex ipsa natura rei competit communitatibus eo
modo, quo explicatum est, & id intendunt Caie-
tanus, Victoria, Sotus, & Couarruuias citati in pri-
mo modo dicendi: volunt enim esse à Deo, vt au-
ctore naturæ, per creationem, & non per specia-
lem commissionem, & delegationem, propriæ po-
testatis cōmunicatæ formaliter loquendo. Quam-<-P>@@

<-P>uis cùm Deus habeat potestatem ferendi leges, si
per creationem dat hominibus potestatem leges
ferendi, suam potestatem communicat: sed ean-
dem dare: non communicando illam, si per im-
possibile illam non haberet, vnde materialiter &<marginalia>Datio iuris-|dictionis est e-|ius communi-|catio.</marginalia>
per accidens datio iurisdictionis est communica-
tio eius: non verò per se & formaliter. Prædictis
cōsonat Durandus lib. de origine iurisdict. q. 1. di-
cens, non est intelligendum, quòd auctoritas iurisdi-
ctionis, seu regis sæcularis sit à Deo hoc modo, quòd
Deus, cùm creauit humanum genus, commiserit alicui
homini regimen aliorum, aut dederit speciale præce-
ptum, seu fecerit specialem ordinationem, quòd quis præ-
esset aliis: sed est à Deo, quia secundùm rectam ratio-
nem, quam Deus indidit homini, debitum est, & con-
ueniens, talem auctoritatem esse inter homines, & quod
ipsi inter se de hoc conueniant: idem optimè docet
Driedo. 1. de liber. Christiana c. 15. Castro. 1. de le-
ge p&#x0153;nali, c. 1. Molina tract. 2. de iustitia disput. 26.
& 27.</P>
<P>  Corolaria verò, quæ secundus modus dicendi
infert, vera sunt, & ex his sequuntur, in quibus c&#x0169;
eo conuenimus; non ex aliis, in quibus non con-
uenimus, & primum corolari&#x0169; sic ponitur à Car-
dinale Bellarmino suprà. Quartò nota, in particu-<marginalia>Singulæ spe-|cies regiminis|sunt de iure|gentium.</marginalia>
lari singulas species regiminis esse de iure genti&#x0169;,
non de iure naturæ; nam pendet à consensu multi-
tudinis constituere super se Reges, vel consules,
vel alios magistratus, vt patet, & si causa legitima
adsit, potest multitudo mutare regimen in aristo-
cratiam, aut Democratiam, & è contrario, vt Ro-
mæ factum legimus, ait esse de iure gentium, quia
id gentes ipsæ particulares determinant, & non
natura: sic etiam Molina illa disput. 26. docet,<marginalia>Respub. potest|pro suo arbi-|trio hoc vel|illud regimi-|nis genus eli-|gere.</marginalia>
Remp. posse pro suo arbitrio hoc, vel illud regi-
minis genus eligere, & quod elegerit, esse imme-
diatè à Rep. mediatè verò à Deo per lumen natu-
ræ, & potestate, quam Reip. concessit elige&#x0303;di mo-
dum, quem vellet regi minis.</P>
<P>  Aliud verò corolarium nos ex præcedentibus
inferimus, potestatem legislatiuam non fuisse pri-
mùm in Cain, vel in ciuitate, quam cōstituit. Pri-<marginalia>Cain non ha-|buit potestate&#x0303;|legislatiuā in|ciuitate quam|condidit.</marginalia>
mum patet, quia Cain non potuit illam habere,
nisi à communitate: ergo prius fuit in communi-
tate, licet fortè communitas statim in ipsum eam
transtulerit: quod incertum mihi est, imò ignoro,
an ea communitas legibus vllis gubernata sit, eo
tempore. Sec&#x0169;dum verò etiam patet: quia legisla-
tiua potestas prius fuit in cōmunitate totius hu-
mani generis, quàm Cain conderet Ciuitatem.</P>
<P>  Inferimus etiam, quid sibi velit Victoria rele-
ctione de potestate ciuili, vbi numero 1. ait, omnis
seu publica, seu priuata potestas, qua Resp. sæcularis ad-
ministratur, ita Deum auctorem habet, vt nec orbis to-
tius consensu tolli, aut abrogari possit, & num. 6. si po-
testatem publicam constitutam iure naturali oste&#x0303;dimus;
ius autem naturale Deum solum auctorem cognoscit,
manifestum euadit, à Deo esse, nec hominum constitutio-
ne, aut iure aliquo positiuo contineri, & infrà. Si Resp.
societates&#xE8BF;&#x0301; iure diuino, seu naturali sunt constitutæ, po-
testates etiam sine quibus Resp. stare non possunt. Item
de iure diuino esse, vt nullum dubium superesse possit, ra-
tionibus & testimoniis confirmabimus: quod & facit
eodem numero, & sequentibus. Credo ipsum vel-
le potestatem gubernatiuam abstrahendo ab acti-
ua, & passiua, id est, qua Resp. gubernetur, siue à se
per Reges, principes, vel magistratus à se cōstitu-
tos; siue ab aliis, qui ad id diuina vol&#x0169;tate, vel iure<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0134.jpg/>
@@1@<SE134>118 Quæst. XCV. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>belli auctoritatem habeant, ita illi competere iu-
re diuino naturali vt nullo iure humano etiam
gentium auferri ei possit. Constat tamen potesta-
tem absolutam gubernandi se actiuè, posse ei au-
ferri iure belli, vel si essent legitimæ causæ, iure
gentium, aut Pontificio: an verò si nescirent, aut
nollent se rectè gubernare in ordine etiam ad
præsentem vitam, ius esset cuilibet Reipub. aut
regi, eos compellere ad suscipie&#x0303;dos principes, vel
magistratus illis conuenientes, modò non dispu-
to. Quod verò ait nu. 8. Reges à iure naturali ha-
bere potestatem, & non ab ipsa Rep. aut prorsus
ab hominibus, intellige inchoatiuè, quia ipsa
Resp. potest, imò interdum tenetur eligere reges,
scilicet, cum perspectis omnibus circumstantiis,
non potest commodè populariter, vel per optima-
tes gubernare se. Similiter accipe, quod dicit eode&#x0303;
numero Remp. cum Regem creat, non aliam po-
testatem, sed propriam auctoritatem in Regem
transferre; nec enim sunt duæ potestates, vna re-
gia, altera communitatis: sed eadem: ergo sicut
vna est de iure diuino naturali, ita & alia: & ita
Reges dicuntur ministri Dei, non Reip. Addit, hāc
potestatem nō esse sicut illam, quam religiosi tri-
buunt Abbati, nam etiam nulla præcedente vo-
luntate ciuium, & ipsis inuitis, potest Resp. per se
vel per reges, ipsos cogere, vnde Victoria rectè
intellectus non est contrarius ei, quod dic&#x0169;t Drie-
do. de libert. Christiana cap. 15. & Castro. 1. de le-
ge p&#x0153;nali cap. 1. potestatem regalem immediatè<marginalia>Potestas rega-|lis immediatè|non est de iure|diuino.</marginalia>
non esse de iure diuino: quod verissimum est, per
se loquendo, & vt in plurimùm: quia quòd pote-
stas illa Reip. transferatur in Regem, vel commu-
nicetur illi, est ex donatione Reip. & sub ea ratio-
ne est de iure humano; licet radicaliter, seu in ra-
dice, & vt erat in Rep. esset de iure diuino natura-
li. Confirmatur quia Resp. potuit eligere aliud gu-
bernationis genus, in monarchico potuit regi
maiore&#x0303;, vel minorem pro suo libito auctoritatem
concedere: ergo signum est, talem auctoritatem
conferri à Rep. mediatè autem, & radicaliter est à
Deo, & est consona diuinæ voluntati, imò suppo-
sita translatione talis voluntatis in Regem præ-
ceptum diuinum, & naturale obligat ad obedien-
dum ipsi, sicut seruus supposito quòd se vendidit,
tenetur iure naturali, & diuino obedire Domino;
Prædictis consentit Cardinalis Bellarminus 3. de
laicis cap. 6. dice&#x0303;s, potestatem politicam esse tam-
quam in subiecto mediatè in tota multitudine iu-
re diuino, & naturali, & à multitudine transferri
in vnum, vel plures eodem iure naturæ, nā Resp.
per se ipsam non potest exercere hāc potestatem;
ergo tenetur eam transferre in aliquem vnum, vel
aliquos paucos, & modò hæc potestas principum
in genere considerata, est etiam de iure naturæ, &
diuino: nec posset genus humanum, etiam si tot&#x0169;
simul conueniret, contrarium statuere, nimirùm,
vt nulli essent Principes, & Rectores; idem sentit
Durandus de orig. iurisd. quæst. 1.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO III.
In quibus, & quomodò sit, vel fuerit de facto potestas
ferendi leges ciuiles.</Z>
<P><INI4>D</INI4>Ico primò, hāc de facto esse & fuis-
se semper in toto humano genere, ex<marginalia>25</marginalia>
ipsa rei natura, vt sectio. præced. oste&#x0303;-<marginalia>1. Conclusio.</marginalia>
sum, & explicatum est. Dico secundò<marginalia>Potestas fere&#x0303;-|di leges est in</marginalia>
fortassis Adam habuit hanc potestatem in totum<-P>@@

<-P>humanum genus, vel ex commissione Dei, vel ex<marginalia>toto humano|genere.</marginalia>
commissione, aut consensu totius humani gene-
ris: quamuis enim ratio originis, quæ erat caput<marginalia>2. Conclusio.</marginalia>
&#x0153;conomicum totius humani generis, non fuerit
per se sufficiens ad dandam illi hanc potestatem,
tamen potuit esse ratio motiua, vt conferretur ei à
Deo, à quo plura alia dona accepit, vel ab ipso ge-
nere humano, licet neutrum cōstet factum fuisse:
& ideò aliqui negant Adæ concessam diuinitùs
fuisse hanc potestatem: de hoc enim nullum extat
sacræ Scriptutæ testimonium, nullaq&#x0301;ue reuelatio,
ratione cuius id affirmemus, imò in Genesi signi-
ficatur oppositum, cùm non dixerit Deus Genes.
1. Dominamini hominibus, sed piscibus maris, & vola-
tilibus cæli, & vniuersis animantibus, quæ mouentur
super terram, &c. Indicans, nulli homini dari do-
minium erga alios, vt notauit Augustinus 19. ci-
uit. ca. 15. & proptereà Durādus de orig. iurisd qu.
1. apertè docet, Deum à principio nulli hominum
cōmisisse, vt alios regeret: idem docet Cardinalis
Bellar. 3. de laicis cap. 3. licet aliqui dicant, decens
fuisse, vt Deus à principio institueret monarchiā,
quæ est optimus gubernationis modus, vt supe-
riùs diximus, & ideò Regem totius mundi fecisse
Adamum sapientissimum. Sed contra: quia Deus
hominem reliquit in manu consilij sui, Eccles. 15. idq&#x0301;ue
spectabat ad suauem Dei prouidentiam, & cōstat
Cain primò ædificasse ciuitatem, Genes. 4. vers. 12.
& fortè hac ratione factus fuit eius Rex, vel vio-
lentia: nam, auctore Iosepho 1. antiquit. cap. 2. pri-<marginalia>Cain primus|dux facinoro-|sorum.</marginalia>
mus omnium Cain facultates domesticas per vim, &
rapinam augere conatus est, & ascitis latrociniorum, &
flagitiorum sociis, magister illis, & dux ad facinorosam
vitam effectus est.</P>
<P>  Dico tertiò, quod de Adam dictum est, de Noe<marginalia>26</marginalia>
propter easdem rationes dici potest, licet quidam<marginalia>3. Conclusio.</marginalia>
apud Victoriam relect. de potest. ciui. num. 7. di-
xerint, nec in statu innocentiæ, nec in lege naturæ
inter cultores Dei vllum fuisse principem.</P>
<P>  Dico quartò, potestas eligendi reges, qui poli-<marginalia>4. Conclusio.|Potestas feren|darum legum|ex iure ge&#x0303;ti&#x0169;|& ipsa rei na-|tura data est|communitati-|bus.</marginalia>
ticam etiam ferendarum legum potestatem habe-
rent, quodammodò ex iure gentium, quodāmo-
dò ex ipsa rei natura data est cōmunitatibus. Pri-
mum colligitur ex Azor part. 2. lib. 9. cap 11. qu. 1.
in principio, vbi ait, Si generatim de regibus loqua-
mur, iure gentium instituti sunt: nam l. ex hoc iure ff. de
iust. & iure, dicitur, iure gentium sunt instituta domi-
nia. Secundùm autem colligitur ex eodem posteà
dicente, ex his perspicuum est, natura duce, regna esse
constituta, creatos reges, vt quidam præessent, alij subes-
sent; quidam imperarent: alij parerent. Sicut igitur na-
turæ instinctu homines congregati sunt, & ita ciuitas est
constituta: sic plures ciuitates natura duce, in vnā pro-
uinciam conuenere, quæ sese inuicem tuerentur, & ita
regna orta, & instituta sunt, citat Durandum lib. de
origine iurisd. quæst. 1. Ioan. Parisinum tract. de
Papali, & regia potest. cap. 1. & posteà vtramque
partem docet Azor dice&#x0303;s, quòd reges sint, vel regna,
iurisgentium, vel naturalis est, non diuini.</P>
<P>  Vtraque pars assertionis explicatur, & proba-<marginalia>Quælibet cō-|munitas non-|impedita po-|test sibi creare|regem.</marginalia>
tur: nam quòd quælibet communitas non impe-
dita possit sibi creare regem, ex natura est, quòd
verò non sint impeditæ, à iure ge&#x0303;tium fuit, id est,
à toto humano genere non impediente, cùm ex
causa, si subesset, posset impedire, imò id expres-
sè, aut tacitè positiuè concessit, & voluit. Itaque
non solùm permisit, sed quantùm in se erat, facul-
tatem dedit cuilibet communitati gubernandi se<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0135.jpg/>
@@1@<SE135>Disput. VII. Sectio. IV. 119
<duolan 2><-P>per reges, vel optimates, vel populariter prout
cuique eorum placeret, & eandem facultatem cō-
cessit ante diluuium Adam, & post diluui&#x0169; Noe, si
fuerunt reges, imperatores, aut Monarchæ totius
mundi.</P>
<P>  Dico quintò, aliqui proculdubio fuerunt spe-<marginalia>5. Conclusio.|Aliqui reges|specialiter à|Deo constituti|sunt.</marginalia>
cialiter à Deo constituti Reges, aut Principes cum
legislatiua potestate, quæ nisi excipiatur semper
intelligitur cōcedi Regibus, & Principibus. Patet
de Saule, & Dauid, quos Deus Reges constituit,
licet Samuel vnxerit, & populus eos acceptauerit:
Moysi autem, & Iosue, & quibusdam aliis iudici-
bus, & ducibus, licet Deus concesserit potestatem
iudiciariam, & ducalem, nescio an Deus dederit
aliquibus eorum (vt Moysi & Iosue) potestatem
legislatiuam: quam alios iudices nō habuisse cert&#x0169;
mihi est: quia non erant duces, nec imperare quid-
quam poterant, nisi in ordine ad iudicia, & sen-
tentias ferendas. Similiter quod de Nabuchodo-
nosor dicitur Daniel. 2. Deus cæli regnum, & impe-
rium dedit tibi, & cap. 4. Deum cuilibet dare regna, &
Augustinus 4. & 5. ciuit. Deum regna dare, & Isaiæ
44. in fine, & 45. In princip. Cyrum fuisse regem à
Deo constitutum, & alia, quæ ad idem retulimus
sect. præced. concl. 2. In primo modo dicendi, in-<marginalia>Deus quomo-|do dicatur re-|gna dedisse|quibusdā im-|pijs.</marginalia>
tellige, mediante hominum electione, non per se,
& immediatè, quasi ex commissione, delegatione,
vel communicatione suæ potestatis formalis cæ-
teris regna contingant. Itaque in illis locis solum
significatur, regnum nulli competere sine speciali
prouide&#x0303;tia Dei, vel ordinātis, vel permittentis, vt
dixit Augustinus 22. contra Faustum cap. 74. hoc
tamen non impedit, quin per homines fiat, sicut
alij effectus facti per causas secundas principali-
ter tribuuntur prouidentiæ Dei, & ita Aug. tracta-
tu 6. in Ioan. ad finem, ait, Deum humana iura per
Imperatores distribuere.</P>
<P>  Dico sextò, aliqui Reges fiunt per electionem<marginalia>6. Conclusio.|Aliqui reges|per electionem|fiunt.</marginalia>
populorum, vel ciuitatum. Patet de illis, qui im-
mediatè facti sunt, vel modò etiam fiunt à popu-
lis, ciuitatibus, siue populariter per suffragia om-
nium, siue per suffragia dumtaxat optimatum, &
procerum.</P>
<P>  Dico septimò, quidam Reges fiunt per hæredi-<marginalia>7. Conclusio.</marginalia>
tariam successionem: constat experientia in illis,
qui à progenitoribus, vel aliis antecessoribus re-
gna acceperunt, vel relicta illis in testamento, vel
quia erant quantùm ad hoc hæredes ab intestato,
aut etiam omninò: nec ij eò quòd alij pro se, & suis
successoribus hac, vel illa conditione à Repub. vel
à Deo, vel ab aliis, qui eam potuerint imponere,
regnum acceperunt, Durād. de origine iurisdict.
quæst. 1.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO IIII.
Vtrùm Summus Pontifex vt sic, directè possit leges po-
liticas, seu ciuiles facere totum orbem obligantes.</Z>
<P><INI5>P</INI5>Rima sententia est affirmatiua,<marginalia>27</marginalia>
quam tenuit Aluarus Pelagius 1. de<marginalia>1. Sententia.</marginalia>
Planctu Eccles. cap. 13. & 41. Anton.
3. parte, tit. 22. cap. 5. §. 8. Syluest. ver-
bo, infidelitas, quæst. 7. & verbo, le-
gitimus, quæst. 4. & verbo, Papa, quæst. 7. 10. & se-
quentib. vsque ad 14. Augustinus triumphus de
Ancona lib. de potestate Eccles. quæst. 1. art. 1. 7. 8.
& 9. & alibi sæpe: sed præsertim quæst. 23. artic. 1.<-P>@@

<-P>& 4. (quamuis ex hiis quæ dicit ibi art. 2. apparet
ipsum loqui de potestate indirecta) Hostiensis
cap. quod super his, de voto. Panormitanus ca. no-
uit, de iudiciis, & cap. si duobus, de appel. Bartolus
extrauag. ad reprimendam, verbo, totius orbis, In-
nocentius, & alij, quos citant Nauarr. cap. nouit.
de iudiciis, notab. 3. num. 19. & 20. Couarruuias
regula peccatum p. 2. §. 9. nu. 7.</P>
<P>  Eandem sententiam nouissimè docuit Hiero-<marginalia>Qui tene&#x0303;t om-|nem principa-|tum politicum|subesse iuris-|dictioni Eccle|siasticæ.</marginalia>
nymus Balbus lib. de coronat. Imperat. Caroli V.
Hispaniar&#x0169; Regis, & Thomas Bozius 1. li. de iure,
à ca. 6. & passim in eode&#x0303; lib. & in lib. 3. ca. 5. citans
Mayronem 4. dist. 19. quæst. 1. Hi omnes docent,
Pontificem habere dominium temporalis iurisdi-
ctionis in totum Christian&#x0169; orbem, & ideò posse
legibus politicis, seu ciuilibus totum Christianum
orbem obligare: imò Hostiensis vlteriùs affirmat,
per Christi adue&#x0303;tum omne dominium infidelium
translatum esse ad Ecclesiam, & residere in sum-
mo Pontifice, vt in vicario summi, & veri Regis
Christi: & ideò posse regna infidelium iure suo
donare, quibus voluerit: imò alij, vt refert Pari-
siensis, de potestate Regia, & Papali in princip. &
cap. 11. tribuunt Papæ etiam dominium proprie-
tatis omnium rerum: licet hoc negent Syluester,
Antoninus, & communiter alij citati. Pro hac sen-
tentia decem & septem argumenta adducit Na-
uarrus suprà: nos verò sic argumentamur.</P>
<P>  Primò ex Gelasio I. in commentario ad Fau-<marginalia>1. Argument.</marginalia>
stum Magistrum, quod in 2. tomo concil. inter de-
cretales Gelasij refertur, vbi Gelasius ait, Si quan-
tùm ad religionem pertinet, non nisi Apostolicæ sedi
iuxta canones debetur summa iudicij totius: si quantùm
ad sæculi potestatem, illam à Pontificibus, & præcipuè
à B. Petri Vicario debet cognoscere: Gregorius V. se-
ptem Germanis Principibus potestatem dedit eli-
gendi Imperatorem, vt patet ca. per venerabilem,
de elect. & latè ostendit Bellarminus 3. de transla.<marginalia>Romani impe|ratores à Pō-|tificibus coro-|nantur, & ei|fidelitatis iu-|rament&#x0169; præ-|stant.</marginalia>
imperij cap. 1. qui antequam à Pontifice confirme-
tur, & coronetur, non vocatur Imperator, sed Ro-
manorum Rex, & Pontifici præstat iuramentum
fidelitatis, ca. filij, 63. dist. clem. 1. de iureiurando,
& Pontifices quosdam Reges insignierunt, titu-
lumq&#x0301;ue reg&#x0169; illis dederunt, quos recenset Pius V.
in constit. Romanus Pontifex, edita anno 1569.
6. Kalend. Septemb. pontificatus sui anno 4. quam
ad verbum refert Petrus Matt. in constit. Pontif. in
qua etiam Pius ipse Cosmam à Medicis Florenti-
num Ducem magni Ducis Ethruriæ titulo deco-
rauit; hæc autem facere non posset, nisi haberet
iurisdictionem temporalem super totum orbem
Christianum: ergo illam habet, ac proinde toti
orbi Christiano leges politicas dare potest.</P>
<P>  Secundò, quia ipse Imperatorem confirma-<marginalia>2. Argum.</marginalia>
tum, & coronatum, & Reges deposuit iustis de
causis, sicut Innocentius IIII. Fredericum II.
cap. ad apostolicæ, de sentent. & re iudic. lib. 6. Za-
charias Papa Hildericum Francor&#x0169; Regem, quòd
regno esset inutilis, deposuit, & Pipinum Caroli
Magni patrem præposuit, vt refert Gelasius Papa
in cap. alius 15. quæst. 6. & Innocentius IIII. in
concil. Lugd. Lusitaniæ Regi ob eius ignorātiam,
& in regni administratione socordiā & segniciem,
Alphonsum eius fratrem ad Remp. gubernandam
Vicarium dedit: vt constat cap. grandi, de supplen-
da neglig. præl. in 6. & vacante Imperio subditis
Imperij ius dicit Pontifex, vt statutum est in cap.
licet de foro compet. & in clem. pastoralis, §. fin.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0136.jpg/>
@@1@<SE136>120 Quæst. XCV. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>de sent. & re iud. & extrauag, 1. ne sede vacante,
imò Pontifex transtulit imperium à Græcis ad
Germanos, vt latè Bellarminus integro opere de
illa translatione, præsertim cap. 4. & 5. & Molina
tomo 1. iust. tract. 2. disp. 24. quæ omnia non pos-
set facere, nisi haberet iurisdictionem tempora-
lem in totum Christianum orbem.</P>
<P>  Tertiò, quia Alexāder VI. anno domini 1493. 4.<marginalia>3. Argument.|Alexander 6.|regi. Castel. &|Legionis de-|dit dominium|Indiarum oc-|cidentalium.</marginalia>
nonas Maij anno 1. sui Pontificatus, Castellæ, &
Legionis Regibus Indiarum occide&#x0303;talium domi-
nium contulit: cùm tamen ab infidelibus posside-
rentur: in constitutione enim incipienti, inter cæ-
tera: quam ad verbum refert Petrus Matthæus su-
prà, & Bullarium Romæ impressum anno 1587.
ait, Auctoritate omnipotentis Dei, nobis in B. Petro
concessa, ac vicariatu Iesu Christi, qua fungimur in
terris, cum omnium illarum dominiis, ciuitatibus, & cer-
tis locis, & villis, vrbibus&#xE8BF;&#x0301;, & iurisdictionibus, ac per-
tinentiis vniuersis vobis, hæredibus&#xE8BF;&#x0301;, & successoribus
vestris Castellæ, & Lugduni Regibus in perpetuum
tenore præsentium donamus, concedimus, & assignamus:
vos&#xE8BF;&#x0301; hæredes, & successores præfatos, illarum dominos
cum plena, libera, & omnimoda potestate, auctoritate,
& iurisdictione facimus, constituimus, &c.</P>
<P>  Ipse etiam Alexander VI. nouum orbem inuen-
tum inter Reges Hispaniæ, seu Castellæ, & Lusi-
taniæ diuisit, vt ex eadem constitutione constat.</P>
<P>  Quartò, Ecclesia Christi, quæ de se vniuersalis<marginalia>4. Argument.|Ad perfectio-|nem Ecclesiæ|pertinet, vt|habeat ciuile&#x0303;|potestatem, &|Ecclesiasticā.</marginalia>
est, & totum mundum complectitur, est perfectè
vna, & optimè instituta: ergo tam in te&#x0303;poralibus,
quàm in spiritualibus est verè monarchia: nā hoc
spectat ad perfectam vnitatem corporis politici:
ergo in illa est vna, & suprema potestas, etiam in
temporalibus, & in vno, & eodem capite: aliàs
posset esse inter eas oppositio aliqua, & diuisio.
Vnde Nicolaus Papa, cap. 1. seu omnes, dist. 22. de
Christo dixit: Qui beato Petro æternæ vitæ clauigero,
terreni simul, & c&#x0153;lestis imperij iura commisit: quod
consonat ei, quod legimus Matth. 28. Data est mihi
omnis potestas in c&#x0153;lo & in terra: nā si potestas tem-
poralis data fuit Christo, etiam data est eius Vica-
rio: consonat etiam Lucæ 22. vbi dominus duos
gladios Petro concedit: cùm enim discipuli dice-
rent, Ecce duo gladij hîc, Dominus non ait, nimis
est, sed, satis est: quare Bernardus 4. de consid. & Bo-
nifacius 8. extrauag. vnam sanctam, de maiorit. &
obed. ex hoc loco deducunt, Pontificem duos gla-
dios ex Christi institutione habere, scilicet, pote-
statem temporalem, & spiritualem: quare omnes
lites, & contentiones, tam in spiritualibus, quàm
in temporalibus ad iudicium summi Pontificis
pertinent, vt expressè habetur, cap. quicumque li-
tem, & cap. quicumque contentiones, 11. quæst. 1.
& Sa, verbo Papa in fine ait, à quocumque ad Pa-
pam appellari posse.</P>
<P>  Dico tamen primò, Romanus Pontifex non ha-<marginalia>29</marginalia>
bet iurisdictionem temporalem in totum orbem<marginalia>1. Conclusio.</marginalia>
simpliciter, quatenus etiam infideles comprehen-<marginalia>2. Opinio au-|thoris.</marginalia>
dit. Ita tenent non solùm omnes citandi pro con-<marginalia>Romanus Pō-|tifex non ha-|bet potestatem|in tot&#x0169; orbem|simpliciter, vt|comprehendit|infideles.</marginalia>
clusione sequenti: sed communiter etiam citati
pro sententia præcedenti. Probatur primò, quia
Pontifex vt sic, solùm habet eam iurisdictionem,
quam Christus illi contulit: sed Petro, & succes-
soribus nullam iurisdictionem contulit Deus in
vniuersum orbe&#x0303;: ergo, &c. Minor patet; quia nul-
lum est testimonium, nulla traditio, vnde possit id
demonstrari: nam respectu infidelium solùm di-
xit Christus Apostolis: Matt. 28. euntes docete omnes<-P>@@

<-P>gentes, baptizantes eos, &c. quæ verba non continent
vim coactiuam, vel dominatiuam illorum: sed de-
nuntiatiuam diuinæ institutionis, & præcepti de
Baptismo recipiendo, ideò Paulus 1. Corint. 5. ait,
quid mihi de his, qui foris sunt, iudicare? nōne de his, qui
intus sunt, vos iudicatis? nam de his qui foris sunt, Deus
iudicabit, id est, non possumus iudicare de infide-<marginalia>Ecclesia non|habet iurisdi-|ctionem in in-|fideles.</marginalia>
libus, qui sunt extra Ecclesiam, & eius iurisdictio-
ni non subiacent, si illos non potest Paulus iudi-
care: ergo nec cæteri Apostoli, nec eorum suc-
cessores: ergo nec leges illis dare: hinc omnes in
materia de fide pro comperto habent, non posse
Pontificem vi cogere infideles ad sibi obedien-<marginalia>Pontifex non|potest cogere|infideles ad si-|bi obediend&#x0169;.</marginalia>
dum: quod tamen posset si haberet iurisdictionem
in illos, imò ipsi reges non essent supremi princi-
pes in temporalibus, & tenerentur recognoscere
superiorem, quod est contra vsum & sensum Ec-
clesiæ. Vide Bellarminum 5. de pontifi. ca. 2. tomo
1. Molinam tract. 2. de iusti. dist. 22. Nauarrum su-
prà nu. 41. Victoriam relect. 1. de potest. Eccles. q.
1. num. 8. & Pontifex non solùm esset caput Eccle-
siæ, sed orbis, nec solùm haberet claues regni c&#x0153;-
lorum: sed omnium regnorum terræ, non solùm
esset pastor oui&#x0169; Christi, scilicet Christianorum:
sed etiam aliarum, quæ oues Christi nec sunt, nec
de eius ouili, & caula, quæ est Ecclesia, in quam
intrant per Baptismum, sicut olim legibus Syna-
gogæ solùm tenebantur circumcisi, ita nunc legi-<marginalia>BaptiZati tā-|tùm legibus|Ecclesiæ te-|nentur.</marginalia>
bus Ecclesiæ solùm tenentur baptizati: ergo reli-
qui non obligantur legibus Pontificis, prætereà si
Pontifex habet iurisdictionem in totum orbem,
nemo haberet iurisdictionem in aliquam orbis
partem, nisi ab ipso, vel saltem permissione ipsius,
& sic Christiani, qui sunt sub ditione principum
infidelium, non tenerentur illis obedire, nec tribu-
ta soluere, saltem si contra voluntatem Papæ re-
gnarent, vt verè regnant, quia, vt ait Cardinalis
Bellarminus illo ca. 2. Papa nollet habere tales vi-
catios: sed si posset, eorum regna fidelibus daret:
quod est falsum, & contra doctrinam Pauli Rom.
13. ferè per totum, & Christi Matt. 22. v. 21. deinde
minùs essent reges infideles modò quàm ante
Christi passionem, quia tunc nullum habebant
superiorem in terris, & eor&#x0169; potestas solùm pen-
debat à Deo, vt auctore naturæ, iuxta Daniel, 2. v.
21. & 37. nunc verò habent in terris superiorem, à
quo eorum potestas pendet in fieri, vel saltem in
conseruari: quia pro libito posset ea illos priuare,
quod tamen non videtur admittendum: ergo. Vn-
de Alexander VI. in cōstit. superiùs citata, ait, Re-
ges Catholicos Ferdinādum, & Elisabetham obe-
dire illius mandatis teneri, quia Baptismi Sacra-
mento sunt initiati: ergo si non essent baptizati,
non tenerentur ei obedire.</P>
<P>  Dico secundò, Pontifex vt sic, non habet tem-<marginalia>30</marginalia>
poralem iurisdictionem super totum orbe&#x0303; Chri-<marginalia>2. Conclusio.|Pontifex vt|sic non habet|potestate&#x0303; tem-|poralem super|totum Chri-|stian&#x0169; orbem.</marginalia>
stianum, nec potest illi toti politicas leges impo-
nere. Turrecremata 2. Summæ Ecclesiæ ca. 113. &
sequentib. &. c. in apibus, 7. q. 1. Cardinalis Bellar-
minus 5. de Pontifi. c. 2. 3. 4. & 5. Victoria relect. 1.
de potest. Eccle. qu. penult. à præpositione 5. & nu.
8. & sequentib. & relect. de Indis. par. 1 à nu. 2. Mo-
lina. de iusti. tom. 1. tract. 2. disp. 29. Suarez 3. p. to.
1. disp. 48. sect. 2. in fine dicens, oppositum non ha-
bere fundamentum. Couaruuias, & Nauarrus su-
prà, Maior. 4. dist. 24. q. 3. Henricus quodlib. 6. q. 23.
Driedo 1. de libertate Christiana ca. 15. & 16. & li.
2. c. 2. Albertus Pyghius lib. 5. Eccles. Hierar. Vval-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0137.jpg/>
@@1@<SE137>Disput. VII. Sectio IV. 121
<duolan 2><-P>densis 2. doctrinalis, art. 3. ca. 76. 77. & 78. Paluda-
nus lib. de potestare Ecclesiastica, Durandus lib. de
origine iurisd. q. 3. Ioannes Parisiensis, de potesta-
te Regia, & Papali cap. 12. & sequentibus, Caieta-
nus Apolog. de auctoritate Papæ & concil. par. 2.
c. 13. ad 8. tom. 1. opus. 2. Sotus 4. iust. q. 4. art. 2. &
in 4. dist. 25. q. 2. art. 1. Sanderus, 2. monarch. cap. 4.
Sebastianus Medicis tract. de legibus part. 1. q. 8.
in fine.</P>
<P>  Probatur primò ex patribus: Augustinus, 5. ci-<marginalia>30</marginalia>
uit. ca. 21. non tribuamus dandi regni, atque imperij<marginalia>Prob. 1.|Deus est qui|piis & impiis|regna dat.</marginalia>
potestatem, nisi vero Deo: & multis exemplis illu-
strat, Deum dare terrenum regnum piis, & impiis;
& ne per singulos ire necesse sit, qui Constantino
Christiano, ipse Apostatæ Iuliano Imperium de-
dit: non ergo Pontifex, vnde & Bernardus, 1. de
consid. ad Euge. habent hæc infima, & terrena iudices
suos, reges & principes terræ, quid fines aliorum inua-
dis? quid falcem vestram in alienam messem exten-
ditis?</P>
<P>  Secundò, quia nec ex Scriptura habemus, Chri-<marginalia>Probat. 2.|Nec ex Scri-|ptura nec ex|traditione ha-|betur Petro|Christ&#x0169; hanc|dedisse pote-|statem.</marginalia>
stum dedisse hanc potestatem Petro, nec ex tradi-
tione: ergo cùm sit res supernaturalis, non potest
cum fundamento affirmari: maximè cùm ex tra-
ditione opposit&#x0169; habeamus, fueritq&#x0301;ue congruen-
tius. Probantur singula: non in primis Christus in
Euangelio solùm promisit Petro claues regni c&#x0153;-
lorum, per quos potestatem spiritualem supre-
mam significauit, vt Patres exponunt, & vidimus
disput. præced. Posteà verò implendo promissio-
nem suam solùm dixit, Ioan. 21. pasce oues meas, quæ
etiam verba de iurisdictione spirituali ab omni-
bus intelliguntur. Deinde ipsi Pontifices n&#x0169;quam<marginalia>Pōtifices quo-|ties circa te&#x0303;-|poralia iuris-|dictione&#x0303; exer-|cuerunt, id fe-|cerunt indi-|rectè.</marginalia>
vsi sunt hac suprema potestate: sed quoties circa
temporalia visi sunt iurisdictionem exercere, id fe-
cerunt indirectè, & in ordine ad spiritualia. Aliun-
de verò supponunt, in Ecclesia esse supremos re-
ges temporales: at, si haberent potestatem tem-
poralem supremam, nullus alius illam haberet:
sicut quia habent supremam potestatem spi-
ritualem, nullus alius illam habet. Antecedens
patet: nam Leo I. epist. 38. ad Martianum Impe-
ratorem fatetur, ipsum Imperatore&#x0303; à Deo ad Im-
perium esse electum, & epi. 4. 3. ad eundem, fate-
tur auctorem Imperij Martiani Deum esse, & si-
milia dicit in omnibus ferè epist. ad Theodosium,
Martianum, & Leonem, Imperatores sibi inuicem
succedentes: præsertim ep. 72. ad Leonem Augu-
stum, Gelas. epi. ad Anastasium Imperatorem, quæ
habetur tomo 2. concil. & c. duo sunt. dist. 96. Duo
sunt, inquit, Imperator Auguste, quibus principaliter
mundus hic regitur, auctoritas sacra Pontificum, & re-
galis potestas, &c. vbi nota, Gelasium non loqui so-
lùm de executione: sed de ipsa potestate, & aucto-
ritate, quam distinguit à tota potestate Papæ: ergo
talem potestatem Papa non habet, nec Reges, &
Imperatores illam habent à Papa, sed aliunde. Vn-
de Gregorius lib. 2. epist. 61. ad Mauricium. Pote-
stas super omnes homines dominorum meorum pietati,
c&#x0153;litus data est, & Nicolaus I. epist. ad Michae&#x0308;lem
Imperatorem tom. 3. conci. & c. imperium. d. 10. &
c. ad bellum, 96. dist. Nolite præiudicium Dei Eccle-
siæ irrogare: illa quippe nullum imperio vestro præiudi-<marginalia>Potestatis spi-|ritualis, &|temporalis di-|stincta sunt|officia.</marginalia>
cium infert: & infrà, idem mediator Dei & hominum
homo Christus Iesus sic actibus propriis, & dignitatibus
distinctis officia potestatis vtriusque discreuit, vt &
Christiani Imperatoris pro æterna vita Pontificibus in-
digerent, & Pontifices pro cursu temporalium tantùm:<-P>@@

<-P>modò rerum imperialibus legibus vterentur, & c. inter
hæc 33. q. 2. Sancta Dei Ecclesia gladium non habet,
nisi spiritualem. Vide etiam Ioannem Papam ca. si
Imperator 96. d. vide etiam, c. quoniā, & sequen-
tia, d. 10. & Honorium, III. c. tuam, de ordine co-
gnit. vbi pro comperto habet, se non esse legiti-
mum iudice&#x0303; in causa de successione Reginæ Cy-
pri: sed Regem Francorum; cùm tamen causam
natalium eiusdem Reginæ ad Apostolicam sedem
pertinere affirmet, vtpote, inquit, quæ ad forum Ec-
clesiasticum pertinet, cui consentit Alexander III. ca.
lator, qui filij sint leg. idémque Alexāder c. si duo-
bus, §. denique, de appellatio. rogatus, an appella-
tio à iudice sæculari ad Papam teneret; respondet:
tenet quidem, in iis, quisunt temporali nostræ iurisdi-<marginalia>Appellatio ad|Papam quo-|modo teneat.</marginalia>
ctioni subiecti: in aliis verò secundùm iuris rigorem cre-
dimus non tenere, & si de consuetudine Ecclesiæ teneat:
eam tamen consuetudinem abrogatam iam esse
experimur, & testatur Nauarrus, suprà nu. 25. cum
glos. in dicto §. denique verbo, credimus, quod, in-
quit Nauarrus, totus seruat Christianismus, & in ca.
causam 2. qui filij sint leg. ait Pontif. nos attenden-
tes, quòd ad Regem pertinet, non ad Ecclesiam de tali-
bus possessionibus iudicare, &c. & Innocentius III. c.<marginalia>Luminaria|duo in Eccle-|sia magna Pō-|tificalis au-|ctoritas, &|regalis digni-|tas.</marginalia>
solita, de maior. & obed. Ad firmamentum c&#x0153;li hoc
est, vniuersalis Ecclesiæ fecit Deus duo luminaria ma-
gna, id est, duas instituit dignitates, quæ sunt Pontifi-
calis auctoritas, & Regalis potestas: sed illa quæ præest
diebus, id est, spiritualibus maior est: quæ verò carnali-
bus, minor: vt quanta est inter Solem & Lunam, tanta
esse inter Pontificem, & reges differentia cognoscatur,
&c.</P>
<P>  Nec verò putes, sicut Luna lumen suum habet
à Sole, ita potestatem regiam à Pōtificia esse: quia
comparatio nō debet in omnibus procedere, idem
Innocentius, ca. per venerabilem, qui fil. sint leg.
dicit, cùm rex superiorem in temporalibus minimè re-
cognoscat: sine iuris alterius læsione in eo se iurisdictioni
nostræ subiicere potuit, in quo videretur aliquibus, quòd
perse ipsum, non tamquam pater cumfiliis: sed tamquam
filius cum subditis potuit dispensare. Tu autem nosceris
aliis subiacere: vnde sine ipsorum forsan iniuriæ, nisi
præstarent nobis assensum, in hoc subdere te non posses, &
in c. nouit. de iudiciis ait, non putet aliquis, quòd iu-
risdictionem illustris Regis Francorum perturbare, aut
minuere intendimus, cùm ipse iurisdictionem nostram
nec velit, nec debeat impedire, & infrà, non enim inten-
dimus iudicare de feudo, cuius ad ipsum spectat iudi-
cium, &c. & in iure ciuili Imperatores suprema po-
testate vtuntur, l. 1. C. de vetere iure enucleando,
l. deprecatio. ff. ad l. Rhodiam l. pene ad tenorem.
ff. de quadrien. præscript. & sanè si Papa esset Do-<marginalia>Si Pæpa esset|Dominus to-|tius orbis,|Principes es-|sent Episcopi|temporales.</marginalia>
minus totius orbis Christiani, singuli Principes
essent Episcopi temporales in suis Di&#x0153;cesibus: si-
quidem id, quod est Papa in Ecclesia vniuersali,
est quilibet Episcopus in particulari: consequens
est falsum etiam secundùm aduersarios, vnde Am-
bro. ep. 33. ad Marcellinam sororem, & refertur, c.
conuenior 23. q. 8. ad Imperatorem palatia pertinent:
ad Sacerdotem Ecclesiæ, publicorum tibi m&#x0153;nium ius
commissum est; non sacrorum, & oratione de traden-
dis Basilicis, si tributum petit Imperator, non negetur,
agri Ecclesiæ soluunt tributum, & infrà, tributum Cæ-
saris est, non negatur, Ecclesia Dei est, Cæsari vtique
non debet addici, & in epist. Athanasij ad solitariam
vitam agentes Hosius Episcopus Cordubensis, ait
Imperatori, tibi Deus imperium: nobis autem ea, quæ
sunt Ecclesiæ Christus commisit.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0138.jpg/>
@@1@<SE138>122 Quæst. XCV. Tract. XIV.
<duolan 2><P>  Item Pontifices dominium temporale, quod<marginalia>Princip&#x0169; do-|natione Pon|tifices domi-|nium tempo-|rale quod ha-|bent, se habere|cognoscunt.</marginalia>
habent in terris sibi subditis, ex donatione Impe-
ratorum, ac Principum habuisse cognoscunt, cap.
Constantinus d. 96. c. ego Ludouicus d. 63. c. futu-
ra, de electio. in 6. & de donatione Cōstantini; vi-
de Molinam tract. 2. iustit. disp. 25. ergo nō habent
tale dominium ex vi Pontificiæ potestatis. Item
Hostiensis, & Syluester fatentur, non habere do-
minium proprietatis rerum totius orbis: sic enim
nullus alius esset propriè vllius rei Dominus: ergo
nec Dominium iurisdictionis personarum: eadem
enim ratio est. Adde, quòd, Pontificem iure esse
dominum temporalem totius orbis, nec ad fidei
propagationem, nec ad conuenientem guberna-
tionem Ecclesiæ expediens fuit: quia magnum
esset ad fidei susceptionem impedimentum, si Re-
ges terræ audirent, Pontificem esse supremum do-
minum temporalem, posséque illos etiam sine
causa regnis suis priuare, ipsaq&#x0301;ue debere Pontifici
resignare, vnde quod de Christo dixit Sedulius, &
cauit Ecclesia in festo Innocenti&#x0169;, non eripit mor-
talia, qui regna dat c&#x0153;lestia, idem de Pontifice, &
Christi fide dicendum est: maximè cùm nec Chri-
stus fuerit rex temporalis secundùm Suarez illa
sect. 2. Cardinalem Bellarminum illo c. 4. Victoriā
relect. de indis. p. 2. num. 6. & sequentibus, & alios
apud Molinam. tractat. 2. iust. disp. 28. licet ipse te-
neat, Christum ex dono speciali Dei habuisse dire-
ctum dominium iurisdictionis, & proprietatis in
omnia temporalia, ac proinde fuisse supremum
regem temporalem: ita tamen, vt regnum tem-
porale nulli abstulerit, sed sua ipsorum regna ho-
minibus reliquerit.</P>
<P>  Item ad vnitatem, & regimen Pontificum Ec-<marginalia>Subordinatio|inter potesta-|tem temporæ-|lem & spiri-|tualem sufficit|ad bonum re-|gimen Eccle-|siæ.</marginalia>
clesiæ sufficit debita subordinatio inter potesta-
tem te&#x0303;poralem & spiritualem, quā exemplo cor-
poris & spiritus optimè declarauit Nazianzenus
ca. suscipitis, d. 10. sic enim habet supremus pastor
Ecclesiæ sufficiens auxilium à potestate tempora-
li, & non habet nimiam curam, & solicitudinem
temporalium, quæ spirituale regimen posset im-
pedire, vt sumitur ex d. c. quoniam d. 10. & aliis de-
cretis, & sanè periculum esset, si tota pote&#x0303;tia tem-
poralis, & spiritualis in vno homine collocaretur,
ne intumesceret, & insole&#x0303;s, ac tyrannus fieret, nam
minori etiam potentia videmus passim abuti plu-
rimos. Et frustra dedisset Deus potestatem quæ
(moraliter loquendo) & sine magnis miraculis
nō potest reduci in actum, nec vnquā esset redu-
ce&#x0303;da. Quis enim, aut quomodò posset persuadere
omnibus hominibus se, & res suas esse sub domi-
nio proprietatis & iurisdictionis Pontificis, illiq&#x0301;ue
esse omnia resignanda, &c?</P>
<P>  Ad fundamenta aduersariorum respondeo, po-<marginalia>31</marginalia>
testatem illam, de qua Matth. vlt. esse spiritualem,<marginalia>Ad fundamen|tum aduersa-|riorum respō-|sio.</marginalia>
vt Hieronymus & Anselmus exponunt, volentes
sensum esse, vt sicut in c&#x0153;lo rex Angelorum est,
ita per fidem regnat in cordibus hominum, vel (vt
addit Theophylactus) esse potestatem summam in
omnes creaturas non temporalem, sed diuinam,
vel diuinæ simillimam, quæ non debuit commu-
nicari puræ creaturæ. Hæc est potestas, quā Theo-<marginalia>Potestas Chri|sto data est po|testas excelle&#x0303;-|tiæ, & quæ il-|la sit.</marginalia>
logi vocant, excellentiæ: per quam Christus pote-
rat, saltem in ordine ad spiritualia, facere quidquid
vellet, etiam de infidelibus, & sacrame&#x0303;ta institue-
re, miracula operari, absoluere à peccatis sine sa-
cramentis, quam potestatem constat vicario suo
non communicasse: nec qui in vno est vicarius,<-P>@@

<-P>debet esse in omnibus. Illa autem verba ex Gela-
sio recitata, non sic habentur tom. 2. conciliorum
in excusione Venetiis fasta anno 1585. & Colo-
niæ Agrippinæ, anno 1567. sed sic: Sed quantùm
ad sæculi potestatem, illa à Pontificibus, præcipuè à B.
Petri Vicario debet cognoscere, quæ diuina sunt, ipsa ea-
dem iudicare, nec sibi hoc ipsum potentissimus (qui ta-
men Christianus est) vendicare præsumit, nisi religione&#x0303;
forsitan persequens, quibus verbis tantùm docet Ge-
lasius, Principes politicos de diuinis iudicare non
posse, sed de illis rebus à Pontificibus, præsertim
Romanis, instituendos esse. Illa autem verba, quæ
ex Nicolao citat Gratianus, inter epistolas Nico-
lai non reperiuntur, vt notat Cardinalis Bellarmi-
nus suprà cap. 5. Sed si sunt Nicolai, hunc sensum
habent: Christus Petro concessit, vt quod ille
solueret, aut ligaret in terris, esset solutum, aut li-
gat&#x0169; in c&#x0153;lis: allusit enim ad verba Christi Matth.
16. Ita Cardinalis Bellarminus, Nauarrus verò &
alij interpretanrur de auctoritate indirecta in or-
dine ad temporalia, quæ inest Pontifici erga om-
nes Christianos: non verò directa. Vnde idem
Nicolaus epis. ad Michaelem Imperatorem docet,<marginalia>Pontificis au-|ctoritas indi-|recta est in te&#x0303;-|poralia, non|directa.</marginalia>
Deum distinxisse actus, officia, & dignitates Pon-
tificis, & Imperatoris: ne aut Imperator iura Pō-
tificis, aut Pontifex iura Imperatoris præsumeret
vsurpare. Ad illud de duobus gladiis: respondeo,
Christum illis verbis solùm voluisse admonere
discipulos suos tempore passionis suæ in metu, &
angustiis futuros fuisse, in quibus esse solent, qui
tunicam vendunt, vt emant gladium, vt Iosephus
aliiq&#x0301;ue Patres exponunt. B. autem Bernardus, &
Bonifacius mysticè interpretati sunt hunc locum,
nec volunt dicere, eodem modo habere Pontifice&#x0303;<marginalia>Quomodo de|cruilibus cau-|sis iudicandi|potestas data|sit Episcopis.</marginalia>
gladium vtrumque, sed spiritualem directè, tem-
poralem verò indirectè. Adillos canones de liti-
bus respondeo, priorem esse Theodosij Imperato-
ris, qui ex pietate, non ex debito, id honoris Ec-
clesiæ detulit, prætereà non solùm Romano Pon-
tifici, sed etiam omnibus Episcopis eo canone da-
tum esse, vt iudicare possent ciuiles causas, quæ ad
ipsos deferrentur. Denique iam esse abrogat&#x0169; per
alios canones, vt glossa ibidem ait Nauarrus suprà
nu. 25. & Bellarminus suprà cap. 5. addens, posterio-
rem canonem perspicuum est non esse principis alicuius,
qui posset leges condere, sed particularis Episcopi, incer-
tæ&#xE8BF;&#x0301; auctoritatis, & proptere à notari per vocem, Palea.
Prætereà posset intelligi sano modo, id est, de om-
nibus contentionibus, quæ non possunt termina-
ri per sæculares iudices: quia nimirum vel iudex
non vult administrare iustitiam, vel altera pars nō
vult parere: tunc enim causæ deuoluuntur ad iudi-
cem Ecclesiæ per viam correctionis fraternæ, vt
Innocen. III. rectè docet cap. nouit, de iudiciis.</P>
<P>  Ad illud de Imperio Romano vacāte, cum Bel-<marginalia>Imperio vacā|te qualem in|eo habeat au-|ctoritate&#x0303; Pō-|tifex.</marginalia>
larmino, Papam in administratione succedere, &
Imperiali vti potestate, donec alius fuerit electus
Imperator: non in omnibus rebus, sed solùm in
auctoritate iudicandi, & terminandi eas causas,
quæ à solo Imperatore iudicari solent, & quæ non
patiuntur facilè moram. Ratio verò huius non
est, quia Pontifex sit summus Princeps tempora-
lis: sed quia causæ omnes, quæ non possunt defini-
ri per temporales iudices, deuolu&#x0169;tur ad spiritua-
lem: vel quia visum est expedire ad spirituale bo-
num animarum, vt administratio Imperij in Pon-
tifice maneat, donec alius Imperator eligatur: alio-
qui qui administraret imperi&#x0169; fortassis illud vsur-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0139.jpg/>
@@1@<SE139>Disput. VII. Sectio V. 123
<duolan 2><-P>paret, & Electoribus libertatem eligendi Impera-
torem non relinqueret.</P>
<P>  Illud verò de auctoritate deponendi iusta de
causa Imperatores & Reges, & de trāslatione Im-
perij ad Germanos probat indirectam potestatem
in temporalibus, quam quidem contra nonnullos
relatos à Bellarmino suprà cap. 1. probat ipsemet
cap. 6. & sequentib. Molina d. disp. 29. Victoria, &
alij, quos referemus sectione sequenti.</P>
<P>  Ad illud de diuisione orbis nouiter inuenti in-
ter Reges Hispaniæ, & Lusitaniæ respondeo cum
Bellarmino illo lib. 5. de Rom. Pont. cap. 2. Ponti-
ficem non fecisse diuisionem ad eum finem, vt hi<marginalia>Diuisio orbis|inuenti inter|Principes quo|modò facta sit</marginalia>
reges proficiscerentur ad debellandos reges infi-
deles noui orbis, & eorum regna occupanda, etiāsi
iniurij non essent Christianæ religioni: sed vt eò
adducerent fidei Christianę prædicatores, & pro-
tegerent, ac defenderent tum ipsos prædicatores,
tum Christianos ab eis conuersos, & punirent ad-
uersarios, etiam occupando eorum regna: &
simul vt impedirent contentiones, & bella prin-
cipum Christianor&#x0169;, qui in illis nouis regionibus
negotiari volebant. Cōsentit Bañes 2. 2. quæst. 10.
art. 10. dub. 3. ad 3. dicens, Pontificem voluisse, vt si
Indi ad fidem conuerterentur, reges Hispaniæ, & Lusi-
taniæ essent eorum tutores, & haberent erga illos Cæsa-
ream quamdam potestatem, quam nunc habet Impera-
tor erga quosdam principes & reges. Alij verò respō-
dent, Pontificem secutum fuisse in donatione il-
la primam opinionem in hac sect. à nobis recita-
tam, sed secundam esse probabiliorem.</P>
<P>  Ad illud verò de titulo Regis, Magni Ducis, vel
Imperatoris, quem Pontifices conferunt, & de iu-
ramento fidelitatis, quod Imperator Pontifici cō-
fert. Respondeo, posse Pontifices aliquem honoris<marginalia>Pontifex po-|test aliquem|honoris titul&#x0169;|iustis de cau-|sis Principi-|bus cōcedere.</marginalia>
titulum, vel præeminentiam in Ecclesia iustis de
causis concedere principibus cum aliquibus pa-
ctis, & conditionibus, de quibus seruandis poss&#x0169;t
iuramentum exigere, & meritò exigitur ab Impe-
ratoribus, vt antequàm nomen accipiant, & à Pō-
tifice confirmentur, & coronentur, à nomine Im-
peratorum abstineant, quia Pontifex à Græcis ad
Germanos Imperium transtulit: vide Bellar. suprà
cap. 8. qui etiam cap. 7. tractat, quomodò clerici, &
laici, reges, & Pontifices Christiani vnam & ean-
dem Remp. faciant, licet Pontifex non habeat di-
rectam potestatem in temporalibus, iuxta Paul.
Rom. 12. vers. 5. Ita multi vnum corpus sumus: quod
repetitur 1. Cor. 10. vers. 12. quomodo autem poli-
tica potestas non sit solùm propter spirituale&#x0303;: quia
etiam sine illa esset tractat. cap. 6. te&#x0303;poralem cor-
pori, spiritualem animæ comparat. Nazi. oratione
17. sicut ergo anima & corpus diuersa sunt: sed
animæ subditur corpus, ita potestas spiritualis est
diuersa: tamen hæc illi subiecta est in ordine ad fi-
nem spiritualem, non verò aliter, vt ait Molina il-
la disp. 29. ad 2.</P>
<P>  Quidquid autem sit de dominio iurisdictionis,<marginalia>32</marginalia>
tenendum est, dominium proprietatis omnium<marginalia>Dominium|proprietatis|non est in sum|mo Pontifice.</marginalia>
rerum non esse in summo Pontifice, quamuis op-
positum videatur dicere Thomas Bozius 3. de iu-
re cap. 5. ex Aug. triumpho. 1. p. sum. qu. 1. art. 1. di-
cente, si inueniatur quandoque aliquos Imperatores
dedisse aliqua te&#x0303;poralia summis Pōtificibus, sicut Cōstan-
tinus dedit Siluestro, non est intelligendum, eos dare
quod suum est, sed restituere quod iniustè & tyrannicè
ablatum est, & ex Mayrone 4. d. 19. quęst. 4. dicente,
quòd de facto sic fuit, sed de iure Pontifex datu-<-P>@@

<-P>rus erat Imperatori imperi&#x0169;, & alia bona tempo-
ralia. Sic cum triumpho exponit Bozius id Rom.
8. Quomodò nō cum illo omnia nobis donauit, & 1. Cor.
3. Omnia vestra sunt: vos autem Christi: Sed con-
stat, hæc non tantùm de Petro, Apostolis, & eor&#x0169;
successoribus dicta esse: sed etiam de omnibus, at-
que adeò in alio sensu longè diuerso dicta fuisse.
Porrò absurdissimum est, quod ait Bozius lib. 2. ca.
6. iure diuino, & naturali vnum esse in toto orbe<marginalia>Monarcham|vnum toto or-|be esse non est|de iure natu-|rali.</marginalia>
supremum monarcham, etiam in temporalibus: si
enim id esset de iure naturali, fuisset vtique etiam
ante aduentum Christi: quod tamen est ridicul&#x0169;,
& natura potiùs inclinat ad regnorum tempora-
lium diuisionem, quia vnus non potest tot regna
per se, nec per alios à se cōstitutos gubernare, cùm
nullam ferè notitiam quorumdam habere possit.
Omnia verò, quibus lib. 1. cap. 6. & sequentibus
probare Bozius nititur, Papam habere dominium
temporale in totum orbem, de indirecto probant:
quod solùm est quando disponere in temporali-
bus necessarium, aut valde vtile est ad bonum spi-
rituale: tunc potest Papa id facere non imperan-
do paganis; sed Baptizatis.</P>
<P>  Ex principali doctrina huius sectionis, scilicet,<marginalia>Pontifex ex-|tra terras Ec|clesiæ non po-|test cōdere le-|ges ciuiles.</marginalia>
quòd Pontifex non potest extra terras Ecclesiæ
cōdere leges ciuiles, colligit Sebastianus Medicis
tract. de legibus par. 1. quæst. 8. in fine, legitimat&#x0169;
in spiritualibus à summo Pontifice non censeri le-
gitimatum in spiritualibus in terris imperij, vt ait
esse communem Bart. l. 1. num. 42. C. de summa
Trin. gloss. §. filium Authent. quibus mo. nat. effi-
ci. sui. esset enim hoc in præiudicium alterius.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO V.
Vtrùm summus Pontifex, vt sic, possit in ordine ad
finem spiritualem politicas, seu ciuiles
leges ferre.</Z>
<P><INI5>R</INI5>Espondeo, summus Pontifex<marginalia>33</marginalia>
potest in rebus te&#x0303;poralibus omnium<marginalia>Potest Ponti-|fex in tempo-|ralibus Chri-|stianorum di-|sponere cum|fuerit necessa|rium.</marginalia>
Christianorum disponere, cùm ne-
cessarium, aut valde expediens vis&#x0169;
fuerit ad cultum Dei, & salutem
animarum. Bellar. 5. de Rom. Ponti. cap. 3. Toletus
Rom. 13. annot. 2. Victoria relect. de potestate Ec-
clesiæ, & ferè omnes citati, sect. præced. conclusio-
ne 2. inter quos aliqui appellant hanc potestatem
temporalem indirectam; alij verò spiritualem;
quæstio est de nomine, & vtroque modo hæc po-
testas appellari potest: est enim temporalis ex par-
te materiæ: sed spiritualis ex parte finis. Probatur
conclusio: nam sine hac potestate non esset suffi-
cienter prouisum Ecclesiæ: cùm sæpe necesse sit
de temporalibus in ordine ad spiritualia statuere.
Toletus etiam suprà eam colligit ex Matth. 17.
vers. 25. & 26. Ergo liberi sunt filij, vt autem non scan-
dalizemus eos, vade ad mare, &c. Vbi Christus in-
sinuare videtur, se habere potestatem eximendi
Apostolos à tributis, & ex Epist. ad Philem. ver. 13.
& 14. vbi Paulus ait, quem (scilicet Onesimum
Philemonis seruum) ego volebam mecum detinere,
vt pro te mihi ministraret in vinculis Euāgelij: sine con-
silio autem tuo nihil volui facere, vt non ex necessitate
bonum tuum esset: sed ex voluntate. Sed primum te-
stimonium aliter alibi explicuimus cum doctissi-
mo Maldonato, vt Christus voluerit ostendere se,
quia erat filius summi regis, & Apostolos, quia<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0140.jpg/>
@@1@<SE140>124 Quæst XCV. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>quia erant domestici, verè fuisse immunes à tribu-
tis. In secundò autem loco voluit Paulus signifi-
care, se voluisse detinere Onesim&#x0169;, eò quòd scie-
bat, id non ingratum Domino suo futurum: vo-
luit tamen id non facere sine expressa eius volun-
tate, vt obsequium esset magis voluntarium, &
meritorium domino, & magis ei constaret de vo-
luntate ipsius.</P>
<P>  Meliùs probatur conclusio ex multis adductis<marginalia>34</marginalia>
disput. pręced. pro 1. sententia, potissimè ex Inno-
centio III. c. solitæ, de maiorit. & obed. ibi ex illo
Ieremiæ 1. vers. 10. Ecce constitui te hodie super gen-
tes, & regna, vt euellas, & destruas, & ædifices, &
plantes, quod dictum est vni Sacerdoti veteris le-
gis, similem potestatem colligit habere summum
Pontificem legis nouę, & in cap. per venerabilem,<marginalia>Pontifex tem|porale&#x0303; iurisdi|ctione&#x0303; exercet|causaliter.</marginalia>
qui filij sint legit. In aliis regionibus, quæ non sunt de
patrimonio Ecclesiæ, certis causis inspectis, temporalem
iurisdictione&#x0303; causaliter Pontif. maximus exerce-
re affirmat, & Bonif. VIII. extrauag. vnā sanctam,
ait, Oportet gladium esse sub gladio, & temporalem au-
ctoritate&#x0303; spirituali subiici potestati, & adducit locum
Ieremiæ citatum. Confirmatur, nam facultates re-
spicientes subordinatos fines, sunt subordinatæ
1. ethic. c. 1. sed bonum temporale, quod est finis
potestatis politicæ, est subordinatum bono spiri-
tuali, quod est finis potestatis ecclesiasticæ: ergo.</P>
<P>  Alij etiam probant ex 1. Regum 8. vers. 11. Hoc
erit ius regni, &c. vbi insinuatur, propter bonum
commune temporale licita regi esse illa bona: er-
go à fortiori propter bonum spirituale similia
erunt licita Pontifici. Probant etiam, quia Ioiada
Pontifex Athaliam tum ob idoloatriam, tum ob
tyrannidem, qua Iudæorum regnum inuaserat,
occidi iussit, & pro ea Ioas legitimi Regis defun-
cti filium Regem constituit 2. Paralip. 23. vers. 11.
& sequentib. Ozias Rex Iuda cùm sacerdotis offi-
cium vsurparet, ab Azaria Pontifice prohibitus
fuit, & cùm non desisteret, lepra diuinitùs percus-
sus, ab eodem Azaria, & aliis sacerdotibus è tem-
plo expulsus est, coactusq&#x0301;ue regni administratio-
nem filio tradere 2. Paralip. 26. vers. 16. & sequent.</P>
<P>  Leuit. 13. vers. 4. dicitur, Quicumque maculatus
fuerit lepra, & separatus est ad arbitrium sacerdotis,
habebit vestimenta dissuta, & vers. 46. omni tempore,
quo leprosus est, & immundus, solus habitabit extra ca-
stra. Si ergo propter lepram corporalem pote-
rat Pontifex Regem iudicare, caussam non vi-
deo, cur idem iam non possit facere, præser-
tim cùm Paulus 1. Corinth. 10. vers. 11. scribat
omnia in figura illis contigisse. Vt alia omitta-
mus, quæ videri possunt in Bellarmino 5. de Pont.
cap. 8. Ambrosius, referente Theodoreto, 5. histor.
cap. 17. & Sozomeno 2. histo. cap. 24. Theodosium
Imperatorem Mediolani ordinariè curiam haben-
tem, propter cædem, quam Thessalonicæ à mili-
tibus fieri imperauit, primùm à communione pri-
uauit; deinde ei iussit, vt legem ferret, ne principis
iussum, quo seueriùs in aliquos animaduertere iu-
bet, iudices statim exequantur; sed per dies 30. su-
per statum eorum sors, & fortuna suspensa sit; vt si
per iracundiam præcipitanter iusserit, intra tot
dierum spatium reuocare possit. Ita habetur lib.
13. in Codice Theodosiano, vnde translata est l. si
vindicari C. de p&#x0153;na, quando executioni mand.
debet, malè apud Ruffin. lib. 11. Eccles. histor. cap.
18. & cap. cum apud 11. quæst. 3. legitur vsque ad
diem 20.</P>@@

<P>  Prætereà ipsis Imperatoribus consentientibus<marginalia>35</marginalia>
nonnulli Pontifices leges ciuiles abrogarunt: iure<marginalia>Pontifices le-|ges ciuiles cō-|sentientibus|Imperatori-|bus aliquas|abrogarunt.</marginalia>
enim ciuili Romano, malæ fidei possessor, si Do-
minus rem suam ab alio possideri cognouerit, &
intra decem annos inter præsentes, & viginti vn&#x0169;
inter absentes litem non fuerit contestatus, præ-
scriptione munitus firmiter eā habet. Auth. malæ
fidei C. de præscri. longi temp. At verò Alexāder
III. cap. vigilanti, & Innocentius III. in Consi-
lio Lateran. cap. fin. de præscript. eam legem abro-
gauerunt, & ita possessorem malę fidei nullo tem-
pore præscribere docet textus, & glossæ, & alij
doctores, regula possessor de regul. iuris in 6. Feli-
nus, & alij plures, quos ipse recenset cap. Eccle-
sia S. Mariæ nu. 41. de constit. iure etiam ciuili li-
beri ex complexu nefario, aut incesto nati, omni
substantiæ paternæ beneficio indigni reputantur,
vt nec alantur à patre Auth. licet C. de natur. lib.
in fin. & Authent. ex complexu C. de incestis &
inutil. nupt. At Clemens V. cap. cum haberet de<marginalia>Alimenta spu|rijs ex æqui-|tate Canonica|conferri iudi-|cantur, quæ|iisdem iure ci-|uili negantur.</marginalia>
eo qui duxit in matr. lib. spuriis alime&#x0303;ta conferri
iubet ab vtrisq; pare&#x0303;tibus: quod nō solùm in ter-
ris temporaliter subiectis Papæ: sed etiam vbique
seruari debere naturalis ratio suadet, vt fusè oste&#x0303;-
dit Molina tract. 2. iust. disput. 168. quare ex eod.
cap. cum haberet, eam sententiam absolutè docet
Panormitanus, & alij eod. cap. Antonius Gomez
l. 9. Tauri nu. 37. Couarruuias 2. 4. ca. 8. §. 6. Bartho-
lus dict. auth. ex complexn nu. 3. & l. si quis à libe-
ris §. 2. ff. de liberis agnoscen. & l. fin. nu. 6. ff. de iis
quibus, vt indignis, aliique plures apud Molinam
suprà. Ex quibus patet, deceptos fuisse, Felinum
cap. Ecclesia S. Mariæ de constit. num. 45. Imo-
lam l. Lucius §. 1. ff. de leg. 1. & l. ex pacto. §. si quis
rogatus. ff. ad trebellian. & Alexandr&#x0169; in addit. ad
Bart. d. authent. ex complexu, asserentes, constitu-
tionem illam Clementis non esse seruandam in
terris imperij.</P>
<P>  Aduerte autem, potestatem indirectam in tem-<marginalia>Potestas Pon-|tificis ferendi|leges in tem-|poralibus ad|quæ se exten-|dat.</marginalia>
poralia, quam Pontifex habet, non solùm suffice-
re ad corrigendas leges ciuiles, quando contrariæ
sunt iuri diuino, naturali, vel positiuo, aut vergere
possunt in perniciem animarum: sed etiam ad fe-
rendas leges in temporalibus, quando id neglig&#x0169;t
Principes temporales, & est necessarium ad spiri-
tuale bonum, quamuis tunc magis canonicæ, &
spirituales, quàm politicæ, & ciuiles leges illæ di-
cantur: quia ex potestate Ecclesiastica, & spiritua-
li solùm habente vim in ordine ad spiritualem fi-
nem, dimanant. Iuxta hæc bene Sa, verbo Papa,
ait, Papæ subditur omnis potestas sęcularis, quan-
tùm exigit salus animarum, & bene B. Antoninus
dixit, Papam plura posse, quam nobis vel ipsi cōpertum
sit: quod refert statim Sa.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO VI.
An Pontifex, vt Princeps politicus possit ciuiles, seu
politicas leges ferre.</Z>
<P><INI5>C</INI5>Alvin. 4. institu. cap. 11. à §. 8.<marginalia>36</marginalia>
vsque ad 14. inclusiuè, & Petrus
martyr ad Rom. 13. Bre&#x0303;tius in pro-
logomen. contra Petrum à Soto,
o mnesque alij huius tempestatis
hæretici, vt testatur Bellar. 5. de Pontifi. cap. 1. arbi-
trantur, non licere Pontifici, & Episcopis tempo-
rale dominium, quod nunc habe&#x0303;t in aliquasvrbes,<marginalia>Hæreticorum|argum.</marginalia>
vel Prouincias tenere, siue donat&#x0169;, siue vsurpat&#x0169;:<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0141.jpg/>
@@1@<SE141>Disput. VII. Sectio VI. 125
<duolan 2><-P>probāt ex Matth. 20. vers. 25. & 26. Scitis quia prin-
cipes gentium dominantur eorum, & qui maiores sunt,
potestatem exercent in eos: non ita erit inter vos, &c. Et
Luc. 22. vers. 25. & 26. Reges gentium dominantur eo-
rum, & qui potestatem habe&#x0303;t super eos, benefici vocan-
tur, vos autem non sic, &c. Vbi significat Dominus
(inquit Calui) pastoris officium distinctum esse
ab officio principis, & adeò inter se dissidere, vt
in vnum hominem coïre nequeant.</P>
<P>  Secundò, ex Lucæ 12. vers. 14. Quis me constituit<marginalia>2. Argument.</marginalia>
iudicem, vbi Christus repudiauit munus iudicandi
de rebus terrenis, vt minimè consentaneum mu-
neri prædicationis, & aliar&#x0169; rerum spiritualium,
quæ à Pontifice exerceri debent.</P>
<P>  Tertiò, ex 2. Timot. 2. vers. 4. Nemo militās Deo,<marginalia>3. Argument.</marginalia>
implicat se negotiis sæcularibus, vt ei placeat, cui se pro-
bauit.</P>
<P>  Quartò, ex Nicolao 1. epi. ad Michae&#x0308;l. imp. §.<marginalia>4. Argument.</marginalia>
fuerunt tom. 3. Concil. & cap. cum ad bellum 96.
d. qui cùm dixisset, ante aduentum Christi aliquos
fuisse simul Reges, & Sacerdotes, sed cum ad bell&#x0169;,
inquit, ventum est, eunde&#x0303; regem, atque Pontifice&#x0303;, scili-
cet ad Christum, qui & simul rex spiritualis est, &
Pontifex Maximus, atque primarius, Ecclesiæ figuris
illis veteris testamenti adumbratus, vltra sibi nec Im-
perator iura Pontificatus arripuit, nec Pontifex nomen
Imperatorum vsurpauit, hoc est, auctoritatem poli-
ticam Imperatori conuenientem: nomen enim
aliquando auctoritate&#x0303; significat, Matth. 18. ver. 30.
vbi sunt duo, vel tres congregati in nomine meo, id est,
auctoritate mea, vt doctissimus Maldonatus ibi
exponit, sic etiam interpretans id 1. Cor. 5. vers. 4.
in nomine Domini nostri Iesu Christi, &c. Tradere
huiusmodi Sathanæ in interitum carnis, quo etiam
pacto hunc locum explanat Salmeron ibi, disp. 8.</P>
<P>  Quintò, quia Bernardus 2. de consid. ad Euge-<marginalia>5. Argument.</marginalia>
nium Papā, ante medium blāditur, inquit, Cathedra,
specula est, inde denique superinte&#x0303;dis, sonat tibi Episcopi
nomen, nō dominium, sed offici&#x0169;, & paucis interiectis,
plan&#x0169; est, Apostolis interdicitur dominatus: ergo tu, &
tibi vsurpare aude, aut dominans apostolatum, aut apo-
stolicus dominatum: sanè ab alterutro prohiberis, si
vtrumque similiter habere voles, perdes vtrumque.</P>
<P>  Sextò, quia potestas spiritualis præsertim pri-<marginalia>6. Argument.|Multa quæ|ad potestatem|politicam per-|tinent inter-|dicta sunt per-|sonis Ecclesia-|sticis.</marginalia>
matia, qualis est in Summo Pontifice, impediretur
maximè à politica, & multa, quæ ad potestatem
politicam spectant, interdicta sunt iure ipso cano-
nico personis Ecclesiasticis, seu sacris. Alexander
enim III. c. clerici, ne clerici vel monachi, interdi-
cit clericis in sacris, ne per se truncationes membror&#x0169;
faciant, aut per iudicem inferendas iubeant, etiam sub
interminatione anathematis præcipit, nequis sacerdos
officium habeat vicecomitis, aut præpositi sæcularis, &
Innoc. III. in concil. Later. c. sententiam sanguinis,
eod. tit. iubet, ne vllus clericorum sententiam sangui-
nis dictet, aut proferat; sed nec sanguinis vindictam
exerceat, aut vbi exerceatur, intersit, & sanè si Deo
gratum nō fuit, vt Dauid ædificaret domum Deo,
quia vir bellator erat, & sanguinem fuderat. 1. Pa-
ralip. 28. v. 3. potiori iure Deo gratum non erit, vt
Pontifex potestatem politicam, atque gladium
temporalem exerceat in subditos, quorum pastor,<marginalia>37</marginalia>
& pater spiritualis est.<marginalia>1. Conclusio.|Potestas Ec-|clesiastica seu|politica in v-|nam personam|cōspirare pos-|sunt.</marginalia>
<P>  Dico primò, potestas pontificia, seu Ecclesiasti-
ca, & politica natura sua in vnam personam con-
spirare possunt. Bellarminus. 5. de Pōt. c. 9. Molina.
tract. 2. iust. disp. 21. & 29. to. 1. Sebastia. Med. tract.
de legibus p. 1. q. 8. in fi. dicens, esse communem,<-P>@@

<-P>c. significasti, de officio deleg. & alij Neoterici.</P>
<P>  Probatur primò, Melchisedech enim Rex Pon-
tifex fuit, Gene. 14. ver. 18. Heb. 7. ver. 30. Iob etiam<marginalia>Probat. 1.</marginalia>
fuisse regem, ostendimus sect. 1. fuisse etiam sa-
cerdotem rectè ostendit Pineda Iob 1. ver. 5. à nu.<marginalia>Iob fuit rex,|& sacerdos.</marginalia>
15. & vniuersè omnes primogenitos, illustrium
præsertim familiarum, ante legem scriptam Sacer-
dotes fuisse Hieronymus epist. ad Euagri. quæ est
de Melchisedech, & in trad. Hebr. in illud Genes.
49. Ruben primogenitus meus, Isidorus Genes. 23. glo.
in illud Genes. 36. vende mihi primogenita, & Heb. 2.
vendidit primitiua sua, Philippus, & Beda Iob 5. ver.
5. D. Thomas 1. 2. q. 103. art. 1. ad 3. & 2. 2. q. 87. art.
1. & 3. Bellarminus & Pineda suprà n. 17. Pererius
lib. de benedictionibus patriarch. ad cap. 49. Gen.
ver. 3. Ruben primogenitus meus, tu fortitudo mea, &
principium doloris mei: prior in donis, maior in impe-
rio, scilicet esse debebas: hunc enim locum his ver-
bis illustrat Chaldæus. Ruben primogenitus meus es
tu, robur meum, & principium fortitudinis meæ; tu ac-
cepturus eras partes tres, primogenituram, scilicet, & sa-
cerdotium, & regnum: hæc ille. Primogeniti autem
in cæteros fratres quasi regium principatum ha-
bebant, vt affirmat Pererius suprà ex verbis citatis
Genes. 49. maior in imperio. & c. 27. ver. 29. benedi-
cens Isaac filium suum Iacob, eúmque primoge-
nitum constituens, esto, inquit, Dominus fratrum
tuorum & incuruentur ante te filij matris tuæ, & ver.
37. ad Esau de Iacob loquens, ait, Dominum tuum
illum constitui, & omnes fratres eius seruituti illius sub-
iugaui. Et primogeniti principum, qui patribus
in politica potestate succedebant, simul erant sa-
cerdotes. Moyses etiam princeps politicus fuit, vt
constat, Exod. 18. ver. 13. Sedit Moyses, vt iudicaret<marginalia>Moyses fuit|princeps poli-|ticus & Sa-|cerdos.</marginalia>
populum, & ca. 32. ver. 37. plures ex populo occidi iussit
propter idololatriā. Sacerdos quoque summus erat:
nam Exod. 40. ver. 9. 10. & 11. ex præscripto Dei
vnctionis oleo vnxit tabernaculum c&#x0169; vasis suis,
altare holocausti, & omnia vasa eius, & Exod. 25.
adoleuit super altare incensum aromatum: quod mu-
nus erat maximè proprium Sacerdotum, vt liquet
2. Paralip. 26. ver. 18. Leuitici autem 8. consecrauit
Moyses Aaronem in Sacerdotem, aliáque plura
Pontificis munera exercuit, quæ fusè eod. c. refe-
runtur, & Sacerdotis sunt propria, & Psal. 98. ver.
6. dicitur, Moyses, & Aaron in Sacerdotibus eius, id
est, Sacerdotes erant, vt ibi exponit Genebrardus,
vbi etiam ait, Moysem fuisse primum legis Sacer-
dotem, vtpote qui Sacerdotali munere functus
sit ante Aaron, nec fuerit exclusus à magni Sacer-
dotis functione, 40. illis annis quibus in deserto
Iudæos gubernauit, & Philo lib. 3. de vita Moy sis,
ita librum concludit, atque hæc fuit vita Moysis Re-
gis, legislatoris, vatis, & Pontificis: sicut sacris literis
proditur. Consentit Dionysius ca. 5. Eccles. Hierar.
Nazianzenus oratio. 6. ad Nissen. parum à princi-
pio dicens, Principum princeps, Sacerdotum sacerdos,
legislator illustrissimus, Aarone pro lingua vtens. Hie-
ronymus 1. cōtra Iouin. Augustinus Psal. 98. quæst.
68. in Exo. & 23. in Leuit. Leo. ep. 88.</P>
<P>  Heli etiam summus Pontifex, & Princeps poli-
ticus fuit annis 40. 1. Reg. 1. ver. 11. & c. 4. ver. 18.
Iudas item Machabæus, Ionatas, Simon, Ioannes,
& cæteri vsque ad Herodem simul Pōtifices, Du-
ces, & Principes politici fuerunt, vt patet. 1. Ma-
chab. 1. ver. 1. ca. 12. ver. 6. c. 13. ver. 8. & aliis locis,
1. & 2. Machab.</P>
<P>  Secundò probatur, quia potestas politica, &<-P><marginalia>Probat. 2.</marginalia></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0142.jpg/>
@@1@<SE142>126 Quæst. XCV. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>Pontificia non sunt cōtrariæ, nec omninò incom-<marginalia>Potestas pon-|tificia & poli|tica non sunt|incompatibi-|les.</marginalia>
patibiles, ambæ bonæ sunt, vna alteri seruit, & ab
altera adiuuatur, vnus præesse potest & solet in
bello, & pace togatis, & armatis: ergo & præesse
potest Ecclesiasticis, & sæcularibus, in spirituali-
bus, & temporalibus.</P>
<P>  Tertiò, quia Isidorus 7. Ethy. c. 12. & refertur c.<marginalia>Probat. 3.|Pōtifices apud|Romanos etiā|reges erant.</marginalia>
cleros 21. dist. ait, anteà Pōtifices, etiam reges erant: nā
maiorum hæc erat cōsuetudo, vt rex esset etia Sacerdos,
& Pontifex: vnde & Romanor&#x0169; Imperatores Pōtifices
dicebantur: consentiunt Dionysius Halicarnasseus,
lib. 2. & Plutarchus in Numa Pompilio, assere&#x0303;tes,
Numam Romanorum regem ipsum se in primis
Pontificem constituisse. A Regibus etiam Sparta-
norum hoc ipsum more maiorum comparatum
fuisse testatur Alexander 2. dierum genial. ca. 8. ad
finem, quod deprompsit ex Xenophonte lib. de
Rep. Lacædem. Ait etiam Alexander ab Ægyptiis
vsurpatum esse ex Philosophis Sacerdotem, & ex
Sacerdotibus probatissimum, regem eligere: vnde
Mercurius Trismegistus, id est, ter maximus, ap-
pellatus est: quia maximus Sacerdos, rex, & Philo-
sophus esset, quod ex Platone sumpsit Marsilius
Ficinus, arg. libelli Mercurij Trismegisti; scribit
etiam Strabo lib. 12. in Cela Cappadociæ vrbe Sa-
cerdotes regni potestatem habere & suprema fun-
gi dignitate.</P>
<P>  Dico secundò, politica potestas nō pugnat cum<marginalia>38</marginalia>
sacra, quam habet Romanus Pontifex. Ita autho-<marginalia>2. Conclusio.|Potestas poli-|tica non pu-|gnat cum sa-|cra.</marginalia>
res pro 1. concl. relati, & Otho Frisingensis prolo-
go ad lib. 14. Chro nicorum, refertur Diuus Tho.
2. d. 44. q. vnica ad 4. affirmans, ita disponente Deo
qui Rex Regum est, & Sacerdos in æternum, Romanum
Pontificem habere coniunctam potestatem corporalem
cum spirituali, sed in tota illa d. hoc non inuenio.</P>
<P>  Conclusio probatur: quia istę potestates in vna
persona ex Christi institutione non repugnant:
nec ex natura rei, ergo nulla ex parte est repugnā-
tia: & alioqui nec piissimus Constantinus dona-
tionem fecisset prouinciarum, aut ciuitatum Syl-
uestro Papæ, nec ipse sanctissimus Pontifex illam
acceptasset. De hac donatione lege. ca. Constanti-
nus, 96. d. Nicol. III. c. fundamenta, de electione, in
6. Gratian&#x0169; sub titulo Melchiadis Papæ. c. futurā.
12. q. 1. & Othonem Frisingensem lib. 4. Chronic.
c. 3. qui ait, Romana Ecclesia occidentalia regna tan-
quam sui iuris à Constantino sibi tradita affirmat, in
argumentúmque tributum, exceptis duobus Francorum
regnis, exigere non dubitat. Et quamuis de huius do-
nationis veritate plures & graues auctores dubi-<marginalia>Donatio Cō-|stantini Rom.|Pontif. facta|vera astrui-|tur.</marginalia>
tent, quos refert Couarruuias 4. vat. c. 16. §. secun-
do loco: eam tamen donationem doctè ipse pro-
pugnat, & Bartholus in princip. Codicis, glos. ver-
bo, c&#x0153;lestis, ca. 2. d. 12. canonistæ c. nouit, de iudi-
ciis, Sebastianus Medicis tract. de legibus, part. 1.
quęst. 8. in fine. Ludouicus etiam Imperator Caro-
li magni filius Pontifici Romano Romam cum
ducatu suo, & aliis ciuitatibus contulit. c. ego Lu-
douicus. 63. dist. Huius & aliarum similium dona-
tionum extant Romæ authentica instrumenta, vt
testatur Bellarminus suprà c. 9. Federicus I. Roma-
norum Imperator Adriano IV. Pontifici satis im-
pe&#x0303;sus; tamen illi scribit, vt testatur Nauclerus vo-
lumine 2. Chronograph. quidquid regalis vester pa-
patus habere dignoscitur, donatione principum obti-
net. Cum igitur nemine contradicente, aut tam-
quam illicitum damnante, & principes Catholici
donationes fecerint, & sanctissimi ac doctissimi<-P>@@

<-P>Pontifices illas acceptauerint, non est credendum,
id esse contra ius naturæ, aut diuinum: ergo Pon-
tifex verè est dominus politicus, & sic potest leges
politicas ferre.</P>
<P>  Ad primum argumentum respondeo cum Bel-<marginalia>39</marginalia>
larmino, supra ca. 10. Christum ibi non interdice-<marginalia>Ad 1.</marginalia>
re Episcopis, & aliis principibus Ecclesiasticis po-
liticam potestatem: sed ne more tyrannorum vio-
lenter, & tyrannicè dominentur: id quod ex textu
Græco Matth. optimè Bellarminus deducit, vide
dicta sect. 1.</P>
<P>  Ad secundum respondet Bellarminus eo loco,<marginalia>Ad 2.</marginalia>
Pontifices, & principes admoneri, ne minutis &
vilibus officiis ita occupentur, vt omittere cogan-
tur maiora. Hoc modo cùm vidisset Iethro Moy-
sem tota die sedentem ad iudicand&#x0169;, sapie&#x0303;ter eum
admonet, Exo. 18. vt tribunos, & centuriones aliquos
constituat, qui iudicent populum omni tempore: quid-
quid autem, inquit, maius fuerit, referant ad te, & qui
minora tantummodò iudicent, & Paul. 1. Cor. 6. ver. 2.
si in vobis, inquit, iudicabitur mundus, indigni estis,
qui de minimis iudicetis, & Bern. 1. de consid. ad Eu-<marginalia>Pontifex iu-|dicia rerum|temporalium|aliis debet di-|mittere.</marginalia>
genium (quem Bern. sciebat principem te&#x0303;poralem
esse) hortatur Pōtificem, vt iudicia rerum tempo-
rali&#x0169; aliis dimittat; non quia indigni vos, inquit, sed
quia indignum vobis talibus insistere, qui perfectionibus
estis occupati, & nōnullis interiectis: sed aliud est in-
cidenter excurrere in ista causa quidem vrgente: aliud
vltrò incumbere istis tamquam magnis, dignísque tali
intentione rebus. Itaque nō damnat Bernardus vsum
potestatis politicæ, sed immoderantiam vsus in
Pontifice: consentit etiam huic explicationi do-
ctissimus Maldonatus ad illum locum, Lucæ 12.
ver. 14. potest etiam dici, cum Salmerone 1. Cor.
disp. 9. Christum ibi negare, se iudicem constitu-
tum ad iudicandum de hæreditate diuidenda: quia
ad eiusmodi iudicia exercenda non fuit missus à
Patre: regnum enim Christi non est de hoc mundo, vt
ipse testatur, Ioan. 18. ver. 36.</P>
<P>  Ad tertium respondeo, illud testimonium faci-<marginalia>Ad 3.</marginalia>
lè posse in aduersarios retorqueri: nam si iis, qui<marginalia>Omnes Chri-|stiani Deo mi-|litant, & in|baptismo sunt|eius militiæ|adscripti.</marginalia>
Deo militant, interdicit Paulus, ne politicam ha-
beant potestatem: cùm omnes Christiani Deo mi-
litent, quia omnes Christo in Baptismo nomen
deder&#x0169;t, & eius militiæ adscripti sunt, nullus pos-
set esse Rex, princeps, vel magistratus sæcularis.
Quare dicendum est, Paul&#x0169; Timotheo interdice-
re, ne negotiationibus, & mercimoniis incumbat,
aliisq&#x0301;ue rebus, quibus victus solet à sæcularibus
comparari. Dixit enim Paulus, labora, sicut bonus
miles Christi Iesu: & statim subiungit: nemo mili-
tans Deo, &c. quibus verbis formam boni militis
Paulus delineat, quæ in eo sita est, vt miles spreta
corporis voluptate, & nimia solicitudine eorum,
quæ ad vitam transigendam necessaria sunt, for-
tem, & inuictum aduersus labores, & vitæ com-
moda, atque Reip. hostes, sese insinuet.</P>
<P>  Ad quartum respondeo, illud solùm à Nicolao<marginalia>Ad 4.</marginalia>
ibi intendi, non esse ex Christi institutione con-<marginalia>Potestas sæcu-|laris & spiri-|tualis ex Chri|sti institutione|non sunt con-|iunctæ.</marginalia>
iunctas Pōtificalem, & sæcularem potestates: cùm
tamen in lege scripta, politica, & spiritualis pote-
stas, aut semper, aut sępe in eade&#x0303; persona fuerint,
non negat in Pontifice dominium temporale esse:
nam ex donatione Imperatoris iam ipse illud ha-
bebat: neque negat. Pontificem hac ratione posse
temporaliter subditos iudicare: sed imperi&#x0169; tem-
porale esse à Pontifice vsurpatum.</P>
<P>  Ad quintum respondeo, Bernardum asseuerare<-P><marginalia>Ad 5.</marginalia></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0143.jpg/>
@@1@<SE143>Disput. VII. Sectio VII. 127
<duolan 2><-P>Pontificem ex Christi institutione nullam habere
potestatem politicam pontificiæ annexam, vt pa-
tet ex illis verbis, Esto, vt alia quacumque ratione
hæc tibi vendices; sed non Apostolico iure: nec enim tibi
ille dare, quod non habuit, potuit.</P>
<P>  Ad sextum nego antecedens, & ad primam eius<marginalia>Ad 6.</marginalia>
probationem respondeo, bene posse ab eodem<marginalia>Pontifices pos-|sunt ambas po|testates exer-|cere.</marginalia>
ambas potestates exerceri, si ministros adhibeat
peritos & studiosos, qui de minoribus curam ha-
beant, grauioribus sibiipsi reseruatis, vt semper
Pontifices fecêre.</P>
<P>Ad secundam verò probationem respondeo, Pon-
tificem habere laicos ministros, qui sontes puni&#x0169;t
iuxta politicas leges, quas vel ipse Pontifex in ter-<marginalia>Pōtifex quali|ter sontes pu-|niat.</marginalia>
ris sibi temporaliter subiectis fecit, vel ab aliis fa-
ctas confirmauit: quare qui sententiam sanguinis
ferunt, vel exequuntur, nihil contra ius canoni-
cum faciunt: quòd si aliquando Pontifex per se
ipsum vellet sententiam sanguinis ferre, non face-
ter contra ius canonicum: quia illo non astringi-
tur.</P>
<P>  Ad tertium respondeo, Pontifices non exerce-
re per seipsos gladium temporalem: sed per mini-
stros politicos, quibus, vt benigni sint, iubent. An<marginalia>Spiritualia so|lùm Pontifi-|ces tractare,|Reges verò sæ|cularia, an ma|gis expediat.</marginalia>
verò Ecclesiæ magis expediat, & Deo magis pla-
ceat, vt Pōtifex spiritualia solùm, Reges verò tem-
poralia tractent, Bellarminus suprà, cap. 9. Et si ab-
solutè, inquit, fortè præstaret, vt Pontifices tractarent
solùm spiritualia, & Reges temporalia: tamen propter
malitiam temporum experientia clamat, non solùm vti-
liter, sed etiam necessariò & ex singulari Dei prouiden-
tia donatos esse Pontifici, aliis&#xE8BF; Episcopis Principatus
temporales: si enim in Germania Episcopi Principes nō
fuissent, nulli ad hanc diem in suis sedibus permansis-
sent: Et Otho Frisingensis in prologo ad lib. 4.
Chronicorum suorum ait, vtrùm Deo magis placeat
Ecclesiæ suæ, quæ nunc cernitur exaltatio, quàm prior
humiliatio, prorsus ignorare me profiteor: videtur qui-
dem status ille fuisse melior: iste felicior: assentior tamen
Romanæ sedi, &c. quam super firmam petram ædifica-
tam non dubito, credenda, quæ credit, licitè possidenda,
quæ possidet, &c.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO VII.
An Imperator possit leges ciuiles ferre totum orbem
obligantes.</Z>
<P><INI4>P</INI4>Ostqvam Iulius Cæsar tyannnicè<marginalia>40</marginalia>
summam potestatem politicam Di-<marginalia>Quādo digni|tas imperato-|ria Romæ in-|stituta fuerit.</marginalia>
ctatoris, & Imperatoris perpetui oc-
cupauit, Imperatoris dignitas, poten-
tia, & nomen apud Romanos instituta sunt, vt te-
statur Suet. in Cæs. ca. 77. quòd iniustè vsurpatum
erat, iustè posteà retentum: nam Romana Respub.
omnem suam potestatem lege lata in Augustum
Cæsarem, qui Iulio Cæsari auunculo successit,
transtulit, vt testatur Pomponius l. 2. vers. nouissi-
mè paulò antè, §. post originem, ff. de origine iuris,
Vlpianus l. 1. ff. de consti. princ. Aurelius Arcadius
l. vnica, ff. de officio præfecti prætorio, Iustinianus
l. 1. §. c&#x0169; enim antiqua lege, ff. de vetere iure enu-
cleando, Alphonsus IX. Hisp. Rex l. 2. tit. 1. part. 2.</P>
<P>  Hæc lex, quæ de Imperio in Augustum, & eius<marginalia>Regia lex quæ|fuerit.</marginalia>
successores transferendo à Romana Rep. lata fuit,
Regia lex appellatur ab Vlpiano suprà, vt Ioannes
Oroscius num. 9. & Contius ibi interpretantur.
Duarenus 2. dispu. anniuersariarum, ca. 19. Couar-<-P>@@

<-P>ruuias in practicis cap. 1. nu. 3. vbi eandem legem
appellari ait, legem Imperij, l. ex imperfecto, C. de
testam. Addit Couarruuias ex Cornelio Tacito,
Alciato, Othomano, & Antonio Vacca, moribus
obtentum fuisse, vt huiusmodi lex de imperatoris
potestate in singulos Principes mox, vt ab exer-
citu consalutati, & à senatu comprobati essent, per
senatum ipsum decerneretur: Cæteri ergo Impe-<marginalia>Post Iulium|Cæsarem cæ-|teri Imperato|res legitimi|fuerunt.</marginalia>
ratores post Iulium Cæsarem legitimè electi, veri,
& legitimi fuêre Imperatores. Vnde Hieronymus
in id Matth. 22. vers. 21. Reddite, quæ sunt Cæsaris,
Cæsari, &c. & August. lib. 50. homilia in 48. arbi-
trantur, Christum iussisse, vt Tiberio Cæsari tri-
buta redderentur, quia illi erant debita, tamquam
legitimo Imperatori, quæ interpretatio difficulta-
tem habet: quia licet esset legitimus Imperator
Romanorum, tamen comparatione Iudæorum
videbatur Tyrannus. Vnde alij interpretantur,
Christum subtiliter, & acutè dol&#x0169; illorum simu-
latorum, à quibus interrogabatur, elusisse: sumpta
enim occasione de imagine Cæsaris denario in-
sculpta, iussit reddi Cæsari, quæ Cæsaris, nihil af-
firmans de obligatione redde&#x0303;di Cæsari tributum:
ita Bellarminus 5. de Pont. cap. 2. §. quòd verò: Et
illos quidem dolo malo interrogasse, vt caperent
Iesum in sermone & in inuidiā, vel populi Iudai-
ci, vel præsidis traherent, constat ex Matth. 12. ver.
15. Lucæ 20. vers. 20. & omnibus interpretibus: sed<marginalia>Iudæi audito|Christi respōso|cur mirati s&#x0169;t</marginalia>
quomodò, si nihil resoluit, mirati sunt in respon-
sis eius, & tacuerunt, vt refert Lucas? nimir&#x0169;, con-
uicti eius argumento: probare ergo voluit, deberi
tributa Cæsari, & ratio eius efficacissima illis fuit,
quia sciebant Iudaicum populum vltrò consen-
sisse in Cęsaris Imperium, & facultatem illi dedis-
se cudendi pro illis monetam, ac proinde esse legi-
timum illorum Imperatorem, & ei deberi tributa,
alioqui malè ex isto loco tributa Principibus de-
beri colligerent Theologi, & Iurisperiti: conditio-
nalis enim nihil ponit in esse. Nec timuit Chri-
stus populi inuidiā; quia metu Romanorum Im-
peratorum sciebat in officio continendos, & hac
de causa ipsum non impugnaturos, aut propter
amorem veritatis inuidiam contempsit populi, &
periculo voluit se exponere: sicut autem Iudæa
primùm fortè per tyrannidem occupata, iustè de-
inde subiecta fuit Romanis Imperatoribus: ita
aliis prouinciis, & regnis potuit contingere, in
easq&#x0301;ue prouincias aut legitimum imperium ha-
bet, vnde illis potest leges dare: & ita omnes do-
cent.</P>
<P>  An verò possit etiam totum orbem legibus suis<marginalia>Imperator an|possit toti orbi|leges dare.</marginalia>
obligare, tamquam videlicet dominus totius or-
bis, disputant Castaldus de imper. quæst. 52. Felin.
cap. cùm liceat, de præscript. Cassaneus in catalo-
go gloriæ mundi, part. 5. consider. 28. Couarruuias
regula peccatum, part. 2. §. 9. à nu. 5. Ioannes Igneus
di sput. an Rex Francię recognoscat Imperatorem,
& superiorem. Vbi ait, totam Iurisperitorum Ita-<marginalia>1. Opinio.</marginalia>
lorum scholam censere, Imperatorem esse totius<marginalia>Imperatorem|totius orbis do|minum iure|esse qui tra-|dant.</marginalia>
mundi dominum. Bartholus, Baldus, Cynus, Albe-
ricus, Paulus, Angelus, Aretinus, Salicetus in l. 1.
C. de sum. trinit. l. bene à Zenone. C. de quadrien.
præscript. Hostiensis, Ioannes Andreas, Antonius
de Butrio, Panormitanus cum gloss. cap. per vene-
rabile&#x0303;, qui filij sint legit. immò Bartholus in l. ho-
stes, ff. de captiuis, num. 7. Fortè, inquit, si quis dixe-
rit, dominum Imperatorem non esse dominum, & mo-
narcham totius orbis, esset hæreticus: quia diceret contra<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0144.jpg/>
@@1@<SE144>128 Quæst. XCV. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>Euangelium Lucæ 2. exiit edictum à Cæsare Augusto,
vt describeretur vniuersus orbis, & extrauag. ad repri-
mendam, verbo, totus orbis, num. 8. ait, Imperato-
rem Romanum saltem ante Christi natiuitatem
esse dominum totius orbis: & Sebastianus Medi-
cis tract. de legibus part. 1. quæst. 18. num. 6. & 7.
ait, Ab Imperatore tamquam à capite, in omnes infe-
riores, honores, & munera infunduntur, cap. ita domi-
nus 19. dist. ca. fundamenta, §. 1. de electione, scilicet quia
ipse est superior, & dominus omnium prouinciarum, cap.
Adrianus, 63. distinct. l. bene à Zenone. C. de quadrien.
præscript. Card. Clem. 1. de summa trinit. gloss. cap. vene-
rabilem, de electione, cap. in apibus, 7. quæst. 1. ideò dici-
tur mundi dominus l. deprecatio, ff. ad leg. Rhodiam, de
iactu. Iason l. 1. in 1. lectura num. 6. C. de summa trinit.
dicit communem esse, & qui contrarium dicit, hæreticus
dici posset: quia hoc dictum comprobatur auctoritate
Euangelij Lucæ 2. &c.</P>
<P>  Addit autem Medicis, hanc sententiam esse in-
telligendam, non de regnis Galliæ, & Hispaniæ:
sed de aliis: nec de dominio proprietatis, sed iuris-
dictionis, de quo ait, videndum Baldum l. 2. C. in
quibus causis coloni. li. 11. Bartholum illa extrau.
ad reprimendam, verbo, totius orbis, Speculat. tit.
de feudis, §. 2. & §. 4. de appellationib. ait enim, Esse
domin&#x0169; totius orbis: quia si in aliqua parte infestetur,
debet ab eo defendi, vt ait Iason suprà. Et certè An-
toninus Imperator, mundi se dominum pronun-
ciat in illa l. deprecatio, & Iustinianus in illa l. à
Zenone, omnia Principis esse ait, & Henricus VII.
Romanorum Imperator in d. extrauag. ad repri-
mendam ait, in Romani Imperij tranquillitate totius
orbis regularitas requiescit: & infrà, diuinis præceptis
iub eri, vt omnis anima Romanorum Principi sit subie-
cta: alludit ad id Rom. 13. omnis anima potestatibus
sublimioribus subdita sit.</P>
<P>  Sed dicendum est, Imperatorem non esse do-<marginalia>42</marginalia>
minum totius orbis, nec posse ei leges dare: hoc,<marginalia>Vera opinio.|Imperator nō|est Dominus|totius orbis,|nec potest ei|leges dare.</marginalia>
inquit Vazquez disp. 153. cap. 2. num. 12. Theolo-
gis esse notissimum, & Igneus suprà tenere om-
nes Iurisperitos Gallos, Germanos, Hispanos, &
vltramontanos. Ita tenent Iacobus Rauennas, Pe-
trus & Ioan. Fabri. l. 1. C. de summa trinit. l. bene
à Zenone. C. de quadrienn. præscript. Oldradus,
Raphael, Fulgos. Alciatus (quos citat Castaldus
suprà) Cassaneus supr. consid. 23. Victoria relect.
5. quæ est prima de Indis, part. 1. nu. 24. 25. 26. Sot.
4. iust. quæst. 4. art. 2. & 4. dist. 25. quęst. 2. art. 1. Tur-
recremata cap. in apibus, 7. quæst. 1. Couarruuias
suprà num. 7. Andreas Isernia cap. 1. de pace ser-
uanda, & iuramento firmando, libro 2. feudorum,
Molina tractat. 1. de iustit. disp. 24. 29. 30. & omnes
Theologi, præsertim recentiores, quorum aliqui
priorem sententiam ridiculam arbitrantur: nec
enim tale dominium habet iure naturæ, nec gen-
tium, nec Dei concessione, nec Papę: quia, vt vidi-<marginalia>Papa non est|dominus tem-|poralis totius|mundi, spiri-|tualis Chri-|stianor&#x0169; om-|nium.</marginalia>
mus, nec Papa est dominus temporalis totius or-
bis; sed spiritualis Christianorum omnium: tem-
poralis verò quarundam terratum, quæ illi à Prin-
cipibus temporalibus donatæ sunt. Et quamuis es-
set dominus totius orbis, numquam illum dedit
Imperatori, nec id fuisset expediens.</P>
<P>  Proferunt pro se aduersarij præter superiora l. 1.
C. de raptu virg. §. sin autem, ibi, Per diuersas nostri
orbis regiones, & authen. de instru. cautel. & fide. §.
quia igitur, vbi legimus, & dare in commune subie-
ctis, quos Deus nobis tradidit priùs, & paulatim semper
adiiciet: authent. vt omnes obediāt iudicibus vers.<-P>@@

<-P>hæc considerantes, habetur, omnibus in prouinciis,
iudicibus, quicumque nostris obediunt scriptis in vni-
uersa ditione, & quæ ascendentem videt, & descenden-
tem solem, & quæ ex vtroque latere est: & l. rem non
nouam. C. de iudicibus, sic habet: in orbe terrarum,
qui nostris gubernaculis regitur, & l. 1. C. de summa
trinit. ibi, cunctos populos, l, si duos, §. 1. ff. de excus.
tutor. ibi, vniuerso orbi conueniens est: in l. generaliter
ad finem. C. de episc. & clericis, imp. ait, & hoc non
solùm in veteri Roma, & in hac regia ciuitate: sed in
omni terra, vbicumque Christianum nomen colitur,
obtinere sancimus, l. 2. in princ. C. de iuram. calumn.
in omni orbe terrarum, qui Romano imperio suppositus
est, l. iubemus. C. de testam. §. quam vt exul, dicitur,
hanc edictalem legem in orbem terrarum ponimus: in-
stit. de success. libero. quam pro omni natione compo-
suimus, l. 1. §. cum autem, C. de vsucapio. ibi, in om-
nem terrarum orbem, cap. in apibus, 7. quæst. 1. vnus
est Imperator, sicut vnus Rex in apibus: ca. conuenior,
23. quæst. 8. cap. quo iure dist. 8. omnia dicuntur esse
Imperatoris: cap. futurum, 12. quæst. 1. ibi, Romani
Principes, qui totius orbis monarchiam tenebant & ibi,
per vniuersum orbem suo degentibus imperio: cap. soli-
tæ de maior & obed. ait Pontifex, Deum fecisse duo
luminaria magna Genes. 1. hoc est, duas dignitates Pon-
tificalem & regalem, illam præesse spiritualibus, hanc
temporalibus, cap. duo sunt, distin. 96. ait Pontifex,
duo sunt quippe, Imperator Auguste, quibus principa-
liter hic mundus regitur, auctoritas sacra Pontificum,
& regalis potestas: ergo sicut Romanus Pontifex
in spiritualibus iurisdictionem, & potestatem ha-
bet in vniuersum terrarum orbem: sic Impetator
in temporalibus. Item Imperator est totius Eccle-
siæ patronus, protector, & defensor: at Ecclesia in
vniuersum mundum ius habet quoad spiritualia,
ergo & Imperator in ciuilibus. Item Ecclesia à
Pontifice in totum mundum habet spiritualem
gladium, & temporalem; ergo & Imperator tem-
poralem: vnde Ecclesia feria 6. hedom. sanctæ, pro
Imper. Deum precatur, vt omnes barbaras natio-
nes illi subiiciat, & D. Thomas 3. de regim. princi.
cap. 3. ait, Christum esse verum mundi dominum, cuius
vices gerebat Augustus, licet non intelligens: sed nutu
Dei, sicut Caiphas, prophetauit, Ioan. 11.</P>
<P>  His tamen argumentis non conficitur, quòd<marginalia>Imperator|multas orbis|regiones suo|Imperio sub-|iecit, sed non|omnes.</marginalia>
aduersarij intend&#x0169;t: nā citata iura solùm innuunt,
Imperatorem multas mundi regiones, ac prouin-
cias suæ ditioni, ac potestati subiecisse, & cum di-
cunt, vniuersus mundus, qui nostro est imperio subie-
ctus, particula, qui, testringit: nam numquam om-
nes gentes fuerunt Romanis Imperatoribus sub-
iectæ. Scythia Romanorum arma non nouit, In-
dica barbarorum regna Romanis non paruerunt:
fuerunt multi populi liberi l. mercatores. C. de
commerciis, & mercat. legimus, mercatores tam im-
perio nostro, quàm Persarum Regi subiectos, & l. Ro-
manæ, C. de eunuchis dicitur. Barbaræ autem gentes
eunuchorum extra loca nostro imperio subiecta factos:
& Reges Francorum, Hispanorum, Anglorum,
Polonum Imperatorem superiorem non agno-
scunt: non Imperatorum, sed suis legibus regiis
gubernant: vnde Chrysostomus Psal. 44. ait, Impe-
rator Romanorum non potest Persis leges ferre, & Bal-<marginalia>Imperator|Rom. non po-|test Persis lege&#x0303;|ferre.</marginalia>
dus ca. solitæ, de maior. & obed. Bartholum repre-
hendit ob id, quod scripsisse retulimus, in l. hostes,
& meritò: nam sutor vltra crepidam, & in alienam
messem falcem misit, & iurisperitiæ terminos, in
qua ipse floruit, transiuit. Nec inficiari quis potest,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0145.jpg/>
@@1@<SE145>Disput. VII. Sectio VII. 129
<duolan 2><-P>Antoninum Imperatorem suprà, superbè & arro-
ganter se nominasse mundi dominum, Deus est
mundi Dominus, non Imperator, nec enim legiti-<marginalia>Deus est m&#x0169;-|di Dominus,|nō Imperator.</marginalia>
ma successione, cùm antecessores sui numquam
subiecerint sibi iustè, imò nec iniustè totum or-
bem: & iure belli, vel aliis iustis titulis aliquas pro-
uincias amiserunt: nec incolæ antiqui earum, ad
quas ius habent, quæ non possunt tyrannorum
iugum excutere, & eorum legibus necessariò obe-
diunt, insuper legibus Imperatoris obedire tenen-
tur. Nec verò ex concessione Pontificis, quia nec<marginalia>Pontifex Im-|peratori non|concessit dire-|ctā totius or-|bis iurisdictio|nem.</marginalia>
ipse in totum orbem iurisdictionem temporalem
directam habet: sed solùm indirectam in omnes
Christi cultores: ex qua quidem Imperator, quia
factus est patronus, defensor, & propugnator Ec-
clesiæ, potest in omnibus iis, quæ ad hoc pertine&#x0303;t,
omnibus Christianis Principibus non exemptis
imperare, & iure belli potest Ecclesiam contra
omnes Christiani nominis hostes, paganos vide-
licet, & Barbaros, quorum expugnatio ad alios
Principes non pertinet, vel ab aliis negligitur, aut
exerceri nequit, tueri, atque defendere, & iniurias,
quibus pagani Christianam religionem afficiunt,
& maledicta, quæ in Christum conferunt, armis
coe&#x0308;rcere.</P>
<P>  Quòd autem Augustus edicto iusserit de-<marginalia>Augustus nō|iussit vniuer-|sum orbem de-|scribi.</marginalia>
scribi vniuersum orbem, non vrget, tum quia
potuit mente, & opere errare: tum quia nō est cre-
dendum de vniuerso omninò orbe intellexisse;
cùm totus eius Imperio non pareret, quādoqui-
dem nec Scythia, nec Sarmatia, nec vltra Euphra-
tem vniuersus orbis illi vmquam paruit, vt osten-
dit Alciatus l. 1. col. 1. C. de sum Trin. nec India-
rum orientalium, nec occidentalium dominium
habuerit. Verba ergo illa Lucæ, vt describeretur
vniuersus orbis, intelligenda sunt per synecdochen,<marginalia>Expositio loci|Luc. 2.</marginalia>
iuxta consuetam Scripturæ phrasim, qua maior
pars pro toto accipitur, vt omnes monent, inquit
doctissimus Maldonatus ad illum locum, & iuxta
Hieronymum Isaiæ 13. & Prosperum 2. de vocat.
gent. Vniuersus orbis vocatur illa Prouincia, de
qua proximè sermo est: sæpe etiā per antonoma-
siam, hyperbolen, vel exaggerationem imperium
illud, quod tunc in magnam orbis partem domi-
nabatur, in totum orbem fuisse dicitur, vt exponit
Augustinus, & ex Daniel 2. & aliis similibus locis
intelligi potest: & quod frequenter nomine orbis
pars orbis appelletur, patet ex carmine illo, Igno-<marginalia>Vniuersus or-|bis non signi-|ficat totum|mundum.</marginalia>
tum vobis Arabes venistis in orbem. Et hunc modum
loquendi vsurpari frequenter in Scriptura, patet
Matth. 2. vers. 7. commota est vniuersa ciuitas. cap. 27.
vers. 45. tenebræ factæ sunt super vniuersam terram,
Act. 21. vers. 28. Agabus significabat per spiritum ma-
gnam famem futuram in vniuerso orbe terrarum, cap.
24. vers. 5. inuenimus hunc hominem pestiferum, & cō-
citantem seditionem omnibus Iudæis in vniuerso orbe,
& Rom. 1. vers. 8. Fides vestra annunciatur in vni-
uerso mundo: Coloss. 1. vers. 6. Quod peruenit ad
vos. sicut & in toto mundo. Et sanè Henrico VII. nec
totus orbis, nec magna pars subiecta fuit: electus
enim fuit in Imperatore&#x0303; anno Domini. 1138. tem-
pore Clementis Papæ V. auctore Genebrardo 4.
chronographiæ, qua tempestate apud Gręcos Im-
peratorem Christianum esse, Hispaniarum, Gal-
liarumq&#x0301;; colonias, Angliam, & alias orbis regio-
nes reges proprios habuisse, qui occidentali Im-
peratori Henrico nullo modo parerent, ex eodem
Genebratdo suprà liquidò constat.</P>@@

<P>  Et Innocentius illo cap. solitæ de maior & obe.<marginalia>Imperator|quomodo sit|supremus do-|minus.</marginalia>
solùm ait, Imperatorem esse supremum respectu
illorum, qui ab illo accipiunt temporalia: & cùm
comparat duas potestates Ecclesiæ duobus lumi-
naribus mundi, non numerat cum potestate spiri-
tuali potestatem Imperatoris Romani, sed regiā,
& posteà videbimus, etiam ex canonibus, aliquos
reges non esse Imperatori subiectos: sed esse su-
premos dominos: quos quide&#x0303; solùm videtur Im-
perator excedere in quodam honoris, ac dignita-
tis loco, propter specialem conuentionem cum
sede Apostolica, à qua cōfirmatur, vngitur, & co-
ronatur, & tamquam peculiaris protector, & de-
fensor eius in temporalibus suscipitur, vt latiùs
Castaldus suprà, & Restaurus in suo tract. de Im-
peratore.</P>
<P>  Ex dictis constat, Imperatorem Romanum le-<marginalia>43</marginalia>
ges politicas ferre posse in subditos: non tamen,<marginalia>Imperator po-|test leges ferre|in subditostā-|tùm.</marginalia>
quę vniuersum astringant orbem. Prior pars con-
stat ex iuribus pro prima opinione citatis, & ex l.
3. & fi. C. de legib. l. 12. hisp. tit. 1. par. 1. & l. 2. tit. 1.
par. 2. & insinuatur l. 1. C. de summ. Trinit. & l. fin.
C. de ædificiis priuatis, & l. omnibus ff. ad Trebel-
lian. quatenus leges istę ad eos diriguntur, qui sub
Romano Imperio sunt. Et ratio est clara: quia om-
nis princeps supremus potest leges condere: &
quia princeps, seu Imperator à Romanis speciale&#x0303;
facultatem accepit condendi leges, quæ ipsam, &
alias ipsi subiectas astringerent, vt in superioribus
vidimus, & Remp. habuisse facultatem ferendi le-
ges, paret, l. non ambigitur. ff. de legibus: ergo po-
tuit illam in principem transferre: vnde patet, si
aliqui reges sint Imperatori subiecti, vt esse pos-
sunt, ipse enim potest regum titulum dare, vt
docet Vazquez d. 153. cap. 2. num. 12. regem illum,
& eius subditos manere etiam subditos Imperato-
ris, & debere eius leges seruare, etiam cum con-
trariæ sunt legibus regiis, vt ibidem ait Vazquez.
Posterior pars manifesta ex dictis est: quia leges
solùm obligant subditos: sunt autem multi etiam
Christiani, non subditi Imperatori: ergo non
astring&#x0169;tur legibus eius, vt eius sunt, etiam si for-
te obligentur eisdem, quatenus à suis principibus
acceptantur, vt docet Bernardus Diaz in pract.
crim. cap. 144. circa finem, & Salcedo. ibi.</P>
<P>  Quidquid autem sit de potestate, & dominio<marginalia>Imperator nō|habet domi-|nium proprie-|tatis in omnes|orbis partes.</marginalia>
iurisdictionis, certissimè tenendum est, Imperato-
rem non habere dominium proprietatis in tot&#x0169;
orbem, seu in omnes facultates. In hoc conueni&#x0169;t
omnes sec&#x0169;dùm Castaldum suprà, & iam pro hac
parte retulimus Sebastianum Medicis alios refe-
rentem. Et patrimonium Ecclesiæ non esse subie-
ctum Imperatori, etiam Bartholus, & alij iuristæ
fatentur, vt testatur Victoria relect. de Indis par. 1.
nu. 26. Imò nec bona eor&#x0169;, in quos Imperator ha-
bet domini&#x0169; iurisdictionis, sunt illius, nec potest
ad libitum de illis disponere: & ideò prorsus est
falsum, & ineptum, quod ait Decius cons. 269. nu.
7. relatus à Tepato 1. variar. titul. de principis
potestate, Imperator potest de plenitudine po-
testatis auferre dominium, nulla etiam causa
subsistente.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO VIII.
An Hispani, Galli, Angli, Polonique à legibus Impe-
ratoris sint liberi, & quinam sint Impe-
rio subiecti.</Z></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0146.jpg/>
@@1@<SE146>130 Quæst. XCV. Tract. XIV.
<duolan 2><P><INI5>V</INI5>Idimvs sect. præced. non omnes<marginalia>44</marginalia>
subiectos esse legibus Imperatoris,
vt illius sunt: n&#x0169;c duo tractabimus,
primùm, quinā sint liberi à legibus
Imperatoris, vt eius sunt. Secundò,
an Hispani ex suorum regum acceptatione, vel
aliquando alia ratione his legibus subiaceant. De
hoc sec&#x0169;do agemus sect. seque&#x0303;ti: in hac de primo.
Respondeo, Hispani nō sunt subiecti, patet cap.<marginalia>Hispani legi-|bus Imperatc|ris non sunt|subiecti.</marginalia>
Adriani, verbo per singulos 63. d. cap. & si necesse,
verbo, restitui ad finem, de donationib. inter vir.
& vxor. & insinuatur cap. super specula de priui-
legiis, Nau. cap. nouit de iudic. not. 3. nu. 32. & alij,
quos refert, & probat Couarruuias regula pecca-
tum par. 2. §. 9. Didacus Perez in Pro&#x0153;m. ordina-
tionum regal. quæst. 1. Burgos de Paz in pro&#x0153;m.
legum Tauri, nu. 32. & l. 1. nu. 513. & 514. Sebastia-
nus Medicis tract. de legib. par. 1. qu. 18. num. 7.
Henriquez tom. 3. Vazquez d. 153. cap. 2. num. 12.
& 13. Victoria relect. de Indis part. 1. nu. 26. Ol-
dradus consi. 69. Baldus l. ex hoc iure. ff. de iust. &
iure, Panormitanus cap. per venerabilem, qui filij
sint legitimi. Mariana latè de rebus Hispaniæ lib.
9. cap. 5. Azor 2. tomo lib. 9. cap. 14. q. 4. Castaldus
tract. de Impera. quæst. 3. 50. & 53. & habetur to-
mo 16. tractatuum.</P>
<P>  Disertis verbis traditur in legibus l. 15. ti. 1. pa. 1.
ib. e iuzgarse por ellas, y no por ostro escripto de ostra ley.
& l. 6. ibi, è por las leyes deste libro, & non por ostras,
tit. 4. par. 3. & l. vlt. seu 15. tit. 14. par. 3. ibi, ley, o fue-
ro de ostra tierra que fuese de fuera de nuestro señorio,
mandamos, que en nuestra tierra nō aya fuerça de prue-
ba, hoc est, vt per legem illam causa decidenda nō
sit, & l. 1. tit. 22. ibi, ni contra derecho de las leyes de-
ste nostro libro, part. 3. & l. 1. tauri ibi, y no por ostras al-
gunas, quæ est l. 3. tit. 1. lib. 2. nouæ compil. & l. 2.
tauri ibi, pues por ellas y no por ostras an di iuzgar,
quæ est l. 4. eod. tit. & lib. compilat. idemstatutum
est in legibus fori, vulgò vocati, iuzgo, quæ anti-
quissimæ in Hispania sunt l. 8. tit. iudicum & l. ex-
ordiente titulo legum, idem statutum est ab Al-
phonso Rege in quadam lege ordinamenti edita
Cōpluti, quam posteà confirmarunt Rex Catho-
licus Ferdinandus & Regina Elisabetha. Hoc aute&#x0303;
adeò iustum visum est primis Hispaniæ regibus,
qui à Maurorum tyrannide Hispaniam vendica-<marginalia>Hispania re-|ges statuerunt|p&#x0153;na capitis|plectend&#x0169;, qui|in iudicio le-|ges Imperato-|rum allegaret.</marginalia>
runt, vt lege constituerint, p&#x0153;na capitis plecten-
dum, qui in iudicio leges Imperatorum allegaret,
vt testatur Oldradus consil. 69. colum. 13. Palacius
Rubros repet. ca per vestras colum. 4. de dona. in-
ter vir. & vxo. Gregorius Lopez l. 6. verbo, por las
leyez deste libro, tit. 4. par. 4. & alij authores, quos
recenset Burgos de Paz ad l. 1. Tau. nu. 513.</P>
<P>  Similiter Francos, seu Gallos non esse subiectos<marginalia>45</marginalia>
Imperatori, aut eius legibus de facto, nec de iure,<marginalia>Frāci legibus|Imperatoris|non sunt sub-|jecti.</marginalia>
docet Tyraquellus, de iure primogen. quæst. 17.
opin. 4. nu. 20. & 21. Castaldus, Sebastianus Medi-
cis, Azor, Victoria & Vazquez suprà, Innoce&#x0303;tius,
Hostiensis, Panormitanus, Felinus cap. nouit de
iudic. Speculator ti. de appellat. §. nunc tractamus.
Bartholus l. hostes, ff. de captiuis, Baldus cap. 1. de
pace iure iuran. firmanda, & expressè habetur d. ca.
per venerabilem, qui filij sint leg. vbi dicitur Frā-
cor&#x0169; regem in temporalibus superiore&#x0303; nō agno-
scere, vbi malè glos. de suo capite, vt notat Victo-
ria, suprà addit, hoc verum esse de facto; sed nō de iure.</P>
<P>  Similiter Reges Poloniæ, Anglię, Neapolis, Si-<marginalia>Reges ite&#x0303; Po-|loniæ.</marginalia>
ciliæ, Sardiniæ, & Hungariæ, non esse subiectos<-P>@@

<-P>Imperatori, probat Azor suprà. Et hoc insinuatur
cap. super specula de priuilegiis, vbi dicitur, in
Francia, & aliis prouinciis leges Imperij non seruari.</P>
<P>  Addit verò Vazquez disp. illa 153. cap. 2. nu. 24.<marginalia>46</marginalia>
& 25. leges Imperatoris locum obtinere in omni-<marginalia>Leges Impera|toris obi vim|habeant.</marginalia>
bus Regnis, Ducatibus, Marchionatibus, Comita-
tibus, & Baronatibus subditis Imperio: quales s&#x0169;t
Ducatus, & Marchionatus Germaniæ, & aliqui in
Italia, qui recognoscunt Imperatoris dominium,
vel iure feudi, vel alia ratione: horum enim domi-
ni, & principes, licet monetam cudere possint, &
leges in suis regnis statuere, id tamen habent au-
ctoritate Imperatoris, ac proinde, vbi leges eorum
non fuerint, legibus imperij in vtroque foro iudi-
candum, & parend&#x0169; est. An verò hi principes ha-
buerint potestatem plenam ferendi leges in suis
prouinciis, ita vt derogare possent iuri Imperato-
rum, pendet ex priuilegiis ipsis concessis, & fun-
datione eorum. Posset tamen Imperator ita eis
concedere ius Regni, Ducatus, Marchionatus, &c.
vt possent nouas quidem leges ferre; nulli tamen
Imperatoris derogare. Hoc etiam certum est, in-<marginalia>In terris Pon-|tifici subiectis|quas ab Impe|ratore accepit|iudicatur per|leges Impera-|toris.</marginalia>
quit Vazquez, nunc ita obseruari adhuc in terris
Pōtificis, quas ab Imperatoribus accepit, vt quid-
quid iure Pontificio statutum non est, in causis ci-
uilibus, iudicatur per leges Imperatoris, quare illę
vim legis obtinebunt in illis prouinciis: ita cap. 1.
de noui oper. nunciat. Imò, cum in eo cap. etiā in
causa spirituali, vt in cōstructione capellæ, admit-
tantur leges principum, deficiente iure canonico;
efficitur, vt in quouis regno in his negotiis spiri-
tualibus iudicandum sit per leges peculiares illius
regni, in quo causa agitatur, hæc ille.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO IX.
An aliquando Imperatorum leges Hispanos
obligent.</Z>
<P><INI5>D</INI5>E hoc latè Burgos de Paz l. 1. tauri,
à n. 59. nos verò summatim hîc.</P>
<P>  Dico primò, in prouincia, vel re-<marginalia>47</marginalia>
gno extraneo, in quo viguer&#x0169;t leges<marginalia>1. Conclus.</marginalia>
imperiales, seruandæ erunt ibi à no-<marginalia>In prouincia|vel regno ex-|traneo, quæ le|ges seruandæ|sint.</marginalia>
stris in contractibus celebrandis, & secundùm il-
las tenetur iudicare iudex in Hispania, si apud ip-
sum contentio super contractu orta fuerit: hoc
enim definit&#x0169; est l. fi. tit. 14. par. 1. & ratio ipsa po-<marginalia>Contrahentes|legibus pro-|uinciæ tenen-|tur, in qua cō-|trahunt.</marginalia>
stulat, vt contrahentes legibus teneantur prouin-
ciæ, in qua contrahunt, cùm eorum voluntas sit
contractum inire legitimum, & in prouincia illa
legibus, & cōsuetudine probatum, nisi permitten-
te lege, contrarium à contrahentibus cōstitutum
sit. Et idcircò definitum est in l. si fundus ff. de ve&#x0303;-
ditionibus, vt si fundus venierit ex consuetudine
eius regionis, in qua negoti&#x0169; gestum est, pro eui-
ctione caueri oporteat. Qua lege ductus Bartho-
lus l. 1. nu. 14. C. de summ. Trin. ait, quoad solem-
nitatem contractus inspiciendas esse leges illius
loci, vbi contractus celebratus est. Et idem ait ibi
quæst. 4. nu. 26. & 27. seruandum esse, cum quęstio
oritur de iure descendente ex re ipsa, nimir&#x0169; ser-
uitute, &c. ductus ex l. an in totum C. de ædificiis
priuatis, & eodem modo intelligit l. venditor §. si
constat ff. communia prædio. Quam Bartholi do-
ctrinam amplectitur Gregorius Lopez d. l. vlt. tit.
14. par. 1. verbo, en raçō de alguna cossa mueble, o raiZ
de aquel lugar, & alij auctores, quos ibi recenset.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0147.jpg/>
@@1@<SE147>Disput. VII. Sectio IX. 131
<duolan 2><P>  An verò si contrahentes extra Hispaniam, qui<marginalia>An contrahe&#x0303;-|tes extra Hi-|spaniam teneā|tur seruare le|ges Hispano-|rum.</marginalia>
sunt subiecti ipsi Regi, teneantur iudices in deci-
sione causarum, quæ ea de re in Hispania mouen-
tur, seruare leges Hispanorum, quæ de contracti-
bus latæ sunt, dubitari potest: nam pars affirmans
definiri videtur d. l. vlti. part. 1. ibi entre les hombres
de aquella tierra, & ibi, estos estraños. Existimo ta-
men, quoad solemnitatem contractuum, & testa-
mentorum setuandas esse leges prouinciæ, in qua
contractus initi sunt, vel condita testamenta, ab
Hispaniæ iudicibus, cùm ab ipsis causa decidenda
est, etiā inter Hispanos, quia, vt superiùs vidimus,
hoc ipsi contractus ex natura sua postulant, & ide&#x0303;
censeo de quac&#x0169;que vltima voluntate, arg. tex. l.
nemo potest. ff. de lega. 1.</P>
<P>  Cùm verò de alienatione, seruitute, & id genus<marginalia>Cum de alie-|natione con-|tractus cele-|brantur, serua|ri debe&#x0303;t leges|prouinciæ.</marginalia>
aliis, quæ rem ipsam afficiunt, contractus celebrā-
tur, seruari debent leges prouinciæ, in qua res illæ
sitæ, & collocatæ sunt, quamuis contractus extra
prouinciam illam celebretur, quia talis dispositio
afficit rem, & impedit dominium transferri alio
modo, quàm legibus permissum est, vt constat ex
l. 1. §. & cum lex C. de rei vxor. actio. & l. 1. ff. de
fundo dotali, & ex princip. institu. quibus alienare
liceat, & quoad vtrumque, idem docet Bartholus
suprà nu. 32. & Socinus consil. 74. col. 5. Alexander
consil. 16. & 128. volu. 1.</P>
<P>  Dico secundò, nulla lex imperialis vim legis<marginalia>48</marginalia>
habet in Hispania, quamuis per ipsius leges abro-<marginalia>2. Conclusio.|Nulla lex Im-|perialis vim|legis habet in|Hispania.</marginalia>
gata non sit, nec legibus regni ea dere aliquid sta-
tutum sit: hoc docet Didacus Perez in pro&#x0153;m. or-
dinatio. regal. seu ordinamenti regij, quæst. 3. Gre-
gorius Lopez l. 5. verbo, de otra ley, gloss. 2. tit. 1.
part. 1. & lib. 6. tit. 4. gloss. 2. verbo, porlas leyes, de-
ste libro par. 3. Didacus Castillo in l. 1. tauri verbo
nose vse deella. Matienzo in l. 2. gloss. 1. num. 15.
tit. 5. lib. 5. nouæ recōp. & absolutè Romanorum
leges Hispanos non constringere docet Lauren-
tius antiquus iuris interpres, cuius meminit Ar-
chidiaconus cap. cùm deuotissimam, 12. quæst. 2.
& ibidem id tenet Ægidius de Bellamera, Ho-
stiensis, & doctores cap. super specula, de priuile-
giis, & Oldradus cons. 69. Palacios Rubrius in in-
troduct. repet. ad cap. per vestras, de donat. inter
vir. & vxor. Vazquez disput. 153. cap. 2. num. 21. &
sequentib. & alij, quos allegaui sect. præced. Patet,
quia disertis verbis iure nostro Hispano definit&#x0169;
est, ne causæ, & lites dirimantur aliis, quàm hu-
ius regni legibus, vt liquet ex legibus, quas præce-
denti sectione recensuimus. Nullaq&#x0301;ue alia lex Hi-
spaniæ ostendi poterit, qua statutum sit, vt leges
Romanorum vim legum habeant ad decisionem
causarum, & Reip. administrationem deficienti-
bus legibus Hispaniæ: nam etsi in l. 11. tit. 3. lib. 1.
ordinam. in hæc verba. Henricus II. statuerit.
Ymandamos, que sean guardadas las leyes delos Em-
peradores y las leyes quelos Reyes nuestros progenitores
dieron è ficieron è otongaron en fauor delas Yglesias, y
monasterios, perlados, clerigos, y religiosos, solas penas en
ellas contenidas. Hoc tamen speciatim in fauorem
Ecclesiarum, & monasteriorum, atque persona-
rum, quæ Dei cultui ex instituto consecratæ sunt,
statutum est, vt ex d. l. liquidò constat: quare cùm
exceptio firmet regulam in contrarium. Authen.
de non alienan. aut permut. cap. 2. §. vt autem col-
lat. 2. efficitur, vt leges imperatoriæ vim leg&#x0169; non
habeant ad decisionem causarum, & Reip. guber-
nationem, vt superiùs docuimus. Neque obstat<-P>@@

<-P>quod Burgos de Paz. respondet in d. l. 1. tauri nu.
550. verba illa ipsius legis, y no por otras algunas, in-<marginalia>Quādo legi-|bus Imperato-|riis in Hispa-|nia locus sit.</marginalia>
telligenda esse, cùm de occurrente casu leges regię
reperiuntur: tunc enim necesse est regiis legibus
iudicare, omissis imperatoriis: Cæterum non in-
terdici ea lege, vt in subsidium legum Hispana-
rum imperiales vim habeant. Nam negatio illa,
y no por otras algunas, omnino infirmat leges ex-
traneas, cùm ea sit negationis natura, vt quidquid
post se inuenit, destruat: quare cum l. illa 1. tauri
definitum sit, vt per leges illas Hispaniæ eo ordi-
ne, quo ibi proponuntur, causæ dirimantur, effici-
tur, vt nulla in causa leges ciuiles Romanorum
vim legum in Hispania habeant, nisi in legibus
Hispaniæ expressè exceptæ sint.</P>
<P>  Vnde falsa est sententia Antonij Gomez l. 1.
tauri, in princip. & Burgos de Paz ibi, num. 520. &
sequentibus, & aliorum, qui ce&#x0303;sent, legibus regiis
deficientibus, iudicandum esse legibus ciuilibus
Romanor&#x0169; in temporalibus, profanisq&#x0301;ue causis:
quos impugnat Vazquez disput. 153. cap. 2. num.
24. & 25.</P>
<P>  Dico tertiò, licet in Hispania leges Imperato-<marginalia>49</marginalia>
rum ad decisionem causarum, & Reip. guberna-<marginalia>3. Conclusie.|Leges Impera|torum allega-|re in Hispa-|nia quomodo|liceat.</marginalia>
tionem allegare, non vt leges, sed vt dictamina
rationi consentanea (cùm re ipsa talia fuerint) &
naturam contractuum optimè explicantia: ita au-
ctores pro fec&#x0169;da assertione memorati, & Panor-
mitanus cap. Ecclesia S. Mariæ, num. 10. de constit.
vniuersè ait, quòd vbi lex ciuilis Imperatorum es-
set fundata super ratione naturali, potest iudex
Ecclesiasticus illam seruare, non ratione legis, sed
ratione naturali: & Baldus cap. fin. de constit. testa-
tur, Francos vti lege Romana, non quia lex, sed<marginalia>Franci vtun-|tur lege Ro-|mana, nō quia|lex, sed quia|bona.</marginalia>
quia bona est. Quod etiam ait Andreas de Isernia
in Prælud. Feudorum, quæst. 2. ad finem, ergo ea-
dem ratione Hispani poter&#x0169;t leges Romanorum,
cùm eas viderint rationi cōsentaneas, ad decisio-
nem causarum allegare. Quod quidem apertè de-
ducitur ex d. l. 3. tit. 1. lib. 2. nouæ compilat. quæ est
lex 1. tauri, & sic ait. Empero bien queremos y sufrimos
quelos libros delos derechos, quelos sabios antiquos hi-
cieron, se lean enlos estudios generales de nuestro seño-
rio: por que ay enellos mucha sabiduria, y queremos dar
lugar, quelos nuestros sean sabidores y sean por ende
mas honrados. Latinè sic reddere possumus cum
Vazquez. Cæterùm volumus & permittimus, vt libri
legum, quos antiqui consulti sapientes conscripserunt,
explice&#x0303;tur in nostris studiis generalibus & vniuersita-
tibus, eò quòd multa in illis sapienter dicta continentur:
ideoque volumus, vt subditi nostri earum scientia pol-
leant, & ob eam honorentur. Ex his enim verbis per-
spicuè deducitur, leges Imperatorum, nō vt leges,
sed vt sapientium pronunciata, ad decisionem
causarum forensium allegari posse, vt re ipsa vbi-
que allegantur. Alioqui otiosum, vel parum vtile
fuisset decernere, vt in studiis generalibus Impe-
ratorum leges explicarentur: velleq&#x0301;ue Reges, vt
eorum subditi earum legum scientia pollerent, &
ob eam comparatam honore efficerentur. Bene
autem Vazquez disp. cit. num. 18. & sequentibus
explicat, quomodò leges imperij iuuare iudices
Hispanos possint ad rectè ferendam sententiam,<marginalia>Quomodò le-|ges imperij Hi|spanos iudices|iuuare possint.</marginalia>
vel enim continent naturalem obligationem cer-
tam, vel valde probabilem, vel continent p&#x0153;nas
iustas, quæ quando leges Hispanæ p&#x0153;nam non
designant, iustè infligi possunt. Leges verò Cæsa-
reæ, quæ irritant contractum, vel testamentum<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0148.jpg/>
@@1@<SE148>132 Quæst. XCV. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>factum sine certis conditionibus, & solemnitati-
bus, non sunt seruandæ iudicibus Hispanis, nisi le-
ge essent confirmatæ in Hispania; quia nec est cō-
suetudo in Hispania, vt pro legibus habeantur, vt
cum Oldrado, Palacio, Rubrio, Matie&#x0303;zo, & Gre-
gorio, Lopez, docet Vazquez suprà.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO X.
An iure Hispano deficiente ius canonicum in tempo-
ralibus Hispanos obliget.</Z>
<P><INI5>P</INI5>Ro parte affirmatiua citantur mul-<marginalia>50</marginalia>
ti Hispani Doctores, Villadiego re-
pet. cap. constiturus, vers. ego autem,
de in integr&#x0169; rest. Palacios Rubrius
in introduct. repetitionis cap. per ve-
stras vers. idem videtur mihi dicendum, de don.
inter vir. & vxor. Castillo l. 1. tauri verbo; prime-
ramente. Cifuentes l. 1. tauri quæst. 1. Didacus Pe-
rez in pro&#x0153;mio ordinam. qu. 3. Bernardus Diaz in
practica crim. canon. cap. 60. & 136. Salcedo in ad-
ditionibus ad eandem practicam cap. 164. in fin.
Gregorius Lopez l. octaua verbo, maguel el ostro,
ad fin. tit. 14. par. 5. duc&#x0169;tur hac ratione: quia quod
suapte natura firmius, & illustrius est, præferend&#x0169;
est, vt patet l. fin. C. de his qui veniā ætat. impetr.
& cap. si quem, quod est penult. de sentent. excō-
muni. sed ius canonicum comparatione iuris im-
perialis firmius, & illustrius est, vt pote quod à po-
testate spirituali oritur, & ad finem supernaturale&#x0303;
ordinatur: ergo præferendum, ac proinde, deficie&#x0303;-
te iure Hispano, ad illud recurre&#x0303;dum erat: sed hęc
sententia nulla firma ratione fulcitur, nec vera est.
Primò, quia nulla Hispana lege definitum est, vt
deficiente iure Hispano canonicum in temporali-<marginalia>Iure Hispano|non est defini-|tum, vt deficie&#x0303;|te iure Hispa-|no, Canonic&#x0169;|pro lege habea|tur.</marginalia>
bus pro lege habeatur, imo ius canonicum in tem-
poralibus non disponit, nisi in ordine ad spiritua-
lia, in quo eue&#x0303;tu, siue sit ius Hispanum, siue non,
iuri canonico standum est: ergo numquam sup-
pleri iure canonico potest, & debet ius Hispan&#x0169;;
seu nunquam valet ius canonicum in defectum
legis Hispanæ alioqui non valiturum, nec aduer-
uersarij possunt huius accommodat&#x0169; exemplum
proferre.</P>
<P>  Secundò, quia ad Reip. politicæ gubernatione&#x0303;
ius imperiale, paucis exceptis legibus, in quibus
vsuræ, præscriptio malæ fidei, & alia id genus cō-
ceduntur, magis conducere videtur, quàm ius ca-
nonicum: ideoque in d. l. 1. tauri cum regibus Ca-
tholicis operæpretium visum fuerit, vt ius Impe-
riale in studiis generalibus exponeretur, ne verb&#x0169;
quidem simile illa aut alia lege de iure canonico
pron&#x0169;ciatum, & nihilominus, deficiente iure Hi-
spano, non tenemur ad Imperiale recurrere: ergo
multò minus ad canonicum: sed ex ratione natu-<marginalia>Quomodo Iu-|dices Hispani,|deficiente iure|Hispano iu-|dicare debent.</marginalia>
rali quasi nulla in eo euentu esset lex politica, iu-
dicandum erit: poterit tamen ius canonicum, &
imperiale, imò & quodcumque aliud Reip. sapie&#x0303;-
ti manu ducere ad intelligendam naturalem obli-
gationem, vel facultatem, verbi gratia, si aliquid
iure Hispano non damnatur, vt malum, aut non
taxatur pro illo p&#x0153;na, & in alio iure damnatur, &
taxatur p&#x0153;na, poterit iudex Hispanus punire si-
mili, vel æquali p&#x0153;na, ductus illo exemplo: simili-
ter contractus, qui censetur nullus iure naturæ in
alia Repub. poterit in Hispania similiter censeri
nullus, &c.</P>@@

------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO XI.
Vtrùm omnes Reges, & Reginæ potestatem habeant
ferendi leges ciuiles.</Z>
<P><INI4>D</INI4>Ico primò, communiter Reges pos-<marginalia>51</marginalia>
sunt leges ciuiles cōdere pro suo quis-<marginalia>1. Conclusio.|Omnes Reges|pro suo quis-|que regno pos|sunt leges con|dere.</marginalia>
que regno. Ita omnes Thologi hîc, &
alibi, & Canonistæ cap. Ecclesia S.
Mariæ de constit. Baldus ca. 1. eodem tit. Andreas
de Isernia in pro&#x0153;mio constit. Neapolit. in prin-
cip. Franciscus de Ripa ad Rub. de constit. num. 7.
Gregorius Lopez l. 18. verbo, sobre las gentes desu-
señorio, tit. 1. par. 1. Perez. in pro&#x0153;mio ordiname&#x0303;ti
quæst. 1. & alij plures, quos recenset, & sequitur
Antonius Gomez l. 1. tauri num. 6. Bartholus, &
alij l. vlt. C. de legibus, Nauarrus cap. nouit, de iu-
dic. not. 3. num. 119. Rebuffus in pro&#x0153;mio constit.
regal. gloss. 1. nu. 4. per textum in cap. constitutio.
d. 2. & l. 1. ff. de constitut. princip. Et quia, dum ei
regnum commissum est, omnia commissa censen-
tur, sine quibus regnum gubernari non potest, l.
2. ff. de iuris. omni. iudic. imò, si quis præscripserit
iurisdictionem in loco, videtur præscripsisse po-
testatem condendi ibi statum, vt scribit Rebuffus
suprà num. 5. & Ancharanus cap. 1. de constitur.
quem refert Barbatius de rebus Eccles. non alien,
columna 17. num. 85. Item princeps dicitur Vica-
rius Dei in temporalibus, gloss. singularis in prin-<marginalia>Princeps dici-|tur Vicarius|Dei in tempo-|ralibus.</marginalia>
cip. Rub. de hæredibus & falcid. quam notat Boe&#x0308;-
rius addi. ad Ioann. de Montaigne, in tractatu de
auctoritate magni concilij, & Iacobus Bonaudus
in panegyrico in addit. ad Ioann. de Terrar. tract.
contra rebelles regum, in fine: ergo in temporali-
bus potest leges condere, vt tenet Decius cap. no-
uit, de iudic. Augustinus de Ancona tractatu de
potest. Ecclesiæ quæst. 44. ideò in temporalibus
in suo regno prius ad eundem esse Regem, quàm
Papam; quia est proximior, dixit Rebuffus suprà<marginalia>Intemporali-|bus in suo re-|gno prius ad|eundus rex|quàm Papa.</marginalia>
num. 6. cum Baldo cap. significantibus, in fine, de
officio deleg. Felinus cap. cum non licet, colum. 8.
& sequenti, de præscript. Deinde Regem posse le-
ges condere, docet Ægidius lib. 3. de regim. prin-
cip. p. 2. cap. 27. Carthusianus 3. de fide cap. 103.
Cardinalis Bellarminus 3. de laicis cap. 10. D. Tho.
2. 2. quæst. 50. art. 1. ad 3. vbi ait, principalem actum
regis esse leges condere; ideo Aristotelem eamdem pru-
dentiam, quam 10. polit. cap. 8. appellauit, legislatiuā
3. polit. cap, 3. regnatiuam vocasse. Ide&#x0303; sentit D. Tho-
mas 2. 2. quæst. 57. art. 2. & 1. 2. quæst. 90. art. 3. vbi
omnes eius interpretes. idem patet l. 12. tit. 1. par. 1.
& l. 8. tit. 1. par. 2. Isidorus 5. ethymol. cap. 10. & re-
fertur d. 2. cap. constitutio. Chrysostomus Psal. 44.
colligitur ex scriptura, in qua sæpe cum Regia di-
gnitate potestas legislatiua coniungitur, Prouerb.
8. Per me reges regnant, & legum conditores iusta de-
cernunt. Isaiæ 33. Dominus legifer noster, Dominus
Rex noster 1. Petr. 2. siue Regi quasi præcellenti. Vnde
Plato dialogo polit. seu ciuil. patet, legum lationem
ad dignitatem Regiam pertinere. Ex Xenophonte
quoque lib. 8. Cyrop&#x0153;diæ dicente, quando Prin-
ceps melior est, puriora iura constituit; quando verò de-
terior, nequiora. Plut. Commentar. in principe re-
quiri doctrinam ait, lex principis opus, Arist. 10.
ethico. cap. 9. Patris præceptio vim non habet, nec ne-
cessitatem, nec vllius omninò vnius viri, nisi sit Rex, aut
aliquis talis; lex autem vim habet cogentem. Theodo-
sius & Valentini. in lib. legum nouellar. ti. 4. dic&#x0169;t,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0149.jpg/>
@@1@<SE149>Disput. VII. Sectio XI. 133
<duolan 2><-P>condendarum legum, & conseruandarum curam
illis esse præcipuam. Philo. 2. de vita Moysis. Regis<marginalia>Regis officium|quodnam sit.</marginalia>
officium est, iubere, quæ oportet fieri, & vetare, à quibus
abstineri decet. Cæterùm iussio faciendorum, & interdi-
ctorum cauendor&#x0169; propriè ad legem pertinet, atque ita
consequitur, vt rex animata lex sit: lex verò sit Rex iu-
stissimus. Clemens Alexandrinus 1. Strom. legum<marginalia>Rex animata|lex est.</marginalia>
ferendarum peritia regnandi scientiæ pars est, sicut etiā
iudicandi facultas. Ratio manifesta conclusionis<marginalia>Ratio cur le-|ges condere|poßint Reges.</marginalia>
est: quia reges iure belli, vel concessione Reip. vel
alio iure simili potestatem habere sole&#x0303;t imperan-
di & præceptis temporalibus, & perpetuis, quæ
posteriora leges sunt: ergo possunt leges ferre.
Confirmatur, quia in Rep. quæ Democraticè seu
populariter regitur, est potestas ferendi leges: er-
go si eam transfert in principem, vt à principio
communiter factum est, eādem habebit princeps,
quo argumento Iustinianus l. fin. C. de legibus,
probat Imperatorem posse condere leges, nimir&#x0169;,
quia Resp. in illum transtulit suam potestatem.
Quoniam autem hæc potestas eo modo, & con-
ditione existit in principe, quo ei data est à com-
munitate, vt notat Innoce&#x0303;tius ca. à nobis de elect.
& c. 1. de locato, videndum ex scripturis vel con-
suetudine, an ad ferendas leges requiratur consen-
sus populi, vel comitiorum, vel Senatus: nam si
Resp. apposuit hanc conditionem, vel limitatio-
nem non poterunt reges ipsi leges condere, & sic
fertur, Reges Lacedæmonum non potuisse sine
consensu populi leges condere: idémque modò
dicunt aliqui de Regibus Poloniæ; communiter
tamen non habent hanc limitationem positam
ab habente ad hoc auctoritatem, & ideò commu-
niter leges condere possunt.</P>
<P>  Sed grauis controuersia est, an quando Rex ti-<marginalia>60</marginalia>
tulum, & nomen regis habet, quasi denominatio-<marginalia>Quæstio.</marginalia>
ne extrinseca, & quasi per Analogiam ad vxorem,
quæ iure hæreditario, vel alio titulo est per se re-
gina, & habet dominium regni, & non ratione<marginalia>An quando|rex denomi-|natione tant&#x0169;|rex est, pro|pter vxorem|reginam possit|leges condere.</marginalia>
mariti, tunc condere leges pertineat ad Regem,
vel ad Reginam, vel ad vtrumque diuisim, vel co-
pulatim. Et quod supponimus, nimir&#x0169; in eo euen-
tu Regem appellari, patet vsu ipso, & consuetudi-
ne, & quia ita definitum est, l. 9. tit. 1. part. 2. & l. si
autem vxor, collar. 4. in authent. de consulib. item
l. mulieris C. de dignitatib. lib. 12. tradit Vazquez
disput. 153. cap. 3. num. 34. & lib. de adoratione in
posteriori disput. addita cap. 8. colligitur ex cap. ex
parte, de foro competenti, ibi, Quondam Reginæ,
quibus in verbis insinuatur, Reginam viuente vi-
ro, ad quem regnum pertinet, verè esse reginam,
id est regis vxorem, defuncto autem viro non ita
propriè esse reginam, cum iam nō sit vxor Regis,
sed fuerit: esse tamen tunc etiam aliquo modo re-
ginam, patet ex eodem textu ibi, ex parte Reginæ
& ibi, cum dicta Regina: Vide etiam cap. dilecti, de
arbitris, ibi, in Reginam Francorum fuit compromis-
sum, & Gregorium lib. 4. epist. 33. vbi Constantia,
Regina Galliæ appellatur, & libr. 7. indictione 1.
epist. 5. & lib. 11. epist. 8. Brunechilda, Regina Fran-
corum dicitur, non quia regnum ipsius esset: nam<marginalia>Lege Salica|f&#x0153;minæ à re-|gno Francor&#x0169;|excluduntur.</marginalia>
lege Salica f&#x0153;minæ à successione regni excludun-
tur: sed ratione mariti, sicut ètiam vxor Impera-
toris, Augusta, dicitur, l. princeps. ff. de legib. si Au-
gusta, ff. de leg. 2. l. bene à Zenone. C. de quadrien.
præscript. similiter ergo maritus eius, quæ iure hę-
reditario Regina est, & regnum possidet, Rex di-
citur, præsertim vxore viuente.</P>@@

<P>  Hoc supposito, in hac controuersia tres sunt<marginalia>61</marginalia>
sente&#x0303;tiæ, quas refert Vazquez disp. 153. c. 3. à nu. 1.</P><marginalia>Primasent.</marginalia>
<P>  Prima sententia est Montalui, l. 9. tit. 1. parte 1.
in tali eue&#x0303;tu iurisdictionem regni, ac proinde po-<marginalia>Primasenten-|tia in tali e-|uentu potesta-|tem legumla-|tiuam ad so-|lum Rege&#x0303; per-|tinere.</marginalia>
testatem legumlatiuam post matrimonium ad so-
lum virum pertinere. Suaderi potest, primò ex ea-
dem. l. vbi dicitur militem, qui ducit Reginā, Re-
gem appellari. Secundò & fortiùs, quia Genes. 3.
dicitur, sub viri potestate eris, & quia vir est caput
vxoris, 1. Cor. 11. ver. 3. & non permittitur mulie-
ribus loqui, sed subditas esse viris suis, cap. 14.
ver. 34. vnde, 1. Tim. 2. v. 11. mulieri autem docere non
permitto, nec dominari in virum, & Augustinus in
Gen. quæst. 153. relatus, ca. est ordo, 33. quæst. 5. est
ordo naturalis in hominibus, vt seruiant f&#x0153;minæ viris,
& filij parentibus: quia nulla iustitia est, vt maior
seruiat minori, & in cap. mulierem ead. causa &
quæst. idem August. in quæst. vet. test. ait, mulierem
constat subiectam dominio viri esse, & nullam auctori-
tatem habere, nec docere enim potest, nec testis esse, nec
fidem dare, nec iudicare: ergo nec potest imperare,
præsertim viro suo. Accedit. l. 2. ff. de reg. iuris, vbi
Vlpianus ait, f&#x0153;minas ab omnibus officiis ciuilibus, vel
publicis remotas esse, & ideo nec iudices esse posse, nec ma-
gistrat&#x0169; gerere. Præterea, si Regina fortè esset adul-
tera, vir poterit impunè ipsam occidere: ergo, si
illa est Princeps, etiam respectu viri impunè lice-
bit subdito Principe&#x0303; suum occidere: quod videtur
absurdum: nam Reges, qui lege&#x0303; illā permissiuam
ediderunt, non potuêre statuere, vel saltem non
intenderunt, successores impunè in aliquo euen-
tu occidi posse, nisi fortè ad vitandum detrimen-
tum boni communis.</P>
<P>  Secunda sententia est Ioannis Lupi de Palacios<marginalia>62</marginalia>
Rubios tract. de retentione Regni Nauarræ, p. 5.<marginalia>Secunda sent.</marginalia>
§. 5. Regni administrationem tunc secundum le-
ges Hispaniæ, & ad maritum & ad vxorem perti-<marginalia>Regni admi-|nistratio ad|vir&#x0169; & vxo-|rem tunc per-|tinet secund&#x0169;|leges Hispa-|niæ.</marginalia>
nere. Suaderi potest ex l. 3. tit. 15. p. 2. qua defini-
tum est, vt si f&#x0153;mina in pupillari ætate constitu-
ta, Regnum hæreditario iure à patre obtinuerit,
eius tutores regni administrationem habeant vs-
que ad ipsius Reginæ matrimonium. Ex hac enim
lege effici videtur, virum Reginæ, quæ minor est
viginti quinque annis, curatorem illius esse, & re-
gni administrationem ad ipsum, saltem cum vxo-
re, propriè pertinere Tum etiam, quia hoc ipsum
more maiorum comparatum est apud Hispanos,
vt liquet ex omnibus legibus, & decretis regni,
atque diplomatibus, quæ sub regibus Catholicis
Ferdinando, & Elisabetha expedita sunt, omnia
enim vtriusque regis nomine expediebantur, quā-
uis Castellæ, & Legionis regna ad solam Reginā
iure successionis spectare&#x0303;t: tum denique quia ma-<marginalia>Matrimoni&#x0169;|est contractus|societatis.</marginalia>
trimonium contractus est societatis: sic enim ap-
pellatur à Leone Papa epist. 90. alias 92. ad Rusti-
cum, ca. 4. & refertùr, c. cùm societas, 27. quæst. 2.
& ad instar societatis esse licitum, in cap. 2. de
spons. & in l. aduersus, C. de crimine expil.
hæred. vxor appellatur socia rei humanæ, atque diui-
næ domus.</P>
<P>  Quod quidem à Romulo statutum fuit, auctore
Dionysio Halicarnasseo lib. 2. de Romanorum an-
tiquitatibus, extatq&#x0301;ue ipsa lex inter eas, quas Frā-
ciscus Balduinus Romuli titulo edidit, & com-<marginalia>Mulier legi-|timè coniun-|cta fortuna-|r&#x0169;, & sacro-|rum illi socia|est.</marginalia>
me&#x0303;tariis illustrauit, & est l. 13. quę sic habet, mulier
viro legitimè coniuncta fortunarum & sacrorum socia
illi esto, vtque Dominus ille domus, ita hæc domina, &
in l. 1. ff. de ritu nupt. Modestinus tradit, nuptias esse<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0150.jpg/>
@@1@<SE150>134 Quæst. XCV. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>consortium omnis vitæ, diuini, atque humani iuris com-
municationem continens, & in l. 1. ff. de rerum amo-
tarum actio. Idcircò Nerua actionem furti in eam,<marginalia>Actio furti in|vxorem non|competit.</marginalia>
quæ vxor fuit, competere negat, cùm res viri con-
stante matrimonio, eo inuito vsurpauit: quia ne furtum
quidem eam facere dicendum est, vtpotè cùm societas vi-
tæ quodammodo eam dominam rerum mariti faciat:
ergo eadem ratione vir erit quodammodò domi-
nus rerum vxoris, atqueadeò rerum administra-
tio ad virum, & vxorem simul pertinebit: quam-
uis regnum ad solam vxorem pertineat: tum vel
maximè, cùm rei dotalis vir dominus sit, constan-
te matrimonio, vt constat ex l. ante illam. C. de rei
vend. & l. in rebus, C. de iure dotium, & ex com-
muni Doctorum sententia, quam cum aliis multis
legibus tradit Baldus Nouellus tractatu de doti-
bus quæst. 8. priuileg. 6.</P>
<P>  Dico tamen, in eo euentu regni administratio-<marginalia>63</marginalia>
nem ad solam vxorem pertinere; ita Vazquez su-<marginalia>3. & vera sen|tentia.</marginalia>
ptà, & nonnulli alij Theologi in præsenti, Baldus
cap. significauit, de rescriptis nu. 3. Decius, & Al-<marginalia>In eo euentu|regni admini|stratio ad so-|lam vxorem|pertinet.</marginalia>
ciatus l. 1. C. de in ius vocando, Tiraquellus tract.
de nobilit. cap. 18. nu. 39. Ioan. Lupus de Palacios
Rubios repet. cap. per vestras de donat. inter vir.
& vxor. §. 43. Gregorius Lopez plures alios alle-
gans l. 9. verbo, llamar, tit. 1. part. 2. & in l. 3. verbo
basta que sea casada, num. 15. eadem part. Marcos
Burgos de Paz in pro&#x0153;mio legum Tauri, nu. 15.
& sequentibus, sententiam Baldi iure communi
Romanorum veram esse arbitratur, quamuis iure
regio Hispaniarum virum, qui reginam vxorem
duxit, regnum administrare posse affirmet, vxore
non contradicente.</P>
<P>  Absolutè tamen probatur conclusio, quia nulla
lege Hispaniarum, aut Romanor&#x0169; definitum est,
vt regni administratio ac ferendarum legum fa-
cultas ad Reginam & ad eius virum pertineat: t&#x0169;
etiam, quia matrimoni&#x0169; non transfert dominium<marginalia>Matrimoni&#x0169;|non transfert|ius regni in|virum.</marginalia>
regni in virum, regnum enim alienari nō potest,
nec in dotem dari, vt docet Baldus suprà, & vt au-
thor est Marinæus Siculus lib. 19. de rebus Hispa-
niæ, publicæ Hispaniæ primorum, & regni ordi-
num, atque eorum, qui Regibus Catholicis à
consilio erant, sententia super Castellæ, & Le-
gionis regni successione lata, hoc ipsum defini-
tum est, regnum, scilicet dotis nomine iure dari<marginalia>Regnum do-|tis nomine da|ri non potest.</marginalia>
non posse: quod apertè colligitur ex cap. intelle-
cto, de iureiurando, vbi alienationes factas in prę-
iudicium regni ab Hungariæ Rege, quantum-
uis iuramento firmatas, reuocandas esse statuitur:
quia Rex in sua coronatione iurauerat, iora re-
gni sui, & honorem coronæ illibata seruare. Ex
hoc enim efficitur, vt bona, quæ titulo regis regi
ipsi conueniunt, sint propria Regni, vel data
cum conditione, quòd non alienentur, & in l. 1.
titulo decimo octauo, parte secunda definitum
est, castra, & oppida Regni, in quibus Rex domi-
nium habet, ad regnum ipsum iure pertinere:
ergo saltem in præiudicium regni alienari non
possunt, nec in dotem dari: quod genus quod-
dam alienationis est. Deinde cum ipsa naturali<marginalia>Eiusdem re-|gni duos esse|reges in soli-|dum pugnat|cum ratione|naturali.</marginalia>
ratione pugnat, vt eiusdem regni duo sint Reges
in solidum, vt quisque verè & propriè sit Rex, &
possit absque alterius consensu disponere: esset
enim eide&#x0303; corpori duo capita, aut corda, aut duas
animas præscribere. Rex enim anima, caput, &
cor regni est, vt testatur lex quinta, titulo primo,
parte secunda, ideo Seneca trag. 1. ait, Non capit<-P>@@

<-P>regnum duos, & Ouidius 2. de arte amandi. Non
bene cum sociis regna, Venusque manent: & Ennius
apud Ciceronem 1. de officiis. Nulla sancta socie-
tas, nec fides regni est. Qua de re plura Tiraquellus
tractatu de iure primogen. quæstione 4. nume. 14.
nec verò dici posset, administrationem regni ad
vtrumque collectiuè pertinere. Hoc enim esset in
magnum Reipubl. incommodum: quia quando
eiusdem opinionis & voluntatis non essent, nihil
fieret, etiam si expediret. Accedit, vxorem ha-<marginalia>Vxor habens|ius patrona-|tus præsenta-|re potest abs-|que viri con-|sensu.</marginalia>
bentem ius patronatus præsentare posse absque
viri consensu, & ab ea præsentatum præferri præ-
sentato à marito, vt definitum est in nouis Rotæ
decisionibus, decisio. 422. & docet Vazquez su-
prà, & glossa verbo suffragium in fine, & alij Do-
ctores cap. ex eo, de electio. libro sexto, Tiraquel-
lus in legibus connub. glossa 5. numero 221. &
glossa 9. artic. num. 1. & Matienzo ad legem secun-
dam, glossa 1. numero 9. titulo 3. libro 5. nouæ
compil. ergo eadem ratione ad solam reginam in
dicto euentu regni administratio pertinebit. Præ-
tereà, Marinæus Siculus suprà refert, controuer-
siam de regni Castellæ & Legionis successione, &
administratione inter Hispaniæ proceres exor-
tam, cùm rebus Hispaniæ Reges Catholici Ferdi-
nandus & Elisabetha potirentur, nonnullis in Re-
gem: aliis verò in Reginam conspirantibus, qui-
busdam ducti rationibus, quæ apud Siculum vi-
deri possunt, causæ verò definitionem in hæc ver-
ba scribit, quæ iam venerant in consuetudine. Iu-
dicatum est successionem, & gubernationem ad Regi-
nam pertinere tanquam propriam & absolutam regni
sui dominam, & non ad Regem, qui regnum guber-
nare non debebat: quod sibi non datum fuerit nomine
dotis, nec dari iure potuisset. Hæc ille: bene ergo
Vazquez & alij Theologi hîc contra Burgos de
Paz dicunt, hac in re nullum esse discrimen inter
ius Romanum, & Hispanum: nam iure Hispano
nil aliud conceditur in dicto euentu, quàm vt
maritus Reginæ Rex appellari possit: quod etiam
iure ciuili Romanorum concessum esset marito
f&#x0153;minæ, quæ iure hæreditario, vel alio titulo per
se ipsam Regina esset, quamuis posset Regina
si vellet, nomen Regis non permittere viro, vt
nonnulli Theologi hic definiunt, quod etiam ex
historiis Neapolitanis colligitur.</P>
<P>  Ex his patet respōsio ad primum argument&#x0169; pri-<marginalia>64</marginalia>
mæ sente&#x0303;tiæ. Ad secund&#x0169; verò respōdeo, tāt&#x0169; pro-<marginalia>Ad arg. 1. sen.</marginalia>
bare, vir&#x0169; quoad familiæ æconomiam esse caput
vxoris, cui ipsa vxor obedire tenetur, & mulieribus
interdictam esse exercitatione&#x0303; omnium publicor&#x0169;
muner&#x0169; in Rom. Rep. quia imperium non potest
deferri f&#x0153;minis, & multor&#x0169; etiam publicor&#x0169; mu-
ner&#x0169; sunt f&#x0153;minæ incapaces in omnibus Rebus-
publicis ex voluntate ipsarum, vel Principum, vel
etiam Dei. Vnde nō possunt prædicare, nec publi-<marginalia>Publica offi-|cia quæ sint|f&#x0153;minis in-|terdicta.</marginalia>
cè pro tribunali sedere. Possunt tame&#x0303; f&#x0153;minæ ali-
quomodò iudicare, & alia iurisdictionis muncra
exercere; si iure successionis ad ipsas spectat iuris-
dictio: hac enim concessa, censentur etiam omnia
concessa, sine quibus iurisdictio explicari non po-
test, l. 2. ff. de iurisdict. omnium iudicum.</P>
<P>  Ad primum argumentum secundæ sententiæ<marginalia>65</marginalia>
respōdeo, malè ex illa l. deduci, virum Reginę, quę<marginalia>Ad arg. 2. sen.</marginalia>
minor est vigintiquinque annis, esse Reginæ cura-<marginalia>Rex reginæ|minoris non|est curator.</marginalia>
torem, & regni administratorem simul c&#x0169; vxore:
vt doctè ad illum loc&#x0169;, verbo, basta que sea casada,
Greg. Lop, adnotauit. Est enim cōtra definitionem<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0151.jpg/>
@@1@<SE151>Disput. VII. Sectio XII. 135
<duolan 2><-P>l. fin. tit. 17. part. 6. & l. matitus. C. qui tutores dari
possint, quibus statutum est maritum dari non
posse curatorem vxori, quare in illa l. 3. solùm de-
finitur tempus, quo veri Reginæ tutores nomine
eius regnum administrare debent. Quod vsque ad
matrimonium Reginæ, hoc est, vsque ad puber-
tatem deducitur: pubertate enim tutela finitur, vt
in l. fi. C. quādo tut. esse desin. Pubertatis enim ar-
gumentum est matrimonium; idcirco dicitur,
vsque ad matrimonium Regïnæ, regnum admini-
strare tutores posse: non enim si illa nollet nube-
re, aut serò nuberet, deberent semper tutores re-
gnum administrare. Siue ergo sit nupta, siue nubi-
lis tantùm, ad eam solam pertinet regni admini-
stratio.</P>
<P>  Ad secundum respondeo, Elisabetham Ferdinā-<marginalia>Ad 2.|Ferdinandus|& Elizabe-|tha Catholici|Reges quomo-|do inter se cō-|uenerint.</marginalia>
di quinti Regis Catholici vxorem statuisse, vt
Ferdinandus ipse omnia gubernaret, vt refert Ma-
rineus Siculus suprà, & inter se cōuenerunt, vt in
omnibus priuilegiis, & literis, quibus negotia ex-
pediuntur, simul subscriberent, Nos Ferdinādus &
Elisabetha Dei gratia Rex & Regina, litteræ&#xE8BF;&#x0301; sigillo
præmerentur Regnorum vtriusque stemmata continen-
te. In aurea quoque moneta, quam cuser&#x0169;t, vtrius-
que nomen cum eisdem stemmatibus imprimere-
tur, & prætereà facies capitibus coronatæ.</P>
<P>  Ad tertium, nego iure Cæsareo, aut canonico<marginalia>Iure Cæsareo|inter vir&#x0169; &|vxore&#x0303;societas|bonorum non|contrahitur.</marginalia>
societatem contrahi inter coniuges, quæ ad bona
eorum spectet, vt ostendit Couarruuias 2. part. de
spons. §. 1. nu. 5. & Matienzo, plures alios allegans,
l. 2. glos. 1. nu. 1. tit. 9. lib. 5. nouæ compilationis. Et
quamuis iure regio Hispanorum acquisita lucro,
ac quæstu, constante matrimonio ab vno quoque
coniugum communia vtriusque sint, vt constat ex
l. 2. & 3. ti. 9. lib. 5. nouæ compil. & alijs legibus re-
latis à Couarruuia suprà num. 6. maritusq&#x0301;ue de eis
liberè disponere possit, dummodò in fraude&#x0303; vxo-
ris non faciat, vt definitum est l. 5. eod. tit. & lib.
nouæ compil. Nulla tamen Hispanorum aut Ro-<marginalia>Iure Cæsareo|vel Hispano|dominium re-|gni, quod ad|vxorem perti-|net, non trās-|fertur ad vi-|rum.</marginalia>
manorum lege statutum est, vt regni dominium,
quod ad vxorem pertinet, iure successionis in viri
dominium dotis nomine, aut matrimonij titulo
transferatur: quia hoc esset reginam non esse regi-
nam, dum nupta est, nisi nomine tenus: id quod
est contra voluntatem cōmunitatis, quæ regiam
dignitatem successione deferri instituit.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO XII.
An successores eorum, qui Regna tyrannicè occuparunt
vel tyranni ipsi possint leges condere.</Z>
<P><INI5>C</INI5>Onstat eos, qui bello iusto re-<marginalia>66</marginalia>
gna aliqua occupar&#x0169;t, leges illis fer-<marginalia>Regna sunt|eorum qui il|la bello iusto|eccuparunt.</marginalia>
re posse: cōstat item quatuor Impe-
ria celeberrima, Assyriorum, seu
Chaldæor&#x0169;: Medorum, seu Persar&#x0169;:
Græcotum, & Romanorum per bella iniusta c&#x0153;-
pisse, ac proinde tunc tyrannica fuisse, vt docet
Pelag. de planctu Ecclesiæ c. 41. Durandustract. de
origine iurisdict. qu. 1. Driedo de libert. Christia-
na cap. 15. Molina tract. 2. de iust. disp. 24. Albertus
Pighius 1. Hierar. cap. 14. vnde tunc Imperatores,
vel Reges non habuerunt veram potestatem le-
gissatiuam; fieri tamen potuit, vt diximus de Im-
peratore Rom. vt successu temporis populus con-<marginalia>Successores ty|rannorum le-|gitimi Reges|esse possunt.</marginalia>
senserit, & admiserit talem potestatem, in quo
euentu principes, non iure belli, sed concessione<-P>@@

<-P>populi legislatiuam potestatem haberent. Inter-
dum autem cōtingit, vt Resp. anteà nulli regi sub-
iecta, per iustum bellum alicui subiiciatur: quod
semper est ratione alicuius delicti, quod Resp. cō-
miserit, & tunc ipsa tenetur parere, & consentire
subiectioni, sed siue consentiat, siue non consen-
tiat, tenebitur legibus illius regis obedire, qui ante
erat alterius Reip. legitimus Rex per populi ele-
ctionem, vel alia via legitima, & hac ratione, vel
alia simili iustè potuit bellum indicere, vt si con-
sentiente communitate, cuius regimen tyrannicè
vsurpauit, bellum indixit, consensu eiusdem deui-
ctæ communitatis Rex esse poterit, vel admini-
strator, & leges eius, consensu victricis ciuitatis
latæ, vtramque obligabunt.</P>
<P>  Prædictis consentit Cardinalis Bellarminus 3.<marginalia>67</marginalia>
de laicis ca. 6. dice&#x0303;s, Deo id permittente ob alique&#x0303; bo-
numfinem, iniquè aliquos regna occupasse, vt expon&#x0169;t.
Augustinus de grat. & lib. arb. cap. 20. & 21. & Hu-
go Victorinus 1. de sacramentis par. 1. nec deesse
scripturæ testimonia, quibus id confirmatur, de
Salmanassar, & Sennacherib. Isai. 10. Assur virga
furoris mei, de Cyro Isai. 45. hæc dicit Dominus, Chri-
sto meo Cyro, &c. vsque & non cognouisti me de Na-
buchodonozor Hiere. 27. & Ezech. 29. idem dicunt,<marginalia>Romani non|propter De&#x0169;,|sed propter glo|riam impera-|re cupierunt.</marginalia>
Romani non propter Deum, sed cupiditate glorię
quærebant Monarchiam, vt prolixè ostendit Au-
gustinus 5. ciuitat. cap. 12. tamen Deus Monarchiā
eis donauit, tum vt mercedem redderet bonis eo-
rum operibus moralibus, vt idem Augustinus do-
cet 5. ciuit. cap. 15. tum etiam, vt per vnionem om-
nium gentium sub vno principatu, pararetur via
Euangelicæ prædicationi, vt dicit Leo ser. 1. de
Petro & Paulo. Addit Cardinalis Bellarminus, etiā
si initio, qui regnum constituerunt, fuerint inua-
sores; vt plurimùm: tamen successu temporis sunt<marginalia>Quamuis pri|mi fuerint ty-|ranni, succes-|sores sunt veri|reges.</marginalia>
vel ipsi, vel successores eorum legitimi principes:
quia populi paulatim consentiunt. Hoc modo re-
gnum Francorum, nunc omnium opinione legi-
timum est, licet iniustè Franci initiò Gallias occu-
pauerint, atque idem potest dici de regno Hispa-
niæ, quod ab inuasione Gothorum c&#x0153;pit, & de
regno Anglorum, quod iniustè c&#x0153;pit ab occupa-
tione Anglixaxonum, & de ipso Imperio Roma-
no, quod à Iulio Cæsare patriæ oppressore con-
stitutum est: tamen posteà adeò legitimum esse
c&#x0153;pit, vt Dominus dixerit Matth. 22. reddite quæ
sunt Cæsaris, Cæsari, hæc Cardinalis Bellarminus: si-
milia habet Molina tract. 2. de iust. disp. 13.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO XIII.
An Duces, Marchiones, Comites & Barones possint
leges condere pro suis populis.</Z>
<P><INI5>R</INI5>Espondeo non posse, nisi cōcessio-<marginalia>68</marginalia>
ne Reg&#x0169;, quibus subditi fuerint, ita<marginalia>Duces, Mar-|chiones, & cæ|teri leges fer-|re nō possunt.</marginalia>
Vazquez disp. 153. ca. 3. nu. 36. & alij
recentiores, q. 90. ar. 3. & alibi: & So-
tus 1. iust. q. 1. ar. 3. c&#x0169; Alphonso Aze-
bedo li. 2. cōmentariorum leg&#x0169; Hispanię in pro&#x0153;-
mio ad ti. 1. n. 11. Auendāno de exequen. mand. re-
giis c. 5. Ioan. Garsia l. 8. nouæ compilationis tit. 11.
ide&#x0303; tenent alij citati ab Azeuedo suprà, & Grego-
rio Lopez l. 12. verbo, otro ninguno, tit. 1. p. 1. Proba-
tur: quia ita definitum est l. 12. ti. 1. pa. 2. & ratio est:
quia ad id neq; à Rege, neq; à Rep, facultatem ha-
be&#x0303;t. Sed add&#x0169;t Azebedo, & Greg. Lopez supr. posse<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0152.jpg/>
@@1@<SE152>136 Quæst. XCV. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>condere leges, seu statuta, accedente populi con-
sensu. Quibus fauet illa lex 12. tit. 1. p. 2. dicens,
nopuede legitimar, nin facer ley, ni fuero nueuo sino tor-
gamiento del pueblo, ex quibus verbis Lopez in illo
verbo, ni facer ley, colligit à contrario sensu, si po-
pulus consentiat, posse legem, seu statutum facere<marginalia>Populo consen|tiente isti ta-|les possunt le-|ges condere.</marginalia>
pro illo populo, spectans ad illius ornatum, & re-
gimen, modò iuri communi nō aduersetur: & ide&#x0303;
dicunt de quocumque domino perpetuo alicuius
populi. Hoc reiiciunt Vazquez & nonnulli Theo-
logi moderni: quia si penes ipsos esset ius statuen-
di leges, non requireretur consensus populi. Item
quia populus non potest condere legem: ergo nec
potest illam potestatem cōferre domino suo. An-
tecedens probatur: quia in Hispania ciuitatibus,
& populis interdictum est statuta facere, quæ vim
cogente&#x0303; habeant, sine regis, aut Regij senatus Ca-
stellæ confirmatione, vt constat ex pragmaticis
Correctorum c. 16. quod ad verb&#x0169; recenset Lopez
d. l. 12. verbo, sobres las gentes de su señorio, tit. 1. p. 1.
& l. 8. tit. 1. lib. 7. nouæ compil. Sed ad prim&#x0169; arg.
dici posset, negari sequelā, quia c&#x0169; ea limitatione
accipiunt à Rege potestatem. Ad secund&#x0169; respon-
deo, licet populi subiecti immediatè regi, non pos-
sint facere statuta sine consensu regis, vel Regij
senatus: bene tamen reliquos populos c&#x0169; consensu
dominorum, quibus immediatè subiecti sunt, vel
ipsi domini cum consensu ipsorum populorum:
quia ita lex illa concedere illis videtur. Et quid
quid sit de nostro Regno Castellæ: tamen in aliis
regnis fortasse duces, & cęteri domini possunt sal-
tem de consensu populi statuta facere: quia ipsæ
ciuitates, & populi poss&#x0169;t statuta facere, quæ mu-
nicipalia dicuntur, vt latiùs dicam sect. seq. fatetur<marginalia>Primores re-|gni possunt|præcepta impo|nere, non ferre|leges.</marginalia>
tame&#x0303; Vazq. illo c. 3. n. 36. primores illos regni pos-
se præcepta aliqua populis suis imponere, quibus
illi ad te&#x0303;pus obligentur: quę tamen ipsis defunctis
expirabunt, quia nō sunt leges, nec statuta, & idem
posse Rectores temporales, seu iudices ciuitatum,
docet nu. 36.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO XIIII.
An quælibet ciuitas, aut populus possit sibi legem seu
statutum condere.</Z>
<P><INI4>I</INI4>N terris Imperij ciuitates posse sibi ius<marginalia>69</marginalia>
peculiare aliquod constituere, quod mu-<marginalia>In terris im-|perij ciuitates|possunt sibi a|liquod ius cō-|stituere.</marginalia>
nicipale vocari solet, docet Syluest. verb.
lex, q. 4. & Marcus Burgenfis seu Burgos
de pace l. 1. Tauri n. 485. & seqq. collig&#x0169;t ex l. om-
nes populi. ff. de iust. & iur. & ex §. 1. & 2. instit. de
iure nat. gent. & ciuili, inquit tamen Burge&#x0303;sis præ-
dictas leges non appellari simpliciter leges, sed ci-
uiles, seu municipales, & Gregor. Lopez l. 12. tit. 1.
part. 1. verbo, sobre las gentes de su señorio, putat ci-
uitates, & oppida, etiam in Hispania, posse statue-
re quædam per modum legis, dum modo iuri Re-
gio non aduersentur, & illa vim legis obtinere, vi-
delicet ad bonam administrationem, & guberna-
tionem ornatumq&#x0301;ue rerum publicarum.</P>
<P>  Addit autem Greg. Lopez cum Iasone l. omnes
populi, ff. de iust. & iur. ciuitatum non posse facere
statutum præscribendo p&#x0153;nam iis, qui ipsum vio-
lauerint.</P>
<P>  Hos Hispanos Doctores, & Syluestrum reiicit<marginalia>Hac opinio nō|probatur.</marginalia>
Vazquez, quem nōnulli alij recentiores Theologi
sequ&#x0169;tur, disp. 153. c. 2. n. 27. & seqq. & c. 3. n. 37. &
38. quia in Hispania statut&#x0169; est in pragmaticis Cor-<-P>@@

<-P>rectorum c. 16. vt nullę fiant in populis tales ordi-
nationes, etiam ad bonam ipsorum administratio-
nem, nisi priùs ad Regem deferanturr, vt videat, an
aliquid contineant quod ipsi non probetur, in quo,
inquit Vazq. manifestè statuitur, tales ordinationes si-
ne consensu Regis nullam vim habere: idemq&#x0301;; ait iure
naturali dicend&#x0169; esse: nam facultas cōdendi leges,
vt ait D. Th. q. 90. ar. 3. aut est totius multitudinis,
aut habentis vicem totius multitudinis: quod ita
intelligendum est, vt multitudo seu ciuitas, quę nō
habet supremam iurisdictione&#x0303;, quia sub alicuius
potestate est, non habeat hāc auctoritate&#x0303;. Sed illā<marginalia>Nulla ciuitas|sub aliquo|Principe con-|stituta leges|cōdere potest.</marginalia>
transtulerit in suprem&#x0169; Principem: quod si aliqua
ciuitas sub aliquo supremo capite constituta, ha-
bet facultatem cōdendi ius particulare, id erit so-
lùm ex concessione Principis, & tale ius dicetur
municipale. Hanc autem facultatem habebit iuxta
mensuram concessionis. Ratio, inquit, est manife-
sta: nam perpetuo præcepto imperare toti multi-
tudini, pertinet ad supremam potestatem, hæc
autem non est penes ciuitatem, quando illa sub
alicuius principis Imperio constituta est, veluti
contrà, oppida, quæ sub potestate ciuitatis
constituta sunt, non habent potestatem condendi
sibi leges, nisi ex cōcessione ciuitatis, vt docet ide&#x0303;
Siluester. An verò hāc facultatem acceperint ciui-
tates, & oppida Imperij ab Imperatoribus, res fa-
cti est, ex legibus tamen allegatis id nulla ratione
colligere licet. Nam in illa l. omnes populi ff. de
iust. & iure, ius proprium ciuitatis non dicitur id,
quod Marcus Burgensis appellauit municipale, di-<marginalia>Ius municipa-|le quid sit.</marginalia>
stinctum à iure communi totius regni; sed dicitur
ius proprium, id est, non commune omnium gen-
tium, idemque omnino, & nihil aliud habetur in-
stit. de iure nat. gent. & ciuili §. 1. & 2. Hæc est sen-
tentia Vazquez, quæ confirmari potest: quia ciui-
tates non possunt imponere p&#x0153;nam violantibus
eorum statuta, vt cum Iasone dixit Gregorius Lo-<marginalia>Qui possunt|suis præceptis|obligare, pos-|sunt transgres|sorespunire.</marginalia>
pez suprà: ergo nec facere statuta obligantia: nam
qui potest suis præceptis obligare, potest trans-
gressores punire.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO XV.
An existentes in peccato mortali etiam infidelitatis,
leges ciuiles ferre possint.</Z>
<P><INI4>A</INI4>Rmacanus li. 10. de quæstionib. Armen.<marginalia>70</marginalia>
ca. 4. & in dialogo inscripto, defensori&#x0169;<marginalia>1. Senten.</marginalia>
pacis, dixit, Principes infideles, vel ini-
quos, eo ipso amittere totum suum do-
minium, & iurisdictionem. Eodem tempore idem<marginalia>Principes insi|deles & ini-|quos ius om-|ne su&#x0169; domi-|nij amittere|qui dixerint.</marginalia>
tenuit Ioannes Vvicleph, qui in Concilio Con-
stantiensi ses. 8. ar. 4. dixisse fertur. Si Episcopus, vel
Sacerdos, est in peccato mortali, non consecrat, non Ba-
ptizat, & art. 8. Papa si præscitus, & malus, & per con-
sequens membrum diaboli est, non habet potestatem,<marginalia>Huicleffi &|Ioannis Hussi|error.</marginalia>
nisi super fideles ab aliquo sibi datam forte à Cæsa-
re. Quibus verbis, quod attinet ad potestatem
ciuilem, sub dubio relinquit, sed potestatem
spiritualem à Christo manentem Papæ præscito,
aut malo denegat. Sed ar. 15. ait, nullus est Dominus
ciuilis, nullus est Prælatus, nullus est Episcopus, dum est
in peccato mortali, & art. 17. populares possunt ad suum
arbitrium dominos delinquentes corrigere. Eundem
errorem tenuit Ioannes Huss. vt patet ex Cōcilio
Constātiensi. ses. 15. ar. 8. 20. 22. & 30. & Valdenses
teste Castro. 12. contra hæreses, verbo potestas, &
Hæretici illi, quor&#x0169; meminit Bernardus serm. 66.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0153.jpg/>
@@1@<SE153>Disput. VII. Sectio XV. 137
<duolan 2><-P>in canti. qui se successores Apostolorum iactabāt,
& Apostolicos nominabant. Asserebant enim, te-
ste Bernardo ibi Apostolici, id est, pontifices (qui<marginalia>Apostolicor&#x0169;|errores.</marginalia>
etiā in nostris litaniis domini Apostolici dic&#x0169;tur)
Archiepiscopi, Episcopi, & Presbyteri peccatores s&#x0169;t, ac
per hoc nec dandis, nec accipiendis idonei sacramentis.
Qui hęretici nō solùm potestate&#x0303; iurisdictionis; sed
etiam iurisdictione&#x0303;, vel vsum ordinis, & alia quæ-
dam, vt ex dictis constat, peccatoribus adimebant.</P>
<P>  Suadetur primò, quia potestas legislatiua ordina-<marginalia>1. Argum.|Error hic qui|bus fundamen|tis seu argu-|mentis suaden|tur.</marginalia>
tur ad bonum cōmune: cui valde contraria est ini-
quitas principum. Vnde Saul statim ac Deo displi-
cere cępit, regno priuatus est 1. Reg. 15. ver. 23. pro
eo quòd abiecisti sermone&#x0303; Domini, abiecit te Deus, ne sis
Rex, & Oseæ 8. ver. 4. ipsi regnauer&#x0169;t, & non ex me:
principes extiterunt, & non cognoui, argentum suum &
aurum suum fecerunt sibi idola, vt interirent: quasi di-
cat, regnauerunt; sed non ex legitima potestate:
quia cùm mali essent, ego non dabam eis potesta-
tem, & non est potestas nisi à me, vt Rom. 13. vers.
11. non est potestas nisi à Deo. Hinc etiam Eccles. 10.
ver. 8. dicitur, regn&#x0169; à gente in gentes trāsferet propter
iniustitias, & iniurias, & contumelias, & diuersos dolos.</P>
<P>  Secundò, suadetur ex Clem. li. 2. const. Apost. c.
8. vbi dicitur, nec enim Rex impius, est vtique Rex; sed
tyrannus: nec Episcopus ignorantia, aut mala mente
oppressus, est amplius Episcopus: sed falso nomine ita ap-
pellatur: nō à Deo præfectus; sed ab hominibus, vt Ana-
nias, & Saphira in Israėl, & Sedechias & Ahias falsi
Prophetæ.</P>
<P>  Tertiò, quia non expedit, vt potestatem legisla-
tiuam conferat Deus inimicis suis, & legum sua-
rum transgressoribus.</P>
<P>  Quartò, quia omne dominium iurisdictionis
fundatur in ratione imaginis, & similitudinis: nā
Genes. 1. ver. 26. dicitur, faciamus hominem ad imagi-
nem & similitudinem nostram: sed peccator caret tali
ratione, nā ea consistit in gratia, & charitate: Ergo.</P>
<P>  Quintò, quia qui conspitat contra principem
terrenum, p&#x0153;na capitis, & omnium bonor&#x0169; con-
fiscatione punitur, l. quisque in principio C. ad l.
Iuliam majestatis, & auth. vt nulli iudicum §. 1.
coll. 9. & similiter, qui Deum grauiter offendit,
omnis dominij priuatione punitur.</P>
<P>  Catholica tamen sententia est, peccatores do-<marginalia>71</marginalia>
minium iurisdictionis ad ferendas leges, & ad alia<marginalia>2. Sententia|de fide.</marginalia>
habere, & retinete posse: Gersō tract. de vita spiri.<marginalia>Peccatores iu-|risdictionem|retinere iure|possunt.</marginalia>
lect. 3. Almainus 4. dis. 15. q. 2. Victoria relect. 5. de
Indis. p. 1. nu. 5. & rele. de potest. ciuil. nu. 9. Molina
tract. 2. de iust. disp. 27. in fin. & disp. 19. Bellarm.
3. de laicis c. 8. Castro illo verbo, potestas, Vualde&#x0303;-
sis 2. doctrinalis ar. c. 81. Toletus Rom. 13. anno. 3.
Concili&#x0169; Constātiense suprà, confirmat&#x0169; à Marti-
no 5. in Bulla posita immediatè post ips&#x0169; cōcili&#x0169;.</P>
<P>  Probatur primò, ex Iob 34. ver. 18. qui dicit Regi,<marginalia>1. Probat.|Prima proba-|tio sumpta ex|Scriptura.</marginalia>
apostata, qui vocat duces impios, & ver. 30. qui regnare
facit hominem hypocritā propter peccata populi. Hiere.
26. ver. 6. & nunc itaque ego dedi omnes terras istas
in manu Nabuchodonozor Regis Babylonis serui
mei, & vers. 7. & seruient ei omnes gentes, & filio
eius, & filio filij eius, donec veniat tempus, &c. Constat
autem Nabuchodonozor, filios, & nepotes ipsius
fuisse idololatria, aliisq; multis peccatis infectos,
vide Daniel. 4. & 5. & specialiter expende id Da-
niel. 2. v. 37. quod dicit Nabuchodonosori, Tu Rex
regum es: & Deus c&#x0153;li regnum, & fortitudinem, & im-
perium, & gloriam dedit tibi. Isa. 45. Hæc dicit dominus
Christo meo Cyro, &c. plures etiam Hebręorum Re-<-P>@@

<-P>ges peccatores fuisse, ex libr. Reg&#x0169;. & Paralip. satis
liquet, qui numquam à Prophetis, vt tyranni vel
illegitimi Principes reprehenduntur, & Rom. 13.
& 1. Pet. 2. Apostoli docent, Regum potestate&#x0303; esse
à Deo, & illis esse obediendum: quo tempore om-
nes Regeserant peccatores, & infideles, & Ioseph.
Gen. 47. fecit terram Ægypti tributariā Pharaoni
infideli, & Dauid, ac Salomon, qui aliquando gra-
uiter peccauerunt, non sunt priuati regno, nec eo-
rum successores: vnde Gen. 49. ver. 10. Non aufere-
tur sceptrum de Iuda, nec Dux de femore eius, donec ve-
niat qui mittendus est: & Matth. 23. vers. 2. Super Ca-
thedram Moysi sederunt Scribæ, & Pharisei, omnia
quæcumque dixerint vobis, seruate, & facite, secundùm
verò opera eorum nolite facere, dicunt enim, & non fa-
ciunt: & Ioan. 6. ver. 70. Nonne ego vos duodecim ele-
gi, & vnus ex vobis diabolus est? &c. 11. v. 51. Caiphas
cum esset Pontifex anni illius, prophetauit: 1. Pet. 2. v. 8.
Serui subditi estote in omni timore dominis, non tantùm
bonis, & modestis: sed etiam discolis: & Trident. sess. 7.<marginalia>Sacerdotes|qui in pecca-|to mortali s&#x0169;t|verè cōsecrāt|& absoluunt.</marginalia>
can. 10. ait, si quis dixerit, ministrum in peccato mor-
tali existentem, modò omnia essentialia, quæ ad sacra-
mentum conficiendum, aut consecrandum pertinent, ser-
uauerit, non conficere, aut conferre sacramentum, ana-
thema sit, & sess. 14. can. 10. si quis dixerit sacerdotes,
qui in peccato mortali sunt, potestatem ligandi & sol-
uendi non habere, anathema sit.</P>
<P>  Hoc ipsum tradidere Anaclet. ep. 3. refertur c. ex<marginalia>Item ex Patri|bus.</marginalia>
merito, 6. q. 1. Euaristus c. non est de plebe 2. q. 7.
Greg. c. non nocet, q. 1. Hieron. c. aut alter, 8. q. 1.
Aug. c. Christum, 1. q. 1. & 5. ciuit. c. 21. ait, Deum
dare regna terrena piis, & impiis, sicut ei placet, &
infrà. Qui dedit Mario, ipse & Cæsari, qui Augusto,<marginalia>Deus dat re-|gna & piis, &|impiis.</marginalia>
ipse & Neroni, qui Vespasiano, vel patri, vel filio sua-
uissimis imperatorib. ipse & Domitiano crudelissimo, &
ne per singulos ire necesse sit, qui Cōstantino Christiano,
ipse Apostatæ Iuliano. Ambr. lib. 5. ep. 28. Theodosi&#x0169;
Imperatorem agnoscit, & veneratur, reprehendit
tamen ob Innocentium interfectionem Thessalo-
nicæ factā, & de Saul ait, & si Rex erat: peccaret ta-
men, si occideret innoce&#x0303;tem, & in apologia Dauid. c. 2.
ille (inquit) Rex tātus, ac potens, ne exiguo quidem mo-<marginalia>Peccauit Da-|uid, vt solent|Reges, sed p&#x0153;-|nitentiā egit,|quod non so-|lent Reges.</marginalia>
mento manere penes se delicta passus est conscientiæ: &c.
4. peccauit Dauid, vt solent Reges: sed p&#x0153;nitentiā gessit,
fleuit, ingemuit, quod non solent Reges. Anastasius Ni-
cenus tom. 6. bibliot. veteris edit. q. 15. in scriptu-
ram, hanc ex instituto quæstionem discutit. Cùm
dicat Apostolus, quòd m&#x0169;di potestates sunt à Deo ordi-
natæ, an omnis Princeps, Rex, & Episcopus à Deo præfi-
ciatur, & respōdet, cùm Deus dicat in lege, dabo vobis
Principes sec&#x0169;d&#x0169; corda vestra, est euide&#x0303;s quòd ex Prin-
cipibus & Regibus alij quidem à Deo præficiuntur tan-
quam digni eo honore: alij autem rursum, cùm sint indi-
gni, Dei permissione, aut voluntate præficiuntur populo
digno eorum indignitate. Quod duobus exe&#x0303;plis ap-
positissimis illustrat, subiungitq&#x0301;ue. Qamobre&#x0303; quan-
do videris indignum aliquem, & scelerat&#x0169; Regem, aut
Principem, aut Magistratum, aut Episcopum, ne mire-
ris: nec Dei accuses prouide&#x0303;tiam: sed disce, & crede quòd
propter nostras iniquitates tradimur eiusmodi tyran-
nis, & ne sic quidem à malis abstinemus. Iren. lib. 5. c.
24. varios constituens dandi reges fines, inquit.</P>
<P>  Quidam illorum ad correctionem, & vtilitatem sub-<marginalia>Propter quid|Reges dantur,|ex Irenæo.</marginalia>
iectorum dantur, & conseruationem iustitiæ: quidam ad
timorem, & p&#x0153;nam, & increpationem, quidam autem
ad illusionem, & contumeliam, & superbiam, quemad-
modum & digni sunt, Dei iusto iudicio in omnibus
æqualiter superueniente. D. Thomas 1. de regi. princ.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0154.jpg/>
@@1@<SE154>138 Quæst. XCV. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>cap. 6. ait, in vltionem peccati diuina permissione impios
accipere principatum & cap. 7.  multis exemplis illu-
strat, Deum interdum permittere, vt impij legiti-
mum imperium obe$unclearineant. Vide etiam Gregori&#x0169;
18. mor. cap. 3. Bernardum suprà, doctè de hac re
disserentes.</P>
<P>  Secundò probatur ratione: quia potestas politi-<marginalia>2. Probat.|Ratione idip-|sum cōfirma-|tur.</marginalia>
ca est purè naturalis, vnde esset in puris naturali-
bus: ergo non pendet à gratia, charitate, vel fide,
qu ęin eo statu non essent. Dices, licet hęc non re-
quirantur per se, & in omni statu: requiri tamen
per accidens, & in statu naturæ lapsæ, in quo non
potest homo carere peccato, nisi habeat fidem, &
gratiam: peccatum autem reddit incapacem huius
potestatis: contra, quia in statu puræ naturæ ele-
ctio peccatorum ad regnum valida esset, & per
peccatum non amitteretur. Ergo idem dicendum
est in præsenti statu, præsertim si peccatum sit ori-
ginale tantùm, seu aliena culpa contractum: hoc<marginalia>Homines non|priuantur re-|gno ob suum|peccatum.</marginalia>
enim sicut non meretur priuationem subitam bo-
norum naturalium, imò nec fortunæ: ita non me-
retur priuationem huius potestatis: imò sicut nec
Deus, nec homines priuant aliis bonis statim
ob quodlibet peccatum mortale: ita nec potesta-
te ista. Alioqui etiam dici posset de veniali. Item
fides non amittitur per quodlibet mortale, vt di-
finitur in Tridentino sess. 6. can. 27. & 28. & idem
est de spe: ergo idem dicendum de iurisdictione
politica, aut Ecclesiastica, quæ non magis, sed mi-
nùs pugnant cum peccato mortali. Item qui est in<marginalia>Qui est in pec-|cato, potest es-|se valde vtilis|ad regendum|alios.</marginalia>
aliquo peccato mortali, præsertim interno, vel oc-
culto, vel habituali tantùm, sine vllo malo propo-
sito formali, vel virtuali, potest esse valdè vtilis ad
regendum alios, & simpliciter vtilior reliquis, vt
si cæteri careant scientia, vel experientia, & aliis
eiusmodi requisitis: ergo non expedit, vt talis sit
incapax suscipiendæ, vel retinendæ iurisdictionis,
& potestatis legislatiuæ, aut gubernatiuæ, præser-
tim in actu primo, siue vsu, sicut est in illo, qui
iure hæreditario regnum obtinuit ante vsum ra-
tionis, vel ad tempus in amentiam incidit, & in
similibus. Alioqui quotidie essent reges mutandi,
quia quotidie committerentur peccata: quod ma-
ximum esset inconueniens, præsertim cùm idem
dicendum esset de magistratibus: sequeretur etiam
puerum, cuius pater defunctus esset, antequam ip-
se baptizaretur, non posse regnum obtinere iure
hæreditario, propter originale peccatum: hoc est
absurdum: ergo peccatum non reddit hominem<marginalia>Peccatum non|reddit homi-|nem incapa-|cem ad regn&#x0169;|quoad fieri, ne|que quoad cō-|seruari.</marginalia>
incapacem huius potestatis quoad fieri: ergo nec
quoad conseruari; quod minorem requirit apritu-
dinem in subiecto.</P>
<P>  Item dominium rerum externarum non funda-
tur in gratia, aut carentia peccati: sed in pura natu-
ra facta ad imaginem Dei, ratione cuius dicitur
Genes. 1. dominamini piscibus maris, &c. Ergo nec
dominium iurisdictionis fundatur in gratia, vel
carentia peccati.</P>
<P>  Ad hæc, cùm gratia, & iustitia sit occultissima,
& nemo de se, aut de alio sciat, an sit verè iustus,
vt patet ex Tridentino, sess. 6. cap. 9. si hæc essent
dominiorum tituli, nullum dominium esset cert&#x0169;,<marginalia>Si vera esset|assertio cōtra-|ria nullum do|minium esset|certum.</marginalia>
ex quo nascerentur mirabiles confusiones, pertur-
bationes, scrupuli, & scandala inter homines. Præ-
terea, nullo iure lata est sententia priuationis ipso
facto contra reges vel alios iniquos superiores,
nec esset cōueniens, quia infinita perturbatio quo-
tidie nasceretur in Rep. & omnes subditi facilè<-P>@@

<-P>contra Reges, & alios superiores insurgerent, imò
nullus vellet principatum, aut magistratum acce-
ptare, quem tam facilè posset amittere. Item vel
Rex alioqui prauus in sui muneris executione ser-
uat honestatem, & tunc formaliter, & in quātùm
Rex, iniustus, aut prauus non est, sed materialiter
tantùm, & malitia se habet merè concomitanter,
nec refert ad hanc potestatem: vel in suo munere
iniustitiam exercet, & tunc leges, & præceptæ nō
obligāt, nec subditi illis tenentur: ergo non est in-
conueniens in eo esse Regiam potestatem: & ide&#x0303;
est de aliis principibus, magistratibus, &c. Cùm
tamen ex opposito sequantur magna incommoda:
sacramenta redduntur incerta; totus ordo Eccle-
siasticus, hierarchicus, politicúsq; euertitur, Resp.
labefactatur, & perturbatur, iniuriæ, proditiones,
periuria, & inuasiones emergunt.</P>
<P>  Ex dictis constat, stando in iure diuino, hāc po-<marginalia>72</marginalia>
testatem perseuerare in infideli, non solùm respe-<marginalia>Potestas iuris|dictionis per-|seuerat in in-|fideli etiam re|spectu fideli&#x0169;,|qui subditieo|rum sunt.</marginalia>
ctu aliorum infidelium; sed etiam fidelium, qui
aliàs iusto titulo subditi eorum sunt. Nam de his
regibus loquuntur Apostoli locis citatis, & dic&#x0169;t,
illis esse obediendum, non solùm propter iram, sed
etiam propter conscientiam, ac proinde sentiunt, esse
veros Reges: nec esset expediens, iure diuino fide-
les statim liberari ab obedientia infidelium: quia
tale ius noceret fidei propagationi, & conserua-
tioni. Nam plurima scandala sequerentur, nec re-
ges infideles permitterent subditos ad fidem con-
uerti, & in eodem populo essent plures supremi
principes temporales, vel fideles manerent sine
principe. Ius autem ecclesiasticum de hac re nulli-
bi inuenitur: ergo nullo iure infideles amittunt
dominium infidelium vel fidelium, vt etiam do-
cent D. Thomas & alij 2. 2. qu. 10. art. 10. vbi Va<marginalia>Nullo iure in-|fideles amit-|tunt domini&#x0169;|vel fidelium,|vel infideli&#x0169;.</marginalia>
lentia pun. 8. & colligitur ex Augustino 19. ciuit.
cap. 17. dicente, celestes ciues, id est, Christianos, &
bonos obtemperare legibus terrenæ ciuitatis, id est, malo-
rum & improborum. Confirmatur, quia in infideles
non baptizatos Ecclesia nullam habet iurisdictio-
nem: ideo nec potest illos punire, nec regnis pri-
uare, nisi aliquando iure belli: sed quamdiu eos nō
priuaret, retinere&#x0303;t suam potestatem. In baptizatos
autem fideles Ecclesia habet directam potestatem
spiritualem, & in p&#x0153;nam hæresis posset eos ex-
communicare, & illis alias p&#x0153;nas imponere: ha-
ctenus autem eam potestatem nō exercuit saltem
ipso facto, nec abstulit ab eis retentionem, & vsum
legislatiuę potestatis, imò nec ab illa deiici à sæcu-
laribus possunt, donec per sententiam ecclesiasti-
cam eorum delictum declaretur, iuxta cap. cum
secundùm leges, de hæreticis, in 6. vt latiùs infra
disp. de lege p&#x0153;nali, & 2. 2. in materia de fide, vbi
Bannes, & alij.</P>
<P>  Ad primum argumentum pro hæreticis fact&#x0169;,<marginalia>73</marginalia>
Respondeo, multò maiora incommoda sequi, si
iurisdictio pe&#x0303;deat ex fide, vel bonis moribus prin-
cipis, vt ostendi. Quocirca, licet aliquando pecca-
tor mereatur regno priuari: tamen quamdiu est,
suum regnum possidet, & in regno viuit, verè Rex<marginalia>Rex quamdiu|viuit Rex per|seuerat.</marginalia>
perseuerat, & ita cōtigit in Saüle, donec Deo per-
mittente occisus fuit, & propter eius inobedien-
tiam regnum ad eius posteros non peruenit: quo
pacto aliqui intelligunt sententiā Dei, qua ipsum
regno priuauit. Solet enim Scriptura quod filiis
euenturum est, ipsorum parentibus prænunciare,
ac si ipsis esset euenturum, vt constat ex Genes. 27.
ver. 29. Esto dominus fratrum tuorum, & incuruentur<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0155.jpg/>
@@1@<SE155>Disput. VII. Sectio XV. 139
<duolan 2><-P>ante te filij matris tuæ; quod in solis posteris Iacob,
& fratrum impletum est. Constat etiam ex bene-
dictionibus patriarcharum Genes. 49. vide deni-
que 1. Reg. 2. vers. 32. virum Dei ad Heli summum
Sacerdotem, & iudicem politicum Hebræorum,
dicentem, & videbis æmulum tuum in templo in vni-
uersis prosperis Israe&#x0308;l: cùm tamen Heli null&#x0169; æmu-
lum habuerit, sed filij eius. Quod verò illa inter-
pretatio germana sit, præter cætera confirmant
verba illa Samuelis ad Saülem 1. Reg. 13. vers. 13.
Stulte egisti, nec custodisti mandata domini Dei tui, quæ
præcepit tibi, quod si non fecisses, iam nunc præparasset
Dominus regnum tuum super Israe&#x0308;l in sempiternum,
sed nequaquam regnum tuum vltra consurget. Ex qui-
bus verbis colligo contra Abulensem ad illum lo-<marginalia>Saul verè Rex|fuit vsque ad|mortem, sed|posteri eius re|gno excider&#x0169;t</marginalia>
cum quæst. 27. Saülem verè regnum conseruasse
vsque ad mortem, vt insinuant illa verba, regnum
tuum, &c. Quamuis ex eisdem verbis colligatur,
Saülis posteros à totius regni possessione exclusos
Deo ita disponente, licèt nonnullis annis regna-
uerit Isboseth filius Saülis in Israe&#x0308;l, vt liquet 2.
Reg. 2. vers. 9. & confirmatur ex illis verbis 1. Pa-
ralip. cap. 13. vers. 13. & 14. mortuus est ergo Saül pro-
pter iniquitates suas, eò quòd præuaricatus sit mandat&#x0169;
Domini, quod præceperat ei, & no custodierit illud; sed
insuper etiam Pythonissam consuluerit, nec sperauerit in
Dominum: propter quod interfecit eum, & transtulit
regnum eius ad Dauidfilium Isai. Significant enim
vsque ad mortem Saulis, in eo regni iura mansisse,
& ab eo translatum esse ad Dauid. Neque obstat
argumentum Abule&#x0303;sis, scilicet Dauid vnctum es-
se à Samuele in Regem 1. Reg. 16. vers. 13. Saule
superstite; sed per vnctionem tradebatur titulus
regni: Ergo. Respōdeo enim Dauid vnctum fuisse
in Regem, non vt statim rex esset; sed vt Sauli in
regnum succederet. Difficilius argumentum su-
mitur ex verbis Samuelis 1. Reg. 15. vers. 18. Scidit
Dominus regnum Israe&#x0308;l à te hodie, & tradidit illud
proximo tuo meliori te. Ex his enim effici videtur, vt
statim regnum amiserit, & in Dauid trāslatum sit.
Respondeo enim ex eo testimonio aduersus hæ-
reticos memoratos haberi, per peccatum mortale
potestatem regiam ipso iure: aut facto non amitti:
nam post peccatum Saulis, & verba illa superiùs<marginalia>Per peccatum|mortale ipso|facto regnum|non amitti-|tur.</marginalia>
memorata, dies aliqui intercesserunt, vt liquet ex
1. Reg. 15. vers. 12. Ergo si illo ipso die, quo Sa-
muel ad Saulem dixit, scidit Dominus regnum Israe&#x0308;l
à te hodie, Saul regni iure priuatus est, non ipso fa-
cto per peccatum regiā dignitatem amisit. Dein-
de verba illa, scidit Dominus, &c. explanāda sunt se-
cundum significationem verbi futuri temporis:
sic enim ab ipso Samuele explicantur 1. Reg. 28.
vers. 17. Faciet enim tibi Dominus, sicut locutus est in
manu mea, & scindet regnum tuum de manu tua, &
dabit illud proximo tuo Dauid. Sed demus Abule&#x0303;si,
statim post vnctionem Dauid in Regem Saulem
iure regni priuatum esse, eo etiam, & ipsius admi-
nistratione spoliatum iure fuisse eas ob caufas,
quas adducit Abulensis suprà quæst. 27. nil pro hę-
reticis deducitur: nec enim negamus, Deum ali-<marginalia>Deus in p&#x0153;nā|peccati ali-|quos regno pri|uat.</marginalia>
quando in p&#x0153;nam priuare aliquos Regno, cùm
id asserat Ecclesiasticus cap. 10. ver. 8. & 1. Paralip.
10. vers. 14. vt retulimus.</P>
<P>  Ad locum autem Oseæ etiam in primo argu-<marginalia>74</marginalia>
mento adductum, Respondeo cum Cardinale Bel-<marginalia>Ad 1. arg.</marginalia>
larmino suprà, & Hieronymo in Oseam, Deum
decem tribus Israe&#x0308;l potissimè reprehendere, quòd
eo inconsulto, & inuito regem sibi constituissent,<-P>@@

<-P>& vitulos aureos, aliáque idola ex auro, & argento
Dei liberalitate ipsis collatis, in maximam ipsius
Dei iniuriā fabricassent, quam ob causam delen-
dos esse prædicit, hoc enim ex septuaginta &
Chaldæo liquet: nam 70. legunt, semetipsis re-
gnauerunt, & non per me principes extiterunt, &
non indicauerunt mihi, argentum suum, & aurum
suum fecerunt sibi idola, vt dispereant. Chaldæus
verò: Regem sibi creauerunt, & non ex sententia mea:
conflituerunt principes; sed non ex voluntate mea ex ar-
gento, & auro suo, quod substulerunt sibi ex Aegypto,<marginalia>Locus  Oseæ|exponitur.</marginalia>
cōfecerunt in suum vsum idola, propter quæ excinde&#x0303;tur.
Consentit Hebræus textus aliique Patres, quos
ad eum locum citat Ribera, nu. 8. addens nu. 9. re-
prehendi etiam reges ipsos; quoniam nōnulli ty-
rannicè regnum inuaserunt, vt Sellum filius Iabes,
& Manahem filius Gabi. 4. Reg. 15. vers. 10. & 14.
alij verò etsi à Deo essent electi in Reges, vt Iero-
boam 3. Reg. 11. vers. 31. & Iehu. 4. Reg. 9. vers. 6. ta-
men aliqui non curauerunt beneplacitum, & vo-
luntatem Dei: sed quasi ex propria auctoritate re-
gnare voluerunt, licet Iehu voluntatem Dei seruis
Dei renuntiauerit 4. Reg. 9. vers. 11. & 12. alij po-
pulum ad cultum idolorum, aliáque mala induce-
bant. Alias expositiones habet Origenes hom. 4.
in iudices, & alij: vna est reprehendi populum,
quòd voluerit reges, & non sinerit se à Deo regi:
nam post electum Saul dicit Samuel populo 1.
Reg. 12. State & videte rem istam grandem, quam fa-
cturus est Dominus in conspectu vestro, &c. & scietis &
videbitis; quia grande malum feceritis vobis.</P>
<P>  Ad secundum respondeo, verba illa referri qui-<marginalia>Ad 2.|Ad dictum|Anastasii Ni|ceni Episcopi|responsum.</marginalia>
dem quæstione illa 15. Anastasij Episcopi Niceni
in scripturam: supposititia tame&#x0303; esse, & falsò quæ-
stioni illi ab aliquo hæretico inserta, quamuis etiā
in noua editione Bibliothecæ Sanctorum edita
Pariisis anno 1589. inserta reperiantur: cæterum
in constitutionibus Apostolicis quæ tom. 1. con-
cil. extant, & excusæ sunt Venetiis apud Nicoli-
num, anno Domini 1589. nullum verbum, quod
sententiæ illi conueniat, legimus 2. const. Apost.
cap. 8. sed hæc verba, si quis verò alicuius maleficij cō-
uictus sit, is quidem non sibi tantùm nocuit: sed contume-
liam vniuerso corpori Ecclesiæ, & doctrinæ intulit, quòd
non faciamus, quæ pulchra, & honesta esse prædicamus,
quibus quidem exprobrabit Dominus illud Euangelij,
dicunt & non faciunt: quocirca tales postquam iure cō-
uicti fuerint, liberè, ac fidenter repellet Episcopus, nisi
mores mutarint. Hæc ibi, si verò quis contendat, illa
alia verba ex Apostolicis constitutionibus deprō-
pta esse, piè illa sic interpretetur, vt nimirum rex
impius, quatenus impius est, & quatenus ad im-
pietatem subditos allicit, non rex, sed tyrannus sit.
Isido. enim 1. ethym. cap. 29. Rex quidem, inquit, à<marginalia>Rex à rectè re|gendo dicitur.</marginalia>
Regendo, id est, à rectè agendo vocatur, & lib. 9. cap. 3.
postquam eandem regis ethymologiam assigna-
uit, adiunxit, non autem regit, qui non corrigit; rectè
igitur faciendo, regis nomen tenetur; peccādo amittitur,
quare Concilium Aquisgranense ca. 1. tom. 3. Cō-
ciliorum Isidoro assentiens, ait, si enim piè, iustè, &
misericorditer regit, meritò Rex appellatur, si is caruerit
non Rex; sed Tyrannus est: Antiqui autem (inquit
Concilium) vt Idem Isidor. in lib. ethymol. scribit lib.
9. cap. 3. omnes reges tyrannos vocabant: sed postea piè,
iustè, & misericor diter regentes, Regis nomen sunt ade-<marginalia>Reges & tyrā|ni iidem olim|fuerunt.</marginalia>
pti: impiè verò, iniustè, crudeliter&#xE8BF;&#x0301; principantibus non
regis, sed tyranni aptatum est nomen, & cap. 3. rega-
le namque ministerium specialiter est populum Dei<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0156.jpg/>
@@1@<SE156>140 Quæst. XCV. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>gubernare, & regere c&#x0169; æquitate, & iustitia, & vt pa-
cem, & concordiam habeat studere: ipse enim primò de-
bet esse defensor Ecclesiarum, & seruorum Dei, &c. &
Arist. 8. ethic. cap. 10. ac regni (inquit) transgressio ty-
rannis est. Similiter cùm Episcopus pro ratione sui
muneris, ex quo tenetur subditis consulere, teste
Tridentino sess. 6. decreto de reforma. cap. 1. siue
ignorātia culpabili, siue praua me&#x0303;te, aut neglige&#x0303;-
tia id faciat, magis, vt lupus rapax, quàm, vt Epi-
scopus se habet, vt enim ait Aug. 19. ciuit. cap. 19.
Episcopus nomen est operis, non honoris: Græcum est<marginalia>Episcopus no-|men est operis|non honoris.</marginalia>
enim, atque inde ductum vocabulum, quòd ille, qui præ-
ficitur, eis quibus præficitur superintendit, curam eorum
gerens, ἐπὶ, quippe, super, σκόπος verò intentio est; ergo
Episcopus si velimus, latinè, super intendens, possumus
dicere, vt intelligat, non esse Episcopum, qui præesse dile-
xerit, non prodesse. Hæc Augustinus, quæ illustrans.
Viues ibi, inter alia dicit, mittebantur enim ab Athe-
niensibus ad subditas ciuitates, qui res illorum inspice-
rent, & hi vocabantur Episcopi, quasi inspectores, vel
visitatores & obseruatores.</P>
<P>  Ad tertium Respondeo, quamuis omnis pote-<marginalia>Ad 3.|Omnes pote-|stas est à Deo,|vt dante vel|permittente.</marginalia>
stas sit à Deo, vt illam dante: tamen euectio ad illā
interdum est solùm à Deo, vt illam permittente:
quod rectè notauit Toletus, Rom. 13. annot. 3. nec
est absurdum, quòd Deus potestatem hanc sicut
& alia multa bona, cōferat suis hostibus, suarum-
que legum transgressoribus, sic Oseæ 2. ver. 2. vi-
num, & oleum, & argentum multiplicaui eis, & aur&#x0169;,
quæ fecerunt Baal, & prophetiæ dono impium Ba-
laam exornauit, Num. 14. vers. 27. & Caiphā Ioan-
nis 11. vers. 52. & Ephes. 2. vers. 4. legis, Deus autem
qui diues est in misericordia, propter nimiam charitate&#x0303;
suam, qua dilexit nos, cùm essemus mortui peccatis, con-
uiuificauit nos in Christo, cuius gratia estis saluati, &
conresuscitauit, & consedere nos fecit, vt ostenderet in
sæculis superuenientibus abundātes diuitias gratiæ suæ
in bonitate super nos in Christo Iesu, & Christus, Matt.
5. vers. 44 & 45. docet nos, diligere inimicos, & bene-
facere illis, vt simus filij Patris nostri, qui solem suum
oriri facit super bonos & malos, &c. Vide, quæ de Iu-
lio Cæsare scribit Suet. cap. 73. & 74. nec Deus, qui
dat regibus potestate&#x0303;, approbat eius abusum, nec
donat regna impiis, vt eis abutātur: sed vt benefi-
centia sua inuitati à peccatis cōuertantur, vt Hie-
ronymus exposuit illud Isai. Hæc dicit Dominus
Christo meo Cyro, &c. vt scias, quia ego Dominus, &c.<marginalia>Deus cur im-|piis homini-|bus det regna,|& imperia.</marginalia>
vel vt remuneret quædam benefacta eorum, vt
docet Augustinus 5. ciuit. cap. 15. vel quia interd&#x0169;
id merentur peccata populorum, vt docet 8. ciuit.
cap. 19. ex Iob. 34. regnare facit hypocritam propter
peccata populi. Idem tamen 19. ciuit. cap. 21. docet,
apud infideles non posse esse iustitiam, nec iura,
nec verum populum, aut Remp. &c. sed vocat ve-
ram iustitiam, vt vera iura, quæ ducunt ad vitam
æternam, vt patet 5. in Iuli. cap. 3. & aliis locis, quæ
tract. de gratia referam.</P>
<P>  Ad quartum respondeo, imaginem, & similitu-<marginalia>Ad 4.|Dei imago ad|quam factus|est homo quæ|sit.</marginalia>
dinem Dei, ad quam factus homo dicitur, esse eius
naturam libero arbitrio præditam, vt fusè osten-
dit Pererius 4. in Gen. disp. de imagine qu. 1. & 5.
Cardinalis Bellarminus 5. de amissione grat. cap.
3. hanc verò imaginem per peccatum esse amissā,
error est, quem Origeni tribuit Epiphanius hęres.
56. & aliquando tenuit Augustinus locis à Pererio
relatis, suprà qu. 7. & ipse Augustinus retractauit
1. retract. cap. 26. & lib. 2. cap. 24. Cæterùm, quia
Paulus morum conformationem imaginem Dei<-P>@@

<-P>solet appellare 1. Cor. 15. vers. 49. sicut portauimus
imaginem terreni; portemus & imaginem cælestis, & 2.
Cor. 3. vers. 18. reuelata facie gloriam Domini speculā-
tes, in eandem imaginem trāsformamur; Colos. 3. ver.
9. & 10. spoliantes vos veterem hominem cum actibus
suis, & induentes nouum eum, qui renouatur in agni-
tionem secundum imaginem eius, qui creauit illum. Et
multi alij veteres auctores eandem dicendi formā
amplectuntur, vt testatur doctissimus Maldonatus
Lucæ 15. vers. 13. Aduerte, imagine&#x0303; Dei bifariam<marginalia>Imago Dei du|pliciter consi-|derari potest.</marginalia>
posse considerari. Primò, secundùm naturam, &
substantiam, secundò secundùm ornatum, & per-
fectionem ipsius, gratiam, scilicet, charitatem, &
cætera dona supernaturalia, quæ gratiam comitā-
tur: imago secundùm substantiam, dum manet na-
tura rationalis, necessariò manet: modus & per-
fectio per peccatum amittitur, vide Cardinalem
Bellarminum & Pererium suprà, Martinum del
Rio, oratio 4 parænetica de notitia sui.</P>
<P>  Ad quintum respondeo, nulla lege diuina sta-
tutum esse, vt reus læsæ majestatis diuinæ omni&#x0169;
bonorum priuatione puniatur: Reo verò lęsæ ma-
iestatis humanæ imposita est p&#x0153;na capitis, & pri-
natio omnium bonorum: per iudicem tamen exe-
cutioni mandanda.</P>
<P>  Est tamen hoc loco duplex difficultas: Prima an<marginalia>74</marginalia>
qui infidelis est, possit à Christianis & Catholicis<marginalia>1. Difficultas.</marginalia>
in regem eligi, vbi reges per electione&#x0303; fiunt. Qui-
dam dicunt primò, iure diuino in regem eligi non<marginalia>1 Sentent.|Qui Christia|nus non est, in|Regem non po|test eliga à Ca|tholicis.</marginalia>
posse, qui Christianus non est: nam per Mo-
sem dixit Deus, Deuteron. 17. Eum constitues
regem, quem Dominus Deus tuus elegerit de numero
fratrum tuorum: nō poteris alterius gentis hominem re-
gem facere, qui non sit frater tuus. Vbi Dominus fra-
trem appellat, qui eiusdem est religionis; & cum
hæc lex nec ad cæremonias spectet, nec ad iudi-
cia: sed ad mores, sublata per Christi mortem non
fuit, ac proinde nunc etiam vim, & locum habet:
ergo in regnis Christianorum eligi nō potest, qui
Christianus non est, & ratio id docet, quia pericu-
lum esset, ne Christianus populus vel fraudibus,
vel insidiis deceptus, vel vi & minis coactus, ad
paganismum & superstitionem gentium trahere-
retur. Item Paul. 1. Cor. 6. Corinthios reprehende-
bat, quòd lites inter se haberent, & ad iudices Pa-
ganos siue à fide, & religione Christi alienos, fra-
tres. vocarent, & non potius vulgarem hominem
ex ipsis aliquem huic negotio destinarent.</P>
<P>  Secundò dicunt, hæreticum non posse in regem<marginalia>An hæreticus|in regem eligi|possit.</marginalia>
eligi id prohibente diuino iure. Primùm quia li-
cet baptizatus sit, extra Ecclesiam tame&#x0303; est. Dein-
de, quia Christus Matth. 18. dixit, si Ecclesiam non
audierit, sit tibi sicut Ethnicus, & publicanus, & Paul.
ad Titum ait, si quis venit ad vos, & hanc doctrinam
non affert, nolite recipere eum in domum, nec, aue, ei di-
xeritis, qui enim dicit illi, aue, cōmunicat operibus eius
malignis. Accedit, quòd reges sunt Ecclesiar&#x0169; pro-<marginalia>Reges sunt Ec|clesiarum pro|pugnatores &|defensores.</marginalia>
tectores, propugnatores, & defensores: at hæreti-
cus qua ratione erit Ecclesiarum propugnator, &
defensor? ius etiam naturale vetat, ne hæreticus
eligatur, etiam si excommunicatus non esset, ne
populum subuertat: sermo enim hæreticorum, vt can-
cer, serpit, 2. ad Timot. 1.</P>
<P>  Hæc duo dicta vera sunt, loquendo de iure di-<marginalia>75</marginalia>
uino, & quando ex electione infidelis, Pagani, Iu-<marginalia>Probātur præ|cedentia duo|dicta.</marginalia>
dæi, vel Apostatæ damna Reip. imminerent: tunc
enim peccatum esset cōtra legem naturale&#x0303; ipsum
eligere, licet electio esset valida stādo in solo iure<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0157.jpg/>
@@1@<SE157>Disput. VII. Sectio XV. 141
<duolan 2><-P>naturæ: sed si nihil hor&#x0169; timere&#x0303;t, quia infidelitas
est occulta, & numquā manifestāda, vel alia ratio-
ne; non esset peccat&#x0169; cōtra ius naturæ tale&#x0303; eligere,
nec contra ius diuinum positiu&#x0169;: quia nullo tali id
est prohibitum: nec testimonium Deuter. est ad
rem: tum, quia ibi frater non vocatur, qui est eius-
dem religionis; sed qui eiusdem nationis, vnde etiā
si esset eiusdem religionis, si erat diuersæ nationis,
non poterat licitè eligi, esto electio esset valida:
tum quia lex vetus, quatenus positiua, penitus fuit
abrogata, solis manentibus præceptis naturalibus,<marginalia>Præceptum|Deutoronomij|de rege elige&#x0303;-|do non obli-|gat.</marginalia>
quæ moralia dicuntur, & illud præceptum ad iu-
dicialia reuocatur, cùm pertineat ad electione&#x0303; iu-
dicis supremi. Nec mirum cum præcepta prohi-
bentia gradus aliquos consanguinitatis in matri-
monio, ad iudicialia reducantur, vimque in lege
noua non habeāt, nisi quatenus iure humano sint
confirmata, retenta, aut renouata.</P>
<P>  Iure tamen canonico hæreticus, aliúsve excom-<marginalia>Hæreticus, &|excommunica|tus in Regem|eligi nō potest|iure canonico.</marginalia>
municatus, propter excommunicationem eligi nō
potest licitè, nec validè, ex cap. venerabilem, de
electione, vbi cum Pontifex dixisset, Conradum
in Imperatorem eligi non potuisse, subiunxit: sunt
enim notoria impedimenta ducis: scilicet excommu-
nicatio. Item excōmunicatum publicè denuntia-
t&#x0169; vitare iure canonico debemus: ergo eum in Re-
gem eligere iure non possumus: similiter Pagan&#x0169;,
vel Iudæ&#x0169; eligere iure Ecclesiastico prohibemur
in decreto d. 45. & in decretalibus lib. 5. tit. de Iu-
dæis, & Sarracenis, de quo vide D. Thomā & eius
interpretes 2. 2. qu. 10. art. 10. & ibidem Valentiam
disp. 1. qu. 10. puncto 8.</P>
<P>  Secunda difficultas est, an is, qui per tyrannide&#x0303;<marginalia>76</marginalia>
regnum occupauit, leges condere possit, quibus<marginalia>2. Difficultas.|Leges condere|tyrannus non|potest.</marginalia>
subditi astringantur. Respondeo, per se loquendo
non possunt leges condere, nec subditi tenentur
eis obedire: quia verè non est Rex, sed tyrannus. Si
autem ex parte materiæ leges eius sint iustæ, an
subditi possint (licet non teneantur) eas seruare?
Pars affirmatiua suaderi potest: quia cuilibet licit&#x0169;
est facere id, quod bonum est: ergo, si quod præ-
cepit, bonum est, licitè possunt subditi id facere,
cedendo iuri suo, & vim alterius patienter susti-
nendo. Imò addunt multi, posse subditos à tyrāno<marginalia>Opera gratiæ,|& iustitiæ à|Tyranno peti|possunt.</marginalia>
huiusmodi petere opera gratiæ, & iustitiæ, quæ in
se iniusta non sunt: quamuis ab illo iniustè sint fa-
cienda per vsurpatam potestatem: quia tunc non
inducunt ad malum: sed ad minus malum; minus
enim malum est gubernare, quamdiu non deponit
vsurpatum regnum, quàm non gubernare, licet in
vtroque interim peccet sua culpa perplexus, Caie-
tanus & Armilla verbo tyrannus, Nauarrus cap.
14. num. 41.</P>
<P>  In cōtrarium verò est, quia obedire huic etiam
in his, quę aliàs licita, & honesta sunt, est coopera-
ri iniustitiæ & fauere eius tyrannidi.</P>
<P>  Ego in hac re dicerem cum nonnullis, quasdam<marginalia>77</marginalia>
esse actiones ita honestas, vt in nullius nocumen-<marginalia>Sententia au-|ctoris.</marginalia>
tum cedant, nec indigeāt potestate publica, vt re-
ctè fiant, vt deferre hæc, vel illa arma, vel aliquid
simile, aut soluere aliquod tributum, quod licet ex
parte exigentis requirat potestatem publicam: nō<marginalia>Quæ quis præ|stare poßit,|vel non à ty-|rāno coactus.</marginalia>
tamen ex parte soluentis, & ipse nulli facit iniuriā
soluendo, & suo iuri cede&#x0303;do. Alias verò esse actio-
nes, quæ inuoluunt nocument&#x0169; tertij, & vt iustè
fiant, requirunt potestatem publicam, vt occidere
malefactorem dignum morte, in prioribus per se
malum non est seruare præcepta tyranni: quia ta-<-P>@@

<-P>les actiones honestè fieri possunt nulla interue-
nie&#x0303;te publica potesttate: nec vitiantur, quia ex le-
ge iniusta fiant, quia illa non est cooperatio, sed
tolerantia violentiæ nullum afferens nocumen-
tum: ergo per se non est ibi malitia: oportet tame&#x0303;
scandalum vitare, & nō dare occasionem tyrāno,
vt in sua iniustitia perseueret, quantùm cōmodè
fieri potest, resistendo illi: quod omittere, per acci-
dens erit aliquando malum: at in posterioribus
actionibus contrarium videtur: quia honestas il-
larum pendet ex vera potestate publica, & hoc est
verum in rigore, quantum est ex parte tyranni: se-
cus si Resp. non potens cōmodè illi resistere, eum
toleret, & ab eo se sinat gubernari, taciteq&#x0301;; velit,
vt velle tenetur, iustitiam per illum administrari,
& leges Reip. conuenientes ferri: quia minus ma-
lum est per illum gubernari, quàm omnino care-
re gubernatore, & tunc non erit peccatum obedi-
re illi in illis actibus: quia consensus Reip. dat au-
ctoritatem tyranno interim, dum nō potest iug&#x0169;<marginalia>Tyrannus pec|cat non depo-|nendo princi-|patum, sed nō|iudicando.</marginalia>
eius excutere: & quāuis ipse tyrannus peccet mor-
taliter iniustè retinendo, & non deponendo prin-
ciparum, non tamen peccat, nisi fortè ex scientia
erronea, iudicādo, & alios actus exerce&#x0303;do: quia il-
los exercet auctoritate Reip. & tenetur illos exer-
cere ex suppositione, quòd non deponat princi-
patum, & ideo si condemnet hominem ad morte&#x0303;,
quæ à legitimo Rege posset ei inferri, non peccat
contra iustitiam, nec tenetur ad restitutionem: &
hoc ipsum esset dicendum, etiam si cum aliis di-
ceremus, peccare contra Remp. vel alium regem
vsurpatione iudicij: hæc enim vsurpatio, si adsir
auctoritas Reip. eam concedentis ad maiora ma-
la vitanda, non est cōtra iustitiam rei, nec obligat
ad restituendum aliquid ipsi, vel eius hæredibus.
Iudices verò ab ipso designati nullo modo pec-<marginalia>Iudices ab ip-|so designati|non peccant.</marginalia>
cant, quia ex cōsensu Reip. licitè illa officia acce-
ptant & exercent.</P>
<P>  Quod autem dicebamus, leges, & sente&#x0303;tias ty-<marginalia>78</marginalia>
ranni pacificè possidentis regnum, validas esse, &<marginalia>Tyranni paci-|ficè posside&#x0303;tis|leges obligāt.</marginalia>
ciues obligare ex consensu & auctoritate Reip.
docet Victoria de potest. ciuili num. 23. Valentia
2. 2. disp. 4. quæst. 5. punct. 2. con. 1. in fine, Molina
tract. 2. de inst. disp. 24. in fin. Bannes 2. 2. qu. 60. ar.
6. dub. 2. Salon. eodem art. controuer. 1. Aragon
dub. vlt. Idemq&#x0301;ue docent de aliis præceptis, &
actis, nempe valida esse, vimq&#x0301;; habere obligandi,
nō minùs quàm si à legitimo principe emanassent.
Malè ergo Sotus lib. 3. iust. qu. 4. art. 6. absolutè di-
xit, tyrannum, qui Remp. inuasit, non posse fer-
re vllam legem, nec ius dicere, quod obliget in
conscientia: ac proinde sententias eius esse ir-
ritas.</P>
<P>  An verò sit obligatio soluendi illi tributa, qui-
dam affirmant, quia Romani vi oppresserunt Iu-
dæos per tyrannidem: tame&#x0303; Dominus Mathei 22.<marginalia>An Tyranno|sit soluendum|tributum.</marginalia>
insinuat, Cæsari reddendum tributum. Alij dic&#x0169;t,
neminem in conscientia teneri tyranno tributum
soluere, nisi fortè causa scandali vel maioris mali
vitandi; nec enim ratio id dictat, nec Resp. cense-
turid velle: quia expedit, illum non abundare, vt
faciliùs possit iugum eius excuti: & sententia Do-
mini est generalis solum significans, Principi red-
dendum, quod ei debetur: non enim conueniebat,
vt alterutram partem distinctè definiret.</P>
<P>  Sed contra id, quod diximus, etiam si tyrannus
ille hominem damnaret ad mortem, nec peccare
contra iustitiam rei, nec teneri ad restitutionem<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0158.jpg/>
@@1@<SE158>142 Quæst. XCV. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>pro homicidio, arguitur: nam etiamsi Resp. con-<marginalia>Tyrannus iu-|stè occidens,|& mādans oc-|cidi reum, non|peccat.</marginalia>
cedat ei tacirè ad hoc auctoritatem: tamen hac
non intendit vti; sed ea tantùm, quam vsurpauit;
ergo occidit illum auctoritate priuata, ac proinde
est homicida, & tenetur ad restitutione&#x0303;; sicut qui-
uis alius priuatus sontem occidens. Respondeo,
tyrannum non excludere eam auctoritatem, quā
Resp. ad huiusmodi actus illi concedit. Sed inten-
dere vti omni sua auctoritate, quā habet: & ideo
occidit illum auctoritate publica: vnde nō est ho-
micida, nec tenetur ad restitutionem: imò etiam si
putaret, se omninò nullam habere auctoritate&#x0303;, &
omnem excludere expressè volens, vti sola aucto-
ritate priuata: si tamen re vera illam haberet, licet
formaliter peccaret contra iustitiam: tamen non
materialiter, & hoc sufficere, vt excusetur à resti-
tutione, vt patet in eo, qui comburit rem suam,
putans esse hostis.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO XVI.
An Resp. reuocare possit facultatem ferendi leges Im-
peratoribus, Regibus, aliísve principibus
concessam.</Z>
<P><INI4>A</INI4>Ntoninvs 1. par. tit. 18. cap. vni.<marginalia>79</marginalia>
in prin. vers. lex secundum Isidorum,
sic scribit Gloss. in cap. constitutio d. 2. di-
cit, quòd olim populus statuit leges: sed
hodie transtulit potestatem suam in Imperatorem, vt in-
stit. de iure nat. §. sed quod Principi, vel quòd hodie etiā
populus potest legem statuere, & quòd dicitur in d. l.
trāstulit, id est, concessit. Addit hîc Archidiaconus, di-
cunt quidam, quòd populus hodie non potest condere le-
gem argumento ad hoc C. de legibus l. vltima. Alij vt
Laudensis dicunt cōtrà, scilicet, quòd populus potest au-
ferre auctoritatem Imperatori: sed omnes Ecclesiæ non
possunt tollere auctoritatem Papæ, & ratio est, quia Pa-
pa non habet auctoritatem ab Ecclesiis, sed Ecclesia ab<-P>@@

<-P>eo, arg. cap. quamuis d. 21. ex Dominica enim iussione,
& Conciliorum auctoritate Papa habet suam iurisdi-<marginalia>Papa habet|suam auctori-|tatem ex do-|minica iussio-|ne sola.</marginalia>
ctionem, & non ex translatione populi sicut Imperator,
cap. significasti, de electione, & dicunt hi quoad potesta-
tem translatam per populum in Imperatorem condendi
legem, quòd populus potest reuocare istam potestatem,
cùm vult, sicut iudex, qui delegat: quia proprietas apud
eum remāsit. Nec obstat illa lex vlti. C. de legibus: quia
ibi illud, soli, non excludit populum arg. 15. qu. 7. §. Epi-
scopus: sed tale est, ac si diceret, soli principi, id est, nulli
alij soli. Nec obstat cap. super quæstionum, de officio de-
leg. quia illa iura loquuntur in delegato, in alio fortè se-
cus, vt ff. de officio præsidis l. vlt. Hæc Antoninus, qui-
bus videtur probare sententiā Archidiaconi, quia
illam non reprobat.</P>
<P>  Sed existimo primò, potestatem condendi le-<marginalia>Imperatori|concessa pote-|stas condendi|leges non po-|test reuocari.</marginalia>
ges concessam Imperatori irreuocabiliter: nam si
populus eam potestatem posset Imperatori reuo-
care, concessio esset parui mome&#x0303;ti: & eodem mo-
do videmus cōcedi solere regibus potestatem le-
gislatiuam: nec enim populi eam reuocant, aut re-
uocare tentant, aut minantur, magis quàm pote-
statem gubernatiuam: quam constat irreuocabili-
ter concedi solere: & alioqui reges non haberent
supremam potestatem legislatiuam, vel guberna-
tiuam in subditum, sed inferiorem populo &
dependentem ab illo.</P>
<P>  Secundò, existimo tandem populum Roman&#x0169;<marginalia>Populus Rom.|potestate&#x0303; con-|dends leges à|se abdicauit.</marginalia>
à se abdicasse potestatem cōdendi leges, & totam
in principem transtulisse: quia sic expediebat, ne
tot essent legislatores: maximè quòd timeri posset
antinomia, & opposito in legibus ipsis: quod esset
grauissimum inconueniens, cum legislatores esse&#x0303;t
independentes, & minimè subordinati, ac proinde
nullus posset tollere, vel auctoritati, vel interpre-
tari legem alterius; & ad auferenda similia incom-
moda factum videtur, vt cùm populi regibus po-
testatem ferendi leges concedunt, eam à se ipsis
abdicent.</P></duolan 2>
<Z>#(IMAGE)</Z>

@@0@<filename:W0092-0159.jpg/>
@@1@<SE159>143
#(IMAGE)
<Z><A+3>DISPVTATIO OCTAVA</A+3>
<A+2>DE POTESTATE FERENDI</A+2>
<A+1>LEGES ECCLESIASTICAS.</A+1>
#(IMAGE)</Z>
<duolan 2>------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO PRIMA.
An in Ecclesia sit potestas ferendi leges Eccle-
siasticas.</Z>
<P><INI8>M</INI8>Vlti hæretici docue-<marginalia>Hæretici, qui|negarunt in|Ecclesia esse|potestatem cō-|dendi leges.</marginalia>
runt, non esse in Ecclesia
auctoritatem ad cōden-
das leges Ecclesiasticas,
Vvaldenses apud Anto-
ninum 4. par. sum Theol.
tit. 11. ca. 7. §. 2. Marsilius
de Padua, in lib. cui titu-
lus, defensor pacis, contra quem disputat Albertus
Pyghius lib. 5. hierar. Eccles. Idem docuit Ioannes
Vvicleph, vt patet in Concil. Constantiensi sess. 8.
art. 38. in quo dixit, decretales Epistolas esse apo-
cryphas, illosq; stultos esse, qui illis student. Ipsum
secutus est Ioannes Huss. vt patet in eod. Concil.
sess. 15. art. 15. in quo dicebat, obedientiam Eccle-
siasticam esse solùm inuentionem Sacerdotum
Ecclesiæ. Idem docuit Ioan. de Vvessalia, vt patet
ex libro dānationis articulorum ipsius facto Mo-
guntiæ anno 1449. in quorum primo dicebat, non
posse Prælatos condere leges, quæ obligent in
conscientia: sed solum exhortari populum ad ser-
nanda præcepta Dei. Similiter Martinus Lutherus
in captiui. Babyl. cap. de Baptismo, & in explica-
tio. visionis Danielis & art. 27. inter alios exhibi-
tos Leoni 10. Melancton in cōfessione Augustia-
na art. 28. & in apologia eiusdem, & Caluinus 4.
institut. cap. 10. §. 21. & 22. & cap. 11. & 12. dixer&#x0169;t
in Ecclesia non esse potestatem ad condendas ve-
ras leges obligantes per se in conscientia, non
contentas expressè in scriptura: sed tantùm ad
constituendum aliquem ordinem, qui non obli-
get, nisi ratione scādali: vt post Roffensem, Echi&#x0169;,
& alios refert latè Cardinalis Bellarminus 4. de
Pontifice cap. 15. Vazquez hîc disp. 152. cap. 1. Lo-
rinus Act. 15. ver. 28. ex Cochleo in vita Lutheri,
referens Lutherum hac de causa totum corpus iu-
ris Canonici publicè combussisse; Castro infrà,
qui pro hoc errore refert etiam pauperes de Lug-
duno. Ae&#x0308;rius etiam apud Augustinum hæres. 53.
& Epiphanium hæres. 75. Socratem 2. histo. ca. 35:<marginalia>Aerius dam-|nauir ieiunia|Ecclesiastica.</marginalia>
& alios, dixit, ieiunia non esse seruanda, ne videa-
mur esse sub lege; verba Aeri; apud Epiph. sunt,
non erit ieiunium ordinat&#x0169;: hæc enim Iudaica sunt, &
sub iugo seruitutis: iusto enim lex non est posita; si verò
volo ieiunare, eligam diem à me ipso, & ieiunabo pro-
pter libertatem. Multi eundem errorem tribuunt
Gersoni, & Almaino: sed quid isti senserint, posteà
aperiemus.</P>
<P>  Error hic suadetur primò ex Matthæo cap. vlt.<marginalia>Arg. 1. haret.</marginalia>
docentes eos seruare omnia, quæcumque mandaui vobis:<-P>@@

<-P>non ergo dedit Christus potestatem præcipiendi:
sed docendi præcepta ipsius, vt colligebat Vves-
salia.</P>
<P>  Secundò ex Deutero. 4. non addetis ad verbum,<marginalia>2. Argum.</marginalia>
quod ego loquor vobis, neque minuetis ex eo, & cap. 12.
quod præcipio tibi, hoc tantùm facito domino, nō addas
quidquam, nec minuas. Vbi sermo est de præceptis
cæremonialibus, & iudicialibus: nam cap. 4. præ-
cedit, audi Israel præcepta, at&#xE8BF; iudicia, &c. Ergo nec
tunc fuit, nec modo est in Ecclesia licitum adde-
re aliqua præcepta diuinis præceptis. Eodem spe-
ctat id Isa. 8. ad legem magis, & Prophetas. Quòd si nō
dixerint vobis iuxta verbum hoc, non erit eis lux matu-
tina. Prou. 30. Omnis sermo Dei ignitus, &c. ne addas
quidquam verbis illius, ne arguaris: & Galat. 1. Sed li-
cet nos, aut Angelus de c&#x0153;lo euangelizet vobis præter
quàm quod Euangeliz auimus vobis, anathema. sit.</P>
<P>  Tertiò, ex tota episto. ad Galat. in qua Paulus<marginalia>3. Argum.</marginalia>
præsertim ostendit, Christum nos liberasse à iugo
legis cap. 3. ipse nos redemit à maledicto legis, legem
mandatorum euacuans, & cap. 4. non sumus ancillæ fi-
lij; sed liberæ, qua libertate Christus nos liberauit: & ca.
5. state, & nolite iterum iugo seruitutis contineri, & 2.
Cor. 3. vbi spiritus Domini, ibi libertas, & 1. Cor. 7.
pretio empti estis, nolite fieri serui hominum; quo loco
non videtur præcipi, inquit Caluinus, ne serui
obedïant dominis exteriori obedientia: dicitur
enim Ephes. 6. serui obedite Dominis carnalibus, &c.
nec vt mancipia fiant libera; sed ne legibus hu-
manis cum timore peccati obediamus: quoniam à
timore peccati Christus nos liberauit: nec satis est
dicere, Paulum in illis locis loqui de lege veteri:
quamuis enim hoc verum sit: tamen ea occasione
extendit sermonem ad absolutā libertatem Chri-
stianam ab omni onere & iugo legis & traditio-
nis humanæ: nā proptereà dixit Christus Matth.
11. iugum meum suaue est, & onus leue. Et si Christus
nos liberauit ab onere legis diuinæ, qualis erat lex
vetus; multò magis ab onere legum humanarum,
quæ sunt magis onerosæ & difficiliorem reddunt
obseruantiam legis gratiæ. Vnde Augustinus epist.
119. ca. 19. reprehendens multitudinem Ecclesia-
sticarum legum, ait, quamuis enim nec hoc inueniri
possit, quomodò contrafidem sint; ipsam tamen religione&#x0303;
quàm paucissimis, & manifestissimis celebrationum sa-
cramentis misericordia Dei esse liberam voluit: seruili-
bus oneribus premunt, vt tolerabilior sit conditio Iu-
dæorum, qui etiamsi tempus libertatis non agnouerint:
legalibus tamen sarcinis, non humanis præsumptionibus
subiiciuntur. Certè, cùm iugum legis veteris im-
portabile dicatur, Act 15. etiam iugum religionis
Christianæ importabile erit, si leges Ecclesiasticæ
vim habent: quia sunt declupo plures, quàm le-
ges Pentateuchi.</P>
<P>  Quartò ex Isai. 33. Dominus iudex noster, Dominus<-P><marginalia>4. Argum.</marginalia></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0160.jpg/>
@@1@<SE160>144 Quæst. XCV. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>legifer noster, Dominus Rex noster: ipse saluabit nos: vbi
insinuatur, huiusmodi munera respectu fidelium
propria esse Dei: vnde Iacobi 4. vnus est legislator,
& iudex, qui potest perdere, & saluare.</P>
<P>  Quintò, quia Deus comminatur populo obser-<marginalia>5. Argum.</marginalia>
uanti præcepta hominum Isa. 29. dice&#x0303;s, eo quòd ap-
propinquat populus iste ore suo, & labiis suis glorificat
me: cor autem eius longè est à me, & timuer&#x0169;t me man-
dato hominis & doctrinis: ecce ego addam, &c. Similia
habes Matth. 15. & 23. Marc. 7. Coloss. 2. ad Tit. 1.
& 1. Tim. 4.</P>
<P>  Sextum est argumentum ab exemplo: nam 4.<marginalia>6. Argum.</marginalia>
Reg. 16. reprehenditur fact&#x0169; Achaz regis, & Vriæ
Pōtificis, qui in templo Hierosolymitano nouum
altare ædificauerunt, quamuis ad ornatum templi:
reprehenduntur autem, quia præter Domini præ-
ceptum, illud addiderunt & ca. 17. narratur, quos-
dam Iudæos interfectos fuisse à leonibus: quia
Deum nouis ceremoniis præter legem coluerunt,
& 3. Reg. 21. reprehenditur Manasses: quia in tem-
plo constituit aras sine præcepto Domini. Ex qui-
bus infert Caluinus, nullum Pontificem, aut Prin-
cipem posse nouas leges præter præcepta diuina
condere. Quod cōfirmari etiam posset ex Matth.
23. alligant enim onera grauia, &c. væ vobis hypocritæ,
&c. Nam videtur Christus reprehendere eos, quia
diuinis præceptis alia adderent; sufficit enim ser-
uare Dei mandata, Matth. 19. si vis ad vitam ingre-
di, serua mandata.</P>
<P>  Septimò, quia ad finem naturalem sufficiunt le-<marginalia>7. Argum.</marginalia>
ges naturales, & ciuiles; ad supernaturalem autem
sufficit lex diuina; ergo superfluæ, & inutiles sunt
leges Ecclesiasticæ, ac proinde Christus non de-
dit potestatem condendi illas.</P>
<P>  Octauo dicit Paulus, 1. Tim. 1. lex iusto non est<marginalia>8. Argum.</marginalia>
posita.</P>
<P>  Respondeo tamen, in Ecclesia esse potestatem<marginalia>3. Conclusio.|In Ecclesia est|potestas con-|dendi leges|obligantes in|conscientia.</marginalia>
condendi veras leges Ecclesiasticas, obligantes in
conscientia. Cardinalis Bellarminus suprà cap. 16.
&. sequentib. Vazquez disp. 152. cap. 2. Azor tomo
1. lib. 5. cap. 6. Valentia disp. 7. qu. 5. punct. 2. & 7.
Castro. 1. de lege p&#x0153;n. ca. 4. & lib. 6. contra hæres.
verbo Ecclesia, hæres. 3. Driedo 1. de libert. Chri-
stiana à ca. 1. & præsertim ca. 9. Albertus Pyghius
suprà. Sotus 1. iust. qu. 6. art. 4. Victoria relect. 1. de
potestate Ecclesiæ, Medina C. de p&#x0153;ni. tract. 3. qu.
de necessit. ieiunij, Adrianus quodlib. 6. Antoni-
nus 2. part. tit. 18. Roffensis art. 27. contra Luthe-
rum. Turrecremata 2. summæ cap. 45. & sequenti-
bus, & alij Theologi 2. d. 44. & 4. d. 16. & 18. Cano-
nistæ tit. de constit. & d. 15. & 96. Sebastianus Me-
dicis tract. de legib. par. 1. qu. 8. Turrianus 1. pro
canonibus Apost. cap. 27. & lib. 4. pro epist. Ponti-
ficum cap. 16. Ioan. Lorinus Act. 15. vers. 18. Patet<marginalia>Probatur ex|Scripturæ.</marginalia>
ex Deuter. 17. vbi in Sacerdote ponitur potestas
obligandi per præcepta sua; qui non obediorit Sacer-
dotis imperio, morte moriatur, & fortasse etiam pote-
rat Sacerdos præcepta perpetua, ac proinde leges
obligantes ferre: de quo in seq. sect. Ergo etiam in
lege noua potest Pontifex præceptis, & legibus
obligare: cùm sit perfectior potestas in Pontifice
Christiano, quàm olim fuerit in Iudaico. Antece-
dens patet: quia illo cap. dicitur, qui superbierit no-
lens obedire Sacerdotis Imperio, qui eo te&#x0303;pore ministrat
Domino Deo tuo, ex decreto iudicis moriatur homo ille,
& auferes malum de Israe&#x0308;l: vnde Matth. 16. tibi dabo
claues regri c&#x0153;lorum, & quodcumque ligaueris, &c.
quod intelligitur de ligatione per legem, & præ-<-P>@@

<-P>cepta, quæ est propriissimè ligatio iuxtaid Matth.
23. Alligant enim onera grauia, & importabilia, & im-
ponunt in humeros hominum: digito autem suo nolunt
ea mouere, vnde Hiero. Matth. 18. potestatem, inquit,
tribuit Apostolis, vt intelligant, qui à talibus damnan-
tur, humanam sententiam diuina sententia roborari.
Clauium nomine principatus significatur: quia so-<marginalia>Clauium no-|mine quid in-|telligatur.</marginalia>
let vrbis, vel domus clauis penes eum esse, qui in
domo vel vrbe princeps est, sic Isai. 22. Dabo cla-
ues domus Dauid super humerum eius, & Apoc. 1. Ha-
beo claues mortis & inferni: promittere ergo claues
Petro fuit ei promittere principatum in Ecclesia,
ratione cuius possit legibus, & præceptis ligare.
Vnde Ioan. 21. Christus daturus Petro, quod ei
promiserat, Matth. 16. ait, pasce oues meas: vbi verb&#x0169;
Græcum, regere etiam significat, quia regulis, &
pręceptis more reg&#x0169; debebat Petrus pascere oues
Christi vice eiusdem, vnde doctissimus Maldo-
natus ibi ait, pascere idiomate Hebręorum esse re-
gere, vt patet Ps. 22. Dominus regit me, &c. Hebraicè
Dominus pascit me, &c. Psal. 77. Pascere Iacob seruum
suum, Psal. 79. Qui regis Israel, intende. Hebr. qui pa-
scis, &c. Ad idem est illud Lucæ 10. Qui vos audit,
me audit, & qui vos spernit, me spernit: quæ verba non
solùm quoad doctrinam: sed etiam quoad præce-
pta esse intelligenda, præter expositores ibi, decla-
rauit optimè Cyprianus lib. 4. epist. 9. Basilius in
const. Monast. cap. 22. & 23. ad idem est id Ioannis
20. sicut misit me pater, ego mitto vos, id est, cum ea-
dem potestate, vt interpretatur doctissimus Mal-
donatus ex Huberto, & Helia Cretensi: vel ad ide&#x0303;
opus, & ministerium, vt ibi interpretantur Chry-
sostomus, & Theophylactus: sed Christus fuit le-<marginalia>Christus fuit|legislator, &|potestatem fe-|rendi leges|Apostolis tri-|buit.</marginalia>
gislator, & eius opus leges ferre, Psal. 2. Dabo tibi
gentes hæreditatem tuam, & possessionem tuam termi-
nos terræ. reges eos in virga ferrea, &c. Isaias 33. Ipse
est Rex noster, ipse legifer noster, Tridentinum sess.
6. can. 21. Si quis dixerit, Christum Iesum à Deo homi-
nibus datum fuisse, vt redemptorem, cui fidant: non etiā,
vt legislatorem, cui obediant, anathema sit. Vide etiam
Ioannem 15. Matthæum vlt. Data est mihi omnis po-
testas: Ergo & Apostoli eandem habuere potesta-
tem, & ideò regnum Christi æternum est, iuxta il-
lud, Luc. 1. & regnabit in domo Iacob in æternum, &
regni eius non erit finis: quia non solùm eius leges in
æternum erant duraturæ: sed per suos vicarios, &
Ecclesiam, eiusque prælatos erat semper nouas le-
ges laturus, & Paulus ait, hanc potestatem sibi da-
tam esse in ædificationem, & non in destructionem 2.
Cor. 10. ideo 1. Cor. 4. dicit, vultis in virga veniā ad
vos. Virga enim significat potestatem gubernatiuā,<marginalia>Paulus ha-|buit potestate&#x0303;|ferendi leges.</marginalia>
quæ quatenus recta est, & dirigit, dicitur virga di-
rectionis, Psal. 44. quatenus verò cogit etiam per
p&#x0153;nas, dicitur ferrea, Psal. 2. Reges eos in virga fer-
rea, vide Chrysostomum & alios 1. Cor. 4. & Au-
gustinum, 1. contra epist. Parmeniani cap. 1. & 2.
de consensu Euangelij cap. 30. quos adducit Car-
dinalis Bellarminus illo c. 16. Item Matth. 18. Si
Ecclesiā nō audierit, sit tibi sicut Ethmicus, & publica-
nus, Heb. 13. obedite præpositis vestris, & subiacete eis,
Rom. 13. Omnis anima potestatibus sublimioribus sub-
dita sit: non enim est potestas, nisi à Deo, quæ aute&#x0303; sunt à
Deo, ordinata sunt: ita&#xE8BF; quic&#x0169;que potestati resistit, Dei
ordinationi resistit, & infrà, ideo necessitate subditi esto-
te, non solùm propter iram: sed etiam propter conscientiā.
vbi quidam vulgati Codices, & Augustinus leg&#x0169;t,
necessitati, fortè, vt vult Vazquez, potestatem ap-
pellat Paulus necessitatem: quia suis præceptis<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0161.jpg/>
@@1@<SE161>Disput. VIII. Sectio I. 145
<duolan 2><-P>obligat, at Gręcus textus habet, necessitas est subijci,<marginalia>Necessitas est|subijci.</marginalia>
quia est obligatio subiectionis, & ibi Paul&#x0169; loqui<marginalia>B. Paulum ibi|loqui de pote-|state spiritua-|li Caluinus|fatetur.</marginalia>
de conscientia & anima propria, ob quam est obe-
diendum, docet Vazquez ex Beda, Anselmo, &
Theodoreto, ibidem, & Augustino epist. 154. Imò
& Caluino, & Petro Martyre hæreticis. Item ibi
sermonem etiam esse de potestatibus spiritualibus
fatetur Caluinus 4. instit. cap. 10. & meritò: quia
verè sunt potestates, eò quòd potestatem habent,
iuxta id 2. Cor. 13. absens scripsi, vt non præsens duriùs
agam, & Petrus Act. 15. cum aliis Concilij patri-
bus scribit gentibus ad fidem conuersis, visum est
Spiritui sancto, & nobis nil vltrà imponere vobis one-
ris, quàm hæc necessaria, vt abstineatis vos ab immola-
tis simulacrorum, & sanguine, & suffocato, & fornica-
tione, &c. Hæc vocat necessaria: quia præcipieban-
tur sub mortali: ideò etiam vocat onera, & cōiun-
git ea cum fornicatione, & in illo verbo, vltrà,
supponitur potuisse alia præcepta imponere, vt
notant Turrianus 1. pro canonib. cap. 5. & lib. 6.
const. Apost. Clementis cap. 12. & 20. & Vazquez
illo cap. 2. & Lorinus suprà, & Ferdinandus Men-
dosius lib. 2. pro Concilio Illiberitano cap. 2. ait,
per hæc verba visum est vel placuit, solere in conciliis si-
gnificari ea, quæ decernuntur, non constare lege diuina,
naturali, aut positiua, sed humana, qualia fuerunt ista
ab Apostolis decreta, præter fornicationem, quæ iu-
re naturę mala est: sed quia nō erat ita euide&#x0303;s pro-
hibita ab Apostolis est. Eodem actuum cap. vers.
41. de Paulo dicitur, perambulabat autem Syriam, &
& Ciliciam, confirmans Ecclesias, præcipiens custodire
præcepta Apostolorum, & seniorum, Et cap. 16. vers. 4.
tradebant eis custodire dogmata, quæ decreta erat ab<marginalia>Decretum A-|postolicum in|Concilio Hie-|rosolymitano|quomodo obli-|gauerit.</marginalia>
Apostolis & senioribus, qui erant in Hierusalem, &
Chrysostomus homil. 33. in Acta, vide, inquit, bre-
uem epistolam&#x0303;, nec epicheremata, nec syllogismos haben-
tem: sed imperium: erat enim legislatio spiritus, & can.
62. Aposto. imponitur grauissima p&#x0153;na violanti-
bus illud præceptum Concilij Apostolici, quod
renouatum est in Concilio Aurelianensi, 2. can. 19.
& 20. vide etiam Leonem epi. 77. & Nicetam cap.
5. Augustinum ep. 154. & lib. 32. contra Faustum
cap. 13. Tertullianum in Apologet. cap. 9. Origene&#x0303;
8. contra Celsum, Cyrillum Hierosolymitanum
catechesi. 4. Euseb. 4. histo. ca. 1. in fine, in martyrio
sanctæ Blādinæ, ex quibus omnibus colligitur,
fuisse absolutum præcept&#x0169; abstinendi ab immo-
lato, & suffocato, & sanguine, etiam in secreto, &
non tantùm ratione scandali, vt hæretici volunt:
& obseruatum esse multo tempore in Ecclesia.
Pro eade&#x0303; re Turrianus locis proximè citatis, citat
Iustinus Martyr, Gregorius Nazianzenus, qui ta-
men de ea loqui non videntur, vt notat Vazquez,
vide Cardinalem Bellarminum suprà, & Concili&#x0169;
Vvormaciense cap. 65. vbi prohibetur, quòd Chri-
stiani vescantur auibus captis in laqueo, & stran-
gulatis: eadem enim erat ratio sanguinis & suffo-
cati. Imò Leo Imperator in nouella sua const. 58.
hanc legem Apostolorum parum eo tempore ob-
seruatam renouauit. Ratio verò huius fuit, non tā-<marginalia>Cur prohibi-|tum fuerit suf|focatum.</marginalia>
tùm propter scandalum: sed quia hoc genus cibi
speciem quamdam habet superstitionis, vt notauit
D. Thomas qu. 112. art. 6. ad 1. & Turrianus suprà.
Hæc enim immolabantur Diis, tamquam pretio-
sa quædam sacrificia, vt ipse ibidem probat, & nos
latiùs probabimus agentes de lege veteri & cessa-
tione legalium.</P>
<P>  Præcepta autem est huiusmodi abstine&#x0303;tia, non<-P>@@<marginalia>4</marginalia>

<-P>solùm ob vitandum scandalum: sed etiām, vt ita<marginalia>Cur præcepta|sit talis absti-|nentia.</marginalia>
Christiani conuersi ex gentilismo, superstitionem
gentili&#x0169; obliuioni traderent, & magis ab ea dista-
rent. Iā verò cessante in vniuers&#x0169; eius legis causa,
omninò lex illa cessauit: vt doce&#x0303;t Vazquez & Lo-
rinus suprà. Nulla enim exstat illius superstitionis
memoria, & Paul. 1. Cor. 8. & 10. vel facultatem fa-<marginalia>Cur Paulus|Corinthijs Ido|lothyta con-|cesserit.</marginalia>
cit vescendi idolothytis: quia præceptum Aposto-
licum iusta de causa, consentientibus Apostolis,
Corinthiis non promulgauerat: cùm post Conci-
lium Apostolicum Act. 15. ingressus est Corinth&#x0169;,
acto. 18. vel solùm vult ostendere, ex natura rei
nullum esse peccatum idolothytis vesci, vide plu-
ra de isto præcepto Apostolico apud Lorinum,
Act. 15. vers. 20. de quo etiam nos dicemus dispu-
tantes, an leges humanæ obligent cum periculo
vitæ: nam Augustinus illa epi. 154. ait, melius esse, vt
viator famis necessitate victus, nilque vspiam inuenie&#x0303;s,
nisi cibum in idolio positum, vbi nullus sit alius homin&#x0169;,
Christiana virtute id respuat. Potest ergo Ecclesia
leges facere de rebus non præceptis à Deo. Con-<marginalia>Quædam præ|cepta Paulus|dedit, Corin-|thiis, quæ à|Domino non|acceperat.</marginalia>
firmatur, quia præceptum prohibens, bigamum
ordinari, creditur latum à Paulo 1. Tim. 2. & colli-
gitur ex Concilio Carthaginensi 4. can. 69. tamen
humanum est omninò, & de re quæ non est præ-
cepta à Deo, & Paulus 1. Cor. 7. distinguit, quædā
esse præcepta à Domino: quædam ab ipso Paulo
& 1. Cor. 11. Laudo vos, quòd præcepta mea tenetis, &
1. Thessal. 4. Scitis, quæ præcepta dederim vobis, & ibi-
dem, qui hæc spernit, non hominem spernit: sed Deum,
qui spiritum sanctum nobis dedit, & 2. Thessal. 3. Con-
fidimus in Domino de vobis, quoniam quæ præcipimus,
facitis, & facietis, & infrà, si quis non obedierit verbo
nostro per Epistolam, hunc notate, & ne commisceamini
illi, & 1. Timoth. 5. Aduersus presbyterum accusatione&#x0303;
noli recipere, nisi sub duobus, aut tribus testibus, & 1.
Tim. 3. & ad Titum 1. aliqua circa ministror&#x0169; or-
dinationes constituit. Pleni sunt canones Aposto-
lorum, Concilia, Decreta, & Decretales, Clemen-
tinæ, Extrauagantes, aliiq&#x0301;ue Ecclesiastici libri, &
Epistolæ, Ecclesiasticis legibus, & pręceptis de re-
bus non pręceptis à Deo, & non dubium, quin hęc
potestas leges ferendi sit perpetua Ecclesiæ tradi-<marginalia>Potestas legis|fere&#x0303;dæ est per-|petua Ecclesiæ|traditio.</marginalia>
tio, vsus, & consuetudo. Vide Cyprianum lib. 1.
ep. 3. & 11. li. 4. ep. 9. Chrysostomum 2. de Sacerdo-
tio, & ep. 1. ad Innocentium, & hom. 70. ad popu.
Augustinum ser. 42. & 46. de verbis Domini, Cle-
mentem I. ep. 1. Decretali, vbi inter cætera ait,
obedientiam & humiliationem, quæ superioribus exhi-
betur, Domino exhiberi, & Damasus cap. violatores,
15. quæ. 1. Bernardum lib. de præcepto, & dispen.
Concil. Chalcedonense actio. 15. Romanum sub
Hilario I. can. 1. Sextam synodum Act. 4. octauam
Synodum Act. 1. Toletanum 3. Can. 1. Florentin&#x0169;
in vnio. Armenorum, Constantiense, Viennense,
& Tridentinum, quæ posteà citabimus.</P>
<P>  Ratio est manifesta: nam superiores, pastores,<marginalia>5</marginalia>
Episcopi, seu superintendentes auctoritatem ha-<marginalia>Probatur ra-|tionibus vera|sententia.</marginalia>
bent ferendi leges, & præcepta obligantia 7. polit.
ca. 6. & 9. Plato. 2. de Rep. & 8. de legibus, sed Præ-
lati Ecclesiæ sunt huiusmodi Matth. 23. Rom. 13.
1. Petr. 2. & 5. Ephes. 4. 1. Cor. 12. ergo. Item, quia si
in Ecclesia non esset potestas condendi leges in
spiritualibus, nō esset bene gubernata: leges enim
ciuiles, cùm circa temporalia versentur, non suffi-
ciunt: nec verò sufficit lex diuina naturalis; quia
ad nullam Remp. gubernandam sufficit lex natu-
ræ: Oportet enim addere multa iuri naturæ. Dem&#x0169;<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0162.jpg/>
@@1@<SE162>146 Quæst. XCV. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>nec sufficit lex diuina positiua: quia paucissima
præcipit, & non determinat tempus, & modum,
vt in præcepto Confessionis, & Eucharistiæ: ergo
oportet addere præcepta omninò noua, vel qui-<marginalia>Necesse est|determinari|ab Ecclesia|tempus, quo|Christi præce|pta seruentur.</marginalia>
bus Christi præcepta determinentur: hinc Augu-
stinus ep. 118. cap. 6. non præcepit, inquit, Dominus,
quo deinceps ordine Eucharistia sumatur, vt Apostolis,
per quos Ecclesias dispositurus erat, seruaret hunc loc&#x0169;.
Sanè in domo Dei nil inordinatum esse debet, vt
ait Leo epi. 85. aliàs 87. & habetur cap. miramur
d. 61. & colligitur ex Rom. 13. quæ à Deo sunt, ordi-
nata sunt: esset autem inordinatio in Ecclesia Dei,
si non essent leges Ecclesiasticæ: ergo debent esse,
ac proinde in Ecclesia est potestas illas ferendi.</P>
<P>  Quæ quidem spiritualis dicitur, quia circa spi-<marginalia>6</marginalia>
ritualia versatur, & ad spiritualem finem ordina-<marginalia>Potestas hæc|spiritualis.</marginalia>
tur: vnde Nicolaus Papa epis. ad Michaelem Im-<marginalia>Potestas Ec-|clesiæ cur spi-|ritualis di-|catur.</marginalia>
peratorem inter alia dicit, Imperatores indigere Ec-
clesiasticis legibus pro æterna vita: habetur cap. cùm
id verum d. 96. vbi multa alia decreta idem conti-
nent, præcipuè cap. duo sunt, & cap. si Imperator,
in quo potestas hæc ad ciuilem comparatur, sicut
anima ad corpus, cælestia ad terrena, æterna ad te&#x0303;-
poralia. Idem sumitur ex cap. solitæ, de maior. &
obedien. & ex Concilio Chalcedonensi Act. 3. Sy-
nodo 7. Gen. Act. 5. Toletana 3. cap. 13.</P>
<P>  Probatur, quia potestas Christi secundum ve-
riorem sententiam, solùm fuit in ordine ad finem
supernaturalem. Ideo enim dixit, Ioan. 19. Regn&#x0169;
meum non est de hoc mundo: ergo & potestas Ponti-
ficis, seu Ecclesiæ, quæ est participatio potestatis
Christi, & licet in Christo, aut in Ecclesia esset
alia potestas: tamen hæc, de qua loquimur, spiri-<marginalia>Etiam circa|te&#x0303;poralia le-|ges ab Eccle-|sia ferri pos-|sunt.</marginalia>
tualis est, & ad spiritualem finem ordinata: quia
tamen temporalia ad spiritualia cōducere possunt:
ideò per hanc potestatem circa temporalia, etiam
leges fieri poterunt, vt dixi disput. præc. sect. 5.</P>
<P>  Sed ad institutum reuertamur. In Ecclesia esse<marginalia>7</marginalia>
potestatem condendi leges spirituales, confirma-
tur ex Concilio Constantiensi sess. 5. 8. & 13. &
Bulla Leonis X. contra Lutherum art. 27. vbi ille<marginalia>Hæresis hæc à|quibus, &|quot in locis|damnata.</marginalia>
error Vvicleph, Huss, & Lutheri damnatus fuit:
habetur hæc Bulla Leonis tom. 5. conciliorum, &
definitiones Constantiensis concilij confirmatæ
sunt à Martino V. in Bulla, quæ habetur sess. vlt. &
in Tridentino sess. 6. can. 20. definitur, hominem
quantumcumque iustum, & perfectum teneri ad
obseruantiam mādatorum Dei, & Ecclesiæ, & sess.
7. can. 8. damnātur, qui dixerint, baptizatos liberos
esse ab omnibus legibus Ecclesiæ, ita vt parere nō
teneantur, nisi sua sponte se velint subiicere: & in
Concilio Viennensi relato in Clementina ad no-
strum, de hæreticis, damnatur error Beguardorum
& Beguinarum, asserentium, perfectos nulla lege
obligari, qui non solùm damnantur propter præ-
cepta diuina: sed etiam propter humana, pręsertim
Ecclesiastica: vnde non absurdè ad rem vtuntur
Sotus, Valentia, & alij hoc testimonio; quāuis nō
placeat Vazquez disput. 152. cap. 2. Pro eadem ve-
ritate, sic etiam argumentari licet: quia condere
legem est actus supremę potestatis, & maximi im-<marginalia>Condere leges|est actus supre|mæ potestatis.</marginalia>
perij, vt dicunt iurisperiti l. imperium ff. de iurisd.
omni iud. Sed Pontifex in spiritualibus habet su-
premam potestatem, cùm sit Vicarius Christi, &
habeat iura c&#x0153;lestis imperij cap. 1. d. 22. cap. quan-
to de translat. epist. cap. 1. vt Ecclesiast. beneficia,
ergo. Deinde Pōtifex præest rebus omnibus con-
cernentibus animam, cap. Imperator. cap. duo sunt<-P>@@

<-P>d. 96. cap. quoniam d. 10. Ergo in spiritualibus om-
nes sunt ei subiecti, tamquam capiti: vt etiam ha-
betur cap. omnis anima, de censib. cap. solutæ, de
maior. & obedien. ergo in spiritualibus potest le-
ges condere. Imperator potest leges cōdere: ergo
& Pontifex: nam Pontifex est luminare maius ca.
nouit de iudiciis, & cap. duo sunt 12. qu. 1. Item
Pontifex neminem cognoscit superiorem, nisi<marginalia>Pontifex non|cognoscit supe|riorem nisi|Deum.</marginalia>
Deum cap. patet, cap. nemo, cap. aliorum, ca. cun-
cta per mundum 9. qu. 3. Baldus l. rescripta C. de
precib. Imp. offer. cap. sacrosancta 22. d. proptereà
ipse est solutus omnibus humanis legibus, glos. c.
non liceat 12. qu. 2. Iurisperiti communiter cap. 1.
de consuetud. & de consti. nemo autem est qui nō
possit vel leges dare, vel accipere: ergo Pontifex
leges ferre potest, & limitare, restringere, ac reuo-
care. Ideò in iure positiuo dicitur habere omni-
modam & absolutam potestatem cap. proposuit
de concess. præb. clem. 2. vt lite pend. ca. 2. de præb.
in 6. gloss. cap. licet, de electio. Item princeps tem-
poralis condit legem: quia in eum temporalis po-
testas trāslata fuit, lege fin. C. de legi. ergo & Pon-
tifex quia in ipsum translatum est Sacerdotium c.
translato, de constit. cap. significasti, de electione.
Deinde, maiorem potestatem habet Pontifex in<marginalia>Maiorem po-|testate&#x0303; habet|Papa in spiri-|tualibus, quā|Imperator in|temporalibus.</marginalia>
spiritualibus, quàm Imperator in temporalibus c.
significasti, de foro compet. Bartholus lege 1. §.
post operis ff. de noui op. nunc. Panor. cap. ex mul-
tipli. de decimis, Sebastianus Medicis tractat. de
legibus par. 1. qu. 8. n. 7. Sed Imperator in tempo-
ralibus potest leges condere: ergo à fortiori Papa
in spiritualibus. Adeò, vt Beroius cap. cùm tu nu.
1. cap. 60. de vsuris, volum. 6. dixerit, Pontificem
posse potestate ordinaria in terris, quæ Deus in
c&#x0153;lis. Omitto alia parui momenti, quæ adducit
Medicis suprà n. 8. qui tamen bene admonet nu. 9.
quamuis Papa possit leges condere absque consi-
lio Cardinalium: ex benignitate tamen, & huma-
nitate ipsius solere in arduis eorum consilium re-
quirere. Quam sententiam esse communem, dicit
Beroius Rubrica de constit. per l. humanum. C. de
legibus.</P>
<P>  Sed num. 11. & sequentibus ponit nonnullas li-
mitationes, quę aliquid obscuritatis, aut falsitatis
continent: conclusio, inquit, procedit, modò per consti-
tutionem Papæ, non turbetur vniuersalis status Ec-
clesiæ. Ioannes Andreas cap. 2. locati. Innocentius
cap. quanto, de iureiurando, cap. sunt quidam 25.
quæst. 1. Secundò, inquit, procedit, nisi derogare velit in
totum iuri diuino: nam licet illud ex causa in aliqua<marginalia>Papa in ali-|quibus dero-|gare potest|iuri diuino.</marginalia>
parte limitare possit: in totum tamen illud non potest tol-
lere. Decius potest Abbatem cap. quæ in Ecclesia-
rum, de constit. Tertiò procedit, nisi statueret ali-
quid, quod de sui natura malum esset, vt si præbe-
ret causam peccandi. Baldus cap. lator, de re iudic.
vt si indistinctè apud omnes, & semper permitte-
ret, licitas esse vsuras: nā licet ex causa graui possit
quandoq&#x0301;ue eas permittere: hoc potest tantùm ne-
cessitate vrgente. Iason l. cunctos populos, in 1. &
2. lectura. C. de s&#x0169;ma Trinitate, & fide Catholica.
Quartò non procedit, si iuri naturali, & rationali
derogare velit in totum, §. sed naturalia, instit. de
iure naturali, &c. in dubio tamen præsumitur sem-
per rectè agere, gloss. cap. omnes, dist. 19. cap. non
nos, dist. 40. hæc Medina, qui malè putat, Pontifi-
cem posse ex parte derogare iuri diuino, naturali,
& positiuo, nullo enim modo id potest. An verò
possit vsuras aliquando non solùm permittere, sed<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0163.jpg/>
@@1@<SE163>Disput. VIII. Sectio I. 147
<duolan 2><-P>etiam licitas facere, eo modo, quo multi dixere li-<marginalia>An Pontifex|possit licitas|vsuras facere.</marginalia>
citum fuisse Iudæis vsuras ab extraneis accipere:
non quasi pretium, sed mutui ex donatione diuina
dante illis verum ius, tractaui in materia de vsuris.
Sic satis nobis est Pontifice&#x0303; posse leges condere:
eas tame&#x0303; vt iustæ, & validæ sint, debere illas cōdi-
tiones habere, quas in 1. disp. diximus esse requisi-
tas, vt quòd sint in bonum commune, &c. & iam
in superiore disput. docuimus, in temporalibus le-
ges condere non posse, nisi in terris Ecclesiæ, vel
in ordine ad spiritualia.</P>
<P>  Ad primum hæreticorum fundamentum, re-<marginalia>8</marginalia>
spondeo primò, Christum non in singulis locis<marginalia>Responsio ad|1. arg. hæreti-|corum.</marginalia>
tradidisse hanc potestatem Ecclesiæ. Quamuis er-
go dicemus, Matth. vlt. solùm egisse cum Aposto-<marginalia>Christus non|vno in loco om|nia tradidit.</marginalia>
lis de prædicatione Euangelij, de baptismo, & ob-
seruatione legis à Christo traditæ, satis est in aliis
locis dictam potestatem tradidisse, vt vidimus. Et
bene notat Vazquez dispu. citata cap. 4. argumen-
tum hoc, quod est ab auctoritate negatiuè, friuo-
lum esse, & captiosum. Secundò respondeo cum
Cardinale Bellarmino suprà, cap. 17. & Vazquez
dict. cap. 4. vnum ex præceptis Christi esse, vt obe-
diamus prælatis: ideo enim Lucæ 10. dicit, qui vos
audit, me audit: vbi contineri præceptum obedien-
di prælatis, docet Basilius in constit. monast. ca. 23.
Cypria. epistola 69. ad Florentium imò ad Iudæos
dixit Christus, Matth. 23. Super cathedram Moysi
sederunt Scribæ, & Pharisæi, omnia quæcumque dixe-
rint vobis, seruate, & facite: cùm ergo dicitur, docen-
tes eos seruare omnia quæcumque mandaui vobis, ibi
includitur obedientia ad prælatos Ecclesiæ.</P>
<P>  Ad secundum respondeo primò, ibi non prohi-<marginalia>Præceptorum|additio non|improbatur,|modo non sint|contraria di-|uinis.</marginalia>
beri additionem pręceptor&#x0169;, modò non sint con-
traria præceptis diuinis, aut alioqui iniusta, nec
adscribantur Deo: sed quasi humana imponantur.
Vnde tempore legis veteris multa præcepta legi-
mus sanctè addita diuinis, vt 1. Matth. 4. datur prę-
ceptum de festo encæniorum, quod sua præsentia
Christus honorauit, Ioan. 10. idem enim festum
fuisse ex Humberto, & aliis tanquam probabilius
docet doctissimus Maldonatus ibi, & Bellarminus
suprà, cap. 17. & colligitur ex margine Bib. Vatica-
norum Clementis VIII. authoritate editorum:
nam in illo loco Machabæorum, locus Ioann. 10.
refertur in margine. Item 1. Reg. 30. habetur no-
uum præceptum, vers. 25. & factum est hoc scriptum
ex illa die, & deinceps constitutum, & quasi lex in
Israe&#x0308;l, vsque in diem hanc: vbi in Hebræo non habe-
tur, quasi, vt notat Bellarminus, & licet ita legen-
dum sit: tamen non dicit similitudinem; sed veri-
tatem, vt sæpe alibi auctore Ambrosio serm. 18. in
Psalm. 118. & epist. 47. Augustino Psalm. 125. Gre-
gorio 18. moral. cap. 4. Chrysostomo homil. 11. in
Ioan. Theophylacti Euthymio, Toleto, & Maldo-
nato in id Ioan. 1. Gloriam quasi vnigeniti à Patre.
Pineda Iob 1. vers. 1. num. 16. & patet Iob 29. vers.
25. cumque sederem quasi Rex: Marci 6. propheta est,
quasi vnus ex prophetis 1. Corin. 3. Sic tamen quasi per
ignem, & est phrasis Hispana, en fin tratase como Rey,
procede como hombre de bien, &c. sunt alia præcepta<marginalia>Præcepta quæ|dam diuinis|addita.</marginalia>
addita diuinis, Esther 9. Iudith vlt. 1. Reg. 10. Deut.
4. & 5. & 12. & vide D. Thomam Galat. 1. lect. 3. in
fin. Valentiam dispu. 6. quæst. 5. punct. 7. qui etiam
inde confirmat licitum fuisse eo tempore leges
addere: quia per vota, & iuramenta porerant sibi
leges seu obligationes imponere, vt de Nazaræis
patet Num. 6. de Recabitis Ierem. 35. de Dauid<-P>@@

<-P>Psalm. 118. iuraui, & statui, &c.</P>
<P>  Respondeo secundò cum Bellarmino suprà, c. 17.<marginalia>In lege gratiæ|præcepta ali-|qua diuinis|addere nō fuit|vetitum, quā-|uis id in vete|ri concessum|non fuerit.</marginalia>
& 18. Vazquez cap. 4. Lorino Act. 15. vers. 18. etiam
si Deus in veteri Testamento prohibuiss et per
Moysem addere nouum præcept&#x0169; diuinis: tamen
non inde sequeretur, esse illicitum addere in lege
gratiæ: quia lex illa populo solùm Iudaico, paruo
quidem, & in vna regione concluso, lata fuit tam
variis præceptis distincta, vt non videretur opus
nouo alio præcepto, saltem perpetuo, & vim legis
habente: lex autem Euangelica toti vniuerso de-
seruire debebat: meritò ergo Christus paucis vni-
uersalibus præceptis traditis, alia commisit Prin-
cipibus, & prælatis Ecclesiæ danda pro diuersitate
nationum, & prouinciarum, prout expedire vide-
retur. Tum etiam, si rectè numere&#x0303;tur leges Iudai-
cæ, multò plures, & grauiores erant, quàm Eccle-
siasticæ, & ciuiles simul, quæ Christianis traditæ
sunt. Nam ferè omnes illæ singulos obligabant, at
verò nunc singulos Christianos paucæ obligant
leges, etiam si ius canonicum & ciuile innumeras
continere videatur: nam si priuatas personas re-<marginalia>Pauca præce-|pta Ecclesiæ|obligant.</marginalia>
spicias, præter paucapręcepta Ecclesiastica in Ca-
techismo puerorum contenta, vix aliud obligat:
imò & præceptum decimas soluendi nec in om-
nibus regionibus, nec omnes personas cōstringit:
cæteræ autem leges, vel pro iudicibus, vel pro sa-
cerdotibus, vel pro contrahentibus cōstitutę sunt:
& leges, quæ sacerdotibus, vel iudicibus impositæ
sunt, minus onerosæ sunt, quàm quæ cuncto po-
pulo Iudaico impositæ fuerunt: non est ergo mi-
rum, si Deus non reliquisset potestatem populo
Iudaico ferendi nouas leges: Rectoribus autem
Ecclesiæ eam concesserit. De hoc plura dicemus
sectione sequenti.</P>
<P>  Ad tertium respondeo, Paulum vbicumque lo<marginalia>9</marginalia>
quitur de libertate legis gratiæ, non opponere il-<marginalia>Libertas legis|gratiæ non op|ponitur Præla|torum obedie&#x0303;|tiæ.</marginalia>
lam obedientiæ Prælatorum, aut Principum: alio-
qui sibi esset contrarius in aliis locis, quæ attuli-
mus in hac sectione, pro legibus Ecclesiasticis, &
superiori disput. sectione 1. pro ciuilibus: sed in-
tendit excludere varias seruitutes. Pro quo aduer-
te, varias libertates Christum nobis attulisse. Pri-<marginalia>Christus va-|rias libertates|nobis attulit.</marginalia>
ma est à seruitute peccati, de qua Rom. 6. Libera-
ti autem à peccato, serui facti estis iustitiæ. Secunda à
spiritu seruitutis, qua obediebatur olim legi ex ti-
more seruili, seu p&#x0153;narum: nam Christus vberem
gratiam attulit, qua suauiter, & ex amore obedia-
mus legi Rom. 8. Liberauit me à lege peccati & mor-
tis: nam quod impossibile erat legi, in quo infirmabatur
per carnem, Deus filium suum mittens in similitudinem
carnis peccati, & de peccato damnauit peccat&#x0169; in carne
vt iustificatio legis impleretur in nobis, qui nō sec&#x0169;dùm
carnem ambulamus: sed secundùm spiritum: vbi Tole-
tus annot. 2. ait, liberatio hæc est, qua, homine à pecca-
to veteri sanato, & Deo reconciliato per gratiam Chri-
sti, data est iam facultas, & robur, vt mens valeat con-
cupiscentiam superare, & legem implere. De hac etiam
libertate agit Galat. 3. Tertia libertas propria con-
uersis ex Iudaismo est à velamine c&#x0153;citatis, &
ignorantiæ. 2. Cor. 3. Habentes talem spiritum, multa
fiducia vtimur, & non sicut Moyses ponebat velamen
in faciem suam, vt non intenderent filij Israe&#x0308;l in faciem
eius, &c. vsque, Vbi spiritus Domini, ibi libertas. Vide
Salmeronem: ad hunc locum disputatione 4. Caie-
tanum, Chrysostomum & Theodoretum, qui de
libertate à velamine, & ignorantia hunc locum
explicant. Alia & quarta libertas propria etiam<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0164.jpg/>
@@1@<SE164>148 Quæst. XCV. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>Iudæis, est à seruitute legis, quoad iudicialia, & cę-
remonialia: de qua Act. 15. quid tentatis, &c. & Ga-
lat. 4. & 5. vnde Paul. Rom. 7. ait illos liberatos à<marginalia>Liberati su-|mus à seruitu|te litteræ, vt|tamen in noui|tate vitæ am-|bulemus.</marginalia>
seruitute litteræ, vt tamen in nouitate spiritus ser-
uire debeant, seruando non solùm nouam legem
Dei; quia translato sacerdotio necesse est, vt legis trans-
latio fiat: Hebr. sed etiam humanas, & præsertim
Ecclesiasticas, quæ respectu totius Ecclesiæ pau-
cissimæ sunt, ne&#x0303;pe quatuor vel quinque, vt dice-
bamus, quæ sunt determinationes quædam diuini
iuris, vt patet de præceptis confessionis, Euchari-
stiæ, & Missæ, & ieiunandi, & decimas solue&#x0303;di, vt
rectè Cardinalis Bellarminus illo ca. 18. qui etiam
rectè ad Augustinum in argumento citatum, re-
spondet, loqui de consuetudinibus particularibus
vulgi, & hominum rudium, quæ paulatim obti-
nent vim legis, quæ quando nimium crescunt, de-
berent auctoritate Episcoporum abrogari, vt pa-
tet legenti.</P>
<P>  De libertate autem Christiana, quam Christus
nobis attulit, latè etiam Driedo 1. de libertate
Christiana cap. 2. & sequentib. Vazquez disp. 152.
cap. 4. num. 49. & sequentib. Valentia disputat. 7.
quæst. 5. punct. 2. illud vero, 1. Corin. 7. Nolite fieri
serui hominum: non indicat, non esse obediendum
maioribus & superioribus, sed non esse obedien-<marginalia>Superioribus|non est obedie&#x0303;|dum propter|ipsos, sed pro-|pter Christ&#x0169;.</marginalia>
dum illis præcipuè propter ipsos, sed propter De&#x0169;,
vt Ephes. 6. Serui obedite dominis, &c. sicut Christo,
&c. & in rebus, quæ non sint contra diuina præce-
pta, vt explicant Caietanus, Chrysostomus, Theo-
phylactus ibi: sic Galat. 1. Si hominibus placerem,
Christi seruus non essem: de quo loco vide doctissi-
m&#x0169; Maldonatum, Ioan. 5. vers. 44. & cap. 15. vers.
20. & sanè Paulus in illo loco, 1. Cor. 7. non solùm
non prohibet obsequia seruorum erga dominos:
sed etiam dat consilium, vt etiam si possint fieri
liberi, maneant in seruitute, vt probat Cardinalis
Bellarminus 4. de Pontif. cap. 3. & Vazquez c. illo,
4. num. 53. ex illis verbis vnusquisque in ea vocatio-
ne in qua vocatus est, inea permaneat: seruus vocatus
es, non sit tibi curæ; sed si potes fieri liber, magis vtere:
idem ait Valentia illo punct. 2. in fin.</P>
<P>  Ad quartum respondeo, Iacobum velle, solùm<marginalia>10</marginalia>
Christum esse legislatorem primari&#x0169;, præcipuum,<marginalia>Christus legi-|slator sum-|mus.</marginalia>
vel per Antonomasiam: cuius leges totam Eccle-
siam etiam cum suo capite obligent, & ne ab ipso
quidem capite possint abrogari, aut dispensari:
nulla enim alia est, quæ non possit ab eo dispensa-
ri, & abrogari; & Pontifex est vicarius Christi, ha-
betq&#x0301;ue auctoritatem dependentem ab illo. Sic
etiam Cyprianus lib. 1. epist. 3. ait, Pontificem esse
iudicem loco Christi: & idem potest dici ad lo-
cum Isaiæ, sed Vazquez illo cap. 4. num. 42. ait, lo-
cum Isaiæ hac expositione non indigere, nec à
Iacobo interpretari: sed alio sensu dixisse, vnus est
legislator, &c. vult enim Isaias ciuitatem non op-
primendam, quia Deus, qui fuit legislator populi
Hebraici, peculiari modo erat Rex, & iudex illius.
Simili modo possunt ea verba cum Adamo ad
Christum referri: imò in loco Iacobi non dicitur
absolutè, vnus est legislator, & iudex: sed cum limi-
tatione, & restrictione, scilicet, qui possit perdere, &
saluare: puniendo etiam pro internis peccatis, quo-<marginalia>Christus vnus|legislator etiā|pro internis|peccatis vale&#x0303;s|punire.</marginalia>
rum temerarium iudicium simul cum detractione
reprehe&#x0303;debat ibi Iacobus: ideò enim dixit, Qui de-
trahit fratri, vel iudicat fratre&#x0303; suum, detrahit legi, vel
iudicat legem, scilicet, quæ est contra detrahentes,
& temerè iudicantes, vt exponit Gagneius, licet<-P>@@

<-P>Caietanus exponat, eum detrahere legi, qui fra-
trem seruatorem legis temerè iudicat, & damnat,
tamquam legis transgressorem: vnde subdit Iaco-
bus, Tu autem quis es, qui iudicas proximum? vnus est
enim legislator & iudex, qui potest perdere, & saluare,
scilicet pro internis, aut occultis, bonis, & malis:
vide plura de hoc loco apud Vazquez suprà, &
Salmeronem Iacobi 4. disput. 5.</P>
<P>  Ad quintum respondeo, ibi esse sermonem de<marginalia>11</marginalia>
mandatis, & traditionibus hominum contrariis
diuinæ legi, aut friuolis, & inutilibus, vel de ob-
seruatione humanorum mandatorum neglectis
diuinis. Pro quo nota, quatuor esse traditionum<marginalia>Quatuor s&#x0169;t|traditionum|genera.</marginalia>
genera. Primum earum, quas dixit Christus: sed à
nullo canonico scriptore tradita sunt: secundum,
earum, quas Apostoli sine scripto statuerunt. Ter-
tium earum, quas Pontifices, & Ecclesiæ prælati
præceperunt: sed scripta non sunt: sed posteà vsu,
& consuetudine seruata sunt. Traditiones primi
generis eandem vim habent cum mandatis Chri-
sti scriptis in Euangelio. Secundi verò cum præ-
ceptis Apostolicis scriptis, vide 2. Thess. 2. vers. 23.
Tridentinum sess. 4. decreto de scripturis canoni-
cis, & traditionibus: Idem est de traditionibus Ec-
clesiæ seu consuetudinibus, quia consuetudo ha-
bet vim legis cap. consuetudo, dist. 1. & l. diutur-
na. ff. de legibus. Quartum genus est traditionum,<marginalia>Traditiones|quas Scriptu-|ra reprobat|quæ sint.</marginalia>
quæ à Rep. vel hominibus, qui non fuerunt præla-
ti Ecclesiæ, emanarunt: harum quædam nec præ-
ceptis, nec consiliis Dei contrariæ sunt: aliæ sunt
malæ, vel omninò vanæ & inutiles: has scriptura
reprobat & reprehendit Isaiæ 29. Timuerunt me
mandatis hominum, & doctrinis; quod Adamus, &
alij interpretantur de mandatis, & doctrinis Pha-
risaicis, aut similibus pugnantibus cum doctrina,
& lege Dei, vel de merè friuolis, & positis tantùm
in rebus externis vnde Matth. 15. Quare & vos
transgredimini mandatum Dei propter traditionem
vestram, & infrà, irritum fecistis mandatum Dei pro-
pter traditionem vestram, & statim adducit dictum
Isaiæ testimonium & Marci 7. dicitur, relinquentes
mandatum Dei, tenetis traditiones hominum, baptis-
mata vrceorum & calicum, & alia similia his facitis
multa. Vide Coloss. 2. vers. 8. 1. Timot. 4. vers. 1. Ti-
tum 1. vers. 14. Ireneum lib. 2. cap. 12. & lib. 4. cap.
25. & 26.</P>
<P>  Ad sextum respondeo cum Vasquez, disp. 152.<marginalia>12</marginalia>
cap. 5. impudenter Caluinum exemplis illis abuti:
nam Scriptura non reprehendit Achaz, & Ma-<marginalia>Achaz & Ma|nasses ideo re-|prehensi sunt,|quia fuerunt|Idololatræ.</marginalia>
nassem, quòd nouis cæremoniis coluerint Deum:
sed quia fuerunt idololatræ: nam Achaz fecit in
star altaris idoli Damasci, & altare Dei amouit de
loco suo, & in solo illo nouo altari sacrificia offer-
ri iussit: Manasses verò fecit altare vniuersæ mili-
tiæ c&#x0153;li. Vero autem Deo altare nouum erigere
prohibitum non erat: nam Salomon 3. Reg. 8. no-
uum ædificauit altare, & Pharisęi, atque Scribę nō
reprehenduntur à Christo, quòd adderent diuinis
præceptis: sed quia mandata, quæ aliis imponebāt,
nolebant seruare, eáque anteponebant diuinis, &
minora mandata Dei seruabant, maiotibus negle-
ctis, Matth. 23. Væ vobis, qui decimatis mentam, &
anethum, & cyminum, & reliquistis quæ grauiora sunt
legis, iudicium, misericordiam, & fidem: hæc oportuit
facere, & illa non omittere.</P>
<P>  Ad septimum resp. nec leges diuinas, naturale&#x0303; vi-
delicet, & positiuam, nec leges ciuiles sufficere ad
cōmune bonum Ecclesiæ: ideò Ecclesiæ relictam<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0165.jpg/>
@@1@<SE165>Disput. VIII. Sectio II. 149
<duolan 2><-P>esse potestatem ad condendas leges Ecclesiasticas.</P>
<P>  Ad octauum posteà disputando de iis, qui legi-
bus subiiciuntur, exponemus, quomodò Paulus,
dixerit, iusto non est lex posita.</P>
<P>  Vide alia si placet in Cardinale Bellarmino 4.
de Pōti. locis citatis, præsertim ca. 17. 18. & tribus
sequentibus, & in Vazquez disp. 152. ca. 5. qui latè
respondet ad quatuor testimonia Sanctorum, quę
hæretici pro se adducunt, c. autem 1. n. 3. & latiùs
disp. 154. c. 2. docet, Gersone&#x0303;, & Almainum qui pro<marginalia>Explicantur|sententiæ Pa-|trum ab Hæare|ticis allatæ.</marginalia>
hæreticorum sententia à nonnullis citantur, lōgè
aliter sentire, eorum sententiam explicabo disp. de
obligatione legis humanæ, sect. 1. nunc solùm pro
testimonio Origenis nota, solùm velle quòd præ-
lati subditos magis amore, quā timore ducere de-
bent, in funiculis Adā, &c. Oseæ 11. non negat aute&#x0303;
posse subditos legibus obligare, & p&#x0153;nis, vbi opus
fuerit, cohibere à peccatis: sic enim Christus Mat.
21. & Ioan. 2. cùm fecisset quasi flagellum de funi-
culo, omnes eiecit de templo, & numulariorum
effudit æs, & mensas subuertit, & Petr. Act. 5. Ana-
niam & Sapphiram morte mulctauit, & Paul. 1.
Cor. 5. nouercæ violatorem tradidit Sathanæ, & 1.
Tim. 1. Alexandrum & Hymeneum, & 2. Thess. 3.
inobedientem notare iussit, & cum illo non com-
misceri, vt confunderetur.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO II.
An in statu innocentiæ, lege veteri, & scripta fuerit po-
testas ferendi leges Ecclesiasticas, seu in ordine
ad spiritualem finem.</Z>
<P><INI4>D</INI4>Ico primò, potestas ferendi leges spi-<marginalia>13</marginalia>
rituales, seu in ordine ad bonum ani-<marginalia>1. Conclu.</marginalia>
mæ, & beatitudine&#x0303; fuisset in statu pu-<marginalia>Potestas fere&#x0303;-|di leges spiri-|tuales, fuisset|in ordine pu-|tæ naturæ.</marginalia>
ræ naturæ. Hæc conclusio planè est de
mente Victoriæ relect. 1. de potest. Ecclesiast. qu.
3. nu. & propositione 3. vbi docet, potestatem spi-
ritualem quātùm ad aliquos effectus habuisse or-
tum à iure naturali, & humano: sed in statu puræ
naturæ esset ius naturale, & humanum: ergo ex his
iuribus posset oriri in aliquo potestas legislatiua
spiritualis, seu ferendi leges spirituales. Probatur
autem ratione sumpta ex eode&#x0303; Victoria, quia etiā
potestas hæc necessaria esset in statu puræ naturæ:
in eo enim intelligeretur, Deum esse, ac remune-
ratorem, ac finem naturalem esse; si quidem id co-
gnosci potest sola ratione naturali, vt cōstat Rom.
1. tunc etiam intelligeretur, Deum esse colendum:
posset ergo Resp per se, vel per alios ab ea designa
tos, magistratus, Sacerdotesq&#x0301;; designare pro rebus
sacris, & magistros, atque doctores rerum ad Dei
cultum, ad animam, & ad futuram vitam pertine&#x0303;-
tium, & leges ad eosdem fines necessarias, vel vti-
les ferre: sine quibus Resp. non esset rectè institu-
ta in ordine ad commune bonum animæ natura-
le, nec in ordine ad diuinum cultum, & possent
homines reprehendi, sicut reprehenduntur à Pau-
lo Rom. 1. quia cùm cognouissent Deum, non sicut De&#x0169;
glorificauer&#x0169;t: & quia seruier&#x0169;t creaturæ, potiùs quàm
creatori, &c. Et alioqui in statu puræ naturæ non<marginalia>Virtus mora-|lis religionis|fuisset in st a-|tu puræ natu-|ræ.</marginalia>
esset virtus moralis religionis ad Dei cult&#x0169; ordi-
nata: quare sicut humana institutione legimus
fuisse Sacerdotes, Pontifices, & sacrificia falsorum
Deorum, & leges ad idspectantes apud Paganos:
de quo multa Alexander ab Alexandro 2. dierum
Genial. cap. 8. & Tiraquellus ibi, & D. Thomas qu.
99. art. 3. ita potuerunt esse in statu puræ naturæ<-P>@@

<-P>apud cognoscentes, & colentes verum Deum, vt
etiam fuerint humana institutione apud aliquos
eiusmodi in natura lapsa: imò Victoria ibide&#x0303; pro-
positione, & n. 6. ait, totam potestate&#x0303; ad prędictos
effectus potuisse institui à populo Israe&#x0308;l, per au-
ctoritatem cōpetentem ipsi ex iure diuino, etiamsi
à Deo instituta non fuisset; nam cognito Deo, &
maiestate diuina per lumen naturale, vel fidei, po-
tuit populus constituere Pontifices, Sacerdotes,
sacrificia, cæremonias, & leges ad cultum diuin&#x0169;,
& animæ bonum spectantes.</P>
<P>  Vnde à fortiori dicendum sec&#x0169;dò est, eandem<marginalia>14</marginalia>
potestatem, & vsum eius futuram in statu innoce&#x0303;-<marginalia>2. Conclu.</marginalia>
tiæ, si durasset, vt docet Victoria ibi q. 4. n. & prop.<marginalia>In statu inno-|centiæ fuisset|eade&#x0303; potestas,|si durasset.</marginalia>
1. Non enim est dubitandum, quin in statu inno-
centiæ fuisset cultus diuinus, etiam exterior, cùm
enim homo cōponatur ex anima, & corpore, con-
sentaneum est, vt vtriusq; actionibus Deum colat.
Item tunc etiam possent, & tenerentur homines
attendere bono animæ, & beatitudini naturali al-
terius vitæ: ad hæc aute&#x0303; omnia, vel necessariæ, vel
vtiles essent leges, magistratus, Sacerdotes, Pon-
tifices, & alij sacrorum & rerum spiritualium mi-
nistri: ergo ad hæc omnia esset potestas in Rep.
etiam secluso omni iure diuino positiuo per sol&#x0169;
ius simpliciter naturale, vel connaturale gratiæ,
aut per ius human&#x0169; ab his profect&#x0169;: alioqui etiam
Resp. non esset decora, pulchra, & bene instituta.</P>
<P>  Tertiò dicendum est cum eode&#x0303; Victoria q. illa<marginalia>15</marginalia>
4. n. & proposi. 2. statim post peccatum in lege na-<marginalia>3. Conclu.</marginalia>
turæ fuisse, vel permansisse in Rep. potestatem hāc<marginalia>In statu natu|ræ lapsæ fuit|statim eadem|potestas.</marginalia>
spiritualem: quia tunc ex lumine naturali, & fidei
cognosceretur Deum esse, & remuneratorem na-
turalem, & supernaturalem esse, item esse à nobis
colendum, & res animæ, & alterius vitæ quæren-
das: ad idq&#x0301;; necessarios fore Pōtifices, Sacerdotes,
magistratus & alios ministros, & leges accommo-
datas: ergo possent institui eiusmodi ministri, le-
gesq&#x0301;ue condi. Vnde Abel videtur fuisse Sacerdos:
legimus enim Genes. 4. & Heb. 11. sacrifici&#x0169; acce-
ptum obtulisse, & August. lib. 5. ad Orosium dicit,
Abel fuisse virginem, Sacerdotem & martyre&#x0303;; & Mel-<marginalia>Abel fuit vir|go, Sacerdos,|& martyr.</marginalia>
chisedech erat Dei Sacerdos, Genes. 14. vnde Chri-
stus dictus est Sacerdos secund&#x0169; ordine&#x0303; Melchisedech,
Psal. 109. & Heb. 6. Sem etiā, & omnes primoge-
nitos tunc fuisse Sacerdotes, plurimi affirmant, si-
militer autem potuerunt esse magistratus, & leges
spirituales ex dictis iuribus procedentes, secluso
omni iure diuino positiuo: quāuis, vt ibidem n. &
prop. 3. subi&#x0169;git Victoria, verisimile sit, speciali in-
stinctu, & reuelatione Dei supernaturali hæc esse
cōstituta; & iure diuino positiuo traditā Reip. po-
testate&#x0303; spirituale&#x0303; ad omnia ista per se, vel alios fa-
cie&#x0303;da. Addo, fortè in statu innocentiæ traditā fuis-
se, & post peccatum perseuerasse: & quando pauci
erant homines, vt in statu innoce&#x0303;tiæ, vel circa te&#x0303;-
pora Adæ, & Noe, fortè ex cōstitutione humana,
vel diuina fuisse vn&#x0169;, qui toti generi humano pos-
set huiusmodi leges ferre: sed hocincert&#x0169; est: cer-<marginalia>Potestas fere&#x0303;|di leges spiri-|tuales fuit in|omni & sta-|tim.</marginalia>
t&#x0169; aute&#x0303;, fuisse hanc potestate&#x0303; salte&#x0303; in toto ipso hu-
mano genere, & in particularibus Rebuspubl. re-
spectu suor&#x0169; subditor&#x0169;, & cōstitutis principibus,
& magistratibus in illis fuit hęc potestas. Et vt ali-
quando regia, & imperialis potestas simul fuit in
eade&#x0303; persona, in qua erat summ&#x0169; Sacerdoti&#x0169;, seu
pōtificatus, aliquādo in diuersis: ita potestas cōde&#x0303;-
di leges in ordine ad res te&#x0303;porales, & ad spirit. ali-
quādo fuer&#x0169;t in eade&#x0303; persona, aliquādo in diuersis.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0166.jpg/>
@@1@<SE166>150 Quæst. XCV. Tract. XIV.
<duolan 2><P>  Quartò, dico cum Victoria ibi num. & prop. 4.<marginalia>16</marginalia>
& 5. in lege scripta fuisse potestatem spiritualem,<marginalia>4. Concl.</marginalia>
scilicet ad condendas leges spirituales, & alia hu-<marginalia>In lege scripta|fuit potestas|spiritualis cō-|dendi leges spi|rituales.</marginalia>
iusmodi spiritualia pręstanda. Patet, quia tunc fue-
re Pontifices, & Sacerdotes ex institutione diuina:
qui etiam post regum creationem permanserunt:
& quamuis Victoria illa pro. 5. & nu. 6. dubitet, an
Sacerdotes possent ferre leges, & præcepta obli-
gantia in foro animæ, eò quòd cùm Deus tot prę-
cepta cęremonialia, & iudicialia tradiderit, quibus
omnia tam distinctè & speciatim erant instituta,
non videbātur aliis humanis præceptis grauandi
Iudæi: secus in lege Euangelica, in qua pauca Dei
præcepta continentur: tamen ego nō dubito, quin
tunc Pontifices, & Sacerdotes potuerint pręcepta
imponere circa res sacras, & spirituales, saltem in
iudicio: nam Deut. 17. dicitur, qui superbierit, nolens
obedire Sacerdotis imperio, moriatur, & Matth. 23. Su-
per Cathedram Moysi, &c. Omnia quæcumque dixe-
rint vobis, seruate, & facite. Sed non ita certò cōstat,
nan potuerit tunc aliquid extra iudicium præci-
pere, & multò minus, an potuerint imponere prę-
cepta generalia perpetua, quæ vim & formam le-
gis haberent: nam rectè intelligi potest potestas
spiritualis iudicialis sine extraiudiciali, & extra-
iudicialis sine legislatiua: non quicumque potest<marginalia>Non quicum-|que potest im-|ponere præce-|pta obligātia|pro tempore,|potest obligan|tia in perpe-|tuum.</marginalia>
imponere præcepta obligantia pro tempore, po-
test obligātia in perpetuum, etiam ipso defuncto,
vel amoto ab officio, imò fortasse fuit hoc prohi-
bitum Deut. 4. & 10. vbi prohibitum fuit aliquid
addere diuinis præceptis: vnde Matth. 15. Videntur
reprehe&#x0303;di traditiones seniorum, quas scilicet, ipsi ad-
diderant tamquam nouas leges: quod ita videtur
exponere Chrysostomus ibi hom. 52. sentiens, ip-
sos Pontifices non potuisse fieri legislatores, ait
enim: innouatio ipsa nonparuum erat crimen, & infrà,
non habet auctoritatem legis, quod ab hominibus inuen-
tum est: quocircà non legem, sed traditionem hominum
iniquissimorum appellat: Hęc Chrysostomus, ex qui-
bus constat secundum illum non potuissé senio-
res licitè, aut validè leges facere, & Math. 23. hom.
73. ait, Christum ibi dixisse, vt fierent, quæ Scribæ, &
Pharisei dicerent: quoniam nō sua, sed quæ per Moysem
Deus imperauit, prædicarent. Et quamuis legamus,
eo tempore fuisse nouas aliquas festiuitates hu-
mano præcepto institutas, Esther. 9. Iudith vltim.
1. Machab. 4. non tamen constat, præcepta seruan-
di eiusmodi festa, ex sola Pontificum auctoritate
manasse, an verò ex consensu, & voto totius po-
puli: vnde 1. Machab. 4. Statuit vniuersa Ecclesia, &c.</P>
<P>  Ex voto autem, & consensu totius populi ali-<marginalia>Ex voto &|consensu non|erat prohibi-|tum aliquid|diuinis præce-|ptis addere.</marginalia>
quid diuinis præceptis addere prohibitum non
erat. Propter hæc dicunt aliqui viri docti huius
tempestatis, hanc opinionem sine vllo periculo
defendi posse, maximè cùm id Matth. 23. Omnia
quæ dixerint vobis, &c. ad præcepta diuina referāt mul-
ti patres, quos citat & sequitur Doctissimus Mal-
donatus. Matth. 23. nu. 2.</P>
<P>  His non obstantibus dico quintò, saltem pro-<marginalia>17</marginalia>
babilius esse Pontifices, seu Sacerdotes summos<marginalia>5. Conclus.|Pontifices in|lege veteri po|tuerunt leges|in spirituali-|bus condere.</marginalia>
illius temporis potuisse veras leges in sacris & spi-
ritualibus cōdere. Hoc significat Victoria illonu.
6. dicens, Videtur dicendum de Sacerdotibus veteris
legis, quòd haberent auctoritatem faciendi præcepta, &
leges, vel saltem vim coactiuam ad instituendos mini-
stros, & Leuitas, & pro tempore cogendi ad sacrificia,
& oblationes, & reliqua, quæ erant legis & diuini cul-
tus: hoc enim est, habere auctoritatem, & esse Ponti-<-P>@@

<-P>ficem: & præcepta eius obligarent, nō minùs quam præ-
cepta regis. Et quòd tunc imposuerint eiusmodi
præcepta, probat ex Matth. 15. Propter traditiones
vestras, & Deut. 17. Qui autem superbierit, nolens obe-
dire Sacerdotis imperio, &c. Et Matth. 23. Super Ca-
thedram Moysi sederunt Scribæ, &c. Alligant enim
onera grauia & importabilia, & imponunt in humeros
hominum: non enim videtur loqui de præceptis legis di-
uinæ, cùm essent præcepta sapientiæ diuinæ, quæ disponit<marginalia>Sap. 8.</marginalia>
omnia suauiter: sed de præceptis Pontificum, & Sacerdo-
tum, vt exponit glos. ibi. Hæc Victoria, nec est cur
potestate&#x0303; istam præcipiendi restringamus ad præ-
cepta temporalia non habentia rationem legis, c&#x0169;
textus absolutè, & generatim dicat, non obedierit, &
traditiones non temporalia præcepta: sed in per-
petuum lata, significent: vnde Cardinalis Bellar-
minus 4. de Ponti. c. 16. in princ. ex illo loco Deut.
colligit, euidenter, inquit, Pontifices illos, ac proinde
nostros posse condere nouas leges, obligantes in conscie&#x0303;tia:
quod latius docet cap. 17. & D. Thomas Galat. 1.
lect. 3. in fine, vbi id abundantius æmulator exi-
stens paternarum mearum traditionum, explicat
cum gloss. de legibus humanis validè, & iustè latis
in eo populo. Confirmatur, quia etiam præcepta
iudicialia erant plutima in lege vereri: nihilomi-<marginalia>Rex in populo|Hebræo habe-|batpotestatem|condendi leges|iudiciales.</marginalia>
nus tamen dignitas regia habebat potestatem cō-
dendi leges iudiciales: vnde Dauid 1. Reg. 30.
quandam legem tulit: ergo & dignitas pontificia
non erat sine tali potestate, cuius vsus poterat esse
opportunus: imò interdum necessarius in illa Rep.
Confirmatur etiam, quia in qualibet Rep. iure na-
turæ inest potestas condendi leges in ordine ad
cultum Dei, & bonum animæ: ergo in illa: decen-
tius autem est in Pontificibus, quàm in aliis perso-
nis: ergo erat in illis, siue ex ordinatione diuina,
siue ex humana. Aduertendum est tamen, hanc<marginalia>Potestas legi-|slatiua in po-|pulo Iudaico|fuit valde im-|perfecta.</marginalia>
potestatem legislatiuam in illa Rep. fuisse imper-
fectam; quia solùm se extendebat ad populum Iu-
daicum, & eius proselytos, qui pauci erant; nō ad
omnes fideles in toto orbe existentes: quia pote-
rant etiam licitè legem Moysi non profiteri, &
conseque&#x0303;ter legibus Sacerdot&#x0169; non obligari. Po-
testas aute&#x0303; legislatiua, quæ est in Ecclesia Christi,
exte&#x0303;dit se ad omnes baptizatos, qui sunt innume-
ri, & quales omnes tam fideles, quàm infideles es-
se tenentur. Deinde illa potestas Sacerdotum sy-
nagogæ, non fuit data, vt perpetuò duraret, sicut
nec lex Moysi, qua finita, sicut legitimi Sacerdotes<marginalia>Sacerdotes Iu|dæorum nunc|non sunt legi-|timi.</marginalia>
cessarent, ita potestas illa: licet enim modò Iudæi
suos habeant Sacerdotes: non tamen sunt legiti-
mi, nec obligare suos possunt, nisi fortè ad ritus,
qui non habeant superstitiones Iudaicas, vel alias
similes prohibitas: & hanc vim obligandi non ha-
bent à Deo; sed si illam habent, habent à Rep. po-
testas verò legislatiua competens Pōtificibus Ec-
clesiæ, est à Deo, & in totum vniuersum, vt colli-
git Innocentius III. ex eo quòd dixit Christus, pa-
sce oues meas, omnes aute&#x0303; sunt, vel debent esse oues
Christi; vnde ad omnes pertinet hęc potestas; est
etiam perpetua sicut Ecclesia ipsa, Matth. 16. Tu
es Petrus, & super hanc petram ædificabo Ecclesiam
meam, & portæ inferi, &c. & cap. 18. Ecce ego vobisc&#x0169;
sum vsque ad consummationem sæculi. Item hæc pote-<marginalia>Potestas legis-|latiua est iun|cta potestati|iurisdictionis.</marginalia>
stas legislatiua adi&#x0169;cta est in Sacerdotibus nostris
alteri potestati iurisdictionis, & ordinis, habenti
effectus supernaturales absoluendi, ordinandi, &
alia sacramenta conferendi, consecrandi corpus
Christi, & conferendi indulgentias, & excommu-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0167.jpg/>
@@1@<SE167>Disput. VIII. Sectio III. 151
<duolan 2><-P>nicandi, seu priuandi suffragiis Ecclesiæ, dispe&#x0303;san-
di in votis, & matrimonio rato: quod tamen non
habebat potestas illa.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO III.
Vtrùm hæc potestas legistatiua sit à Christo immediatè
omnibus Apostolis, & summis Pontificibus con-
cessa, & c&#x0153;tui Ecclesiæ.</Z>
<P><INI4>P</INI4>Rima conclusio, hæc potestas im-<marginalia>18</marginalia>
mediatè à Christo data fuit Petro, est<marginalia>1. Conclusio.</marginalia>
de fide ex Matth. 16. tu es Petrus, &<marginalia>Petro data|fuit à Christo|potestas legis-|latiua.</marginalia>
super hanc petram ædificabo ecclesiam
meam, & tibi dabo claues regni cælor&#x0169;, & quodcumque
ligaueris super terram, erit ligatum & in c&#x0153;lis, &c.
quem locum latè & mirificè ponderat Cardinalis
Bellarminus 1. de Pontif. cap. 10. & sequenti-
bus; idem patet ex Ioann. 21. Pasce oues meas, de
quo loco agit optimè idem Cardinalis Bellarmi-
nus ibidem cap. 14. & sequentib. nos tamen aduer-
timus, pascere ibi significare regere, & guberna-<marginalia>Pascere idem|est quod rege-|re, & guber-|nare Græcum|verbum est|ποιμένειν.</marginalia>
re per leges & alia præcepta: vnde Psalm. 2. vbi le-
gimus, Reges eos in virga ferrea, Hebraicè, pasce eos
& Isai. 44. Qui dieo Cyro, pastor meus es tu: & 2. Reg.
5. Tu pasces populum meum Israe&#x0308;l, & eris princeps su-
per eum, & verbum Græcum, quo vtitur Ioannes,
planè significat pascere regendo, & præsidendo,
& Homer. lib. 2. Iliados vrens eodem, vocat sæpe
Agame&#x0303;nonem ποιμένα λαῶν, id est, Pastorem po-
pulor&#x0169;, & idem verbum est Matth. 2. vbi legimus,
Ex te erit mihi Dux, qui regat populum meum Israe&#x0308;l:
supersit ex Mich. 5. vbi tamen verbum Hebræum
meschel ‎‏מישל‏‎ dominari significat, & Apoca. 19. &
ipse reget eos in virga ferrea, Græcè habetur idem
verbum, quod Ioan. 21. ergo etiam hoc loco pas-
cere est regere, vt Augustinus interpretatur &
Gregorius in pastorali passim pastores vocat re-
ctores: dum autem apud Ioannem dicitur indefi-
nitè, pasce oues meas, indicatur etiam, alios Aposto-
los esse pascendos & regendos à Petro, quia sunt
oues Christi, & maiori proprietate quàm cæteri,
qui magis sunt agni quàm oues: ideò in cap. in no-
uo Testamento, & cap. ita dominus, dist. 19. dici-
tur, Petro esse datam potestatem, vt capiti, cæteris
verò, vt membris: idem habetur cap. omnibus, cap.
manet, cap. cùm beatissimus, cap. loqu&#x0169;tur, 24. q. 1.
eadémque veritas, & Ecclesiæ traditio colligitur
ex dist. 96. & multis aliis locis decreti; vide Cardi-
nalem Bellarminum 1. de Pontif. cap. 16.</P>
<P>  Secunda conclusio, hæc potestas aliis Aposto-<marginalia>19</marginalia>
lis data est immediatè à Christo: minus tamen<marginalia>2. Conclusio.|Hæc potestas|data est aliis|Apostoles, sed|minus perfe-|ctè quam Pe-|tro.</marginalia>
perfectè quàm Petro; & nomine Apostolorum
certum est in hac parte comprehendendum esse
Paulum; & aliqui idem probabile putant de Bar-
naba; de quo vide gloss. cap. in nouo, dist. 21. Prior
pars conclusionis est contra Turrecrematam 2.
summæ, cap. 54. & Iacobati&#x0169; 10. de conciliis art. 7.
asserentes, Apostolos non à Christo immediatè:
sed à Petro iurisdictionem accepisse. Sed nostram
sententiam docent Victoria relect. 2. de potest. Ec-
cles. qu. 2. num. 9. & 10. Castro. 2. de iusta hæret.
pun. cap. 24. Caietanus tract. de auctoritate Papæ,
& Concilij cap. 3. Sotus 4. d. 20. quæst. 1. art. 2.
Franciscus Vargas libello de hac iurisd. Heruæus
lib. de potest. Papę, Gabriel lect. 3. in canon. Bona-
uentura, Albertus, Durandus, & alij 4. dist. 18. 20.
aut 24. Cardinalis Bellarminus 4. de Pontif. cap. 23.<-P>@@

<-P>& lib. 1. cap. 9. Suarez 3. par. tomo 4. disp. 16. sect. 3.
nu. 30. & alij communiter, estq&#x0301;ue certa. Probatur
primò ex Matth. 18. vbi Christus omnibus Apo-
stolis dicit, quæcum&#xE8BF; ligaueritis, &c. nam vnus mo-
dus ligandi est per præcepta, iuxta id Matthæi, 23.
alligant onera grauia. Secundò ex Ioanne 20.
Sicut misit me Pater, & ego mitto vos: quibus verbis
patet, Apostolos factos fuisse Vicarios Christi, &<marginalia>Apostoli facti|sunt Vicarij|Christi.</marginalia>
generales legatos eius pro toto vniuerso, & offi-
cium eiusdem Christi accepisse, iuxta id 2. Cor. 5.
pro Christo legatione fungimur, & ideo omnibus di-
xit Christus Matth. vlt. euntes in mundum vniuers&#x0169;,
& Paul. 2. Cor. 11. instantia mea quotidiana, sollicitu-<marginalia>Christus Pau|lo omnium Ec|clesiarum cu-|ram commisit.</marginalia>
do omnium Ecclesiar&#x0169;, scilicet, quia omnibus præe-
rat auctoritate à Deo accepta: nam profitetur, se
hanc potestatem habere, & à Domino accepisse,
1. Cor. 4. 2. Cor. 10. & 13. 1. Thes. 4. Scitis, quæ præce-
pta dederim vobis per Dominum Iesum, & Gal. 1. Pau
lus Apostolus, non ab hominibus, nec qui per hominem:
sed per Iesum Christum, & Deum Patrem, & ibidem,
cum autem placuit ei, qui me segregauit ex vtero matris
meæ, & vocauit me per gratiam suam, continuò non ac-
quieui carni, & sanguini, nec veni Hierosolymam ad
antecessores meos Apostolos: sed abij in Arabiam, & ite-
rum reuersus sum Damascum: Deinde post annos tres
veni Hierosolymam videre Petrum, ergo non à Pe-
tro accepit iurisdictionem: vnde cap. 2. mihi enim,
qui videbantur esse aliquid, nil contulerunt. Actorum
etiam 1. patet, Matthiam non fuisse ab Apostolis<marginalia>Matthias non|habuit iuris-|dictionem ab|Apostolis.</marginalia>
electum, nec datam ei vllam auctoritatem: sed im-
plorata diuinitus, & impetrata electione eius, mox
inter Apostolos annumeratum. Certè si Apostoli
omnes à Petro habuerunt iurisdictionem, in Mat-
thia maxime id ostendi debuisset omnes: ergo im-
mediatè à Christo potestatem iurisdictionis acce-
perunt, vt etiam patet ex cap. loquitur Dominus
24. qu. 1. sumpto ex Cypriano, lib. de vnitate Ec-
cles. seu de simplicitate prælatorum, dicente, loqui-
tur Dominus ad Petrum, tibi dabo claues regni c&#x0153;lor&#x0169;,
& eide&#x0303; post Resurrectione&#x0303; suam dixit, Pasce oues meas:
& quamuis Apostolis omnibus post Resurrectione&#x0303; suam
parem potestatem tribuat & dicat, sicut misit me Pater,
& ego mitto vos, vt vnitate&#x0303; manifestaret, vnā cathedrā
instituit, &c. Similia habe&#x0303;tur in aliis canonibus ea-
de&#x0303; causa & qu. Anacletus ep. ad omnes Episcopos
Italiæ relata cap. in nouo 21. d. ait, cæteri Apostoli c&#x0169;
Petro pari consortio honorem & potestatem acceperunt.</P><marginalia>3. Prob.</marginalia>
<P>  Tertiò probatur, quoniā Apostoli à solo Chri-<marginalia>Apostoli om-|nes habuer&#x0169;t|iurisdictione&#x0303;.</marginalia>
sto facti sunt, vt patet Luc. 6. Vocauit discipulos suos,
& elegit duodecim ex ipsis, quos & Apostolos nomina-
uit, & Ioan. 6. nonne ego vos duodecim elegi. Vide etiā
Marci 3. vers. 13. & 14. quod autem Apostoli ha-
buerint iurisdictionem, patet tum ex gestis Pauli,
qui 1. Cor. 5. excommunicat, & 1. Cor. 6. 7. 11. & 14.
& alibi passim leges constituit, rum quia Aposto-
lica dignitas est prima in Ecclesia, vt patet 1. Cor.
12. & Ephes. 4. Et quosdam quidem posuit in Ecclesia,
primùm Apostolos, deinde Prophetas, &c. Vide D.
Thomam. 1. Cor. 12. Nec mitum, quòd antequàm
essent Sacerdotes, vel Episcopi; ordinati enim sunt
in c&#x0153;na, vt docet Tridentinum sess. 22. cap. 1. ha-
berent iurisdictione&#x0303;: Dominus enim variis tem-<marginalia>Christus Apo|stolis varias|contulit diue$unclearr|sis temporibus|dignitates.</marginalia>
poribus varias cōtulit Apostolis potestates, & prę-
cipuè Ioan. 20. absoluit, quod ante passionem in-
choauit, & Episcopi, & Pontifex summus ante cō-
secrationem, & potestatem ordinis potest habere
iurisdictionem. Confirmatur, nam auctore D.
Tho. 1. Cor. 12. ad officium Apostolorum primò,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0168.jpg/>
@@1@<SE168>152 Quæst. XCV. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>& potissimè spectat gubernare Ecclesiā, quæ sine
potestate ferendi leges manca esset: sed Apostoli-
cum munus immediatè acceperunt à Deo: ergo &
potestatem legislatiuam in totam Ecclesiam.</P>
<P>  Quartò probatur, quia ad fundandam Eccle-<marginalia>4. Prob.</marginalia>
siam necessaria erat hæc potestas: Christus autem
per seipsum immediatè contulit omnibus Apo-
stolis omnia necessaria ad fundandam Ecclesiam
non collectiuè, & per modum collegij, sed diuisi-
uè, siue diuisim, ac personaliter: quia ex vi sui mu-
neris, & vocationis separandi erant, & dispergen-
di in vniuersum: ergo necesse erat, vt singuli irent
cum potestate plantandi Ecclesias, creandi Epi-
scopos, & ordinandi, ac præcipiendi omnia ne-
cessaria: ergo cum potestate legislatiua in solidum,
& hoc significant verba Christi, Euntes docete, &c.
& Matth. 28. Ego mitto vos: Ioan. 20. vnde, licet Act.
15. Apostoli congregati fuerint in vnum ad sta-<marginalia>Cur Apostoli|Hierosolymis|pro legalibus|conuenerunt.</marginalia>
tuendum de legalibus: non id fecerunt, quia id ad
vsum iurisdictionis suæ esset necessarium: sed ad
maiorem satisfactionem fidelium, præsertim He-
bræorum: sicut Paulus ascendit Hierosolymam ad
conferendum suum Euangelium: non quia illi ne-
cessarium erat ad non errandum: habebat enim
infallibilem assistentiam Spiritus sancti: sed pro-
pter exemplum, & maiorem vnionem, & pacem,
& præcipuè propter subordinationem ad Petrum.</P>
<P>  Secunda pars conclusionis sumitur ex patribus<marginalia>20</marginalia>
citatis conclusione 1. asserentibus, hanc potesta-<marginalia>Petro potestas|datæ est vt ca|piti, aliis vt|membris.</marginalia>
tem datam Petro, vt capiti; aliis vt membris: nam
sub his membris etiam alij Apostoli comprehen-
duntur, vt & sub verbis illis pasce oues meas, Ioann.
21. & hoc fuit necessarium ad perfectā vnitatem
Ecclesiæ: quia non esset perfectè vnum corpus si-
ne capite, nec cum multis capitibus: illud enim
imperfectum; hoc monstruosum esset, vt notauit
Cyprianus libr. de vnitate Ecclesiæ, & simplicita-
te prælatorum. Sumitur eadem pars etiam ex Au-
gustino tract. 123. & vlt. in Ioan. & 1. de patientia
Christiana cap. 17. Hieronym. 1. contra Iouinian.
Leone serm. 3. assumptionis suæ.</P>
<P>  Consistit autem diuersitas hæc primo & præ-<marginalia>Apostolis &|Petro in quo|consistat diuer|sa iurisdictio|à Christo col-|lata.</marginalia>
cipuè in hoc, quòd Petro potestas data est pro se,
& successoribus in perpetu&#x0169; super totum orbem;
aliis verò per modum cuiusdam legationis perso-
nalis, & muneris finiendi cum eorum vita: ita su-
mitur ex patribus citatis, & ex nonnullis citandis
conclusione sequentii, & ipso vsu: nam Apostoli
non creabant Apostolos, sed Episcopos; nec eis
successit aliquis cum iurisdictione in vniuersum<marginalia>Sedes Romana|cur dicitur|Apostolica.</marginalia>
orbe&#x0303;, vt Petro, cuius sedes proptereà dicitur Apo-
stolica: quia, cùm Ecclesia futura esset perpetua,
eius regimen perpetuò erat duraturum: quod qui-
dem Petro, & eius successoribus collatum est. Alij
verò Apostoli cùm hac amplissima iurisdictione
solùm fuerunt initio Ecclesiæ necessarij, donec in
omnem terram exiret sonus eorum: ideò Ecclesia
sufficienter fundata, cessauit illa dignitas, perseue-
rauit autem Petri principatus, & primatus. Hoc si-
gnificauit Christus in eo singulari modo, quo Pe-
trum aliis præposuit. Secundò quia Petrus poterat
alios Apostolos suis legibus obligare, illi autem
non poterant obligare illum, immò nec Coapo-
stolos: quia erant omninò pares, par autem in pa-
rem non habet imperium, vt dixit Innocentius
ca. innotuit, de electione: vnde Clemens 1. epist. 1.
ad Iacob. & refertur cap. in illis, 80. dist. Nec inter
ipsos Apostolos par institutio fuit: sed vnus omnibus<-P>@@

<-P>præfuit: hinc etiam, vt ait Victoria suprà, ad Petrum
pertinebat Concilia &#x0153;cumenica cogere, videlicet
etiam obligando Coapostolos, vt venirent ad illa,
& gloss. dist. cap. in illis verbo, par, ait, non fuisse
parem Apostolorum institutionem quoad admi-<marginalia>Apostolorum|institutio non|fuit par per|omnia.</marginalia>
nistrationem: licet fuerit par quoad consecratio-
nem: & alij dicunt, si fortè contraria præciperent,
(quod tamen numquam accidisse credo) præce-
ptum Petri præualiturum. Tertiò quia Petrus se-
cundùm aliquos, quibus tamen videtur aduersari
Cardinalis Bellarminus 4. de Pontif. cap. 24. ratio-
ne 5. aliorum potestatem ex causa posset restrin-
gere, & coarctare, & eorum leges reuocare: illi ve-
rò non poterant id facere erga Petrum; imò nec
erga alios Apostolos, quamuis quisque posset ex
causa in aliorum legibus dispensare. Hæ excellen-
tiæ probantur ex munere summi Pontificis, & pa-
storis, quod Petro collatum est, & ex subordina-
tione requisita ad perfectam vnitatem Ecclesiæ:
imò verisimile nonnullis videtur, cæteros Apo-
stolos rarò, vel numquam tulisse leges, quæ totam
Ecclesiam obligarent, nisi ex consensu, & accepta-
tione Petri: vel eas tulisse in prouincias eas, qui-
bus prædicabant, & posteà sciente, & consentien-
te Petro, ad alias Ecclesias deriuatas fuisse: cum
ergo legeris apud Cyprianum suprà, vel alios Pa-
tres, omnes Apostolos fuisse pares, intellige quan-
tùm ad dignitatem Apostolicam, & extensionem
iurisdictionis in reliquas partes Ecclesiæ: non ta-
men absolutè; quia dignitas summi Pontificis fuit
propria Petri. Errauit ergo gloss. cap. in nouo dist.
21. dice&#x0303;s, Petrum ab aliis Apostolis fuisse electum
in caput. Nec obstat in eodem textu dici Aposto-
los alioqui pares in honore, & potestate, Petrum,
principem suum esse, voluisse: intelligitur enim
de voluntate consequente, seu approbationis: &
satis constat de mente Pontificis.</P>
<P>  Tertia conclusio, summus Pontifex immediatè<marginalia>21</marginalia>
accepit à Christo potestatem legislatiuam. Con-<marginalia>3. Conclus.|Pontifex sum|mus accepit à|Christo pote-|statem legisla-|tiuam.</marginalia>
clusio est definita in Florentino sess. vltim. in liter.
vnionis: Concilio Lugdunensi ca. vbi peticulum,
de electione, §. cæterum, Bonifacius cap. vnā san-
ctam, de maioritate & obedientia. Tridentino sess.
14 cap. 7. Anacletus epist. 3. ad omnes Episcopos,
cap. 3. refertur cap. 2. sacrosancta Romana 22. dist.
Leone I. ser. de anniuersario assumptionis suæ ad
Pontificat&#x0169;, Athanasio ep. ad Felicem Papā, Chry-
sostomo 2. de sacerdo. non longè à principio. Pro-
batur: nam quòd habeat hanc potestatem est de
fide, ex communi consensu, & traditione Ecclesię,
& ex dictis sect. 1. & statim afferendis: quòd autem
habeat immediatè à Christo, docent omnes Do-
ctores locis citatis conclus. 2. & passim alibi: & si-
sine errore negari non potest: nam Christus dedit
hanc potestatem Petro pro se, & successoribus, in
illis verbis, super hanc petram, &c. & pasce oues meas:
vnde Anacletus suprà, Romana, inquit, Ecclesia non
ab Apostolis: sed ab ipso Domino primatum obtinuit: &<marginalia>Romana Ec-|clesia non ab|Apostolis, sed|ab ipso Domi|no primatum|obtinuit.</marginalia>
probat ex illis verbis, super hanc petram, &c. idem
Gelasius cap. quamuis, dist. 22. vnde Innocentius
1. epist. 26. ad Concilium Mileuitanum, quę est 93.
inter epist. Augustini, & refertur cap. quoties, 7. 4.
quæst. 1. Petrum se appellat dicens, Non nisi ad Pe-
trum, id est, ad sui nominis & honoris auctorem, &c. &
in cap. significasti, de electione dicitur leges Ro-
mani Pontificis nō pendere à Conciliis: sed Con-
ciliorum ab ipso, & insinuatur ratio: quia potestas
illius sedis eadem est cum potestate Petri, & cap.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0169.jpg/>
@@1@<SE169>Disput. VIII. Sectio III. 153
<duolan 2><-P>nouit, de iudiciis, de eodem dicitur: cùm non huma-
næ constitutioni: sed diuinæ innitatur: quia potestas ne-
cessaria non ex homine: sed ex Deo est, idem in cap.
quanto, cap. licet & fere toto tit. de translat. episc.
& quid moror? videatur Cardinalis Bellarminus
2. de Pontif. cap. 12. & pluribus aliis, vbi copiosis-
simè probat, Romanum Pontificem Petro succe-
dere in Ecclesiastica Monarchia, non iure huma-<marginalia>Pont. Max. nō|dicitur Vica-|rius Petri, sed|successor.</marginalia>
no, sed diuino. Hinc Pontifex dicitur Christi vica-
rius: non autem Petri, sed successor, dicitur etiam
habere plenitudinem potestatis, cap. ad honorem,
de vsu pallij cap. decreto, 2. quæst. 6. & Nicolaus
Papa cap. vlt. 9. quæst. 3. ait, per principalem Aposto-
lorum Petri, & Pauli dexteram, & potestatem, & ius
habuimus, &c. & Agatho Papa cap. sic omnes, 19.
dist. sanctiones Apostolicæ sedis accipiendæ sunt tam-
quam ipsius diuina voce Petri firmatæ.</P>
<P>  Probatur etiam ratione: quia hæc successio non<marginalia>22</marginalia>
est iure sanguinis, aut hæreditario: sed per electio-<marginalia>Papa non ha-|bet suam po-|testatem per|electionem, sed|sibi à Deo con|ceditur.</marginalia>
nem: electores autem non dant huiusmodi pote-
statem: quia coniuncta est cum potestatibus &
priuilegiis verè supernaturalibus definiendi infal-
libiliter in rebus fidei, & aliis huiusmodi præro-
gatiuis, & priuilegiis, quæ solus Deus cōferre po-
test, aut potuit, non Petrus, nec alij particulares
homines, nec tota ipsa Ecclesia: ille qui dat ea pri-
uilegia capiti Ecclesiæ, dat omnem potestatem iu-
risdictionis, requisitam ad rectam Ecclesiæ guber-
nationem: quamuis potestatem legislatiuam po-
tuisset Deus cōcedere mediāte Petro, vel Ecclesia
si voluisset, tamquam mediante causa principali
morali, dando facultatem Petro, vel Ecclesiæ, vt
suam iurisdictionem in alium transferre possent:
imò Ecclesia seclusa omni institutione Christi,
posset creare sibi legislatorem spiritualem, vel per
seipsam condere sibi leges spirituales, vt diximus,
in lege naturæ & Moysis: in ordine tamen ad to-
tam potestatem spiritualem, quam habet Pōtifex,
tantùm habet Ecclesia nudum electionis ministe-
rium, & ipsa proponente, & applicante, aut desi-
gnante materiam, Deus inducit vniuersæ aucto-
ritatis formam: Petrus etiam conditionem posuit,
seu dispositionem, qua posita omnes Romani Pō-
tifices hanc potestatem haberent collocādo suam
sedem Romæ: nam Deus statuerat, successores in
Episcopatu Petri fore summos Pontifices: & hoc
intendit Adrianus Papa, epist. ad Imperatores, quæ
refertur memb. 7. synodo dicens, Petrus Apostolus<marginalia>Petrus suum|principatum|successoribus|suis reliquit.</marginalia>
secum principatum successoribus suis perenniter reli-
quit: quemadmodum ipsi à Christo concessum est: idem
optimè explicatur in eadem synodo, in quadam
epistola Ignatij Patriarchæ ad eumdem Adria-
num.</P>
<P>  Vnde falsa est quorundam canonistarum opi-<marginalia>23</marginalia>
nio, quam refert Turrecremata cap. 2. §. ideo, dist.<marginalia>Pontificem nō|posse sine as|sensu Cardi-|nalium leges|condere fals&#x0169;|est.</marginalia>
4. art. 2. dicenti&#x0169;, non posse Pontificem leges con-
dere sine consilio & consensu Cardinalium, præ-
sertim in rebus grauioribus, & fortasse sumebant
argume&#x0303;tum ex vsu: solent enim Pontifices in pro-
priis motibus, & bullis, seu constitutionibus dice-
re, de fratrum nostrorum consilio. Sed hoc omninò
falsum est: nam Christus absolutè dixit Petro, &
in eo ipsius successoribus, pasce oues meas, & non
posuit illam potestatem tantùm in collegio Pon-
tificis, & Cardinalium: quod sumitur ex iuribus ci-
tatis, & expressius ex cap. cuncta per mundum, 9.
quæst. 3. & cap. duo sunt, 96. dist. & cap. 2. de præ-
bendis in 6. & est communis sententia, vt refert<-P>@@

<-P>Turrecremata suprà, & Decius rubr. de constitut.
lectura 1. quæst. 3. Accedit, quòd antiquior est &
immutabilior potestas hæc, & vsus eius, quàm cō-
silium Cardinalium, de quo alibi.</P>
<P>  Restat, vt explicemus, an hæc potestas legisla-<marginalia>24</marginalia>
tiua sit immediatè in c&#x0153;tu Ecclesię. Petrus Martyr<marginalia>Quæstio dif-|ficilis an Con|cilium sit su-|pra Papam,|& primò qui|teneant parte&#x0303;|aientem.</marginalia>
hæreticus in comment. ad cap. 5. fatetur, in Eccle-
sia esse virgam ad puniendum: non tamen esse in
vno aliquo homine, vt Romano Pontifice, vel in
alio Episcopo. Sed in c&#x0153;tu Ecclesię: ex quo sequi-
tur, potestatem legislatiuam non esse in Romano
Pontifice, quia sine potestate puniendi otiosa es-
set, & vana. Illyricus centuria 1. lib. 2. cap. 7. & lib.
de Episcoporum electione, & ex Catholicis, Car-
dinalis Cameracensis, Gerson, Almaynus tracta-
tibus de potestate Ecclesiæ, Nicolaus Cussanus
tractatu de concordia canonica lib. 2. cap. vltim.
Abulensis Matth. 18. quæst. 108. & in defensione
trium conclusionum, Cardinalis Florentinus, &
Panormitanus cap. significasti, de electione, om-
ne&#x0303; potestate&#x0303; soluendi, & ligandi tribuisse Christ&#x0169;
immediatè Ecclesiæ docent. Suadetur primò ex<marginalia>1. Argum.</marginalia>
Matth. 18. Si Ecclesiam non audierit, sit tibi sicut Eth-
nicus, &c. Ergo Ecclesia est, quæ facultatem habet
excommunicandi, &c. Vnde 1. Cor. 5. Ego quidem<marginalia>2. Argum.</marginalia>
absens corpore: præsens autem spiritu, iam iudicaui, vt
præsens, eum, qui sic operatus est, in nomine Domini no-
stri Iesu Christi congregatis vobis, & meo spiritu. Ter-
tiò ex Act. 15. Placuit nobis collectis in vnum mittere<marginalia>3. Argum.</marginalia>
ad vos, &c. Visum est spiritui sancto & nobis: Ergo
Concilium generale representans vniuersalem
Ecclesiam, habebat immediatè illam potestatem.
Vnde Concilium Constantiense sessio. 4. statuit.
Quòd ipsa synodus in spiritu Sancto legitimè congre-
gata, vniuersale Concilium faciens, Ecclesiam Catholi-
cam militantem repræsentans, potestatem à Christo im-
mediatè habet, cui quilibet cuiuscumque status & di-
gnitatis, etiamsi Papalis existat, obedire tenetur in iis,
quæ pertinent ad fidem & extirpationem dicti schisma-
tis, & reformationem generalem Ecclesiæ in capite, &
in membris: & sessione 6. in citatione contra Hie-
ronymum de Praga, & ferè in omnibus aliis ses-
sionibus Concilium illud asseruerat, repræsentare
vniuersalem, & Catholicā Ecclesiam: quod etiam
ait Concilium Basiliense sess. 1. 2. & 3. immò &
definit, quod ex Constant. sess. 4. adduximus.</P>
<P>  Quartò, Concilium generale potest leges ferre:<marginalia>4. Argum.</marginalia>
& non auctoritate alicuius creaturæ: ergo Dei sibi
immediatè concessa. Quintò Respublica tempo-<marginalia>5. Argum.</marginalia>
ralis habet immediatè potestatem legislatiuam:
ergo credibile est eandem datam esse Ecclesiæ di-
lectæ à Deo, à quo est etiam data Reip. temporali:
Non enim est potestas nisi à Deo, Rom. 13. sic enim
Ecclesia melius sibi prospicere poterat. Sextò alio-<marginalia>6. Argum.</marginalia>
qui defuncto Pontifice non posset Ecclesia leges
condere: quia ab illo secundùm aduersarios pen-
det omnis potestas Ecclesiastica.</P>
<P>  Dicendum tamen, nullam potestatem esse im-<marginalia>25</marginalia>
mediatè in c&#x0153;tu Ecclesiæ. Sic omnes Theologi<marginalia>Nullapotestas|est immediatè|in c&#x0153;tu Eccle|siæ, & proinde|Papa est supra|Concilium.</marginalia>
huius temporis, quos diligenter recenset Bellarm.
2. de consiliis cap. 14. & sequentib. id probans. Ad-
de Victoriam relect. 2. de potestate Ecclesiæ qu. 1.
num. 4. & quæst. 2. num. 7. Molinam tomo 1. iustit.
tract. 2. disp. 21. Suadent aliqui ex 1. Corin. 12. Si to-
tum corpus oculus, vbi auditus? si totum auditus, vbi
odoratus? nunc autem posuit Deus membra, vnum-
quod&#xE8BF;&#x0301; eorum in corpore, sicut voluit. Sic, inquit Pau-
lus, posuit Deus in Ecclesia, primum Apostolos, sec&#x0169;dò<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0170.jpg/>
@@1@<SE170>154 Quæst. XCV. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>Prophetas, tertio Doctores, deinde virtutes, &c. qua
latè explicat Salmeron ad illum locum disput. 20.
Addit Paulus, nunquid omnes Apostoli, &c. & Ephes.
4. ipse dedit quosdam quidem Apostolos, alios verò
Euangelistas, &c. & Trid. sess. 23. cap. 4. siquis omnes
Christianos promiscuè noui Testamenti Sacerdotes esse,
aut omnes pari inter se potestate spirituali præditos af-
firmat: nil aliud facere quàm Ecclesiasticam Hierar-<marginalia>Non omnes in|Ecclesia pari|sunt potestate|præditi.</marginalia>
chiam, quæ est, sicut castrorum acies ordinata, confun-
dere. Confirmatur, quia potestas hęc, cùm sit spiri-
tualis, & supernaturalis, solùm conuenit iis, qui-
bus data est à Christo, vt patet ex testimonio Pau-
li citato, & Ephes. 4. Vnicuique nostr&#x0169; data est gratia
secundum mensuram donationis Christi: ideo appella-
tur caput Ecclesiæ, Ephes. 1. & Colos. 2. qui est caput
omnis principatus & potestatis: Sed hæc potestas non
est data à Deo cæteri Ecclesiæ: nullum enim est te-
stimonium Scripturæ, nulla traditio, ex qua possit
hoc demonstrari: ergo. Et alioqui Pontifex nō es-<marginalia>Pontifex cur|sit Christi Vi-|carius.</marginalia>
set Christi Vicarius, cùm non habeat potestatem,
quam Christus in Ecclesiam; sed potius Ecclesiæ
c&#x0153;tus; consequens est absurdum: nam inter erro-
res Vvicleph damnatos in Constantiensi, ses. 8. &
à Martino 5. in bulla, quæ habetur sess. vlt. 37. est,
Ecclesia Romana est synagoga sathanæ, nec Papa est
proximus, & immediatus Vicarius Christi & Apostolo-
rum. Item inde sequeretur, f&#x0153;minas habere pote-<marginalia>F&#x0153;minæ non|habent pote-|statem in Ec-|clesia.</marginalia>
statem, & iurisdictionem in Ecclesia, sicut viri:
quia sunt de c&#x0153;tu Ecclesiæ, cōtra Paulum dicente&#x0303;,
1. Cor. 14. Mulieres in Ecclesiis taceant: non enim per-
mittitur eis loqui: sed subditas esse, sicut lex dicit. Si quid
autem volunt discere, domi viros suos interrogent: turpe
est enim mulieres loqui in Ecclesia, & 1. Tim. 2. mulier
in silentio discat cum omni subiectione, docere autem
mulierem non permitto; nec dominari in virum: sed esse
in silentio.</P>
<P>  Ad 1. argumentum respondeo, nomine Eccle-<marginalia>26</marginalia>
siæ Apostolos, & eorum successores intelligi: qui-<marginalia>Ad 1. argum.|Responsio ad|argume&#x0303;ta cō-|traria Aposto|li & eor&#x0169; suc|cessores Eccle-|siæ nomine in-|telliguntur.</marginalia>
bus statim dixit Christus, quæcumque alligaueritis
super terram, erunt ligata, &c. Et Ecclesiæ vsus do-
cet, peccatores inobedientes, non ad totam multi-
tudinem: sed ad eos, qui potestatem habent ligan-
di & soluendi, esse deferendos; & alioqui doctrina
illa Christi onerosa, & nullius momenti esset, &
numquam posset obseruari: cùm fieri non possit,
vt singulis Christianis, qui numero sunt penè in-
finiti, & locorum interuallis longè lateq&#x0301;ue distan-
tes, dici possit: nec, si posset, iuuaret: quid enim im-
periti artifices, f&#x0153;minæ, & reliqua vulgi multitu-
do peccatorum faceret?</P>
<P>  Ad secundum respondeo, ex verbis Pauli cōsta-
re, ipsum, non totam Corinthiorum Ecclesiam
scelestum illum excommunicasse: quod verò sub-
iungit, congregatis vobis, & meo spiritu, solùm insi-
nuat, totam multitudinem, vt moris erat, iudici&#x0169;
exercuisse 1. Tim. 5. peccantem coram omnibus argue,
vt & cæteri timorem habeant.</P>
<P>  Ad tertium respondet Victoria relect. 2. de po-
testate Eccles. ex Caietano 1. parte apolog. de<marginalia>Prælati in|Concilio quo-|modo obligent|totam Eccle-|siam.</marginalia>
comparat. Papæ & Concilij cap. 6. in Concilio es-
se potestatem ad ferendas leges pro tota Ecclesia,
intellige ferè, quia ibi cōcurrunt prælati ferè om-
nes Ecclesiæ, & quolibet obligante suam di&#x0153;ce-
sim, manet ferè tota Ecclesia obligata, donec in
qualibet di&#x0153;cesi Episcopus proprius, vel eius suc-
cessor legem reuocauerit. Quæ potestas non con-
uenit Concilio, eò quòd representet vniuersalem
Ecclesiam: sed quia singulis statue&#x0303;tibus quod sin-<-P>@@

<-P>gulariter possunt, fit obligatio illa ferè vniuersalis:
quæ aliàs di&#x0153;ceses non attingit, & hoc non pos-
sunt ex immediata commissione Christi concessa
concilio vel Ecclesiæ vniuersali in omnes fideles:
nec ex speciali, & noua commissione Pontificis:
sed ex officio suo. Hæc doctrina vera est, & sine
fundamento à nonnullis iunioribus, qui eam non
intellexere, repræhenditur: tamen non est ad rem:
quia hoc non est Concilij legitimi, vt sic: nam
quicumque prælati quomodocumque congrega-
rentur, idem essicere possent: & quia hoc non est
posse leges ferre, quæ totam Ecclesiam adstringāt.
Vnde ad argumentum aliter respondeo, concili&#x0169;
generale nullas leges ferre posse, quibus tota Re-
spub. Christiana obligetur, nisi Concilio præsit<marginalia>Concilium ge-|nerale nō po-|test leges ferre|quæ totā Chri|stianā Remp.|obligent.</marginalia>
Papa, & consentiat: aut nisi ab ipso Pontifice ea
potestas fuerit Concilio delegata: tunc enim quod
maior pars Concilij decreuerit; ratum erit, & pro
lege habebitur si Concilium potestatem sibi à Pō-
tifice delegatam non excesserit, quare Suarez 3. p.
tom. 5. disput. 2. sect. 2. nu. 2. ait, vt Concilij leges
Ecclesiam vniuersalem obligent, anctoritate&#x0303; Pon-
tificis illud congregantis & confirmantis expo-
scere. Existimo tamen cum aliis confirmationem
sufficere, & à Pontifice decerneri, vt eius statuta
seruentur.</P>
<P>  Et in Concilio illo Hierosolymitano Aposto-
lorum princeps Petrus interfuit simul cum aliis
Apostolis, qui à Christo auctoritatem habebant
ferendi leges in vniuersam Ecclesiam: quod verò
dicant, Placuit nobis collectis in vnum, nullum est
argumentum ad asserendum, potestatem ferendi
leges immediatè collatam esse à Concilio: sed so-
lum ex vnanimi Apostolorum consensu, qui ibi
erant congregati, gestum illud fuisse. Cōstantien-
se & Basiliense non obstant: quia non sunt quoad
illud decretum approbata, & quia possunt in bo-
nam partem interpretari, vt vniuersalem Ecclesiā
concilium representet, non quia ab Ecclesia pote-
statem vllam habeat: sed quia, vt patres, & pasto-
res, ouium suarum curam habent, & cùm non cō-
stat de vero Pontifice, nec facilè constare possit,
potestatem habent ad impediendum, ne fortè fal-
sus Pontifex pro vero habeatur.</P>
<P>  Ad quartum negatur maior.</P>
<P>  Ad quintum Respondeo, non esse simile: quia<marginalia>Potestas feren|di leges à Mo-|narchico statu|in Regem trā-|slata est.</marginalia>
cùm nemo natura sit Rex, potestas naturalis, &
primæua ferendi leges non in Rege, sed in Rep. &
communitate esse debuit: sed potestas communi-
ter ad Reges translata est: quia regimen Monar-
chicum populari præstat: ob id Christus nō com-
munitati Ecclesiæ: sed principi potestatem hanc
immediatè contulit: vt oste&#x0303;dit doctè Bellarminus
1. de Rom. Pontif. cap. 9. & breuiter Molina 2. iust.
tract. 2. disp. citat.</P>
<P>  Ad sextum respondeo, id non esse incōueniens:
quia facilè eligi potest quoties electus antea mo-
riatur, vel Pontificatum renuntiet.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO IIII.
An Christus potestatem legislatiuam immediatè contu-
lerit 72. discipulis, & modo conferat om-
nibus Episcopis.</Z><marginalia>27</marginalia>
<P><INI3>Q</INI3>Vod attinet ad septuaginta discipulos<marginalia>Septuaginta|duobus Disci-|pulis nullam|Christus dedit|potestatem le-|gislatiuam.</marginalia>
quidam cum Cardinale Bellarmino 1.
de clericis c. 14. meritò dicunt, Christ&#x0169;
non contulisse illis hanc potestatem: non enim est<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0171.jpg/>
@@1@<SE171>Disput. VIII. Sectio IIII. 155
<duolan 2><-P>vnde id colligi possit, si quidem solis Apostolis di-
xit Christus, Ioā. 20. Sicut misit me pater, & ego mit-
to vos. Et quando Christus dedit illam potestatem
Apostolis, semper aberant alij discipuli, & doctis-
simus Maldonatus, Lucæ 10. vers. 1. explicans id,
Designauit Dominus & alios septuaginta duos, mani-
festum, inquit, ex hoc loco est: id&#xE8BF;&#x0301; veteres non fugit au-
ctores, voluisse Christum in Ecclesia sua aliquod perso-
narum esse discrimen: & inter Ecclesiasticos ministros,
alios aliis esse superiores: nec enim eodem tempore, nec
numero, nec gradu Apostolos, & Discipulos elegit. Ex
septuaginta duobus discipulis vnus erat Ioseph,
qui vocabatur Barsabas, qui cognominatus est
Iustus, alter verò Matthias, vt constat Act. 1. vers.
21. & 23. Hos autem Apostoli statuerunt, vt ex il-
lis vnus in Apostolum eligeretur; ergo Discipu-
li minores erāt Apostolis ordine, gradu, & digni-<marginalia>Discipuli mi-|nores erant|Apostolis or-|dine & gra-|du.</marginalia>
tate, & sic non habuerunt iurisdictionem in totā
Ecclesiam: quod etiam probat Victoria, relect. 2.
de potest. Eccles. qu. 2. nu. 12. quia Philippus, qui
Acto. 8. baptizauit Eunuchum, fuit ex septuaginta
duobus Discipulis, & similiter septem Diaconi
electi ab Apostolis: tamen non fuere Sacerdotes:
ergo non habuerunt à Christo iurisdictionem spi-
ritualem ad ferendas leges, &c. Idem probat, nam
Ioseph qui cognominatus est Iustus, erat vnus ex
septuaginta duobus discipulis Act. 1. tamen Act. 4.
post Ascensionem Domini Leuita appellatur: non
est autem credendum, hanc potestate&#x0303; Leuitæ tra-
ditam esse, sed Sacerdoti: ergo Christus non con-
tulit immediatè septuaginta duobus discipulis iu-
risdictionem ad conde&#x0303;das leges, & ad similia. Er-
rat hic Victoria: nam duplex fuit Ioseph, alter di-
ctus Barsabas, id est, filius cōuersionis, de quo Act.
1. alter verò dictus Barnabas, id est, filius consola-<marginalia>Duo Barnabæ|Christi disci-|puli.</marginalia>
tionis, de quo Act. 4. verùm in hoc etiam proce-
dere potest argume&#x0303;tum, si fuit vnus ex septuagin-
ta duobus discipulis: si enim post Ascensionem
Christi non erat Sacerdos, sed tantùm Leuita, non
videtur accepisse immediatè iurisdictione&#x0303; à Chri-
sto, quod pariter de aliis discipulis dicendum est:
simul enim omnes electi sunt in discipulos. Fuisse<marginalia>Septuaginta|duo nullam ac|ceper&#x0169;t à Chri|sto iurisdictio|nem.</marginalia>
autem vnum ex septuaginta discipulis, affirmant
Epiphanius hæres. 1. Euseb. 3. histor. cap. 33. Doro-
theus in synopsi, Lorinus Act. 4. vers. 37. sed quod
dicitur in Actis, fuisse Leuitam. Lorinus suprà ver.
36. contra Victoria ait, non significare fuisse dia-
conum, cum diaconos primi ordinasse videantur
Apostoli; sed fuisse Leuitam genere, vnde recur-
rendum est ad priores probationes.</P>
<P>  Quòd verò attinet ad Episcopos multi neote-<marginalia>28</marginalia>
rici dicunt, non habere immediatè iurisdictionem<marginalia>Episcopi non|habent iuris-|dictionem à|Christo, sed à|Romano Pon-|tifice.</marginalia>
à Christo, sed à Romano Pōtifice: quod etiam te-
nuere Vargas, Heruæus, Bonauentura, Albertus,
locis citatis sectio. præced. concl. 1. quos sequitur
Bellarminus 4. de Ponti. cap. 24. Suarez 3. par. to. 4.
de p&#x0153;nit. disp. 25. sect. 1. à nu. 3. & to. 5. de censu-
ris, disp. 1. sectio. 2. nu. 7. & disp. 7. sect. 4. n. 4. Du-
randus 4. d. 25. qu. 1. nu. 7. Turrecremata 2. summæ
cap. 54. Caietanus tomo 3. opusc. 1. cap. 3. §. si aute&#x0303;
& ca. 4. §. authoritates. Iacobatius 10. de conciliis
ar. 7. Ioan. Medina C. de confessione qu. 39. Cor-
dubensis lib. 4. qu. 14. Couarruuias plures alios re-
ferens, reg. peccatum p. 2. §. 9. à nu. 6. Gabriel lect.
43. in cano. Valentia 2. disp. 1. qu. 1. de obiecto fi-
dei, puncto 7. loco 1. ad finem. In eandem senten-
tiam propendet Henricus quodlib. 9. q. 22. videtur
D. Thomæ 2. 2. qu. 39. ar. 3. & 4. d. 49. qu. 1. & 3. &<-P>@@

<-P>d. 20. qu. 1. art. 4. quæstiunc. 3. docens, omnem iu-
risdictionem, quam habent Episcopi ex hominis
concessione prouenire, & ex eius arbitrio tolli, ex
quo deducit, in schismaticis, & hæreticis huius-
modi potestatem non manere.</P>
<P>  Hæc opinio suadetur primò à Cardinale Bel-<marginalia>29</marginalia>
larmino & aliis: quia nu. 11. spiritus Mosis com-<marginalia>1. Arg.</marginalia>
municatus est aliis septuaginta senioribus, vt cum<marginalia>1. Sect.</marginalia>
illo populum gubernarent, vt explicat Augustinus<marginalia>Rationes quæ|probant à Ro-|mano Pontisi-|ce habere po-|testatem.</marginalia>
qu. 18. in num. quòd significabat, à summo Ponti-
fice deriuari omnem potestatem, seu iurisdictione&#x0303;
Episcoporum: nā Moyses erat summus Sacerdos,
& Pontifex, vt docet Leo epist. 88. & Psa. 98. Moy-
ses & Aaron in Sacerdotibus eius. Secundò quia re-<marginalia>2.</marginalia>
gimen Ecclesiasticum est Monarchicum: ergo to-
ta auctoritas residet in vno, & ab illo ad alios de-
riuatur: & alioqui alij essent absoluti principes:
quod pertinet ad Aristocratiā. Tertiò ex Cypria-<marginalia>3.</marginalia>
no lib. de vnitate Eccles. vbi sedem Petri compa-
rat capiti, radici, fonti, soli, sed in omni corpore
virtus membrorum deriuatur à capite: & in omni
arbore virtus ramorum oritur ex radice, in omni
riuo aqua fluit ex fonte, in omni radio solari lux
est à sole, ergo. Quartò, quia si iurisdictio Episco-<marginalia>4.</marginalia>
porum esset immediatè à Christo, & non à Papa,
nulla esset ratio cur vnus Episcopus haberet vn&#x0169;
oppid&#x0169;, alius 100. alius aliquas prouincias: Chri-
stus enim nulli præfixit terminum: consequens est
falsum, & contra Leonem 1. ep. 84. ad Anast. Thes-
salonic. & Gregorium lib. 4. ep. 52. ergo. Quintò,<marginalia>5.</marginalia>
si Episcopi haberent à Deo suam iurisdictionem,
non posset Pontifex illam auferre, aut mutare: nō
enim potest agere contra Dei ordinationem:
consequens est apertè falsum: ergo, &c.</P>
<P>  Si dicatur, Episcopos habere iurisdictione&#x0303; à Deo,<marginalia>Episcoporum|auctoritas nō|potest esse im-|mediatè à|Deo.</marginalia>
sub Pontifice tamen: cōtrà, quia ex eo Petrus non
potuit aliorum Apostolor&#x0169; potestate&#x0303; tollere, mi-
nuere, restringere, aut coarctare: quoniā ipsam ha-
buere immediatè à Deo, & eodem modo si quis in
clero, vel populo habet aliquam iurisdictione&#x0303; im-
mediatè à Papa, non potest Episcopus illam tolle-
re, vel minuere: ergo si auctoritas Episcopor&#x0169; est
immediatè à Deo, non potest Pontifex illam tolle-
re, vel restringere; & cur Deus, qui suauiter omnia
disposuit, noluisset iurisdictionem dari per eum,
cui dedit posse illam tollere, & minuere? qui est
Papa, vt docet Bernard. ep. 131. ad Mediolanenses,
dicens: Potest Romana Ecclesia nouos ordinare Epi-
scopatus, vbi hactenus non fuerunt: potest eos, qui sunt,
alios deprimere, alios sublimare, prout ratio sibi dictaue-
rit, ita vt de Episcopis Archiepiscopos creare liceat, & è
conuersò si necesse visum fuerit.</P>
<P>  Sextò, quia nullus est locus, ex quo possit colli-<marginalia>6</marginalia>
gi, Episcopos habere iurisdictionem à Christo, ni-
si ille, in quo dictum est Apostolis, quæcumque li-
gaueritis, &c. Matth. 18. vel ille, ego mitto vos, Ioan.
20. qui tamen si ad successores Apostolorum ex-
tendendi essent, probare&#x0303;t, Episcopos habere iuris-
dictionem in totum orbem Christian&#x0169;, sicut ha-
buere Apostoli: confequens est falsum: ergo. Se-<marginalia>7.</marginalia>
ptimò, quia Innocentius I. ep. ad Concil. Cartha-
ginense quæ est 91. inter epistolas Augustini, ait,
à Petro ipse Episcopatus, & tota authoritas nominis hu-
ius emersit, & ep. ad Concilium Mileuitanum, quæ
est 93. inter Epistolas Augustini ait, arbitror, omnes
patres & coepiscopos nostros non nisi ad Petrum, id est,
sui nominis, & honoris auctorem deferri debere. & Leo
ser. 3. de Assumptione sua ad Pontificatum ait, Si<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0172.jpg/>
@@1@<SE172>156 Quæst. XCV. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>quid commune cum eo, & aliis voluit esse principibus,
numquam nisi per ipsum dedit, quiquid aliis non nega-
uit: Et ep. 89. aliàs 87. ad Episcopos Viennenses re-
lata cap. ita Dominus 19. d. ait, Huius muneris sa-
cramentum ita Dominus ad omnium Apostolorum offi-
cium voluit pertinere, vt in beatissimo Petro Apostolo-
rum omnium summo principaliter collocaret, vt ab ipso,
quasi quoda capite, dona sua, velut in corpus omne dif-
funderet. Nec obstat, quòd Apostoli non accepe-
runt à Petro iurisdictionem; sed à Christo imme-<marginalia>Apostoli modo|extraordina-|rio iurisdictio|ne&#x0303; habuer&#x0169;t.</marginalia>
diatè: nam Leo loquitur de modo ordinario: Apo-
stoli autem modo extraordinario iurisdictionem
habuerunt; ideò non à Petro. Adde hîc Gregori&#x0169;
c. decret&#x0169; 2. q. 6. vbi ait, Romana Ecclesia vices suas
ita aliis impartitur Ecclesiis, vt in partem sollicitudinis
vocatis, non in plenitudinem potestatis. Octauò, quia<marginalia>8.</marginalia>
Pontifex in creandis Episcopis vtitur his verbis,
Prouidemus Ecclesiæ tali de tali persona, & præficimus
eum in patrem, Pastorem & Episcopum eiusdem Eccle-
siæ, committentes ei administrationem in temporalibus,
& spiritualibus, in nomine Patris, & Filij & Spiritus
sancti, Amen. Nonò, alij probant, quia Episcopi<marginalia>9.</marginalia>
non succedunt Apostolis in dignitate Apostolica:
sed in Episcopali: alioqui succederent in iurisdi-
ctione vniuersali: ergo habent illam mediāte vni-
uersali pastore, cui Christus commisit regimen
Ecclesiæ, ad quod spectat alios pastores creare, &
illis sufficientem potestatem dare. Hac ratione fa-
ctum est, quod historiæ referunt, vt Iacobus per
specialem Petri ordinationem fuerit Episcopus<marginalia>Iacobus à Pe-|tro Ierosoly-|mitanus Epi-|scopus factus|est.</marginalia>
Hierosoly mitanus, vt non solùm titulo Apostoli-
cæ dignitatis: sed ex peculiari officio Episcopali,
illius Ecclesiæ curam haberet: & qui illi successit,
non in iurisdictione Apostolica, sed in Episcopa-
li illi successit. Decimò, quia si Episcopi à Deo po-<marginalia>10.</marginalia>
testatem haberent, quæ sine causa à Pontifice tol-
li aut restringi non possit, ita vt factum teneret:
sequerentur magnæ cōtrouersiæ in Ecclesia, Pon-
tifice asserente, se habuisse sufficientem causam id
faciendi: Episcopis verò negantibus, & inualidam
esse ablationem, vel restrictionem suæ potestatis
contendentibus, non sine magno populor&#x0169; dam-
no, & scandalo: ergo non est credendum, ita Epi-
scopos suam potestatem habere.</P>
<P>  Alij verò, quantùm attinet ad Episcopos, arbi-<marginalia>29</marginalia>
trantur habere immediatè iurisdictionem à Chri-<marginalia>Qui dicunt|Episcopos à|Christo imme|diatè habere|potestatem.</marginalia>
sto ad leges ferendas, & ad similia Maior. 4. d. 17.
qu. 2. Victoria relect. 11. de potest. Eccles. qu. 2.
principali à nu. 27. Petrus de Soto qu. 5. de confess.
Dominicus de Soto 4. d. 18. qu. 4. art. 2. §. at licet: &
d. 21. qu. 2. art. 4. §. ad maiorem & d. 22. qu. 2. art. 1.
conc. 2. Castro. 2. de iusta hæret. punit. cap. 24. af-
firmās, esse omnium sacrorum doctorum senten-
tiam. Eandem tenet Vazquez tit. 2. to. 2. disp. 152.
cap. 3. nu. 28. & sequentibus. Pro hac sententia ali-
quos citat Henriquez lib. 3. de p&#x0153;nit. cap. 5. §. 2. B.</P>
<P>  Quæ sententia suaderi potest. Primò quia Epi-<marginalia>Quibus ratio|nibus hæc sen-|tentia fulcia-|tur.</marginalia>
scopi Apostolis succed&#x0169;t, vt Papa Petro, sed Apo-
stoli habuer&#x0169;t iurisdictionem immediatè à Chri-
sto: ergo & Episcopi. Nam successor ab eo habet
suam iurisdictionem, à quo eius prædecessor: alio-
qui non verè succedit: sed instituitur alio ordine,
& quando diximus, Christum contulisse potesta-
tem Petro, diximus, in eo concessisse illam succes-
soribus: ergo similiter dicend&#x0169; est in cæteris Apo-
stolis, collatam esse potestatem eorum successori-
bus, quos esse ipsos Episcopos docet Augustinus
in id, Psalm. 44. Pro patribus tuis nati sunt tibi filij,<-P>@@

<-P>& Concilium Florentinum in instruct. Armen. &
Tridentinum sess. 23. cap. 4. Anacletus cap. in no-
uo, dist. 21. Vrbanus I. cap. videntes, 12. quæst. 1.
Vtbanus II. ca. quorum vices, 28. dist. de quo vide
Castrum contra hæreses verbo, Episcopus.</P>
<P>  Confirmatur ex Tridentino sess. 23. can. 6. vbi<marginalia>Confirmat.</marginalia>
dicit, in Ecclesia esse Hierarchiam diuina ordinatione
institutam: quæ constat ex Episcopis, presbyteris, & mi-
nistris: ergo Episcopi à Deo immediatè iurisdi-
ctionem habent.</P>
<P>  Secundò suadetur ex Actorum 20. Attendite vo-
bis, & vniuerso gregi, in quo vos Spiritus sanctus posuit
Episcopos regere Ecclesiam Dei. Confirmatur ex
Ephes. 4. Ipse dedit quosdam Apostolos: alios Prophe-
tas: alios Pastores, & Doctores: vbi nomine pastor&#x0169;,
& doctorum Hieron. exponit Episcopos intelligi.</P>
<P>  Tertiò ex Dionysio de eccles. hierar. ca. 6. vbi
dicit, Episcoporum hierarchiam immediatè ter-
minari in Iesum, sicut inferiores ordines presby-
terorum, diaconorum, & aliorum, terminantur in
Episcopum.</P>
<P>  Quartò ex Cypriano lib. 3. epist. 9. ad Rogatia-
num dicente, Episcopos à Christo fieri, à quo Apostoli
creati sunt: diaconos autem ab Apostolis, non à Christo
institutos.</P>
<P>  Quintò ex Bernardo 3. de consid. vbi Eugenio
Papa ait, Erras, si vt summam, ita & solam à Deo æsti-
mas vestram Apostolicam dignitatem.</P>
<P>  Sextò, si Episcopi à Pontifice iurisdictionem
haberent: ergo mortuo Pontifice cessaret Episco-
porum auctoritas, sicut præscisso capite, moriun-
tur omnia membra: consequens est falsum: ergo.</P>
<P>  Septimò ad ordinem exercendum necessaria
est iurisdictio: ergo Deus, qui confert ordinem,
confert etiam iunsdictionem.</P>
<P>  Octauò summus Pontifex, Episcopos vocat
fratres, & collegas: ergo ab vno communi patre,
scilicet Deo, præficiuntur Ecclesiæ, & habent iu-
risdictionem in illam.</P>
<P>  Nonò, si omnes Episcopi debent à Pontifice
accipere iurisdictionem: ergo multi Episcopi, prę-
sertim Asiæ, & Aphricæ, quos Papa non creauit,
non habuerunt iurisdictionem.</P>
<P>  Decimò, si Episcopi à Papa iurisdictionem ha-
berent, etiamsi absque causa eam auferre illis vel-
let, vel nimis restringere, fact&#x0169; teneret: quod esset
in magnam Ecclesiæ perniciem: ergo expedit, vt
eam immediatè à Christo habeant, ne sine causa
spoliari ea possint, aut aliqua eius parte: maximè
cùm ad rectam gubernationem Ecclesiæ satis fue-
rit, in Pontifice esse potestatem ad restringendam,
vel auferendam ex causa talem iurisdictionem.</P>
<P>  Vndecimò sacerdos cùm absoluit, non absoluit
auctoritate Papæ: sed Christi, & omnium persona-
rum diuinarum: ideo dicit, in nomine Patris, &c. &
non dicit, in nomine Pontificis, nec potestate ac-
cepta à Pontifice: ergo habet iurisdictionem im-
mediatè à Deo, non à Pontifice: ergo idem est de
potestate excommunicandi, præcipiendi, & feren-
di leges: quam habent Episcopi: & quidem de po-
testate excommunicandi videtur colligi ex Mat-
thæi 18. Quæcumque ligaueritis, & ex illis verbis,
dic Ecclesiæ, nomine en im Ecclesiæ Episcopos esse
intelligendos, vidimus sectione 3. quare Ioannes
Papa cap. visis, 16. quæst. 2. excommunicationem
appellat Felicem Episcopi mucronem, & Aug. lib. de
correp. & gra. cap. 15. relatus cap. corripiantur, 24.
qu. 3. pastoralis, inquit, necessitas habet, ne per plures<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0173.jpg/>
@@1@<SE173>Disput. VIII. Sectio IV. 157
<duolan 2><-P>serpant humana contagia, separare à sanis morbida,
ab illo cui nil est impossibile, ipsa fortè separatione sa-
nanda.</P>
<P>  Tenendo priore&#x0303; sententiam ad primum argu-<marginalia>30</marginalia>
mentum primæ respondere possumus cum Car-<marginalia>Ad 1. argum.|Opinionis 1.|responsio.</marginalia>
dinale Bellarmino suprà, cap. 25. Romanum Pon-
tificem succedere Petro, non vt Apostolo: sed vt<marginalia>Romanus Pon|tifex succedit|Petro, vt pa-|stori ordina-|rio totius Ec-|clesiæ.</marginalia>
pastori ordinario totius Ecclesiæ, & ideo ab illo
habere iurisdictione&#x0303;, à quo habuit Petrus: at Epi-
scopos non succedere propriè Apostolis, eo scili-
cet modo, quo vnus Episcopus succedit alteri, &
vnus Rex alteri: quoniam Apostoli non fuerunt
ordinarij, sed extraordinarij, & quasi delegati pa-
stores, qualibus non succeditur propriè: sed succe-
dere impropriè. Primò ratione ordinis sacri Epi-
scopalis. Secundò per quamdam similitudinem, &
proportionem: quia nimir&#x0169;, sicut primi sub Chri-
sto fuer&#x0169;t Apostoli duodecim, deinde septuaginta
discipuli: ita nunc primi sub Pontifice Romano
sunt Episcopi, post eos presbyteri, inde diaconi,
&c. ita verò, & nō aliter Episcopos Apostolis suc-
cedere, probatur: quia nullam habent partem verę<marginalia>Episcopi nul-|lam habe&#x0303;t par|tem veræ Apo|stolicæ digni|tatis.</marginalia>
Apostolicæ dignitatis: Apostoli enim poterant in
toto terrarum orbe prædicare, & fundare Eccle-
sias ex Matth. vlt. & Marc. vlt. poterant scribere
libros canonicos, vt omnes fatentur: habebant
donum linguar&#x0169;, & miraculorum, & iurisdictio-
nem in totam Ecclesiam: nil autem horum habe&#x0303;t
Episcopi. Prætereà non succeditur propriè, nisi
præcedenti: at simul fuerunt in Ecclesia Apostoli
& Episcopi, vt patet de Timotheo, Tito, Euodio,
& aliis multis: si igitur Episcopi Apostolis succe-
dunt, cui Apostolo succedit Titus, cui Timotheus?
&c. Denique eodem modo succedunt Episcopi<marginalia>Presbyteri suc|cedunt disci-|pulis per quā-|dam similli-|tudinem.</marginalia>
Apostolis, quo presbyteri discipulis septuaginta,
vt patet ex Anacleto epist. 2. relata cap. in nouo,
dist. 21. & ex Beda Lucæ 10. at constat, presbyteros
non succedere propriè septuaginta duobus disci-
pulis; sed solùm per similitudine&#x0303;, nam septuaginta
duo discipuli non fuerunt presbyteri, nec vllum
ordinem, aut iurisdictionem à Christo susceper&#x0169;t:
siquidem Philippus, Stephanus, & alij quinque
diaconi ordinati ab Apostolis Act. 6. erant ex sep-
tuaginta duobus discipulis, vt docet Epiphanius
hæres. 20. quæ est Herodianorum: certè autem nō
fuissent diaconi ordinati, si iam anteà fuissent pre-
sbyteri. Secundò respōderi potest, Episcopos pro-
priè Apostolis successisse: quia partem iurisdictio-
nis eorum, & ab ipsis mediatè, vel immediatè re-
ceperunt, præcipuè à Petro, qui per se, vel per suos
successores in sede Apostolica, confirmauit, & ap-
probauit tacitè, vel expressè omnes Episcopos ab
aliis Apostolis non creatos, aut etiam creatos. Ter-
tiò responderi posset, Episcopos successisse non-
nullis Apostolis, qui fuerunt Episcopi particula-
rium Ecclesiarum, & quidem ex Petri ordinatio-
ne, vt indicat Chrysostomus homil. 87. in Ioann.
dicens, Si quis à me percontaretur, quomodò Iacobus
sedem Hierosolymitanam acceperit; responderem ego,
hunc totius orbis magistrum præposuisse Petrum: idem
asserit Euseb. 2. hist. cap. 1.</P>
<P>  Ad secundum respondeo, Episcopos illos con-<marginalia>31</marginalia>
stitutos à Spiritu sancto, mediis Apostolis, qui in-<marginalia>Ad 2.</marginalia>
spirante Deo, & virtute accepta à Spiritu sancto
illos Episcopos constituerunt, vt Act. 15. dicunt,
Visum est Spiritui sancto & nobis, & tamen de lege
humana loquitur, & Rom. 13. Non est potestas, nisi
à Deo, nimirum mediatè, vel immediatè: certè illi<-P>@@

<-P>Episcopi non erant immediatè electi à Deo, nec in
sedibus, quas habuerunt, successere immediatè
electis à Deo: Christus enim nullum Episcopum<marginalia>Christus nul-|lum Episcop&#x0169;|elegit nec con-|secrauit.</marginalia>
elegit, nec consecrauit omnes Apostolos iuxta
quosdam asserentes, Iacobum, & Paul&#x0169; non fuisse
consecratos immediatè à Christo, sed ab aliis
Apostolis: idem de Iacobo dixerant, vide Henri-
quez lib. de confirm. §. 2. lit. K, & lib. 3. de p&#x0153;nit.
c. 5. §. 5. de ordin. c. 3. §. 2. imò quidam dicunt, quòd
solus Petrus videtur à Christo immediatè consecratus
Episcopus, & citati Cardinalis Bellarminus, & Hen-
riquez de ordine cap. 3. §. 2. & cap. 1. §. 4. vnde ergo
colligemus, Christum dedisse illis immediatè iu-
risdictionem?</P>
<P>  Ad confirmationem respondeo, ibi exprimi ge-
neralem Ecclesiæ ordinem, qui sine dubio de iure
diuino est: Deus enim est, qui instituit, vt in Eccle-
sia essent Apostoli, Prophetæ, Pastores, & Docto-
res, etsi non omnibus immediatè auctoritatem
ipse dederit.</P>
<P>  Ad tertium respondeo, Dionysium loqui de or-<marginalia>Ad 3.</marginalia>
dine Episcoporum, non de iurisdictione.</P>
<P>  Ad quartum respondeo, Cyprianum velle, or-<marginalia>Ad 4.</marginalia>
dinem Episcoporum ab ipso Christo institutum
esse: proinde iure diuino in Ecclesiā introductum:
ordinem verò diaconorum ab Apostolis, primò,
excogitatum fuisse, cuius sententiæ partem poste-
riorem schola Theologorum communiter reii-
cit, sed siue vera sit, siue falsa, nihil facit ad propo-
situm.</P>
<P>  Ad quintum respondeo, Bernardum loqui eo<marginalia>Ad 5.</marginalia>
modo, quo Paulus ad Rom. 13. Non est potestas,
nisi à Deo.</P>
<P>  Ad sextum respondeo, magnum esse discrimen<marginalia>Ad 6.</marginalia>
inter caput naturale, & mysticum: siquidem mem-<marginalia>Discrime&#x0303; in-|ter caput na-|turale & my-|sticum.</marginalia>
bra corporis naturalis conseruari non possunt, nisi
continuum influxum à capite recipiant; membra
verò corporis mystici pendent à capite, vt fiant;
non tamen, vt conseruentur: itaque Episcopalis
iurisdictio semel collata, non admittitur eo mo-
riente, qui dedit, sed qui accepit; aut auferente, qui
potest auferre: nam ordinaria potestas, qualis est
hæc, durat quamdiu durat officium, cui annexa
est, vel per quod constituitur.</P>
<P>  Ad septimum respōdeo, vtramque potestatem<marginalia>Ad 7.</marginalia>
à Deo concedi: sed vnam immediatè, alteram me-
diatè: potestas enim ordinis datur cum charactere,
& gratia, quam solus Deus, vt causa principalis,
efficere potest: potestas verò iurisdictionis solùm
consistit in morali facultate, quam sua voluntate
superior conferre potest.</P>
<P>  Ad octauum respondeo, Episcopos à Papa vo-<marginalia>Ad 8.</marginalia>
cari fratres, ratione ordinis Episcopalis, in quo<marginalia>Episcopi cur|fratres à Pa-|pa vocentur.</marginalia>
sunt æquales: & ratione iurisdictionis: quia assu-
muntur ad onus Pontificis sustinendum non ad
aliud inferius ministerium.</P>
<P>  Ad nonum respondeo, non opus esse, vt Ponti-<marginalia>Ad 9.</marginalia>
fex creet immediatè Episcopos: sed satis esse, si
mediatè, id est; per Patriarchas, & Archiepiscopos:
itaque ab initio Petrus constituit Patriarchas Ale-<marginalia>Petrus quo-|modo Episco-|pos per orbem|sparsos crea-|uit.</marginalia>
xandrin. & Antioche. qui ab ipso, & aliis Pontifi
cibus Romanis auctoritate accepta toti ferè Asiæ
præerant, & Archiepiscopos creare poterant, qui
postea crearent Episcopos: quosdam verò creaue-
runt cæteri Apostoli per potestatem acceptam,
tum à Christo, tum à Petro, & ideò eorum aucto-
ritas à Petro etiam manauit, & licet potestas Petri
nō fuerit necessaria quoad fieri: fuit tamen neces-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0174.jpg/>
@@1@<SE174>158 Quæst. XCV. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>saria quoad conseruari, quatenus eius confirma-
tione, vel permissione conseruabātur, ita vt si vel-
let, etiam sine causa eos amouere, factum teneret.
Id tamen cum peccato mortali non potuit effice-
re Petrus: quia erat in gratia confirmatus.</P>
<P>  Ad decimum respondeo concedendo sequelā,<marginalia>Ad 10.</marginalia>
& negando, consequens fore in perniciem Eccle-
siæ: quia etiam si aliquando non expediret, pote-
statem alicuius per Pontificem auferri, vel restrin-
gi: tamen expedit, vt etiam tunc factum teneat, ne
cùm expedit, potestatem tolli, vel restringi, aliqui
dicere possint, factum non tenere ob insufficien-
tiam causæ.</P>
<P>  Ad vndecim&#x0169; quo Vazquez se conuictum affir-<marginalia>Ad 11.</marginalia>
mat, dici potest, omnes Sacerdotes absoluere po-<marginalia>Sacerdos non|absoluit in no|mine Papæ,|sed Dei.</marginalia>
testate mediatè vel immediatè accepta à Papa: nō
tamen absoluere in nomine Papæ, quia ad absol-
uendum requiritur etiam potestas ordinis, quam
solus Deus confert, vt causa principalis. Ab excō-
municatione autem dici potest absoluere nomine
Papæ, quia hoc fit per solam potestatem iurisdi-
ctionis, quam Pontifex ei concessit per modum
causæ Principalis moralis: & eadem ratione dici
potest, Episcopos præcipere, & leges ferre nomi-
ne Papæ. Et sanè, quamuis daremus, iurisdictione&#x0303;
immediatè communicatam fuisse Episcopis à
Christo, non esset negandum communicari illis à
Papa, si velit; tamen nec tunc dicentur absoluere
sacramentaliter in nomine Papæ: ergo argumen-
tum vndecimum nullius est roboris.</P>
<P>  Qui voluerit defendere opinionem asserenti&#x0169;,<marginalia>32</marginalia>
Episcopos habere immediatè iurisdictione&#x0303; à Deo,<marginalia>Ad 1. argum.</marginalia>
sic occurrat argumentis primæ, atque contrariæ<marginalia>Respondetur|ad argumenta|primæ opinto-|nis.</marginalia>
opinionis.</P>
<P>  Ad primum dicat, posse retorqueri in opposit&#x0169;:
sicut enim Moyses non communicauit Spiritum
sanctum septuaginta senioribus, sed Deus: ita po-
testas iurisdictionis Papæ non videtur Episcopis
cōmunicata à Papa, sed immediatè à Deo. Ad se-<marginalia>Ad 2.</marginalia>
cund&#x0169; dicat, non esse de ratione regiminis Mona-
rchici, vt tota auctoritas sit ab vno: sed quòd vnus
gubernet reliquos omnes: vt cùm Resp. eligit
Regem, potest eligere illum hac conditione, vt
ipsi eligant aliquos prætores, vel ministros, à qui-
bus ille non possit potestatem auferre, nec illam
limitare, nisi ex causa: quis neget, regimen esse
Monarchicum? sic ergo quāuis Deus dederit Epi-
scopis immediatè iurisdictionem, regimen est mo-
narchicum: quia etiam ipsi Episcopi gubernantur
à Papa, & Papa potest ex causa eorum potestatem
tollere, vel coarctare. Certè tempore Apostolor&#x0169;
Ecclesia Monarchicè gubernabatur, quāuis Apo-
stoli alij non à Petro: sed à Christo iurisdictione&#x0303;
acceperint.</P>
<P>  Ad tertium respondeo, similitudines illas non<marginalia>Ad 3.</marginalia>
debere in omnibus procedere: differ&#x0169;t enim mul-
tùm caput, radix, fons, vel sol spiritualis, & mysti-
cus à naturali: cert&#x0169; est in corpore multa esse, quę
non procedunt à capite, quamuis pendeant à ca-
pite, quia ab ipso pendet vita, & aliis rationibus,
sicut caput ab ipsis pendet eadem ratione, & aliis:
& in riuo potest esse aqua, quæ non processerit ab
illo fonte: sed ab alio, & in ae&#x0308;re potest esse lume&#x0303;,
quod non processerit à sole: & in arbore aliqua
virtus, quæ non processerit ab ista, vel illa radice:
sed ab alia: & Episcopi pręter caput visibile, quod
habent in terris, nempe summum Pontificem, ha-
bent aliud caput in c&#x0153;lo, & præcipuum, à quo si-<-P>@@

<-P>cut immediatè recipiunt characterem, gratiam, &
alia; ita dici potest, ab illo immediatè accipere iu-
risdictionem, sicut multi etiam dicunt, quemlibet
Sacerdotem habere immediatè à Deo iurisdictio-
nem ad absoluendum in articulo mortis, & à ve-
nialibus, & à mortalibus peccatis iam iterum ritè
confessis.</P>
<P>  Ad quartum, quod est difficilius, respōdet Vaz-<marginalia>Ad 4.</marginalia>
quez loco cit. in 1. opinione num. 19. suppeditare,
applicare, ministrare, imò & facere materiam, seu
dare Episcopis subditos, pertinere quidem ad Pa-
pam, sed à Deo dari illis iurisdictionem in subdi-
tos, quos illis Papa designauerit, & ide&#x0303; ait de iu-
risdictione Sacerdotum ad absoluendum à pecca-
tis, nempe omnibus Sacerdotibus dari hanc iu-
risdictionem à Deo, sed materiam dari, imò &
fieri à Papa, dāte eis subditos mediatè, vel imme-
diatè.</P>
<P>  Sed hæc doctrina præter alias difficultates, hāc<marginalia>Dare subditos|Episcopo, est|facere ill&#x0169; su-|periorem.</marginalia>
non modicam habet, quòd dare subditos, vt sic, est
illum facere superiorem: facere autem superiore&#x0303;,
& dare iurisdictionem ad imperandum illis, vel
sunt idem formaliter, vel idem moraliter censen-
tur: ergo qui dat vnum Episcopis, vel Sacerdoti-
bus, dat illis aliud: & non est referendum vnum
horum ad solum Deum; alterum verò ad Papam.
Confirmatur, quorsum enim daret Deus iurisdi-
ctionem, quæ non posset executioni mandari sine
Papa ministrante materiam, qui posset simul dare
materiam, & conferre iurisdictionem?</P>
<P>  Dici potest, de iure diuino, aut saltem de con-<marginalia>Episcopus|quando conse-|cratur quid|accipiat.</marginalia>
suetudine inuiolabiliter obseruata esse, vt quando
Episcopus consecratur, designatur alicui loco, cu-
ius curam habeat: quod non est formaliter illum
facere Superiorem, aut illius loci habitatores fa-
cere subditos: sed virtualiter, & consequenter, eò
quòd hoc posito, statim confert Deus iurisdictio-
nem in foro interiori, & exteriori ad absoluend&#x0169;
à peccatis, excommunicatione, & aliis censuris, ad
imponenda præcepta particularia, & leges gene-
rales. ita vt sine causa nec licitè, nec validè possit
Papa talem iurisdictionem tollere, aut coarctare:
secus ex causa. Idem potest dici de parocho in or-
dine ad sacramentalem absolutionem: nempe eò
ipso, quòd ei detur cura alicuius Ecclesiæ, dari ei
iurisdictionem ad absoluendum in foro interno
non amouibilem, nec restringibilem sine causa.</P>
<P>  Ad quintum bene in argumento ipso respon-<marginalia>Ad 5.</marginalia>
sum est, & ad replicam seu instantiam respondeo,
falsum esse, quòd Apostolis non potuerit Petrus
ex causa auferre, vel restringere iurisdictione&#x0303;: nam
potestas aliorum Apostolorum subordinata fuit<marginalia>Potestas alio-|rum Aposto-|lorum fuit sul|ordinata pot|stati Petri.</marginalia>
potestati Petri, & ita poterat illam tollere, aut re-
stringere, si subesset causa: tamen quia alij Aposto-
li etiam erant doctissimi, sanctissimi, & pruden-
tissimi, confirmati in fide, & gratia, &c. non pote-
rat subesse caussa ad auferendam illis potestatem,
& vix ad restringendum illam, præsertim restri-
ctione annullante. Factum satis enim esset ipsis
præcipere, vt in tali, vel tali casu sua potestate non
vterentur. Quòd aute&#x0303; Petrus posset ex causa Apo-
stolorum iurisdictionem restringere, & suspende-
re, apertè tenent aliqui ex nostris doctissimi.</P>
<P>  Et non rarò datur à maiori prælato, vel princi-
pe potestas aliquid faciendi, non repugnante mi-
nori prælato, vel Principe, vt concionandi nō re-
pugnante Parocho, &c. Sic ergo Deus dat Episco-
pis iurisdictionem & facultatem aliqua faciendi,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0175.jpg/>
@@1@<SE175>Disput. VIII. Sectio IIII. 159
<duolan 2><-P>modò iusta ex causa nō repugnet Papa, & pro hoc
facit testimonium Bernardi, qui cum limitatione
loquitur dicens, Papam posse deprimere Episcopos, si
necesse visum illi fuerit.</P>
<P>  Ad sextum respondeo, ex illis locis colligi pos-<marginalia>Papa potest|deprimere Epi|scopos, si neces|se illi visum|fuerit.</marginalia>
se probabiliter, sicut colligit Vazquez ex priori
Matth. 18. quia enim Episcopi aliqualiter suc-
cessere Apostolis, aliqualiter cōfert Deus illis im-
mediatè iurisdictionem; sed minùs amplam, quàm
Apostolis, & restrictam ad locum, cuius Episco-
pi fuerint designati, & leuioribus de causis aufe-
ribilem, & restringibilem.</P>
<P>  Ad septim&#x0169; respondeo, non velle Innocentium,
vel alios Patres omnium Episcoporum etiam an-
tiquorum, iurisdictionem à Petro emersisse: con-
stat enim aliquos Episcopos factos ab aliis Apo-
stolis potestate tradita sibi à Christo, & nō à Pon-
tifice, vt Cardinalis Bellarminus, & Valentia suprà
concedunt: sed ex eo tempore, quo omnes Catho-
lici Episcopi à Papa mediatè, vel immediatè con-<marginalia>Episcopi om-|nes à quo tem|pore à Papa|auctoritatem|habere c&#x0153;pe-|runt.</marginalia>
firmari c&#x0153;per&#x0169;t, nomen & auctoritatem ipsorum
omnium à Papa emersisse: non quia ille solus det
illis iurisdictionem: sed quia ipse dat designatio-
nem, qua posita Deus cōfert iurisdictionem, sicut
posita electione Cardinalium, Deus confert Papę
iurisdictionem in totam Ecclesiam. Item volunt
sancti in Petro principaliter (vt loquitur Leo) col-
locatam esse potestatem: quia ille habuit pro se, &
pro suis successoribus iurisdictione&#x0303; vniuersalem
independe&#x0303;tem: Apostoli verò vniuersalem depen-
tem pro se ipsis tantùm in ea vniuersalitate: reli-
qui verò particularem, & dependentem à Ro-
mano Pontifice, potente ex causa eam auferre, vel
limitare.</P>
<P>  Ad octauum respondeo, cùm incertum sit, an<marginalia>Quomodò Pō|tifex iurisdi-|ctionem Epi-|scopis cōferat.</marginalia>
Episcopi habeant iurisdictionem spiritualem iure
diuino, & immediatè à Deo, meritò Pontifice&#x0303; vti
verbis, quibus etiam si non haberent Iurisdictio-
nem à Deo, eam ipse illis daret: sufficeret tame&#x0303; de-
signari in Episcopos, seu pastores alicuius loci, vt
Deus conferat illis iurisdictiones in eos, qui perti-
nent, vel posteà pertinebunt ad talem locum.</P>
<P>  Ad nonum patet ex dictis in solutione sexti ar-
gumenti.</P>
<P>  Ad decimum respondeo, maius damnum sequi
posse, si pro libito posset Pōtifex potestatem om-
nium Episcoporum tollere, vel restringere, ita vt
factum teneret, & ablatio, vel restrictio esset va-
lida.</P>
<P>  Ex dictis satis constat, vtramque opinionem<marginalia>33</marginalia>
esse satis probabilem: mihi incertum est, quæ sit
probabilior; eligat lector eam, quæ sibi magis pla-
cuerit. Id verò certum est, Episcopum posse leges,
aut constitutiones facere, quæ ipso defuncto vel
amoto vim suam retineant, vt tenet Suarez 3. part.
tom. 5. disput. 2. sect. 2. & ipse, ac Cardinalis Bellar-
minus, Vazquez, Valentia & cæteri, pro vtraque
sententia citati, gloss. cap. nullus, verbo, non gene-
raliter, de consecrat. distin. 3. Hostiensis in summa
titul. 1. Panormitanus cap. cùm omnes, num. 3. &
cap. cum accessissent num. 4. de constit. Decius eis-
dem cap. Bartolus, & Baldus vterque num. 5. ff. de
iustitia & iure, Iason ibi num. 20. in 1. lectura. Se-
bastianus Medicis tractatu de legibus, & statutis
p. 1. quæst. 13. vbi probat: quia Episcopus Græcè<marginalia>Episcopus qua|si speculator|in Ecclesia po|situs est.</marginalia>
significat, quod Latinè, superintendens, quasi specu-
lator in Ecclesia positus ad speculādos mores sub-
ditorum cap. cleros, dist. 21. & est caput di&#x0153;cesis<-P>@@

<-P>suæ, cuius membra dicuntur subditi, cap. cum non
liceat, de præscriptio. cui etiam à canonicis, & aliis
in dignitate positis debetur reuerentia, & honor,
Doctores cap. cum non liceat de præscript. ipse
enim dicitur præses ciuitatum. Doctores l. illicitas
§. qui vniuersas, ff. de officio præsidis, Baldus l. siue
pars in fine, C. de dilat. ideo dici potest de maiori-
bus magistratibus ciuitatum. Bald. d. l. siue pars:
vnde secundum quosdam appellatur persona il-<marginalia>Episcopus est|persona illu-|stris.</marginalia>
lustris, Bartolus l. omnes populi, ff. de iustitia & iu-
re, Angelus consil. 275. glossa & Cardinalis Clem.
in plerisque de electione: de cuius auctoritate la-
tissimè Bertachin. tract. Episcopi. Sed melius hæc
veritas.</P>
<P>  Probatur, quia in cap. nullus, 3. quæst. 4. Stepha-<marginalia>34</marginalia>
nus Papa anathematizatos esse definit, quos Epi-
scopi suis scriptis anathematizauerint, aut eorum
statuta anathematizant: ergo Episcopi possunt sta-
tuta facere: vnde Concilium Lugdunense cap. 1.
de consecr. dist. 3. & Gregorius IX. cap. fi. de feriis
declarant, eas festiuitates, quas singuli Episcopi in
suis Episcopatibus cum clero, & populo duxerint
solemniter celebrandas, quæ vicinis tantùm cir-
cummorantibus (inquit Concilium) inducendæ
sunt, non generaliter omnibus, & Gregorius ca. 2.
vel siquis, de maioritate & obedientia, violantem<marginalia>Violans decre|tum Episcopi|ab Ecclesia est|deiiciendus.</marginalia>
decretum seu constitutionem Episcopi ab Eccle-
sia eiiciendum esse decernit, & Bonifacius VIII. in
cap. vt animarum, de constit. lib. 6. declarat, statuta
Episcoporum subditos eorum obligare, modò nō
ignorentur, & intra propriam di&#x0153;cesim Episcopi,
violatio fiat: colligitur etiam ex Hebr. 13. Obedite
præpositis vestris, &c. & Act. 20. in quo vos Spiritus
sanctus cōstituit regere Ecclesia Dei: & Ephes. 4. alios
autem pastores cap. 2. de constit. in 6. cap. 2. de loca-
to. Patet etiam ratione: quia Episcopi veri sunt pa-
stores, & rectores suarum Ecclesiarum: vt autem<marginalia>Episcopi pos-|sunt in suis|Episcopatibus|leges condere.</marginalia>
bene eas regant, indigent potestate præcipiendi,
& leges ferendi, quæ ipsis mortuis, vel amotis
maneant; ergo hęc potestas illis tradita est à Chri-
sto, vel Pontifice: vnde rectè Cardinalis Bellarmi-
nus suprà, cap. 15. ait, Certum esse, de iure diuino &
institutionem Christi esse, quòd sint Episcopi in Eccle-
sia, ex eoque iure teneri Pontificem ad communicandum
illis iurisdictionem necessariam, (si eam non habent
immediatè à Deo, vt ipse tenet) ad suum munus con-
uenienter exercendum: & quia hæc potestas communi-
ter est necessaria, teneo peccaturum Pontificem, si pote-
statem hanc illis omninò auferat: quidquid aliqui di-
cant, quia illis non videtur adeò necessaria, nisi in
aliquo peculiari euentu: quamuis posset statuere,
vt nulla statuta obligent in conscientia sine eius
confirmatione, & vt nullæ leges etiam pro fingu-
lis di&#x0153;cesibus fiant, nisi in Concilio nationali, vel
prouinciali, aut saltem synodali.</P>
<P>  Dices, Comites, Duces, & Marchiones, licèt sint<marginalia>Cur comites,|duces & cæ-|teri leges non|possint conde-|re, Episcopi|poßint.</marginalia>
præfecti aliquorum populorum, non possunt le-
ges condere; sed secundùm leges regni guberna-
re, & iudicare debe&#x0303;t: ergo idem posset dici de Epi-
scopis. Respondet Vazquez illa disput. 152. art. 3.
non esse simile, quia illam Christus concessit Epi.
copis, vnde non posset Pontifex pro sola sua vo-
luntate sine causa eam impedire: at verò Dynastis
non concessit Rex eam facultatem, & esto con-
cesserit alicui, posset eam reuocare ad libitum, ni-
si forsan iam contractu aliquo perpetuo talis fa-
cultas sit concessa, vt amplius reuocari nequeat, si-
cut concessa est facultas ius dicendi iuxta leges<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0176.jpg/>
@@1@<SE176>160 Quæst. XCV. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>totius Regni: sed tenendo, facultatem Episcopo-
rum manare à Papa, respondeo meritò concessam
Episcopis: quia longiùs distant à Papa, quàm Dy-
nastæ à Rege, & eligi solent apti ad rectè leges
ferendas.</P>
<P>  Aduerte hîc, præter duas opiniones in hac se-<marginalia>35</marginalia>
ctione adductas, aliam esse opinionem mediam,<marginalia>Tertia quædā|sententia, de|potestate Epi-|scopor&#x0169; à Pa-|pa dependen-|te, vel non.</marginalia>
vt scilicet Episcopi mediatè aut immediatè con-
stituti à Petro, ab illo habeāt iurisdictionem, con-
stituti verò mediatè, vel immediatè ab aliis Apo-
stolis, ab illis habeant iurisdictionem: pro qua
opinione faciunt aliqua, quæ dicit Victoria relect.
2. de potest. eccles. p. seu quæst. 2. princip. num. 27.
& sequentib. vbi licet teneat, Episcopos omnes
habere iurisdictionem, & potestatem iure diuino:
tamen docet, quemlibet Apostolum sine auctori-
tate Petri, potuisse facere aliquem Episcopum, in
quauis prouincia, vt Paulus constituit Episcopos
Titum, & Timotheum, item relinquere illum suc-
cessorem in prouincia, in qua Apostolus erat Epi-
scopus, siue condita ab Apostolis prius lege, qua
licitum fuisset cuilibet Apostolo successorem de-
signare, siue non lata, idemq&#x0301;ue potuisse cæteros
Episcopos ab Apostolis designatos, nempe relin-
quere sibi successores sine vllo Petri prærequisito
consensu: vel modum præscribere, quo eligendus
esset eius successor. Quod si ita est, videtur conse-
quenter dici posse, iurisdictionem illorum, qui
mediatè, vel immediatè electi sunt auctoritate
Petri, habere iurisdictionem ab illo: qui verò me-
diatè, vel immediatè electi sunt auctoritate alio-
rum Apostolorum, habere iurisdictionem ab illis,
licet dependentem à Petro, & eius successoribus
in Pontificatu Romano, qui ex causa posset illam
moderari, vel tollere, imò etiam sine causa, ita vt
factum teneret sicut alij Apostoli, si contulêre iu-
risdictionem iis, quos mediatè, vel immediatè ele-
gerunt, poterant eorum iurisdictionem pro libito
auferre, vel restringere. Quæ sententia magnam
apparentiā habet: nec video quid ei opponi possit,
quod non facillimè dissoluatur: & hæc sententia
est media inter duas illas superiùs positas: cum vna
enim cōuenit, quatenus ait, non omnium Episco-
porum iurisdictionem ortam esse à Petro: cum
alia verò quatenus ait, nullam esse in Episcopis
successoribus Apostolorum de iure diuino: sed de
humano: ideo pro libito, & sine culpa posse tolli,
vel restringi valide, siue id fiat licitè, siue non.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO V.
An Episcopus etiam in rebus grauibus possit leges
condere sine facultate Papæ.</Z>
<P><INI4>S</INI4>Vadetur pars affirmans, quęlibet ciui-<marginalia>36</marginalia>
tas potest sibi statuta præscribere sine<marginalia>Quælibet ci-|uitas potest si-|bi statuta præ|scribere.</marginalia>
voluntate Principis, cui subiecta est,
modò statuta nō sint cōtra Principe&#x0303;,
vel bonos mores, nec disponāt, quæ sunt reserua-
ta principi, in sign&#x0169; supremæ potestatis ipsius, vt
doce&#x0303;t communiter Canonistæ c. quod clericis, de
foro cōpet. vbi Aretinus & Antoninus de Butrio.
Item Antoninus Paulus, & alij cap. fin. de constit.
Ioannes Andreas addit. ad speculat. tit. de consti.
& latè ostendit Baldus l. omnes populi n. 7. & Ia-
son ibidem nu. 7. & 35. in 2. lectura. Ducuntur au-
tem in hanc sententiam: quia vniuersè in d. l. om-
nes populi & in §. ius aute&#x0303; ciuile, instit. de iure na-<-P>@@

<-P>tur. & in cap. ius ciuile 1. d. dicitur, quod quisque po-
pulus ipse sibi ius constituit, id ipsius proprium ciuitatis
est, vocatur&#xE8BF;&#x0301; ius ciuile, quasi ius proprium ipsius ciuita-
tis: tum quia quilibet populus potest inducere cō-
suetudinem etiam sine voluntate principis, ex ca.
veniens, de iure iur. clariùs cap. 1. de constit. in 6. &
l. de quibus ff. de legib. ergo & quilibet populus
potuit sine voluntate principis statuta condere: nā
vt dicit Iulianus d. l. de quibus, ipsæ leges nulla alia
de causa nos tenent, quàm quòd iudicio populi receptæ
sunt: Ergo similiter Ecclesiæ, & ipsar&#x0169; capita Epi-
scopi poterunt leges sibi condere etiam in graui-
bus causis, modò non sint reseruatæ Pontifici, nec
sint contra principem vel bonos mores. Facit illud
commune proloquium, quidquid potest Papa in to-
ta Ecclesia, potest Episcopus in sua Di&#x0153;cesi, nisi à Papa
impediatur.</P>
<P>  Dico tamen, in grauioribus causis non posse<marginalia>37</marginalia>
leges, aut statuta facere: quia per regulam genera-<marginalia>Conclusio.</marginalia>
lem sunt reseruatæ Papæ cap. 1. de translat. Episc.<marginalia>In grauiori-|bus causis Epi|scopus nō po-|test leges con-|dere.</marginalia>
& cap. maiores de Baptis. vbi Innocentius III. di-
cit, maiores Ecclesiæ causas præsertim articulos fidei cō-
tingentes, ad Petri sedem referendas intellige: quod
etiam quantùm ad fidei causas docuerat Innocen-
tius primus cap. quoties 24. qu. 1. Ad cōclusionem
etiam facit generale illud principium, in generali
concessione non veniunt intelligenda, quæ quis non esset
verisimiliter concessurus, cap. vltim, de officio vica.
in 6. cap. quod translationem, de officio deleg. vbi
glos. Hanc conclusione&#x0303; in particulari docet glos.
cap. 1. de consec. d. 3. Innocentius cap. vestra de lo-
cato, Felinus cap. quòd super his, de maior. & obe-
dien. nu. 4. Bartolus l. omnes populi nu. 26. ff. de<marginalia>Caussæ grauio|res quæ sint.</marginalia>
iusti. & iure. Causæ aute&#x0303; grauiores sunt in primis,
quæ ad fidem spectant, translationes Episcopor&#x0169;,
& sedium mutationes, vt constat ex d. cap. 1. & ex
d. cap. quòd translationem, & Sanctorum canoni-
zatio, quæ ab Episcopo fieri non potest cap. 1. & 2.
de reliquiis & vener. Sanct. & religionis approba-
tio cap. vlt. de religios. domib. & cap. vnic. eodem
tit. in 6. constitutio impedimenti etiam non diri-
mentis in matrimonio; quare nec matrimonia
clandestina potuit Episcopus irritare, vt rectè Na-
uar. lib. 3. cons. 26. de regul. nu. 8. Suarez 3. p. to. 4.
disp. 7. sect. 4. n. 5. nec potest clericis tributum im-
ponere cap. prohibemus, de censib. nec synodum
particularem congregare ad reuocandum, quod
in generali decretum est, aut examinādum, an re-
ctè & legitimè sancitum sit, cap. nec licuit 11. d. c.
de liguribus, 23. qu. 5. nec potest subditis laicis vs&#x0169;
calicis concedere, aut sacerdotibus, vt vxores du-
cant, aut alia efficere repugnantia vniuersali con-
suetudini Ecclesiæ; quamuis nulla sit eorum pro-
hibitio; huiusmodi enim causæ, cùm adeò graues
sint & concernant statum vniuersæ Ecclesiæ, non
spectant ordinariè ad Episcopum. Potest tamen
leges ferre in iis, quæ ad ordinariam, & cōmunem
animarum gubernatione&#x0303; spectant, vt optimè Sua-
rez suprà.</P>
<P>  Ad argumenta in contrarium respondeo, cau-<marginalia>38</marginalia>
sas grauiores esse reseruatas Papæ in signum su-<marginalia>Cur grauiores|caussæ sint Pa|pæ reseruatæ.</marginalia>
premæ potestatis, & aliis iustis de causis, vt con-
stat ex Innocentio III. in d. c. maiores, imò existi-
mo, id esse verum etiam ante Innocenti&#x0169; III. nam
hîc hac in parte nil noui decernit: sed ex primatu
Petri id colligit. Nec potest populus principi sub-
iectus, & qui condendi leges potestatem non ha-
bet, statuta facere, quæ ad causarum decisionem<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0177.jpg/>
@@1@<SE177>Disput. VIII. Sectio VI. 161
<duolan 2><-P>specte&#x0303;t, vt docet Bartolus d. l. omnes populi nu. 3.
Angelus & Corrasius in §. ius autem ciuile, instit.
de iure natur. Ancharanus cap. canonum statuta,
de constit. quia populus ille iurisdictionem non
habet, quæ tamen ad condendas leges necessaria
est: qua ratione Baldus l. decernimus C. de sacro-
san. Eccles. asseuerat. Tyrannum non posse leges<marginalia>Tyrannus non|potest leges fer|re.</marginalia>
ferre, nimirum quia iurisdictione caret: ergo po-
pulus iurisdictione carens, non potest leges ferre:
quod manifestius fit ex eo, quod ait Angelus l. im-
perium ff. de iurisd. omni. iud. leges ferre esse act&#x0169;
summi, & meri imperij: quod competit soli prin-
cipi: quæ sententia non est cōtraria Bartolo in ar-
gumento relato, vt notauit Iason. d. l. omnes po-
puli n. 34. & Baldus in argum citatus affirmat, po-
puli statuta vim nullam habere, nisi à principe
confirmentur.</P>
<P>  Ad id verò, quod in argumento dicebatur de<marginalia>Nulla consue-|tudo vim ha-|bet sine volun|tate principis.</marginalia>
consuetudine respondeo, nullam consuetudinem
vim habere sine voluntate principis saltem gene-
rali, qua velit, vt consuetudo pro lege habeatur:
sed semper est præsumenda, vt constat ex cap. fin.
de consuet.</P>
<P>  Illud dictum, quidquid potest Papa in tota Eccle-
sia, potest Episcopus in sua di&#x0153;cesi: non est omnium,
sed quorumdam tantùm, quos refert Suarez 3. par.
tom. 4. d. 55. sect. 2. nu. 2. existimantium, omne&#x0303; iu-
risdictionem, quam Episcopi habent, competere
illis iure diuino: quod incertum est, vt suprà vidi-
mus, & licet illud pronunciatum esset verum, in-
terpretandum esset iuxta superiora, cum Suarez
illo tom. 4. disp. 7. sectione 4. num. 5.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO VI.
An possit Episcopus leges ferre, vel aliquid statuere
contra ius commune.</Z>
<P><INI4>P</INI4>Ro parte affirmatiua est, quod ait<marginalia>39</marginalia>
Albericus tract. de statutis par. 1. quæ.
8. quemcumque populum posse con-
dere statuta iuri communi contraria,
nisi ius cōmune expressè illa deroget, & affirmat,
esse communem sententiam, quod si ita est, cur nō
poterit etiam Episcopus statuere contra ius com-
mune?</P>
<P>  Dico primò, Resp. exempta, vt Genuensis, Ve-<marginalia>1. Conclusio.|Respub. libera|potest statuta|edere iuri cō-|muni contra-|ria.</marginalia>
nera, & olim, Atheniensis potest statuere contra
ius commune: quia ipsa fecit ius cōmune, & ideò
illud potest abrogare cōtraria lege, & eodem mo-
do Episcopus potest statuere contra id, quod ipse
vel eius antecessor statuit, nisi illud à Papa confir-
matum sit: quia tunc iam censeretur statutum à
Pontifice, vt notat Baldus l. ex placito, col. 2. circa
fin. C. de rerum permutatione.</P>
<P>  Dico secundò, quæ iure communi statuta sunt,<marginalia>40</marginalia>
non possunt ab Episcopo abrogari. Baldus l. om-<marginalia>2. Conclusio.|Quæ iure cō|muni statuta|sunt non pos-|sunt ab Epis-|copo abrogari.</marginalia>
nes populi nu. 8. Iason. nu. 30. 1 lectur. ff. de iustit.
& iur. glos. cap. cùm dilectus, verbo, ætate, de ele-
ctione, & cap. dilectus, de consuetudine, vbi fauet
textus Ioannes Andreas cap. fin. de offic. ordin. &
cap. fin. de offic. Archidiac. Panormitanus ca. cùm
dilectus nu. 10. & cap. cùm consuetudinis nu. 5. de
consuetud. & cap. fin. nu. 5. de offic. legati, gloss. ex
textu ipso cap. super his, de maiorit. & obedient.
tex. cap. institutionis 25. qu. 2. colligitur ex l. formā
C. de offic. præfecti prætor. orientis Illyrici. Acce-
dit, inferiorem non posse soluere, vel ligare supe-<-P>@@

<-P>riorem cap. inferiori. 21. d. cap. cùm inferior, de
maiorit. & obedien. l. nam & magistratus. ff. de ar-
bitris l. fin. C. de legib. & speciatim legem superio-
ris per inferiorem tolli non posse, definit Cleme&#x0303;s
V. in Concil. Viennen. relatus Cleme&#x0303;t. ne Roma-
ni, de electione. Ad idem est Sebastianus Medicis
tract. de legibus p. 1. qu. 14. dicens in ca. 1. & ca. fin.
98. d. probatur, quòd Episcopus Synodale Conci-
lium ad libit&#x0169; disponere potest, modò nil statuat
in præiudicium Ecclesiæ inferioris, nisi aliqua vr-
genti causa, Panormitanus ca. vestram nu. 2. de lo-
cato: vel nisi interueniente consensu eorum, quo-
rum iura ipse tangere voluit. Panormitanus suprà
nu. 6. Nec potest disponere derogando iuri cōmu-
ni cap. cùm inferior, de maior. & obedien. nec po-
test disponere super iis, in quibus Pontifex appo-
suisset manus, Decius c. 2. de cōfirm. vtili, vel inu-
tili. Ratio est, quia inferior nullam habet iurisdi-<marginalia>Inferior nul-|lam habet iu-|risdictionem|contra superio|rem.</marginalia>
ctionem contra superiorem: & quia præcept&#x0169; su-
perioris iustum præualet præcepto inferioris. Hāc
conclusionem limitat Baldus suprà, vt non proce-
dat cum Episcopus legem statuit contratiam iuri
communi, ex euidenti, & necessaria causa, & quæ
etiam moueret superiorem ad ita statuend&#x0169;. Idem
Iason suprà nu. 11. Alexander l. nemo potest ff. de
leg. 1. & Concil. 106. in 2 volum. Panormitanus
ca. dilecti de appellat. & ca. at si clerici §. de adul-
teriis, de iudiciis, & ca fin. de consuet. Ducuntur
potissimè ex l. si hominum ff. mandati, vbi decer-
nitur, actionem mādati competere aduersus eum,
qui ex mandato Domini seruum manumisit, cùm
procurator eiusdem Domini iustam causam ha-
buit interpellandi manumissionem serui; eam ve-
rò actionem non competere, si nulla iusta causa
fuit procuratori denuncianti, ne seruus manumit-
teretur. Ecce, quo pacto liceat ex iusta causa con-<marginalia>Licet venire|ex iusta caus-|sa contra ex-|pressum domi-|ni mandat&#x0169;,|ob eius præs&#x0169;-|ptam volunta|tem.</marginalia>
tra expressum Domini mandatum venire ob eius
præsumptam voluntatem: ergo etiam Episcopus
iusta de causa, & ex præsumpta voluntate Papæ
poterit contra eius legem disponere: quod etiam
probatur, quia communiter Canonistæ docent,
maximè Antonius & Immola. cap. fin. per ill&#x0169; tex.
de trasact. Alexander & Iason. suprà num. 12. posse
Legatum à latere, ex euidenti, & necessaria causa
causam cognoscendam summariè, simpliciter, &
de plano sine strepitu & figura iudicij: cum tamen
absolutè cōtra ius commune sit huinsmodi com-
missio, & delegatio, vt docet glos. verbo, figura. c.
fin. de hęreticis in 6. & Clemen. sæpe, verbo, man-
damus, de verborum significatione. Speculator ti.
de legatis §. Superst. verbo, sed numquid legatus.
Baldus l. ne quidquam §. fin. ff. de officio procons.
& leg. Antoninus cap. dilecti, de iudiciis: ergo si-
militer Episcopus, &c. Ite&#x0303; Episcopus ex iusta causa<marginalia>Episcopus po-|test minuere|p&#x0153;nite&#x0303;tiam, à|summo Ponti-|fice impositā.</marginalia>
potest minuere p&#x0153;nitentiam à summo Pontifice
impositam, gloss. cap. tempora plenitudinis, verbo
à quo iudicio 26. qu. 7. & Romanus consil. 428.
quod incipit, in terminis propositæ consultatio-
nis: ergo similiter poterit statuere contra statutum
Pontificis. Item Aristote. 5. ethic. cap. 10. & 2. mag.
moral. cap. 1. & 1. Rhetori. ad Theodectem cap. 13.
D. Thom. 2. 2. qu. 102. ar. 1. ad. 2 & alij Philosophi,
& Theologi virtute&#x0303; æquitatis, seu epiikeiæ con-<marginalia>Aequitas iu|ris moderatio|quædam est.</marginalia>
stituunt, ad quam spectat prætermissis verbis le-
gis, illud sequi, quod iustitiæ ratio, & communis
vtilitas postulat: quam ob causam æquitatem ap-
pellat Aristoteles emendationem legis: ergo iusta
de causa Episcopus poterit contra ius commune<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0178.jpg/>
@@1@<SE178>162 Quæst. XCV. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>decernere. Quod aliqui iuniores dicunt verum es-
se quoad specialia decreta, & præcepta, quibus in
aliquo casu determinato Episcopus iusta de causa
contra ius commune aliquid decernit, quando su-
perior absque incommodo consuli nō potest. Hoc
modo limitationem superiore&#x0303; interpretatur De-
cius cap. at si clerici §. de adulteriis num. 81. de iu-
dic. Romanus l. si vero §. de viro ff. soluto matrim.
& alij, quos refert Decius suprà, numquam tamen
Episcopo licere putant iuniores illi, contra ius cō-
mune legem ferre, absque speciali mādato summi
Pontificis: quia necesse non est legem vniuersa-
lem ferre contra ius commune ob speciales euen-
tus. Si verò lex communis iusta non esset, iam lex
Episcopi non esset contra ius commune. Fauet
Alexander III. cap. si quando, de rescriptis dicens,
qualitatem negotij, pro quo tibi scribitur, diligenter con-
siderans, aut mandatum nostrum reuerenter adimpleas,
aut per litteras tuas, quare adimplere non possis, ratio-
nabilem causam prætendes, qua patienter sustinebimus,
si non feceris, quod praua nobis fuerat insinuatione sug-
gestum.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO VII.
An Episcopus ad ferendas leges consensu capituli,
vel synodi indigeat.</Z>
<P><INI5>I</INI5>Oannes Andreas cap. 2. de constitut.<marginalia>41</marginalia>
lib. 6. Panormitanus cap. cum consue-
tudinis, num. 5. de consuetu. & cap. 2.
num. 3. de constit. & cap. fin. in 6. de
offic. leg. cap. nouit, num. 7. de his quę
fiunt à prælato, cap. ad audientiam, num. 4. de cle-
rico non residente. Decius cap. cùm omnes, nu. 30.
de constit. in 2. lectu. certum putant, sine consilio
capituli non posse Episcopum leges ferre.</P>
<P>  Suadetur primò ex Concilio Carthaginensi 4.<marginalia>Episcopus sine|consilio capi-|tuli legem non|posse feere quæ|rationes pro-|bent.</marginalia>
cap. 22. & refertur ca. Episcopus, 24. dist. Episcopus,
inquit, sine concilio (vel, vt alia exemplaria habent,
sine consilio) clericorum suorum clericos non ordinet,
ita vt eiuium conniuentiam, & testimonium quærat:
& Vrbanus Papa cap. alienationes, 12. quæst. 2. ir-
ritas iudicat alienationes bonorum Ecclesiastico-
rum, & ordinationes personarum sine consensu
capituli factas. Secundò, quia in eodem Concilio
Carthaginensi cap. 23. & refertur cap. Episcopus,
15. quæst. 7. decernitur, vt Episcopus nullius causam
audiat absque præsentia suorum clericorum, alioqui ir-
rita erit sententia Episcopi, nisi clericorum præsentia
confirmetur: hos verò clericos iudices etiam esse si-
mul cum Episcopo, docet gloss. ibi. Tertiò, quia
Alexander III. in cap. nouit, de his, quæ fiunt à
prælatis, affirmat, non decere Episcopum omissis mem-
bris, hoc est clericis seu canonicis Ecclesiæ suæ,
aliorum consilio in negotiis eiusdem Ecclesiæ vti: cùm id
non sit dubium, & honestati suæ, & sanctorum Patrum
constitutionibus contraire: & infrà, Institutiones &
destitutiones Abbatum, & aliarum personatum
Ecclesiasticarum sine consilio fratrum suorum ab
Episcopo factas robore firmitatis carere, decer-
nit. Quartò, quia in cap. quāto eodem titulo idem
Alexander ait, fraternitati tuæ mandamus, quatenus
in concessionibus, & confirmationibus, & aliis Ecclesiæ
tuæ negotiis fratres tuos requiras, & cum eorum consilio
vel sanioris partis eadem peragas, & pertractes, & quæ
cauenda sunt statuas, & errata corrigas, & euellenda
dissipes, & euellas: ergo videtur, Episcopum sine cō-<-P>@@

<-P>sensu, vel consilio capituli leges ferre non posse.
Dicendum tamen existimo cum multis Theolo-<marginalia>Episcopus sine|sui capituli|consensu leges|ferre potest.</marginalia>
gis hîc, Episcopum communiter in ferendis legi-
bus, seu faciendis statutis, vel cōstitutionibus non
pendere à capitulo. Hanc esse communem resolu-
tionem, vt latè refert Felinus cap. cùm omnes, de
constitut. num. 15. tradit Archidiaconus, & textus
ibi, cap. 1. de consecr. dist. 3. & probatur: quia non
habet potestatem à capitulo, sed à Christo, vel à
Papa, qui nunquam restrinxit generaliter hanc
potestatem ad consensum, vel consilium capituli,
vt videbimus: colligitur ex cap. si quis venerit, de
maior. & obedient. vbi dicitur, si quis venerit contra
decretum, id est, constitutionem Episcopi, ab Eccle-
sia abiiciatur, id est, excommunicetur, vbi glossa, sic
habet, quòd Episcopus potest facere decretum seu consti-
tutionem in sua di&#x0153;cesi, cap. 1. de consecr. dist. 3. Episcopi
enim possunt condere canones Episcopales, &c. Sed de
maioribus negotiis non possunt aliquid statuere, vbi
gloss. nihil dicit de consensu capituli, alios Iuris-
peritos referemus in solutione 3. argum. Rosella
verbo excommunicator, §. 1. ait, Episcopum, si sta-
tuat sine consilio capituli, nil valere statutum per
notata cap. quanto, de his quæ fiunt à prælato, sed
§. 2. quærit, quid si capitulum non vult præstare
consensum? sed dissentit Archidiaconus, Ioannes
Andreas cap. 1. de constit. lib. 6. concludunt statu-
tum valere, si per capitulum nil rationabile oppo-
nitur, & hoc est Panormitani indubitabile, d. cap.
quanto, quia cùm requiratur consilium, & non
consensus, satisfactum est iuri ex sola petitione
consilij, & expectatione responsi; cùm non tenea-
tur sequi consilium, vt in cap. cùm olim de arbi-
tris. Vide de hoc supra, consilium in principio, &
§. 4. hæc Rosella, vnde reuerà nostra opinio nō est
contraria canonistis, initio citatis.</P>
<P>  Ad primum respondeo, pręceptum esse Conci-<marginalia>43</marginalia>
lij Prouincialis, quod Episcopos nostros non li-<marginalia>Potest facere|Episcopus ca-|pituli consen-|su quod fact&#x0169;|tenet.</marginalia>
gat: deinde, ibi præcipi, vt non aliter ordinentur:
si tamen ordinentur, factum tenet: sic etiam licet
non possint Episcopi sine peccato leges facere
absque consilio capituli, factum tenet: nec Conci-
lium obligat, vt consilium sequantur capituli, sed
vt illud requirant, & audiant, vt sciant, quinam
sint idonei, aut non: similia præcipit Tridentinum
sess. 23. in decreto de reformatione cap. 7. & 8. &
Clemens VIII. in Pontificali Romano Rubr. de
ordinibus conferendis. Quòd verò Episcopus le-
ges facere debeat cum consensu, vel consilio capi-
tuli, nullo iure cautum est. Ad Vrbanum similiter
respondeo, non agere de legibus: sed de alienatio-
nibus bonorum Ecclesiasticorum, & de ordina-
tionibus clericorum, & quantùm ad has videtur
consuetudine, aut alio iure decretum illud abro-
gatum.</P>
<P>  Ad secundum respondeo, etiam illud decretum
abrogatum esse contraria consuetudine, quæ, vt<marginalia>Consuetudo|est optima le-|gum interpres</marginalia>
ait Bonifacius VIII. cap. non est, de consuetudine
in 6. est optima legum interpres: nunc autem quando
contra aliquem ex canonicis procedit Episcopus
in causis criminalibus, duos ex capitulo adhibere
tenetur, de quorum consilio & consensu Episco-
pus, vel eius Vicarius in causa procedant Trident.
sess. 25. decreto de reformat. cap. 6. sed ad ferendas
leges nullo iure requiritur consensus capituli.</P>
<P>  Ad tertium respondeo, in rebus, quæ ad capitu-
lum spectant, & vel lege, vel consuetudine legiti-
mè præscripta in vtilitatem capituli inductæ sunt,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0179.jpg/>
@@1@<SE179>Disput. VIII. Sectio VIII. 163
<duolan 2><-P>non posse Episcopum sine consilio, & consensu
capituli aliquid noui statuere, vel definire: in aliis
verò, quæ ad capitulum non spectant, potest Epi-
scopus sine consilio, & cōsensu capituli leges fer-
re, vt docet Panormitanus cap. cùm consuetudi-
nis, num. 5. de consuetud. & ferè in omnibus aliis
locis superiùs allegatis, Decius cap. cùm accessis-
sent, num. 22. de constit. & Archidiaconus cap. 1.
de consecr. dist 3. per textum ibi. Felinus cap. cùm
omnes, de constit. num. 15. & 27. & iuxta hæc in-
terpretare primam partem textus in argumento
citati: in secunda autem aut Pontifex ius nouum
decernit, aut, quod erat optima consuetudine prę-
scriptum, obseruari iubet: argumento textus in c.
vestra de locato, vbi Pontifex decernit, canonicos
non obstante Episcopi decreto, posse Ecclesię suæ
in decimarum conductione consulere.</P>
<P>  Ad quartum respondeo, constitutionem il-
lam satis probare, consilio canonicorum Episco-
pum indigere in rebus, quę ad communem eorum
Ecclesiam pertinent, non verò in aliis rebus quæ
ad capitulum non spectant.</P>
<P>  Ex quibus etiam colliges primò, Episcopum nō<marginalia>44</marginalia>
indigere synodo parochorum ad ferendas leges,<marginalia>1. Conclusio.|Episcopus non|indiget synodo|Parochorum|ad fere&#x0303;das le-|ges.</marginalia>
seu constitutiones: vt rectè docet Vazquez disput.
153. cap. 1. num. 4. sed falsò oppositum tribuitur
glossæ cap. siquis, de maiorit. & obedient. ibi enim
nil prorsus de hoc puncto dicit. Secundò colliges,
vt Episcopus sine consensu capituli leges ferat,
nullam causam requiri: cuius oppositum cum aliis
docet Menchaca lib. 1. controuer. cap. 31. num. 14.
vbi sic scribit, licet prælatus olim nil ferè sine capitulo
suo facere posset, vt per Archidiaconum in summa 18. d.
collectar. in cap. nouit, de his, quæ fiunt à prælato, Ægid.
cap. irrefragabile, colum. penult. de officio ordin. tamen ex
iusta causa capituli consilium requirere non tenebatur,
vt per Hostiensem & Panormitanum in d. cap. nouit.
Hæc Menchaca: sed facilè reiiciuntur; quia in iure
communiter non requiritur consensus capituli, vt
ostendimus: ergo etiam si nulla subsit causa, potest
Episcopus leges ferre, & alia facere sine consen-
su capituli, vt de principe in præfatione lib. 1. c. 2.
num. 20. his verbis dixerat, sed in quibus casibus le-
ges nouas facere, & veteres mutare ei liberum est, in il-
lis non eget alicuius consensu, aut consilio, aut interuen-
tu: nec in aliis vtcum&#xE8BF;&#x0301; arduis, ita tenent Albertus Cy-
nus, & Petrus de Bellamera per textum in l. humanum
C. de legibus, est&#xE8BF;&#x0301; communis opinio, vt planè resoluit
Loazes vbi suprà, in resp. ad 7. argument. n. 7. pag. 393.
glossa in ca. Anastasius verbo conc. 19. d. & in cap. fun-
damenta §. decet, verbo, contingeret, de election. lib. 6. te-
net gloss. communiter approbata, in cap. ad apostolicæ, in
princ. de re iudicata lib. 6. & extrauag. execrabilis Ioan.
XXII. titu. de præben. in verbo, de ipsor&#x0169; consilio, & vo-
lunt cōmuniter doctores in Rub. vbi Andreas Siculus,
Felinus, Philippus Decius, Ioānes Frācus, de Ripa, An-
dreas ab Exea hanc inquiunt esse communem opinione&#x0303;,
de const. Hostiensis, Antonius Debutrio, Panormita-
nus, & communiter alij in cap. ex gestis, de cleric. non re-
sident. Idem Albertus de Rosat. in l. quidam decedens §.
Papinianus col. 3. vers. sed an Papa ff. de administrat.
tut. Petrus in conclusionib. suis, in 7. colum. Martinus
Laudensis tract. de Cardinal qu. 45. Paulus Castrensis,
l. fi n. post Bartholum, Baldum, & doctores ibi C. de le-
gibus, & in l. fin. ff. eodem tit. & cons. 414. incipiente, in
facto præsenti, col. penult. vol. 1. Andre. Siculus sibi con-
trarius in cons. 1. incipiente, ex sacris col. 9. vers. vlt. vbi
hanc dixit esse communem opinionem vol. 1. Lucas de<-P>@@

<-P>Penna l. omnes iudices col. 13. C. de decurion. lib. 10. An-
tonius de Rosella, tract. de consiliis q. incipiente, senten-
tia, quæ potiùs, col. 8. vers. nota quod dicit, in 1. lectura,
colum. 3. & in princ. C. de sacrosan. Eccles. & ibi Petrus
de Bergnia additio. ad Iacobum Butrigarium, vbi hanc
dixit esse communem opinionem, Augustinus de Anco-
na tract. de potest. Ecclesiæ, quem refert, & sequitur An-
toninus 3. par. tit. 22. cap. 5. §. 5. prædictam opinionem
tamquam communem, tenet Rochus de Curte. cap. fin.
col. 9. de consuet. & gloss. pragmaticæ sanctionis hanc in-
quiens esse communem opinionem tit. de authorit. gene-
ralium concil. cons. 23. in verbo, concilio, & tit. de nume-
ro & qualit. Cardinal. fol. 186. in gloss. in verbo, collate-
rales. Thomas Parpalia, in d. l. placet, colum. 38. Claud.
de Scysello, alias de Aquis, in suo feudorum speculo, titu.
qui feudum dare poss. col. 6. de rescriptis, Ioannes Crotus
de Monteferrato, qui hanc dixit esse communem opinio-
nem, & ab ea in iudicando, atque consulendo nō esse re-
cedendum, Rub. de const. lib. 6. alios allgeans. Hæc
Menchaca.</P>
<P>  Sed aduerte, Episcopum sine consensu cleri, &<marginalia>Episcopus sine|consensu cle-|ri, & populi|non potest fe-|sta instituere.</marginalia>
populi non posse festa instituere, vt colligitur ex
cap. conquestus de feriis, vbi Pontifex ait, seruanda
esse festa, quæ Episcopus cum clero, & populo duxerit
veneranda: posse tamen Episcopum facere alias cō-
stitutiones sine consensu clerici, aut populi, & si-
ne consensu synodi, imò constitutiones, quas in
Synodo facit, non habere vim ex suffragio Syno-
di: sed ex sola eius voluntate: & cōgregatos in Sy-
nodo non habere suffragium decisiuum, sed con-
sultiuum, vt dicemus disp. 20. sectio. 4. qu. 4.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO VIII.
An Cardinales possint leges condere.</Z>
<P><INI5>L</INI5>Qqvor de Cardinalibus non le-<marginalia>45</marginalia>
gatis: nam de legatis posteà dicam.</P>
<P>  Distinguendum hîc est: nam aut
loquimur de illis, vt singuli, & diui-
siuè, aut vt omnes simul, seu collecti-
uè, item aut de lege vniuersali obligante vniuer-
salem Ecclesiam, aut de lege particulari obligante
aliquam aliam minorem communitatem.</P>
<P>  Dico ergo primò, singuli Cardinales non poss&#x0169;t<marginalia>1. Conclusio.</marginalia>
condere legem, quę obliget Ecclesiam vniuersale&#x0303;,<marginalia>Singuli Cardi|nales non pos|sunt leges con|dere, quæ obli|gent vniuer-|sam Ecclesiā.</marginalia>
ita docent omnes Theologi, & Canonistæ, & esse
indubitat&#x0169; meritò ait Sebastianus Medicis tract. de
legib. part. 1. quæst. 10. quoniam non habent iuris-
dictionem in vniuersalem Ecclesiam: sed hoc est
proprium Papæ, vt & Principis in Remp. sæcula-
rem, propter quod ipse solus & nō alij ei subiecti,
possunt leges vniuersales condere, l. si. ff. de legib.</P>
<P>  Secundò dico, in loco, seu Ecclesia sui tituli<marginalia>2. Conclusio.</marginalia>
posse leges condere: hoc etiam indubitatum esse<marginalia>In Ecclesia|sui tituli pos-|sunt leges cō-|dere.</marginalia>
ait Medicis suprà, & cōmuniter docetur à Theo-
logis, & Canonistis. Quoniam ibi habent iura
Episcopalia, seu iurisdictionem Episcopalem, cap.
his quæ, de maiorit. & obed. vbi id notat Panor-
mitanus num. 1. & cap. querelam de elect. vbi Pa-
normitanus num. 1. Ioannes Andreas & alij. Idem
Panormitanus cap. dilectus, num. 12. & 13. de cap.
mon. & cap. cum te, num. 12. de re iudic. Cardinal.
Clemen. ne Romani, de electione.</P>
<P>  Si verò velit legem condere extra Ecclesiam,
vel locum sui tituli, vel, vt lex eius extra suum ter-
ritorium extendatur, nil efficit, vt ait Medicis su-
prà cum Doctor. Rubr. de constit. quia hoc esset in<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0180.jpg/>
@@1@<SE180>164 Quæst. XCV. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>præiudicium alterius iurisdictionis, & esset mit-
tere falcem in messem alienam.</P>
<P>  Dico tertiò, c&#x0153;tus, seu collegium Cardinalium,<marginalia>3. Conclusio.|C&#x0153;tus seu col|legium Cardi|nalium viuen|te Pontifice nō|potest lege&#x0303; con|dere.</marginalia>
viuente Pontifice, non potest legem condere vni-
uersalem, nec particularem per modum collegij:
quia vt sic, nullam babent iurisdictionem: sed to-
ta est in Pontifice, & est simile aliquomodo, l. 1. de
constit prin. cap. translato de constit. ita etiam ait
Medicis quæst. citata.</P>
<P>  Dico qnartò, nec sede vacante potest collegium<marginalia>46</marginalia>
Cardinalium legem condere, Panormitanus cap.<marginalia>4. Conclusio.|Nec sede va-|cante.</marginalia>
eum te, num. 12. de sent. & re iudic. vbi ait, in iure
non legi, quòd collegium Cardinalium, vel singulares
Cardinales habeant alicuius iurisdictionis exercitium
sine Papa, præterquàm in titulis eorum, in quibus se-
cundum communem opinionem habent iurisdictionem
quasi Episcopalem, & num. 13. ait, post mortem Papæ
vacante Ecclesia, iurisdictionem exercere non possunt in
his, quæ ad iurisdictionem Papæ spectant. Idem dicit
Iacobatius 7. de consiliis art. 3. num. 19. & nonnulli
Theologi Neoterici in præsenti, & apertè constat
ex clement. ne Romani de electione, qua consti-
tutum est à Clemente V. in Concilio Viennensi
aduersus opinionem Hostiensis & aliorum, quos
refert gloss. verbo, ne Romani, vt irrit&#x0169; sit, & ina-
ne, quidquid potestatis aut iurisdictionis ad Ro-
manum, cum viuit, Pontificem, pertinentis, c&#x0153;tus<marginalia>Irritum est, &|inane quic-|quid c&#x0153;tus|Cardinalium|duxerit exer-|cendum sede|vacante.</marginalia>
Cardinalium sede Aposto. vacante duxerit exer-
cendum, nisi quatenus in constitutione Gregorij
X. relata. cap. vbi periculum, de electione lib. 6.
eisdem Cardinalibus permittitur. Confirmatur,
quia collegium Cardinalium nullam habet iuris-
dictionem, quæ à sede Apost. non manauerit: at
verò ad ferendas leges nec in illa Clement. nec in
illo c. vbi periculum, nec alibi conceditur iurisdi-
ctio: ergo non possunt leges condere: vnde Medi-
cis qu. citata ait, posse quidem ad euitandum pericul&#x0169;
imponere legem impropriè dictā, seu præceptum ad bre-
ue tempus duraturum: multa enim conceduntur, quæ,
nisi immineret periculum aut scandalum, minimè con-
cederentur Felin. cap. nil cum scadalo, de præscript. gloss.
fin. cap. 2. a 52. cap. 2. d. 95. gloss. verbo, venia. cap. fin. d.
4 gloss. verbo, scandalum cap. licet d. 45. Si verò necessi-
tas hoc non suadet, c&#x0153;tus Cardinalium non potest conde-
re legem (scilicet, etiam impropriè dictam) cum &
Pontificalia exercere non possit. gloss. clementi. ne Roma-
ni, de elect. & cap. vbi periculum, verbo, intromittant, de
electione in 6. cap. 1. verbo, sede vacāte, de schismat. in 6.
Hæc Medicis, & multò minùs poterit legem pro-
priè dictam, seu duraturam condere, vt ait idem
auctor: quia huius nulla potest sede vacante esse
necessitas Non obstat (addit) quod ipsi eligant sum-
mum Pontificem, & habeant iurisdictionem, quam ha-
bet Senatus: & quòd sede vacante sint loco Pontificis, &
superillustres d. c. vbi periculum: nam respondetur, quòd<marginalia>In materia in|risdictionis nō|procedit argu|ment&#x0169; de ma-|iori ad minus.</marginalia>
in materia iurisdictionis non procedit argumentum de
maiori ad minus: multi enim habent gladij potestatem:
nec possunt concedere veniam ætatis: multi etiam cele-
brant diuina officia, & administrant sacramenta, nec
tamen possunt benedicere, & consecrare instrumenta,
quibus Ecclesia vtitur: cùm tamen omnia hæc multò mi-
nora sint, quàm superiora: cuius rei alia non redditur
ratio, nisi quòd huiusmodi reseruentur in signum supre-
mæ potestatis: sic in proposito Cardinales eligunt Ponti-
ficem, in quem transferunt, quod non habent, quod est
contra l. nemo ff. de regulis iuris: quia est maior aucto-
ritas summi Pontificis quàm omnium Cardinalium,
Panormitanus cap. cura nu. 7. de iure patro. Ias. l.<-P>@@

<-P>qui aliena §. interdum nu. 34. ff. de acquir. hæred.</P>
<P>  Idem accidit in Electoribus Imperatoris, qui tamen<marginalia>Electores Im-|peratoris leges|condere non|possunt.</marginalia>
legem non condunt, cùm hoc ad solum Principem spe-
ctet l. 1. ff. de constit. princip. Hæc Medicis, qui eadem
quæst. quærit, quid si omnes Cardinales decedant,
ad quos spectabit electio Pontificis? Respondet,
ad Concilium generale: potest enim congregari
sede vacante, à Principibus Christianis immine&#x0303;te
periculo, aut scandalo. Decius ca. licet de electio-
ne in fine, idem dicit Victoria, relectione 2. de po-
test. Eccles. p. 2. num. 16. Si verò duo tantùm reman-<marginalia>Duo Cardina|les possunt eli|gere Pontifice&#x0303;.</marginalia>
serunt, poterunt (inquit Medicis) eligere summ&#x0169; Pon-
tificem, cap. vbi periculum, de electio. in 6. vbi loqui-
tur in numero plurali, quæ pluralitas duorum numero
contenta est, cap. pluralitas, de regulis iuris in 6. De-
cius d. c. licet nu. 21. Si verò vnus tantùm, tunc, in-
quit Medicis, aut reliqui decesserunt, aut verò recesse-
runt de conclaui: in primo casu, quando reliqui mortui
sunt, poterit superstes ille nomine collegij Cardinalium
alteri dare potestatem eligendi, & compromissarius po-
terit eligere, dummodò nomine collegij eligat, & sic da-
tur limitatio ad dictum illud, Cardinales non possunt<marginalia>Cardinales nō|possunt creare|Cardinalem.</marginalia>
creare Cardinalem: nam tunc ille electus, est loco Cardi-
nalis, Panormitanus & Decius d. cap. licet, in fine, de
electione. Si verò omnes recedant de conclaui, vno ex-
cepto; tunc ipse solus Pōtificem eligere potest, Ias. l. si gre-
ge nu. 14. ff. de leg. 1. glos. Clement. ne Romani §. porrò de
electio. Ioan And. cap. 1. ne sede vacante, in 6. idem d. c.
licet. Et nota quòd Cardinales à Pontifice Syluestro in-
stituti sunt cap. præsul. 2. qu. 5. Hæc Medicis suprà.</P>
<P>  Sed faciliùs ad obiectiones illas respondetur,
collegium Cardinalium posse eligere Papam: quia
necessarium fuit dari electores Papæ inferiores il-
lo, & ad hoc fuere illi designati, non ad ferendas
leges: quia Pontifex illas faciet, cùm expediat, &
in rebus diuersæ rationis, non qui potest maius,
potest minus: potest homo intelligere, non vola-
re: & illi non dant Pontifici iurisdictionem, nisi
impropriè, dispositiuè, & ministerialiter, Deus so-
lus auctoritatiuè, & per modum causæ principa-
lis: ideò non oportet, illos habere iurisdictionem,
quam conferunt Papæ.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO IX.
An Patriarchæ, Primates, & Archiepiscopi possint
leges condere.</Z>
<P><INI3>S</INI3>Vppono, quatuor esse principales<marginalia>47</marginalia>
Patriarchas, videlicet Constantinopoli-<marginalia>Quatuor Pa-|triarchæ præa-|cipui.</marginalia>
tanum, Alexandrinum, Ierosolymitan&#x0169;,
& Antiochenum cap. renouantes, & seq. 22. d. qui
dicuntur Patriarchæ, quasi summi patres cap. cle-
ros 21. d. quorum quilibet maior est quolibet Car-
dinali, excepto Hostiensi, qui consecrat Papam,
& vngit Imperatorem, secundum Sebastianum
Medicis tract. de legibus p. 1. qu. 12. cum suo præ-
ceptore Calefato l. 1. nu. 2. ff. de officio eius. Sunt
verò quatuor Patriarchæ, seu Primates inferiores,<marginalia>Quatuor Pa-|triarchæ mi-|nus præcipui.</marginalia>
Biturigensis, qui est in Aquitania; Aquilegiensis,
qui est in Dalmatia, supra mare, qui hodie Vene-
tiis commoratur; Grandensis, qui est in Syria, Pisa-
nus in Tuscia. Ita Medicis supra cum Boerio tract.
de auctorit. magni concil. nu. 51. qui etiam omnes
de iure præferuntur Cardinalibus, vt suprà, licet
de consuetudine contrarium seruari videatur, cap.
constitutis, de appellat. vbi in subscriptione, Pa-
triarcha Grāde&#x0303;sis prefertur presbytero Cardinali,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0181.jpg/>
@@1@<SE181>Disput. VIII. Sectio X. 165
<duolan 2><-P>& licet Primates differant à Patriarchis in nomi-
ne: tamen re ipsa nil differre videntur. Medicis su-
prà, ex cap. prouinciæ 19. distinctione.</P>
<P>  His præmissis ait Medicis suprà, quemlibet Pa-<marginalia>Quilibet Pa-|triarcha in|suo Patriar-|chatu lege&#x0303; po-|test condere.</marginalia>
triarcham in suo Patriarchatu posse condere le-
gem. Primò, quia Archiepiscopi subsunt illis, & ab
illis ad ipsos deuoluitur causa per appellationem
cap. conquestus 9, qu. 2. Secundò quia assimilan-
tur regibus, cum præsint pluribus prouinciis,
Calefatus loco citato num. 43. Tertiò, quia in
suo Patriarchatu Patriarcha dicitur iudex ordina-
rius, sicut Episcopus in sua di&#x0153;cesi, Beroius cap. si-
gnificasti nu. 1. de officio deleg. Et an habeat iuris-
dictionem in subditos Archiepiscopi, vïde Panor-
mitanum ca. duo. nu. 1. de offic. ordinarij cap. ex-
posuit. nu. 14. de dilation. cap. fin. nu. 3. de confirm.
vtil. vel inutil. cap. antiqua nu. 3. de priuileg. Di-
citur etiam Patriarcha illustris, Decius, & alij d. l.
1. ff. de officio eius. Hęc Medicis, qui etiam seque&#x0303;-
ti qu. 13. de Archiepiscopo, ait, posse etiam consti-
tutionem facere, & textum esse in terminis: quia
potest celebrare concilium prouinciale cap. quod
dicitis 16. d. Est enim in sua prouincia immediatè
Superior Ecclesiæ maioris, Bernardus Rubeus de
appellat. nu. 28. & cùm sit caput Concilij prouin-
cialis, ab eo puniri non potest, sicut nec Pontifex,
Panormitanus cap. graue nu. 28. de præben. cuius
tanta est auctoritas, vt possit suffraganeum suum
excommunicare. Bernardus cap. 1. nu. 68. de iudic.
potestq&#x0301;ue totam prouinciam visitare, etiamsi non
appareat de negligentia suffraganeorum, Panor-
mitanus cap. cùm dilecti nu. 30. de electio. ca. sicut
num. 4. de accus. Ratio est, quia est ordinarius<marginalia>Archiepisco-|pus est ordina|rius totius pro|ui&#x0303;nciæ.</marginalia>
totius Prouinciæ, cap. 3. 9. qu 2. licèt in di&#x0153;cesi sit
tantùm Episcopus, Cardinalis Clem. 1. §. 1. in 1. q.
de supplen neglig prælat. Est tamen maior omni-
bus Episcopis, cap. multis d. 17. & licèt non sit
maior in ordine, est tame&#x0303; maior in exercitio. Car-
dinalis Clem. 1. de priuilegiis: appellatur princeps,
quando habet temporalem iurisdictionem, Clem.
1. §. 2. de iureiurando, vbi Doctores. Hæc Medicis,
quæ ad solutionem quæstionis parum referunt.</P>
<P>  Vnde dico, Archiepiscopos, Patriarchas, & Pri-<marginalia>48</marginalia>
mates, iure communi idem posse in suis particula-<marginalia>Archiepiscopi|possunt in suis|di&#x0153; cesibus id|præstare, quod|Episcopi in|suis.</marginalia>
ribus di&#x0153;cesibus, quarum sunt immediati, quod
Episcopi; cùm illarum Episcopi sint: Nil aute&#x0303; am-
pliùs intra, vel extra illas poss&#x0169;t, nisi speciali iure,
aut præscripta cōsuetudine, aut priuilegio eis con-
cessum sit. Ita expressè declaratum est in cap. con-
questus cum aliis 9. q. 3. & ca. duo simul, de officio
ordinarij. Ratio est, quia hæ dignitates, quatenus
superiores Episcopis sunt, omninò s&#x0169;t de iure Ec-
clesiastico: ideò nil ratione illarum fieri potest, nisi
quod specialiter est concessum: quale non est cō-
muniter leges ferre extra suas Di&#x0153;ceses, nisi cum
concilio, aut forte visitando, vnde solùm Archie-
piscopum non posse statuta condere totam pro-
uinciam obligantia, docet Sanchez 8. de matrim.
disp. 17. nu. 36. ex cap. nullus primas 9. qu. 3. quod
est Callixti Papæ, & ex cap. sicut olim, de accusa-
tionibus.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO X.
Vtrùm Abbates possint leges condere.</Z>
<P><INI3>S</INI3>Ebastianus Medicis tract. de legib. par. 1.<marginalia>49</marginalia>
q. 15. ait, Abbates seu Generales alicuius<marginalia>Generales ali-|cuius regu-|læ congre-|gant Concili&#x0169;</marginalia>
regulæ congregant concilium conuen-
tuaie, in quo statuunt, quod opus est ad conserua-<-P>@@

<-P>tionem, & augmentum regulæ: in terminis tradit<marginalia>in quo statu&#x0169;t|ea quæ opus|sunt ad sui cō-|seruationem.</marginalia>
de hoc Beroius cap. 1. in princ. de iudiciis, & nota
quòd Abbas stare debet immediatè post Episcop&#x0169;,
cùm ipse præsit omnibus aliis prælatis, Panormi-
tanus cap. ex ore nu. 3. de priuilegiis: & præfertur
Episcopo in rebus spectantibus ad regulam, Pa-
normitanus cap. cum contingat num. 21. de foro
compet. Præsertim Abbas monasterij exempti, qui
pro Episcopo habetur ca. dudum, de rebus Eccles.
non alien. in 6. Baldus authent. causamq&#x0301;ue in vlt.
col. in glos. quod si est, C. de Episcop. & Clericis.
Innocentius cap. 1. de Clerico peregri. Franciscus
de Aretio consil. 63. patet, quia minores ordines
conferre potest, Panormitanus cap. cùm sis, de
consecrat. Eccles. vel altar. & vtitur baculo pasto-
rali, annulo, & mitra. Panormitanus ca. inter col.
fin. de re iud. Doctores clem. attendentes, §. statui-
mus, de statu Monacho. & cap. 1. de ætate & quali-
tate, cap. meminimus de accus. Ideò dicitur habere
iurisdictionem ordinariam, Innocentius cap. dile-
cta de maiorit. & obed. & quod dictum est de his,
vendicat sibi locum in aliis, eandem, vel similem
iurisdictionem habentibus. Hæc Sebast. Medicis.</P>
<P>  Sed de Abbatibus, & aliis prælatis regularibus<marginalia>50</marginalia>
modò non inquiremus. De secularibus autem di-
co, si habent iurisdictionem Episcopalem, vt olim
Vallisoletanus & Methimnensis, posse condere
leges: & idem est de aliis prælatis habentibus iu-<marginalia>Abbates qui|possunt leges|condere.</marginalia>
risdictionem Episcopalem, vel quasi Episcopale&#x0303;:
quam habent omnes, qui possunt ordinario iure
excommunicare, suspendere, interdicere, & simi-
lia: vt fusè ostendit Suarez 3. par. tom. 5. dispu. 2.
sect. 2. & disp. 28. sect. 1.</P>
<P>  Probatur conclusio: quia Episcopus potest le-
ges ferre in sua Di&#x0153;cesi: ergo & omnes Prælati,
siue superiores, siue inferiores Episcopis, si habent
iurisdictionem Episcopalem, vel quasi Episcopa-
lem: quia hæc potestas annexa est Episcopali, vel
quasi Episcopali dignitati. Hoc ipsum ex superiùs
dictis, & inferiùs dicendis, magis constabit.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO XI.
An Legatus Papæ leges condere possit.</Z>
<P><INI5>T</INI5>Riplex est Legatus, videlicet à latere<marginalia>51</marginalia>
cōstitutus, & natus, Legatus à latere<marginalia>Triplex est le-|gatus Papæ.</marginalia>
est ille, qui à latere Pontificis ema-
naui, t&  potest non esse Cardinalis.
cap. per tuas, de maior. & obed. c. fin.
93. dist. cap. si ergo, 8. quæst. 1. Vsus tamen hodie
Romanæ Ecclesiæ vocat Legatum de latere Car-
dinalem, ca. ad eminentiam, de sentent. excomm.
Cardinales etiam in cōsiliis de rebus arduis sum-
mo Pontifici assistunt cap. venerabilis, de officio
delegati, cap. exposuit de dilat. cap. Pisanis, de resti.
spoliat. cap. cum Ioan. de fide instrum. constitutus
verò Legatus est ille, qui nō emanat de latere, sed
ei committitur officium legationis in certam pro-
uinciam ad tempus. Vnde & à quibusdam dicitur
temporarius cap. placuit, 7. quæst. 1. & iste est mi-
noris auctoritatis, quàm primus cap. volentes de
officio legati. Natus, seu natiuus est, qui habet of-
ficium hoc suæ dignitati annexum cap. 1. de offi-
cio legati. cap. 1. de appellat. de quibus omnibus
agit Hostien. in summa de officio legati, & Specu-
lator eodem tit. verbo, sequitur videre.</P>
<P>  Communis ergo, & vera sententia est, omnes<-P><marginalia>52</marginalia></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0182.jpg/>
@@1@<SE182>166 Quæst. XCV. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>hos Legatos posse in sua prouincia leges condere,<marginalia>Omnes hi lega|ti in sua pro-|uincia leges|condere pos-|sunt.</marginalia>
quæ durent etiam finito tempore legationis, do-
nec reuocentur a Pontifice, vel habente æqualem
potestatem, & hoc non solùm in Conciliis pro-
uincialibus, sed etiam extra concilia. Hostiensis
loco citato, Albertus tract. statu circa prin. Beroius
Rubr. de constit. col. 6. Iason l. omnes populi, in 1.
lectura nu. 29. & in 2. lectura ff. de iustitia & iure,
Bartolus ibidem num. 8. Sebastianus Medicis tra-
ctatu de legib. & statu. p. 1. quæst. 11. Panormita-
nus & alij Doctores cap. fin. de officio legati, Iason
Glossa & Angelus l. apertissimè, C. de iudic. Cardi-
nalis cap. regula, §. porrò, dist. 3. Syluester verbo,
lex, §. 4. statuitur ab Innocentio III. c. fin. de offi-
cio legati, & constat ex cap. ex rescripto, de loca-
to, cap. 1. & sequentib. 9. quæst. 3.</P>
<P>  Quod procedit modò nil statuat contra ius<marginalia>Modò nihil|statuant con-|tra ius com-|mune.</marginalia>
commune, nisi hoc ageret vrgente necessitate, Ia-
son d. l. omnes populi, in fin. Medicis num. 6. Hæc
potestas solùm cōpetit Legatis ex voluntate Pon-
tificis: quia dignitas Legati tota est à Pōtifice: vn-
de etiam sine causa possit validè hanc potestatem
Legati restringere, aut penitus auferre. Eam aute&#x0303;
illis inesse, etiam patet: quia habent omnem iuris-
dictionem ordinariam Episcoporum, vt constat
toto titulo de officio legati, & cap. 2. de officio le-
gati in 6. vnde ea omnia potest efficere, quæ Epi-
scopus, vel Archiepiscopus in sua di&#x0153;cesi. Panor-
mitanus & Decius cap. sua nobis de confirm. vtili,
vel inutili, & latè Speculator titulo de leg. §. nunc
ostendendum, vers. præmissa omnia, post vers. 89.
imò plura poterit efficere, quàm Episcopus vel
Archiepiscopus, vt constat ex cap. 1. & ca. dilectus,
de officio legati.</P>
<P>  Hinc Nuncius Apostolicus leges condere pos-<marginalia>Nuncius Apo|stolicus leges|potest condere.</marginalia>
set: quia Legatus est, & omnem ordinariam iuris-
dictionem Episcoporum habet: imò, vt inquit An-
tonius cap. ex parte 3. de verborum significatione,
& cap. 1. de locato, Innocentius cap. cùm accessis-
sent, de constit. & Bartolus l. omnes populi, ff. de
iustitia & iure, qui habent iurisdictionem ordina-
riam, possunt statuta condere in perpetuum, &
perpetua censentur, nisi ad tempus ponantur.</P>
<P>  Item à Mandatario Pontificis ad hoc speciali-<marginalia>53</marginalia>
ter constituto fiet lex, vt perspicuum est, & notat<marginalia>Not.</marginalia>
Medicis num. 7. ex quodam textu, & ex Hostiensi<marginalia>A Mandata-|rio Pontificis|fiet lex.</marginalia>
in summa, de constit. quæst. 5. & ibidem notat Me-
dicis, quòd vbi adest Legatus, cessat in multis iu-
risdictio ordinarij, etiam si esset Patriarcha, vt ait
Speculator titulo de officio leg.</P>
<P>  Nota etiam id, quod diximus, solum Cardina-
lem esse Legatum de latere, doceri à Medicis quæ-
stione citata à Ioāne Andrea & Panormitano cap.
excommunicatis de officio legati, Baldo & Decio
cap. dilecti de appellat. Item Legatum natum esse,<marginalia>Legatus natus|quis sit.</marginalia>
qui Legati dignitatem Archiepiscopatui ex sedis
Apostolicæ voluntate habet annexam, & simul
cum Archiepiscopatu acquirit: vt docet Panormi-
tanus cap. 1. de officio leg. Decius suprà, num. 10.
Item, Legatum natum aut temporarium, seu con-
stitutum, non posse potestate legati vti, cùm ad
eius prouinciā Legatus de latere destinatur, & in
ea existit: vt expressè statutum est à Gregorio IX.
in ca. volentes, de officio legati. Item vt c&#x0153;pimus
dicere, non posse Legatum, quicumque ille sit, ali-
quid contrarium iuri canonico statuere, licet in eo
possit dispensare; vt notat gloss. fin. Antonius de
Butrio, & Immola Clem. 2. de rescriptis, Andreas<-P>@@

<-P>Siculus cap. cum omnes, colum. penult. de constit.
Decius Rubr. de constit. num. 22. & 23. in 2. lectu-
ra, & in cap. at si clerici, §. de adulteriis, num. 102.
de iud. Hostiensis cap. fin. de officio Archid. Ioan.
Andreas ibi, & Additiones ad Speculat. Rubr. de
elect. Innocentius, & Panormitanus ca. nemini de
officio legati, Iason l. omnes populi, in 1. lectura
num. 30. ff. de iustitia & iure, & Doctores commu-
niter, præsertim Immola in l. ex duobus, §. fin. ff. de
vulgari. Gregorius Lopez l. 12. verbo, otro ninguno,
tit. 1. par. 1. & hac de causa non potest Legatus etiā
de latere transferre Episcopos ex vno Episcopatu
ad alium, vel vnam Ecclesiam Cathedralem alteri
subiicere, & alteri cōcedere ius Primatis, vel duos
Episcopatus vnire, aut vnum diuidere: vt constat
in cap. nisi specialis, & c. quòd translationem, de
officio legati, & alia plura congerit Decius ca. pa-
storalis, in princ. num. 20. de appell. quę ex senten-
tia plurium, quos ibi refert, nō potest efficere Le-
gatus: quia iuri communi, aut generali consuetu-
dini contraria sunt. Tamen ex euidenti & necessa-
ria causa potest Legatus contra ius commune ali-
quid statuere.</P>
<P>  Nota etiam, potestatem Legati ordinariam esse:<marginalia>Potestaslegati|est ordinaria.</marginalia>
quod patet ex cap. legatus de officio legati, in 6.
vbi sic habetur, legatos, quibus in certis prouinciis
committitur legationis officium, vt ibidem euellant, &
dissipent, & ædificent, & plantent: prouinciarum sibi
commissarum ad instar proconsulum, cæterorum&#xE8BF;&#x0301; præ-
sidum, quibus certæ decretæ sunt prouinciæ moderandæ
ordinarios reputantes, &c.</P>
<P>  Sed an hæc potestas Legati quoad legumlatio-<marginalia>54</marginalia>
nem delegabilis sit, attigit Panormitanus cap. gra-
ue, de sentent. excomm. & pro parte affirmante re-
fertur Bartolus d. l. omnes populi, vbi non satis
clarè loquitur. Probat autem ex illo textu, confir-
mariq&#x0301;ue potest ex l. vnic. ff. quibus, tit. 1. C. de no-
uo Codice edendo. Alij dicunt, in lege condenda
duo posse considerari, vnum est componere le-
gem; aliud est dare illi vim: primum cōmitti posse,
vt regulariter committitur aliis; & de hoc maxi-
mè videri loqui dicta iura: secundum etiam com-
mitti, & delegari posse: quia est potestas ordinaria
iurisdictionis, & nihil habet speciale, quod repu-
gnet. Vnde, sicut Papa suo Legato contulit hanc
potestatem ordinariam; ita Legatus potest eam
aliis delegare. Absolutè tamen dicendum est, esse
delegabilem ex cap. fin. de officio leg. vbi sic habe-
tur, Nemini dubi&#x0169; esse volumus, quin Legatorum sedis
Apostolicæ statuta edita in prouincia sibi commissa, du-
rent tumquam perpetua, licet eamdem postmodum sint
egressi: secus autem si causas duxerint delegandas ali-
quibus: cùm iurisdictio istorum expiret, si ante illorum
discessum horum citatio nō præcessit. Vbi Pōtifex sup-
ponit, delegari posse causas, ac proinde potestate&#x0303;
condendi statuta.</P>
<P>  An verò delegatus à Legato, possit subdelegare?<marginalia>55</marginalia>
quidam dicunt, non posse: quia id est priuilegium<marginalia>An delegatus|à legato possit|subdelegare.</marginalia>
delegati à Principe, ita Archidiaconus cap. 21. de
officio iud. deleg. in 6. Ioannes Andreas, Domini-
cus, & Francus ibi, Innocentius cap. cùm Bartol-
dus, de sent. & re iud. glos. cap. cùm caussam, de ap-
pell. Alij sentiunt, posse, vt Baldus l. à iudice. C. de
iudic. Alexāder l. more & l. seq. ff. de iurisd. omni&#x0169;
iud. Angelus l. cum prætor. ff. de iudiciis, Panor-
mitanus dicto cap. cùm Bartoldus: quos sequitur
Gaubertus, de officio leg. in 6. nu. 143. Id probant:
quia Legatus instar principis habet regiam facul-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0183.jpg/>
@@1@<SE183>Disput. VIII. Sectio XII. 167
<duolan 2><-P>tatem, & dignitatem, authores vtriusque opinio-
nis loquuntur de delegatione causarum iudicia-
lium: sed eadem ratio videtur de delegatione po-
testatis legislatiuæ, & secunda opinio videtur pro-
babilior.</P>
<P>  Nota etiam, potestatem condendi leges respe-<marginalia>Potestas con-|dendi leges pro|vna vel altera|prouincia fa-|cile cōceditur,|non pro tota|Ecclesia.</marginalia>
ctu vnius, vel alterius prouinciæ, facilè concedi
posse, & solere: respectu tamen totius Ecclesiæ,
nec solere, nec debere fieri: quia expedit leges in
totam Ecclesiam manare ab eo, qui in moribus
instituendis errare non possit: nulli autem præter
summum Pontificem hæc infallibilitas compete-
re potest.</P>
<P>  Quæres rursus, circa quæ possint Legati statuta<marginalia>Circa quæ|Legati possint|leges condere.</marginalia>
facere. Respondeo circa ea omnia, quæ ad iurisdi-
ctionem eorum spectant, vt ad mores componen-
dos, vitia corrige&#x0303;da, c. quoniam quidem 18 d. hoc
enim etiam possunt Episcopi. At verò nec Episco-
pi, nec Legati possunt quicquam statuere contra
ius commune ex toto, vel ex parte, glos. cap. vlt. de
his, quæ fiunt à Prælato sine consensu capituli. Fe-
linus, & alij, cap. quod super his, de maior. & obe-
dien. glos. clem. nec Domini, de electio. Possunt
tamen præter ius commune statuere: item contra
non parentes iuri communi, p&#x0153;nam addere; vt
singuli faciliùs ius commune obsernent. doct. c. 2.
de constit. Innocentius & Hostiensis c. cùm inhi-
bitio, de clandest. desponsat.</P>
<P>  An verò statutis Legatorum ligentur subditi, c&#x0169;<marginalia>An statutis le|gatorum te-|neantur subdi|ti extra pro-|uinciam.</marginalia>
extra prouinciam delinquunt, disputatum fuit Pa-
duæ, vt testatur Albericus l. ex causa ff. de postulā-
do, & tandem conclusum est, nō incurrere in p&#x0153;-
nam statuti à Legato conditi. Et quamuis Episco-
pus punire possit subditum, qui delinquit extra
territorium, quando in ipso Episcopi territorio
reperitur, vt annotant doctores authent. qua in
prouincia cap. vbi de criminibus agi oportet: ta-
men quod ad delictum spectat, contra statutum
non censetur delictum, nisi in prouincia commis-
sum: Doctores cap. 2. de constitutionibus in 6.</P>
<P>  An verò possit Legatus condere statutum cōtra
statuta aliorum Legatorum, respondeo posse: quia
nec inferior, nec par potuit ei legem im ponere, c.
cùm inferior, de maiori, & obe. & c. inferior d. 21.</P>
<P>  Quis verò possit statuta Legatorum interpre-
tari? Respondet, durante legatione ipsius esse sua
statuta interpretari, si quid incertum, obscurum,
ambiguumq&#x0301;ue contineant: quia eius est interpre-<marginalia>Eius est legem|interpretari,|cuius est con-|dere.</marginalia>
tari legem, cuius est condere cap. inter alia, de sen-
ten. excom. legatione verò finita, interpretatio ad
Papam deuoluitur: glos. cap. ex parte 3. de verbor.
signific.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO XII.
An Prælati religionum possint leges condere.</Z>
<P><INI4>D</INI4>Ico primò, Generales religion&#x0169;, quæ<marginalia>56</marginalia>
à summo Pontifice approbatæ sunt,<marginalia>Generales or-|dinum poss&#x0169;t|leges condere.</marginalia>
potestatem habent ordinariam con-
stitutiones, seu leges cōdendi in con-
gregatione generali, maiore suffragiorum parte
conueniente. Idem communiter possunt Prouin-
ciales in capitulis prouincialibus. Constat ex vsu,
& consuetudine religionum, & ex priuilegiis, quæ
Pontifices illis concesserunt. Intelligitur hæc fa-
cultas de legibus & constitutionibus iuri cōmuni
consentaneis, aut non aduersis: non enim possunt<-P>@@

<-P>constitutiones facere contrarias iuri communi si-
ne expressa facultate Papæ, vt optimè docet Na-
uarrus 1. consiliorum, tit. de electione, & lib. 3. tit.
de regularib. consilio 26. nu. 8.</P>
<P>  An verò id possint extra capitula, dicunt aliqui<marginalia>An poßint le-|ges cōdere ex-|tra capitula.</marginalia>
ex constitutionibus, cōsuetudinibus, & priuilegiis
cuiusque Religionis iudicandum esse: ex quibus
intelligetur voluntas Pontificis, qui hanc potesta-
tem confert: sicut & religiones confirmat, & ap-
probat: cùm tamen anteà ex Episcopi auctoritate
intra propriam di&#x0153;cesim confirmarentur. An ve-
rò ex consensu ipsorum religiosorum eandem po-
testatem legislatiuam prælati habere potuissent,
etiamsi summus Pontifex illam non concessisset?
Aliqui negant: nescio tamen, qua ratione: nā quæ-
libet communitas hominum non impedita potest
superiorem eligere, & potestatem præcipiendi, &
leges ferendi ei dare in rebus, quæ non sint contra
maiorum iussa, & leges.</P>
<P>  Sed dubium est, an Prælati religionis possint
leges ferre, aut aliquid præcipere præter regulam,
seu institutum, primámve constitutionem.</P>
<P>  Gerson lect. 4. de vita spirituali, quæ est in al-<marginalia>57</marginalia>
phabeto 62. littera R. circa finem corol. 13. inquit,<marginalia>Abbas nō po-|test præcipere|Monacho præ|ter id, quod in|regula conti-|netur.</marginalia>
non posse Abbatem præcipere Monacho, præter
id, quod in regula continetur: quia vot&#x0169; obedien-
tiæ est ad obediendum secundum regulam; siue id
expresserit in professione, siue non: semper enim
ita intelligitur, vt docet S. Thomas 2. 2. q. 104. art.
5. ad. 3. & q. 186. ar. 9. imò hanc sententiam Gerso-
nis tradidit expressè D. Thomas locis citatis, &
quodlib. 10. ar. 10. & 2. d. 4. q. vlt. ar. fin. vbi Bona-
uentura ar. 3. q. 2. Durandus q. 4. Carthusianus q. 5.
Antoninus 3. par. tit. 16. cap. 1. §. 9. & 13. Turrecre-.
mata in exposit. regulæ sancti Benedicti titulo 45.
Cordubensis in cap. 6 regul. S. Francisci q. 10. pun.
6. Rodriguez tom. 2. regularium q. 22. art. 6. & qu.
45. art. 4. & tom. 3. qu. 19. art. 3. Toletus tract. de 7.
peccat. mort. cap. 16. Valentia 2. 2. disp. 7. qu. 3. pun.
2. §. addit, & disp. 10. q. 4. pun. 3. §. nunc verò, Oto-
radus cons. 16. incipiente numquid Monachum.
Nauarrus cap. nullam 18. qu. 2. ad 6. arg. & cap. sta-
tuimus 19. qu. 3. nu. 23. §. ad hoc respondeo, Silue-
ster verbo Religio 6. q. 6. Angelus religiosus n. 30.
Panormitanus cap. literas de  restitut. spolia. & c. ex
literis de sponsalibus, Innocentius cap. veniens de
iure iur. quam sententiam ita intelligunt, vt supe-
rior præcipere non possit, nisi quę in regula habe&#x0303;-
tur, aut aliquo modo ad obseruantiam eius perti-
nent, seu quæ ad talem obseruantiam accommo-
data sunt. Quare nisi videat superior expedire in-<marginalia>Qnæ præcipi|possunt à Su-|perioribus suis|subditis.</marginalia>
feriori aliquam nouam p&#x0153;nite&#x0303;tiam, vel ad exem-
plum aliorum propter defectus, vel ad cautelam
recidiui in obseruatione regulæ, non poterit eam
iniungere, nec ad arctiorem regulam ipsum obli-
gare. Quod verum est, & indubitanter dicunt Sil-
uester, & Angelus, eò quòd iurisdictio superioris
in religione non est ei absolutè concessa, sed tan-
tùm iuxta vota inferiorum, qui vltrò se subiecer&#x0169;t
sub tali regula: quod eleganter tradit Bernardus
lib. de præcept.  & dispens. cap. 8. vbi inter paria, in-
quit, non oportet cum qui præest, non fræna suæ laxare
voluntati super subditos; sed præfixam ex regula sibi
scire mensuram: & sic demum sua imperia moderari
circa id solùm, quod rectum esse constiterit, nec quo dlibet
rectum, sed hoc tantùm quod prædictus pater (S. Bene-
dictus) instituit, aut certè quod sit secundum quod in-
stituit. Vide alia in S. Bernardo; aliqui adducunt<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0184.jpg/>
@@1@<SE184>168 Quæst. XCV. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>Clem. V. clem. exiuit de Paradiso, dicentem: Voue&#x0303;s
regulam, non potest dici, teneri ex vi voti huiusmodi ad
ea consilia Euangelica, quæ in regula non ponuntur, &
infrà. Declaramus autem, & dicimus, quod dicti fratres
non solùm ad illa tria vota nudè & absolutè accepta, ex
professione suæ regulæ obligantur: sed etiam tenentur ad
ea omnia implenda, quæ sunt pertinentia ad ea quæ re-
gula ipsa ponit. Præcipuum tamen fundame&#x0303;tum est,
quo vtitur Bernardus, quia religiosus solùm pro-
mittit obedire secundum regulam: vnde in aliis
est non subditus: cui constat nil posse præcipi cap.
præsens 20. q. 3. Quare si regula alicuius religio-<marginalia>Quando regu|la non obli-|gat ad culpā,|Superior non|potest obliga-|re ad eam.</marginalia>
nis nō obligat ad culpam, ex prima sua institutio-
ne, sed tantùm ad p&#x0153;nam, non potest superior in
aliqua domo obligare omnes ad obseruantiam il-
lius sub aliqua culpa: hoc enim esset statuere no-
uam regulam, potest tamen ad correctionem ali-
cuius, & exemplum aliorum, alicui præcipere ali-
quid de regula sub peccato, etiam mortali, si vide-
rit expedire: eodem modo philosophatur Gerson
de superioribus non religiosis, vt ferre nō possint
leges, nisi sub diuina contineantur. Intelligit aute&#x0303;
contineri sub lege diuina, non solùm ea, quæ re-
uera à Deo præcepta sunt, vel speciatim, vel vni-
uersè: sed etiam ea, quæ ad illam pertinent, vt sect.
præced. explicatum est. An verò generalis cum ca-<marginalia>An generalis|cum capitulo,|leges ferre pos|sit, quæ sub|aliqua regula|non contineā-|tur.</marginalia>
pitulo generali, cui commissa est facultas conden-
di canones, & leges, ferre possint leges, quæ sub
aliqua regula non contineantur? Quidam dicunt,
non posse leges ferre obligātes ad arctiorem mo-
dum viuendi, nisi consensu singulorum. Ita Ange-
lus suprà, pro quo etiam Syluester refert gloss. ca.
gesta. d. 74. fundamentum est: quia nemo virtute
suæ professionis compelli potest transire ad ar-
ctiorem religionem: ergo nullus in sua religione
compelli potest ad arctiorem regulam.</P>
<P>  Oppositum tamen tenet Innocentius, quem re-<marginalia>58</marginalia>
fert,  & sequitur Panormitanus cap. super eo. de re-
gularibus, Vincentius & Hostie&#x0303;sis, eodem c. Præ-
positus cap. ante triennium vers. tamen si per sta-
tutum d. 31. glos. quòd omnes, de regu. iuris in 6.
Ioann. Andreas c. Ioannes eodem titulo: fundame&#x0303;-
tum est id, quod decernitur cap. vni. de statu regu.
lib. 6. vbi monialibus, quæ ex professione sua non
seruabant clausuram, imponitur præceptum per-
petuæ clausuræ: quod regulam efficit arctiorem.
Idem præcepit Tridentinum sess. 25. cap. 5. de regu-
laribus, & Pius V. in Bulla edita anno 1562. & in
alia anno 1569. & Gregorius XIII. anno 1572. Mi-
hi placet quod ait Syluester, sententiam posterio-
rem esse veriorem adhibito temperamento: vt,
scilicet, intelligatur de statutis, & legibus, quæ ad<marginalia>Quæ regulæ|antiquæ addi|poßint.</marginalia>
reformationem antiquæ regulæ necessaria viden-
tur iuxta varias circumstantias temporum, & lo-
cor&#x0169;. Quare meritò statut&#x0169; est à Bonifacio VIII.
illo ca. vnico de regularibus in 6. vt moniales, quę
anteà clausuram non seruabant, deinde seruarent,<marginalia>Cur clausura|monialibus sit|præscripta.</marginalia>
eò quòd eo tempore non cum leui iactura castita-
tis, & pudicitiæ, quam professæ erant, domo exi-
bant. Malè ergo Oldradus & alij, quos suppressis
nominibus, citat Bannes 2. 2. qu. 1. ar. 10. dub. 6. ad
3. arbitrati sunt, non posse Romanum Pontificem
Sanctimonialibus præcipere clausurā: quam pro-
fessæ non sunt. Quam sententiam iure Bannes te-
merariā affirmat: cùm & à Bonifacio VIII. Pio V.
Gregorio XIII. & Concilio Tridentino illis præ-
cepta sit. Nomine prioris regulæ intellige, nō tan-
tùm ea, quę cōmunia sunt omni religioni, & perti-<-P>@@

<-P>nent ad tria vota in vniuersum: sed etiam ea, quæ
ex peculiari instituto vnaquæque religio sibi as-
sumpsit: in quo à reliquis distingueretur: ratio hu-
ius sententiæ est: quia qui sponte sua vouit aliquā
religionem, & regulam, paratus esse debet ex par-
te sua, ad conseruandam regulam, & modum vi-
uendi: quare, si culpa multorum modus viue&#x0303;di in
religione sua in peius abiisset, commodius quoq;
iudicaretur, aut dissoluere, aut reformare religio-
nem: pati debet nouas constitutiones, etiamsi vi-
deantur arctiores, vt reformetur religio. Pruden-
ter tamen considerādum, an talis lex ad reforma-
tionem conducat: nec enim expedit assumere in-
stitutum alterius religionis: credendum enim est
institutum proprium cum approbat&#x0169; fuit à sum-
mo Pōtifice, iudicatum fuisse sufficie&#x0303;s ad religio-
sè viuendum; quare non opus est mutare institut&#x0169;,
& de Monachis facere mendicantes, aut è contrà.
Debent autem fieri constitutiones accommodatæ
ad seruandum antiquum institutum.</P>
<P>  His suppositis ad argumentum, quo aliqui pro-<marginalia>59</marginalia>
bant Pontifice&#x0303; nil posse præcipere Ecclesiæ, quod<marginalia>Respondetur|ad argumenta|contraria.</marginalia>
non contineatur in diuinis præceptis: quia præla-
tus religionis nil potest præcipere, quod non con-
tineatur in regula. Respondeo primò, parem esse
rationem fere&#x0303;di nouas leges in Ecclesia, vel Rep.
& in religione, quoad hoc, vt nil noui statuatur,
quod nō pertineat ad pristinum statum reforman-
dum, aut conseruandum: quod nulla ratione ne-
garet Gerson. Non est autem nostrum, in dubio
iudicare de iniustitia, inconuenientia, vel inutili-
tate legis: sed quoties oppositum non constat, pro
legislatore præsumendum est, & ei obediendum.
Respondeo secundò, maiorem esse rationem, vt
dicamus, superiores religionis non posse edere
nouas leges, quæ ad primam regulam non perti-
neant, quàm vt dicamus, Prælatos Ecclesiæ, aut
principes sæculares non posse condere nouas le-
ges: nam superiores religionis videntur habere li-<marginalia>Prælati reli-|gionum limi-|tatam habent|potestatem in|subditos.</marginalia>
mitatam iurisdictionem in subditos: qui se vltrò
subiecerunt per votum obedientiæ iuxta institu-
tum, & regulam: quare non mirum est illud. At ve-
rò Pontifex potestatem habet immediatè à Chri-
sto, vt Ecclesiam gubernet, prout ei cōueniens vi-
debitur. Eodémque modo Princeps sæcularis, siue
per electionem, siue iure belli regnum obtinuerit,
potestatem habet leges ferendi, vt promoueat, vel
tueatur iustitiam, pacem, & tranquillitatem Reip.
eámque ab hostibus defendat.</P>
<P>  Ex dictis intelliges, quomodò intelligendi sint,<marginalia>60</marginalia>
qui dicunt Pontificem, aut alios Prælatos religio-<marginalia>Prælati Reli-|gionum quo-|modo poßin|aliquid præc|pere quod no|sit contentum|in regula.</marginalia>
num posse aliquid religiosis præcipere, quod non
sit contentum in regula gloss. cap. vnic. in prin. v.
præsentes, de statu regulari&#x0169; lib. 6. & regula quòd
omnes, de regul. iuris in 6. Innocentius cap. super
eo nu. 3. Panormitanus nu. 6. Cardinalis nu. 2. §.
quartò quæro, de regularibus, Felinus cap. ad no-
stram nu. 4. ad 6. §. Secundò considera, de appellat.
quam sententiam communem testatur Felinus su-
prà nu. 4. & Ioannes Andreas cap. Ioann. §. sed n&#x0169;-
quid Papa, de regularib. debent enim intelligi de
his, quæ licet non contineantur formaliter in re-
gula, continentur tamen virtute: quia sunt secun-
dùm regulam, & necessaria quodammodò ad eius
obseruationem, vt de clausura monialium dixi-
mus, & similiter intellige&#x0303;dus est Bonifacius VIII.
cap. si religiosus, de elect. in 6. dicens, si religiosus,
cuius arbitrium non ex sua, cùm velle, vel nolle non<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0185.jpg/>
@@1@<SE185>Disput. VIII. Sectio XII. 169
<duolan 2><-P>habeat: sed ex illius, quem vice Dei super caput suum<marginalia>Religiosus nō|habet velle,|& nolle.</marginalia>
posuit, & cuius imperio se subiecit, voluntate dependet,
&c. & Benedictus cap. 5. suæ regulæ dicens, mox vt
aliquid fuerit imperatum à maiore, ac si diuinitus im-
peraretur, morampati nesciant, & Bernardus libro de
præcepto, & dispens. §. nam perfecta, vbi inquit,
perfecta obedientia legem nescit, terminis non coarcta-<marginalia>Perfecta obe-|dientia legem|nescit.</marginalia>
tur, neque contenta angustiis professionis, largiori vo-
luntate fertur in latitudinem charitatis, & ad omne
quod iniungitur, spontanea vigore liberalis, alacris&#xE8BF;&#x0301;
animi modum non considerans, in infinitum libertatem
extendit, & §. nunquid, siue enim Deus, siue homo Vi-
carius Dei mandatum quodcumque tradiderit, pari
profecto obsequendum est cura; pari reuerentia deferen-
dum, vbi tamen Deo contraria non præcipit homo: hoc
idem docet Cæsarius Arelatensis hom. 8. D. Tho-
mas 1. 2. quæst. 13. art. 5. ad tertium, Bonauentura in
speculo discip. cap. 4. & tract. de interio. domo c. 2.
Basilius in institutione monast. cap. 23. Antiochus
homil. 38. de obedient. Dorotheus tractat. de vita
rectè, & piè instituenda, doctrina 2. ad fin. Clima-
cus gradu 3. de discretione part. 2. Cassianuslib. 4.
de institut. renunt. c. 10.</P>
<P>  Sed rogabis, an Pontifex possit religiosis viris<marginalia>61</marginalia>
clausuram iniungere, sicut de f&#x0153;minis diximus.<marginalia>An Pontifex|possit religio-|sis viris clau-|surā indicere.</marginalia>
Ioannes Andreas cap. Ioannes, §. sed numquid Pa-
pa de regularibus, affirmat, quod etiam insinuat
Bannes suprà. Sed Nauarrus cap. statuimus 19. qu.
3. num. 40. negat minores conuentuales ad eam
clausuram posse obligari: & eam inter ipsos, &
moniales differe&#x0303;tiæ rationem assignat, quod clau-
sura monialium regulam, quam profitentur, non<marginalia>Clausura mo|nialium regu-|lam non mu-|tat, sicut Mi-|norum cōuen-|tualium.</marginalia>
mutat, sed perficit, & adiuuat, vt obseruetur, cæte-
rum clausura minorum conuentualium regulam
mutat, & institutam viuendi rationem ab Aposto-
lica sede probatam, quam professi sunt: & idcircò
perpetua clausura illis non est præscribenda, &
eadem de causa nec aliis religiosis, qui eam pro-
fessi non sunt, cui sententiæ Nauarri meritò iu-
niores aliqui Theologi subscribunt: si tame&#x0303; Pon-
tifex præcipetet, vt religiosi omnes eam quam
professi non sunt, clausuram obseruarent, creden-
dum esset iure optimo pro sua, quam in Ecclesiam
habet, suprema potestate, eam clausuram religio-
sis indicere posse.</P>
<P>  Ex dictis facilè definitur quæstio altera, quam<marginalia>62</marginalia>
subtilem appellat Panormitanus suprà eod. nu. 4.
de regularibus. An scilicet teneatur religiosus ad
obseruantiam regulæ, quæ cùm ipse professus est,
collapsa erat, posteà verò reformatur, & omnibus<marginalia>Religiosus re-|ligionis defor|matæ quando|teneatur ad|eam reforma-|tam seruan-|dam.</marginalia>
obseruanda proponitur: dicend&#x0169; enim est, non te-
neri, si abrogata sit prima regula auctoritate Pōti-
ficis: quia nō primæuam institutionem religionis
professus est: sed eam, quæ auctoritate Pontificis
facta est: quare nulla de causa potest ad regulam
primam obseruandā adstringi. Idem si consuetudo
aliqua contra regulam legitimè iam est introdu-
cta & præscripta. Cæterùm si prima regula profes-
sorum vitio collapsa est, & ante professionem re-
ligiosus eam perspectam habuit, eaq&#x0301;ue teneri
omnes illius professores, atque eo animo se reli-
gionis voto deuinxit: ad regulæ obseruationem
tenetur. Vide Panormitanum & Syluestrum su-
prà, qui alios plures referunt hac de re disputātes,
& variis distinctionibus vtentes.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO XIII.</Z>
<negEZ>An dicta Sanctorum, saltem quæ in decreto Gratiani<-P>@@

<-P>continentur, vim habeant legum.</negEZ>
<P><INI5>C</INI5>Lossa cap. noli meis, verbo, in istis,<marginalia>63</marginalia>
dist. 9. ait sententias Patrum, qui pro-<marginalia>1. Opin.</marginalia>
bantur à Gelasio, cap. sancta Roma-<marginalia>Sententiæ Pa|tr&#x0169; quæ sunt|in Decreto,|quando vt le-|ges tenendæ|sint.</marginalia>
na, dist. 15. esse canonicas vsque ad
minim&#x0169; apicem, seu iota vltimum:
cuius sententiam, cùm nulla diuersitas inter san-
ctos reperitur, amplectitur Innocentius cap. ne
innitaris, ad finem commentarij, de constit. Decius
ibi, in 2. lectura num. 8. addens, dicta Sanctorum
in causis definiendis post summos Pontifices pri-
mum obtinere locum, & Panormitanus cap. cum
Apostolica, num. 4. de his, quæ fiunt à prælat. ait,
vbi deficit auctoritas canonum, licitè recurrimus ad au-
ctoritatem Sanctorum.</P>
<P>  Hæc sententia suadetur primò, ex Gelasio cap.<marginalia>Argum. 1.</marginalia>
sancta Romana, d. 15. vbi B. Cypriani, & aliorum
Patrum opuscula recenset, quæ in Ecclesia, inquit,
Catholica recipiuntur, & speciatim epistolam B. Leonis
Papæ ad Flauianum Constantinopolitan&#x0169; Episcopum
destinatam, in omnibus venerabiliter recipi, sub ana-
themate decernit.</P>
<P>  Secundò, quia Innocentius III. d. cap. cùm Apo-
stolica ex sententia Hieronymi decernit, satis esse
consensum Episcopi, licet capitulum non consen-
tiat, vt decimarum donatio monasterio à laico eas
possidente facta, vires habeat: ergo sententia Hie-
ronymi pro lege habita est ab Innocentio III. ergo
idem est de aliis.</P>
<P>  Tertiò, quia Bonifacius Papa, in cap. sunt non-
nulli, 16. quæst. 1. inquit, Nos verò tantorum Patrum
instituti exemplis, quibus periculosum est refragari, &c.
ergo vult Bonifacius sanctorum doctrinam pro
lege habendam esse.</P>
<P>  Quartò, Gratianus in summa dist. 20. §. sed aliud
est, ait: in causis definiendis Hieronymum, Augusti-
num, & alios Patres secundum post Pontifices lo-
cum habere: ergo eorum dicta pro legibus haben-
da sunt.</P>
<P>  Quintò, saltem id verum videtur de dictis Pa-<marginalia>Decretum ad|ius Ecclesia-|sticum perti-|net.</marginalia>
trum, Decreto Gratiani insertis, nam omnia, quæ
in hoc decreto continentur, solent vt canones,
tum in publicis scholarum disputationibus, tum
in publicis tribunalibus ad decisionem causarum
allegari, & ad ius ipsum Canonicum Decretum
Gratiani pertinere, nemo ignorat: ergo omnia, quę
in eo continentur, vim legum, seu canonum ha-
bent ex consuetudine Ecclesiæ sic acceptantis, &
publicè legi volumen Decreti permittentis, vt
docent Archidiaconus cap. de his el segundo dist.
50. in principio: Dominicus nu. 2. Præpositus post
5. quæst. vers. redeundo ad textum, Turrecremata
num. 5. vers. de his, referens Hugnonem. Idem Ar-
chidiaconus cap. quis nesciat, dist. 9. ad finem: &
ibi Dominicus, Panormitanus cap. 2. de rescriptis,
num. 9. Felinus num 43. Ripa num. 8. Azor repet.
in pro&#x0153;m. Decreti num. 25. Thomas Canonista
repetit. in idem pro&#x0153;m. num. 343. & sequentibus,
Turrecremata art. 8. num. 25. Maranta in pract. p. 3.
quæst. vnic. num. 36. Cucus 1. instit. maiorum tit. 1.
num. 15. Cenedo collectaneo 16. ad Decretum
num. 2.</P>
<P>  Sextò quia, vt refert Medicis tract. de legibus
part. 1. quæst. 3. num. 9. hoc decretum nonnulli di-
cunt approbatum fuisse ab Eugenio III. & habe-
tur in vita eius scripta ante volumen ipsius, &
quamuis multi, quos posteà referam, dicant, nul-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0186.jpg/>
@@1@<SE186>170 Quæst. XCV. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>libi fuisse approbat&#x0169;: tamen ipse Sebastianus Me-
dicis loco citato num. 14. subiungit: Licèt non con-
stet de approbatione Pontificis, tamen approbatum esse
diuturno vsu: quia communiter adducitur, vt authen-
ticum, in scholis legitur, & adducitur, & facit plenam
fidem, vt ait Panormitanus c. 2. de rescriptis: ergo
dicta Patrum, & alia in eo contenta vim habent
legis, vt secundùm Sanchez tomo 3. lib. 9. de ma-
trimon. disp. 12. num. 3. præter citatos argum. 5. te-
net Emanuel tomo 1. regul. quæst. 6. art. 2. Medina
de continentia lib. 2. quæst. 33. in fine, & Decius
2. cap. de rescriptis in fine, vbi ait, volumen decreti
esse approbatum tamquam iuris librum.</P>
<P>  Secunda & vera opinio est, dicta sanctorum Pa-<marginalia>64</marginalia>
trum, etiā decreto Gratiani inserta, vim legis non<marginalia>2. & vera opi|nio.</marginalia>
habere, nisi in casibus posteà designandis: ita Ca-<marginalia>Dicta S. Pa-|trum in de-|creto inserta|vim legis non|habent.</marginalia>
stro 1. contra hæres. cap. 7. & alij Theologi in hac
materia de legibus, & Emanuel Rodriguez tomo
1. quæstionum regular. quæst. 6. art. 2. Felinus, De-
cius, & alij canonistæ cap. ne innitaris, de constit.
Panormitanus ibi, & in pro&#x0153;mio Decretal. capit.
Rex pacificus colum. 5. cap. 1. de præsumptionib.
cap. qualiter, & quando 2. de accusat. gloss. in sum-
ma dist. 20. Couarruuias 4. variar. cap. 16. num. 6.
Ioannes Andreas, & Antonius de Butrio ca. 2. seu,
ex parte, de rescriptis: idem Ioannes Andreas cap.
debitum de bigamis, Hugo, & Archidiaconus cap.
quis nesciat, dist. 11. & cap. de his, dist. 50. Branta in
exposit. titulorum in fine, Maranta de ordine iudi-
ciorum part. 3. principali, num. 34. Decius cap. 2.
de rescriptis num. 15. Felinus num. 49.</P>
<P>  Ratio sumitur ex dictis in superioribus, & ex<marginalia>Iurisdictionis|est non sancti-|tatis leges fer|re.</marginalia>
Gratiano ipso in summa distinctionis 20. quia ius
dicere, aut facere, seu causas, ac lites decidere, &
leges ferre, non est actus sanctitatis, nec doctri-
næ: sed iurisdictionis, quam multi sanctorum non
habuerunt; & qui habuerunt, non semper ea vti
voluerunt: ergo tunc eorum dicta vim legis non
habent, quantumcumque sancti fuerint, & docti:
imò etiam si summi Pontifices extiterint. Confir-
matur, quia sæpe non eo animo doctrinam tradi-
disse, vt vellent pro lege seruari, constat cap. nega-
gare, & cap. ego solis, 9. dist. & de Innocentio IIII.
Pontifice, qui eximia vtriusque iuris scientia fuit,
& doctissima in decretales edidit commentaria,
testatur. Hostiensis cap. solet, de sentent. excomm.
in 6. se multoties ab eodem Innocentio audiuis-
se, nolle, vt sua commentaria ius facerent: & ita
etiam docet Emanuel Rodriguez suprà cum Feli-
no cap. 2. de rescriptis, colum. 23. vers. liber iste.
Nec valet dicere, Sanctorum dicta licet per se ius
non faciant; tamen ius facere, quatenus decretum
Gratiani, in quo continentur, approbatum est à<marginalia>Decret&#x0169; Græ-|tiani à sede|Apostolica ap|probatum fuis|se nullibi cō-|stat.</marginalia>
sede Apostolica, nullibi etiam reperitur talis ap-
probatio, vt notant ferè omnes Theologi, & Iuris-
periti pro 2. opinione citati, vt Ioannes Andreas,
quem refert, & probat Panormitanus cap. 2. nu. 9.
de rescriptis, Decius ibi, num. 74. & alij, quos re-
censet Felinus eodem cap. num. 43. & Emanuel, ac
Medicis suprà. Nec vmquam Panormitanus cōtra-
rium asseruit, vt perperā illi imponit Felinus suprà:
solùm enim ait, Panormitano suprà præsupposito,
quòd fuerit liber iste approbatus, debet intelligi,
quòd fuerit approbatus quoad dicta Sanctorum,
& Romani Pontificis, nō autem quoad dicta Gra-
tiani: Cui Panormitani dicto addo, etiamsi decre-
tum Gratiani fuisset approbatum, non deberet in-
telligi, omnia ibi contenta approbari, vt leges: sed<-P>@@

<-P>quædam, vt leges, alia vt piam, vel probabilem
doctrinam, nihilq&#x0301;ue contra fidem, aut bonos mo-
res habentem. Ad maiorem autem claritatem ad-
uerte cum Sebastiano Medicis suprà, Felino cap. 2.
de rescriptis colum. 23. vers. liber decreti, Panor-<marginalia>Quæ conti-|nentur decre-|to Gratiani.</marginalia>
mitano ibi colum. fin. Emanuele Rodriguez loco
citato, Archidiacono ca. quis nesciat, dist. 9. in de-
creto esse, Primò, testimonia Scripturæ. Secundò,
Conciliorum. Tertiò, Romanorum Pontificum.
Quartò, Sanctorum, vel antiquor&#x0169; Patrum. Quin-
tò, cuiusdam Paliæ, quæ attribuitur cuidam Car-
dinali discipulo Gratiani, qui laborem Gratiani
sibi ascribere voluit, vt in cap. si quis homicidium
50. dist. Sextò, Imperatorum, & Iurisconsultorum.
Septimò, ipsius Gratiani. De testimoniis Scriptu-
ræ approbatæ pro Scriptura in Tridentino sess. 4.
& de testimoniis Conciliorum, & Pontificum, quę
modum præcepti continent, vim habere legis,<marginalia>Quæ vim le-|ges habeant.</marginalia>
nulli dubium est. Certum quoque est, de Palea
non esse curandum, vt ait Medicis, & Emanuel su-
prà, ex Ioanne Andrea, Additione ad Speculator.
tit. de disp. & alleg. §. fin. & Immola, Rubrica de
verborum obligationibus, Saliceto, Antonio Car-
dinali, & aliis. Ideo à glossatoribus omissa est Pa-
lea. Ita etiam tene&#x0303;t Pauinus in Præludiis extrauag.
Ioan. XXII. De legibus autem insertis decreto, vel<marginalia>Leges decreto|insertæ nul-|lius sunt au-|ctoritatis.</marginalia>
iuri Pōtificio, bene ait Medicis, nullius esse aucto-
ritatis quoad ius Pontificium: sed manere in sua
primæua dispositione: nec per illam insertionem
canonizari: quod etiam docent Panormitanus
cap. 2. de rescriptis, & ibi Felinus num. 49. Andreas
de Isernia cap. 1. colum. 5. qui successores tenean-
tur in vsibus feudis, gloss. cap. 1. de rebus Eccles.
non alienand. in 6. Ioannes Andreas cap. ex parte,
de feudis: Nauarrus de reditib. quæst. 1. numero 5.
Emanuel suprà, cum Panormitano, Maranta, &
aliis.</P>
<P>  De dictis Gratiani meritò ait Medicis, nullam<marginalia>Dicta Gratia|ni nullam vim|legis habent.</marginalia>
habere vim legis, vt docet gloss. in pro&#x0153;mio sexti,
verbo, titulis, Iason, Rubrica de actionibus, Ripa
cap. 2. de rescriptis. Creditur tamen ei tamquam
perito in arte iuxta l. 1. ff. de ventre inspi. & l. septi-
mo mense, ff. de statu homin.</P>
<P>  De testimoniis Sanctorum, ait Medicis, pro le-<marginalia>Dicta Sancto-|rum quulem|vim habeant.</marginalia>
ge haberi debere, quæ Sancti pro lege haberi vo-
luerunt, nisi ipsorum testimonia repugnent ma-
iorum auctoritatibus.</P>
<P>  Sed dico, interdum ipsi Sancti testificantur de
præcepto Christi, Apostolorum, vel Ecclesiæ, &
tunc sunt testes præcepti, non auctores, & illis
tamquam testibus credendum est: eorum etiam
exempla in agendis de præcepto, & de consilio
optimè nos dirigunt. Vide Canum 7. de locis ca. 3.
& ca. vlt. 20. dist. Turrecrematam ibi, & alios. Non-
nulla verò referuntur à Gratiano, quæ in Conci-
liis, vel Patribus, quibus ipse ea tribuit, non inue-
niuntur: de quibus Decius, & Felinus cum Panor-
mitano d. cap. 2. de rescriptis sentiunt, vim legis
habere: quia illi credendum videtur. Sed hæc non
est sufficiens coniectura: quia Gratianus non om-
nia sumpsit ex suis originalibus: sed multa ex anti-
quioribus decretorum collectoribus, de quibus
latè Turrecremata in pro&#x0153;mio decreti ad 8. & ita
facilè potuit deceptio aliqua vel mutatio contin-
gere, præsertim in nominibus auctorum, vnde in
Decreto Gratiani ab Antonio, Augustino, & aliis
multa emendata sunt: consulenda ergo originalia,
quòd si non inueniantur, inspiciendum est, vtrum<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0187.jpg/>
@@1@<SE187>Disput. VIII. Sectio XIII. 171
<duolan 2><-P>talia decreta vsu saltem, & consuetudine recepta
sint, vel aliis certioribus decretis confirmata: alio-
qui ad ius constituendum non sufficient.</P>
<P>  Ipse Medicis, qui multùm tribuit contentis in<marginalia>Dictum De-|creti non va-|let, si contra-|dicat aliis po-|sterioribus.</marginalia>
Decreto, tādem aduertit, dictum Decreti non va-
lere, si contradicat aliis posterioribus: nam poste-
riora præuale&#x0303;t l. pacta nouissima. C. de pactis, item
confirmationem generalem Decreti non trahi ad
specialiter reprobata, quia confirmatio ad solum
actum validum referri debet, ex Felino c. cum in-
ter, de exceptionibus, Ioanne Andrea c. dudum de
decimis, & quia confirmatio generalis non trahi-
tur ad specialiter reprobata glos. l. 1. §. fi. ff. de his,
qui sunt sui, &c. Felinus c. Ecclesia S. Mariæ, de
constit. & cap. ad nostram de probat. Iason l. more,
ff. de iurisd. omnium iud. Alexander cons. 59. lib. 1.
& cons. 125. lib. 2.</P>
<P>  Ad primum autem argumentum primæ opi-<marginalia>66</marginalia>
nionis respondeo, epistolam illam Leonis ad Fla-<marginalia>Ad 1. argum.|1. opin.</marginalia>
uianum venerabiliter in omnibus debere recipi,<marginalia>Epistola Leo-|nis cur ab om|nibus reci-|pienda.</marginalia>
meritò decerni, quia est definitio Papæ. Verùm hoc
Gelasij testimonium (inquit Couarruuias) quod præ-
stat illi Leonis epistolæ, cæteris sanctorum virorum scri-
ptis, quorum meminit Gelasius, tribuere mera est allu-
cinatio, ac temeritas viri parum intelligentis, quæ Ge-
lasius de sanctorum Patrum scriptis docuerit. Appro-
bat enim Gelasius sanctorum virorum scripta, vt intel-
ligamus, ea ratione probari, quod Catholicæ fidei mini-
mè repugnent, vt tandem nil in eorum scriptis reperia-
tur, quod manifestè sit religioni Christianæ contrarium,
non tamen sic, vt omnia illorum dicta pro lege suscipien-
da sint, ac necessariò admittenda. Hæc Couarruuias,
quæ docte prosequitur, & cum Castro suprà glos-
sam illam c. noli, dist. 9. irridet. Adde, licet illi san-
cti, quos Gelasius recenset, numquam cum perti-
nacia aliquid contra fidem tradiderint, negari ta-
men nō potest, aliquando contra fidem materia-
liter errasse. Cyprianus enim, vt alios omittamus,<marginalia>Cyprianus er-|rauit, docens|rebaptizādos,|quos hæretici|baptizauer&#x0169;t.</marginalia>
semel ab hæreticis baptizaros, iterum baptizan-
dos existimauit, vt cōstat ex epistolis eius ad Quin
tum Pompeium, & Iubaianum, & ex Augustino
1. contra Cresconium c. 32. & lib. 2. c. 31. & 32. & 2.
de baptismo contra Donatis. c. vltimo, & lib. 3. c. 1.
& 2. & rectè Augustinus 1 contra Crescon. c. 32. de
Cyprian. disserens ait, Ego huius epistolæ auctoritate
non teneor, quia litteras Cypriani non canonicas habeo,
sed ex canonicis considero, & quod in eis diuinarum
scripturarum auctoritati congruit, cum laude eius acci-
pio, quod autem non congruit, cum pace eius respuo.
Agnoscit ergo Gelasius illa opera esse illorum Pa-
trum, & ea veneratur, tamquam piam communi-
ter doctrinam continentia, non tamen omnia in
illis contenta approbat. Vnde Henriquez noster
aliquando sic scripsit, Gelasius approbat quorum-
dam libros Patrum, non quòd omnia, quæ in illis
continentur, sint de fide aut semper certa (inter-
dum enim Patres contrariis opinionibus aut re-
tractationibus sibi eduersantur) sed quia aucto-
res digni sunt, vt cum præfatione honoris cite&#x0303;tur
in disputationibus, aut consiliis, & eorum aucto-
ritas digna sit, vt eos sequamur, aut piè sensum in-
terpretemur, nisi aliunde constet, eos in aliquo
errasse: ob eam approbationem proponit homi-
lias horum Patrum, vt in officiis diuinis in Eccle-
sia legantur, quòd contineant vtilem, elaboratam-
q&#x0301;ue doctrinam. Adducit pro se Couarruuias 4. va-
ria. cap. 16. & 17. Abulensem 2. p. defensorij. D.
Thomam. 1. p. quæst. 2. art. 8. ad. 2. Canum 7. de lo-<-P>@@

<-P>cis, cap. 3. & lib. 2. cap. 1. & 17. Augustinum, & Pa-
tres, quos affert Gratian. dist. 9. (vbi tamen glos.
nimium tribuit his libris, postquam à Gelasio sunt
approbati.) Martinez 1. Hipotyposi cap. 16. qui
cum August. epist. 111. ait viros doctos aliquando
deficere, idem Quintilianus, lib. 10. cap. 1.</P>
<P>  Ad secundum respondeo, Innocentium III. non
existimasse sententiam Hieronimi pro lege ha-
bendam, sed eius auctoritate ductum simul cum
aliis fundamentis difinijsse, donationes decimar&#x0169;,
quas laici possident, monasterio factas, consensu
Episcopi accedente, ratas esse, vt ex ipsa Innocen-
tij constitutione constat: sic in cap. tria. 36. quæst.
2. ex authoritate Hieroni. difinitur contra Concil.
Aquisgran. relatum cap. placuit 36. quæst. 2. vt no-
tat Turrec. dist. 20. in summa. art. 1.</P>
<P>  Ad tertium respondeo, in rebus ad fidem spe-<marginalia>S. Patrum sen|tentiis c&#x0169; vel|omnes, vel ma|ior pars idem|censet refraga|ri periculosis-|simum.</marginalia>
ctantibus, sanctorum Patrum sententiis, cùm vel
omnes, vel maior eorum pars in eandem senten-
tiam conspirant, periculosissimum esse refragari:
quia præsumendum est, eos Spiritu sancto inspi-
rante eandem fidei doctrinam tradidisse: tum vel
maximè, cum ipsi testantur, doctrinam illam ex
traditione Ecclesiastica, Apostolica, vel diuina de
promptam esse, vel illi esse consentaneam: quare
meritò Bonifacius in illo ca. sunt nonnulli, ductus
sente&#x0303;tia Benedicti, & aliorum sanctorum Patrum
existimat, à sacerdotibus Monachis solue&#x0303;di, ligan-
diq&#x0301;ue officium Deo operāte dignè administrari, si
eos dignè contigerit hoc ministerio sublimari.</P>
<P>  Ad quartum respondeo, Gratianum, vtpotè pri-<marginalia>Gratianus no|luit Patrum|sententiis vim|legis tribuere.</marginalia>
uatum monachum, auctoritatem nullam habuis-
se, vt sanctorum sententiis legis vires tribueret;
nec eo animo verba illa protulisse: sed solùm vo-
luisse, vt in causis definiendis sanctorum doctri-
nam amplectamur, videlicet delictum existiman-
tes, quod illi delictum iudicarint, & graue, ac tali
p&#x0153;na dignum, quod ipsi graue, & tali p&#x0153;na di-
gnum iudicarint, & sic in aliis: & eodem modo in-
terpretandus est Turrecremata dist. 20. in summa
art. 1. & c. vlt. n. 3. vbi in difiniendis causis Ecclesia-
sticis aliquid tribuit sanctis.</P>
<P>  Ad quintum respondeo, quæ in Gratiani decre-<marginalia>Cur Decret&#x0169;|Gratiani, pars|iuris Canoni-|ci censeatur.</marginalia>
to cōtinentur, interdum canones appellari, ipsum-
q&#x0301;ue decretum partem iuris canonici existimari:
quia plurima continet Pontific&#x0169;, & Conciliorum
decreta, quæ sunt canones omninò admittendi in
suis Ecclesiis, nisi consuetudine, vel sequenti lege
derogata sint, sanctorum etiā dicta canones quo-
dammodò sunt: quia in agendis, imò in causis de-
finiendis aliqualiter nos dirigunt, vt annotatum
est: ex quo etiam patet respōsio ad sextum, & iam<marginalia>67</marginalia>
diximus, decretum Graciani à nullo Pōtifice fuis-<marginalia>Decret&#x0169; Gra-|tiani à nullo|fuit Pontifice|approbatum.</marginalia>
se approbatum, saltem ita vt omnia in eo conten-
ta pro lege suscipienda essent. Quod si voluissent
Pontifices, vtique id expressissent, sicut Imperator
Iustinianus. l. 2. in fine ff. de veteri iure enucleādo,
vim legis dedit dictis Iureconsultorum, quæ in ff.
continentur. Et sic contentis in Decreto Gratiani
non ampliùs, quàm eorum auctoribus tribue&#x0303;dum
esse, docet Sanchez tomo. 3. de matrim. lib. 9. disp.
12. n. 5. cum Ripa l. 1. num. 69. ff. si certum petatur,
Maiore 4. dist. 27. quæst. vlt. §. dubitatur, an is
Caietano 2. 2. quæst. 88. art. 8. dub. vlt. ad 1. Ara-
gonio dub. 1. ad. 2. Soto 7. iust. quæst. 3. art. 1. Va-
lentia 2. 2. qu. 6. disp. 6. de voto pun. 6. idque pro-
bat Sanchez ex. c. de libellis, dist. 20. vbi Leo. IIII.
scribens Episcopis Britanniæ, explicatisq&#x0301;ue, quam<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0188.jpg/>
@@1@<SE188>172 Quæst. XCV. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>vim canones habeant ad causarum decisionem,
retulit canones Pontificios & Cōciliorum gene-
ralium; iisque nihil statuentibus, dixit, sanctor&#x0169; di-
cta esse magnanimiter retinenda, vbi non nume-
rauit inter canones, quibus causa decidenda est,
sed inter ea, quæ dirigunt, & magnificienda sunt.
Addit, ab aduersariis non probari, volumen De-
creti, quoad omnia in eo inserta, ius continere,
nec obstare putat, quòd Pontifex in causis deci-<marginalia>Pontifex in|causis decide&#x0303;-|dis decretum|allegans ad di|rectionem so-|lam id facit.</marginalia>
dendis aliquando illud alleget: quia non semper
tamquam ius allegatur: sed interdum ad solam di-
rectionem: sicut solet Pontifex & Concilium ge-
nerale alia sanctorum testimonia, quæ decreto in-
serta non sunt, inferre: sic etiam leges ciuiles de-
creto insertas vim iuris canonici non habere, nisi
à Pōtifice approbatæ sint, docent Cenendo in col-
lectaneo suo. 16. in Decretum. num. 8. Magdalenus
tractatu de numero testium in testam. p. 2. cap. 6.
num. 22. & alij apud Sanchez, illa disp. 12. num. 13.
sic etiam particularium Episcoporum, vel Conci-
liorum decreta à summo Pontifice non approba-
ta vim legis vniuersalis non habent, licet Decreto
inserta sint, & à Pontifice summo citentur: sicut
Alexander 3. cap. continebatur, de despons. impu-
berum, probat viri testimonio crede&#x0303;dum esse, quia
ita in decretis habetur, nempe ca. siquis acceperit,
33. qu. 1. quod est Concilij apud Compendium.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO XIIII.
An Concilium generale sine Papa possit leges con-
dere, totam Ecclesiam obligantes.</Z>
<P><INI5>D</INI5>E Cōcilio generali cum summo Pon-<marginalia>68</marginalia>
tifice generaliter assistente perspi-
cuum est, posse leges cōdere, si Pont.
assensum præbeat: quia si solus Pon-
tifex potest ferre leges, à fortiori cum
generali Concilio, ita docent Canonistæ ca. osius,<marginalia>Concili&#x0169; gene|rale cum sum-|mo Pontifice|potest leges cō-|dere.</marginalia>
de electione. Exemplum est act. 15. vbi Petrus
cum aliis Apostolis legem tulit de abstinentia à
suffocato, sanguine, &c. quæ lex renouata est in
Concilio Arelatensi 2. cap. 19. & 20. de quo dicam
disp 23. de Concilio etiam generali, in quo solùm
per suos legatos assistit Pontifex, si posteà ab illo
confirmatum est, res etiam est certa. Extant huius
rei exempla ferè in omnibus Conciliis generali-
bus, etiam quæ extra vrbem, aut Italiam congre-
gata sunt: vt in Niceno 1. & omnibus Græcis, &
nouissimè in Tridentino: idem est de Concilio
nondum confirmato, si potestatem ferendi leges
statim obligantes contulit illi Pontifex: quia non
solùm illi, sed etiam Concilio Prouinciali, aut ge-
nerali illegitimè congregato, & priuatæ personæ
hanc facultatem delegare posset. Tota difficultas
est de Concilio generali legitimè congregato, se-
cluso tamen assensu Papæ, & seclusa illa delega-
tione, & confirmatione.</P>
<P>  Quidam dicunt, tale Concilium posse leges
ferre totam Ecclesiam obligantes à tempore per
Concilium designato: intelligendo nomine totius
Ecclesiæ etiam ipsum Papam: quia tenent, Conci-
lium esse supra Papam, quod quidam intelligunt<marginalia>Cōcilium esse|supra Papam|qui teneant.</marginalia>
simpliciter, & absolutè: vt omnes hæretici huius
temporis, præsertim Hamelmangnus lib. 3. cap. 3.
prologomenorum: ex catholicis Cardinalis Ca-
meracensis, Ioannes Gerson tract. de potest. Eccles.
& tract. de auferibilit. superioris, seu Papæ, & alij<-P>@@

<-P>nonnulli in suis tractatibus de potest. Ecclesiæ:
item Nicolaus Cussanus tract. de concordantia
canonica lib. 2. cap. vlt. Panormitanus cap. signifi-
casti, de electione, & ibidem magister eius Cardi-
nalis Florentinus, Abulensis Matth. 18. quæst. 108.
& in defensorio trium conclusionum, Ocham in
dialogis, Almainus de potestate Ecclesiæ. cap. 10.
& 3. dist. 24. quæst. vlt. du. 6. Cardinalis Petrus de
Aliaco. Sotus. 4. dist. 20. q. 1. art. 1. ad 2. dicens, licet
Concilium non sit suprà Papam, quasi ei potesta-
testatem dederit: esse tamen superiorem, quatenus
potestate accepta à Christo, potest Pontificem
ipsum suis decretis & sententiis obligare.</P>
<P>  Alij verò sentiunt, esse supra Papam ex suppo-
sitione, quòd se illi subiiciat: tunc enim tenetur
acquiescere sententiæ Concilij, etiam si de eius
depositione ageretur, ita docet glossa cap. non si
incompetenter 2. quæst. 7. & c. in synodo. dist. 63.
Sebastianus Medicis. tract. de legib. p. 1. qu. 9. nu. 7.</P>
<P>  Alij verò tenent, Concilium generale non ha-<marginalia>69</marginalia>
bere potestatem ferendi leges, quæ oblige&#x0303;t ipsum<marginalia>Potestate&#x0303; ha-|bet Cōcilium|secund&#x0169; quos-|dam ferendi|leges quæ obli|gent alios, sed|non Pontifice&#x0303;.</marginalia>
Pontificem, bene tamen quæ obligent reliquos
omnes Christianos. Inter auctores huius opinio-
nis est diuersitas: nam quidam explicant de pote-
state quadam spirituali, seu Ecclesiastica propriè
dicta collata illi à Christo. Alij de potestate qua-
dam Ecclesiastica, & spirituali latè dicta, non col-
lata illi à Christo, qua possint ferre leges, quæ to-
tam Ecclesiam obligent: Posteriori modo hanc
sententiam tenere videntur Caietanus & Victo-
ria relect. 2. de potestat. Eccles. quæst. 1. principali.
n. 1. in fine ait, duplicem esse potestatem Ecclesia-
sticam, vt ipsemet dixerat relectione. 1. de potest.<marginalia>Duplex est po|testas Eccle-|siastica.</marginalia>
Eccles. Alteram largè sumptam pro quacumq&#x0301;ue
auctoritate, aut potestare ordinata per se ad finem
spiritualem, & ad cultum diuinum, siue habeat ali-
quem effect&#x0169; supernaturalem, siue nō habeat: qua-
lis fuit omnis potestas Ecclesiastica ante datas cla
ues Ecclesiæ à Domino: cuiusmodi fuit sacerdoti&#x0169;
totum in lege naturę, & scripta. Alteram verò pro-
priè dictam, sumptam pro Ecclesiastica, & spiri-
tuali potestate, aperiendi scilicet, & claudendi re-
gnum c&#x0153;lorum: quæ sola potestas vocatur claues
à Domino, Matthæi decimosexto & decimoocta-
uo, quæ solæ, inquit, habent effectum spiritualem,
vt in priori relectione declaratum est. Hoc sup-
posito, Victoria in illa quæstione secunda, nume-
ro secundo, statuit primam conclusionem, pote-
stas Ecclesiastica, siue spiritualis primo modo po-<marginalia>Potestas spi-|ritualis in le-|ge veteri qua-|lis fuerit.</marginalia>
test esse in tota Ecclesia, siue Rep. Christiana, quia
quælibet Resp. iusta constituta est à Deo Rom. 13.
Non est potestas nisi à Deo: & ibidem probat latè
Victoria, hāc potestatem fuisse in Ecclesia in lege
naturæ, & potuisse illam communicari summo sa-
cerdoti, à se electo, eámve in ipsum transferre:
Num. autem 3. totam potestatem spiritualem, quæ
fuit in lege veteri, ait fuisse primò & solùm in tri-
bu Leuitica. Num. autem 4. docet, potestatem Ec-
clesiasticam, siue spiritualem secundo modo acce-
ptam, seu propriè dictam, non esse in tota Eccle-
sia, seu c&#x0153;tu fidelium, & num. 6. potestatem Ec-
clesiasticam, & spiritualem esse in toto Concilio,
vt totum quoddā est: quam ait non esse sibi datam
à Christo, nec à iure diuino, nec à Pontifice, nec ab
ipsa Ecclesia: sed ex voluntate ipsot&#x0169; Prælatorum:
qui volunt ex seipsis vnā auctoritatem velut vn&#x0169;
corpus cōstituere. Imò nō sol&#x0169; in synodo vniuer-
sali: sed etiam in prouinciali, vel nationali, verbig.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0189.jpg/>
@@1@<SE189>Disput. VIII. Sectio XIIII. 173
<duolan 2><-P>Orientis, esset vna auctoritas in tota illa congre-
gatione ratione suæ totalitatis: & ideo totum Cō-
cilium obligat singulos Prælatos, quod fusiùs ibi
declarat Victoria, & fatetur sumpsisse ex Caieta-
no tomo primo, opuscul. 2. quod est apologia de
auctoritate Papæ, parte prima, capitulo sexto, vbi
tamen Caietanus ait, illos tunc non posse ea, quæ
summi Pontificis sunt propria, vt absoluere ab
aliquo casu reseruato Papæ, & fortasse solùm vult
Caietanus omnes illos Patres posse conuenire
in hoc, quòd quilibet præcipiat suæ Ecclesiæ
aliquid quod aliàs posset præcipere: quod cla-
rum est.</P>
<P>  Dico tamen primò, tale Concilium nullam le-<marginalia>70</marginalia>
gem facere potest, quæ ipsum Papam obliget: nec<marginalia>1. Concl.|Concilium ta-|le nullam le-|gem ferre po-|test, quæ Pa-|pam obliget.</marginalia>
quicquam ipsi præcipere, quando est certus, &
indubitatus Pontifex, etiam si ipse vellet Conci-
lio se subiicere. Hanc sententiam tenet Bellarmi-
nus 2. de concil. capit. 14. cum Antonio, tertia par-
te historiæ, titulo vigesimosecundo, capitulo deci-
mo, §. quarto, & in summa Theolog. parte secun-
da, titulo tertio, §. vndecimo. Turrecremata secun-
do summæ, capitulo septuagesimoprimo, nonage-
simotertio, & centesimoquarto. Pelagius de plan-
ctu eccles. libro primo, articulo sexto. Iacobatius
10. de conciliis articulo septimo, in quo fusissimè
quæstionem disputat, & soluit sexaginta tres argu-
menta aduersariorum. Caietanus tomo primo,
opusculo primo de comparatione Papæ, & Con-
cilio, præsertim capitulo duodecimo, & apologia
pro isto tractatu (quæ est opuscul. 2.) parte prima,
& secunda secundæ quæstione vndecima, articulo
primo, Ferrariensis 4. contra gentes, capitulo 76.
Augustinus de Ancona libro de potestate Eccle-
siæ. Petrus de Monte libro de potestate Papæ, &
Concilij, Turrianus tribus libris de potestate Pa-
pæ suprà Concilium.</P>
<P>  Canonistæ communiter, capit. significasti, de
election. & capitulo si Papa, distinctione 40. Ioan-<marginalia>Qui Canoni-|stæ & Theolo-|gi asserāt Pa-|pam esse supra|Concilium.</marginalia>
nes Antonius Delphinus libro secundo de eccles.
capitulo vltimo, Thomas Campegius tractatu de
potestate Romani Pontificis, capitulo vigesimo-
secundo, & sequentib. Sander. 7. monarchiæ, vbi
agit de Concilio Constantiensi pag. 540. Nauar-
rus libro primo consilior. titulo de constitutionib.
consil. 1. numero 4. seu quæstione 1. in fine, Azor
tomo 2. summæ libro 5 capitulo 12. quæstione 1.
ad secundum Emanuel Rodriguez 1. parte sum-
mæ, capitulo 154. verbo lex, numero 8. Bannes
2. 2. quæstione 1. articulo 10. dubio 2. notabil. 3.
Valentia ibidem disputatione 1. quæstione 1. pun-
cto 7. ad 5. argumentum principale, Aragon, & alij
2. 2. quæst. 1. art. 10.</P>
<P>  A quibus Doctoribus peti potest latior, & fu-
sior huius rei probatio, à qua nunc supersedeo:
quia quæstio hæc an Concilium sit supra Papam,
suam propriam sedem habet tract. de clauibus, &
de fide, vbi Deo dante copiosè de hac re disseram.
Nunc ergo breuiter conclusionem probo: quia
Pontifex habet supremam potestatem in Ecclesia:
ergo Concilium non est ipso superius: sed è con-
tra: & sanè vel esset superuacaneum, quòd Conci-
lium ei legem aliquam imponeret: quia Concilio
dissoluto potest Pontifex illam abrogare: vel si
non potest eam abrogare, erit ligatus illa lege, do-
nec aliud Concilium generale cogeretur, quod il-
lam abrogaret, vel in illa dispensaret. Hoc autem
valde derogat authoritati Pontificis, & bonæ gu-<-P>@@

<-P>bernationi Ecclesiæ; cùm in illa sint leges, quæ
non possunt, cùm expedit, reuocari, nisi post
multum tempus, & infinitas expensas, & labores:
Confirmatur, quia si in legibus Cōcilij obliganti-
bus totam Ecclesiam potest Papa finito Concilio<marginalia>Papa potest in|legibus Con-|cilij generalis|dispensare, vel|eas abrogare.</marginalia>
dispensare, & illas abrogare, non fuerunt latæ à
superiori: in ferior enim non potest sine facultate
superioris in eius legibus dispensare, nec ipsas ab-
rogare: si verò non potest, valdè limitata est pote-
stas Apostolica, maximè si leges Concilij vsum
potestatis eius impedirent, & hæc limitatio pote-
statis Pontificiæ esse posset valdè noxia Reipubl.
Christianæ.</P>
<P>  Confirmatur etiam: nam si Concilium est su-
pra Papam, non poterit Papa, etiam cùm iudica-<marginalia>Papa est supra|Concilium.</marginalia>
uerit expediens, auferre à Concilio potestatem
condendi leges, nec illas moderari, nec dissoluere
Concilium, cùm placuerit: nam si illi statuant, vt
ampliùs duret, eius definitioni stare tenebitur
Papa: hoc autem est inconueniens: ergo non est
credibile Christum instituisse, aut permisisse, vt
Concilium esset supra Papam.</P>
<P>  Confirmatur etiam: quia inutile esset talem po-
testatem dare Concilio; cùm possit Papa illud non
congregare, & sine eius auctoritate congregatum
nequeat esse legitimum, & sic in manu Pontifi-
cis situm erit, vt nulla ei lex à Concilio impona-
tur.</P>
<P>  Dico secundò, licèt non sit omninò improba-
bile, quòd Concilium sine consensu Papæ habet<marginalia>71</marginalia>
auctoritatem ferendi leges aliquas, quæ obligent<marginalia>2. Concl.</marginalia>
totam Ecclesiam, excepto Pontifice, qui ab illis<marginalia>Concilium le-|ges ferre posse,|quibus adstrin|gantur alij|præter Papam|probabile est,|sed probabi-|lius contra-|rium.</marginalia>
iure diuino exemptus seu liber est: quæque sint
subordinarę ipsi Pontifici, ita vt illas possit mode-
rari, vel abrogare: tamen longè probabiliùs est,
nullam talem potestatem in Concilio esse. Prior
pars conclusionis probatur, quia talem potesta-
tem, & auctoritatem Concilio tribuere subor-
dinatam Pontifici, nihil derogat dignitati & au-
ctoritati Pontificis, & cedit in honorem Conci-
liorum generalium, & est sequi viam mediam in-
ter eos, qui dicunt Concilium esse supra Papam,
& eos qui dicunt, nil posse toti Ecclesiæ præci-
pere sine confirmatione Papæ, vel sine assensu
eius: quem tamen per solam confirmationem prę-
bere solet: & sic sequitur (quòd aliqui non ve-
rentur concedere) suffragia Patrum in Conciliis
esse merè consultiua, & non decisiua, ac proinde
non esse verè iudices, sed consiliarios: quod vide-
tur absurdum.</P>
<P>  Posterior autem pars probatur ex perpetua tra-<marginalia>72</marginalia>
ditione & obseruatione omnium Conciliorum
generalium: semper enim confirmationem à Pon-
tifice postularunt, & anteà non censebantur suis
legibus obligare, neque illæ vniuersè in Ecclesia
recipiebantur: quòd si aliquando prouincia ali-
qua, vel Ecclesia particularis ante confirmatio-
nem admisit tales leges, id fecit vel spontaneè,
vel ex particulari præcepto sui prælati, vt notant
Nauarrus & Emanuel suprà, qui hanc partem do-
cent: quos alij recentiores hîc sequuntur: quo-
rum sententia confirmatur ex Tridentino sessione
vigesimaquinta, capitulo vltimo, de fine Concilij,
& confirmatione petenda: vbi Patres decernunt,
confirmationem peti à Pontifice, & ex bulla<marginalia>Cōcilium Tri-|dentinum Cō-|firmationem à|Pio 4. petiit,|& obtinuit.</marginalia>
Pij IIII. quæ in fine eiusdem Concilij habetur,
vbi decreta Concilij, auctoritate Apostolica con
firmantur, & ex diuo Thoma opuscul. 9. contra<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0190.jpg/>
@@1@<SE190>174 Quæst. XCV. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>impug. religio. cap. 4. vbi ait, Sancti Patres in Conci-
liis congregati nil possunt statuere, nisi interueniente au-
ctoritate summi Pontificis: idem tenet Turrecremata
2. summ. cap. 71. Azor, & Valentia, suprà. Deinde
suadetur ratione: quia Concilium illud non habet
auctoritatem ab Ecclesia vniuersali: nec à Christo,
vt fatentur Caietanus & Victoria, qui addit, etiam
si Ecclesia repugnaret, Concilium posse facere le-
ges: à quo ergo habet auctoritatem? Respondet
Victoria, à propria voluntate: certè propria vo-
luntas, vt plurimùm potest facere, vt tota colle-
ctio Episcoporum præcepta ferat, quæ singulos
prælatos obligent: ea tamen præcepta non pote-
runt astringere totam Ecclesiam (etiam excepto
Papa) quoniam nullus Episcopus facultatem ha-
bet subiiciendi suam Ecclesiam illi congregatio-
ni: & si demus, præceptum esse, vt singuli aliquid
statuant pro sua Ecclesia, qui id fecerint, obliga-
bunt suam Ecclesiam, & illa manebit obligata: ita
tamen, vt Episcopus idem, vel successor, si volue-
rit reuocare talem constitutionem, possit validè,
imò & licitè, saltem dissoluto Concilio; quia tunc
non manet communitas illa Episcoporum, nec
ipsi Episcopi efficiunt vnam communitatem: er-
go eorum mandatum, etiam vt refertur ad singu-
los Episcopos, vim non habet. Imò nec cùm sunt
in Cōcilio, efficiunt vnam communitatem perpe-
tuam: ergo eorum præcepta non possunt esse per-
petua, & habere rationem legis, magis quàm si ca-
su conuenissent alibi. Et sanè Ecclesia peculiaris
Romana, & aliæ Ecclesiæ, quarum Episcopi non
fuerunt in Concilio per se, nec per legatos, aut vi-
carios, qui ex illorum auctoritate, aut voluntate
consensissent in lege Concilij, illa non astringe-
rentur: quia à proprio pastore non sunt obligatæ
immediatè, nec mediatè.</P>
<P>  Adde, vel prælati illi crederent legem suam ac-
ceptam fore Pontifici, vel non: si primum stultè
facerent, & irreuerenter, non petendo eius con-
sensum antequàm illam promulgare&#x0303;t: si verò cre-
derent ingratam Pōtifici esse futuram, impruden-
tissimum esset illam condere, quam scirent vel sta-
tim, vel saltem dissoluto Concilio esse à Pontifice
abrogandam: ergo existimandum est, Christ&#x0169; non
solùm non dedisse illis potestatem leges conden-
di absque Pontificis assensu: sed etiam si aliunde
illam potestatem habere possent, illam ipsis abstu-
lisse, & in Pontificem transtulisse, cùm illum fecit
supremum caput totius Ecclesiæ: sicut etiam tunc
transtulit in illum potestatem, quam ex natura rei
haberet tota Ecclesia ad condendum leges, quæ
singulos obligarent. Confirmatur, quia vel leges
Concilij deberent esse subordinatæ Pontifici; vel
non, si non: ergo non esset suprema potestas in
Pontifice: quod est absurdum, & contra Ecclesiæ
vsum, & traditionem: nam videmus, Pontificem
dissoluto Concilio dispensare in eius legibus, &
interdum eas penitus abrogare: si verò leges illæ
essent subordinatæ Pontifici, melius esset, vt sine
eius assensu non fierent, nec obligarent: ergo cre-
dibile est, ita Christum instituisse. Neque verum
est, quod aliqui Theologi hîc dicunt, leges talis
Concilij, si acceptentur ab Ecclesia, validas esse:
nam acceptatio non dat valorem legi latæ ab eo,
qui potestatem non habet ferendi leges.</P>
<P>  Dico tertiò, Concilium æcumenicum acepha-<marginalia>73</marginalia>
lum ritè congregatum, ad declarandum verum<marginalia>3. Concl.</marginalia>
Pontificem tempore Schismatis, vt tempore Si-<-P>@@<marginalia>Concilium|acephal&#x0169; qua-</marginalia>

<-P>gismundi Imperatoris, & Concilij Constan. quan-<marginalia>le sit, & quam|vim habeat.</marginalia>
do erant tres, qui se Pontifices appellabant Bene-
dictus XIII. Ioan. XXIII. & Gregorius XII. vel ad
deponendum Pōtificem ob hæresim, vel ob aliam
iustam causam, si quæ est, non potest condere le-
ges propriè dictas, seu mandata perpetua impo-
nere, quæ totam Ecclesiam obligent, licet possit
imponere præcepta temporalia necessaria ad ha-
bendum certum, legitimumq&#x0301;; Pontificem Eccle-
siæ vtilem, & ad tollend&#x0169; schisma, & constituen-
dam in Ecclesia vnionem, tranquillitatem, & pa-
cem. Ita illustres Theologi hîc, & Caietanus to. 1.
op. 1. de authoritate Papæ, & Concil. c. 16. §. con-
cilium perfectum, & cap. 18. §. in 3. euentu. Bellar-
minus 2. de conciliorum auctoritate cap. vlt. Vi-
ctoria relect. vlt. de potestate Ecclesiæ, p. 1. qu. 2.
num. 18. Valentia 2. 2. disp. 2. quæst. 1. punct. 7. §. 45.
ad 6. arg. principale.</P>
<P>  Sed quo iure Concilium tunc possit ea præce-<marginalia>Quo iure Cō-|cilium ea mā-|data possit im|ponere.</marginalia>
pta imponere, non omnes explicant. Iuniores ali-
qui putant, id posse solo iure naturæ: nō enim ha-
bet immediatè à Deo talem potestatem, cùm nec
in Scriptura, nec in traditione contineatur: nec
verò eam habet à summo Pontifice, quia suppo-
nimus, nullum esse tunc indubitatum Pontificem,
aut etiam contra eius voluntate&#x0303; congregari Con-
cilium, vel præcepta imponi, & aliqua ipsum quo-
que ligare, vt cùm ei præcipitur vt vel per se vel
per procuratorem cōpareat in iudicio, vel vt pro
bono pacis renunciet Pontificatui: ergo ex iure
naturali conuenit Concilio illa potestas: nam iure
naturæ ad gubernatores prouinciarum pertinet
prouidere communi bono, quando non est Prin-
ceps certus: sed varij se Principes appellant, & vt
tales se gerunt. Hanc opinionem in sinuat Victoria
suprà, affirmans, in eo casu Ecclesiam non esse de-
terioris conditionis, quàm in simili casu esset tem-
poralis Resp. quæ tunc posset per gubernatores
suos præcepta imponere necessaria ad pacifican-
dum regnum, & obuiandum seditionibus, & diui-
sionibus ipsius, & constituendum sibi certum, &
indubitatum Principem. Vnde Concilium Con-<marginalia>Concili&#x0169; Cō-|stantiense cur|alios electores|præter Cardi-|nales ad Pon-|tificem crean-|dum adiun-|xerit.</marginalia>
stantiense Cardinalibus, ad quos aliàs iure cano-
nico electio Romani Pontificis spectat cap. licet,
de elect. cap. vbi periculum, eodem titulo, libro 6.
clem. ne Romani, de electione, plures alios adiun-
xit, vt verum Pontificem, quem tota Ecclesia ve-
neretur, eligerent: vt constat ex eodem Concilio
sess. 41. in decreto de electoribus Romani Pontifi-
cis pro hac vice, qui quidem vt Concilium suprà
testatur, Cardinalem de Columna concorditer in
Romanum Pontificem elegerunt, & Martinus V.
nominari voluit. Quæ electio legitima in Eccle-
sia est semper habita: & quamuis additio illa ele-
ctorum ex consensu Cardinalium facta fuerit: ta-
men, si expediret, ipsis repugnantibus fieri etiam
potuisset.</P>
<P>  Alij verò recentiores meliùs dicunt, etiam ex<marginalia>Iure diuino ad|quos extinctis|Cardinalibus|Pontificis ele-|ctio pertine-|ret.</marginalia>
iure diuino positiuo illam potestatem Concilio
competere: tribuunt Victoriæ, quia relectione ci-
tata p. 2. num. 21. docet, si extincti essent omnes
Cardinales, ad quos electio Pontificis iure cano-
nico spectat, electionem iure diuino pertinere ad
omnes Episcopos Reipub. Christianæ: quem lo-
qui de iure diuino positiuo colligunt: quia alludit
ad id Pauli Actorum 20. Attendite vobis, & vniuer-
so gregi, in quo vos Spiritus sanctus constituit Episcopos
regere Ecclesiam Dei. Dum suam sente&#x0303;tiam probat<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0191.jpg/>
@@1@<SE191>Disput. VIII. Sectio XIIII. 175
<duolan 2><-P>Victoria, quia ipsi sunt pastores gregis, & curato-
res, & tota administratio citra summum Pontifi-
cem spectat ad eos, & omnia possunt per se, quæ
inferiores omnes possunt, & addit. Dico ergo quòd
quomodocumque siue instituto, siue casu omnes Episcopi
Christiani conuenirent, possent eligere vnum summum
Pontificem tantæ auctoritatis, sicut fuit beatus Petrus,
etiam reclamantibus omnibus, vel maiori parte laico-
rum, aut etiam clericorum. Sed hoc testimonium Vi-<marginalia>Reprobatur|Victoriæ sen-|tentia.</marginalia>
ctoriæ non est ad rem, nisi per argumentum à si-
mili. Quidquid autem sit de eius mente, dico, ta-
lem potestatem partim conuenire iure positiuo
diuino, partim naturali: nam ex natura rei quæli-
bet Resp. potest in simili euentu sibi prouidere per
se, vel per gubernatores suos, qui iam eo ipso,
quòd sunt gubernatores, commissionem à Repub.
habent ad ferenda communiter præcepta, quibus
simili damno occurratur: & hoc ius naturale, quod
alioqui habent omnes Resp. non abstulit Christus
Ecclesiæ: sed auxit potestatem dando eius guber-
natoribus, vel ipsimet, si gubernatores in hoc es-
sent negligentes, vt p&#x0153;nis spiritualibus, seu cen-
suris ad hunc finem vterentur: quæ in sola natura
locum non haberent: pro quo facit Concilium
Constantiense in 4. arg. citandum.</P>
<P>  Ad ferendas autem leges, nec Reip. Christianę,
nec Episcopis facultatem dedit: quia ad prædict&#x0169;
finem non sunt necessariæ: cùm possit Ecclesia,
dum schisma durat, & non eligitur, aut fit indubi-
tatus Pontifiex, antiquis legibus gubernari, & so-
lùm indigeat nouis præceptis ad tempus breue
duraturis.</P>
<P>  Ex his reiicitur Sebast. Medicis tract. de legib.
p. 1. quæst. 9. n. 7. dicens, ideo Ioannem XXIII. po-
tuisse deponi à Concilio Cōstantiensi: quia Con-
cilio se subiecit: nam licèt non se subiecisset, po-
stuisset ab eo deponi: & si esset verus, & indubita-
tus Pontifex, quantumcumq&#x0301;ue vellet se subiicere
Concilio, nō ligaretur eius præceptis. Renuncia-
re quidem Papatui quisq&#x0301;ue Pontifex potest, vt de-
finitur cap. 1. de renunciat. in 6. dum tamen certus
manet Pontifex, nō potest Concilio, aut alteri cō-<marginalia>Renunciare|Papatui quis-|que Pontifex|potest.</marginalia>
munitati, aut personæ se subiicere, vt iis præceptis
ligetur, maximè cum p&#x0153;nis. Prima sedes à nemine
iudicatur cap. mandastis, 2. quæst. 4. cap. nunc au-
tem, 21. dist. cap. si Papa 40. dist.</P>
<P>  Sed contra superiores conclusiones, præsertim<marginalia>74</marginalia>
cōtra primum argumentum primæ, arguitur, quia<marginalia>1. Argum.</marginalia>
Concilium generale ante confirmationem solet
simpliciter, & absolutè præcipere. Respōdeo, facit
legem, quam vult, & sperat confirmandam esse à
Pontifice, vt cùm definit de fide, & dicit, visum est
Spiritui sancto, & nobis, facit definitionem, quā re-
fert & dirigit ad Pontificem, vt eam confirmet,
nec anteà conset, aut vult validam esse.</P>
<P>  Secundò arguitur: nam secundùm aliquos Epis-
copi accipiunt immediatè à deo iurisdictionem in
suas Di&#x0153;ceses: ergo similiter posset dici, Conci-
lium habere iurisdictionem à Deo in totam Ec-
clesiam, saltem excepto Pontifice, sicut Apostoli
habuerunt eam in totam Ecclesiā excepto Petro,
& aliis Apostolis. Respōdeo illam opinionem esse
minus probabilem, aut saltem incertam, & quid-
quid sit de illa, non esse simile: quia in Episcopis
illud videtur conueniens Reip. Christianæ: non
autem illud aliud in Conciliis, propter rationes
superiùs positas: illud verò Matth. 18. vbi fuerint duo
vel tres, &c. intelligitur, si præcipiant cum suo ca-<-P>@@

<-P>pite, vel eius auctoritate antecedente, aut conse-
quente: aut intelligitur specialiter esse illuminan-
dos à Deo, vt adiuuent Pontificem ad decernen-
dum in fide, & moribus. Quòd verò dicitur, si Ec-
clesiam non audierit, iam superiùs vidimus, non esse
intelligendum de c&#x0153;tu Ecclesię per se, sed per suos
prælatos præcipiente, & excommunicante, aut per
Concilia, aut alias communitates, aut personas
priuatas, quibus ipsi commiserint, vnde nec gene-
rale Concilium, non includendo Papam, nec eius
commissionem, & auctoritatem, id potest facere.</P>
<P>  Tertium argume&#x0303;tum, quia in 8. Synodo patres
cōgregati in dānatione Photij ita dixisse leguntur,
hoc autem nolentem intelligere Photium, vt bene ageret:<marginalia>Photij damna|tio quomodò|facta.</marginalia>
sed inobedientem, & resistentem huic vniuersali Syno-
do, repulimus, & anathematizauimus, at&#xE8BF; à tota Ca-
tholica, & Apostolica Ecclesia fecimus alienum per da-
tam nobis potestatem in spiritu sancto, primo & magno
Pontifice nostro Deo, liberatore & saluatore cunctorum.
Respondet Turrecr. 3. sum. cap. 31. ad 5. Patres non
dixisse, se proximè à Christo potestatem habere:
habebant quidem; sed medio Romano Pontifice,
vt dicitur Rom. 13. non est potestas, nisi à Deo. Sed
saltem videtur ex hoc loco colligi, leges Concilij
ante confirmationem eius obligare: vnde adden-
dum est, ad negotium Photij habuisse specialem
commissionem à summo Pontifice, vt ex historiis
constat: quod non cernitur in aliis Conciliis, imò
nec illud Concilium facultatem habuit conden-
di leges statim obligantes: sed damnandi Photium
damnatione statim habitura effectum.</P>
<P>  Quartò arguitur, quia in Concilio Constan-<marginalia>Concilij Con-|stantiensis de-|cretum nō est|probatum.</marginalia>
tiensi sic habetur ses. 5. Synodus vniuersalis repræ-
sentans vniuersalem Ecclesiam, habet immediatè pote-
statem à Christo, cui quilibet fidelis, cuiuscum&#xE8BF;&#x0301; status,
& dignitatis sit, etiam Papalis, obedire tenetur, quæ
difinitio in Cōcilio Basiliensi repetita est, & Mar-
tinus V. decreta Concilij Constantiensis ad fidem
pertinentia confirmauit. Respondet Valentia 2. 2.
disp. 1. quæst. 1. pun. 7. §. 45. decretum illius sessio-
nis non habere auctoritatem, quia Martinus V. so-
lùm probauit, quæ essent circa fidem determinata
vt (inquit) conciliariter, hoc est, præmissa disputa-
tione, & collatione, vt fieri in Cōciliis solet: sessio autem
illa tumultuariè facta est, vt ex actis Concilij Con-
stat, & notat Caietanus tract. de auctor. Pontif. ca.
9. Concilium autem Basilie&#x0303;se numquam fuit con-
firmatum, & fuit schismaticum aliquando, vt no-
tat Caietanus cap. 8. Aliter respondet Turrecre-
mata lib. 2. cap. 99. nusquam Concilium Constan-
tiense dixisse, Synodum immediatè habere pote-
statem à Christo: sed hæc esse verba Concilij. Hæc
sancta Synodus Constantiensis generale Concilium fa-
ciens, pro extirpatione præsentis schismatis, & vnione
ac reformatione Ecclesiæ in capite, & in membris fa-
cienda, declarat, vt ipsa in spiritu sancto legitimè con-
gregata, generale Concilium faciens, & Ecclesiam Ca-
tholicam militantem repræsentans, potestatem habet à
Christo immediatè: ergo in eo decreto non loquitur
Concilium de omni Synodo generali, & in ordine
ad quascumq&#x0301;ue leges, & præcepta: sed specialiter
de illa (vel similibus) quæ erat congregata tem-
pore, quo tres incerti, & dubij Pontifices pro veris,
& certis se gerebant, & ita conuocata erat ad tale
schisma de medio tollendum: ad quod habebat
immediatè potestatem à Christo, vt & superiùs
contra quosdam recentiores diximus: qua pote-
state non poterat condere leges statim in perpe-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0192.jpg/>
@@1@<SE192>176 Quæst. XCV. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>tuum obligantes: sed præcipere necessaria ad au-
ferendum schisma, etiam dubiis Pontificibus, sed
indubitato Pontifici nil potest Concilium gene-<marginalia>Indubitato|Pontifici nihil|potest Conci-|lium præcipe-|re.</marginalia>
rale præcipere: imò nec reliquis Christianis: nisi
ad hoc specialem à Pontifice facultatem habeat.
Deficiente autem collegio Cardinalium, posset
Concilium generale Papam eligere loco eius, qui
esset hæreticus, vel defunctus, vel Pontificatum
deposuisset.</P>
<P>  Pontifex tamen certus, & indubitatus, Cōcilij
legibus vel præceptis non subest, quidquid aliqui
dixerint, vt refert Turrecr. lib. 3. c. 29. Surrexerunt
quidam nouelli magistri hoc nostro tempore, qui dogma-
tizare ausi sunt, quòd vniuersale Concilium potesta-
tem haberet immediatè à Christo, & tantam, & tam
plenam, vt eius omnis fidelis, cuiuscumque status sit, aut
præeminentiæ, etiam si Papalis, obedire teneretur. Quod
dixit, quia tempore Concilij Constantiensis, &
Basiliensis, quibus ipse interfuit, aliqui Theologi,
& Iurisperiti id affirmarunt, quorum sententia
hac tempestate est periculosa, & grauissima censu-
ra notatur à Bannes suprà, & aliis: nam in Concil.
Floren. sub Eugenio IIII. & Lateranen. sub Leone
X. sic decretum est. Definimus, sanctam Apostoli-<marginalia>Concilij La-|teranensis de|Primatu Ro-|mani Pontifi-|cis decretum.</marginalia>
cam sedem, & Romanum Pontificem in vniuersum
orbem tenere primatum, & ipsum Romanum Pontifi-
cem successorem esse B. Petri principis Apostolorum, &
verum Christi vicarium, totius Ecclesiæ caput, & om-
nium Christianorum Patrem, ac doctorem existere, &
ipsi in B. Petro pascendi, regendi, & gubernandi vni-
uersalem Ecclesiam à Domino nostro Iesu Christo ple-
nam potestatem traditam esse, quemadmodum etiam in
gestis &#x0153;cumenicorum Conciliorum, & in sacris canoni-
bus continetur, & in Concilio Lateranensi 3. sub
Leone X. expressè definitum est, Papam esse supra
Concilium, vt refert Caietanus 2. 2. quæst. 1. art.
10. qui ipsi Concilio interfuit: eodem tamen art.
10. ait Bannes, rem non esse de fide, quia Parisien-
ses, qui oppositum tenent, tolerantur, & hoc Con-
cilium non fuit receptum in tota Gallia: sed ad fu-
turum Cōcilium appellauerunt: quia Galliæ Epis-
copi non interfuerunt propter bellum, quod in-
ter Iulium II. & Regem Frāciæ tunc erat: quamuis
appellatio illa fuerit scandalosa, & temeraria, &
Leo cap. dominus dist. 19. ait, huius nominis sacra-
mentum ita dominus ad omnium Apostolorum officium
pertinere voluit, vt in beatissimo Petro omnium Apo-
stolorum summo, principaliter collocaret, vt ab ipso quasi
quodam capite, dona sua velut in omne corpus diffun-
deret, vt exortem se intelligeret ministerij esse diuini, qui
ausus fuisset à Petrisoliditate recedere, ergo Pontifex
Concilio vniuersali Ecclesiam repræsentanti præ-<marginalia>Concilio vni-|uersali potest|Pontifex præ-|cipere.</marginalia>
cipere potest: non è contra.</P>
<P>  Hinc rectè Turrecremata lib. 3. cap. 51. ostendit
Romanum Pontificem Concilij generalis decre-
tis, & legibus minimè teneri: quia omnis iurisdi-
ctio Concilij à Papa est, & inferior non potest su-
periorem ligare: ideo etiam leges Pōtificis abro-
gare, aut restringere non potest, vnde in Concilio
Calcedon. Act. 10. cùm patres Concilij Constanti-
nopolitanum Patriarcham Alexādrino, & Antio-
cheno præferrent, Vicarij Apostolicæ sedis dixe-
runt, Sedes Apostolica nobis præsentibus humiliari non
debet, & ideò quæcum&#xE8BF;&#x0301; in præiudicium canonum he-
sterna die gesta sunt, nobis absentibus, ad sublimitatem
vestram pertinet, vt circumduci iubeatis, sin alias con-
tradictio nostra his gestis in hæreat, vt nouerimus, quid
huic Apostolico viro vniuersalis Ecclesiæ Papæ referre<-P>@@

<-P>debeamus, vt ipse aut de suæ sedis iniuria, aut de cano-
num euersione possit ferre sententiam, & Leo ipse nun-
quam ratum habuit tale decretum, vt constat ex
ep. eius 61. quamuis à Calcedone&#x0303;si Concilio con-
stitutum; quod Cōcilium se auctoritate Synodi 2.
Constantinopolitanæ tueri conabatur: ergo Ro-
manæ sedis authoritas præualet contra Synodum
generalem, non è contra.</P>
<P>  Quintò arguitur, quia orbis est maior vrbe cap.
Anastasius, & ibi gloss. 19. dist. gloss. cap sicut, 15.
dist. cap. sunt quidam, 25. quæst. 1. ergo plus potest
tota Ecclesia, & Concilium, quod illam repræsen-
tat cap. à recta, cap. pudenda, 24. quæst. 1. cap. ma-
iores, de baptismo, Albertus 1. tract. statutorum 2.
p. quæst. 9. quos citat, & sequitur Medicis, tract. de
legibus p. 1. quæst. 9. nu. 6. quàm Pontifex, qui est
pars Concilij, & Ecclesiæ. Respondeo, totum est<marginalia>Quando tot&#x0169;|non est maius|sua parte.</marginalia>
maius sua parte, quando quoad omnes partes est
quantum, secus si vna sola pars eius sit quanta per
se: vnde corpus, & albedo non sunt quid maius
mole, quàm corpus solum, nec ignis, & calor ha-
bent maiorem vim calefaciendi, quàm solus ca-
lor, nec tota Respubl. maiorem vim legislatiuam,
quàm solus Rex, in quem transtulit totam suam
potestatem: sic ergo quia Ecclesia & Concilium
per solum Pontificem habent potestatem legisla-
tiuam, non plus possunt, quàm solus Pontifex: imò
nil sine Pontifice: & parum refert, quòd Ecclesia
sit sponsa Christi, Ephes. 4. cant. 14. & 6. Matth. 20.
& 22. Act. 15. quia princeps non solet committere
sponsæ legislationem.</P>
<P>  Nec verò frustra congregantur Concilia gene-<marginalia>Frustra gene-|ralia Concilia|non congregā-|tur, etiamsi le|ges per se fer-|re nō possint.</marginalia>
ralia, licèt per se sine Papa, nec definitiones, nec
leges validas efficere possint: quia mediis eorum
disputationibus & collationibus Pontifex intelli-
git, quid definiendum, vel statuendum sit, vnde
Episcoporum, & aliorum suffragia in ordine ad
Pontificem, & leges, ac definitiones verè sunt con-
sultiua, ad effectum autem proponendi res, vt à
Concilio decretas, sunt decisiua, decidentia ni-
mirum quid nomine Concilij proponendum sit
Pontifici, vt ab eo confirmandum: quæ suffragia
decisiua non habe&#x0303;t, qui partes Concilij non sunt.</P>
<P>  Ex dictis patet à Concilio, in quo assistit per se<marginalia>A Concilio in|quo Papa assi-|stit appellari|non potest.</marginalia>
Papa, & assensum præbet, non esse appellationem:
quia de aliquo ad eundem non potest appellari,
cap. nemo. cap. cuncta 9. quæst. 3. quando verò per
legatos tantùm assistit, appellari ad Papam potest,
vt docet Sebastianus Medicis tract. de legib. p. 1.
quæst. 9. ex. l. 1. ff. quis & à quo, & cap. super quæ-
stionum §. porro de officio delegati.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO XV.
Vtrum concilia non generalia possint leges condere.</Z>
<P><INI4>S</INI4>Vppono, præter Concilium generale
vniuersale, seu &#x0153;cumenicum, quod au-
ctoritate summi Pontificis congrega-
tur, & fit eo præsente, vel eius Legatis,
ad hoc specialiter deputatis c. significasti de elect.
cap. regula dist. 27. (nam si absq&#x0301;ue Pontificis au-
ctoritate fiat, non Concilium, sed conciliabulum
erit cap. 1. & aliis. 15. dist.) esse aliud Concilium,<marginalia>Consilium pro|uinciale, vel|nationale quæ|sint.</marginalia>
quod dicitur prouinciale, & fit auctoritate Ar-
chiepiscopi præsentibus omnibus Episcopis pro-
uinciæ: A liud nationale: quod fit auctoritate Pa-
triarchæ, seu Primatis, interuenientibus omnibus<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0193.jpg/>
@@1@<SE193>Disput. VIII. Sectio XV. 177
<duolan 2><-P>Episcopis nationis cap. de Conciliis, 18. dist. cap.
penult. 92. dist. aliud Synodale, quod fit auctorita-
te Di&#x0153;cesani c&#x0169; clericis, & prælatis suæ Di&#x0153;cesis
cap. placuit, 12. quæst. 2. cap. fin. 17. quæst. 1. quod
ordinariè non vocatur Concilium: sed Synodus
Episcopalis. De generali dictum est sect. præced.
nunc de reliquis.</P>
<P>  Dico, habere potestatem ordinariam ferendi le-<marginalia>76</marginalia>
ges accommodatas, & proportionatas eorum iu-<marginalia>Concilium|Prouinciale|potest leges|condere,</marginalia>
risdictioni quoad territorium, & materiam, vt do-
cent communiter Canonistæ cap. regula, dist. 3.
Hostiensis titu. de constit. & alij in Rubrica eo-
dem tit. Sebastianus Medicis tract. de legib. p. 1.
quæst. 9. & sumitur ex cap. Catholica, dist. 11. vbi
dicitur, Catholicam Ecclesiam generalibus, & particu-
laribus institutionibus regi, priuatis verò, inquit, consti-
tutionibus, & propriis informationibus vnaquæ&#xE8BF;&#x0301; pro
locorum varietate, prout cui&#xE8BF;&#x0301; visum est, & subsistit, &
regitur. Aliqui dicunt, rationem sumi ex natura rei,
supposita ordinaria iurisdictione Episcoporum, &
aliorum Prælatorum, qui in ordine hierarchiæ
Ecclesię aliquomodò illis superiores sunt: nam in-
de statim fit, vt quatenus plures Episcopi sub vno
Archiepiscopo, vel plures Episcopi, & Archiepis-
copi sub vno Primate, vel plures curati sub vno
Episcopo constituuntur, possint etiam in vnum
congregari, & vnum corpus mysticum efficere, in
quo ex natura rei potestas legislatiua erit, eò ipso
quòd à Superiore non prohibeatur. Sed hæc ratio
non placet: quia licet omnes non prohibiti possint
vnam communitatem efficere, & conuenire inter
se, vt à maiori parte suffragiorum leges statuātur,
quæ obligent perpetuò singulas partes illius com-
munitatis: tamen in his Conciliis non fit hoc pa-
ctum inter ipsos Episcopos, nec leges ex vi talis
pacti vim habent: imò, etiam si multi nollent le-
ges fieri, si maior pars vellet fieri, præualeret, dein-
de illi conciliares non faciunt vnam communita-
tem permanentem: quæ sit capax legum: nam dis-
soluto Concilio dissoluitur illa communitas, & si
ex eorum solo consensu vim leges haberent, ex
eorum consensu, etiamsi non essent congregari in
Concilio, abrogari possent; quod falsum est: dein-
de leges non feruntur, saltem solùm, aut principa-
liter, pro ipsis: sed pro subditis ipsorum, qui num-
quam præstiterint consensum, & licet repugnaue-
rint, ligantur illis legibus: ergo illæ vim non ha-
bent ex pacto eorum, qui legibus obligantur. Et
quamuis ex pacto Episcoporum, verbi gratia de
santienda in propria Di&#x0153;cesi lege, in qua maior
pars Concilij conueniret, possent singuli obligari:
tamen, si post suffragia nollet aliquis pacto stare,
& obligationi suæ satisfacere, Ecclesia eius non
maneret obligata ex vi talis pacti: at re vera tunc
maneret obligata: ergo ali&#x0169;de nasceretur illa obli-
gatio subditor&#x0169;: & alioqui, si pauci quidam Epis-
copi diuersarum nationum, vel prouinciarum sic
conuenirent inter se sine aliis, & sine Primate aut
Metropolitauo, eodem modo obligarent suas Ec-
clesias, ac si conuenirent in integro, & legitimo
Concilio metropolitano, vel nationali: quod est
sanè ridiculum, deinde in concilio Synodali hoc
non habet locum; cum curati nullam habeant iu-
risdictionem ad obligandum se vel suas Ecclesias:
ergo illa obligatio non prouenit ex pacto, quod
inter se vel cum Episcopo inierint obligandi pro-
prias Ecclesias, sed aliunde.</P>
<P>  Vnde dico, in Concilio Synodali eam potesta-<-P>@@<marginalia>77</marginalia>

<-P>tem esse ab eo, à quo est potestas Episcopalis, nem-<marginalia>Potestas fe-|rendi leges in|Concilio Sy-|nodali à quo|sit.</marginalia>
pe secundum vnam opinione&#x0303; immediatè à Chri-
sto; secundum aliam verò immediatè à Papa, à quo
habet potestatem ferendi leges, siue in Synodo, si-
ue extra Synodum pro suis ouibus, quales sunt
etiam illi omnes, qui in Synodo conueniunt. In
Concilio autem prouinciali, vel Metropolitano,
potestas est à summo Pontifice, qui instituit di-
gnitate&#x0303; Metropolitanam, seu Archiepiscopalem,
& dedit Archiepiscopis, & Primatibus potestatem
congregandi Concilia, & à maiori parte suffra-
giorum decisiuorum statuendi leges pro tota
prouincia, vel natione, quas nullus illoruu præla-
torum etiam pro sua Di&#x0153;cesi abrogare possit, &
in hoc præcipuè consistit officium Archiepiscopi,
& Primatis.</P>
<P>  Hæc humana institutio constat ex antiquissi-
ma traditione, & ex illo cap. Catholica, & ex aliis
nonnullis decretis statim referendis, & nouissimè
ex Tridentino, à quo sess. 24. in decreto de refor-
mat. cap. 2. statutum est, vt Concilia prouincialia<marginalia>Concilia pro-|uincialia quo-|libet triennio|fieri debent.</marginalia>
quolibet triennio fiant, & quæ ibi fuerint ordina-
ta, obseruentur, atque obseruari faciant Episcopi:
ergo Concilium prouinciale potestatem habet
ferendi leges statim obligantes, antequam à Pon-
tifice confirmentur: & alioqui eorum leges com-
muniter non valerent: quia communiter non sunt
confirmatæ, sed nulla expectata confirmatione
publicantur, & promulgantur; & violatores ta-
lium legum puniuntur, vide Concil. Carthag. 4.
cap. 21. vbi præcipit. Episcopo ad Synodum prouin-
cialem ire, nisi graui necessitate inhibeatur: in quo euen-
tu legatus est suscepturus (salua fidei veritate) quid-
quid Synodus statuerit, & Concilium Toletanum
3. cap. 18. relatum, dist. 18. cap. decernimus, præci-
pit Episcopis, vt intra sex me&#x0303;ses reserint suis Ecclesiis,
quæ eodem anno in Concilio acta sunt, vel definita esse
noscuntur.</P>
<P>  Sed obiicies Symachum Papam cap. Concilia,<marginalia>78</marginalia>
dist. 17. Concilia sacerdotum Ecclesiasticis legibus quo-
tannis decreta per prouincias, quia præsentiam Papæ
non habent, valetudinem perdiderunt: hoc est, nullius
sunt momenti. Respondeo, intelligi in ordine ad
obligandam totam Ecclesiam, vel definiendum
infallibiliter de fide, vel de maioribus causis sta-
tuendum: vnde ibidem subditur, legistis insanissimi
aliquando in illis prouinciis de maioribus præter aposto-
lici apicis sanctionem aliquid constitutum, & non de
maioribus negotiis ad consultationem, si quid occurrerit,
præfatæ sedis arbitrio fuisse reseruatum? Sic cap. multis
proximè præcedente in ead. dist. dicitur, maiores
verò, & difficiliores quæstiones, vt sancta Synodus sta-
tuit, scilicet. 5. Synodus sub Symacho, vt notatur
in margine, ad sedem semper referantur Apostolicam,
idem colliges ex cap. nec licuit, dist. 17. vnde male
Gratianus, dist. 18. in princ. ex relatis, dist. 17. colli-
git, Episcoporum igitur Concilia (vt ex præmissis ap-
paret) sunt inualida ad definiendum, & ad constituen-
dum, non autem ad corrigendum: sunt enim necessaria
Episcoporum Concilia ad correctionem, & exhortatio-
nem: quæ & si non habent vim constituendi, habent ta-
men auctoritatem imponendi, & dicendi, quod aliàs
statutum est, & quod generaliter, seu specialiter præcep-
tum est. Hæc Gratianus.</P>
<P>  Falsò etiam aliqui iuniores hîc dicunt, Conci-
lij prouincialis, vel nationalis decreta ea tantùm
ratione singulas Di&#x0153;ceses obligare, quatenus le-
ges sunt à propriis Episcopis statutæ; quod tamen<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0194.jpg/>
@@1@<SE194>178 Quæst. XCV. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>si verum esset, nec ipsos Episcopos ligarent, nec
eorum subditos, qui decretis illis non consensis-
sent, vel ea posteà reuocassent: quod falsum, & cō-
tra vsum, & consuetudinem est. Nec est simile de
legibus Cōciliorum generalium: nam tales perti-
ne&#x0303;t ad totam Ecclesiam, in quam sine speciali con-
cessione Papæ, nulla est iurisdictio: in Ecclesias au-
tem particulares Episcopi extra, vel intra Conci-
lium: Archiepiscopi, & Primates in Concilio, &
cum maiore suffragiorum parte iurisdictionem
habent modo superiùs dicto.</P>
<P>  Aduerte tamen, Concilia hæc in legibus suis<marginalia>79</marginalia>
non habere infallibilem auctoritatem: sed errare<marginalia>Concilia hæc|in suis legibus|non habent|infallibilem|auctoritatem.</marginalia>
posse: quia non dant leges vniuersæ Ecclesiæ, nec
de rebus grauioribus, quæ vniuersam Ecclesiam
attingunt. Hæ enim summo Pontifici reseruatæ
sunt, qui siue adsit his Cōciliis, siue non adsit, po-
test eorum leges approbare, & ad vniuersam Ec-
clesiam extendere, & tunc leges erunt infallibili-
ter bonæ, & vniuersam Ecclesiam astringent: sic
multa decreta Concilior&#x0169; Prouincialium, vel na-
tionalium, vim eandem habent, quàm decreta
Conciliorum generalium, ad quod non satis est
inueniri in decreto Gratiani, vt patet ex dictis, qu.
13. Quæ autem Concilia non generalia à summo
Pontifice confirmata, & approbata expressè sint,
tradit Bannes, 2. 2. quæst. 1. art. 10. dub. 3. ad finem,
Valentia ibi disp. 1. quæst. 1. pun. 7. Canus 5. de lo-
cis cap. 4.</P>
<P>  Addit verò Bannes, alia fuisse implicitè, & in-<marginalia>Quædam fue|runt implici-|tè, & inter-|pretatiuè ap-|probata.</marginalia>
terpretatiuè approbata, & confirmata: ea nimirum,
quæ c&#x0169; peruenerint ad cōmunem Ecclesiæ notitiam, non
reprobantur ab Ecclesia, aut summo Pontifice, in qua re
silenti&#x0169; approbatio esse videtur, præsertim cùm viri do-
cti in Ecclesia, & vniuersitatibus huiusmodi decreta
approbent, & tamquam dogma Catholicum admittant,
& doceant: hoc enim signum est approbationis implici-
tæ, & virtualis totius Ecclesiæ. Hæc Bannes, similia-
q&#x0301;ue dicunt Canus, & Valentia suprà, qui tamen
loquuntur de decretis ad fidem pertinentibus, de-
quibus fortasse vera est illa regula: sed de legibus
non credo, vt censeantur approbari, vel ad totam
Ecclesiam extendi, sufficere silentium Ecclesiæ
vniuersalis, vel summi Pontificis: silere enim pos-
sunt: quia nihil mali in illis legibus euide&#x0303;ter con-
spiciunt, & hoc non est dare illis auctoritatem in-
fallibilem, nec ad totam Ecclesiam illas exte&#x0303;dere.</P>
<P>  Ex dictis patet, rectè Turrecrematam, dist. 18. in<marginalia>80</marginalia>
princ. dicere, not andum est, quòd Episcoporum Conci-
lia, quo nomine Nationalia, & Prouincialia etiam<marginalia>Prouincialia,|& nationalia|Concilia ad|quid sint vti-|lia.</marginalia>
comprehendit, sunt vtilia ad tria: primò ad directio-
nem per modum regulæ constituendo canones; licet enim
Episcoporum Concilia non possint constituere generales
canones, quibus ligetur tota fidelium vniuersitas, possunt
tamen constituere speciales canones, vt Prouincialia in
prouinciis, & Episcopalia Concilia in Di&#x0153;cesibus suis,
imò quælibet Ecclesia, & quilibet populus potest sibi sta-
tuere ius, vt dist. 1. ius ciuile, & dist. 8. quæ contra, & 10.
q. 1. Catholica, & 12. d. illa, & d. 3. c. 1. Quod verò sub-
iungit Gratianus, ad definiendum, &c. verum est in
magnis, in quibus specialis auctoritas Papæ requi-
ritur, vtd. 17. c. multis, & de his, quæ spectāt ad ho-
norem, & ad aliquid generaliter obligant: malè ta-
men statim subiungit Turrecremata, Verùm si ta-
lia, quæ in Conciliis prouincialibus statuta sunt, Papa
approbet, tunc astringent omnes, non quia ibi statuta
sunt: sed quia à Papa approbantur: sicut scripta Augu-
stini, & Hieronimi, & multorum aliorum generaliter<-P>@@

<-P>omnes astringunt, non quia sunt dicta ab eis: sed quia
sunt à Papa approbata, & generaliter ab Ecclesia re-
cepta: sic & leges Vlpiani habentur in auctoritate, non
ratione personæ promulgantis: sed quia à Principe sunt
confirmatæ, & receptæ generaliter. Non omninò pla-
cet hoc dictum Turrecrematæ, quia non eo ipso,
quòd Papa approbet legem aliquam specialem
Concilij non generalis, extendit illam ad totam
Ecclesiam: & multominus ex eo, quòd contineatur
in decreto Gratiani, vt vidimus sect. 13. vbi idem
latiùs diximus de decretis sanctorum, & ostendi-
mus, diuersam esse rationem de dictis Vlpiani, &
aliorum Iureconsultorum.</P>
<P>  Nec etiam probo, quod ait Sebastianus Medi-
cis, tract. de legib. p. 1. quæst. 9. num. 3. Concilium
prouinciale facit ius commune, quando à Papa vel Con-
cilio generali approbatum fuit, si per ius commune
intelligat, quod totam Ecclesiam obliget: nec ex
cap. 1. de locato, nec ex l. 2. §. omnia C. de veteri
iure enucleand. id potest colligi, vt ipse putauit.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO XVI.
Vtrum capitulum Ecclesiæ Cathedralis, vel Collegiatæ
possit, saltem sede vacante, condere leges.</Z>
<P><INI5>N</INI5>On est quæstio de capitulo vnà cum<marginalia>81</marginalia>
Episcopo, quia sic certum est, posse
leges condere, seu statuta facere, Ca-
nonistæ cap. cum omnes, de constit.
Medicis tract. de legibus p. 1. qu. 16.
sed solùm est quæstio de capitulo per se sine Epi-
scopo, etiam si Episcopus viuat.</P>
<P>  Dico primò, Capitulum viuente Episcopo non<marginalia>1. Conclus.</marginalia>
potest condere leges, seu statuta, quæ externos<marginalia>Capitulum si-|ne Episcopo eo|viuente non|potest leges|condere.</marginalia>
obligent, seu non Capitulares: quia in illos nul-
lam habet iurisdictionem, & hoc vult Medicis su-
prà diens, regulariter nil posse statuere.</P>
<P>  Dico secundò, aliqui sentiunt, quòd nec circa<marginalia>2. Conclus.</marginalia>
seipsum, seu capitulares suos potest aliqua statuta
facere, quæ propriè sint statuta, vel leges: fortasse
hoc voluit Medicis in verbis citatis, clarius idem
docent hic aliqui Theologi dicentes, capitulum
Ecclesiæ Cathedralis, viuente Episcopo, nulla po-
test statuta condere, sine consensu Episcopi, siùe ad
causarum decisionem spectent, siue ad eas res, quę
ad canonicos, & Ecclesiam pertinent. Adducunt
Archidiaconum, & alios Iurisperitos c. catholica,
dist. 11. Innocentium ca. cùm omnes nu. 2 Panor-
mitanum num. 4. Decium in 2. lectura nu. 20. de
consti. Oldradum cōsilio 181. circa finem, & alios,
quos refert Decius supra, & videtur apertè defini-
tum ab Honorio III. c. cùm consuetudinis, de con-
suetudine: sic enim scribit Parisiensi capitulo. Au-
ctoritate vobis presentium inhibemus, ne abs&#xE8BF;&#x0301; Episcopi
vestri consensu immutetis Ecclesiæ vestræ constitutiones,
& consuetudines approbatas, vel nouas etiam inducatis,
si quas fortè fecistis irritas decernentes. Ratio est: quia
capitulum nec in suos capitulares, seu canonicos
videtur habere iurisdictionem. Confirmatur, quia
Episcopus est caput Capituli cap. nouæ, de his,
quæ fiunt à Prælato: ergo sine Episcopo nil potest
Capitulum statuere.</P>
<P>  Aliqui tamen illustres Theologi docent, circa<marginalia>82</marginalia>
ipsos canonicos, seu capitulares posse aliqua sta-<marginalia>Capitul&#x0169; cir-|ca suos capi-|tulares aliqua|potest statuta|condere.</marginalia>
tuta facere, quę veræ sint constitutiones, seu leges,
ita docent glossę posteà citandæ, Syluest. verbo lex
qu. 4. ex cap. cùm accessissent, de constit. ibi tamen<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0195.jpg/>
@@1@<SE195>Disput. VIII. Sectio XVI. 179
<duolan 2><-P>solùm dicitur, validum statutum factum à capitu-
lo, si à summo Pontifice sit posteà approbatum, seu
confirmatum: quamuis fauet textus: quia suppo-
nere videtur, Capitulum posse statuta facere, &
solùm dubitatur de hoc, quia erat in materia re-
quirente auctoritatem Papæ, vel Episcopi. Magis
vrget cap. nùm omnes, de constit. vbi Innocentius
III. statuit, vt nullius sit mome&#x0303;ti constitutio à Ca-
pitulo Trecensi facta contra priorem consuetudi-
nem, quia iniustitiam continebat inæqualitatis:
ergo si iniustitia non intercederet, valeret consti-
tutio illa à Capitulo facta sine consensu Episcopi:
sed respondent Theologi aduersarij, non consta-
re factam fuisse sine consensu Episcopi, quin po-
tius præsumendum esse, factam fuisse cum eius as-
sensu, vt notauit Decius supra, num. 19. eò quòd in
specie illius constitutionis, cùm tantùm de eius
valore dubitetur ratione inæqualitatis, & ea ra-
tione irritetur à Pontifice, præsumendum, quod
ex omni alio capite valebat: quia quando de vno de-<marginalia>Quando de|vno defectu|quæritur, in|aliis habilitas|præsupponi-|tur.</marginalia>
fectu quæritur, in aliis habilitas præsupponitur: l. qui in
testamento in princ. ff. de testamentis, & cap. 1. de
ætate, & qualit. lib. 6. quo etiam pacto respondent
ad cap. cum accessissent, de constit. tum vel maxi-
mè, quid in eo cap. ob confirmationem sedis Apo-
stolicæ, quam Capitulum obtinuisse dicebat, si
reipsa cōstaret statutum ipsum in suo robore per-
manere, Innocentius III. decernit, dicunt etiā alia,
quæ adducit glossa verbo statutum, in cap. 2. §. cæ-
terùm, de verbor. signif. lib. 6. & dicto cap. cùm
omnes, de constit. nullius esse momenti: quia vel
ad rem non pertinent, vel explicari possunt eo mo-
do, quo explicatum est cap. omnes.</P>
<P>  Cæterùm explicatio illa cap. cùm omnes, diui-<marginalia>83</marginalia>
nat sine fundamento ibi interuenisse consensum
Episcopi, cùm de hac re nulla sit ibi mentio, & so-
lùm dubitatum fuit de valore illius statuti propter
iniustitiam, & de alio in cap. cum accessissent pro-
pter materiam, quæ ad Pontificem, vel Episcopum
pertinebat, & non ad Capitulum; ergo in aliqua
materia Capitulum potest statuta facere sine con-
sensu Episcopi, & ita Sebasti. Medicis suprà, post-
quam dixit, regulariter non posse sine consensu
Episcopi facere statuta, addit, Fallit tamen primò, vt
quando præcipitur, vt petitio vnius Ecclesiæ exuberantis
soluatur alicui Canonico indigenti, tunc Episcopus te-
netur, & debet ad hoc consentire, Panormitanus cap.
exposuisti, num. 8. de præb. & nota, quòd in Capitulo
Ecclesiæ Cathedralis solent reperiri huiusmodi prælati,
videlicet Primicerius, Archidiaconus, Archipresbiter,
Decanus, Præpositus, & Subdecanus: sunt præterea ca-
nonici, & capellani, quibus omnibus, & singulis assi-
gnatum est officium suum: vt singuli tamen, nil habent
proprij toto tit. de his, quæ fiunt à maiore parte cap. &
de his quæ fiunt à Prælato sine consensu capituli, Sec&#x0169;dò
Capitulum potest statuere abs&#xE8BF; consensu Episcopi in
his, quæ concernunt factum ipsius capituli: Panormita-
nus cap. 1. n. 14. de his, quæ fiunt à maiore parte cap. Ter-
tiò potest statuere abs&#xE8BF; Episcopo aliquid tendens in fa-
uorem iuris communis, Bero. cap. cùm omnes, num 39. de
constit. Quartò hoc idem mandante, vel approbante
summo Pontifice cap. cùm accessissent, de constit. Quintò
quando ex aliquo priuilegio Capitulum exemptum esset
à iurisdictione ordinarij cap. cùm omnes, de constitutio-
nibus. Hæc Medicis satis sine arte dicta: quia in
primo casu, qui hoc tempore non procedit, quan-
do canonici proprium habent, non statuebat Ca-
pitulum, sed proponebat Episcopo: in tertio casu<-P>@@

<-P>dici etiam potest, nil statuere, sed exhortari ad ob-
seruantiam iuris communis: de quarto & quinto
casu non est controuersia, solus ergo secundus ca-
sus videtur ad rem, in quo tamen obscurum est,
quid illud sit, quod dicitur concernere fact&#x0169; ipsius
Capituli.</P>
<P>  Dico ergo tertiò, Capitulum posse sine consen-<marginalia>84</marginalia>
su Episcopi statuta facere, spectantia ad ordinem,<marginalia>3. Concl.</marginalia>
& regimen ipsius Capituli, & administrationem<marginalia>De quibus ca|pitulum sta-|tuere possit si-|ne consensu|Episcopi.</marginalia>
facultatum, quæ pertinent ad mensam capitula-
rem, in maioribus autem non possunt disponere,
& statuere sine consensu Episcopi, & multò mi-
nus abrogare constitutiones Episcopi, aut Syno-
di, aut consuetudines illis æquiualentes: & ita te-
net glossa cap. 1. verbo statutum, de sentent. ex-
commun. in 6. & dicto cap. cùm omnes, de con-
stit. vbi Felinus num. 8. Siluester verbo lex quæst.
4. & hoc solùm voluit Pontifex cap. cum consue-
tudinis, de constit. & malè pro sententia asserente,
nullum statutum Capituli sine consensu Episcopi
valere, citātur Panormitanus, Innoce&#x0303;tius, Decius,
& Oldradus: nam potius docent oppositum, De-
cius cap. cùm omnes de constit. in 2. col. Oldradus
cons. 181. circa finem, Ionnes Crotus repet. l. om-
nes populi, colu. 7. in fine vers. quinta conclusio,
& vers. seq. & glos. in illo cap. omnes docent, illud
statutum, de quo in illo cap. omnes, validum fore,
si intercederet consensus Episcopi: & inde infert
Decius, Episcopi consensum intercessisse; quod
rectè impugnat Andreas ab Exea eodem cap. om-
nes num. 143. quia textus dirigitur Episcopo Te-
censi, & tendit ad impugnandum statutum, & ex
quo non fundat se super defectum consensus Epis-
copi, præsupponit, quòd omni alio respectu vale-
ret statutum, etiam sine consensu Episcopi: & sub-
iungit statim ex Exea, de quo tamen an & quando
valeat statutum capituli sine consensu Episcopi, vide
plene Felinum hîc, & Decium in 2. lectura col 2. & 3.
Doc. cap. cum consuetudinis, de consuetud. & cap. 2. de
verbor. signi. in 6. Albertum Brunum 3. tomo volum. sta-
tutorum, in verbo, capitulum. Hæc Exea.</P>
<P>  Hinc intelligitur, quomodò & Episcopus est<marginalia>Episcopus &|Decanus sunt|capita capitu-|li, sed diuersa|ratione.</marginalia>
caput Capituli cap. nouit, de his, quæ fiunt à Præ-
lato: & quomodò etiam Decanus est caput Capi-
tuli: hic enim est caput ad congregandum Capi-
tulum, & proponendum, quæ constituenda ab illo
sunt, & ad similia: Episcopus verò ad maiora. Vnde
Rosella verbo excommunicator §. 3. ait, Canonici
Ecclesiæ Cathedralis non possunt statuere super his, quæ
tangunt Episcopum, vel eius iura, aut communem sta-
t&#x0169; Ecclesiæ, vel super magnis rebus, & negotiis Ecclesiæ:
secus super sua singularia negotia, putà quòd suas diætas
certis modis distribuant, vel quòd certo modo ad Capi-
tulum voce&#x0303;tur, &c. secundum gl. c. 2. de verb. signi. in 6.</P><marginalia>85</marginalia>
<P>  De Capitulo autem Ecclesiæ collegiatæ ait Seba-<marginalia>Capitulum|Ecclesiæ colle-|giatæ nihil po|test statuere|sine licentia|Episcopi.</marginalia>
stianus Medicis illa quæst. 16. nil statuere posse etiam
cum suo prælato, abs&#xE8BF;&#x0301; licentia, & auctoritate Episcopi,
si verò eius Prior, seu Prælatus decessisset, tunc dicen-
dum est, quòd interueniente licentia Episcopi, posset sta-
tuere, & hoc nisi à iurisdictione ordinarij esset exe&#x0303;ptum,
vel priuilegio, seu præscriptione, aut aliquo alio casu ha-
bente vim priuilegij, vt quidam Præpositi sunt habentes
ordinariam iurisdictionem, & iura Episcopalia, Bero. c.
cum omnes num. 49. de constit. Hæc Medicis, quæ di-
splicent, nam sectione seque&#x0303;ti dicemus, alias com-
munitates minores Capitulo Ecclesiæ, posse sta-
tuere de quibusdam minoribus ad se pertinenti-
bus: ergo idem est de capitulo Ecclesiæ collegiatę.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0196.jpg/>
@@1@<SE196>180 Quæst. XCV. Tract. XIV.
<duolan 2><P>  Dico Quartò Capitulum Canonicum Eccle-<marginalia>86</marginalia>
siæ Cathedralis, sede Episcopi vacante, non potest<marginalia>4. Concl.</marginalia>
leges, seu statuta facere propriè dicta, seu perpetua<marginalia>Capitulum ca|thedralis Ec-|clesiæ sede va-|cante quid|possit.</marginalia>
sed duratura tantùm, donec eligatur Episcopus,
eóque electo spiratura: nec potest reuocare leges
propriè dictas latas ab Episcopis, licet ad tempus
possit vrgente necessitate obligationem earum
suspendere, & contrarium præcipere.</P>
<P>  Hæc conclusio est contra Payuam lib. de potest
Capituli sede vacante quæst. 6. & nonnullos alios
ab eo relatos, asserentes, Capitulum tunc posse le-
ges facere pro tota Di&#x0153;cesi, duraturas etiam post
electionem Episcopi, donec reuoce&#x0303;tur: quia mor-
tuo Episcopo potestas, & iurisdictio ipsius deuol-
uitur ad Capitulum, vt est certum in iure, & docet
Nauarrus lib. 1. cons. 7. de officio iudic. ordi. ex ca.
his, quæ, & cap. cum olim, de maiori. & obedien.
idem docet consilio 28. num. 1. & cons. 30. num. 2.
de tempor. ordin. vbi cum Ioanne Franco Pauino
tract. de officio Capituli sede vacante p. 1. cap. 1.
nu. 3. statuit hanc regulam generalem, capitulum
sede vacante succedit regulariter Episcopo in om-<marginalia>Capitulum se|de vacāte suc-|cedit in his,|quæ sunt iuris|dictionis ord.|nariæ.</marginalia>
nibus, quæ sunt iurisdictionis ordinariæ, exceptis
casibus expressis in iure, idem Gutierez 1. lib. quę-
stionum cano. cap. 11. num. 10. citat eundem Paui-
num tract. citato 1. p. quæst. 1. &. 2. volum. 15. tra-
ctatuum. Quod sumitur etiam ex Tridentino ses.
24. cap. 18. de reformat: ergo habet æqualem po-
testatem in legibus ferendis, & reuocandis, cùm
hic casus non videatur exceptus in iure, & ita te-
net verbo, lex in fine, dicens, statutum Episcopi sede
vacante durat, donec ab Episcopo reuocetur, & in hoc
videtur esse magna differentia inter hoc Capitu-
lum, & totam Ecclesiam, & Concilium generale
sede Apostolica vacante: quia Pontificia iurisdi-
ctio non deuoluitur ad Ecclesiam vel Concilium:
eò quòd dari deberet à Deo; & Deus illam non
dedit, nisi Papæ: iurisdictio autem Episcopi potest
dari, & data videtur Capitulo à summo Pontifice.</P>
<P>  Nostram tamen conclusionem tenent hîc gra-
ues Theologi, & colligunt ex Felino ca. cùm om-
nes, de constir. vbi apertè ait, capitulum sede va-
cante statuere non posse de his, quæ speciali iure
distincto ab Episcopali iurisdictione, Episcopo
conueniunt: imò nec posse leges ferre in materia,
in qua aliàs non posset viuente Episcopo, nisi sta-
tuendi necessitas immineat, vt patet num, 10. vbi
tame&#x0303; Felinus aliquos Canonistas refert, inter quos
est etiam Decius cap. cùm omnes, de constit. in 2.
lectura, num. 20. sed nostra sententia colligitur ex
ipso titulo, ne sede vacante aliquid innouetur, &
ex cap. 1. vbi Innocentius III. ait, Episcopali sede va-
cante non debet aliquid innouari: cùm non sit qui Epis-
copale ius tueatur: nec in Tridentino suprà, aut alio
iure reperitur concessa potestas leges ferendi Ca-
pitulo, licet illi concedantur, & præcipiantur alia:
ergo non habet talem iurisdictionem; sed ad iu-
dicandum in litibus, & ad danda præcepta aliqua
temporalia, quæ tum temporis fuerint necessaria.
Et hoc vult Sebastianus Medicis tract. de legibus,
p. 1. quæst. 16. dicens, Si vult statuere sede vacante,
tunc aut imminet periculum, aut non: imminente peri-
culo, seu scandalo, credo, quòd Episcopus possit legem con-
dere, donec tollatur scandalum, si verò necessitas huius-
modi non vrgeret, eo in casu puto capitulum sede vacan-
te non posse statuere, sicut nec c&#x0153;tus Cardinalium, nec
electores Imperij, & consiliarij Regis in sede vacante, &
interregno existente, vt dixi supra in quæst. 9. Et ratio<-P>@@

<-P>est: quia in Capitulum non transeunt reseruata Episco-
po Bero. ca. quæ in Ecclesiarum de constit. & cap. ex lit-
teris, de in integrum restit. Hæc Medicis, consonat
Tridentinum ses. 7. cap. 10. de reformat. prohibens
Capitulo, dare reuerendas ad ordines ei, qui beneficij
Ecclesiastici recepti, vel recipiendi occasione, arctatus
non fuerit: quia, videlicet, dare aliis perniciosum
esset: ergo similiter Capitulo non datur potestas
leges tunc ferendi: quia magis esset communiter
in destructionem, quàm in ædificatione&#x0303; Ecclesiæ.</P>
<P>  An verò Capitulum sede vacante, possit di-<marginalia>87</marginalia>
spensare cum illegitimo ad ordines minores, &<marginalia>An Capitul&#x0169;|possit dispen-|sare cum ille-|gitimo sede|vacāte ad Mi|nores, & sim-|plex benefici&#x0169;.</marginalia>
beneficium simplex, sicut potest Episcopus, iuxta
cap. 1. de filiis presbit. lib. 6. Respondit Nauarrus
consil. 28. de temp. ordinat. licet Ioannes And. cap. 1.
de filiis presbit. in 6. & Dominicus, & Francus ibi di-
cant, causam Papali decisione indigere propter varias
opiniones, quæ versantur super auctoritate Capituli sede
vacante ad dispensand&#x0169;, gl. clem. 1. §. 11. verbo capituli
de hæreticis videtur resoluere, quòd Capitulum non suc-
cedit Episcopo in iis quæ sunt iurisdictionis voluntariæ,
qualis est dispensatio: Contrarium tamen videtur ve-
rius, quòd tenet Panormitanus cap. cùm olim, de maior.
& obedien. cui satis accedit Francus Pauinus tract. de
officio capit. sede vacante cap. 7. p. 1. & melius ca. 1. nu. 3.
sed longè altius, & resolutiùs Federicus Senensis cons.
40. & melius cons. 30. cuius multis rationibus addo il-
lam firmam, quòd circa potestatem Capituli sede vacan-
te debet fieri regula affirmatiua, videlicet quòd succedit
Episcopo regulariter in omnibus, quæ sunt iurisdictionis
ordinariæ, exceptis casibus expressis, vt rectè resoluit
prædictus Francus Pauinus tract. citato p. 1. ca. 1. num. 3.
& constat, dispensationem illegitimorum pertinere ad
iurisdictionem ordinariam Episcopi, & quòd in nulla
parte iuris ille casus excipitur ab illa regula: ergo stan-
dum est ei argum. l. omnis definitio, ff. de regulis iuris, &
Rub. eodem, in 6. Hactenus Nauarrus.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO XVII.
De aliis nonnullis congregationibus, seu communitati-
bus, an possint leges Ecclesiasticas condere.</Z>
<P><INI4>S</INI4>Ebastianus Medicis tract. de legib. p 1.<marginalia>88</marginalia>
quæst. 16. num. 3. in genere sic ait, Vi-
dendum hîc esset de nonnullis aliis, vide-
licet de ministris, seu Prouincialibus, de
Prioribus, seu Guardianis, de Parochianis, Præpositis,
Plebanis, & aliis Rectoribus, necnon de conuenticulis,
congregationibus, fraternitatibus, collegiis, societatibus
& hospitalibus, & de aliis tam sæcularibus, quàm re-
gularibus clericis: sed, quia materia hæc satis potest com-
prehendi ex his, quæ dicta sunt, nunc omnia omittenda
putaui: nam facultas statuendi pendet ex vi iurisdictio-
nis alicui concessæ à superiore: ergo firma, & certa regu-
la tradi non potest, nisi quatenus inspicienda sit facultas
concessa de eo, quod agendum sit, de quo latiùs 2. p. dice-
mus, Vide Cagnol. Rub. C. qui admitti. num 43.</P>
<P>  Quidam verò Theologi hîc, postquam de Con-
ciliis, & Capitulo Canonicorum dixere, adiung&#x0169;t,
nulla alia congregatio, vel clericorum, vel magi-
strorum (quam vulgò absolutè vniuersitatem di-
cimus) potestatem habet iure communi ad feren-
das leges Ecclesiasticas: quare nisi speciatim à sede
Apostolica eis fuerit collata, aut legitima consue-
tudine inducta, non potest leges ferre: quia omnis
potestas iurisdictionis dimanat à Romano Ponti-
fice: ergo c&#x0169; de eiusmodi emanatione non constet<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0197.jpg/>
@@1@<SE197>Disput. VIII. Sectio XVIII. 181
<duolan 2><-P>comparatione vniuersitatis, nullas poterit le-
ges ferre, nisi speciatim alicui vniuersitati à Ponti-
fice maximo ea potestas conferatur, vel legitima
consuetudine inducta sit.</P>
<P>  Respondeo tamen, prædictas, & similes com-<marginalia>89</marginalia>
munitates potestatem habere ad statuendum de<marginalia>Communitas|quas leges fer|re possit vel|non.</marginalia>
minotibus ad se pertinentibus; de maioribus au-
tem nil per se efficere posse. Patet à simili ex his,
quæ dicta sunt de Capitulo viuente Prælato: &
ita tenent communiter Iurisperiti, de quo multa
dicit Albertus tractatu de communitatibus, quæ-
stione 3. Syluester verbo lex, quæst. 4. vbi ait, vni-
uersitatem clericorum, vel doctorum posse statu-
ta facere, quæ vim legum habeant. Probatque per
cap. ex literis, de constit. Quidam tamen recentio-
res Theologi dicunt, se non videre, quomodo in-
de deducatur: ibi enim solùm fit mentio statuti
vniuersitatis doctorum, & quamuis ibi dicatur, ab
iis statutum fuisse, vt si quis magistrorum nō obe-
diat mādatis vniuersitatis, communione seu con-
sortio in magistratibus priuetur: tamen ex hoc nō
colligitur, tale statutum ab illis solis doctoribus
conditum fuisse: sed ipsis consentientibus, & pe-
tentibus approbatum ab eo, qui supremam curam
haberet vniuersitatis. Vnde aiunt isti Theologi,
vniuersitatem doctorum sine consensu eius, qui
vniuersitatem fundauit, aut eius, qui supremam
habet potestatem in vniuersitatem, non posse le-
ges ferre, nec statuta perpetua facere, nisi speciali
concessione hoc priuilegium habeat. Sed certè
textus ille vrget, quia Pontifex planè supponit, sta-
tutum illud validum fuisse: sed p&#x0153;nam impositam
interpretatur, & moderatur, præcipiens, vt si ma-
gister ille, qui vniuersitati magistrorum non pa-
ruit, iam correctus est, ad cōmunionem magistra-
lem admittatur: & diuinare est dicere, illud statu-
tum factum fuisse auctoritate Rectoris, vel alte-
rius, qui à Pontifice haberet iurisdictionem super
vniuersitatem. Fauet l. per iniquum. C. de iurisdict.
omnium iudicum, vbi text. supponit, Collegium
habere sua statuta, quæ seruanda sunt ab illis, qui
ratione negotiationis, vel professionis militaris,
vel alterius similis, in tali Collegio, seu congrega-
tione sunt: similiter ergo in collegiis, & congre-
gationibus ordinatis ad finem spiritualem sunt
propria statuta facta ab illis, qui in illis Collegiis
sunt. Vnde Rosella, verbo, excommunicator, post-
quam §. 3. docuit, Capitulum Canonicorum posse
aliqua statuta facere §. 4. cum Panormitano capit.
cùm omnes, de constit. ait, Capellanos aliarum Ec-
clesiarum posse sine consensu Prælati, vel Episcopi sta-
tuere, non in rebus magnis, sed in aliis. Idem de his
communitatibus ait Felinus cap. cùm omnes, ci-
tato.</P>
<P>  Pro maiori autem declaratione aduerte, duo-<marginalia>90</marginalia>
bus modis intelligi posse lege&#x0303; fieri ab aliqua com-<marginalia>Communita-|tes quomodo|se poßint ge-|rere ad seruā-|das suas leges.</marginalia>
munitate. Primò, ratione iurisdictionis. Secundò,
ratione conuentionis & pacti inter membra talis
communitatis, vel inter fundatorem & illa. Qua
conuentione vel pacto obligant se singulæ partes
ad faciendum, quod tota communitas iniunxerit.</P>
<P>  Hoc modo istas communitates facere leges seu
statuta posse illi Theologi fatentur, nulliq&#x0301;ue du-
bium esse potest. Sed tales erunt propriè leges, vel
statuta, vt cùm ego promisi Deo, vel homini, vel
communitati facturum me quidquid iniunxerit,
& mihi aliquid iniungitur, non imponitur mihi
lex propriè: sed latissimè. Plùs ergo dicimus, nem-<-P>@@

<-P>pe eiusmodi communitates veram iurisdictionem
habere ad præcipiendum, & ad leges, seu staruta
ferenda nō ex vi promissionis, sed traditionis po-
testatis cuiusdam: quilibet enim potest tradere ius<marginalia>Quilibet po-|test tradere al|teri ius in se,|& cōmunitati,|& facere se|subditum il-|lius.</marginalia>
in se alteri personæ, vel communitati, & facere se
subditum illius, vt in bonum suum proprium gu-
bernetur: sicut ex natura rei posset se alterius ser-
uum facere, vt gubernetur in bonum domini.
Cùm ergo singuli hanc potestatem tradunt, sicut
tradere possunt alicui communitati ex ipsismet
nimirum constitutæ; illa communitas veram ha-
bet iurisdictionem in illos, ampliorem vel restri-
ctiorem iuxta primam eorum voluntatem, verbi
gratia, ad pręcipiendum in ordine ad hunc, vel il-
lum finem, ad quem communitas ipsa est institu-
ta: & iste modus iurisdictionis non pendet à sum-
mo Pontifice, nisi quatenus ipse potest illum im-
pedire, aut moderari iusta de causa, & est subordi-
natus Pontifici, imò & Episcopis, & ideo non de-
rogat ipsorum auctoritati: sed aliquæ communi
tates fortè sic constituuntur, vt non possint obli-
gare ad culpam: sed ad p&#x0153;nam: quod ex vsu, con-
suetudine, & communi intelligentia constituen-
tium illam communitatem, intellige&#x0303;dum est: pos-
sunt enim tradere, vt dixi, maiorem, aut minorem
iurisdictionem in se, vt voluerint, & constitutio-
nes, seu statuta harum minorum communitatum
potest examinare, & re vera examinat Pontifex,
vel Episcopus, ne quid contineant Apostolicis, vel
Episcopalibus præceptis, aut iuri communi con-
trarium: & cùm inuenerit, nil contrarium conti-
nere, eas approbat: & tunc etiam videtur vim con-
ferre earum statutis, quam tamen re vera possent
habere sola auctoritate ipsius communitatis, vt
Victoria relect. 1. de potest. eccles. propos. 3. num. 3.
& propos. 3. relect. 2. p. 1. seu quæst. 1. princip. nu. 1.
& 2. docet totam spiritualem potestatem, quæ fuit
in lege naturæ, potuisse dari auctoritate humana
fidelium tradentium potestatem toti communita-
ti, vel vni ab ipsis electo, vt leges ferret in rebus
spiritualibus, & in ordine ad finem spiritualem, &
salutem animarum.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO XVIII.
Vtrum communitates religiosæ, vel earum capitula pro-
uincialia, & generalia possint leges condere.</Z>
<P><INI5>R</INI5>Espondeo posse, vt videri potest per<marginalia>91</marginalia>
Innocentium cap. in singulis de statu<marginalia>Communita-|tes religiosæ|& Capitula|Prouincialia,|& genera-|lia possunt sibi|leges condere.</marginalia>
monachor. Sebastianus Medicis tra-
ctatu de legibus, & statutis part. 1.
quæst. 9. & 15.</P>
<P>  Quæ potestas secundùm aliquos ex duplici ca-
pite prouenire potest, scilicet, ex vi obedientiæ, &
ex iurisdictione Ecclesiastica à summis Pontifici-
bus manante, iuxta priuilegia vnicuique harum
communitatum concessa: sed existimo, ex vi voti
obedientiæ nullas leges, nullaq&#x0301;ue statuta, propriè<marginalia>Voti obedien-|tiæ obligatio|quam vim ha|beat.</marginalia>
dicta fieri posse: quia votum obedientiæ per se lo-
quendo nullam dat ei, in quem dirigitur iurisdi-
ctionem: sed tantùm inducit obligationem reli-
gionis ad faciendum, quod ille iniunxerit. Potest
tamen cum illo voto coniungi traditio potestatis
in seipsum, qua iure possit alius ei præcipere, & ad
implenda præcepta compellere, & hæc potestas
sine vllo voto, vel promissione tradi posset, vt su-
periore sectione diximus de aliis communitatibus<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0198.jpg/>
@@1@<SE198>182 Quæst. XCV. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>piis. Et traditur nō solùm in aliis religionibus per
professionem, & in Societate nostra per vota post
biennium emissa: sed in omnibus per ingressum
religionis, seu susceptionem habitus. Simul autem
Pontifex, qui religiones approbat, confert iurisdi-
ctionem, qua eiusmodi religiosi, etiam si potesta-
tem super se tradere religioni, & eius capitulis aut
prælatis noluissent, possunt præceptis, & legibus
obligari, & transgressores puniri: cōmutatq&#x0301;; Pon-
tifex iurisdictionem, quam habebant externi præ-
lati, & superiores, in iurisdictione&#x0303; internor&#x0169; Præ-
latorum, & Capitulorum ipsius religionis, & ita, si
nouitio imponatur præceptum à Prælato cum in-
tentione obligandi ipsum, tenebitur in cōscientia
parere, non ex vi voti; quia nullum fecit: sed ex vi
potestatis, quam ipse, & Pontifex tradidere Præla-
to religionis: & pro transgressione talis præcepti,
& quorumcumque alior&#x0169; humanorum, aut diui-
norum, poterit à Prælato puniri: qua de re ali-
quid cum Vazquez dixi tract. de peccatis.</P>
<P>  In quo autem sit hæc potestas legislatiua, vel in
Prælatis religionis, vel in capitulo conuentuali,
prouinciali, aut generali, vel simul in his omnibus
collectiuè, aut diuisiuè, & quoúsque se extendat,
non possumus nunc exactè definire: sed consu-
lendæ sunt cuiusque religionis regulæ. Sed quia
iuxta regulas fit non solùm obedientiæ votum;
sed etiam traditio potestatis à Pontifice, & à reli-
giosis ipsis (datur enim potestas Pręlato ad regen-
dum iuxta regulam, & non aliter) cōsulenda etiam
sunt cuiuscumque religionis diplomata, statuta,
& constitutiones: quia iuxta illas his, vel illis Præ-
latis, itemq&#x0301;ue capitulis Prouincialibus, vel Con-
uentualibus maior, vel minor, vel nulla potestas
legislatiua inest.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO XIX.
An potestas legislatiua Ecclesiastica possit om-
nibus etiam fæminis delegari.</Z>
<P><INI4>D</INI4>Dico primò, hanc potestatem esse de-<marginalia>Hæc potestas|est delegabilis.</marginalia>
legabilem, Panormitanus ca. grauem,
num. 1. de sentent. excommu. Andreas
Barbatia in additionibus ad Panor-
mitanum ibidem.</P>
<P>  Probatur primò ex dist. cap. grauem, vbi qui-<marginalia>92</marginalia>
dam ciues Pisani deputati à potestate, & populo
fuere ad statuta ciuitatis edenda: si potestas con-
dendi leges politicas delegatur, cur non poterit
potestas condendi leges Ecclesiasticas delegari?
& quòd illi deputati, essent verè legislatores, colli-
gitur ex illis verbis statuerunt, & ex illis aliis, cæte-
rùm cùm illi statutarij: quod etiam obseruauit Feli-
nus ad illum textum notab. 1. quamuis male asse-
ruerit, cōsuetudinem illam delegandi potestatem
legislatiuam, à Pontifice improbari: non enim sta-
tutum illud reprobatur: quia statuentes iurisdi-
ctionem non habuerint: sed quia contrarium erat
libertati Ecclesiæ: quòd si illa prima ratione infir-
mum esset, Pōtifex id asseueraret, vt de iustitia suę
constitutionis magis constaret. Secundò probo:
quia iurisdictio Ecclesiastica ad causarum cogni-
tionem delegari potest, vt constat ex toto tit. de
offic. delegati: ergo etiam iurisdictio legislatiua
Ecclesiastica delegari poterit. Par enim est ratio.</P>
<P>  Tertiò quia Pontifex propria auctoritate, & ar-
bitrio speciale officium legati constituit, cum or-
dinaria potestate condendi leges, vt superiùs vidi-<-P>@@

<-P>mus: ergo pro eadem voluntate poterit delegato
conferre potestatem non ordinariam condendi
leges Ecclesiasticas, id quod ex vsu abundè cōstat.
Omitto aliud argumentum depromptum ex l. vn.
§. quibus C. de nouo Codice faciendo: quo in hanc
sententiam dicitur Barbatius suprà, quia ex illo §.
solùm colligitur, legum compositionem, & ordi-
natione&#x0303; à Iustiniano Imperatore quibusdam fuisse
delegatam; non verò potestatem ipsam ad fere&#x0303;das
leges: quod satis constat ex eodem, §. & ex l. 1. &
2. C. de vet. iur. enucl.</P>
<P>  Dico secundò, non expedit potestatem absolu-<marginalia>93</marginalia>
tam ferendi leges in totam Ecclesiam delegari à<marginalia>2. Concl.</marginalia>
Pontifice alteri personæ: nam quælibet alia perso-<marginalia>Potestatem fe|rendi leges in|totam Eccle-|siam non ex-|pedit delegari|à Pontifice.</marginalia>
na errare posset in scandalum, & perniciem Eccle-
siæ, & Pontificis irrisionem: nullum tamen absur-
dum esset delegari Concilio generali.</P>
<P>  An verò potestas ferendi leges spirituales, seu
Ecclesiasticas mulieri delegari possit; Victoria re-
lect. 2. de potest. Eccles. quæst. 2. principali num. 3.
4. & 5. vniuersè asserit, mulieres potestatem Eccle-
siasticam habere non posse, cui sententiæ subscri-
bit Sotus 4. dist. 20. quęst. 1. ar. 4. §. sed de f&#x0153;minis,
alios plures auctores referens, & dist. 25. qu. 1. art.
2. cuius opinionem sequitur, & dicit esse commu-
nem Theologorum Emanuel to. 1. quæstionum
regularium, quæst. 12. art. 2. eandem sequitur, qu.
15. art. 1. Suarez in hac materia de legibus disp. 9.
sect. 1. ducitur Victoria, quia potestas illa à iure di-
uino orta ordinatur ad gubernationem populi, &
directionem in finem spiritualem, sed gubernatio
populi, & directio in finem spiritualem iureipso
diuino mulieri est interdicta 1. Cor. 14. mulieres in
Ecclesiis taceant; non enim permittitur eis loqui; sed sub-
ditas esse, sicut lex dicit: si quid autem volunt discere, do-
mi viros suos interrogent: turpe est enim mulieri loqui
in Ecclesia, & hoc esse mandatum Dei satis indicat
dicens, siquis videtur propheta esse, aut spiritualis, co-
gnoscat, quæ scribo, quoniam domini sunt madata, & 1.
Timo. 2. mulier in silentio discat cum omni subiectione:
docere autem mulieri non permitto, neque dominari in
virum: sed esse in silentio, & Pæpuzitæ ab Epiphanio
hæres. 49. August. hæres. 27. inter hęreticos nume-
rantur, quòd f&#x0153;minis sacerdotium attribuerint.</P>
<P>  Secundò quia in Concilio Carthaginensi 4. cui
Augustinus interfuit ca. 49. & refertur in cap. mu-
lier, 23. dist. & de consec. dist. 4. sancitum fuit, ne
mulier, quamuis docta, & sancta, viros in conuentu do-
cere præsumat, & Augustinus lib. quæstionum ver.
testa. quæst. 45. & refertur cap. mulierem, & cap. est
ordo. 33. quæst. 5. mulierem, inquit, constat, subiectam<marginalia>Mulier nullā|auctoritatem|habere, nec|docere potest.</marginalia>
dominio viri esse, & nullam auctoritatem habere: nec
docere enim potest, nec testis esse, nec fidem dare, nec iu-
dicare, &c. vide etiam Augusti. here. 27. & Epiphan.
hæres. 49. & Corasius, l. in multis, ff. de statu homi.
ait. Mulier nec magistratum genere, l. cum prætor, §.
non autem, ff. de iudic. nec postulare, l. 1. §. sexum, ff.
de postul. nec tutor dari potest, l. fin. ff. de tutel. nec
aliis muneribus, præsertim, publicis, fungi potest l. 2.
ff. de reg. iuris, quæ hîc copiosè Accursius com-
memorat. Hæc Corasius supra num. 1.</P>
<P>  Dico tamen tertiò, mulieri potest ab Apostoli-<marginalia>94</marginalia>
ca sede delegari potestas ad ferendas leges, etiam<marginalia>3. Concl.</marginalia>
aliquas, quæ à iure diuino emanauerint. Ita aliqui
Theologi hîc: & probatur primò ex ca. dilecta de
maior. & obedientia ibi, clericos suæ iurisdictioni
subiectos propter inobedientiam, & culpas eorum. Qua-
re licet ibi Honorius III. constituere videatur, vt<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0199.jpg/>
@@1@<SE199>Disput. VIII. Sectio XIX. 183
<duolan 2><-P>Abbatissa non possit excommunicare saltem ex
officio, & iure ordinario: definit tamen habere iu-
risdictionem spiritualem ordinariam, iurisdictio
enim in clericos ad eos punie&#x0303;dum propter inobe-
dientiam, & culpas eorum, spiritualis est, & Eccle-
siastica, vt optimè obseruauit Panormitanus ibi, &
Decius reg. 2. de reg. iuris in 6. num. 41. ergo etiam
potest ex speciali Pontificis delegatione leges Ec-<marginalia>Mulier potest|ex Pontificis|delegatione le|ges condere.</marginalia>
clesiasticas ferre, vt ieiunij, vel festi alicuius ser-
uandi: idem colligitur ex cap. dilectæ de excessib.
pręlat. cap. cum dilecta. de confirmat. vtili, vel inu-
tili: tertiò quia meliori posse delegari potestatem
ferendi censuras affirmat Paludanns 4. dist. 19. qu.
2. art. 1. in solutione 5. Nauarrus lib. 5. consiliorum
tit. de sent. excom. cons. 73. Hugolinus, quem refert
& probat Suarez 3. p. tomo 5. disp. 2. sectio. 3. num.
7. & Salmerō 1. Corin. 14. disp. 32. §. subdit, asseue-
rat, non adeo turpe esse, mulierem publicè docere,
vt iure diuino simpliciter ei sit interdictum: quin
potiùs existimat, posse Pontifice&#x0303; maximum in eo
dispensare, vt mulier publicè doceat, si sanctitate,
& sapientia polleat, & dono reuelationum insi-
gnita sit, vt fuit beata Catherina Senensis, quæ in
consistorio apud Papam, & Cardinales non semel
sermonem habuit: ergo eade&#x0303; ratione poterit mu-
lieri à Pontisice potestas ferendarum legum de-
legari.</P>
<P>  Quartò probatur, quia nullo iure diuino prohi-
bitum videtur, ne Papa pro sua suprema potestate,
possit mulieri delegare potestatem ferendi leges,
quę à solo diuino iure manare poterat: potest ergo
etiam hanc delegare: qualis est lex præcipiens sub
excommunicatione, ne certum quid fiat: quia solo
diuino iure, & potestate potest ferri excommuni-
catio, cùm contineat priuationem fructus suffra-
giorum, quæ priuatio sola auctoritate diuina, seu
à Deo vt auctore supernaturali manante, induci
potest. Quintò si aliqua ratione potestas excom-
municandi non posset dari fæminæ, maximè quia
talis potestas pertinet ad claues, quæ per presby-
terium cōferuntur: hęc autem ratio est nulla; quia
secundum D. Thomam 4. dist. 18. quæst. 2. art. 2.
quæstiunc. 2. habens iurisdictionem Ecclesiasti-
cam, licèt non habeat claues, potest excommuni-
care, & glos. cap. prætor. dist. 32. verbo, Duci, ex
Gregorio lib. 2. ep. 45. probat, laico delegari posse
facultatem suspende&#x0303;di, excommunicādi, &c. ergo.</P>
<P>  Ad argumenta, in contrarium respondeò, solùm<marginalia>95</marginalia>
probare, non posse mulierem ex officio publicè<marginalia>Mulier ex of-|ficio publicè|docere, & a-|ctus iurisdi-|ctionis exer-|cere nō potest.</marginalia>
docere, & actus iurisdictionis spiritualis publicè
exercere, qui ad censuras pertinent: hoc enim sua-
de&#x0303;t illa scripturæ testimonia, & Innocentij III. ca.
noua, de p&#x0153;nit. & remiss. vbi detestatur quarum-
dam Abbatissarum audaciam, & temeritatem, quę
in criminibus monialium confessiones audiebant,
& lege&#x0303;tes Euāgelium, publicè prædicabant: quod
ne deinceps fiat, decernit: quia, inquit, licet beatis-
sima Virgo Maria dignior, & excellentior fuerit Apo-
stolis vniuersis: non tamen illi, sed istis dominus claues
regni cælorum commisit. Vnde bene Nauarrus suprà
ait, fæminam, licet ex officio, & iure communi non possit
excommunicare, aut prædicare; secus tamen ex priuile-
gio. Et sic debet intelligi aut limitari Decius supra
dicens, fæminam posse habere iurisdictionem Ec-
clesiasticā iuxta illud c. dilecta: nō tamen posse ex-
communicare, iuxta illud cap. noua, & idem dicit
Couarruuias cap. alma. p. 1. §. 11. num. 2. Durandus
4. dist. 19. qu. 1. num. 9. Siluester verbo, Abbatissa<-P>@@

<-P>§. 3. Angelus, Armilla, Rosella, Tabienna, & alij
summistæ eodem verbo, Panormitanus cap. dile-
cta, de maior. & obedient. & ipse textus, & eodem
modo sunt intelligendi Victoria, Sotus, & Ema-
nuel citati pro prima opinione: nā Sotus illo lo-
co citatus ex dist. 20. quem citat, & sequitur Ema-
nuel to. 1 quæstionum regularium, quæst. 15. art. 1.
ait, non video, cur Prouincialis, vbi ei visum fuerit ad
honore&#x0303; domus, & monialium expedire, non possit Prio-
rissis, & Abbatissis cōmittere, vt possint huiusmodi præ-
cepta spiritualia in graui necessitate ponere: citra tamen
excommunicationis sententiam: nam hæc facultas num-
quam mulieribus commissa est, ne&#xE8BF;&#x0301; eis committere decet.
Non dicit Sotus, nullo modo posse, sed nō decere;
Paludanus autem absolutè ait, excommunicatio-<marginalia>Excommuni-|catio f&#x0153;minis|committi po-|test, sed à solo|Papa.</marginalia>
nem committi ei posse, cùm committatur merè
laico: sed intelligitur, quòd possit ei cōmitti à Pa-
pa, nō ab aliis, & similiter Abbatissa licet interd&#x0169;
suspe&#x0303;dere possit ab officio, & beneficio subtrahere
præbendas, & lato modo interdicere, & suspe&#x0303;dere
ab ordine, vt puta præcipiendo subiectis, ne cele-
brent, donec satisfecerint: tamen propriè, stricté-
que interdicere, vel suspendere non potest ab or-
dine, ea scilicet suspensione, & interdictione, quæ
earum transgressores p&#x0153;na irregularitatis feriat,
probat Emanuel to. cit. quæst. 17. art. 12. cum Pa-
normitano ca. dilectas de maior. & obedient. quia
cùm excommunicatio, suspensio, & interdictum
veniañt apppellatione censuræ, vt patet cap. quæ-
renti de verb. signifi. & Abbatissis interdictum sit
excommunicare; etiam suspendere, & interdicere
accepta pro censuris, videntur illis interdicta: cum
omnia pendeant ab ordine: sed fundamentum est
infirmum, cùm excommunicationem videamus
eis interdictam, suspensio autem etiam ab ordine
videtur illi concessa, dict. cap. dilecta, & laicis à
Gregorio II. registri epist. 44. relato capit. præter.
dist. 32.</P>
<P>  Multò autem incertius mihi est, quod dicunt
Sotus, Emanuel, & Victoria, suprà, Abbatissas, &<marginalia>An Abbatis-|sæ & Prioris-|sæ iurisdictio-|nem habeant|spiritualem in|moniales.</marginalia>
Priorissas nullam habere iurisdictionem, aut po-
testatem Ecclesiasticam in moniales: quod Victo-
ria, & alij tribuunt D. Thomæ 4. dist. 19. quæst. 1.
art. 1. quæstiunc. 3. ad 4. & dist. 25. qu. 2. art. 1. quæ-
stiunc. 1. ad 2. Paludano dist. 19. qu. 2. art. 3. Duran-
do, qu. 1. num. 9. Siluestro, verbo Abbatissa, §. 3.
Armillæ, num. 2. & 3. Probant primò, nam qui sunt
incapaces clauium, non possunt habere iurisdi-
ctionem spiritualem: sed mulier est incapax cla-
uium: quia fundantur in sacerdotio: ergo & iuris-
dictionis spiritualis: secundò quia non sunt dete-
rioris conditionis religiosi professi laici, quàm re-
ligiosæ f&#x0153;minæ: sed illi nequeunt habere iurisdi-
ctionem spiritualem: ergo nec hæ: tertiò qui habet
iurisdictionem extra forum p&#x0153;nitentiæ, potest
excommunicare, & absoluere ab excommunica-
tione: sed hoc nō possunt Abbatissę: ergo nec illud:
Quartò quia hæ non habent, nec communitet ha-
bere possunt scientiam spiritualem; ergo pericu-
losissimum esset dari illis potestatem ordinariam
præcipiendi aliquid in virtute sanctæ obedientię,
& sub peccato mortali; ergo credendum est, non
habere talem potestatem, & ita si aliquid iniun-
gunt sub præcepto, vel in virtute sanctæ obedien-
tiæ, factum non tenere. Sed obiicit sibi Victoria,
ergo moniales non tenentur obedire Abbatissæ.
Respōdet primò, teneri, quia tenentur seruare re-
gulam, in qua continetur obedientia Abbatissæ:<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0200.jpg/>
@@1@<SE200>184 Quæst. XCV. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>secundò, quia tenentur obedire, vt filiæ parenti-
bus: tertiò, quia tenentur obedire illi, sicut seruare
alia statura regulæ, in quibus non est specialis præ-
ceptio, vel dico, inquit, quòd nolle obedire Abbatissæ
est mortale: sed Abatissa non potest facere noua præcep-
ta. Sotus etiam, & Emanuel videntur dicere, non
posse præcipere, nisi sicut mater filiæ: quod si ita
est, rarò poterit obligare sub mortali: Demum Vi-
ctoria concedit mulieri, nisi iura id prohiberent,
posse habere aliquam iurisdictionem spiritualem,
sicut possunt laici: vnde, & Durandus suprà non
dicit esse omninò impossibile: sed non decere, sed
certè Durandus, Paludanus, Armilla, Siluester, &
D. Thomas non negant, Abbatissam posse præci-
pere sub peccato mortali, & in virtute sanctę obe-
dientię, quamuis negent, posse excommunicare: &
à quo habet posse corrigere moniales tamquam
filias, & eis pręcipere, vt mater, videtur habere po-
testatem præcipiendi, sicut Prælata: vera enim est
Prælata, & votum obedie&#x0303;di Pręlatis ad illam quo-
que videtur se extendere: sed quia non subiiciun-
tur illi moniales, nisi in supplementum virorum,
cum quibus nō possent absque periculo habitare,
ideò dixit D. Thomas, quem cęteri sequuntur, non
habere iurisdictionem spiritualem ordinariā: sed
quasi ex commissione: tamen iurisdictionem spi-
ritualem, imò, & quemdam vsum clauium habere
dicit: possunt ergo Abbatissæ verè obligare sub<marginalia>Abbatissæ in|suas moniales|iurisdictio.</marginalia>
peccato mortali, & in virtute sanctæ obedientiæ
precipere, nec hoc est incōueniens: quamuis enim
facilè errare possint, tamen facilè ab Episcopo, vel
ab alio Prælato, cui monasterium subiectum sit,
corrigi poter&#x0169;t, & earum potestas, vbi visum fue-
rit, limitari. Vnde valde diminutè Angelus, verbo,
Abbatissa, num. 6. ait, posse moniales, seu subditas mo-
nere, & exhortari, quo innuit, nil posse eis præ-
cipere: quod est magna ex parte subuertere mo-
nialium obedientiam, imò aliquando Abbatissam
habere iurisdictionem spirituale&#x0303; in clericos, pro-
bant ex textibus, & doctoribus omnes summistæ
verbo, Abbatissa, & Emanuel suprà, item f&#x0153;mi-
nam posse esse arbitricem, quando est in di-
gnitate habente iurisdictionem, docet Rosella
verbo, fæmina, §. 2. & verbo arbitrix, §. 1.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO XX.
Vtrum hæc potestas legislatiua Ecclesiastica ex moribus
vel fide legislatoris pendeat.</Z>
<P><INI5>H</INI5>Æretici, qui dicunt potestatem ciui-<marginalia>97</marginalia>
lem non esse in peccatoribus, à for-
tiori id dic&#x0169;t de Ecclesiastica: de qua
idem sentit Armacanus lib. 10. de qu.
Armen. cap. 4.</P>
<P>  Suadetur primò, quia potestas hæc, est donum<marginalia>1. Argum.</marginalia>
Dei supernaturale: ergo non manet in peccatore:
secundò est ad regendum Ecclesiā Dei sponsam:
ergo non est in inimico Dei: tertiò datur in ædifi-
cationem, non in destructionem, at in peccatore
esset ad destructionem: ergo.</P>
<P>  Quæ rationes maiorem vim habent in hæreti-<marginalia>98</marginalia>
co: vnde multi ex Catholicis dixerunt, si Prælatus<marginalia>Alia sentent.|Si prælatus|fiat Hæreti-|cus, an à sua|dignitate ex-|cidat.</marginalia>
Ecclesiæ, etiam summus Pontifex, incidat in hæ-
resim, eo ipso potestarem, & dignitate&#x0303; amittere,
quod latè defendit Castro 2. de iusta hære. puniti.
ca. 23. & 24. Matthæus Illyricus serm. de clauibus,
& Pontificia potestate, §. prima autem iurisdictio,
vbi ait, si Papa esset hæreticus, iam non esset caput Ec-<-P>@@

<-P>clesiæ, nec iurisdictionem haberet: probatq&#x0301;ue primò,
quia esset omninò ab Ecclesia separatus, vnde Cy-
pri. cap. Nouatianus 7. quæst. 1. qui nec vnitatem spi-
ritus, nec communicationem pacis obseruat, & se ab Ec-
clesiæ vinculo, & sacerdotum collegio separat, nec Epi-
scopi dignitatem habere potest, nec honorem. Secundò,
quia Pontificatus est fundatus supra petram fidei
Christi Matth. 16. super hanc petram &c. deficiente
autem fundame&#x0303;to corruit ædificium. Tertiò, quia
colligitur ex cap. sicut cap. quod autem, cap. Acha-
tius, ca. audiuimus, cap. omnis, &c. didicimus 24.
quæst. 1. hanc sententiam tenent alij referendi in
solutionibus argumentorum.</P>
<P>  Confirmatur primò, quia iure Diuino tenemur
vitare hæreticos, & illis non cōmunicare; ergo, &
illis non obedire, ergo & illi priuantur potestate
præcipiendi; & alioqui erit perplexitasin subditis,
& bellum iustum ex vtraq&#x0301;ue parte. Secundò, quia
fides est fundamentum totius spiritualis ædificij,
atque adeò etiam huius potestatis: nam qui caret
fide, nec Christi nec Ecclesiæ membrum est. Ter-
tiò, aliàs Ecclesia nullum remedium haberet cōtra
summum Pontificem hæretic&#x0169;: quia non obstan-
te hæresi supremam iurisdictionem obtineret: er-
go nullus illum cohibere posset, cogereturq&#x0301;ue Ec-
clesia semper habere tale caput: quod esset in-
commodissimum.</P>
<P>  Dico 1. potestas hæc manere potest in homine<marginalia>99</marginalia>
fideli baptizato, etiam iniquissimo. Est certum de<marginalia>1. Concl.</marginalia>
fide, & oppositum est damnatum in Cōcilio Con-<marginalia>Potestas in-|risdictionis|esse potest iu|homine bapti|zato iniquis-|simo.</marginalia>
stantiensi.</P>
<P>  Probatur ex Matt. 23. super cathedram Moysi &c.
omnia quæ dixerint, &c. & licet loquatur de Iudæis:
tamen propter nos hoc dicit, vt Sancti omnes in-
telligunt, & ratio de vtrisq&#x0301;ue est eadem, vnde Cy-
prianus serm. de baptismo ex hoc loco colligit, in
homine iniquo manere plenam potestatem, &
in eo honorari officium: non vitam. Secundò vel
hæc potestas amittitur quolibet peccato mortali,
vel aliquo speciali, vel multitudine peccatorum,
consuetudine, aut circumstantiis eorum: Primum
est, quod intendunt hæretici: est autem prorsus ab-
surdum, & incredibile: quia omnia essent incerta,
& confusa, & quia hæc potestas non habet con-
nexionem cum sanctitate: non enim datur in vti-
litatem habentis, sed aliorum, & ideò potiùs imi-
tatur gratias gratis datas, quæ non pendent ex
propria sanctitate: secundum etiam absurdum est,
& improbabile, quæ enim sunt illa peccata, quæ
multitudo, aut circumstantiæ, quæ ex se vim ha-
beant ad expelle&#x0303;dam hanc potestatem? nihil enim
cum fundamento responderi potest. Et subditi po-
terunt iudicare prælatos, & eis obedientiam ne-
gare, eos de praua vita arguendo, iuxta sui arbitrij
mensuram. Tertiò nec talis p&#x0153;na iure humano<marginalia>Talis p&#x0153;na|iure humano|non est impo-|sita nec diui-|no.</marginalia>
posita est, & licet interdum ponatur pro aliquo
delicto, præcedere debet sententia iudicis, saltem
declaratoria, nec iure diuino est imposita: nullibi
enim est tale ius; nec peccator priuatur statim om-
nibus donis Dei, etiam supernaturalibus: retiner
enim fidem, & spem, & gratias gratis datas, quę ad
aliorum commodum ordinātur, neq&#x0301;ue est diffici-
le Deo, vti homine sibi inimico tamquam instru-
mento ad benefaciendum amicis suis: & ita hæc
potestas nō erit in destructionem: quia potest in-
iustus iusta præcipere, & maior destructio, & con-
fusio sequeretur, si liceret statim non obedire legi-
bus aliàs iustis, & necesse esset quotidiè propter<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0201.jpg/>
@@1@<SE201>Disput. VIII. Sectio XX. 185
<duolan 2><-P>ipsorum peccata mutare superiores: ergo in pec-
catoribus fidelibus hæc potestas manet.</P>
<P>  Secundò dico, potestatem hanc manere in in-<marginalia>100</marginalia>
fideli, donec per Ecclesiam priuetur. Hæc cōclusio<marginalia>Potestas hæc|manet in insi-|deli, donec ab|Ecclesia pri-|uetur.</marginalia>
vt probabilior ponitur, quam tenet Caietanus to.
1. op. 1. de potest. Papæ c. 18. 19. 20. 21. 22. Canus 4.
de locis cap. 2. & cap. vlt. ad 12. arg. saltem quando
hæresis non est manifesta, Victoria relect. 1. de po-
test. Eccles. in principio num. 6. Sotus 4. dist. 22. qu.
2. art. 2. & alij, quos suppressis nominibus, citat
Turrecremata 4. summæ p. 2. cap. 19. qui latè refert
huius opinionis fundamenta, sumitur ex Richar-
do 4. dist. 18. art. 3. quęst. 1. Innocentio, & Panormi-
tano ca. veritatis de dolo, & contum. Siluest. con-
fessor. 1. quæst. 19. & 20.</P>
<P>  Probatur, quia si loquamur de hæresi interna,<marginalia>Hæresis inter-|na non priuat|potestate Ec-|clesiastica.</marginalia>
manifestum videtur per eam non amitti hanc po-
testatem: esset enim gubernatio valde incerta: nam
culpæ internæ aliorum nobis nō innotescunt, imò
interdum nec nostræ: item, cum Ecclesia sit visibi-
lis, oportet vt potestas eius gubernatiua sit aliquo
modo visib: lis: ideo non pendens à peccatis inter-
nis: item in eo casu Ecclesia nō auferret talem po-
testatem: quia non iudicat de internis, nec ius di-
uinum naturale, aut connaturale donis superna-
turalibus: quia ex natura rei non est necessaria cō-
nexio inter fidem, & hanc potestatem: & quia po-
testas ordinis magis supernaturalis est: tamen cer-
tum de fide est, non amitti ob hæresim, vt docui
tract. de sacram. in genere, & D. Thomas 2. 2. qu.
39. art. 3. Vnde licet fides sit fundamentum sancti-
ficationis, & donorum, quę ad illam pertine&#x0303;t: non
tamen est fundamentum aliarum potestatum, &
gratiarum, quę propter alios dantur. Nec ius posi-
tiuum aufert tale&#x0303; potestatem: quia tale ius nec ex
Scriptura, nec ex traditione ostendi potest, ergo.</P>
<P>  De hæretico etiam externo occulto, seclusis<marginalia>101</marginalia>
censuris Ecclesiasticis, certum est, ex vi talis deli-<marginalia>Hæreticus oc-|cultus non a-|mittithc&#x0303; po-|testatem.</marginalia>
cti non amittere hanc potestatem: quia nec est ius
diuinum imponens talem p&#x0153;nam, nec etiam Ec-
clesiasticum, ita vt p&#x0153;na incurratur ipso facto, &
ante sententiam, vnde sunt multa decreta, quæ
præcipiunt, vt hæretici deponantur, & priuentur
potestate, quod, etiam quando delictum est publi-
cum, obseruatur in antiquis Conciliis Constanti-
nopolitano 1. Ephesino 1. Calcedonensi, & aliis:
& sumitur ex ca ad abolendam, de hæreticis, & ca.
conuenientibus 1. quæst. 7. & ex multis aliis 24. qu.
2. & de hæretico publico nullum extat diuinum
ius: nam quod Paulus dixit, ad Tit. 3. hæreticum ho-
minem deuita, si vim habet censuræ, ad summum
fuit ius positiuum Pauli, non Dei: nam probabilius
est nullam censuram esse de iure diuino, etiam si<marginalia>Nulla censu-|ra est de iure|diuino, quam-|uis potestas fe|rendi sit de|iure diuino.</marginalia>
potestas ferendi illam de iure diuino sit: verior ta-
men expositio est, Paulum ibi non loqui de censu-
ra, nec de prohibitione humana; sed de naturali,
& diuina obligatione vitandi hæreticum; quate-
nus hæreticus est, scilicet cooperando, aliquo mo-
do fauorem præstando, aut consentiendo errori-
bus eius, vel (quod moraliter necessarium est)
vitandi periculum subuersionis, & seductionis: de
hoc etiam loquitur Cyp. lib. 1. ep. 4. non fertur er-
go ibi aliqua p&#x0153;na, vel priuatio potestatis; sed hāc
curam Deus reliquit Ecclesiæ, quia ita expediebat
ad bonum eius ordinem; hoc etiam confirmant
Concilia citata: olim enim Episcopus incidens in
hæresim, & eam publicè docens, non statim habe-
batur non Episcopus, sed iterum, ac sæpius mone-<-P>@@

<-P>batur, & ob nimiam pertinaciam deponebatur: er-
go signum clarum est, non priuari potestate iure
ipso diuino, nec semper statim iure Ecclesiastico.</P>
<P>  Postea verò omnis hæreticus externus, siue pu-<marginalia>102</marginalia>
blicus, siue occultus per accidens, manebat ipso<marginalia>Hæreticus pu|blicus manet|excommuni-|catus ipso fa-|cto.</marginalia>
facto excommunicatus, & cōsequenter quantùm
ad ipsum ab omni Ecclesiæ iurisdictione suspen-
sus, & priuatus vsu huius potestatis, seu potestate
ipsa proxima absoluendi, & faciendi alia huius-
modi, quæ excommunicatis prohibentur: tamen
post extrauagantem, ad euitanda, nulla censura pri-
uat alios communicatione cum huiusmodi ex-
communicato, donec sit nominatim declaratus, ac
publicè denunciatus. Tamen quia hæc constitu-
tio non est in fauorem excommunicati, sed fide-
lium: ideo quamuis alij non teneātur vitare com-
municationem cum illo, si constet esse hęreticum
externum, licitè possunt eius legibus, & præceptis
non obedire secundum aliquos, qui existimant, il-
lum non habere vsum potestatis ad ferendum le-
ges nouas, nec obligandum, & coe&#x0308;rcendum anti-
quis: licet possint obedire in iis, quæ commoda
sibi fuerint.</P>
<P>  Ad rationes aduersariorum responsum iam est,<marginalia>103</marginalia>
præterquàm ad vltimam pro Castro factam: ad
quam quidam respondent, Papam, etiam vt priua-
tam personam, hæreticum esse non posse: quod
probabiliter defendunt Bellarm. & alij: vindicādo
ab hac nota omnes Pontifices, qui hactenus præ-
cesserunt: nam videtur consentaneum prouiden-
tię Dei, vt non permittat, cōtra fidem, saltem per-
tinaciter sentire eum, quem permissurus non est
falsum definire: & ita vtrumq&#x0301;ue complectuntur
verba illa, ego rogaui pro te, Petre, vt non deficiat fides
tua. Luc. 22.</P>
<P>  Quia verò hæc sententia non est admodum
recepta, & Concilia generalia aliquando admise-
runt casum illum, & consequenter supposuerunt,
esse probabilem:</P>
<P>  Ideo cum aliis doctoribus respondeo, si Papa<marginalia>Si Papa fiat|hæreticus non|excidit à di-|gnitate ipso|facto.</marginalia>
fiat hęreticus, non ipso facto cadere à dignitate, vt
generaliter probatum de hæreticis est: quia nul-
lum est speciale ius diuinun de Papa, nec esset Ec-
clesiæ conueniens propter pericula schismatum,
nec ex vi censurarum manet depositus ipso facto:
quia Pontifex non est capax censurę, dum Ponti-
fex est, eò quòd nulli in terris subiicitur.</P>
<P>  Vnum superest Ecclesiæ remedium, vt in Con-<marginalia>104</marginalia>
cilio generali declaretur hæreticus, nam eo ipso
cadit à dignitate voluntate diuina: sicut quando
eligitur, eo ipso accipit à Deo potestatem, & non
ab electoribus, & quamuis de hoc non habeamus
expressum ius scriptum, tamen traditio Ecclesiæ
sufficienter ostendit, esse in Ecclesia hanc pote-
statem: quæ ferè iure defensionis illi debebatur,
& ad prouidentiam Christi maximè pertinebat,
qua de re Valentia 2. 2. disp. 1. qu. 1. pun. 7. §. 45. ad
6. argum. principale ad probationem antecedentis
ait, si Papa esset hæreticus, Ecclesiam per Concili&#x0169; gene-
rale posse illum deponere, vel potius declarare, quod à
Christo deponitur, vel sit iam ante depositus à Christo
propter hæresim, sicut pleri&#xE8BF;&#x0301; Theologi volunt, & disp. 3.
qu. 15. de schismate tractat latè illam controuer-
siam an iurisdictio Papalis per schisma, vel hære-
sim ipso facto amittatur.</P>
<P>  In qua quæstione ait tres esse sententias, Prima<marginalia>105</marginalia>
est negatiua, etiam si hæresis sit occulta, ac proin-
de, si Papa esset hæreticus, deponendus esset ab<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0202.jpg/>
@@1@<SE202>186 Quæst. XCV. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>Ecclesia; non tamquam à superiori simpliciter, sed
secundùm quid, seu in eo euentu, & ad solum effe-
ctum deponendi illum, & hæc potestas esset mi-
nisterialis, & non principalis: sieut enim quando
eligitur, accipit potestatem à Christo per ministe-
rium Ecclesiæ: ita quando deponitur, aufertur illi
potestas à Christo per ministerium Ecclesiæ, ita
Caiettanus, & alij citati à nobis cōclusione 2. Ad-
uertit autem Valentia, quòd licet Caiettanus, so-
lùm ob crimen hæresis dicat, posse prædicto mo-
do deponi Papam ab Ecclesia: tamen cum in illo
op. ca. 25. & 26. dicat, posse etiam sic deponi, quādo
ipse renunciat, & non vult esse Papa, satis ostendit
posse deponi propter schisma, si quidem Papa in<marginalia>Papa in schis-|ma lapsus non|vult esse ca-|put Ecclesiæ.</marginalia>
schisma lapsus, non vult esse caput, nec pars Eccle-
siæ, vtidem Caiettanus declarat. 2. 2. qu. 39. art. 1.
ac proinde non vult esse Papa: quare cùm illo cap.
26. dicit Caiettanus non posse Papam deponi pro-
pter alia crimina, nisi propter hæresim; loquitur
solùm de aliis criminibus, per quæ Papa non desi-
nat vel esse membrum Ecclesiæ; non autem de
schismate, per quod desinit quis esse membrum
Ecclesiæ vnione interna, & quod proinde quoad
hoc hæquiualet hæresi. Pro qua opinione potissi-
ma argumenta sunt: primum, quia siquis ob schis-
ma, vel hæresim amitteret suam dignitatem, & iu-
risdictionem, non posset eam absque noua electio-
ne recuperare, at de aliquibus contrarium cōstat,
vt patet cap. maximum 1. qu. 7. & cap. causas cuius
libet 2. qu. 1. ergo secundum, quia ad eumdem spe-
ctat destructio, & institutio cap. cum ex iniuncto
de hæreti. sed iurisdictio etiam Papalis non acqui-
ritur, nisi voluntate Ecclesiæ eligentis, vel confir-
mantis, &c. ergo nec amittitur, nisi eadem concur-
rente: tertium aliàs solo iure diuino potestas hu-
iusmodi sic amittetreur, at non apparet, vnde tale
ius diuinum colligi possit: ergo.</P>
<P>  Secunda sententia est, per hæresim, vel aposta-<marginalia>Per hæresim|iurisdictio-|nem amitti|ipso facto qui|sentiant.</marginalia>
siam etiam occultam amitti ipso facto iurisdictio-
nem, etiam Papalem, ac proinde posteà per Eccle-
siæ sententiam hæreticum, vel schismaticum pro-
priè non deponi; Sed declarari esse iam à Deo de-
positum. Ista omnia sentire videtur D. Thomas 2.
2. quæst. 39. art. 3. vbi ita ait, potestas iurisdictionis
non immobiliter adhæret, vnde in schismaticis, & hæ-
reticis nō manet: vnde non possunt absoluere, nec excom-
municare, nec indulgentias facere, aut aliquid huius-
modi. Vbi satis apparet (inquit Valentia) D. Tho-
mā non solùm velle, quod in schismaticis, & hæ-
reticis non manet hæc potestas, quantùm est ex
merito ipsorum, & dispositione iuris, vt interpre-
tatur Caiet. opusc. citat. cap. 22. vult enim D. Tho-
mas planè de facto non manere in eis hanc pote-
statem, quoad essentiam, quoniam ait non mane-
re potestatem ordinis quoad vsum legitimum, id
quod sine dubio intelligi vult ipso facto, vnde
eamdem sente&#x0303;tiam tenet hoc testimonio D. Tho-
mæ Turrecremata 4. sum. p. 2. cap. 20. & Siluester
vers. schismatici num. 3. vbi dicit esse aliorum do-
ctorum concordem, & verbo Papa, num. 4. idem
ait Paludanus lib. de Ecclesiast. potest. citatus à
Turrecremata suprà, quod attinet ad Papam hæ-
reticum: quia nimirum sit præcisus ab Ecclesiæ
corpore, quæ ratio similiter habet locum in schis-
matico: idem tenet Augustinus de Ancona lib. de
potest. Ecclesiasti. quæst. 5. art. 5. & Vlricus in sum.
Theologi. lib. 6. tract. 4. cap. 22. quos etiam citat
Turrecentius, idem tenent Castro, & Matthæus<-P>@@

<-P>Illyricus, quos initio fectionis retulimus: & quoad
hæresim fatetur Caiettanus, opusc. citato cap. 18.
esse illustrium virorum, & videri communem, &
pro hac parte sunt fundamenta initio adducta. De
schismatico autem, quòd ipso facto amittat pote-<marginalia>Chismaticus|ipso facto|amittit iuris-|dictionem.</marginalia>
statem iurisdictionis; suadetur primò, quia schis-
mate separat se quis à communione, & vnitate
corporis Ecclesię: ergo non manet caput eius, nec
iurisdictionem retinet: secundò ex Cypriano lib.
2. ep. 6. ad Magnum dicimus, inquit, omnes omnino
hæreticos, & schismaticos nil habere potestatis ac iuris,
Ambr. 1. de p&#x0153;nit. cap. 2. vbi de hæreticis Noua-
tianis loquens ait, Ecclesiæ vtrum&#xE8BF;&#x0301; licet, (Scilicet
ligare & soluere) hæresi vtrum&#xE8BF;&#x0301; non licet, Aug. in
enchir. ca. 65. loquens de criminib. ob quæ quis ab
Ecclesiæ corpore separatur, rectè, inquit, constituun-
tur ab iis, qui Ecclesiæ præsunt, tempora p&#x0153;nitentiæ, vt
fiat etiam satis Ecclesiæ, in qua remittantur ipsa pecca-
ta, extra Ecclesiam quippe non remittuntur, per pote-<marginalia>Extra Eccle-|siam peccata|non remittun-|tur.</marginalia>
state&#x0303; scilicet iurisdictionis, ipsa nam&#xE8BF;&#x0301; propriè spiritus
Sācti pignus accepit, sine quo non remittuntur vlla pec-
cata, & Optatus 1. contra Parmenian&#x0169; ait, hæreticos
& schismaticos non posse habere claues regni c&#x0153;lorum,
nec ligare aut soluere, idem dicit Beda Matth. 18. Ce-
lestinus 1. ep. ad clerum Constantinopolitanum
ait, Nestorium, & asseclas, postquam suas hæreses
prædicare cęperunt, non potuerunt vllum excom-
municare, aut suo loco mouere: quia potestatem
ad id non amplius habuerint, idem dicit ep. ad
Ioannem Antiochenum.</P>
<P>  Tertia sententia est, schismaticum, & hæreti-<marginalia>107.</marginalia>
cum manifest&#x0169;, eo ipso amittere iurisdictionem,<marginalia>3. Sent.</marginalia>
occultum non, donec manifestus fiat; vt si apertè<marginalia>Schismaticus|& hæreticus|manifestus|amittit iuris-|dictionem, non|occultus.</marginalia>
oppugnet Ecclesiā, &c. vel per Ecclesiæ sente&#x0303;tiam
declaretur. Ita sentire videntur, quicumq&#x0301;ue arbi-
trantur, non omninò desinere esse membra Ec-
clesiæ, qui externa saltem professione fidei, & sa-
cramentorum communicant cum aliis fidelibus,
vt Valdensis to. 1. lib. 2. cap. 9. & 11. Driedo 4. de
Eccles. dogin. cap. 2. p. 2. sent. 2. & 7. Canus. 4. de
locis cap. 6. ad 12. Bellarminus 3. de Eccles. à cap.
12. & 2. de Ponti. ca. 30. & hanc sente&#x0303;tiam probabi-
liorem iudicat Valentia illo punct. 3. primò, quia
faciliùs vitat confusionem, & pericula, quæ alio-
qui possent sequi in Ecclesia, si actiones schisma-
ticorum, & hæreticorum occultorum essent ipso
facto inualidæ, Dico (inquit Valentia) facilius, nam
etiam per secundam sententiam possent ea incommoda
vitari, si dicatur, in occultis hæreticis, & schismaticis,
quamdiu titulum officij retinent, & communi fidelium
opinione legitimi ministri existimantur, Deum, per se
suppleturum defectum eorum potestatis ministe-
rialis in iis actionibus, quæ pertinent ad salutem
subditorum: vt respondet Turrecr. suprà ca. 20. ad
4. rationem, & quidem ex sent. D. Thomæ 4. dist.
24. idem respondentis de eo, qui non ritè ordina-
tus, posteà Episcopus crearetur: sed tertia opinio
declinat hæc incommoda facilius: Secundò etiam
hanc tertiam opinionem magis probat Valentia:
quia, etsi vnione interna hæreticus occultus non
sir pars, aut membr&#x0169; Ecclesiæ; nec etiam absolutè
& simpliciter occultus schismaticus (sed fortè so-
lùm secundum quid, si retineat fidem) tamen est
adhuc membrum Ecclesiæ externa quadam vnio-
ne, scilicet professione fidei, & cultu sacramento-
rum; & sic potest retinere potestatem iurisdictio-
nis: nec enim ad hanc potestatem, & eius vsum vi-
detur necessaria vnio interna vera, aut perfecta:<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0203.jpg/>
@@1@<SE203>Disput. VIII. Sectio XVI. 187
<duolan 2><-P>quandoquidem secundum mentes quoq&#x0301;ue viden-
tur saltem mediatè vniti ij, qui secundum opera-
tiones humanas propriè pertinentes ad eandem
religionem Christianam (tametsi externas) vniun-
tur. Tertiò ducitur, quia patres citati pro secunda
opinione loqui vide&#x0303;tur de hæretico, & schismati-
co, qui palàm repugnāt Ecclesiæ, quales erant ni-
mirum Nouatiani, cōtra quos disputabat Cypria-
nus, & Ambrosius, ite&#x0303;q&#x0301;ue Nestoriani, contra quos
Celestinus: vnde Celestinus ait, caruisse potesta-
te excommunicandi alios, postquam talia, id est,
suas hęreses prędicare c&#x0153;perunt. Quod idem dici-
tur de quocumq&#x0301;ue Episcopo cap. audiuimus 24.
quæst. 1. scilicet, neminem posse damnare, ex quo
hęresim à se confictam prædicare c&#x0153;perit: & for-
tè potest D. Tho. similiter intelligi, vt scilicet lo-
quatur de hæreticis, & schismaticis manifestis: si-
cut loquebatur Cyprianus, quem ibi sequitur.</P>
<P>  Itaq&#x0301;ue ij tantùm schismatici, & hæretici ipso<marginalia>Qui schisma-|tici, & hære-|tici iurisdi-|ctionem amit-|tunt.</marginalia>
facto iurisdictionem amittunt, qui manifesti sunt,
vel euidentia facti, vel per sententiam, & declara-
tionem Ecclesiæ, in qua re tamen Ecclesia, quod
ad Papam quidem attinet, si in hæresim vel schis-
ma laberetur, potiùs se haberet, vt adhibens con-
ditionem quamdam requisitam, sine qua Papa hę-
reticus, alioqui non notorius, non deponeretur à
Deo, & qua adhibita à Deo solo deponeretur;
quàm vt exercens in hoc aliquam auctoritatem
suam deponendi Papam etiam ministerialiter, vt
volebat Caietanus.</P>
<P>  Ad primum argumentum primæ sententiæ re-<marginalia>108.</marginalia>
spondet Valentia hoc ipso, quòd restituuntur suis
dignitatibus, eligi rursus eos, qui resipiscunt: sicut
bene respondet Turrecremata ad secundum: re-
spondet Valentia minus sufficere ad destructio-
nem, quàm ad constructionem, quia bonum ex in-
tegra causa, malum ex quocumq&#x0301;ue defectu.</P>
<P>  Ad tertium respondet, satis manifestè id colligi
ex Scriptura hoc ipso, quòd ex ea patet, tales ma-
nifestos hæreticos, & schismatrcos non esse mem-
bra Ecclesiæ, nec obstat, quòd habeant characte-
rem baptismalem, vt dicit Caietanus; Character
enim non vnit, sed discernit, tamquam sign&#x0169; eos,
qui ad Ecclesiæ societatem pertinent, aut perti-
nuerunt, etiam si procul ab ea aberrent: alioqui
damnati quoq&#x0301;ue essent membra Ecclesiæ, cùm re-
tineant characterem baptismi indelebilem: hacte-
nus Valentia valde probabiliter.</P>
<P>  Quarta sententia esse potest, quæ adhuc magis<marginalia>4. sent.</marginalia>
esset media inter primam, & secundam sente&#x0303;tiam,<marginalia>Hæreticus|schismaticus|partim amit-|tit aliquid|iurisdictionis|partim reti-|net.</marginalia>
quàm hæc tertia, nimirum, hæreticum vel schis-
maticum siue occultus sit, siue manifestus, ipso fa-
cto amittere aliquid iurisdictionis; aliquid verò
retinere, videlicet id, quod requiritur ad vitanda
incommoda, quæ ex totali amissione iurisdictio-
nis in Ecclesia sequerentur: vt sanè sequerentur
multa, licet esset hæreticus manifestus, finge Pa-
pam manifestè hæreticum, quem Ecclesia citò,
aut commodè deponere non potest: interim si
acta omnia ipsius nulla sunt, ex eo quòd nullam
prorsus iurisdictionem habet, multa sequentur
incommoda: quia eius legibus, quantumcumq&#x0301;ue
necessariis, nemo tenebitur: nec erit aliqua pore-
stas, quæ valeat eas ferre: item dispensationes, &
absolutiones ab eo datæ erunt nullæ, & definitio-
nes in fide, si quas fortè fecerit, & collationes be-
neficiorum, confirmationes Episcoporum, senten-
tiæ, &c. ergo dicendum est, interim retinere iuris-<-P>@@

<-P>dictionem: quia Deus propter Ecclesiæ bonum,
eam in illo conseruat, licet simpliciter, & absolutè
non sit Ecclesiæ membrum. Amittit tamen aliquid
iurisdictionis, etiam si occultus sit: quia eum, qui
nouit ipsum esse hæreticum, non potest licitè nec
validè absoluere à peccatis, censuris, &c. in casibus
non necessariis, vt verbi gratia, si ille commodè
habere potest alium, à quo absoluatur, & sic in re-
bus similibus.</P>
<P>  Sed melius est absolutè tenere, hæreticum non<marginalia>109.</marginalia>
amittere iurisdictionem Ecclesiasticam, donec ab<marginalia>Resolutio Au-|thoris.</marginalia>
Ecclesia deponatur auctoritate, vt cùm Papa depo-
nit Episcopum, vel ministerialiter, & per modum
conditionis, sine qua non: quę duo in re non diffe-
runt, vt cum Concilium generale deponit Pontifi-
cem; quod non permittet Deus cum grauibus in-
cōmodis totius Ecclesiæ, vnde retinemus 2. conc.
superius positam, cui consonat hæc verbo, Papa,
dicens. Papa ob solam hæresim potest accusari, excom-
municari, & deponi. De hoc tamen plura tract. de fi-
de, vel de schismate.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO XXI.
Vtrum potestas ciuilis sit subordinata Ecclesiasticæ.</Z>
<P><INI4>S</INI4>Vbordinatio nomen æquiuocum, vel<marginalia>110.</marginalia>
analogum est, varias habens significatio-<marginalia>Sub ordinatio|est nome&#x0303; æqui-|uocum.</marginalia>
nes: prima est, vt subordinatum vnum
alteri dicatur, quia est inferior illo secun-
dum ordinem perfectionis: secunda, quia est illi
subiectum aliquomodo, vt voluntas inferioris est
subiecta voluntati superioris in eo in quo fuerit
superior. Relinquo alios subordinationis modos:
quia non sunt ad rem. Loquendo ergo de primo<marginalia>1. Concl.</marginalia>
subordinationis modo, dico primo, potestatem
ciuilem esse subordinatā Ecclesiasticæ secundum
ordinem perfectionis, id est, esse inferiorem seu
posteriorem ordine dignitatis, & perfectionis: ita
docet D. Thomas opusc. 20. de regim. princip. c. 4.
& alij citandi pro 2. concl. Bern. 4. de consid. Nazi.
orat. 17. ad populum timore perculsum. Ambros.
lib. de dignit. sacerd. ca. 2. Chrysostom. 3. de sacer-
dotio hom. 83. in Matth. & ho. 4. & 5. in illa verba
Isayæ, vidi dominum, & ho. 3. ad pop. vbi Flauia-
num Archiepisc. præfert Imperatori in potestate.
Eandem cōparationem facit Leo epis. 23. Probant
aliqui, quia potestas Ecclesiastica est supernatura-
lis in substantia, & modo, eò quòd data est à Deo,
vt auctore supernaturali, & ex natura sua petit sic
dari, nec potest aliter: at verò potestas ciuilis est
naturalis in substantia, & communiter etiam in
modo, quia communiter non petit dari à Deo, vt
auctore supernaturali, nec communiter, sed rarò
confertur supernaturaliter. Vnde potestatem Ec-
clesiasticam supernaturalem esse docent Bellar-
minus to. 1. lib. 5. de Ponti. cap. 6. & 1. de translatio.
imperij cap. 12. §. primum igitur, Victoria relect. 1.
de potest. Eccles. quæst. 1. num. 3. & 4. & qu. 2. nu. 3.
Molina to. 1. de iust. tract. 2. disp. 21.</P>
<P>  Sed certè quamuis potestas aliqua Ecclesiastica
sit supernaturalis in substantia, vt potestas absol-
uendi à peccatis, concedendi indulgentias, excom-
municandi seu priuandi suffragiis fidelium, ita vt
etiam si offerantur pro aliquo, illi non prosint, po-
testas omnis efficiendi sacrame&#x0303;ta, & dandi chara-
cterem, & gratiam per illa, quia talis potestas est
ad actus supernaturales in substātia, qui excedunt<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0204.jpg/>
@@1@<SE204>188 Quæst. XCV. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>omnem virtutem, & facultatem ordinis, & ideo
potestas, & facultas ad illos est supernaturalis in
substantia, nō solùm in personis Ecclesiasticis, sed
etiam in sæcularibus, si contingat esse ministros,
vt in matrimonio, imo, & in infidelibus non ba-
ptizatis, qui possunt esse ministri in sacramento
baptismi: tamen potestas legislatiua non est pro-
priè supernaturalis in substantia. Nam si Deus in-
stituisset sacramenta, vel alia supernaturalia, &
nulli dedisset potestate&#x0303; condendi leges circa illo-
rum administrationem, vel receptionem, posset
cōmunitas ipsa cōstituere sibi sacerdote&#x0303; aut prin-
cipem, qui posset in ea materia leges ferre, & mul-
tò melius circa cultum religiosum, quo homines
Deum colere & possent, & deberent, licet nihil su-
pernaturale aut supernaturali modo fecisset, ergo
potestas legislatiua circa res sacras, spirituales, aut
supernaturales non est verè, & propriè supernatu-
ralis in substantia, sed in materia, & modo: quia
aliqua pars materiæ illius est supernaturalis, in
substantia, & modo supernaturali traditur, nam
Christus per potestate&#x0303; supernaturaliter acceptam
à Deo quosdam dedit Apostolos, alios prophetas, alios
pastores, &c. vt constat ad Ephes. 4. & in prælatis
electis, & postea iuxta eius institutionem legitimā
electis in Ecclesia, totam hanc potestatem consti-
tuit, auferendo ab aliis omnem potestatem feren-
di leges, & præcepta saltem directè in rebus sacris,
& spiritualibus, in ordine. Quidquid sit de pote-
state indirectè ferendi in illis præcepta, & leges
in ordine ad finem temporalem, & non derogan-
do legibus, aut mandatis Ecclesiasticis: proptercà
potestas legislatiua, quæ est in Christianis princi-
pibus secularibus, penitus est sęcularis, & profana:
potestas verò legislatiua principum Ecclesiastico-
rum est sacra; sic appellatur à Gelasio Papa ep. ad
Anastasi&#x0169; Imperatorem, relata cap. duo sunt 96.
dist. vnde colligitur eius excellentia, supra pote-
statem legislatiuam sæcularem: quia nobiliorem
materiam per se, & directè respicit, nempe res sa-
cras, spirituales, & supernaturales, & in ordine ad
nobiliorem, & excellentiorem finem, de quo Pau-
lus Ephes. 4. in opus ministerij in ædificationem corpo-
ris, &c. & Colos. 1. vt exhibeamus hominem perfectum
in Christo Iesu, vnde in illo cap. duo sunt, inducitur
Gregorius initio pastoralis, dicens quòd aurum non<marginalia>Potestas Eccle|siastica præ-|stat regia di-|gnitate.</marginalia>
tam prætiosius sit plumbo, quâm regia potestate sit al-
tior ordo sacerdotalis: & Innocentius III. cap. solitæ
de maiorit. & obed. potestatem Ecclesiasti-
cam appellat luminare maius seu Solem: sæcula-
rem verò minus seu Lunam: & Bonifacius VIII.
in extrauag vnam sanctam de maiori. & obed. ait,
potestatem Ecclesiasticam datam Petro, & eius suc-
cessoribus à Christo, esse gladium spiritualem, con-
sentit Bernard. 4. de consider. Nazianz. oratio. 17.
ad Pop. timore perculsum, vbi suum tribunal Im-
peratorio præfert, & hanc potestatem comparat
animæ, regalem carni, ergo sicut spiritus præstat
carni, ita potestas Ecclesiastica politicæ. Videlicet
ratione materiæ, & ratione finis: nam finis præci-<marginalia>In quo præstat|Ecclesiastica|potestas ciuilis.</marginalia>
puus proprie potestatis ciuilis est f&#x0153;licitas huius
vitæ, finis verò præcipuus & proprius Ecclesiasti-
cæ est f&#x0153;licitas alterius vitæ, quamuis etiam in-
tendat supernaturalem sanctificationem animæ
in hac vita, cultum Dei, & alios fines, qui tamen
etiam sunt præstantissimi. Deinde Ecclesiastica
orta est à Deo, vt auctore supernaturali conceden-
te hanc potestatem per humanitatem Christi: ci-<-P>@@

<-P>uilis autem est à Deo auctore naturæ per lumen
rationis, & per Rempub. concessa Regibus: item
ex parte subiecti, Ecclesiastica est nobilior: quia
ciuilis potest esse in non baptisato, Ecclesiastica
non: quia sicut sine charactere baptismi nullus
subiicitur Ecclesiæ, ita neque illi imperare potest.
Dices, ergo incertum erit, an aliquis habeat hanc
potestate&#x0303;. Respōdeo, negatur cōsequentia, quia de
baptismo ritè dato, & suscepto facilè potest habe-
ri certitudo moralis. Deinde ciuilis potest, & so-
let esse in f&#x0153;minis: Ecclesiastica aute&#x0303; vel non po-
test, vel non debet, nec solet esse in f&#x0153;minis iuxta
dicta sect. 18. & quidquid sit de aliqua iurisdictio-
ne spirituali: tame&#x0303; de legislatiua generali in ordi-
ne ad totam hactenus est inauditum, quòd f&#x0153;mi-
næ committatur, neque vmquam habuit hanc po-
testatem ordinariam, quod enim dicitur de Ioan-<marginalia>Ioānem VIII.|F&#x0153;minam Pō|tisicem fuisse|est fabulosum.|Mulier est in-|capax iurisdi-|ctionis Eccle-|siasticæ.</marginalia>
ne VIII. fabulosum est, nullumq&#x0301;ue habet in histo-
riis fundamentum, imò verisimilius est esse om-
ninò incapacem iurisdictionis ordinariæ Pontifi-
ciæ, quæ immediatè est à solo Deo. An verò Pon-
tifex possit ei ordinariam aliquam iurisdictionem
concedere vel non, minus constat. De laico pro-
babilius est, non solùm posse habere potestatem
Ecclesiasticam delegatam, sed etiam ordinariam,
si Pontifex vellet: an verò possit habere pontifi-
ciam: ita vt factum teneret, si laicus in Pontificem
eligeretur, ait Suarez hîc disp. 9. sect. 1. rem esse in-
certam: sed certum esse, id nunquam factum in
Ecclesia esse, nec debere fieri propter nouitatem,
& periculum, vnde si contingeret merè laicum
eligi in Pontificem, saltem deberet non vti tali
potestate, antequam ordinaretur, quāuis electus,
cùm iam esset ordinatus, posset ante consecratio-
nem vti Pontificia iurisdictione statim atque ele-
ctus, seu in sede collocatus esset. De inferiori au-
tem potestate ordinaria in Ecclesia est, vt lai-<marginalia>Laicus non po|test fieri Epi-|scopus.</marginalia>
cis non committatur, ideo infra summum Ponti
ficem nullus potest eam committere laico, licitè,
nec validè. Et licet aliquando visum sit laicum eli-
gi, seu postulari ad Episcopatum, vt Ambrosium:
non tamen visum est illi dari nullo ordine prius
recepto. Vnde nec summus Pontifex iure ordina-
rio præbet iurisdictionem Ecclesiasticam nisi or-
dinaro, saltem prima tonsura: quamuis de absoluta
potentia posset aliud facere.</P>
<P>  Est etiam potestas Ecclesiastica excellentior in<marginalia>111.</marginalia>
summo Pontifice, ratione suæ amplitudinis, lati-
tudinis, seu extensionis: nam se extendit ad totum
orbem Christianum: ciuilis autem in nullo homi-
ne solet ad totum orbem se extendere: ita D. Tho.
2. sent. in vltimis verbis.</P>
<P>  Dico secundò, Potestas Ecclesiastica, non solùm<marginalia>2. Conclusio.|Potestas Ec-|clesiastica no-|bilior ciuili or$unclear|dine morali.</marginalia>
in se est nobilior ciuili, & superior ordine digni-
tatis, sed etiam ordine moralis superioris, nimi-
rum quia ij, quibus inest potestas ciuilis, si Chri-
stiani sint, verè sunt ei subiecti, & subordinati: quę
duo sunt valde distincta, vt paulò anteà diximus,
& D. Thomas in fine 2. sententiarum declarauit.</P>
<P>  Conclusio est certa, & communis apud Catho-
licos D. Thomæ loco nunc citato, He&#x0303;rici quodlib.
6. quæst. 3. Victoriæ relect. 2. de potest. Eccles. &
relect. de Indis. p. 1. num. 29. vbi docet, hoc non
solùm esse verum de potestate hac, vt est in Papa,
sed etiam in quolibet Episcopo, nam principes
temporales etiam supremi, si in eius di&#x0153;cesi sint,
sunt ipsi subiecti iure ordinario, & seclusis priuile-
giis, & exemptionibus à sede Apostolica cōcessis.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0205.jpg/>
@@1@<SE205>Disput. VIII. Sectio XXI. 189
<duolan 2><-P>Eandem conclusionem tenet Driedo 2. de libert.
Christi. cap. 2. Turrecremata 2. summæ cap. 93. &
sequentibus, & cap. 113. & sequentibus, Valde&#x0303;sis
2. doctrinalis cap. 76. Pyghius 5. Eccles. hierar.
cap. 14. & 15. Sanderus 2. Monarch. ca. 40. Caieta-
nus apolog. pro Pontifice ca. 13. ad 8. Sotus 4. dist.
25. quæst. 2. art. 1. Bellarminus lib. 5. de Rom. Pon.
cap. 6. & sequentibus, & lib. 2. c. 26. & sequentibus.</P>
<P>  Probatur primò, quia summus Pontifex est pa-<marginalia>112</marginalia>
stor vniuersalis Ecclesiæ, & ouium Christi Ioan.
vlt. pasce oues meas, sed omnes Christiani principes
sunt oues Christi, & partes Ecclesiæ: ergo sunt ei
subiecti: & similiter Episcopo, in cuius di&#x0153;cesi s&#x0169;t;
quia Petrus, & alij Apostoli auctoritate diuina
di&#x0153;ceses diuiserunt, & Episcopos constituerunt,
quibus subiecti essent, quicunque ad tales di&#x0153;ce-
ses pertinerent: confirmatur, quia tota Ecclesia est
vnum corpus 1. Cor. 12. & Rom 12. vna Resp. vnum
regnum, & vna ciuitas subiecta vni Principi, &
capiti: nempe Romano Pontifici: nam vnum cor-
pus, vnum caput habere debet, sed Principes sunt
membra huius corporis mystici, seu politici. Ergo
sunt subiecti Pontifici, tanquam capiti. Vnde Bo-
nifacius extrauag. vnam sanctam de maior. & obe.
dixit, oportet gladium esse sub gladio, & temporalem
authoritatem spirituali subiici potestati, quod ante e&#x0169;
docuit Bernardus 4. de consid. & Gelasius Papa
epist. ad Anastasium Imperatorem, relata cap. duo
sunt d. 96. ait, Imperatorem ex Pontificum pendere iu-
dicio, non illos ad Imperatoris posse redigi voluntatem,
& addit: Talibus igitur institutis, talibus&#xE8BF;&#x0301; fulti aucto-
ritatibus plerique Pontificum, alij reges, alij Imperato-
res excommunicauerunt: & adducit exemplum In-
noce&#x0303;tij, qui Arcadium Imperatore&#x0303; propter Chry-
sostomum excommunicauit, & Ambrosij, qui
Theodosium excommunicauit, & legem quādam
ciuilem facere coegit. Ioan. XXII. extrauag. licet
iuxta doctrinam Apostoli, quæ refertur c. si Impe-
rator ead. d. 96. docet Imperatores debere Pōtifici-
bus subesse, non præesse: & in Concilio Sinuessa-
no dicunt Patres, prima sedes à nemine iudicabitur,
vt refert Nicolaus Papa epist. ad Michaelem, & in
Concilio Roman. sub Syluestro can. vltimo dici-
tur, Neque ab Augusto, neque à Regibus, neque ab om-
ni clero, neque à populo iudicabitur prima sedes. Huius
decreti meminit Nicolaus supra, & in Synodo Ro-
mana sub Sixto III. cap. 5. dicitur. Non licet in Pon-
tificem sententiam dicere. Et Sixtus, qui accusabatur,
respondit: & si in meo arbitrio sit, iudicer, aut nō iudi-
cer, tamen non abscōdatur veritas. Et in 5. Syno. Gen.
sub Symacho recipitur liber Ennodij diaconi, in
quo inter alia scriptum erat, aliorum hominum cau-
sas Deus voluit per homines terminari, sed sedis istius
præsulem suo sine quæstione reseruauit arbitrio. Et Cō-
cilium Roman&#x0169; sub Adriano Papa II. cuius ver-
ba referuntur in 8. Syno. Gen. actione 7. ait: Ro-
manum Pontificem de omnium Ecclesiarum præsulibus<marginalia>Romanus Pō-|tifex de omni|bus præsuli-|bus iudicat,|de eo nullus.</marginalia>
iudicasse legimus: de eo verò quemquam iudicasse (scili-
cet legitimè) non legimus. Et ipsa Synod. 8. actio.
10. can. 21. ait, non licere vlli Christiano principi iudi-
care Patriarchas, & in primis Romanum. Nicol. I.
illa ep. ad Michaele&#x0303;. Satis (inquit) euidenter osten-
ditur àsæculari potestate, nec ligari prorsus, nec solui pos-
se Pontificem, id est, nec damnari, nec absolui. Et mul-
tis allatis testimoniis probat pios Imperatores
numquam Pontificibus imperasse, sed obsecrasse
solùm, vt patres, si quid ab eis fieri voluissent. Ide&#x0303;
ex professo docet Innocentius III. cap. solitæ de<-P>@@

<-P>maiorit. & obed. & de Constantino Imperatore
refert Ruffin. 10. histo. cap. 2. eum noluisse Episco-
pos iudicare, sed dixisse, se potiùs ab Episcopis iu-
dicari debere. Similis est confessio Basilij Impera-
toris oratione, quam habuit in fine 8. Synodi, &
inter cætera monet omnes laicos, in quorum or-
dine se anteposuerat, ne velint iudicare iudices,
aut pascere suos pastores. Et Ambrosius oratione
de tradendis Basilicis, Bonus Imperator intra Eccle-<marginalia>Bonus Impera|tor est intra|Ecclesiam non|supra.</marginalia>
siam est, non supra Ecclesiam: Ergo multò minùs est
supra pastorem vniuersalis Ecclesiæ. Nazianzenus
oratione, qua se excusat, quòd tamdiu ab Ecclesia-
stica functione se abstinuerit, ait. Vos oues, nolite pa-
scere pastores, neque super terminos eorum eleuemini: sa-
tis enim est vobis, si rectè pascimini; nolite iudicare iudi-
ces, nec leges feratis legislatoribus: Sed Principes sæcu-
lares sunt oues Pontificis, & Episcopi: ergo. Vnde
idem Naziāzenus oratione ad popul. timore per-
culsum sic alloquitur Imperatorem. Num vocem
suscipitis liberam, & quod lex Christi vos meæ potestati,
meo&#xE8BF; subiecit tribunali? Imperamus enim & ipsi. Ad-
do & Imperio maiori, & perfectiori. Suscipe igitur vo-
cem liberiore&#x0303;, scito te esse ouem gregis mei, &c. Bernar-
dus ep. ad Conradum Imperatorem ait: Legiom-
nis anima potestatibus sublimioribus subdita sit. Quam
sententiam cupio vos custodire in exhibenda reuerentia
Petri Vicario, sicut ipsam vos vultis ab vniuerso serua-
ri Imperio. Et Bonifacius Martyr apud Gratianum
cap. si Papa d. 40. de Romano Pontifice ait, cunctos
iudicaturus, à nemine est iudicādus. Hugo de sacram.
part. 2. ait, spiritualis potestas iudicat terrenam: ipsa ve-
rò à Deo prim&#x0169; instituta est, & cum deuiat, à solo Deo
iudicari potest.</P>
<P>  Ex quibus & nonnullis aliis Bellarminus 2. de<marginalia>113</marginalia>
Romano Pontifice ca. 26. reiicit duos errores, vn&#x0169;<marginalia>Duo errores|contra Ponti-|ficem redar-|guuntur.</marginalia>
Marsilij de Padua, apud Turrecrematam 4. summę
part. 2. cap. 37. qui docuit Pontificem ab Impera-
tore iudicari, puniri, & deponi posse, si nō funga-
tur rectè suo munere: quem errorem prolixè refel-
lit idem Turrecremata lib. 2. cap. 93. & seque&#x0303;tibus.
Alterum Nili lib. de primatu, dicentis, non ab Im-
peratore aut Principe sęculari, sed tame&#x0303; à Cōcilio
Episcoporum iudicari, & puniri posse, quos erro-
res coniungunt Caluinus 4. institut. cap. 7. §. 19. &
cæteri huius temporis hæretici, dice&#x0303;tes, tam prin-
cipum sæcularium, quam Concilij iudicio Roma-
num Pontificem subiectum esse. Et capitibus se-
que&#x0303;tibus soluit Bellarminus horum hæreticorum
argumenta.</P>
<P>  Adducta autem non solùm probant potestatem<marginalia>Potestas sæcu|laris est subie-|cta, & subor-|dinata Eccle-|siasticæ.</marginalia>
Ecclesiasticam non esse subiectam, aut subordiua-
tam sæculari, sed etiam sæcularem esse subordina-
tam, & subiectam Ecclesiasticæ. Quod confirmo,
nam ad Ecclesiasticam potestatem pertinet pro-
curare etiam iustis legibus, & præceptis, vt Chri-
stiani suis obligationibus satisfaciant: vna autem
ex obligationibus Christiani Principis est Eccle-
siam, & religionem defendere, tueri, propagare, &
protegere, puniendo hæreticos, schismaticos, &c.
vt docet Augustinusep. 50. ad Bonifacium, & 5. ci-
uit. cap. 24. Leo epist. 75. ad Leonem Augustum,
Gregorius lib. 2. epist. 61. ad Mauritium, ergo po-
test, & debet Pōtifex regibus iubere, vt hoc faciāt,
& nisi hoc fecerint, etiam cogere per excommu-
nicationem, aliasq&#x0301;ue commodas rationes, vt do-
cet Bellarminus 5. de Pontif. cap. 7. in fine, cum Sā-
dero 2. Monarchiæ cap. 4.</P>
<P>  Idémq; Bellarminus eod. lib. ca. 6. ait, Pontificem<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0206.jpg/>
@@1@<SE206>190 Quæst. XCV. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>posse, si aliqua lex ciuilissit necessaria ad salutem ani-<marginalia>Pōtifex potest|legem ciuilem|ad salute&#x0303; ani-|marum neces-|sariam conde-|re, & contra-|riam abroga-|re.</marginalia>
marum, & tamen reges nolint eam facere, ipse eam con-
dere: & si alia lex sit noxia animarum saluti, & reges
nolint eam abrogare, ipse eam abrogare poterit: & op-
timam esse regulam gloss. c. possessor, de reg. iur. in
6. quando de eadem re contrariæ inueniuntur le-
ges Imperatoriæ, & Pōtificię, si materia legis con-
cernit animar&#x0169; pericul&#x0169;, abrogatur lex Imperato-
ria per Pontificiā: vt lex Pōtificis c. fin. de præscri-
ptione abroget l. codicis de pręscriptione triginta
vel quadraginta annorum. Sed quādo materia est
merè te&#x0303;poralis, non cōcernens periculum anima-
rum, seruanda est lex sæcularis principis. Similiter
quædam causæ pertinent ad tribunalia sæcularia,
aliæ ad Ecclesiastica, vnde Bernardus 1. de consid.
Habent hæc infima, & terrena iudices suos, reges &
principes terræ. Quid fines alienos inuaditis? Quid fal-
cem vestram in alienam messem extenditis? in crimini-
bus, non in possessionibus potestas vestra, scilicet dire-
ctè, & per se: per accide&#x0303;s tamen ob commune bo-
num spirituale potest Pontifex in temporalibus
disponere. Ideo Innocentius III. cap. per venera-
bile&#x0303; qui filij sint legitimi dicit, iurisdictionem tem-
poralem sol&#x0169; casualiter à Pontifice exerceri. Sed ex di-
ctis cōstat, spiritualem iurisdictione&#x0303; directè habe-
re in principes sæculares, non verò illos in ipsum.</P>
<P>  Secundò probatur, quia non esset sufficienter<marginalia>114</marginalia>
prouisum Ecclesiæ, si in ea non esset potestas<marginalia>Non esset suf-|ficienter proui|sum Ecclesiæ,|si in ea non es-|set potestas ad|cont inendos in|officio princi-|pes sæculares.</marginalia>
ad continendos in officio principes sæcula-
res Christianos, vtendo gladio spitituali. Dices;
eodem argumento probaretur, necessariam esse
aliam spiritualem potestatem, quæ spirituales pa-
stores in officio contineat. Respondeo, cæteros
spirituales pastores subiectos esse summo Pontifi-
ci, & ab illo posse emendari, atque puniri, summ&#x0169;
autem Pontificem nulli alteri subesse: (nisi fortè
Concilio generali, in casu hæresis vel schismatis,
aut alio simili) quia procederetur in infinitum,
ideo Deus alio altiori modo prouidit Ecclesiæ suę
quoad hanc partem. Nam Papæ assistit, vt etrare<marginalia>Prouidentia|Dei erga sum-|mum Pontifi-|cem.</marginalia>
non possit contra fidem, saltem definiendo, nec
contra bonos mores, & specialem habet prouide&#x0303;-
riam, ne sua gubernatione, aut exemplo notabile
damnum inferat Ecclesiæ, & in ordine ad damna
spititualia minor est potestas in Pontificibus, quā
in principibus sæcularibus in ordine ad dāna tem-
poralia: priuari siquide&#x0303; possumus vita, honore, fa-
ma, & facultatibus inuiti, & iniustè à Regibus, sed
Pontifices non possunt nos inuitos priuare bonis
interms spiritualibus, imò nec iniustè fructu suf-
fragiorum per excommunicationem. Quod si Pa-
pa abutatur potestate indirecta, quam habet in te&#x0303;-
poralibus, & iniustè velit aliquos priuare bonis
te&#x0303;poralibus, licitum, & semper facile est se per se,
vel per amicos defendere: quia Pontifex non ha-
bet magnas vires ad exequendum voluntatem suā
iniustam extra terras Ecclesiæ: vnde non oportuit<marginalia>Pontifex non|debuit esse sub|iectus princi-|pibus in pro-|pria persona.</marginalia>
etiam in temporalibus esse subiect&#x0169; principibus
sæcularibus: imò nec in propria persona: quia cum
sit vicarius Christi, hoc esset valde indecens, &
ansam præberet principibus sęcularibus moliendi
multa iniustè contra Pontifices; sed de hoc plura,
cum disputabimus, an Ecclesiasticæ personæ sint
subiectæ legibus, & præceptis principum sæcula-
rium. Accedit, quod potestas spiritualis nō defer-
tur iure hæreditario, sed electione prudentissimi
Collegij Cardinalium: vnde ad eum eliguntur vi-
ri pij, & docti, vitæ diu probatissimæ, qui filios nō<-P>@@

<-P>habent, ratione quorum indigna faciant. Vnde nō
opus fuit, vt Pontifices possent à Principibus sæ-
cularibus cogi, aut corrigi, sufficit posse charitati-
uè admoneri, cum expediat qui facilè audie&#x0303;t, cùm
ad multa indigeant principibus sæcularibus: ideó-
que cōmuniter velint eorum gratiam, & beneuo-
lentiam acquirere, & conseruare.</P>
<P>  Item conclusio probatur ex omnibus adductis
dispu. præcedenti sectio. 4. ad ostendendum Pon-
tificem posse in temporalibus indirectè leges fer-
re, nimirum in ordine ad spiritualia, & ad bonum
animarum.</P>
<P>  Sed contra prædicta argumentor primò, in lege<marginalia>115.</marginalia>
veteri potestas regia non subordinabatur Ponti-<marginalia>Argumenta|quæ probant|regiæ potesta-|ti subiectam|esse Pōtificiā.</marginalia>
ficiæ, sed è contrà: vt paret 3. Reg. 2. vbi Salomon
deposuit Abiathar, & loco illius creauit Sadoch.
& ex historiis habemus etiam in lege noua Ponti-
fices esse depositos ab Imperatoribus etiam Chri-
stianis. Deinde sicut temporalia possunt conduce-
re ad spiritualia: ita spiritualia ad temporalia: ergo
sicut Princeps spiritualis potest condere legem in
temporalibus, in ordine ad spiritualia, & dire-
ctam habet iurisdictionem in personas laicas in
ordine ad spiritualia, ita etiam princeps sæcularis
indirectam iurisdictionem habebit in spirituali-
bus, & directam in personas ecclesiasticas, etiam
in summum Pontificem in ordine ad temporalia.</P>
<P>  Ad primum, aliqui volunt etiam in lege veteri<marginalia>Respondetur|ad argume&#x0303;ta.</marginalia>
potestatem regiam fuisse subordinatam Pōtificiæ,
vt Bellarminus 2. de Ponti. cap. 29. ad. 4. quod col-
ligit ex Leuit. 4. vbi nobilior victima pro Pontifi-
ce quàm pro rege offerri pręcipitur, in quo Ponti-
ficiæ dignitatis excellentiam commendari, nota-
runt Procopius in Leuit. & Theodoretus quæst. 1.
in Leuit. & Philo lib. de victimis. Affert etiam il-
lud Num. 27. vbi ad verbum Pontificis, tam popu-
lus, quàm princeps egredi præcipiebantur.</P>
<P>  Contrarium tenet expressè D. Thomas op. 20.
de regim. princ. lib. 1. ca. 14. Abulensis 3. reg. 1. qu.
28. & 31. Bonauentura 4. d. 24. in littera. Cordube&#x0303;-
sis lib. 4. quæst. 1. arg. 2. §. ad vltimum. Victoria re-
lect. 1. de potest. Eccles. Turrecremata 2. summæ c.
96. ad 4. obiectionem, & cap. obedientiam d. 93. a.
2. ad 2. vbi citat Bonauenturā, & D. Thomā colli-
gitur ex 2. Paral. 19. vbi Iosaphat rex optimus ait,
Amarias Sacerdos, & Pontifex, in omnibus, quæ ad
Deum pertinent præsidebit: porrò Zabarias super ea
opera erit, quæ ad regis officium pertinent. Idem colli-
gitur secundò ex illo facto Salomonis, in quo,
quod non vsus fuerit tyrannide, nec peccauerit,
omnes fatentur, & ex ipsa Scriptura cōstare vide-
tur. Quod verò dicunt aliqui, id fecisse speciali au-
ctoritate, & reuelatione diuina, nō vt Regem, sed
vt Prophetā, & executorem diuinæ iustitiæ: nam
3. Reg. 2. dicitur, Dauidem amouisse Abiathar, vt
impleretur sermo Domini, non habet fundamen-
tum in Scriptura, quod verba illa solùm significāt,
id anteà prædictum à Domino, non præceptum.</P>
<P>  Id etiam colligunt Bonauentura & alij, exim-
perfectione illius legis. in qua promissiones erant
temporales & carnales. Hieronymus 1. contra Pe-
lagian. & ep. ad Dardanum de terra promissionis,
Aug. qu. 33. in Num. & lib. 19. contra Faustum cap.<marginalia>Regnum|tus popul$unclear.|cebatur S$unclear|dotale, &|uum sacer$unclear|tium di$unclear|regale.</marginalia>
31. Ideò temporalis princeps præferebatur, & spi-
ritualis illi erat subiectus, & subordinatus: Ideò,
inquit Bonauentura illud regnum dicebatur Sa-
cerdotale: Sacerdotium autem nouæ legis regale;
1. Pet. 2. Vos autem genus electum regale Sacerdotium,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0207.jpg/>
@@1@<SE207>Disput. VIII. Sectio XXII. 191
<duolan 2><-P>vt non ad singulos fideles referatur, sed ad statut&#x0169;
legis nouæ, cui proprium est habere Sacerdotium
regale, id est, cum potestate etiam in reges, & non
è contrà. Qua fortè ratione Epiphanius hæresi 29.
& Hiero. 3. in Ierem. cap. 13. omnes Episcopos re-
ges vocat. Et hanc sente&#x0303;tiam probabilem quoque
censit Bellarminus suprà. Nec ex locis in contra-
rium citatis aliud colligitur, quàm dignitatem Pō-
tificiam tunc fuisse in aliquibus excellentiorem,
scilicet in iis, quæ ad Deum pertinebant, offeren-
do sacrificium, consule&#x0303;do ipsum, eiusque responsa
accipiendo, quæ sequi cæteri tenebantur, quia te-
nebantur Deo obedire: nec poterat Princeps per
se exercere munera Sacerdotalia, vt docet Bellar-
minus 1. de Pontifi. cap. 7. ex 2. Paralip. 26. vbi cum
Ozias Rex vellet thus adolere, prohibuit eum Pō-
tifex dicens, non est tui officij Ozia adolere ince&#x0303;-
sum Domino, sed Sacerdotum, & cum ille perse-
ueraret, continuò grauissima lepra diuinitus per-
cussus est, & in dubiis de religione homines, non
ad regem, sed ad Sacerdotem Leuitici generis re-
mittebantur, Deut. 17. non tamen habebat Sacer-
dos iurisdictionem in Principem te&#x0303;poralem. Idem
dicendum in statu legis naturæ, si Sacerdos, &
princeps temporalis erant diuersæ personæ, tame&#x0303;
iidem tunc erant Reges & Sacerdotes, vt in disp.
præced. dictum est, & colligitur ex Genes. 14. &
Heb. 7. & est commune Sanctorum.</P>
<P>  Est ergo hæc excellentia, & peculiaris institu-
tio legis nouæ, vt in ea Sacerdos, saltem summus
non subiiciatur Principi sæculari, sed è contrà.
Quod verò afferebatur de factis aliquorum Impe-<marginalia>Peculiare est|legi nouæ, vt|Sacerdos sum-|mus non sub-|iiciatur Prin-|cipi.</marginalia>
ratorum. Respondeo ea per iniuriam facta esse ab
hæreticis vel schismaticis, vt ait Bellarm. illo cap.
29. ad 5.</P>
<P>  Ad secundum respondeo, licet spiritualia possint
ad temporalia conducere, & ideò ex natura rei
possent Principes temporales cōdere leges in spi-
ritualibus in ordine ad temporalia, tamen ex in-
stitutione Christi hæc cura commissa est Pontifi-
cibus, & prælatis Ecclesiasticis, vt magis patebit
sectio. seq. ideò in his non debent Principes dispo-
nere, nisi de eorum consensu saltem tacito, impli-
cito, seu virtuali, siue in ordine ad finem tempo-
ralem, siue in ordine ad fine&#x0303; spiritualem, nisi fortè
admoniti prælati Ecclesiastici fuerint neglige&#x0303;tes,
tunc enim si non repugne&#x0303;t, fortassis poter&#x0169;t Prin-
cipes sæculares disponere in casibus, qui stando in
solo iure naturæ, ad ipsos pertinere potuissent.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO XXII.
An suprema potestas ferendi leges Ecclesiasticas sit in
omnibus, & solis Principibus sæcula-
ribus pro sua ditione.</Z>
<P><INI5>B</INI5>Rentivs, & Rex Anglię Henricus<marginalia>116</marginalia>
VIII. quem Regina Elisabetha, &
præsens Rex Angliæ secuti sunt,
censuere supremam potestatem fe-
rendi leges in aliqua ditione esse
Penes solum supremum Principem sæcularem il-
lius: ita vt Rex, vel Regina Angliæ sit caput supre-<marginalia>Rex Angliæ|sibi vsurpat|nomen capitis|Anglicanæ Ec|clesiæ.</marginalia>
mum Ecclesiæ Anglicanæ, & sic de reliquis, ac
proinde Pontificem Romanum non posse legem
Ecclesiasticam ferre, nisi pro terris temporaliter
ipsi subiectis. Hi hæretici præter appetitum li-
bertatis à Romano Pontifice nullum aliud ha-
bent fundamentum, quàm quòd in lege naturæ<-P>@@

<-P>Reges, & supremi Principes temporales habebant
supremam potestatem ferendi leges ad religio-
nem spectantes, quisque pro sua ditione, & nullus
pro alia, & nihil altius sentiunt de potestate spiri-
tuali in lege Christi, sed in ea putant seruandum
esse, quod in lege naturæ: hunc errorem refert &
refellit Bellarminus 1. de Pontif. cap. 7.</P>
<P>  Reiicitur ergo hic error primò, nam multo<marginalia>1. Confutatio.|Hic error re-|fellitur.</marginalia>
tempore fuit Ecclesia sine vlla potestate tempora-
li, priùs videlicet quàm Reges c&#x0153;pissent ad fidem
conuerti, tunc autem non erat in Principibus sæ-
cularibus facultas ferendi leges Ecclesiasticas, sed
in Petro & eius successoribus, quibus in Petro di-
xit Christus Ioann. vlt. Pasce oues meas: & in cæte-
ris Apostolis, ergo & modò suprema hæc potestas
est in Petro, & eius successoribus, à quibus vel à
Christo quamdam participationem habent Epi-
scopi, & nō à sæcularibus Principibus, neque ipsi
sunt Principes sæculares, vt ea ratione in sua di&#x0153;-
cesi leges spirituales ferre valeant.</P>
<P>  Secundò omnia, quæ probant Petrum, & alios
Apostolos habuisse iurisdictione&#x0303; in totum Chri-
stianum orbem, destruunt hunc errorem: & spe-
ciatim id Psalm. 44. Pro Patribus tuis nati sunt tibi
filij: constitues eos Principes super omnem terram,
vbi Chrysostomus, Theodoretus, & alij Gręci, per
Patres Patriarchas, per Principes Apostolos intel-
ligunt. Nec est extra rem expositio Hieronymi di-
centis, fùerunt ô Ecclesia, Apostoli Patres tui, quia ipsi
te genuerunt, n&#x0169;c autem quia ipsi recesserunt à mundo,
habes pro his Episcopos filios, & infrà: Principes Eccle-
siæ, id est, Episcopi constituti sunt. Videlicet per legiti-
mam electionem Apostolorum, vel rationem eli-
gendi, à Christo, vel Apostolis traditam. In his er-
go non in sæcularibus Principibus est potestas
gubernatiua Ecclesiæ: vnde 1. Cor. 12. & Ephes. 4.
Deus posuit in Ecclesia primùm Apostolos, deinde Pro-
phetas, tum Pastores & Doctores. De Regibus hic
nulla mentio, vt notauit Damascenus, oratione de
imaginibus. De Episcopis verò habes Actor. 20.
Quos posuit Deus Episcopos regere Ecclesiæm Dei.</P>
<P>  Tertiò, confutatur ex Patribus. Ignatius epist. 7.
ad Smyrnenses, ait, in Ecclesia nihil esse honorabilius
Episcopo, & primum honorem deberi Deo, secundum
Episcopo, tertium Regi: ergo non à Rege vt supremo
capite Ecclesiastico, sed aliunde suam potestatem
habet Episcopus. Vnde Patres citati sectione præ-
cedenti conclusione 1. Episcopum seu Sacerdo-<marginalia>Patres ante-|ponunt Sacer-|dote&#x0303; seu Epi-|scopum regi.</marginalia>
tem Regi anteponunt: imo Chrysostomus homil.
83. in Matth. Reges nō solùm Episcopis, sed etiam
Diaconis subiicit. Si Dux, inquit, quispiam, si consul,
si is qui diademate ornatur, indignè adeat, cohibe, &
coerce, maiorem tu illo habes potestatem: & Augusti-
nus Psalm. 98. probat Mosem fuisse sacerdotem,
quia maximus fuit, & nihil maius sacerdote, &
Gelasius epist. ad Anastasium Imperatorem. Nosti
quòd licet præsideas humano generi dignitate rerum
terrenarum: tamen præsulibus diuinarum deuotus col-
la submittis, & infrà: Subdi te debere cognosces religio-
nis ordine, potiùs quàm præesse: nosti itaque ex illorum
te pendere iudicio, non illos ad tuam posse redigi volun-
tatem. Grego. 14. moral. cap. 19. asserit prima mem-
bra in corpore Domini esse sacerdotes, & libro 4.
epist. 31. ad Mauritium esse Deos quosdam inter
homines, & proptereà ab hominibus etiam Regi-
bus honorandos, & Nicolaus 1. epist. ad Michae-
lem Imperatorem docet, in lege naturæ eosdem
fuisse Reges, & sacerdotes: sed Christum illas po-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0208.jpg/>
@@1@<SE208>192 Quæst. XCV. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>testates separasse, ita videlicet, vt in Pontificibus
& Episcopis posuerit Ecclesiasticam potestatem,
& abstulerit eam a Regibus, & Principibus sæcu-
laribus, nisi simul contingat esse Pontifices, vel
Episcopos.</P>
<P>  Quartò probatur ex gestis, & dictis Episcopo-<marginalia>Ex histori is|antiquis asse-|ritur.</marginalia>
rum, & Regum, atque Imperatorum. Fabianus Pa-
pa primum Imperatorem Christian&#x0169;, Philippum
exclusit à communione Eucharistiæ in die Paschæ
propter quædam eius peccata publica, vt refert
Euseb. 6. histor. ca. 25. & alij Pontifices, & Episcopi
sæpe excommunicarunt Principes sæculares, er-
go tales Principes in suis ditionibus non habebāt
supremam potestatem spiritualem. Constantinus
Imperator in Concilio Nicæno fassus fuit se non
habere potestatem ad iudicandum inter sacerdo-
tes, vt qui dij quidam essent, sed se debere ab illis
iudicari, vt scribit Ruffin. 1. histor. cap. 2. idem de
Valentiniano, refert Ambrosius lib. 2. epist. 12. &
13. cuius fuit illa sententia. Purpura Imperatorem
facit, non sacerdotem: de qua Nicephorus lib. 5. c. 17.
Theodosium seniorem idem Ambrosius ab Ec-
clesiæ liminibus expulit, & p&#x0153;nitentiam publi-
cam subire coegit, & nisi sacerdotes sedere prohi-
buit auctore Theodoreto 5. histor. cap. 17. & epist.
33. ait Ambrosius se Valentiniano dixisse, Noli te<-P>@@

<-P>grauare, Imperator, vt putes te in ea, quæ diuina sunt,
aliquod imperiale ius habere: publicorum tibi m&#x0153;nium
ius commissum est, non sacrorum. Item Nicephorus
lib. 11. cap. 23. refert sententiam Eulogij, qui cum
à præfecto induceretur ad communicandum cum
Imperatore, per ironiam interrogauit, numquid
cum imperio est sacerdotis dignitatem confecu-
tus? quod etiam refert Theodoretus 4. histor. c. 16.
Maximus Imperator cùm in conuiuio sederet, &
pincerna primum calicem Imperatori vellet of-
ferre, ille ad Martinum Episcopum misit, qui non
recusauit, qui primus bibit, & posteà non Impera-
tori: sed presbytero suo calicem tradidit, vt refert
Sulpitius in vita Martini: ergo non erat in Impe-
ratore suprema dignitas, & authoritas Ecclesiasti-
ca. Vide Athanasium epist. ad solitariam vitam
agentes, Aug. epist. 48. & 50. & 163. Gregor. lib. 5.
epist. 25. & alios, quorum sententias adducit Bel-
larminus illo ca. 7. post medium. Denique ab om-
nibus Catholicis regibus ita vsque ad nostra tem-
pora seruatum est. Alię rationes ab aliis fiunt, quę
apud me vim non habent: ideò illas omitto. Ali-
qua argume&#x0303;ta friuola Brentij facilè à Bellarmino
suprà confutantur, & de f&#x0153;minis incapaces esse
Ecclesiasticæ potestatis saltem ordinariæ, dixi-
mus, sectione 19.</P></duolan 2>
<Z>#(IMAGE)</Z>

@@0@<filename:W0092-0209.jpg/>
@@1@<SE209>193
#(IMAGE)
<Z><A+3>DISPVTATIO NONA</A+3>
<A+2>DE MATERIA LEGIS</A+2>
<A+1>HVMANÆ.</A+1>
#(IMAGE)</Z>
<duolan 2>------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO PRIMA.
An lex humana actus merè internos præcipere,
prohibere, aut punire valeat.</Z>
<P><INI8>N</INI8>On loquimur de prohi-<marginalia>Lex humana|indirectè act&#x0169;|internum pro|hibere potest.</marginalia>
bitione indirecta, & per
accidens; sic enim con-
stat sub lege humana ca-
dere: nam præcipiendo
actum externum, secun-
dariò, consequenter, in-
directè, & per accidens
præcipitur internus, qui est necessarius ad illum,
& prohibendo actum externum, cōsequenter pro-
hibetur actus internus voluntatis: quia velle pro-
hibita, malum est, eò quòd actus ex obiecto mali-
tiam contrahit, solùm ergo quærimus de prima-
ria, per se, & directa iussione actus interni.</P>
<P>  Prima opinio affirmat, actus merè internos le-<marginalia>1. Opinio.|Qui dicunt|actus internos|prohiberi ac|puniri posse le|ge humana.</marginalia>
ge humana directè præcipi, ac prohiberi, & puniri
posse; Adria. quodlib. 8. art. 1. lit. H. & sequentib.
Alb. Pighius lib. 6. Hierarch. Eccles. c. 16. circa me-
dium. Rosella verbo hæreticus seu hæresis, & ab-
solutio. 1 nu. 28. Baldus l. si quis non dicam rape-
re nu. 1. & 9. C. de Episco. & Cleri. Repertorium
inquisitor&#x0169; v. hæreticus ad fine&#x0303;, Cornelius tract.
de hæret. n. 134. Roxas de hæret. 1. part. n. 246. &
2. par. asser. 37. n. 319. Tiraquel. l. si vmquā verb. re-
uertatur. n. 240. C. de reuoc. dona. Cāteranus q. 16.
crimin. ca. 1. de hæret. nu. 8. Azeuedo l. 1. tit. 31. lib.
8. nou. compil. à n. 151. Ioannes Medina de orat. q.
15. quæ incipit, inde tamen (quamuis oppositam
probabilem etiam esse dicat, & argumenta Adria-
ni dissoluat) idem tenuit Adrianus in 4. sent. tit. de
confessione. qu. 2. §. alij probant, Albertinus de a-
gnosce. assert. Cath. & hæret. qu. seu, c. 33. n. 11. ci-
tans gloss. Cardinalis Ancharani, & Imolam. Idem
sensit Rosella v. absolutio 1. nu. 28. & 29. & v. hæ-
resis, & citat Gotfredum, Rainer. & Ioannem An-
dream: sic etiam videntur docere Panormitanus
cap. 2. de offic. ordinarij nu. 3. & 12. & c. extirpan-
dæ §. quive in eius repet. nu. 21. & cap. porrò nu. 2.
cap. non ab homine n. 5. de sent. excom. & Felinus
cap. porrò de sent. excōmunic. gloss. cap. cum quis.
v. tuo nomine de sent. excom. gloss. Clemen. 1. de
hæretic. §. verum, verbo, eò ipsò incurrit, quę plu-
ra congerit, & in summa 24. qu. 1. v. qui verò & c.
cogitationis, de p&#x0153;nit. d. 1. & Suarez 3. par. tom. 5.
disp. 4. sect. 2. pro eadem sent. citat Antoninum 3.
part. tit. 24. cap. 7. Maiorem 4. d. 12. qu. 7. §. contra
primam. Sed addit Suarez, hos & multos alios ex
citatis non loqui expressè de actu interno, sed ge-
neratim de actu occultissimo. Vnde posset exponi
de occulto per accidens. Quamuis Adrianus de
actu interno eos exponat, & sequatur. Ide&#x0303; tribuit<-P>@@

<-P>non solùm Pighio, & Ioanni Medinæ: sed etiam
Cordubæ lib. 4. qu. 13. Alij verò Cordubam, Ma-
iorem, & Antoninum pro contraria sententia re-
ferunt. Cùm enim dicunt crimen omninò occul-
tum ab Ecclesia puniri posse, solùm videntur lo-
qui de externo, quod est occultum per accidens,
vt & Sotus 4. d. 18. q. 1. art. 1. §. dubium autem.
Eandem simpliciter tribuit iurisperitis Simancas
in Cathol. instit. tit. 42. de occultis nu. 2.</P>
<P>  Ducuntur primò, quia Pontifex in Clemen. 1.<marginalia>2.</marginalia>
seu multorum cap. 1. §. Verum de hæreticis, præci-<marginalia>1. Argum.</marginalia>
pit sub p&#x0153;na excommunicationis & suspensionis,<marginalia>Rationes qui-|bus hi aucto-|res suā sente&#x0303;-|tiam tuentur.</marginalia>
vt Episcopi, & alij inquisitores fidei officium in-
quisitionis exequantur absque vllo odio, ira, ti-
more, vel quocumque alio humano affectu, & in
cap. vlt. §. cæterum in his omnibus præcipimus, tā
Episcopos, quàm inquisitores puram & prouidam
intentionem habere, &c.</P>
<P>  Secundò ex cap. commissa, de electio. in 6. vbi
cōstitutum est, vt si quis parochialem Ecclesiam
obtinuerit sine voluntate ascendendi ad Sacerdo-
tium, beneficium ipso iure amittat, & fructus non
faciat suos.</P>
<P>  Tertiò ex cap. dolentes de celebra. Missa. vbi
statutum est, vt qui lege, vel canone compell&#x0169;tur
ad preces horarias recitandas, officium diuinum
studiosè, id est, attentè, & deuotè dicant; sed studi&#x0169;
attentio, & deuotio sunt actus interni: de studio
patet ex Cicerone 1. de inuention. dicente, studium
est animi assidua, & vehemens ad aliquam rem appli-
cata magna cum voluptate occupatio: de cæteris aute&#x0303;
per se constat: ergo.</P>
<P>  Quartò, quia in multis Conciliis decretum est,
vt qui hoc vel illud dixerit, docuerit, aut credide-
rit, anathema sit, cap. si quis per superbiam d. 30.
ex Concilio Gangrensi cap. si quis nuptias, cap. si
quis virorum, cap. si quis carnem ead. d. ex eod.
Concilio similia habentur in cap. excommunica-
mus 1. §. credentes, & cap. excommunicamus 2. §.
si qui autem, de hereti. & cap. ad abolendam eod.
tit. & cap. vnico §. omnem personam, de schisma-
ticis excommunicatur, qui Iacobum & Petrum à
Columna pro Cardinalibus habuerit, aut tenuerit
scienter & deliberatè, & in cap. cùm quis absque
tuo de sent. excommunicat. in 6. Bonifacius VIII.
declarat excommunicatum eum, qui violentam
manuum iniectionem in clericum absque māda-
to, eius tamen nomine ab alio factam ratam ha-
buerit. Quod etiam definitur cap. F&#x0153;licis de p&#x0153;-
nis in 6. contra ratam habe&#x0303;tes percussionem Car-
dinalium ab aliis factam, & in Clement. 1. de p&#x0153;-
nis, aduersus eos qui ratā habuerint percussionem
Episcoporum ab aliis patratam: & in Concilio
Constantie&#x0303;si sess. 45. Martinus V. in Bulla conde&#x0303;-
nationis errorum Ioannis Vuicleph, & Ioannis
Hus iubet, vt interroge&#x0303;tur hæretici, an hoc credāt<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0210.jpg/>
@@1@<SE210>194 Quæst. XCV. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>vel illud, & si non crediderint, puniuntur, &c. Et
Concilio Toletano 1. in confess. fidei, si quis aut
dixerit, aut crediderit Christum innascibilem esse, ana-
thema sit, & in Bracharensi 1. c. 5. Si quis animas hu-
manas vel Angelos ex Dei credit substantia extitisse,
anathema sit, & l. quisquis. C. ad l. Iuliam majesta-
tis dicitur, eadem seueritate voluntatem sceleris, qua
affectum puniri voluerunt iura.</P>
<P>  Qu intò, nam potestate humana, vota interna
dispensantur, commutantur, irritantur: peccata in-
terna reseruantur Sotus 4. d. 18. q. 2. art. 75. & alij,
quos refert & sequitur Henriquez lib. 3. cap. 14. §.
6. & lib. 13. cap. 17. §. 1. absoluuntur, & cōfiteri præ-
cipiuntur cap. omnis vtriusque de p&#x0153;nit. & re-
miss. ergo etiam ipsi actus interni pręcipi, aut pro-
hiberi poterunt.</P>
<P>  Sextò, quia Monachus Benedictinus, qui sine
licentia præpositi, animo accusandi illum, ad cu-
riam regiam se confert, excommunicatur, Clem. 1.
de statu Monach. §. quia verò: ergo Ecclesia punit,
ac proinde prohibere potest actus internos.</P>
<P>  Septimò, si quis exteriùs diceret se in corde ha-
buisse hæresim, vel voluntatem occide&#x0303;di Regem,
puniretur: ergo iurisdictio humana in actus inter-
nos locum habet.</P>
<P>  Octanò, quia nihil impedit, quominùs Ecclesia
actus internosimperare, vetareve possit, quamuis
eos esse factos in foro iudiciali probare nequeat.
Nam peccata externa sæpenumerò adeò sunt oc-
culta, vt probari nequeant, ea esse commissa, &
tamen ex illis incurri possunt excommunicatio, &
aliæ p&#x0153;næ: quacunque enim ratione posteà in iu-
dicio constiterint, siue ex confessione rei, siue ex
testimonio alior&#x0169;, qui ab eo audier&#x0169;t, puniri po-
terunt: ergo idem est de actibus internis: nā actus
externi omninò occulti quoad cognitionem, ac
proinde punitionem humanā ęquiparari videntur
merè internis, & moraliter interni censentur.</P>
<P>  Nonò, quia confessarius potest iniungere p&#x0153;-
nitenti orationem mentalem, vel alium actum in-
ternum in satisfactionem. Cur ergo Ecclesia non
poterit eundem præcipere?</P>
<P>  Confirmatur primò, quia sæpe in religione
præcipitur mentalis oratio, & qui fateretur, se il-
lam omisisse per meram voluntariam distractio-
nem, & resisteret Pręlato iniungenti p&#x0153;nitentiam
pro ea omissione, peccaret: ergo in hominibus est
potestas præcipiendi actus internos.</P>
<P>  Confirmatur secundò: nam Christus vt homo,
est caput Angelorum, & animarum separatarum,
& potest eis præcipere, aut prohibere internos
actus, & punire transgressores talium præceptor&#x0169;.
Eademq&#x0301;ue potestas puro homini communicari
potest. Cur ergo non credemus esse communica-
tam potestati humanæ, saltem Ecclesiasticæ in or-
dine ad suos subditos? cùm potestas legislatiua
Pontifici, & Ecclesiæ sit collata à Deo supernatu-
raliter ad finem spiritualem, & salutem animar&#x0169;,
quæ magis pendet ex actibus internis, quàm ex
externis.</P>
<P>  Confirmatur tertiò, quia Christus iurisdictio-<marginalia>Christus ha-|buit iurisdi-|ctione&#x0303; inactus|internos.</marginalia>
nem habuit in actus internos: ideò potuit præci-
pere, vt præcipit eorum confessionem, & præcipit
actus fidei: ergo potuit communicare eandem fa-
cultatem suo Vicario, & reipsa communicasse vi-
detur, cùm dixit Matt. 16. tibi dabo claues regni c&#x0153;lo-
r&#x0169;, quodc&#x0169;que ligaueris, &c. Cur enim hæc conces-
sio generalis à nobis limitabitur ad actus exter-<-P>@@

<-P>nos, cùm concessio principis latè, seu amplè interpretan-
da sit: & vbi lex non distinguit, nec nos distinguere de-
beamus? l. 3. ff. de offic. præsidis, l. non distinguen-
dum, de arbitr. cap. quod si dormierit 31. qu. 1. cap.
solitæ §. nobis autem, de maior. & obed.</P>
<P>  Confirmatur quartò, ex cap. nulli d. 19. ibi, qui
Apostolicis voluerit contraire decretis. Vbi solùm pro-
positum punitur, & diuinum non est, quin volens
non audire Missam in festo, peccet contra præce-
ptum Ecclesiasticum, licet posteà illam audiat,
quid ergo mirum, quod possit Ecclesia illam cul-
pam punire?</P>
<P>  Confirmatur quintò, quia aliquando punit oc-
cultissimam culpam, quæ in iudicio probari non
potest, vt in hæretico externo occulto certissim&#x0169;
est, & ad rem moralem parum refert, quod pecca-
tum sit occultum per se, aut per accidens: quia t&#x0169;c
Ecclesia punit sine cognitione, aut probatione de-
licti: ergo quod sit probabile necne, par&#x0169; ad pro-
positum refert.</P>
<P>  Decimò, homo potest voluntariè subiicere se
homini, etiam quoad internos actus, per votum
obedie&#x0303;tiæ factum Deo, vel promissionem factam
ipsi homini: ergo & Respubl. potest subiicere se
Principi, quoad internos actus; nec mirum quòd
sic Deus subiecerit homines Vicario suo.</P>
<P>  Secunda opinio docet, actus merè internos nō<marginalia>3</marginalia>
posse humana lege imperari, aut vetari primariò,<marginalia>Actus merè|interni nō pos|sunt humana|lege imperari|aut vetari.</marginalia>
& per se proximè, aut directè. Durandus 4. d. 17. q.
8. nu. 7. & d. 1. 5 quæst. 12. nu. 6. Almainus 4. d. 17. ar.
4. & tract. de potest. Eccles. cap. 3. & 10. & 11. Cor-
duba lib. 4. q. 13. de potest. Papæ. Paludanus 4. 15.
quæst. 5. art. 2. con. 4. nu. 24. & d. 17. quæst. 2. art. 2.
& quæst. 7. art. 5. n. 20. Siluester verbo hora. qu. 11.
& excommunicatio. 7. excōmun. 2. par. 1. D. Tho-
mas 1. 2. qu. 91. art. 4. qu. 100. art. 9. & 4. d. 18. qu. 2.
art. 2. qu. 1. & 22. quæst. 104. art. 5. Castro 2. de iusta
hæret. pun. cap. 18. & 2. de lege p&#x0153;nali cap. vltimo
Sotus 4. d. 22. q. 2. art. 3. post 5. conclusionem. Na-
uarrus de p&#x0153;nit. d. 5. in prin. num. 19. & in summa
cap. 11. num. 17. & cap. inter verba num. 491. Ga-
briel 4. d. 17. quæst. 2. dub. 5. & lect. 62. in can. lit. K.
& lect. 64. lit. N. Tabienna verbo excommunica-
tio 5. casu 4. nu. 4. Nauarrus iterum in sum. cap. 23.
num. 38. & cap. 27. num. 56. & cap. cogitationis nu.
7. de p&#x0153;nit. d. 1. & ca. fin. de Simon. nu. 20. Hostien-
sis c. mulieris, de sent. excommun. Alensis 2. p. q.
182. in 2. Caietanus tract. de potest. Pap. & Conci.
cap. 19. & 22. q. 11. art. 3. & in sum. verbo hæresis
in fine, & verbo horę §. quoad 3. Aragon. 22. q. 11.
art. 3. Bannes art. 4. dub. 2. Con. 1. Bellarminus d. de
Eccles. milit. cap. 10. & 4. de Pont. cap. 20. & 3. de
laicis cap. 11. Toletus in summ. lib. 1. cap. 19. nu. 4.
Henriquez 3. sum. cap. 14. §. 6. & c. 26. §. 2. & lib. 13.
cap. 17. Nauarra 2. de iust. cap. 3. n. 223. & lib. 3. c. 2.
nu. 191. Ludouicus Lopez 1. part. instruct. cap. 4. 1.
Rodriguez tom. 1. sum. cap. 180. Gregorius Lopes
l. 2. tit. 31. ver. non merore p&#x0153;na partita 7. Didacus
Perez. lib. 3. §. quæri insuper solet, tit. 4. lib. 8. ordi-
namenti dicens esse communem opinionem Ca-
nonistar&#x0169;, & Gutierrez in quæst. Canonicis c. 13.
nu. 28. Turrecremata in sum. Eccles. lib. ca. 96. con.
1. & alij, quos refert Henriquez lib. 13. de excom-
mu. c. 1. lit. L. & Couarruuias c. alma. par. 1. §. 11. in
prin. Maior. 3. d. 15. q. 3. §. dubitatur. Antoninus 3. p.
tit. 24. cap. 4. & tit. 13. cap. 4. §. 7. Angelus verbo hæ-
reticus nu. 2. & verb. hora, nu. 27. Couarruuias re-
gu. peccatum de regu. iuris in 6. parte 2. n. 7. Azor<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0211.jpg/>
@@1@<SE211>Disput. IX. Sectio I. 195
<duolan 2><-P>tom. 1. lib. 5. cap. 10. Vazquez hîc disp. 160. per to-
tam, Valentia disp. 7. qu. 5. pun. 7. §. 1. & 22. disp. 7.
quæst. 3. punct. 2. Saytus in thesauro tom. 2. lib. 3.
cap. 6. nu. vltim. Driedo de libert. Christiana lib. 3.
cap. 5. circa finem, Gerson 3. part. tractatu de vita
spirit. lect. 4. corol. 1. & 2. in Alphab. 62. lit. G. & H.
Simancas de Catholicis instit. tit. 42. nu. 3. & sequ.
Suarez 3. part. tom. 5. disput. 4. sect. 2. num. 1. Idem
tenent omnes recentiores, quod aliqui eorum di-
cunt proculdubio esse verum de lege ciuili, & so-<marginalia>Indubium est|legem ciuilem|actus internos|non posse præ-|cipere, aut ve-|tare.</marginalia>
lùm esse difficultatem, & controuersiam de Ec-
clesiastica: quia potestas ciuilis solùm potest præ-
cipere, vel prohibere actus, qui cōseruare, vel per-
turbare Remp. possunt, quales sunt soli externi:
sed certè de lege humana indistinctè, & vt com-
prehendit ciuilem, est inter doctores cōtrouersia,
& ratio adducta non cogit ad asserendum legem
ciuilem ad actus internos obligare non posse; nam
prohibere odium, & inuidiam ad pacem & tran-
quillitate&#x0303;, Reip. expedire potest, eò quòd isti actus
interni sunt radices perturbationis Reip. cur ergo
eos nō poterit prohibere Resp. aut princeps tem-
poralis ab ea cōstitutus? Vazquez in omni huma-
na lege putat rationes, quibus D. Thomas vtitur
locis citatis, quem cæteri sequuntur, manifestè se-
cundam sententiam confirmare.</P>
<P>  Prima est, quia legislator non potest præcipere,<marginalia>1. Ratio.</marginalia>
aut prohibere actus, de quibus non potest senten-
tiam ferre: nam sententia, & lex hoc solo differre<marginalia>Sententia &|lex in quo dif|ferant.</marginalia>
videntur quod lex vniuersale quoddam præcept&#x0169;
est, sententia verò est præceptum particulare fa-
ciendi, quod lex præcipit, aut inferens p&#x0153;nam pro
legis trasgressione: sed legislator humanus nō po-
test de internis actibus sententiam ferre: ergo nec
potest eos præcipere, aut prohibere.</P>
<P>  Secunda, quia illud tantùm potest cadere sub<marginalia>2. Ratio.</marginalia>
præcepto humano, ad quod homo potest p&#x0153;nis
cogere: sed ad actus internos non potest p&#x0153;nis
cogere, ergo tales non possunt cadere sub præce-
pto humano.</P>
<P>  Sed quia ad has rationes facilè respondent ad-<marginalia>4</marginalia>
uersarij, magistratus humanos per se loque&#x0303;do pu-<marginalia>Responsio ad|rationes su-|pradictas.</marginalia>
nire non posse pro actibus merè internis, sed per
accide&#x0303;s: nō posse cōmuniter, quia nō possunt pro-
bari in iudicio, cùm nō possint constare alicui, nisi
per reuelationem priuatam, quæ quamuis daretur
aliquando, in iudicio non admitteretur, vel per
confessionem partis in eodem iudicio, vel coram
idoneis testibus factam, quæ confessio rarissimè
datur, & quamuis daretur, non noceret reis, quia
iudices communiter sequuntur opinionem asse-
rentem actus internos puniri non posse. Ideò vt
vim habeant rationes illæ, aliquid addendum est,
quod & D. Thomas, & Durādus, aliiq&#x0301;ue auctores
secundæ sententiæ apertè in sinuant: nempe homi-
nes habere facultatem valdè limitatam ferendi le-
ges, & obligandi per illas, vnde communiter non
possunt præcipere ea, quæ sint valde difficilia, nec
obligare cum periculo vitæ, nec leges imponere,
nisi necessarias, vel satis vtiles Reip. leges autem
de actibus internis per se sumptis nō sunt neces-
sariæ, nec essent simpliciter vtiles Reip. sed noxiæ.
Ergo non possunt tales leges imponere. Minor
probatur, quia omnes actus, quos expediret bono
communi esse præceptos, vel prohibitos, sunt
præcepti, vel prohibiti iure naturæ, vel simpliciter
procedente, vel ex suppositione alicuius institu-
tionis diuinæ, & supernaturalis: vt patet de amo-<-P>@@

<-P>re, contritione, odio, inuidia, ira, &c. Aut certè si
aliqui tales non sunt præcepti, nec prohibiti iure
naturali, satis erit præcipi, vel prohiberi indirectè:
vt præcipiendo adesse Sacro, prohibetur nolitio
audiendi Sacrum: & satisfaciendi tali præcepto,
per auditionem alicuius Sacri, & præcipiendo ie-
iunium, prohibetur nolitio satisfaciendi pręcepto
per ieiunium, & multò magis nolitio ieiunandi:
ergo leges humanę directæ de actibus internis nō
sunt necessariæ, nec si ferrentur, essent vtiles; imò
essent noxiæ, quia cùm homines propter peccata
interna, ex defectu probationis puniri nō possint,
facilè leges violarent, & contemnerent.</P>
<P>  Nam communiter homines ad custodiam le-<marginalia>Homines ad|custodiam le-|gum humana-|rum magis mo|uentur p&#x0153;na,|quam amore.</marginalia>
gum humanarum magis timore p&#x0153;narum tem-
poralium, quam amore, aut æternarum p&#x0153;narum
timore ducunturiuxta id:</P>
<shi>Oderunt peccare boni virtutis amore,
Oderunt peccare mali formidine p&#x0153;næ.</shi>
<P>Vnde Isidorus 1. etymolog. cap. 19. vim puniendi
tribuens legi rationem reddit: quia præmio, &
p&#x0153;na vita moderatur humana: & refertur cap.
omnis autem d. 4.</P>
<P>  Adiungit Vazquez rationem, lex est Imperium<marginalia>5</marginalia>
superioris, cui conformari subditi tenentur iuxta mod&#x0169;<marginalia>3. Ratio.|Quid sit lex.</marginalia>
suum: cùm ergo proprium sit hominum inter crea-
turas rationales esse corporeos, in corporeis, & ex-
ternis debent conformari cum suis superioribus,
per se loquendo, non in internis, in quibus com-
municant cum Angelis: ergo in internis non te-
nentur homines hominibus obedire, quando di-
rectè & per se præcipiuntur, vel prohibentur.</P>
<P>  Confirmatur, nam mensura debet esse homo-<marginalia>Mensura de-|bet esse homo-|genea mensu-|rato.</marginalia>
genea mensurato 10. Met. cap. 3. lex aute&#x0303; est men-
sura & regula humanarum actionum, vt testatur
Basilius, in id Isa. 1. Audite sermonem Domini Prin-
cipes Sodomorum, & D. Tho. qu. 90. art. 1. ergo, cùm
lex humana sit visibilis, & externa, solùm metitur
actiones externas. Confirmatur etiam ex Arist. 10.
eth. cap. 9. dicente, pars ciuilis est ipsa ferendarum
legum facultas. Sed ciuilis potestas est externa, &
ad communitatem externam rege&#x0303;dam ordinatur:
ergo non debet ad internas actiones directè se ex-
tendere: sicut nec potestas Domini in seruum ad
eius actiones internas producitur, teste Seneca 3.
de benefic. cap. 10. apud D. Tho. 2. 2. qu. 104. art. 5.
errat, si quis existimat seruitutem in totum homi-<marginalia>Errat si quis|existimat ser-|uitutem in to|tum hominem|cadere.</marginalia>
nem desce&#x0303;dere: Pars enim melior excepta est, cor-
pora obnoxia sunt, & ascripta dominis, mens qui-
dem est sui iuris. Vide Caietanum & Vale&#x0303;tiam in
hunc locum D. Thomæ: vbi Vale&#x0303;tia addit potuis-
se Deum conferre directam potestatem in actus
internos conferre: sed non contulisse, nisi aliam
alterius rationis, quæ directè solùm respicit actus
externos: si in internos potestatem contulisset, il-
lam agnoscerent, & extollerent Sancti: quod fal-
sum est.</P>
<P>  Quartò probatur, quia Resp. ciuilis, & Eccle-
siastica est visibilis, seu sensibilis, neque habet po-
testatem in nostras animas, nisi vt coniunctas cor-
poribus: ergo nec habet per se potestatem in actus
purè internos, & spirituales, sed indirectè, quate-
nus coniunguntur actibus externis, quibus red-
duntur sensibiles.</P>
<P>  Quintò, quia tam liberum fecit Deus cor hu-
manum, vt per se eius cogitationes, & affectus
nulla creatura cognoscere valeat, sed solus Deus
1. Cor. 4. & alibi sæpe. Ite&#x0303;, vt nulla creatura possit<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0212.jpg/>
@@1@<SE212>196 Quæst. XCV. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>ipsi aliquid directè imprimere, vt tract. 4. vidimus:
nil ergo mirum, si etiam dicamus per se esse libe-
rum ab omni hamana lege, ita vt nulli legi huma-
næ disponenti directè de actibus internis subii-
ciatur.</P>
<P>  Sextò, homo homini non potest obligari ex<marginalia>6</marginalia>
promissione, vel voluntate purè interna, nec acti-<marginalia>Actibus mere|internis obli-|gationes fieri|non possunt.</marginalia>
bus merè internis possunt fieri inter homines do-
nationes, transactiones, contractus, electiones, &
similia, nec legislator actu purè interno potest
subditum obligare: ergo similiter non potest dire-
ctè illum obligare ad actum purè internum, neq;
ad eius omissionem, neque pro internis punire.</P>
<P>  Septimò, patet ex ipso iure humano. Nam in l.<marginalia>Cogitationis|p&#x0153;nam nemo|meretur.</marginalia>
cogitationis 18. ff. de p&#x0153;nis dicitur cogitationis p&#x0153;-
nam nemo meretur: vbi glossa rectè addit, si intra
terminos cogitationis sistatur. Nam si aliquo mo-
do prodeat in exteriorem actum, conando illum
efficere, licet illum non efficiat, sed tantùm ten-
tet, puniri poterit. Quomodo in iure aliquando
dicitur aliquis puniri, quia cogitauit scilicet exte-
rius inchoando, vel per cōsilium, vel per aliquam
actionem, quæ casu non habuit effectum, vt in l.
quisquis C. ad legem Iuliam maiestatis, & l. is qui
cum telo ff. ad l. Corneliam de sicariis: quibus lo-
cis alia iura notantur. Vide etiam l. si quis 5. C. de
Episcop. & cleri. quam cum aliis refert Gratianus
cap. si quis de p&#x0153;nit. d. 1. Ratio est, quia tunc actus
est exterior, licet non consummatus: ergo prohi-
beri, & puniri poterit lege humana, vel leuiori
p&#x0153;na, vel aliquando etiam ordinaria, iuxta mate-
riæ grauitatem. Secus actus interni, qui sunt per se
occulti. Vide cap. tua nos, & cap. sicut tuis de si-
monia dicitur, Ecclesia non iudicat de occultis: & ca.<marginalia>Ecclesia non|iudicat de oc-|cultis.</marginalia>
erubescant d. 32. Deus secretorum cognitor, & iudex
est. Idem cap. si quando 15. qu. 6. cap. consuluisti 2.
qu. 5. cap. si omnia 6. qu. 1. cap. Christiana 32. qu. 5.
& c. cogitationis de p&#x0153;nit. d. 1. dicitur cogitationis
p&#x0153;nam nemo patiatur. Idem habetur l. 2. tit. 31. par-
tita 7. vnde est axioma iuris, non habent latentia pec-
cata vindictam, cap. Christiana, 32. q. 5. l. confratre&#x0303;.
C. de iis, qui vt indigni. Fauet Paulus 1. Cor. 4. No-
lite ante tempus iudicare quousque veniat Dominus,
qui & illuminabit abscondita tenebrarum, & manife-
stabit consilia cordium, & tunc laus erit vnicuique à
Deo, vbi significatur iudicium omne de internis
actibus esse proprium Dei, quia homines vident ea
quæ parent: Deus autem intuetur, Cor. 1. Reg. 16.
vers. 7. Confirmatur ex Augustino l. de lib. arbitr.
c. 5. approbante, quod Euodius dixit, legem huma-
nam solùm vindicare quæ satis sint ad cōciliandam pa-
cem hominibus. Ad hoc autem satis est punire pec-
cata externa. Et Azor supra ait, Nec est quod Al-
bertinus dicat, canonici iuris interpretes in hac quæstio-
ne cum Theologis pugnare: nā reuerà solùm docere
vide&#x0303;tur. Gloss. Clem. 1. de hæret. verbo, eo ipso, &
ibi Cardinalis, Imola, & cæteri, hæreticum exte-<marginalia>Ex terior hæ-|reticus p&#x0153;nā|incurrit non|interior.</marginalia>
riorem etiam omninò occultum excommunica-
tionem incurrere, quod idem Theologi tradide-
runt, non autem hæreticum interiorem. Nam
Cardinalis Clem. de vsur. qu. 3. post Matth. apertè
docet, voluntatem, si ad opus non peruenit, ab
Ecclesia non puniri. Idem ait in clem. 1. de p&#x0153;nis
qu. 3. & Hostien. cap. mulieres de sent. excom. Al-
beric. par. 2. statutorum qu. 168. Salicetus l. is qui
cum telo. C. de sicariis ex Baldo l. si quis non di-
cam rapere C. de Episc. & cler.<marginalia>7</marginalia>
<P>  Pro declaratione autem huius rei, & solutio-<-P>@@<marginalia>Not.</marginalia>

<-P>nibus argumentorum quidam notant, legem hu-
manā, posse prohibere actus interiores, qui con-
iuncti sunt cum exterioribus, & eos moraliter af-
ficiunt, modificant, seu informant, corrumpunt, &
deprauant, vt ita ostendant, qua ratione excom-
municatio ferri potuit in inquisitores, qui odio,
vel amore, vel spe aliqua lucri contra hæreticos
non processerunt:  & vt defendant præceptum at-
tentionis in horis canonicis, ita docent Caiet. in
summa, verbo excommu. cap. 3. & verb. hora §. 3.
Sotus 10. iust. qu. 5. art. 5. Azor supra inter certa &
comperta hoc numerans, Sayrus, & Valentia, &
Siluester suprà.</P>
<P>  Vazquez autem hîc disput. 160. cap. 3. vt horum<marginalia>Actus exte-|rior cum inte|riori duplici-|ter comparari|potest.</marginalia>
doctrinam falsam ostendat, notat, actum interio-
rem dupliciter posse comparari cum exteriori,
primum vt est solùm voluntas quædā efficax fa-
ciendi aliquid exteriùs, quod lege humana præce-
ptum est: & hoc modo nullus dubitat, actus inte-
riores lege humana prohiberi, ita vt solùm pro-
positum faciendi quod lege humana interdictum
est, peccatum sit contra illam, non quia lex per se
& directè prohibeat talem vol&#x0169;tatem: illam enim
per se nec prohibere potest, nec punire. Sed quia
ex opere externo prohibito deriuatur malitia in
illum, ideò enim voluntas hęc mala est, quia opus
cuius est causa efficax, malum est, & prohibitio,
quæ per se fertur in opus externum, secundariò
fertur in eius voluntatem efficacem. Verùm quia
affectus simplicis delectationis non est causa ope-
ris externi, ac proinde ab externo deriuatur in il-
lam malitia, sed ipsa delectatio secundum se con-
siderari debet, an sit contra rationem: ideo talis af-
fectus hac lege, nec secundariò prohiberi potest.
Deinde comparantur affectus quidam interiores,
qui coniunguntur externis operibus, non vt per
se causæ illorum, sed sicut circumstantiæ, & causæ
accidentariæ. Talis est voluntas finis, vt in exem-<marginalia>Voluntas quā|do puniatur.</marginalia>
plo illo Monachi, qui intentione accusandi supe-
riorem, sine licentia se contulit in curiam regiam.
Eodem modo se habet affectus odij, aut amoris in
inquisitore cum voluntate non inquirendi contra
hæreticos: & attentio in recitandis horis Canoni-
cis cum ipsa recitatione: nam omnes hæ operatio-
nes, vel omissiones exteriores ex se solùm postu-
lant simplicem voluntatem, vt causam per se: ac-
cidit autem, vt voluntas omittendi vel faciendi,
sit cum odio, vel amore, cum tali intentione vo-
luntatis, vel attentione intellectus. De his igitur
actibus internis ait Vazquez nec secundum se,
nec vt afficiunt, vel informant accidentariè ex-
ternos actus, non posse ab Ecclesia prohiberi, nec
puniri, nisi aliquo externo signo manifestati fue-
rint, quia nec vt informant actus externos, cad&#x0169;t
sub iudicio, seu cognitione Ecclesię, nec per solos
ipsos actus externos, quos afficiunt, sufficienter
manifestantur. Nam ire monachum ad curiam re-
giam sine licentia superioris, commune est inten-
tione accusandi superiorem, & aliis inte&#x0303;tionibus.
Recitatio similiter fieri potest cum attentione, &
sine illa. Vt ergo hi affectus subdantur legi huma-
næ, debe&#x0303;t aliquo alio signo manifestari, & vt sic,
possunt prohiberi, & puniri, quod est prohibere
& punire ipsum opus, non tamen sine manifesta-
tione vera talium affectuum: vt in solutionibus
argumentorum explicabitur.</P>
<P>  Ita tenent Castro 2. de iusta hæret. pun. c. 18. &<marginalia>8</marginalia>
Simancas de instit. Catho. tit. 42. nu. 11. imò Azor,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0213.jpg/>
@@1@<SE213>Disput. IX. Sectio I. 197
<duolan 2><-P>Sayrus & Valentia supra videntur dicere non pos-
se illos affectus prohiberi, nec puniri etiam excō-
municatione, nisi peculiari aliquo signo externo
sint manifesti. Tota hæc doctrina Vazquez proba-
bilis est, & quòd attinet ad delectationes, non
contrahere malitiam ex obiectis prohibitis iure
positiuo, latè docuimus tract. de peccatis, & de
hoc casu non differunt Caietanus, Sotus, & alij
paulò ante hanc Vazquez doctrinam relati, quo-
rum sententia, quomodo defendi possit dicam in
solutionibus argumentorum.</P>
<P>  Addit Vazquez duo alia; primum est affectum<marginalia>Affectus qui|adiungitur|actus externo|potest prohibe|ri.</marginalia>
illum, qui per accidens adiungitur actui externo,
prohiberi secundariò posse per legem humanam,
quatenus est causa efficax alterius actus mali, vt
prohibendo accusationem superioris in curia re-
gia, prohibetur intentio accusandi ipsum in tali
curia, non tamen posse prohiberi, aut puniri, vt
afficit actum externum, cuius est causa per acci-
dens, nec ipse actus externus, verbi gratia, profe-
ctio in curiam, vt informatur tali affectu, sed tan-
tùm, vt indicatur aliquo sufficienti indicio, sed op-
positum huius vltimæ partis in solutione 1. ar-
gumenti constabit esse probabilius.</P>
<P>  Secundum est, affectum efficacem, qui est per<marginalia>Affectus effi-|cax prohiberi|potest, sed p&#x0153;-|na non potest|infligi propter|illum.</marginalia>
se causa operis externi, prohiberi quidem per ac-
cidens, & secundariè, vt suprà explicatum est: ta-
men non posse infligi p&#x0153;nam propter illum, nisi
prodeat in opus; quia sicut nulla humana potestas
potest sente&#x0303;tiam ferre de tali proposito, nec pro-
pter illud p&#x0153;nam infligere, sic etiam nec lex po-
test imponere p&#x0153;nam ipso facto; eiusdem enim
potestatis est per sententiam infligere p&#x0153;nam, &
per legem, nulla autem sententia ferri potest con-
tra peccata cordis, etiam si sint proposita efficacia
circa opus. Hoc dictum verum est.</P>
<P>  His suppositis ad primum & sext&#x0169;, quod eamde&#x0303;<marginalia>9</marginalia>
continet difficuliatem, possumus respondere cum<marginalia>Ad 1. Argu.|1. Solutio.</marginalia>
Vazquez illa d 160. c. 5. ad 6. Monachum Benedi-
ctinum, qui sine licentia sui Superioris se con-
fert ad curiam regiam, animo illum accusandi, nō
esse excommunicat&#x0169;, nisi aliquo exteriori opere
talem animum indicet ob rationes dictas. Fortè<marginalia>Cur Benedi-|ctini euntes in|curiam excō-|municabātur.</marginalia>
etiam tempore illius cleme&#x0303;tinæ propter nimiam,
& frequentem fratrum consuetudinem eundi in
curiam regis hoc animo, illud opus per se solùm
erat sufficiens indicium talis animi, & ita posset
absque alio signo sententia excommunicationis
ab eis incurri; quo forsan pacto intelligitur Na-
uarrus cap. cogitationis nu. 8. de p&#x0153;nit. d. 1. vbi
ait talem Monachum excommunicari propter
malam profectionem in curiam, qui est effectus
externus, comitans, & prodens vitiosam intentio-
nem accusandi Prælatum. Nunc tamen, cessante
tali præsumptione opus est, vt alio signo indice-
tur: alioqui p&#x0153;na illa locum non habebit. Eodem
modo philosophatur Vazquez, de excommuni-
catione lata contra inquisitores: nec enim talis
excommunicatio ipsos comprehendit, si odium,
vel amor, vel spes lucri sit omninò occulta, & nul-
lo signo, aut opere externo manifestata, vel indi-
cata. Quocircà in illa clem. non excommunica-
tur, qui odio, vel amore, vel gratitudine simplici-
ter omiserit inquirere: sed is, qui obtentu amoris,
odij, &c. Hoc est, prætextu aliquo non inquirit:
prætextus autem est, quando aliquo signo talis
animus iudicatur, quare si talis affectus omninò
maneret secretus, nullam excommunicationem<-P>@@

<-P>incurrerent inquisitores, in opinione Vazquez, &
nostra, secus secundum Caietanum, Sotum, & Sil-
uestrum locis citatis ante solutionem huius argu-
menti.</P>
<P>  Sed obserua, in his euentibus non puniri pro-
priè malum animum affectum, & intentionem:
cùm sint merè interna, nec eius manifestationem
in opinione Vazquez: quia manifestare malā in-
tentionem, seu voluntatem accusandi superiorem,
vel quid aliud malum faciendi, non est mala, sed
indifferens de se. Sed opus ipsum malum, nempe
ire ad curiam, sine licentia, vel omittere sine cau-
sa sufficienti debitam inquisitionem: punitur ta-
men tale opus cum hac conditione, quod habeat
malum animum adiunctum, & exterius significa-
tum, sicut quādo homicidium factum à proiicie&#x0303;te
sagittam, qui iam animum reuocauit, quādo alter
moritur, non punitur secundum se; cùm non sit
peccatum, sed punitur proiectio illa sagittæ, cum
hac tamen conditione, quod effectum intulerit.</P>
<P>  Posset dici secundò, & meliùs, etiam si malus<marginalia>10</marginalia>
ille animus omninò sit secretus, prædictos delin-<marginalia>2. Solutio.</marginalia>
quentes p&#x0153;nam incurrere, quia non est imposita<marginalia>Non punitur|malus animus:|sed actio &|omissio per se|mala.</marginalia>
pro malo animo, vel eius manifestatione: sed pro
actione, vel omissione externa in se prohibita, &
mala, cùm hac tamen conditione, quod habeat il-
lum prauum animum adiunctum: & hic modus
dicendi est securior, tum quia videtur communis
opinio, quod in eo euentu incurratur p&#x0153;na: quā-
uis falsò dicatur tunc puniri; vel prohiberi actum
internum: tum quia certum est, Ecclesiam posse
excommunicare pro praua omissione, vel actione
digna tali p&#x0153;na, ponendo pro conditione quod
habeat adiunctum illum prauum affectum, siue
explicetur exteriùs siue non: ergo cum nullā po-
nat limitationem de expressione affectus, non est
censenda necessaria: sed nota, Suarez 3. par. tom. 5.
disp. 4. sect. 2. nu. 18. & sequentibus, docere; primò,<marginalia>1. Dictum Sua|rez.</marginalia>
quando actus exterior non est malus, nec absolutè
prohibitus, non posse Ecclesiam prohibere, ne ex
praua intentione fiat, & consequenter, nec posse
censuram ferre in eum, qui praua intentione ta-
lem act&#x0169; effecerit: in quo sensu, sine dubio putat,
locutum fuisse Nauarrum cap. mandato, de simo-
nia nu. 20. dum dixit, Ecclesiam non posse excom-
municationem, vel aliam censuram imponere pro
aliquo actu, qui solum sit malus ex praua inten-
tione, & affectu accidentario, & extrinseco. Quo
fit, quòd male Nauarrus tribuit Almaino tract.
de potest. Eccles. cap. 3. cùm solùm dicat, hæretic&#x0169;
non esse excommunicatum, donec suam hæresim
manifestet. Idem probat Nauarrus ex d. cap. man-
dato, in quo Pontifex declarat, Simoniacos men-
tales, seu ex solo affectu, sine facto externo reci-
pientes, vel dantes spirituale pro temporali, non
esse excommunicatos, nec incurrere aliàs p&#x0153;na
iuris. Et significare videtur Pontifex, non posse ab<marginalia>Simoniacos oc|cultos Eccle-|sia nō excom-|municat.</marginalia>
Ecclesia tale peccatum puniri, cum ait, In quo ca-
su delinque&#x0303;tibus sufficit, per solam p&#x0153;nitentiam suo sa-
tisfacere creatori. Quod expressiùs significatur cap.
tua nos eod. tit. vbi dantes, & accipientes tali in-
tentione, dicuntur culpabiles apud strictum Iudi-
cem, qui scrutator est cordium, nō verò apud Ec-
clesiam, vt clarè ibidem supponitur, dum dicitur,
Nobis datum esse de manifestis tantummodò iudicare.
Idem probat Suarez, quia tam occultum est per
se, hunc actum externum manare ab illa inten-
tione, quàm ipsa intentio; sed ipsa intentio, quia<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0214.jpg/>
@@1@<SE214>198 Quæst. XCV. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>est per se occulta, non subiicitur legibus, censuris,
aut p&#x0153;nis Ecclesiæ: ergo neque actus externus, vt
subest tali intensioni. Confirmatur, nam hîc actus
externus in foro Ecclesiæ est bonus, vel præsumi-
tur bonus, etiamsi ab operante ex praua intentio-
ne fiat: ergo non potest Ecclesia illum punire, nec
prohibere, præcisè, vt subest illi intentioni; sed ad
summ&#x0169; poterit declarare, & proponere, esse ma-
lum, vt ea intentione fit.</P>
<P>  Antecedens probatur, quia hic actus vel est bo-<marginalia>Quì malus|non probatur,|bonus præsu-|mitur.</marginalia>
nus ex obiecto, vel indifferens, & in eo nullæ cer-
nuntur malæ circumstantiæ: ergo debet presumi
bonus: qui enim malus non probatur, bonus præsumi-
tur, iuxta regulas iuris. Eade&#x0303; ratione putat Suarez,
si iudex reuerà seruet iustitiam cum reo, licet ex
odio illi imponar p&#x0153;nam iuris etiam rigorosam,
non incurrere censuras latas in eos, qui ex odio,
vel alio prauo affectu procedunt. Quod probat
ex illa Clem. 1. §. verum, de hæret. ibi Graue est quo-
que & damnatione dignissimum, malitiosè in fontibus
eandem imponere prauitatem, & infrà. Quod malitio-
sè aut fraudulenter tantam labem, aut quod ipsos in
executione officij inquisitionis impediat, falsò alicui non
imponat. Item, Quod si odij, gratiæ, vel amoris, lucri aut
commodi temporalis obtentu, contra iustitiam & con-
scientiam suam omiserint. Et similiter cap. fin. de hæ-
ret. in 6. postquam præcipitur pura, & prouida in-
tentio, subditur, Nec accusatorum, vel testium no-
mina supptime&#x0303;da, vbi est securitas, periculum esse
dicant.</P>
<P>  Secundò docet Suarez, nihilominus Ecclesia<marginalia>11</marginalia>
potest prohibere, & per censuram ipso iure punire<marginalia>2. dict&#x0169; Sua-|rez.</marginalia>
actionem externam, alioqui malam, vt proceden-<marginalia>Ecclesia potest|prohibere a-|ctione&#x0303; exter-|nam malam|procede&#x0303;tem ex|tali affectu.</marginalia>
tem ex tali affectu, vel dispositione interna, vt do-
cet Ioannes Medina, & alij auctores primæ opi-
nionis: Item Sotus, Caietanus, Syluester, Valen-
tia, Sayrus, Azor. Quod verùm est, si talis affe-
ctus non sit ratio inferendi p&#x0153;nam, sed conditio,
sine qua Ecclesia non vult sic punire externum
actum alioqui malum. Hoc probant iura adducta
in argumentis: & regula communis doctorum,
vt si in censuris latis habeantur aliqua verba in-
dicantia peculiarem modum operandi, tenentem
se ex parte intellectus vel voluntatis, non incurra-
tur censura, si modus ille desit, vt si lex dicat, qui
præsumpserit hoc facere, qui scienter, qui ex con-
temptu, vel dolo hoc fecerit, sit excōmunicatus:
tunc enim qui id fecerit ex negligentia, vel igno-
rantia, aut inaduertentia culpabili non incurrit
censuram. Sic Sa, verbo, hæresis, nu. 7. ait, sepeliens
cum præsumptione, id est, dolo & malitia, in loco sacro
eum quem scit esse hæreticum, est excommunicatus; sic
etiam Suarez suprà ait, qui ex timore humano hære-<marginalia>Qui ex timo-|re humano hæ|resim profite-|tur, non est ex-|cōmunicatus.</marginalia>
sim exteriùs profitetur, interiùs non deserens fidem, non
incurrit p&#x0153;nas contra hæreticos latas: quia Ecclesia
ex sua benignitate restringit, & limitat, & coar-
ctat p&#x0153;nas illas ad casum, in quo actus externus
cum illa interna dispositione fit, quamuis potuis-
set sine tali restrictione ipsum eisdem p&#x0153;nis puni-
re, & idem est in similibus.</P>
<P>  Tertium dicit Suarez, quando actus internus<marginalia>12</marginalia>
est voluntas efficax compatarione externi, eodem<marginalia>3. dict&#x0169; Sua-|reZ.</marginalia>
præcepto, quo prohibetur externus, prohibetur
internus: in hoc conueniunt Suarez, Vazquez, Ca-
ietanus, & omnes, sed nō in ratione: Suarez enim,
Caietanus & alij probant, quia tunc actus inter-
nus est de substantia exterioris, vt moralis est; &
ideò sunt vnus actus in esse moris, quasi cōpositus<-P>@@

<-P>ex interno, & externo actu, vt ex forma spirituali,
& materia sensibili. Hoc prim&#x0169; Suarez assertum,
licet probabile valdè sit, tamen mihi probabilius
videtur, actionem alioqui bonam aut in differen-
tem, & absolutè non prohibitam, prohiberi posse
ab Ecclesia cum restrictione, modo, & limitatio-
ne, nimirum prohibendo ne fiat hac, vel illa inten-
tione: & ita fuisse prohibitum Benedictinis ire
ad curiā animo accusandi prælatum, & inquisito-
ribus procedere ex odio &c. Probatur, quia pote-
stas humana posset absolutè prohibere profectio-
nem Monachi in curiam; ergo à fortiori cum re-
strictione ad eum euentum, in quo iret praua in-
tentione: nam qui potest maius, potest minus in
maiore contentum: & confirmatur, quia textus
citati in arg. 1. & 6. non requirunt expressionem
praui animi, vt incurratur censura, sed solùm
actum externum prauo animo factum: nec enim
verùm est, quod hîc dicunt aliqui alioqui doctis-
simi, monachum illum non incurrere censuram, si
cum licentia superioris, eo tamen malo animo
curiam adeat: oppositum enim namque docet
glossa dictæ clementinæ 2. §. quia verò, versiculo
ipso facto de statu monacho. quam communiter
receptām esse testatur Nauarrus ca. 27. nu. 139. &
eam probat Suarez, & alij auctores, quos ipse re-
censet 3. par. to. 5. disp. 23. sect. 5. nu. 6. ergo cen-
sura in illis euentibus non incurritur propter
actum externum, alioqui prohibitum, vel factum
malo animo exteriùs manifestato: sed præcisè
propter opus externum prohibitum fieri malo
animo: vt autem incurrerentur p&#x0153;næ aliæ, quæ
iudicis executionem poscunt, deberet exteriùs ex-
primi mala intentio, vt in l. fulcinius. §. cum edi-
ctum, ff. quibus in causis in posses. eatur, Vlpia-<marginalia>Affectus simo|niacus si non|manifestetur|exterius pacto|pro emptione|facto non ex-|cōmunicatur.</marginalia>
nus ait, animus enim latitantis quæritur, quo animo
latitet, vt fraudet, an alia ex causa, &c. Argume&#x0303;tum
autem de simonia mentali inualidum est: nam af-
fectus simoniacus quantumcumque exteriùs ma-
nifestetur aliis signis, & affectibus, si non manife-
statur pacto inito cum dante, vel recipiente tem-
porale pro spirituali, non inducit p&#x0153;nas iuris,
quia hæ sunt impositæ pro emptione, vel vendi-
tione rerum spiritualium, non pro affectu emen-
di, vel vendendi illas, nec pro manifestatione af-
fectus non includente emptionem aut venditio-
nem: posset tamen Ecclesia, si vellet prohibere,
sub excommunicatione prohibere actum quem-
libet factum intentione simoniaca, vt censeo pro-
hibitum quemcumque actum, vel omissionem
prauam in officio inquisitorum, procedentem ex
odio, vel aliis affectibus positis, clem. 1. de hæret.
§. verum, vbi Clemens V. in Concilio Viennensi,
sic loquitur, quod si odij, gratiæ, vel amoris aut com-
modi temporalis obtentu contra iustitiam, & conscien-
tiam omiserint contra quemcumque procedere, vbi fue-
rit procedendum super huiusmodi prauitate, &c. De
quo casu agunt Castro 2. de l. p&#x0153;n. c. vltim. Suar.
3. par. to. 5. disp. 4. sect. 2. nu. 21. & disp. 31. sect. 5.
nu. 6. Nauarra 2. de rest. cap. 3. nu. 223. Nauarrus,
ca. cogitationis, num. 7. §. quibus, de p&#x0153;nit. d. 1. In
hoc verò casu modica est difficultas, quia p&#x0153;næ
ponuntur pro actu aliunde malo, & non ex sola
praua intentione, licèt non imponantur pro illo
vniuersè, sed tantùm quando adiunctam habet il-
lam prauam intentionem: cuius tamen manife-
stationem nequaquam petit textus, vt censuræ in-
currantur, vel aliæ p&#x0153;næ, quę non indigent causæ<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0215.jpg/>
@@1@<SE215>Disput. IX. Sectio I. 199
<duolan 2><-P>cognitione: & sic actus internus potest cadere sub
præcepto negatiuo Ecclesiæ. Sed Vazquez aliam
rationem adducit, quam iam retulimus, & appro-
bauimus. Hæc enim difficultate&#x0303; habet, nam etiam
quando actus externus non est alioqui prohibi-
tus, sed bonus, vel indifferens, & fit mala intentio-
ne, constituit in esse moris vnum actum cum in-
terno, & inde accipit totam suam moralitatem,
tamen si Ecclesia prohibeat absolutè actum ex-
ternum, non prohibet internum, neque potest Ec-
clesia prohibere præcisè externum, vt subest in-
terno, præcipiendo, verbi gratia, vt nemo tali, vel
tali affectu, aut intentione audiat Sacr&#x0169;, &c. Sicut
nec potest præcipere, vt tali, vel tali intentione illi
adsit.<marginalia>Præcepto ie-|iunij non præ-|cipitur vo-|luntas ieiu-|nandi.</marginalia>
<P>  Vbi etiam aduerte malè aliquos dicere, præce-
pto ieiunio præcipi voluntate&#x0303; ieiunandi, eò quòd
voluntas ieiunādi, & ieiunium sunt idem actus in
esse moris, nec potest aliquis ieiunare sine volun-
tate ieiunandi, & quia Ecclesia pręcipit ieiunium,
vt est actus moralis, & non est actus moralis sine
libera voluntate ieiunandi. Non aduertunt isti<marginalia>Præceptum|ieiunandi est|merè negati-|uum.</marginalia>
præceptum ieiunandi, quamuis sonet affirmatio-
nem, esse merè negatiuum, ac proinde pura omis-
sione impleri, impletio autem sicut & ipsa omis-
sio, vt sit aliquo modo moralis, debet esse volun-
taria, & libera: tamen licèt esset merè naturalis, sa-
tis esset, vt homo diceretur non violasse præce-
ptum, secus si esset contra voluntatem: nam tunc
homo peccaret volens violare præceptum illud
negatiuum, tamen si reuerà posteà ieiunaret, non
posset puniri ab Ecclesia, vt nec qui voluit non
audire Missam in festo, & posteà eam audit ante
lapsum festi. Similiter decipiuntur, qui dic&#x0169;t prę-
cepta cōfessione externa fidei, præcipi internam,
quia sine hac illa verè non fieret. Falluntur isti;
quia confessio externa sine interna fieri posset,
quamuis malè contra legem naturæ fieret: men-
tiretur enim homo non sentiens, quod dicit, aut
etiam sentiens contrarium. At verò præceptum
Ecclesię non violaret, quia directè solùm refertur
ad actum externum, indirectè verò ad internum,
sine quo bene nec male posset fieri.</P>
<P>  In præcepto autem seruandi festum, includun-<marginalia>In præcepto|seruandifest&#x0169;|duo includun-|tur.</marginalia>
tur duo, & abstinere ab operibus seruilibus, & hoc
potest fieri sine actu: & ideò quantùm ad hanc
partem non præcipitur indirectè actus externus:
& adesse Sacro, & hoc communiter non potest
contingere sine actu quære&#x0303;di Sacrum, & volendi
illud quærere: ideò quoad hanc partem indirectè
quodam modo præcipitur actus internus, non ta-
men omninò: nam qui aliàs est in Ecclesia cùm fit
Sacrum, sine voluntate positiua, potest adesse Sa-
cro, & implere præceptum.</P>
<P>  Ad secundum argument&#x0169; respondeo ex Azor<marginalia>13</marginalia>
to. 1. lib. 5. ca. 10. dicente, certum esse quotiescum-<marginalia>1. Solutio.</marginalia>
q&#x0301;ue lex, vel constitutio humana est cōuentio quę-
dam, & pactio, vim habere in actus internos, po-
nendo ipsorum præsentiam, vel absentiam, vt
conditionem, sine qua homo non vult bona aut
beneficia conferre: quæ ex eius voluntate pendet.
Sic Ecclesia decreuit, vt is, cui parochialis Ecclesia
confertur, ad sacerdotium intra annum promo-
ueatur, si voluntatem suscipiendi ordinem illum
non habuerit, impetratio, & adeptio sit nulla, &
similiter, si posteà voluntatem mutauerit, fructus
non faciat suos. Pari modo cùm aliqui cooptātur
in certum Collegium, iure exigitur ab eis, vt h&#x0169;c,<-P>@@

<-P>vel illum animum, vel voluntatem habeant, alio-
qui omnia Collegij iura amittant.</P>
<P>  Alij ad hoc argumentum respondent ex do-<marginalia>14</marginalia>
ctrina communi Caietani relati num. 7. Ecclesiam<marginalia>2. Solutio.</marginalia>
punire posse lege sua illam prauam intentionem<marginalia>Cur Ecclesiæ|puniat volun-|tatem non re-|cipiendi ordi-|nem post ad|eptionem be-|neficij curati.</marginalia>
non recipiendi ordinem intra annum adepti be-
neficij parochialis, quia coniuncta est cum opere,
aut omissione externa: sed hos meritò impugnat
Vazquez dist. 160. num. 34. & sequentibus, quia
cum ostensum est, intentionem coniunctam per
accidens operi, aut omissione externa, quæ exte-
riùs non manifestatur, non posse humana pote-
state puniri: imò ego adieci etiam, si manifestetur:
& modò adiicio, posse fieri, vt illa intentio bene-
ficiarij praua non sit: potest enim animo relin-
quendi beneficium velle non ordinari, aut ex
ignorantia inuincibili velle differre susceptionem
ordinis vltra annum, & nihilominus non faciet
fructus suos: ergo non punitur praua intentio,
imò nec prauum opus, sed Pontifex statuit, quod
expedit in hac re, vel cum hac conditione dat be-
neficium parochiale, vt si non ordinetur intra an-
num, amittat beneficium, fructus quoq&#x0301;ue à tem-
pore, quo voluit ordinem non recipere. Putat au-
tem Sotus 10. iust. quæst. 5. art. 3. con. 1. Beneficia-
rium, qui aliquo tempore non habuit inte&#x0303;tionem
suscipiendi ordinem annexum beneficio paro-
chiali, si posteà suscipiat, ab eo solùm tempo-
re, quo mutauit voluntatem facere fructus suos;
quod tamen Vazquez meritò ait esse contra tex-
tum manifestè indicantem, quòd siquis mutata
voluntate, intra annum ordinetur, totius anni fru-
ctus recipit: & licet verum esset, maneret eadem
difficultas. Etenim si alicuius temporis fructibus
priuatur propter voluntatem non recipiendi or-
dinem, iam videtur punire intentionem, sicut &
quando toto ferè anno habuit inte&#x0303;tionem susci-
piendi ordinem intra annum, & ad finem mutat
inte&#x0303;tionem, licet non priuet illum fructibus illius
temporis, quo habuit intentionem ordinis, tamen
posteà priuatur beneficio.</P>
<P>  Tertiò ergo respondet Vazquez, illam fru-<marginalia>15</marginalia>
ctuum priuationem non posse fieri iure humano,<marginalia>3. Solutio.</marginalia>
sed fieri naturali iure, declarato, & determinato
per Ecclesiam: nam ordo presbyterij iure diuino<marginalia>Ordo presby-|terij iure di-|uino annexus|est beneficio|parochiali.</marginalia>
naturali, annexus est beneficio parochiali, quia be-
neficium datur propter officium: vt colligitur ex ca.
c&#x0169; secundum Apostolum, de præbendis, officium
autem parochi, qui est pastor spiritualis, est admi-
nistrare sacramenta populo, & sacrum celebrare:
Tridentinum ses. 22. de reform. cap. 1. quod mu-
nus proprium est presbyteri, quare hoc eodem
iure is, qui sacerdos non est, non videtur capax
fructu&#x0169;. Cæterùm Ecclesia rectè arbitratur, posse
eligi non sacerdotem, idoneum tamen, in mini-
strum Ecclesiæ parochialis, ita vt expediat indu-
cias per annum ei concedi, vt in fine saltem illius
presbyterium recipiat: t&#x0169;c autem cùm faciat fru-
ctus suos, non propter officium, quod actu exer-
ceat, quia non potest illud exercere, sed propter
spem futuri ministerij, ratione cuius iustè alitur
ab Ecclesia; fit vt iure naturali non mereatur tale
stipendium, si neque tempore electionis habuit
ordinem, nec in fine anni illum suscepit, nec in-
tentionem habuit recipiendi, & in futurum mini-
strandi: sic enim nullus omninò titulus superest,
ratione cuius possit fructus facere suos: contra
verò, qui non habuit intentionem per bonam<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0216.jpg/>
@@1@<SE216>200 Quæst. XCV. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>partem anni recipiendi ordinem, posteà tamen
recipit, habet pro legitimo titulo, vt eos faciat
suos, non quidem intentionem recipiendi ordi-
nem, sed ordinationem ipsam, & ministerium,
quod reuerà futurum fuit: iustè enim alitur mini-
ster, qui futurus est idoneus, vt ministret. Eodem<marginalia>Iustè alitur|minister qui|futurus est i|doneus, vt mi-|nistret.</marginalia>
modo, qui habuit intentionem toto anno, in fine
tamen noluit ordinem suscipere, priuatur benefi-
cio, quia ita statuit Ecclesia; nihilominus facit fru-
ctus illius anni suos propter intentionem, & spem
veram & non fictam. Hæc omnia hac ratione na-
turali, & non sola Ecclesiastica potestate statuta
sunt in illo ca. commissa. §. cæterum de elect. in 6.
Hactenus Vazquez, cuius doctrinam aliqui con-
firmant ex illis verbis Pontificis in d. c. commissa,
cæterùm teneberis ad restitutionem fructuum eorum-
dem, cùm eos receperis fraudulenter, nullo scilicet vero
titulo, & ex §. illum autem, vbi Pontifex ait, ad ser-
uandam indemnem Ecclesiam teneri qui eam illi con-
tulit, quem nō credebat ad sacerdotium esse promouen-
dum. Sed hæc nihil iuuant: quia ad obligationem
restituere sufficit, dari beneficium ab Ecclesia sub
ea conditione, quæ non fuit impleta. Item illa do-
ctrina difficilis est. Primò, quia si statuta in illo c.
sunt de iure naturæ, etiam ante illud c. habebant
locum; secundò nunc etiam habent locum in Epi-
scopis, qui intra annum non consecrarentur, & in
omnibus beneficiariis, imò & in omnibus mini-
stris Ecclesiæ, & Principum, qui intra annum non
se redderent idoneos ad officium ad quod eli-
guntur, per se ipsos exercendum. Tertiò quia Ec-
clesia sine vllo pacto intentionis ordinem reci-
piendi ob solam spem mutationis voluntatis, &
futuri ministerij iustè potest alere ministrum: ergo
non est de iure naturæ, vt si intentionem habeat
non recipiendi ordinem, & nunquam se reddat
idoneum ministerio, amittat fructus à tempore,
quo illam intentionem habuit, maximè si voluit
officium exercere, & re ipsa exercuit per æquè, aut
magis idone&#x0169;, aut postquam factus est idoneus,
si per alium ministrat, nō priuatur fructibus, mo-
dò resideat in loco beneficij. Retinenda est ergo
illa solutio 1. quæ non solùm est Azoris, sed com-
munis, cuius etiam meminit Vazquez, ad rationes
autem quibus ipsam reiicit, facilè responderi po-
test. Non placet, inquit, sententia eorum, qui di-
cunt hac conditione dari parochiale beneficium,
qua deficiente beneficiarius non potest benefi-
cium, aut fructus retinere. Tum quia ius illud lo-
cum habuit etiam in eos qui iam antea receperāt
beneficia: tum quia opus omninò interius non
potest esse conditio, vt Ecclesia quæ tantùm iudi-
cat de exterioribus, fungatur officio suo, & guber-
natione, conferendo beneficia sub ea conditione.
Respondeo illum textum habuisse locum in eos,
qui iam receperant beneficia, & non habebant
ordinem presbyterij, quibus Ecclesia posuit illam
conditionem, vt necessariam ad retinendum be-
neficium, & percipiendos sequentes fructus: non
tamen in viue&#x0303;tibus, & multò minùs in defunctis,
qui habuerunt beneficia, & non receperunt ordi-
nem intra annum. Nec est vlla ratio cur Ecclesia,
imò & quiuis alius non possit dare bona, vel of-
ficia, aut beneficia cum aliqua conditione inte-
riori.</P>
<P>  Ad tertium argumentum sunt varij modi di-<marginalia>16</marginalia>
cendi nam Caietanus, Sotus, Valentia, Azor, &<marginalia>1. Sol.</marginalia>
Sayrus, nu. 7. citati, & alij, vt videre licet in Cor-<-P>@@

<-P>duba lib. 4. q. 13. Couarruuia reg. peccatum. p. 2.
nu. 7. dicunt attentionem in recitandis horis esse
in præcepto; quia coniungitur operi exteriori,
quamuis secundum se non possit legi humanæ
etiam canonicæ esse subiecta. Ex qua doctrina se-
quitur eodem modo debere restituere fructus e&#x0169;,
qui recitat sine attentione, & eum, qui omninò
omittit horas, ac proinde eodem modo debere
restituere fructus pro rata, seu seruata proportio-
ne iuxta decretum Concilij Lateranensis & Bullæ
Pij V.</P>
<P>  Hunc modum dicendi reiiciunt Ioannes Me-
dina c. de oratione qu. 15. quia si Ecclesia, vt te-
net Caietanus & alij, non potest præcipere actum
internum secundum se, nec poterit illum præci-
pere, vt coniunctum operi externo, nimirum, præ-
cipiendo, vt oratio cum attentione fiat; vel ergo
dicendum est Ecclesiam posse præcipere actus in-
ternos per se solos, quod probabilius putat Me-
dina, vel non posse illos præcipere, vt coniunctos
actibus externis: quod tenet, & probat Vazquez
disp. 160. cap. 5. ad 7. quia attentio non est per se
coniuncta recitationi exteriori & ita occulta ma-
net, quando coniungitur recitationi, sicut mane-
ret, quando non coniungeretur: ergo non potest
subdi iudicio, & præcepto Ecclesiæ, vt etiam te-
nent auctores pro sequentibus solutionibus refe-
rendis. Nihilominus Suarez to. 5. disp. 4. sect. 2. n.
24. & sequentibus illam Caietani doctrinam latè
tenet, defendit, & probat: quia Ecclesia potest
præcipere, & præcipit veram orationem; de ra-
tione autem, & substantia veræ orationis, etiam
vocalis est, vt cum aliqua atte&#x0303;tione interiori fiat,
vt colligitur ex D. Thoma 2. 2. qu. 83. art. 13. ergo
illa attentio, vt est pars orationis vocalis seu ex-
ternæ cadere potest, & cadit sub præcepto Eccle-
siæ. Quocirca, inquit, cùm in illo præcepto spe-
cialiter petitur deuotio, si per eam vocem, atten-
tionem tantùm intelligamus, præceptum quidem
continet, non tamen distinctum ab ipsomet præ-
cepto recitandi officium, sed est ipsummet magis
declaratum, si verò intelligatur perfectior atten-
tio, & deuotio cordis, sic non est absolutè præce-
ptum, sed concilium. Similiter ait Suarez non sa-
tisfacere præcepto Ecclesiæ, qui in Missa nullam<marginalia>Non satis fa-|cit præcepto|Ecclesiæ, qui|in Missa nul-|lam habet in-|tentionem in-|teriorem.</marginalia>
habet attentionem interiorem, sed mente omni-
nò voluntariè diuagatur: quia sic orare, vel adesse
Missæ, non est orare, aut sacrificio adesse, sed hoc
non caret difficultate: tum quia attentio non vi-
detur de substantia orationis vocalis, ac proinde
etiam si Ecclesia possit præcipere orationem vo-
calem, non sequitur, quòd possit præcipere atten-
tionem interiorem quasi inclusam in illa. Ante-
cedens probatur, quia si attentio esset de substan-
tia, etiamsi distractio esset inuoluntaria, tolleretur
ratio orationis, & ideò non satisfecisset homo
præcepto Ecclesiastico orationis, vel Missæ, quod
est contra omnes: ergo oratio vocalis non inclu-
dit essentialiter attentionem, sed per accidens se
habet attentio ad illam, & sic non potest Ecclesia
illam præcipere, & alioqui etiam potestas regia,
quæ nunc inter nō baptizatos viget, & olim apud
fideles populi Iudaici, & Gentiles reperiebatur,
poterat præcipere orationem vocale&#x0303;: posset etiam
præcipere, vt attentè fiat. Item non magis est de
substantia sacrificij, vel orationis fieri attentè,
quàm fieri intentione religionis, nempe propter
cultum Dei, sine qua intentione fit quidemopus<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0217.jpg/>
@@1@<SE217>Disput. IX. Sectio I. 201
<duolan 2><-P>religiosum, sed non religiosè, vt dicit Aristoteles,
eum, qui dat cuique quod suum est, sed non pro-
pter æqualitatem iustitiæ, operari quidem iusta,
sed non iustè. At quòd opus ex se religiosum fiat
intentione religiosa, seu religiosè, non præcipit,
nec potest Ecclesia præcipere: ergo nec quòd fiat
cum attentione interiori. Minor probatur: nam fi-
nis, vt omnes dicunt, nō cadit sub præcepto, quod<marginalia>Finis præcepti|non cadit sub|præcepto.</marginalia>
etiam de fine proprio illius operis omnes intelli-
gunt, non potest princeps siue secularis, siue Ec-
clesiasticus præcipere, vt dem eleemosynam affe-
ctu misericordiæ, vt restituam affectu iustitiæ, vt
pugnem in bello affectu fortitudinis, vt sacrum
dicam, vel audiam affectu religionis propter pro-
priam veritatem diuini cultus, quamquam Suarez
suprà nu. 28. dicat inte&#x0303;tionem honestam primam,
& substantialem, à qua pendet actus exterior, vt
est materia talis præcepti, posse præcipi eodem
præcepto, & de extrinseca, ait, non esse improba-
bile; quod loquendo de vera intentione, nescio
quo pacto defendi possit, nisi tenendo posse præ-
cipi actus internos: nam moraliter idem est præ-
cipere, vt dem eleemosynam affectu misericordię,
& præcipere ipsum affectum, & qui potest vnum
præcipere, potest aliud. Sed non sic videtur sume-
re intentionem: nam addit, voluntatem orandi es-
se intentionem: quæ tamen non dicit intentio-
nem: sed quod commune ad intentionem, & ele-
ctionem, quocumque fine fiat: neque ergo verum
est, nec de mente Suarez, veram intentionem re-
ligionis, vel alicuius alterius virtutis cadere, aut
posse cadere sub humano præcepto orandi, vel
aliud opus honestum faciendi. Sed si ita est, sequi-
tur, quòd si quis attentè legeret vocaliter Breuia-
rium nō sola intentione sciendi, reuerà oraret vo-
caliter, & satisfaceret præcepto: quia ille attentè
recitaret, licet non intentione diuini cultus, seu
religiosa: de ratione autem recitationis seu ora-
tionis vocalis non est intentio religiosa, sed ad
summum attentio: ergo ille reuerà satisfaceret
præcepto Ecclesiæ, imò & diuino. Confirmatur;
nam Suarez fatetur, quando intentio est extrin-
seca operi externo, ita vt sine illa posset esse hu-
manus, & studiosus, & virtutis actus, non cadere
sub præcepto, nec propter omissionem illius in-
tentionis esset omissio illicita, incurri posse cen-
suram Ecclesiæ. Sed omnis intentio est extrinseca
operi externo, & circumstantia accidentaria respe-
ctu illius, vt nos docuimus, & omnes docent
agentes de bonitate, & malitia humanor&#x0169; actuum:
ergo nulla intentio propriè sumpta cadit sub præ-
cepto, nec ab Ecclesia præcipi, prohiberi, aut pu-
niri potest. Declaratur magis, nā totum quod est
externum in illo opere, posset fieri etiam volunta-
riè, liberè, laudabiliter & meritoriè ob alios fines,
qui non essent cultus Dei: ergo talis intentio: &
idem est de quacunque alia in particulari, quæ est
extrinseca, & accidentaria actui. De attentione au-
tem posset dici includi intrinsecè in oratione vo-
cali, aut saltem carentia distractionis voluntariæ:
& quamuis id diceretur (quod tamen non credo,
quia Doctores distinguunt orationem vocalem à
mentali, & mixta) sic autem omnis orationis at-
tentionem cadere posse sub præcepto Ecclesiæ,
sed id quod est externum in oratione vocali, &
ideò per solam positionem illius satisfacere ho-
minem præcepto metè Ecclesiastico orationis.
Prætereà quidquid sit de attentione, tamen con-<-P>@@

<-P>stat, deuotionem internam distinctam ab atten-
tione, & propriè dictam, non esse de essentia, vel
substantia orationis, nam propriè deuotio, vt pa-
tet ex D. Thoma. 2. 2. qu. 82. est promptitudo ani-<marginalia>Deuotio quid|s$unclear</marginalia>
mi seu, paratum te offerre ad diuin&#x0169; obsequium:
quæ non est de ratione orationis, & ideò fatetur
Suarez sic sumptam non posse cadere sub præce-
pto Ecclesiæ, sed sub consilio, & his modis posse
exponi illud c. dolentes: cur ergo non poterimus
illud interpretari de attentione propriè dicta, seu
interiori cadente tantùm sub consilio, vel de at-
tentione impropriè dicta, seu exteriori cadente
sub pręcepto; maximè cum ipse dicat admitti pos-
se, quòd attentio exterior ibi præcipiatur, modò
non excludatur interior? Hæ sunt difficultates hu-
ius primæ solutionis.</P>
<P>  Secundò responderi potest ad tertium argu-<marginalia>17</marginalia>
mentum, Ecclesiam eo. c. dolentes non præcipere<marginalia>2. Solutio.</marginalia>
directè, vt cum attentione, & deuotione interiori
recitetur officium, sed directè pręcipere externam
attentionem & deuotionem, quæ consistit in hoc,
quòd interim non faciat homo aliqua externa, ex
quibus distractio interna oriatur, & sit cum qua-
dam decenti corporis compositione, & cum ea
modestia, habitu, & modo, quem verè attenti, &
deuoti habere solent, & deuotionem internam
non impediat, sed iuuet: vnde præceptum Ec-
clesiæ violaret, qui inter recitandum horas, lege-
ret, aut alia scriberet, aut misceret colloquia, &
confabulationes cum aliis, &c.</P>
<P>  Indirectè autem præcipere attentionem inte-
riorem, quia qui orat ex præcepto diuino, tene-
tur saltem sub veniali attentè orare, & ideò qui
pręcipit orationem, virtute pręcipit attentionem,
sine qua licèt orare posset: non tamen licitè.</P>
<P>  Hanc sententiam tenet Vazquez disp. 160. cap.
5. nu. 15. & sequentibus, citans pro ea Paludanum
4. dist. 15. q. 5. art. 2. cons. 4. Durandum quæs. 12. nu.
6. Gabrielem lect. 62. in can. lit. K. Syluestr&#x0169; verb.
hora, qu. 11. Angelum num. 27. idem tenet Ioan-
nes Medina c. de oratione quæst. 15. ex supposi-
tione, quòd Ecclesia non possit præcipere, nec
prohibere, nec punire internos actus in se ipsis:
idem absolutè tenent Antoninus 3. parte, titu-
lo 13. capitulo 4. §. 3. & 8. Gerson 3. parte, lect. 4.
de vita spirituali, coroll. 2. Ioannes Andreas, ca-
pitulo dolentes, de celebrat. Missar. si obiicias,
ergo qui oraret sine attentione interna cum sola
externa, non peccaret mortaliter, sed venialiter
tantùm: Respondent auctores huius sententiæ, vt
refert Vazquez, peccare mortaliter; quia, licèt cō-
cedatur orare sine attentione, quando non est
orandi præceptum, dumtaxat esse peccatum ve-
niale, tamen quando est præceptum orandi ab Ec-
clesia impositum, Deus sub mortali præcipit at-
tentionem. In qua opinione siquis oraret sine at-
tentione, non faceret propriè contra præceptum
humanum, sed cōtra diuinum annexum humano:
vt si Ecclesia præcipiat alicui, vt profiteatur in re-
ligione, sicut promisit, & ille posteà violet pau-
pertatem, non dicitur propriè peccare cōtra præ-
ceptum Ecclesiæ: sed contra diuinum, quod fuit
consequens ad præceptum Ecclesiæ, seu eius im-<marginalia>18</marginalia>
pletionem. Ex quo insurgit difficultas contra hāc<marginalia>Difficultates|2. solutionis.</marginalia>
secundam solutionem, quia ad præcipiendam hoc
modo indirecto attentionem, non oportebat Ec-
clesiam iniungere, vt orarent atte&#x0303;tè: sed satis esset
præcipere vt orarent: ergo alio modo & directè<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0218.jpg/>
@@1@<SE218>202 Quæst. XCV. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>voluit præcipere attentionem. Maximè cùm iste
modus præcipiendi indirectè attentionem sit im-
propriissimus: propriè enim loquendo cum indi-
rectè aliquid ab aliquo præcipitur, si id non fiat,
violat eius præceptum: siquis autem oret sine at-
tentione, non violat præceptum Ecclesiæ: ergo
propriè, nec indirectè ei attentio ab Ecclesia præ-
cipitur. Item eodem modo præcipitur deuotio,
& attentio: sed deuotio non præcipitur indirectè,
cùm non teneamur ex diuino iure, quando ora-
mus, habere deuotionem: ergo intentio Ecclesiæ
non fuit attentionem internam præcipere indire-
ctè modo dicto, sed alio modo, nempe directè:
Nam explicare de sola attentione, & deuotione
exteriori, est improprium modum loquendi Ec-
clesiæ simpliciter loquenti adscribere, quoniam
id non esset præcipere attentionem, & deuotio-
nem: sed signa externa ipsius: & quando illa non
haberet clericus, peccaret mortaliter, etiam si ha-
beret internam attentionem; quod est absurdum.
Vnde Suarez suprà ait iuxta veram, & sanam do-
ctrinam, qui voluntariè distrahitur, etiam si ha-
beret signa attentionis, & deuotionis, non imple-
re præceptum Missæ vel horarum.</P>
<P>  Deinde difficile creditu est, quòd sit præce-
ptum naturale, diuinum ad attentionem obligans
sub veniali, quando non est præceptum huma-
num: & sub mortali, quando est præceptum hu-
manum recitandi: quia præceptum diuinum non
obligat magis, vel minus ratione humani, sed ra-
tione irreuerentiæ, quæ est alloqui Deum sine at-
tentione: ad eum autem irreuerentia est sic loqui,
quando teneor loqui, & quando non teneor lo-
qui: ergo si in vno casu est veniale vel mortale,
erit etiam in alio.</P>
<P>  Deinde quod addit Paludanus, quem sequitur
Adrianus citatus, nu. 1. & Vazquez illo cap. 5. Ec-
clesiam non præcipere simpliciter recitationem:
sed modificare, & determinare præceptum diui-
num de orando, & attentè orando: quod habent
clerici, ad tale genus, taléque tempus orationis at-<marginalia>Præcepta di-|uina de acti-|bus internis|modificari nō|possunt ab Ec-|clesia.</marginalia>
tentæ, difficultatem etiam habet: nam præcepta
diuina de actibus internis non possunt modificari
ab Ecclesia, designando, verbi gratia, tempora in
quibus homo teneatur credcre, sperare, amare,
conteri, &c. quomodò ergo poterit modificare,
& determinare præceptum diuinum de attentio-
ne habenda in recitatione? cùm, qua parte iniun-
git attentionem, sit de opere interno. Confirma-
tur, quia præceptum diuinum de confessione non
potest ita modificare Ecclesia: vt peccata, quæ se-
mel iure diuino tenemur confiteri, ipsa præcipiat,
eadem pluries confiteri, & repetere. Ergo simili-
ter cùm clerici, & alij Christiani ex iure diuino
non pluries teneantur orare cum attentione, non
poterit Ecclesia sola potestate præceptum diui-
num modificandi, & determinandi, præcipere, vt
toties sic orent: sed ex potestate directa, quam
habet in tali materia, ad superaddendam longè di-
uersam, aut longè maiorem obligationem ad
ius diuinum. Confirmatur etiam, quia si Ecclesia
potest modificare, & determinare præceptum di-
uinum de habenda attentione in oratione: ergo
si esset præceptum diuinum de confessione fidei
c&#x0169; actu interno seu de actu interno, cùm confite-
mur fidem, etiā posset illud determinare ad certa
tempora, & punire censuris, & aliis p&#x0153;nis nō ha-
bentes t&#x0169;c actum internum, quod videtur falsum.</P>@@

<P>  Præterea ex doctrina adducta de modificatio-<marginalia>19</marginalia>
tione præcepti diuini duo colligit Vazquez, quæ<marginalia>1. Corol. VaZ.</marginalia>
difficultatem habent. Primum est, si attentio ho-
rarum requiritur solùm ex præcepto diuino pro-
hibente distractionem animi, Sacerdotem qui re-
citat sine attentione, peccare solùm peccato com-
missionis, non omissionis, quia præceptum affir-
matiuum solùm est recitandi exteriùs: attentio
autem non est præcepta per se, nisi quatenus præ-
cepto negatiuo prohibetur distractio: si verò
præceptum orandi est diuin&#x0169; affirmatiuum, quia
Sacerdos, aut beneficiarius ratione ordinis, vel be-
neficij debet pro populo orare, & Ecclesia solùm
determinauit hoc genus orationis: dicendum est,
sacerdotem peccare peccato omissionis non reci-
tando cum attentione, & si Sacerdos solùm pec-
caret peccato cōmissionis, quia irreuerenter ora-
ret, non deberet repetere horas: sed accusare se di-
stractionis: nec deberet restituere quicquam ex
fructibus, quia hæc p&#x0153;na punitur ab Ecclesia pro
omissione officij, ad quod præcepto tenebatur: si
autem obligatio attentionis est præcepti affirma-
tiui determinati ab Ecclesia: beneficiarius, qui re-<marginalia>Beneficiarius|qui recitauit|horas sine at-|tentione, tene-|tur eas repe-|tere.</marginalia>
citauit horas sine attentione, tenetur eas repetere,
& nisi repetat, tenetur fructus restituere: quia non
implet officium, propter quod datur beneficium.
Et hoc mihi probabilius fit, quia nullus damna-
tur peccati mortalis, qui recitauit sine attentione,
modò repetat horas cum attentione: quod verum
non esset, si defectus attentionis solùm esset pec-
catum commissionis: hoc enim tunc committere-
tur, cùm recitaretur sine attentione, & deinceps
nihil esset repetendum. Quocirca existimo in hac
re duo esse præcepta diuina: alterum negatiuum
non recitandi sine attentione propter irreueren-
tiam, & contra hoc solùm peccari peccato com-
missionis: quod numquam est nisi veniale, etiam
si oratio sit ex præcepto: alterum affirmatiuum
nempè recitandi cum attentione, & hoc posse esse
mortale, quando omittitur notabilis aliqua mate-
ria orationis præceptæ. Et de præcepto negatiuo
constat, quia aliqua irreuerentia est alloqui Deum
sine attentione. De affirmatiuo verò, quia alioqui<marginalia>Irreuerentia|est alloqui|Deum sine at-|tentione.</marginalia>
non deberet officium repetere, quod semel distra-
ctus recitauit. Peccatum autem commissionis cō-
tra præceptum affirmatiuum, solùm esse venia-
le, etiam si oratio sit in præcepto, constat; quia is
qui recitaret vt impleret præceptum, distractus
voluntariè, si posteà repeteret officium, nullius
motralis reus esset: nisi eo animo sic recitaret, vt
decerneret nihil repetere: tunc autem peccatum
mortale non esset commissionis, sed omissionis.
Et in Missa idem in omnibus dicendum est.</P>
<P>  Secundum, quod ex dictis colligitur, est, bene-<marginalia>20</marginalia>
ficiarium, qui non recitat cum attentione, nō fa-<marginalia>2. Corol.</marginalia>
cere fructus suos nouo iure Ecclesiastico Conci-<marginalia>Beneficiarius|qui non reci-|tat cum atte&#x0303;-|tione non fa-|cit fructus|suos.</marginalia>
lij Laterane&#x0303;sis, & Bullæ Pij V. quatenus merè Ec-
clesiasticum est: sed iure diuino, ac proinde p&#x0153;-
nam hanc non esse purè Ecclesiasticam: quia hoc
ipso, quòd alicui datur beneficium, iure naturali
incumbit ei onus orandi populo: qui enim de al-
tari viuit, & metit temporalia, tribuere debet spi-
ritualia, & altari seruire. Quocirca nisi hoc expleat
officium, carebit fructibus. Cúmque Ecclesia hāc
obligatione&#x0303; determinauerit ad horas canonicas,
efficitur, vt qui eas non recitat cum attentione,
non expleat officium debitum, ac proinde nec
fructibus frui debeat.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0219.jpg/>
@@1@<SE219>Disput. IX. Sectio I. 203
<duolan 2><P>  Et hanc p&#x0153;nam non esse putè Ecclesiasticam
probatur, quia iure Ecclesiastico ea non potest<marginalia>Hæc p&#x0153;na nō|est purè Ec-|clesiastica.</marginalia>
imponi propter defectum interioris attentionis:
attentio enim non subditur præcepto Ecclesiæ, vt
probatum est, ac proinde nec defectus attentionis
prohibitioni, & p&#x0153;næ illius. Est igitur p&#x0153;na, quæ
ex natura rei sequitur obligationem iuris natura-
lis. Nam cùm redditus dentur propter officium
iure naturali, debebat beneficiarius orare attentè
pro populo, quod nisi faceret, non faceret fructus
suos: id quod eodem modo seruandum est nunc,
postquam Ecclesia determinauit genus officij: vn-
de beneficiarius, qui recitauit sine attentione, si
non habeat aliud officium annex&#x0169; beneficio, præ-
ter horarum recitationem, debet omnes fructus
restituere, quia non est officium, propter quod
partem illorum iure naturali retinere possit: si
verò habeat aliud officium, aut institutum, vt ad-
ministrationem sacramentorum, &c. non omnes
fructus restituere debet, sed partem aliquam con-
gruæ respondentem recitationi retenta alia parte,
quæ respondet aliis ministeriis. Neque refert,
quòd Ecclesia decreuerit restitui omnes fructus,
etiamsi debeantur ob alia ministeria, quādo præ-
termissa fuit horarum recitatio: hæc enim p&#x0153;na,
cùm sit humana, solùm potest habere loc&#x0169; in reci-
tatione, & omissione exteriori, quæ subditur Ec-
clesiæ iudicio & legi: non aute&#x0303; in attentione, quæ
solo diuino iure naturali præcipitur, aut in distra-
ctione, quæ solo naturali iure prohibetur, de quo
latius suo loco. Hæc totide&#x0303; ferè verbis Vazquez,
quæ licet subtiliter dicta sint, difficultate&#x0303; habent.</P>
<P>  Primam, quia distractio non videtur prohibita<marginalia>21</marginalia>
per se, seu præcepto directè negatiuo, cùm solùm<marginalia>1. diffi. huius|doctrinæ.</marginalia>
prohibeatur propter attentionem, quam in ora-
tione exigit Deus, vt circumstantiam sine qua
ei non placet. Vnde quotiescunque quis orat, vi-
detur violare pręceptum affirmatiuum habe&#x0303;di at-
tentionem, supposito quòd oret, licet vltra hoc
sit aliud præceptum orandi aliquando, ac proinde
cum attentione, seu orandi cum attentione, quod
tamen sic debet intelligi, vt non procedat, quando
orauit sine attentione, inculpabiliter tamen, eò
quòd fuerit inuoluntaria: tunc enim non tenetur
iure diuino, vel humano repetere orationem cum
attentione: imò siquis cum distractione veniali
officium dixit, non tenetur posteà repetere illud,
nec amittit fructus, si non repetat. Vnde Sa verbo<marginalia>Qui orauit|sine attentio-|ne inuolunta-|ria non tene-|tur repetere|officium.</marginalia>
horæ in fine, Vagari mente ex negligentia in of-
ficio, veniale solùm peccatum est, nisi ex proposi-
to id fiat, nam tunc etiam officium repetendum:
et si quidam nege&#x0303;t: sed quæstio est de nomine, &
parui momenti, an hîc sit admittendum aliquod
præceptum merè negatiuum: an verò loco illius
negatiui, quod ponit Vazquez de non habenda
distractione, sit ponendum cum aliis præceptum
affirmatiuum habendi attentionem, supposito
quòd quis oret.</P>
<P>  Secunda tamen est difficultas, cur cùm eiusmo-
di præceptum solùm obliget sub veniali, præce-
ptum tamen orandi aliquando attentè in quoli-
bet Christiano, & orādi attentè pro populo in be-
neficiario, aut habente sacrum ordinem, obliget<marginalia>Cur præcept&#x0169;|orandi c&#x0169; at-|tentione obli-|get sub mor-|tali aliquādo.</marginalia>
sub mortali? Ad quam difficultatem respondere
possumus, id esse, quia non est notabilis indecen-
tia alloqui Deum distractè, numquam verò illum
orare, vt decet, pro se, aut pro aliis, à quibus, vel
pro quibus recipit fructus, aut est minister, ma-<-P>@@

<-P>gna indecentia videtur, ac proinde mortalis.</P>
<P>  Tertia autem, & maior difficultas est, Quomo-
do Ecclesia, si non habet directam potestatem in
actus interiores præcept&#x0169; de attentione aliquan-
do habenda in oratione potuerit determinare ad
habe&#x0303;dam eam toties: nam est imponere magnum
onus vltra impositum iure naturæ, & in actibus
internis, qui non subduntur eius potestati, etiam
cum coniunguntur externis secundum Vazquez,
& ideò affirmat defectum attentionis in horis,
non posse puniri ab Ecclesia in priuatione omni&#x0169;
fructuum, sed solùm puniri à Deo iure naturæ in
priuatione fructu&#x0169; respondentium defectui atte&#x0303;-
tionis, cōcessis aliis fructibus propter alia officia,
& ministeria. Sanè si Ecclesia potest præceptum
diuinum attentionis habendæ determinare, etiam
poterit condignè punire eius violationem, ac
proinde priuatione omnium fructuum. Maximè
quòd priuatio respondens soli attentioni, non po-
test dici propriè p&#x0153;na, quia Deus non punit sem-
per peccata in hac vita p&#x0153;nis temporalibus: hæc
autem priuatio fructuum iuxta hanc opinionem
semper iure naturali est annexa omissioni debitæ<marginalia>Deus non pu-|nit semper pec|cata in hac|vita p&#x0153;na|temporali.</marginalia>
attentionis, & à simili res est nota conuenire cum
aliquo de facie&#x0303;da realiqua pro certo pretio, quam
si non facio, priuor pretio: hoc non est p&#x0153;na,
sed effectus, vel natura contractus, vt qui non fa-
cit obsequium, non possit retinere pretium.</P>
<P>  Quarta difficultas est, quia licèt fideles tenean-
tur iure naturæ sub graui culpa orare aliquando
attentè pro se ipsis, & clerici in Sacris, ac benefi-
ciarij pro aliis: tamen huic præcepto satisfacerent
per puram orationem mentalem; ac proinde iure
diuino nō tenentur ad vocalem: ergo præceptum
absolutum de oratione vocali cum attentione ha-
benda nō tam est determinatio iuris diuini, quàm
additio noui præcepti.</P>
<P>  Quinta, quia si stando in iure diuino fructus
dantur pro recitatione horarum externa cum at-
tentione interna, ergo pars fructuum debet re-
spondere recitationi externæ, & pars attentioni
internæ. Vnde etiam si beneficiarius nullum ha-
beret aliud ministerium, deberetur ei pars fru-
ctuum, recitando merè externè, aut merè internè.
Imò videtur quòd stando in iure naturæ posset
omnes fructus percipere pro sola recitatione, aut
alia oratione omninò mentali, & interna: hac e-
nim satisfit diuino iuri, ac proinde ante Conci-
lium Laterane&#x0303;se, & Pium V. quando Ecclesia nul-
lam imposuerat p&#x0153;nam omittentibus officium,
poterant beneficiarij omnes fructus, vel partem
eorum retinere orando merè internè, aut merè
externè, quantùm satis esset ad merendum omnes
fructus, vel partem aliquam ipsorum. Nec valet<marginalia>Oratio exter-|na sine atten-|tione est ali-|cuius valoris.</marginalia>
dicere orationem merè externam nullius esse va-
loris, ideò ex illa nihil recipere posse: tum quia
saltem merè interna est alicuius valoris, tum quia
externa, vt fit nomine Ecclesiæ, etiam si minister
sit distractus, est alicuius valoris apud Deum, &
simpliciter est alicuius mome&#x0303;ti apud homines: &
licèt nullius dicatur esse valoris, illa tamen sola est
nullius valoris, quæ fit praua intentione, vel à mi-
nistro existente in mortali, quatenus nomine pro-
prio orat, tamen nec iure diuino nec humano est
priuatus fructibus: ergo idem esset de oratione
facta sine attentione, si Ecclesia p&#x0153;nam priuatio-
nes fructuum non apposuisset.</P>
<P>  Sexta, si omissio debiti cuiuscunque officij iure<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0220.jpg/>
@@1@<SE220>204 Quæst. XCV. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>diuino annexam habet priuationem fructuum illi
proportionatorum: ergo quamuis clerici in sacris
constituti, & beneficiarij, & Episcopi recite&#x0303;t, quia
debent, & clerici: qui non sunt in sacris non reci-
tent, quia non debent recitare, si in aliis sunt ne-
gligentes, tenentur pro rata restituere: quod ne-
mo dixerit, & nemo quantumcumque timoratus
facit, aut ex necessitate sibi faciendum iudicat.
Confirmatur, nam parochus, qui dicit Missam, vel
officium defunctorum sine attentione pro popu-
lo, quando tenetur iure diuino vel humano, nihil
debet restituere pro omissa attentione: ergo idem
esset in recitatione officij, si Ecclesia p&#x0153;nam nul-
lam adiecisset. Tota igitur hæc p&#x0153;na restituendi
fructus est Ecclesiastica, & ideò, si incurritur ab
iis, qui recitant sine attentione, eò quòd sic reci-
tare est quasi non recitare: & qui non recitant, de-
bent restituere omnes fructus, etiam recitantes si-
ne attentione debe&#x0303;t omnes restituere, neque quo-
ad hoc vllum erit inter eos discrimen.</P>
<P>  Septima, si fructus dantur qua si pretium recita-
tionis attentæ, qui inculpabiliter omisit attentio-
nem, quia merè naturaliter distractus fuit in offi-
cio, teneretur repetere; quia quamuis sine culpa,
tamen non dedit, quod debebat dare, & ideò tene-
tur illud dare, cum possit: imò si nullo modo po-
tuit recitare, non poterit fructus percipere, quia
non fecit illud, pro quo conferuntur.</P>
<P>  Octaua, videtur simonia, quòd fructus dentur
pro recitatione cum interna attentione, quia da-
retur temporale pro spirituali. Non ergo sic dan-
tur, sed in sustentatione ministri, & ante Conci-
lium Laterane&#x0303;se, & Pium V. cum onere recitandi,
sed non cum conditione propriè sumpta, ita vt
aliter esset irrita donatio fructuum; post Latera-
nense verò Concilium, & Pium V. cum tali con-
ditione adiecta, vt qui nō recitauerit, fructus non
faciat suos, sed teneatur restituere illos pro rata.</P>
<P>  Nona, iuxta hæc omittere attentionem in offi-
cio Canonico non erit peccatum mortale contra
religionem: sed contra iustitiam.</P>
<P>  Tertia soutio est Ioannis Medinæ suprà, Ec-<marginalia>22</marginalia>
clesiam non obligare ad attentam recitationem<marginalia>3. Sol.|Opinio. Ioan-|nis Medinæ.</marginalia>
horarum, non est per modum præcepti, sed cuius-
dam pacti impliciti, quo Ecclesia confert benefi-
cia clericis cum hac conditione, vt ipsi se obligent
ad attentè, & deuotè recitandum. Quod displicet<marginalia>Reiicitur à|Suarez.</marginalia>
Suarez supra.</P>
<P>  Primò, quia illo modo etiam potest homo se
obligare ad puram orationem mentalem, tunc
enim non obligaretur ab alio, sed ipse se obliga-
ret sua voluntate, & pacto: at verò Ecclesia ita
obligat ad attentè, & deuotè recitandum, vt non
posset obligare ad orationem mentalem: ergo alio
modo obligat.</P>
<P>  Secundò, quia illud pactum sine vllo funda-
mento est excogitatum, præsertim cùm talis obli-
gatio non solùm sit annexa beneficiariis; sedenim
habentibus sacrum ordinem, & professis ferè om-
nium religionum. Quod si in omnibus dicatur
interuenire hoc pactum, oportebit aliquod eius
signum ostendere, nullum autem esse videtur:
quia quantumuis is, qui sacrum ordinem susci-
pit, nolit consentire tali pacto, nec se obligare ad
recitandum attentè & deuotè, obligatus manet:
ergo signum est hanc obligationem non oriri ex
propria voluntate, sed superioris, qui potest illam
imponere.</P>@@

<P>  Tertiò, inde etiam posset Ecclesia aliquid simi-
le absolutè præcipere, aut iniungere, vbi nullum
posset fingi pactum, vt præcipit audire Missam
attentè; & eodem modo posset fidelibus præcipe-
re aliquo die recitare atte&#x0303;tè rosarium, vel litanias.</P>
<P>  Confirmari hæ rationes possunt.</P>
<P>  Primò, quia si tali pacto datur beneficium, &<marginalia>23</marginalia>
non impleatur conditio, quia homo nec attentè<marginalia>Cōfirmat au-|thor.</marginalia>
recitat, nec vult se obligare ad attentam recitatio-
nem, non acquiret, vel posteà amittet benefici&#x0169;:
hoc autem est falsum: ergo non datur cum tali
pacto & conditione.</P>
<P>  Secundò, quia sic non recitare attentè, erit con-
tra iustitiam, non contra religionem.</P>
<P>  Tertiò, priuatio fructuum, si dantur cum illo
pacto, non erit p&#x0153;na, & iustitia vindicatiua aut
punitiua, sed commutatiua.</P>
<Z><A+1>§. Resolutio authoris.</A+1></Z>
<P>  Propter has igitur difficultates secundæ, & ter-<marginalia>24</marginalia>
tiæ solutionis, priorem retinendam puto cum ali-
qua explicatione, iuxta mentem auctorum ipsius,
quam multi eorum non satis expressere, confun-
dentes intentionem cum attentione, & attentio-
nem cum deuotione: addendo etiam sufficientem
probationem doctrinæ.</P>
<P>  Dico ergo primò, loquendo de intentione pro-<marginalia>1. Concl.</marginalia>
priè dicta hęc nō cadit, nec cadere potest sub præ-<marginalia>Intentio non|potest cadere|sub præcepto|Ecclesiæ.</marginalia>
cepto Ecclesiastico, etiam vt est coniuncta operi
externo, quia intentio propriè dicta fertur in fi-
nem, & sic, & propter se, aut propriam bonitatem:
finis autem operis non cadit sub præcepto operis.
Ad hoc sunt multa dicta §. præcedenti circa pri-
mam solutionem.</P>
<P>  Dico secundò, loque&#x0303;do latè de intentione, prout<marginalia>2. Concl.</marginalia>
dicit volitionem alicuius obiecti, siue propter se<marginalia>Quando in-|tentio cadit|sub præcepto.</marginalia>
amati, siue propter aliud, quamuis non sit necessa-
ria ad actum externum secundùm se, potest cade-
re sub præcepto, si intentio est necessaria ad valo-
rem humanorum actuum in ratione cōtractuum,
vel Sacrame&#x0303;torum, vel cæremoniarum, aut huius-
modi rerum, in quibus consistit exterior commu-
nicatio hominum inter se & cum Deo: in quibus
euentibus intentio latè dicta, est de substantia
horum actuum externorum, non secundum se, sed
vt sunt contractus, Sacramenta, cæremoniæ, vel
cultus Dei.</P>
<P>  Patet, nam Ecclesia, etiam vbi nullum est præ-
ceptum diuinum dandi, vel recipiendi Sacramen-
tum, potest pręcipere alicui, vt recipiat, vel confe-
rat Sacramentum, ac proinde vt materiam & for-
mam applicet cum animo, & intentione latè di-
cta efficiendi Sacramentum, quoniam hæc est ne-
cessaria, vel vt causa, vel vt pars, ad rationem Sa-
cramenti: sed Sacramentum vt sic, est materia po-
testatis Ecclesiasticæ: ergo sub ea cadit intentio ef-
ficiendi, vel recipiendi Sacrame&#x0303;tum, quam inten-
tionem voco latè dictam, quia per eam non opor-
tet amari, vt finem ipsam bonitatem Sacramenti,
sed satis est amari Sacramentum, vel constitutio-
nem Sacramenti, vt medium ad sanctificandum,
vel ad aliquid aliud siue bonum, siue malum, &
eadem ratione potest Ecclesia prohibere, & puni-
re fictionem, & defectum prædictæ intentionis in
Sacramentis. E contrario cùm prohibet rebapti-
zationem sub irregularitate, adhibens omnia ex-
teriora sine intentione baptizandi, non incurreret
irregularitatem, quia non confert quantum in se<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0221.jpg/>
@@1@<SE221>Disput. IX. Sectio I. 205
<duolan 2><-P>est secundum baptismum. Similiter potestas poli-
tica potest præcipere, vt quis promittat, donet,
emat, vendat, mutuo det, vel vt alium contractum
faciat, cum animo & intentione necessaria ad se<marginalia>Potest punire|falsos contra-|ctus.</marginalia>
obligandum, ad transferendum dominium, & po-
test prohibere, & punire fictos contractus matri-
monij, emptionis, &c. in quibus desit animus seu
intentio se obligandi, & hoc est necessari&#x0169; ad re-
ctam gubernationem reip. & occurrendum frau-
dibus, & ita à iure & ab homine contra eos, qui fi-
ctò, & fraudulenter agunt, & homines decipiunt,
p&#x0153;næ quotidie feruntur: ergo actus externi, vt
subsunt alicui dispositioni internæ, qua redduntur
validi, vel inualidi apud homines, subduntur legi-
bus humanis: idem patet in electionibus, nomi-
nationibus: & pręsentationibus, potest enim prin-
ceps Ecclesiasticus, & sæcularis præcipere, vt seriò
& ex animo fiant, & nō fictè, &c. sic quia proferre
verba, quæ sunt in breuiario, verbi gratia, non ha-
be&#x0303;t rationem orationis & cultus diuini, nisi certo
animo proferantur, nimirum exhibendi cultum
Deo, vel petendi aliquid ab illo, siue hic cultus, &
petitio propter propriam bonitatem expetatur, si-
ue non: ideo humana potestas, quæ verum cultum
Dei, & veram orationem, & actum externum reli-
gionis c&#x0169; necessariis ad ratione&#x0303; act&#xA770; imperati reli-
gionis præcipere potest, poterit præcipere, vt ver-
bis apponatur prædicta intentio, & hęc latè est de-
uotio, quoniam est voluntas obiectiua religionis<marginalia>Quam deuo-|tionem præci-|pere possit Ec-|clesia.</marginalia>
sufficiens, vt religiosè amari possit, & iste modus
deuotionis implicitè pręcipitur, eo ipso quòd præ-
cipiatur oratio, Missa, susceptio, vel administratio
Sacramenti, vel sacrificij, &c. quia est de eius ra-
tione: expressè autem, & sub proprio nomine præ-
cepta est clericis in recitatione officij in illo c. do-
lentes. Attentio autem aliqua, vel actualis, vel quā-
tùm est ex parte subiecti, est de ratione diuini cul-
tus, quia de eius ratione est assistere Missæ, vel
proferre verba orationis, non tanquam psitacus,
vel dormiens, sed modo humano, nimirum atten-
dendo ad sensum verborum, vel ad id quod peti-
tur, aut tractatur, vel ad Deum aliqua ratione. Alij
verò actus interni, sine quibus cultus Dei, & com-
municatio externa cum Deo, & hominibus seria,
vtilis, & valida, esse potest, nec per se vt coniuncti
actibus externis, subduntur humanæ iurisdictio-
ni, neque id expediret, quia ex natura sua sunt lon-
gè occultiores, quàm hi, de quibus proximè lo-
quebamur, qui multis modis se produnt, vt notat
Suarez suprà num. 27. & ideo sæpè puniri possunt,
quare leges de illis, tum ex timore, tum quia faci-
les sæpè seruabuntur: & ideò non sunt inutiles, aut
noxiæ, sicut quæ essent de aliis actibus internis: &
alioqui sunt valdè necessariæ, vnde credendum in
humana Rep. vel Ecclesia esse potestatem ferendi
illas.</P>
<P>  Dico tertiò, priuatio fructuum non est ex natu-
ra rei annexa omissioni diuini officij, nec omissio-<marginalia>Priuatio fru-|ctuum non est|annexa omis-|sioni fructu&#x0169;|iure diuino|sed Ecclesia-|stico.|</marginalia>
ni attentionis in eius recitatione, ex iure diuino,
naturali, aut positiuo, sed ex mero iure Ecclesiasti-
co nouo, à tempore Concilij Lateranensis & Pij
V. Patet, quia ius naturale de hac re nullum est, vt
§. præcede&#x0303;ti circa secundam solutionem diximus:
positiuum autem diuinum nullum extat, nec hu-
manum ante Concilium Lateranense, & Pium V.
quorum dispositio licet expressè solùm sit contra
omittentes officium, tamen, quia carentes atten-
tione, & deuotione superiùs explicatis censentur<-P>@@

<-P>non orare, nec recitare officium diuinum, eadem
p&#x0153;na comprehenduntur. Quomodo autem intel-
ligenda sit tract. de horis canonicis explicabitur:
sunt enim variæ opiniones, quas hîc non possu-
mus examinare.</P>
<P>  Dico quartò, qui dicit officium sine dicta at-<marginalia>4. Conci.</marginalia>
tentione, & deuotione, tenetur illud repetere: quia<marginalia>Qui dicit of-|ficium sine at-|tentione de-|bita, tenetur|iterum reci-|tare.</marginalia>
verè non fecit orationem præceptam ab Ecclesia:
similiter qui sine eadem attentione, & deuotione,
Missæ astitit, tenetur aliam audire, quia non astitit
Missæ more humano: & vt sacrificans, sed vt ad-
esse posset vel brutum, vel paganus aliquis.</P>
<P>  Ad quartum respondeo, in illis locis vbi agitur<marginalia>25</marginalia>
de fide, sermone&#x0303; esse de credentibus in foro Eccle-
siæ, seu per errorem aliquo externo signo manife-
statum, & assertum: distingui autem solent in iura
duplices credentes contra fidem Catholicam; qui-
dam docentes, & dogmatizantes: alij assentientes,
qui etiam sunt hæretici, cap. vlt. §. vlt. de hæreti. &
de eisdem loquitur c. excommunicamus, 2. de hæ-<marginalia>Credentes hæ-|reticis dupli-|cis sunt gene-|ris, & qui nā|illi.</marginalia>
reti. Alij sunt qui non credunt doctrinam hæreti-
cam, sed credunt se hæreticis, conseruantes quan-
dam confidentiam, & familiaritatem cum illis,
communicando cum illis, vel eis subueniendo, vel
eorum sermones audiendo, hi non sunt hæretici.
De hac distinctione Suarez 3. p. to. 5. disp. 4. sect. 2.
nu. 10. ait, legi posse, quæ traduntur in Directorio
Inquisitorum, 2. p. in gloss. Ioan. And. ad titulum
de hæreti. circa dictum. c. excommunicamus 2. &
in quæst. 50. Eymerici, & in annotationibus Pen-
næ, vide etiam Turre. 4. sum. Eccl. part. 2. cap. 21.</P>
<P>  Sed specialem difficultatem habe&#x0303;t verba Con-<marginalia>26</marginalia>
cilij Gangrensis, quæ sic refert Io. Medina ex Gra-
tiano, cap. si quis eorum dist. 30. si quis eorum, qui in
proposito sunt continentiæ, propter necessitate&#x0303; corporalem
superbiat, & ieiunia communia (seu Ecclesiæ) putauerit
esse contemnenda, toties Ecclesiæ perfectam in sua con-
scientia iudicans rationem, anathema sit, sed in cano-
ne 19. illius Concilij per Dionysium Exiguum è
Græco in Latin&#x0169; translati, sic legitur; Si quis eorum,
qui cōtinentiæ student, absque necessitate corporea, tradi-
ta in cōmune ieiunia, & ab Ecclesia custodita superbie&#x0303;-
do dissoluat stimulo suæ cogitationis impulsus, anathema
sit. Sed eunde&#x0303; sensum habe&#x0303;t verba relata à Gratia-
no si, propter, mutetur in, præter, & quod in Gratia-
no legitur, putauerit contemnenda, non accipiatur
pro sola existimatione interiori; sed cum exteriori
expressione. Quod & phrasis latina cum elegantia
significat, & ad litteram habent verba Græca, vt
notatur ad illud, ca. in decreto Gregoriano: & illa
vltima verba relata à Gratiano sic intelliguntur,
perfectam Ecclesiæ rationem in sua conscientia iudicans,
id est damnans, vel in illis, vt ait Suarez, notan-
tur hæretici Eustachiani, qui dicebant contemni<marginalia>Eustachiani|hæretici qui|essent.</marginalia>
posse ieiunia Ecclesiæ postquam quis peruenit ad
quendam gradum perfectionis, & illis præferri
quædam ieiunia, quæ ipsi instituebant, vt etiā ad-
uertitur in codice Gregoriano. Vnde in illo c. non
fertur directè anathema in habentes talem erro-
rem; sed in contemnentes ieiunia ex tali errore, &
qui ex illo errore, & contemptu ac superbia ieiu-
nia Ecclesiastica dissoluebant, & non ex necessita-
te corporis, & per eadem exponitur, cap. 20. eius-
dem Concilij, relatum cap. si quis per superbiam,
30. dist.</P>
<P>  Ad id verò quod habetur in Concilio Toleta-
no 1. in confessione fidei. Si quis dixerit, vel credide-
rit Christum innascibilem esse, anathema sit, & ad alia<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0222.jpg/>
@@1@<SE222>206 Quæst. XCV. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>multa similia, quæ habentur in eodem Concilio,
vbi videtur distingui actus interior ab exteriori, &
sub disiunctione proponitur: & sic quilibet eorum
per se sufficere videtur ad incurrendam excom-
municationem. Respondeo, intelligenda esse de
actu credendi expressè si non verbis, aliis signis, &
aliquando ipsum Concilium loquitur copulatiuè,
siquis dixerit, atque crediderit, quia non sufficit dice-
re ex timore: sed oportet dicere ex errore, vt ex-
communicatio incurratur. Sic etiam expone
quod ibidem dicitur, si quis Astrologiæ, vel Ma-
thesi existimat esse credendum, anathema sit. Quod
etiam dicitur in Concilio Constantiensi, sess. 45.
examinandos esse aliquos, an credant hoc vel illud, vt si
fateantur, puniantur: non est intelligendum, vt pu-
niantur pro errore præterito, quem referant, & di-
cant se habuisse; sed quem referant vt præsentem:
sic enim profitentur errorem, illúmque affirmant,
& ideo puniri possunt.</P>
<P>  Neque obstat, quod obiicit Medina, quia ille
tunc obedit iusto præcepto, manifestando, quod
habet in mente, & verum dicit: nempè se habere
in mente illam existimationem: ergo non pro actu
externo punitur, sed præcisè pro actu interno.
Nam licèt non mentiatur, & verum dicat quan-
tum ad expressionem actus, quem habet: tamen
dicit falsam propositionem, quam mente tenet, &
hoc est illam affirmare, & in hoc peccat, & Eccle-
sia non ei præcipit, vt dicat errorem, quem habet:
sed potiùs, vt bene sentiat, & id exprimat, & erro-
rem præteritum, errorem esse fateatur, & de illo se
accuset, ipsúmque retractet, vnde per cōfessionem
erroris, vt præteriti, non contrahere excommuni-
catione&#x0303;, sicut nec quando illum exprimeret relati-
uè in confessione Sacramentali: sic Suarez suprà,
& alij quos ad septimum referam.</P>
<P>  Ad Concilium Basilęense, sess. 38. vbi sub p&#x0153;na
excommunicationis prohibetur, nequis quendam
libellum legat, aut assentire, credereve audeat. Re-
spōdeo, Concilium illud in eo articulo schismati-
cum fuisse, sed verum esse quod supponebat, Ec-
clesiam pro errore (scilicet exteriùs expresso) posse
excommunnicare. Per hæc explicabis alios cano-
nes Concilij Bracharensis, & Concilij Romani, &
aliorum Conciliorum, & hæ explicationes sunt
Suarez suprà Azor libro 5. capit. 10. & Vazquez
infrà.</P>
<P>  Quod verò ex Concilio Gangrensi refertur dist.
30. cap. si quis eorum, c. si quis per superbiam, c. si quis
extra Ecclesiam, si quis per superbiam vel contemptum,
hoc vel illud egerit, anathema sit, significat nō incur-
ri p&#x0153;nam, si ex ignorantia, vel timore, aut alia ra-
tione id fecerint, benéque notat Vazquez, disp.
160. cap. 5. num. 20. vt incurratur excommunicatio
lata contra hæreticos, & reseruata Papæ in Bulla<marginalia>Quid opus sit|vt incurratur|excōmunica-|tio contra hæ-|reticos in Bul-|la c&#x0153;næ.</marginalia>
C&#x0153;næ, non satis esse dare aliquod signum indiffe-
rens ad assensum hæretic&#x0169; & Catholicum, quam-
uis animo hæretico datum vel factum sit: sed opus
esse, vt determinatè hæresim significet, quapro-
pter si quis credens in Deo, verbi gratia, non esse
tres personas, post aliquam cogitationem de hac
re, quasi concludens exteriùs diceret, profectò ita
est, non incurreret hanc p&#x0153;nam: quia hæc verba
sola non indicant animum hæretic&#x0169; potiùs quàm
Catholicum. Sumitur ex Castro 2. de iusta hære-
ticorum punitione, capit. 18. non longè ab initio,
& Simanc. in institut. titulo 42. numero 11. &
sic intelligendi sunt Syluester excommunic. 7.<-P>@@

<-P>casu 2. parte prima, Nauarrus capitulo 11. nume-
ro 17. & alij asserentes, hæreticum illum esse ex-
communicatum, qui aliquoverbo, opere, vel signo
externo, suam hæresim sibi expressit: debet enim
esse tale signum, quo viso, vel audito, alij possint
animum eius hæretic&#x0169; intelligere. Ad loc&#x0169; autem
Martini V. in 4. arg. citatum, Respondeo, tantùm
conuincere ius esse prælatis, exigere ab homini-
bus, vt suā fidem manifestent: quod etiam patet ex
Leone Epist. 3. ad Ianuar. alias Iulian. & refertur,
cap. saluberrimum. 1. quæst. 7. & epi. 85. alias 87. ad
Episcopos Africanos, c. 3. refertur, cap. donatum, 1.
quæst. 7. Aug. epist. 95. ad Innoc. & ex praxi inqui-
sitorum, de qua Simancas tit. 1. num. 4. & 7. Ad ca.
vnicum de schismaticis in 6. Respondeo excom-
municari eos, qui cum vero honore, reuerentia, &
obseruātia eos pro Cardinalibus habere&#x0303;t. Ad cap.
cum quis absque tuo, & similia: Respōdeo intelli-
gi de ratihabitione externa. Ad l. quisquis intelligi
de voluntate per externum conatum manifestata,
quam iura punire solent, cap. 1. de homic. in 6. l. si
quis non dicam, C. de episc. & cler. l. 2. titul. 31. par-
tita 4. Cicero orat. pro Milone dicens, mala consilia
etiam si exitum non habuerint, legibus vindicari.</P>
<P>  Ad quintum quantùm attinet ad vota interna,<marginalia>27</marginalia>
respondent aliqui, dispensationem, commutatio-<marginalia>Vota interna|quomodo irri-|tentur.</marginalia>
nem, & irritationem in votis internis fieri non
posse nisi exteriùs explicentur. Probabilius tamen
est oppositum, vt ait Vazquez disp. 160. c. 4. nu. 17.
Potest enim superior sub conditione dicere, si tale
votum emisisti, ego tecum dispenso, vel illud irrito, vel
commuto, licèt præcipere non possit actus internos.
Quia dispensatio fit ab eo, qui nomine Dei habet
potestatem remittendi promissionem, ad quod
non est necesse votum innotescere, vt quisque
posset promissionem sibi factam, vel Deo etiam
iuratam, siue internam siue externam remittere, si
facta est in eius vtilitatem, non acceptando elee-
mosynam, quam alius promisit, vouit, vel iurauit
se illi daturum: quisque enim potest cedere iuri
suo, vel non acceptare, quod illi offertur. In com-
mutatione, & irritatione aliam rationem adducit
Vazquez: quia hæc facultas conceditur superiori
ratione materiæ voti, quæ si subditur voluntati il-
lius, potest proutlibet vnam substituere loco alte-
rius, vel omninò impedire: nec enim votum ser-
uandum est contra voluntatem superioris; vt au-
tem superior impediat materiam, non opus est, vt<marginalia>Votum seruā-|dum non est|contra volun-|tatem Supe-|rioris.</marginalia>
priùs sciat vot&#x0169;. At verò vt iubeat actum, vel pro-
hibeat, necesse est vt de illo possit iudicare pro-
pter rationes superiùs adductas: & ideo quamuis
in votis internis possit homo dispensatione, irrita-
tione, aut commutatione vti, non tamen potest
actus internos præcipere, prohibere, aut punire.
Breuiùs dico, porestatem leges ferendi in actibus
internis non esse necessariam, nec expedientem in
legislatore humano: ideò non fuisse illi concessā à
natura, nec à Deo, secus est de potestare dispe&#x0303;san-
di, commutandi, irritandíque interna vota: nec
enim est maximè necessaria, vt vidimus in mate-
ria de voto: vbi etiam tractanimus, an vota pos-
sint irritari directè, an vero sola impeditione ma-
teriæ, & an quisque possit commutare propria vo-
ta in maius vel æquale.</P>
<P>  Solùm hic nota primò, solutionem huius ar-<marginalia>28</marginalia>
gumenti assignari ab Azor, illo cap. 10. qui fortè
videns insufficientem meritò secundam adiecit.
Suarez etiam tertia parte, tomo 5. disputatione 4.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0223.jpg/>
@@1@<SE223>Disput. IX. Sectio I. 207
<duolan 2><-P>sect. 2. nu. 7. & seq. impugnat primam solutionem:
quia illa manifestatio solùm est conditio necessa-
ria ad vsum iurisdictionis immediatè cadit in act&#x0169;
internum: ergo videtur etiam posse præcipi, pro-
hiberi, & punin ab Ecclesia: vnde aliter respon-
det Suarez argum. habere manifestam instantiam:
nam pater potest irritare votum filij, & Prælatus
vota religiosi: tamen non potest eorum actus
internos præcipere, aut punire. Quod ergo attinet
ad irritationem, est discrime&#x0303; apertum: quia ad hāc
non requiritur iurisdictio in actus internos, sed
dominium in materiam, & personam, cuius obli-
gatio pendet à voluntate patris, & Prælati, vnde
irritatio etiam sine causa erit valida. Papa etiam
potest antecedenter irritare vota, vt & cōtractum
matrimonij clandestini, ob iurisdictionem, quam
habet in personas, qua potest reddere eas inhabi-
les ad obligandum se ex voluntate sua: & similiter
dispensatio voti interni nō cadit directè in ipsum,
sed in effect&#x0169;, scilicet obligationem, quæ mansit,
quæ non est actus internus, sed morale quoddam
vinculum ex causa à superiori relaxabile, eiusdem
rationis cum eo quod manat ex voto externo: &
deinde superiori dispensans in voto in nulla lege
dispensat, sed potestate, & vice Dei cedit iuri, quod
Deus ex tali voto acquisierat: & impertinens est,
quod ex actu interno manauerit, quia hęc potestas
non respicit per se causam, sed effectum ipsum.
Aliam differentiam non contemnendam ponit
Ioan. Med. quam Suarez approbat, quia minùs re-
quiritur ad deobligandum quàm ad obligandum:
& ad suauitatem Dei pertinet dare potestatem ad
tollendam, non verò ad ponendam obligationem
actus interni, quia odia restringi, fauores conuenit
ampliari.</P>
<P>  Respondet, quantùm verò attinet ad confessio-
nem peccatorum cordis, Vazquez, circa cōfessio-
nem duo esse præcepta diuina, alterum est nega-<marginalia>Circa confes-|sione&#x0303; duo sunt|præcepta di-|uina.</marginalia>
tiuum non confitendi vnum peccatum mortale
sine alio: nec veniale sine mortali. Alterum est re-
cipiendi Sacramentum p&#x0153;nitentiæ, quod quan-
tùm ad determinationem temporis est etiam Ec-
clesiasticum: & quia de ratione huius Sacramenti
est integritas confessionis, si quis taceret aliquod
peccatum mortale aliis confessis, violaret vtrum-
que præceptum diuinum & teneretur iterum ea-
dem peccata confiteri: tamen si solùm tacetet pec-
cata cordis, nō violaret præceptum Ecclesiæ, quod
ad peccata cordis non se extendit: & ideo non in-
curreret censuras, aut p&#x0153;nas Ecclesiasticas.</P>
<P>  Hæc solutio valdè difficilis mihi est; nam Ec-<marginalia>Impugnatur|Solutio VaZ-|quez.</marginalia>
clesia non solùm determinat tempus confitendi
peccata mortalia externa, sed etiam interna, siue
sint sola in homine, siue cum externis: ergo qui ea
non confitetur siue alia habeat, & illa confiteatur,
siue nulla alia habeat, violat præceptum Ecclesiæ,
& sic potest eius censuras & p&#x0153;nas incurrere: ne-
que hoc est habere iurisdictionem in actus exte-
riores, sed in eorum manifestationem. Sic Ecclesia
potest obligare testem, doctores, vel alios, vt di-
cant, quid sentiant, & iudicent de hac vel illa re, &
vt suas sententias, vel artes alios doceant; & si non
esset tam difficilis confessio, posset Ecclesia illam
præcipere non minùs de internis quàm de exter-
nis, præsertim occultissimis: sed ob eam difficulta-
tem non potuit præcipi nisi à Deo, siue de peccatis
internis siue de aliis: quamuis Suarez 3. part. tom.
4. dispu. 35. fect. 1. num. 18. dicat supposita institu-<-P>@@

<-P>tione Sacramenti p&#x0153;nitentiæ Ecclesiam præcipe-
re potuisse omnium peccatorum confessionem:
licet modo præcepta de confessione, & eius inte-
gritate, diuina sint, vt probat disp. 22. sect. 1. & disp.
35. sect. 1. nu. 4. determinatio verò temporis fit ab
Ecclesia disp. 36. sect. 1. nu. 4.</P>
<P>  Vndè rectè Azor suprà ait, quod cōfessio, quam<marginalia>Confessio quā|Ecclesia præ-|cipit compre-|hendit peccata|interna.</marginalia>
Ecclesia præcipit, determinādo ius diuinum, com-
prehendit etiam peccata interna, & simpliciter
omnes docent, eum qui habet peccatum mortale,
& illud non confitetur, violare Ecclesiæ præce-
ptum, & incurrere excōmunicationem, si feratur
contra eos, qui eo anno confessi non fuerint.</P>
<P>  Et certè licèt hic defectus confessionis esset so-
lùm contra legem diuinam, si sciretur ab Ecclesia
ex confessione rei in iudicio, vel ex testibus, qui
ab eo audier&#x0169;t, possit Ecclesia illum punire, si non
censutis, quia hæ solùm feruntur in contumaces
Ecclesię, aliis p&#x0153;nis; sicut alia peccata quę pærcisè
sunt contra leges diuinas, vel ciuiles, quorum pu-
nitio ad salutem animatum esset necessaria, & non
pertineret ad alios superiores (vt hæc non pertine-
ret) vel ab illis negligeretur, sic etiam potest Pon-<marginalia>Pontifex po-|test peccator&#x0169;|internor&#x0169; ab-|solutione&#x0303; sibi|reseruare.</marginalia>
tifex reseruare sibi absolutionem aliquorum pec-
catorum etiam internorum, quia habet iurisdi-
ctionem à Deo ad absoluendum ab illis, & hanc
potest dare aliis eum limitatione, vel si alñs est
concessa sine interuentu illius, potest eam restrin-
gere: quia expedit in Summo Pontifice esse hanc
potestatem, non tamen præcipiendi, prohibendi,
aut puniendi actus internos. Eandem solutionem
quantum ad reseruationem verbis æquiualenti-
bus habet Azor supra.</P>
<P>  Ad 6. iam dictum est in solutione. 1. arg.</P><marginalia>29</marginalia>
<P>  Ad 7. Rectè respondet Vazquez disp. 160. c. 5. n.
22. c&#x0169; Simanca tit. 42. sæpè citato, c&#x0169; qui cōfitetur
se in hæresim interiùs consensisse, non incurrere
excommunicationem, & p&#x0153;nas Ecclesiæ: quia hoc
non est hæresim affirmare, aut profiteri, sed refer-
re quid olim senserit, quod potest esse actus me-
ritorius, aut etiā obligatorius, vt in cōtessione Sa-
cramentali, & in foro externo, quando propter
indicia, aut semiplenam probationem iuridicè in-
terrogatur ad inuestigandum, an incurrerit censu-
ram, nec ne; nam ob hæresim merè externā, si in-
telligatur non habuisse assensum intern&#x0169;, sed metu
protulisse sententiam hæreticam, non censebitur
excommunicatus, sed si verè fuit hæreticus inte-
rior, & exterior, Ecclesia non punit hæresim in-
ternam sed externā solam cum hac benigna cōdi-
tione, & restrictione, si ei fuit coniuncta hæresis
interna, sicut in simili diximus in solutione primi
argumenti: si verò ille manifestet hæresim, quam
tunc habet, dicendo se credere De&#x0169; non esse trin&#x0169;,
Ioan. Medina putat nō incurrere excōmunicatio-
nem quia coactus à Superiore verè ait se ita cre-
dere. Hoc tamen meritò refellit Suarez 3 par. to. 5.
disp. 4. sect. 2. num. 14. quia licèt illa propositio sit
vera relata ad conceptum dicentis, quia explicat
conceptum quem habet: tamen est falsa, & hære-
tica relata ad obiectum: & quamuis ille pareat su-
periori præcipienti, vt fidem suam aperiat: peccat
tamen quatenus violat præceptum non asserendi
aliquid contra fidem: deberet igitur, vt vtrique
præcepto satisfaceret, & fidem veram habere, &
illam manifestare: itaque non pecccat manifestan-
do fidem, quod ei præcipitur, sed affirmando fal-
sum; quod ei est prohibitum.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0224.jpg/>
@@1@<SE224>208 Quæst. XCV. Tract. XIV.
<duolan 2><P>  Ad octauum, respondeo non esse eandem ratio-<marginalia>30</marginalia>
nem de peccatis cordis, & de peccatis externis oc-
cultissimis: nam peccata cordis sunt per se occulta,
non verò alia: sæpe putat aliquis ea peccata non
posse humana ratione cognosci, & fallitur; quia vi-
detur ab aliis, vel auditur, vel manent aliqua signa,
& indicia peccati commissi, ideo potestate huma-
na puniri possunt per se loquendo, & solùm per
accidens defectu probationis non poterunt pu-
niri p&#x0153;nis requirentibus causæ cognitionem, sed
aliis, & ita expedit: non verò possunt humana po-
testate puniri peccata cordis, etiamsi in iudicio ali-
qua ratione probentur, quia hoc est per accidens
& rarum, & talia peccata faciliùs committi solent
& sine p&#x0153;nis emendari, quando in corde ma-
nent.</P>
<P>  Adde, quòd difficillimum est cognoscere pro-<marginalia>Difficillimum|est cognoscere|proprios actus|internos.</marginalia>
prios actus internos, nempe an iudicium, quod
homo habet, sit temerarium, & liberum: an in hac
re intendat inane&#x0303; gloriam, vel diuinam, vel alium
ex finibus, qui ei obiiciuntur: ideo non expedit, vt
potestas humana prohibeat, vel præcipiat aliquas
intentiones, vel iudicia: esset enim m&#x0169;dum replere
scrupulis, & satis multi sunt, qui ex legibus natu-
ralibus nascuntur: ergo non oportet, vt leges hu-
manæ occasionem aliorum præbeant præcipien-
do, vel prohibendo actus internos, in quibus pa-
rum vtilis esset prohibitio, vel iussio.</P>
<P>  Ad nonum aliqui dicunt, confessarium non
posse in satisfactionem iniungere p&#x0153;nitenti ora-
tionem mentalem, aut alium actum internum: sed
cum forum sit internum, in quo peccata interna
panduntur, & reus accusator est sui, & solùm agi-
tur de salute animæ, puto imponi posse in p&#x0153;ni-
tentiam actus internos, nec omnes partes Sacra-
menti p&#x0153;nitentiæ debe&#x0303;t esse sensibiles: nam con-
tritio, & intentio conferentis, & suscipientis sunt
essentialiter requisitæ in hoc Sacramento, tamen
spirituales sunt. Sic ergo satisfactio, quæ est pars
integralis, aliquando poterit esse spiritualis.</P>
<P>  Ad primum confirmationem respondeo, Præla-
t&#x0169; religionis non posse obligare ad oratione&#x0303; men-
talem, nec ad p&#x0153;nite&#x0303;tiam pro eius omissione con-
fessa à subdito, nisi fortè ex pacto, vt dicitur latiùs
ad decimum argumentum.</P>
<P>  Ad secundam confirmatione&#x0303; respondeo, Chri-
sto vt homini communicatam esse potestate&#x0303; obli-<marginalia>Christo vt ho-|mini cōmuni-|cata est pote-|stas alligandi|ad actus in-|ternos.</marginalia>
gandi ad actus internos, quia eius præcepta etiam
lata per voluntate&#x0303; humanam erant præcepta Dei:
ideo decuit, vt personas & actus spirituales com-
prehenderent, secus mandata puri hominis, quæ
licet sint ordinata ad salutem spiritualem, expedit
directè non attingant internos actus, nisi quando
illi sunt necessarij ad valorem, vel obiectiuam ho-
nestatem externorum, vt dictum est ad 3. vnde in
illo verbo, quæcumque ligaueris, non est dicendum
concessam fuisse Petro facultatem ad præcipienda
interna, nisi in foro interno; sed externa conducen-
tia ad cultus, gloriam, & honorem Dei, & salutem
animarum, sicut principes sæculares possunt præ-
cipere externa in ordine ad bon&#x0169; temporale Reip.
patum autem refert, quòd verbum illud super ter-
ram, referatur ad gubernatores cum Maldonato
ibi, & Chrysost. 3. de Sacerd. vel ad gubernatos
cum Suar. 3. par. tom. 4. disp. 53. sect. 1. nu. 1. & eo-
dem modo Ioan. 21. Petro dicitur pasce oues meas,
scilicet in foro externo, & interno iuxta naturam
& conditionom cuiusque: ex quo patet ad tertiam<-P>@@

<-P>confirmationem responsio.</P>
<P>  Ad quartam confirmationem respondeo, tex-
tum illum debere intelligi de voluntate efficaci,
quę indirectè est prohibita ab Ecclesia: & ideo qui
vellet non audire Missam in festo, peccaret contra
præcept&#x0169; Ecclesiæ, sed illa voluntas, nisi in omis-
sionem Missæ prorumperet, puniri non posset. Si-
militer licèt peccata etiam cordis ranquam opera
seruilia essent ab Ecclesia in die festo prohibita in
opinione Scoti, & aliorum: ea tamen opinio falsa
est, & iam antiquata, vt ait Vazquez disp. 160. ca. 4.
nu. 19. & Suarez 3. par. tom. 5. disp. 4. sect. 2. num. 6.
& licèt peccata omnia ex circumstantia aliquo-
modo aggrauarentur, & contraherent aliquam
malitiam contra religionem, vt indicat D. Tho-
mas 2. quæst. 122. art. 4. tamen ea malitia solùm es-
set cōtra ius diuinum præcipiens, vt diebus sacris
honor, & reuerentia deferatur, vt & vasis & ve-
stibus sacris. Sic etiam hoc arg. de die festo fact&#x0169;
ab Adriano soluit Ioannes Medina Cod. de orat.
incest. tamen ea malitia solum esset contra ius
diuinum, & quia esset merè interna, nō posset pu-
niri ab Ecclesia.</P>
<P>  Ad quintam confirmationem respondeo, etiam
ad rem moralem multùm pertinere, quòd pecca-
tum sit per se aut per accidens occultum: nā quod
est per se occultum, licèt per accidens probetur,
vel p&#x0153;na non requirat causæ cognitionem, non
potest puniri, quia non fuit expediens, vt Deus
vel natura concederet facultate&#x0303; puniendi, prohi-
bendi vel præcipiendi internos actus.</P>
<P>  Ad decimum argumentum respondeo, votum<marginalia>31</marginalia>
obedientiæ solum se extendere ad actus externos,
quia hos solùm potest præcipere superior, si quis
verò vouisset, se facturum quidquid supetior, non
vt superior, sed vt persona priuata vellet, hoc vo-
tum sub hac ratione non diceretur propriè vorum
obedientiæ: tamen implendum esset, non ex iure
humano præcipie&#x0303;te actus internos, sed ex iure di-
uino, & naturali præcipiente, vt vota impleantur.
Simile est, siquis promisisset alicui homini, etiamsi
supetior non esset facturum se quidquid ille vel-
let, etiam internum: ad id enim si esset alteri vtile,
& cōmodum, posset obligari de iustitia. Tame&#x0303; po-
testas humana gubernatiua Reip. non potest obli-<marginalia>Potestas gu-|bernatiua|Reip. n&#x0169; potest|obligare ad in|ternos actus.</marginalia>
gare ad internos actus, quia hæc se exte&#x0303;dit etiā ad
partes Reip. quę ex pacto nō se obligarunt, sed vel
merè negatiuè se habuer&#x0169;t, vel dissenser&#x0169;t, vel t&#x0169;c
non erant in rerum natura, aut saltem in Repub.
hi ergo nec ex pacto nec ex potestate gubernati-
ua poterunt ad actus internos obligari: estò alij ex
pacto obligari de iustitia commutatiua possent.</P>
<P>  Alij ad argumentum respondent etiam ratione
voti obedientiæ non posse superiorem præcipere
actum merè internum, quamuis posset prohibere
externos actus interni impeditiuos. Fauet D. Tho-
mas 2. 2. q. 104. art. 5. generatim dicens, hominem<marginalia>Homo quoad|actus internos|soli Deo sub-|ditur.|</marginalia>
quoad internos actus soli Deo subdi. Sed cōtra est, quia
homo potest absolutè vouere Deo actum mere
internum: ergo potest illum vouere sub conditio-
ne, si prælatus iniunxerit, quia hoc non est diffici-
lius, nec minus honestatum, quàm primum. Hoc
autem virtualiter est vouere obedientiam in inter-
nis: ergo supposito tali voto potest superior præ-
cipere ei act&#x0169; internum: nec est simile de iurisdi-
ctione, quæ solum data est quantum expedit ad
bonum commune: hoc autem præceptum funda-
tur in promissione facta. An verò de facto hæc sit<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0225.jpg/>
@@1@<SE225>Disput. IX. Sectio II. 209
<duolan 2><-P>inte&#x0303;tio vouentium obedientiam pendet ex regu-
la cuiuscumque religionis: quia iuxta doctrinam
D. Thomæ, & communem, non omnes religio-
si vouent candem obedientiam, sed singuli secun-
dùm suam regulam: ideo si regula præcipit vel cō-
sulit actus mentales, vel significat prælatos posse
illos iniungere: tunc eodem modo interpretand&#x0169;
est obedientiæ votum, vt scilicet possint prælati
ad tales actus obligare: rectè autem faciunt nun-
quam obligando, propter periculum, satis erit vo-
calem orationem præcipere. Nego tamen in
nullo voto obedientiæ comprehendi actus merè
internos: rationem iam assignaui.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO II.
An modus implendi legem, seu præceptum cadat
sub lege, aut præcepto.</Z>
<P><INI4>D</INI4>Ivvs Thomas quæst. 100. art. 9. ait pri-<marginalia>32</marginalia>
mò, aliquis modus virtutis, id est, vt
actus scienter fiat, cadit sub præcepto
diuino & humano. Secundò, modus
virtutis, qui est fieri ex electione, id est, propter
honestum finem, non cadit sub præcepto huma-
no, quia lex humana non potest præcipere actus
internos, bene tamen sub diuino. Tertiò, fieri fir-
miter, & immobiliter non cadit sub præcepto hu-
mano nec diuino, quia prouenit ex habitu; ex quo
operari nō tenemur. Circa primum dictum Nota,
sub præcepto etiam humano cadere modum, prę-
cipit enim lex diuina & humana, ne homo scie&#x0303;ter
occidat, ne scienter Missā omittat, &c. ite&#x0303; vt scien-
ter & humano modo assistat Missæ: non enim sa-
tisfaceret, qui ebrius, amens, vel dormiens Missæ
adesset, sed teneretur audire aliam Missam, vt do-
cent Medina, & omnes recentiores, illo artic. 9 &
Sotus 3. iust. quæst. 3. art. 9. Sed dubium est, an qui
scienter facit opus legis, nesciens tamen se ad id
lege teneri, aut non intendens legi, seu præcepto
satisfacere, illi satisfaciat, vt si quis adsit sacro in
die festo, ignorans an sit festum, aut cum intentio-
ne audiendi aliam Missam, qua præcepto satisfa-
ciat. Med. cap. de oratio. tract. 6. quæst. 16. de horis
canonicis recitandis censet, illum non satisfacere
præcepto, sed debere aliam Missam audire: sicut
si debens centum, dat creditori cent&#x0169; sine animo
soluendi, debet soluere centum: idem tenet Na-
uarrus cap. quando, notab. sen cap. 13. num. 26. &
27. & notab. 16. num. 73. & 74. imo addit, si incepit
recipere animo satisfaciendi præcepto, & interru-
pit cum intentione reincipiendi, debere reincipe-
re: quod etiam tenet notab. 20. num. 37. sed falsum
& durum putāt alij: quia prior pars ducta est cum
animo satisfacie&#x0303;di præcepto, sicut & sec&#x0169;da ergo
non est repetenda. Suarez aute&#x0303; 3. part. to. 3. disp. 88.
sect. 3. ait, primò necessariam esse voluntatem au-
diendi Missam: si enim quis coactus adesset, non
impleret præceptum: quia non obediret: & sic ait,
verum esse quod docet Antoninus 2. par. tit. 9. cap.
10. §. 1. seruos, discipulos, vel similes Missę præsen-
tes quasi coactos à dominis, vel pædagogis, aliàs
non abfuturos, nō implere præceptum. Quod ve-
rum censet Suar. si illi adsint cum voluntate actua-
li, aliàs non audiendi Missam, maximè si ob illam
sint distracti: secus si non illam habeant: esto vera
esset illa conditionalis, si non cogerentur, non ad-
essent. Imò etiamsi antea voluntatem illam præ-
cepto repugnantem habuissent: si tamen posteà<-P>@@

<-P>voluntariè, & attentè audiunt, præcepto satisfa-
ciunt. Secundò, docet Suares necesse esse, vt cum
voluntate audiendi Missam non coniungatur vo-
luntas formalis contraria præcepto, quod per eam
non obediretur: vt si quis dum ex deuotione Mis-
sam audit in die festo, hunc actum haberet, nolo
hac Missa implere præceptum, & in illa actuali
voluntate persistat, non implet præceptum. Obii-
cies: ergo teneretur aliam Missam audire. Respon-
det Suares, aliquos concedere: sed probabilius esse
non manere hanc obligationem secluso voto, sed
sufficere mutari voluntatem intra tempus præce-
pti, & velle auditione præcedentis Missæ satisfa-
cere: quia illa auditio fuit voluntaria, humana, &
moralis, & habuit totum id quod ad substantiam
præcepti necessarium fuit, neque id potuit excludi
per intentionem audiendi ex deuotione & nō ex
præcepto, & solum illi defuit obedientia volunta-
tis: quare si hæc postea adueniat, satis erit: & hanc
ait Suares esse communem opinionem in materia
de legibus. Tertiò docet, si non adsit voluntas cō-
traria præcepto, sufficit aute&#x0303; ad satisfaciend&#x0169; præ-
cepto voluntas audiendi Missam, etiamsi formali-
ter nō intendat satisfacere præcepto. Omnis enim
qui non excludit, censetur virtualiter habere vo-
luntatem satisfaciendi præcepto, per act&#x0169; caden-
tem sub præcepto. Vnde infert, eum qui mane au-
diuit Missam ex deuotione, & putauit non esse die&#x0303;
festi, licet postea id sciat, non teneri ad aliam Mis-
sam audiendam, sed ad summum ad volendum
satisfacere ex præcepto per priorem act&#x0169;, quam-
uis nec in rigore hoc sit necessarium, sed solùm, vt
iudicet se satisfecisse præcepto. Hæc Suares.</P>
<P>  Vazquez autem quæst. 100. art. 9. dub. 1. ait, non<marginalia>33</marginalia>
esse necessariam scientiam præcepti, nec intentio-
nem illud implendi: sed satis esse, si opus fiat scien-
ter, & ex libera electione: lex enim Missam audie&#x0303;-
di sufficienter videtur seruari, si audiatur Missa, vt
debet audiri, scilicet tempore, & attentione requi-
sita: scientia autem præcepti nihil refert, quia nō
cadit sub præcepto, similiter nec intentio expressa
satisfaciendi illi: nec officit habere expressam in-
tentionem non satisfaciendi præcepto per tale
opus: sicut enim nemo imponit sibi præceptum,
ita nemo potest prorogare eius obligatione&#x0303;, post-
quam adhibitum est opus præcepti: non ergo te-
netur iterum Missam audire, vel alium habere
actum, nisi fortè id vouerit. Hoc idem meritò te-
net Valentia 2. 2. disp. quæst. 2. agens de recitatio-
ne horarum; nonnulli recentiores, quibus placet
quidem primum, & ferè totum tertium dictum
Suarez. Sed displicet, quod in secundo dicitur, ne-
cessariam esse illam voluntatem posteriorem sa-
tisfaciendi præcepto per priorem Missam; quia
cùm iam homo fecerit totum, quod ei fuit præ-
cept&#x0169;, illa voluntas sequens, quæ in pręcepto non
est, nec est necessaria ad faciendum, quod ei præ-
ceptum est: nihil referre videtur, neque commu-
nis opinio hunc actum requirit, sed tantùm ait, il-
lum non teneri ad audiendam aliam Missam, quia
priore satisfecit præcepto, quia satisfecit intentio
virtualis, interpretatiua, vel habitualis satisfacien-
di illi: aliàs teneretur quis habere actualem inten-
tionem satisfaciendi, & alioqui peccaret nisi igno-
rantia, vel inaduertentia naturalis illum excusaret:
imo aliqui apertè dic&#x0169;t, non esse necessariam po-
steriorem illam voluntatem satisfacie&#x0303;di per prio-
rem Missam. Si tamen aduertens esse festum, non<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0226.jpg/>
@@1@<SE226>210 Quæst. XCV. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>iudicet se satisfecisse præcepto: tenebitur audire
aliam Missam. Sed non inde sequitur, teneri se ad
iudicandum, se præcepto satisfecisse seu Missam
audisse: ad tale enim iudicium non obligatur: licet
eo secluso teneretur aliam Missam audire. Hæc
sententia sumi potest ex D. Thoma 2. 2. qu. 104. ar.
3. ad secundum, dicente licet actus virtutis sit in
præcepto, potest quis implere actum virtutis, non
attendens ad rationem præcepti, & ex Soto 3. iust.
quæst. 3. art. 9, & lib. 10. quæst. 5. art. 5. circa finem
corp. vbi ait præceptum audiendi Missam solùm
obligare ad audiendum taliter, vt sit actus huma-
nus: & Paludano 4. dist. 15. quæst. 5. nu. 24. vbi di-
cit requiri, quòd talis actus sit moralis, & non suf-
ficere, quòd proficiscatur ex imaginatione: & sic
potest intelligi Syluester verb. hora, quæst. 11. dist.
1. citans Paludanum, quāuis videatur fauere Ioan.
Medinæ dicens, debere recitatione&#x0303; horæ inchoari
intentione formali virtuali, vel habituali satis-
faciendi. Durand. 4. dist. 15. quæst. 12. loquitur, vt
Paludanus expressius nostram opin. tenent.</P>
<P>  Ad exemplum Ioannis Medinæ respondeo,
non esse simile; quia is, qui dat aliquid animo
explicito vel implicito tunc nō soluendi, verè do-
nat, donatione autem præsenti non extinguit an-
tiquum debitum: at qui facit quod ei est iniustum,
velit, nolit, extinguit obligationem pręcepti. Sicut
etiam præcepto eleemosynæ satisfit dando illā ex
inani gloria reliquacumque alia intentione, &
præcepto restituendi, restituendo quacumque in-
tentione, imo restituendo sine libertate extinguit
obligationem præcepti: quia iam dominus rem
suam habet: vt rectè Sotus 2. iust. quæst. 3. art. 9. &
Medina quæst. 100. art. 9. aliiq&#x0301;ue recentiores. Sed
hi omnes docent, si cui in p&#x0153;nitentiam iniunge-
retur ieiunium, aut flagella, & inuitus priuaretur
cibo vel vapularet, non satisfacturum, quia præce-
pta sunt de actibus, non de mera passione: aduerte
quòd sicut potest satisfacere quis præcepto igno-
rans actum esse in præcepto, vel de præcepto non
cogitans, ita potest satisfacere voto ignorans vo-
tum, vel de illo nō cogitans, imo eodem actu po-
test quis sic satisfacere voto & pręcepto, nimirum
si non vouit multiplicare actus.</P>
<P>  Sed dubitabis, an si quis inuitus, & reluctans, ac<marginalia>34</marginalia>
vi præcisa audiret Missam, incurreret p&#x0153;nas iu-
ris impositas contra non audientes Missam in illo
euentu. Sotus illo art. 9. Medina etiam quæst. 100.
art. 9. & omnes recentiores, & Suarez supra putāt,
illum non satisfacere præcepto, sed teneri ad au-
diendum aliam Missam: quod si non faciat, putant
communiter recentiores, incurrere p&#x0153;nas iuris,
verbi gratia, excommunicationem, si sub excom-
municatione esset tunc præceptum audiendi Mis-
sam: & Bartholomæus Medina, proculdubio ma-
nere excommunicatum: quia non magis implet
præceptum quàm ebrius, imò minus cùm habeat
actum contratium: sed ebrius maneret excommu-
nicatus, nisi aliā Missam audiret: ergo & ille: item,
quia præcept&#x0169; est de auditione libera, ille autem
audit omninò inuitò: ergo nō satisfacit præcepto:
ergo incurrit p&#x0153;nas non satisfacientium. Sotus
tamen ait, quod non incurreret p&#x0153;nas iuris: non
loquitur consequenter. Victoria vt referunt qui-
dam recentiores, censuit probabile illum satisfa-
cere præcepto, quia modo humano assistit Missæ,
nempe vtendo ratione, licet omnino inuitus.</P>
<P>  De eo verò, qui non vi præcisa, sed metu assi-<-P>@@

<-P>stit, Sotus & omnes dicunt satisfacere præcepto:
quia liberè & voluntariè assistit: nam quæ metu
fiunt, sunt verè, & simpliciter voluntaria.</P>
<P>  Sed rogas, an qui dedit eleemosynas, ignorans<marginalia>35</marginalia>
se habere debita incerta, quæ posset eleemosynis
extinguere, illa extinguat, nec teneatur restituere:
quidam affirmant, quia cuiusque intentio virtua-
lis vel habitualis est, extinguere debita, & non do-
nare, si debet, sed restituere, sicut quando egenti,
vel perenti tribuit centum, ignorans vel non ad-
uertens, quod illa illi debebat, non censetur dona-
re velle, sed restituere: sed mihi res est satis dubia
in vtroque exemplo: quia ille absolutè vult dona-
re, licet non esset donaturus, si sciret debita: ergo
verè donat: donatione autem non extinguitur de-
bitum. Secus si formali, vel virtuali intentione
generali, vel speciali vellet soluere, siquid fortè
deberet. Sic si quis daret aliquid ei quem putauit
gratum fore, licet postea sciat esse ingratum, non
potest vi, aut clam illud recuperare: quia absolutè
sine vlla conditione donauit, vt communiter dici-
tur tract. de furto.</P>
<P>  Rogas prætereà, an modus charitatis cadat sub
præcepto Respondeo cadere sub præcepto chari-
tatis; non sub aliis. D. Thomas, Medina, Vazquez
& alij, quæst. 100. art. 10. Sotus 3. iust. quæst 3. art.
10. imò per actum, qui aliàs sit peccatum, potest
satisfieri præcepto iustitiæ, misericordiæ, & simi-
libus, vt ait Soto eadem quæst. art. 9. & similiter
Medin. quæst. 100. art. 9. & Valentia disput. 7. qu. 8.
puncto 2. vbi tractat, an modus virtutis, aut chari-
tatis cadat sub præcepto.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO III.
Vtrum lex humana etiam ciuilis, possit omnes virtutis
actus præcipere, & vitij prohibere.</Z>
<P><INI5>D</INI5>Ico primò, cuiuslibet virtutis aliquis<marginalia>36</marginalia>
actus potest lege humana præcipi, &<marginalia>1. Concl.</marginalia>
cuiuslibet vitij aliquis actus potest<marginalia>Cuiuslibet|virtutis ali-|quis. actus|præcipi, & vi-|tij similiter|prohiberi po-|test lege hu-|mana.</marginalia>
lege humana prohiberi: D. Thomas
quæst. 96. art. 2. & 3. Caietanus, Con-
radus, Medina, & omnes recentiores ibi. Sotus 1.
iust. quæst. 6. art. 2. & 3. Valentia hic disp. 7. quæst.
5. punct. 7. Antoninus 1. part. tit. 17. cap. vnic. §. 4.
Sayrus tomo 1. Thesauri. lib. 3. cap. 3. nu. 5. Nauarr.
de redditibus quæst. 2. monito vlt. nu. 2. Sebastia-
nus Medicis in repet. capit. erit autem lex, dist. 4. à
num. 57. vsque ad 63. Azor lib. 5. cap. 5. quæst. 2. &
3. in 1. tomo. Molina tract. 1. de iust. disp. 1. Nauar-
ra 2. de rest. cap. 3. à num. 113.</P>
<P>  Et quidem, quòd singularum virtutum aliquem<marginalia>1. Pars prob</marginalia>
actum lex humana præcipiat, in Ecclesiastica, con-
stat inductione: nam præcipit actum temperantię,
scilicet ieiunium; religionis, scilicet confiteri se-
mel in anno, communicare in Paschate, vacare in
festis ab operibus seruilibus, & Missam audire, fi-
dem confiteri, iuramentum fidelitatis & obedien-
tiæ præstare, vota implere, &c. iustitiæ, soluere de-
cimas; p&#x0153;nitentiæ, confiteri, & satisfacere; & sic
de aliis. Ratio verò est, quia potestas Ecclesiastica
intendit bonum spirituale totius Ecclesiæ, & illud
iuuant, & interdum sunt necessaria singula gene-
ra, seu species virtutum.</P>
<P>  De legibus autem ciuilibus quidam putant, so-<marginalia>Legibus hu-|manis soli iu-|stitiæ actus|præcipi pos-|sunt.</marginalia>
los iustitiæ actus præcipere posse: quod sentit Sar-
mientus lib. de redditib. part. 4. cap. 5. vbi ait, iure
humano posse determinati diuinum quoad iusti-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0227.jpg/>
@@1@<SE227>Disput. IX. Sectio III. 211
<duolan 2><-P>tiam, non verò quoad charitatem, num. autem 6.
ait, præceptum diuinum de abstinentia determi-
natum esse lege Ecclesiastica: ergo de sola lege ci-
uili sentire videtur, non posse determinare ius di-
uinum, nisi in materia iustitiæ. Sotus etiam 5. iust.
quæst. 1. art. 7. §. vnde ad secundum, & Corduba
lib. 2. quæst. 27. ad 4. 2. opinionis dicunt, neminem
posse cogi, scilicet à Iudice vel legislatore ad id, ad
quod non tenetur ex iustitia, sed ex charitate. Fa-
uet D. Thomas q. 99. art. 5. ad primum dicens, mo-
ralia tantùm sunt lege determinabilia, in quātùm
pertinent ad iustitiam: & fundari potest in l. hac
lege. C. de pactis conuentis, in illis verbis: Quam-
uis enim bonum erat, &c. attamen cōditores, quo-
niam leg&#x0169; æquitatis conuenit esse fautores: æqui-
tas maximè propria est iustitiæ, vt ait Cicer. 1. de
offic. num. 93. ergo. Fauet Augustinus ciuit. cap. 21.
quatenus cum Scipione Africano significat, pa-
cem, & conseruationem ciuitatis ex solius iustitiæ
obseruatione pendere: nam sola illa potest legisla-
tor præcipere, quæ ad finem suæ potestatis neces-
saria sunt: ergo si solus iustitiæ vsus est necessarius
ad finem potestatis ciuilis; solos actus iustitiæ prę-
cipere potest.</P>
<P>  Sed censeo cum D. Thoma & omnibus aliis
pro conclusione citatis, etiam actus aliarum vir-
tutum præcipere posse, & est sententia Aristot. 5.
ethic. cap. 1. vbi iustum legitimum, id est, lege hu-
mana statutum, generalius esse dicit, quàm pro-
prium iustitiæ debitum. Nam leges, inquit, de om-
nibus dictant, coniectantes communem vtilitatem: &
postea in particulari declarat, præcipere ca, quæ<marginalia>Lex humana|cuiuslibet vir|tutis actus|præcipere po-|test.</marginalia>
pertinent ad te&#x0303;perantiam, māsuetudinem, fortitu-
dinem & alias virtutes. Similia dicit cap. 2. & 1.
mag. mor. cap. 34. & D. Thomas quæst. 94. art. 2. &
& Plato 1. de legibus, sumitur etiam ex l. iustitia,
ff. de iustitia & iure, §. iuris præcepta sunt hæc, honestè
viuere, alterum non lædere, ius suum vnicuique tribue-
re: vbi glossa in verbo, honestè, explicat de hone-
state tum sumpta pro castitate, tum de honestate
latiùs sumpta, ait enim; Honestè, quantùm adse, quæ
honestas circa matrimonia est: infr. de ritu nup. l. sem-
per, & circa mores seruatur, vt infrà, de tut. & curat.
l. scire oportet, §. penult. Adde hic, quod si sit mere-
trix, quæ velit venire ad habitandum in aliquo vico, vi-
cini possunt eam repellere, ne alias inficiat: facit lex mi-
mæ. C. de episcop. audient. secundùm Iasonem hic:
hactenus glossa, ergo leges ciuiles non solùm in
materia iustitiæ: sed etiam castitatis, & aliar&#x0169; vir-
tutum disponunt. Quod etiam sumitur ex §. iuris
præcepta instit. de iustitia & iure: vbi textus ha-
bet eadem verba, quæ textus superior, & glossa si-
militer: sed loco illius additionis ponitur alia in
glossa huius 2. tex. Additio est huiusmodi. Ideo di-
cit Angelus mulierem honestè viuere, quæ viuit secun-
dùm mores loci, sed castè viuere non intelligi, quæ tran-
sit ad secunda vota, scilicet respectu mariti, vel filiorum
eius, sed respectu aliorum secus: in quo exemplo ali-
quid est reprehensione dignum. Ad rem tamen,
ex his constat, leges ciuiles non solùm circa iusti-
tiam, sed etiam circa castitatem, & alias virtutes
versari posse: quod etiam sumitur ex dicto §. iuris
præcepta vers. huius studij instit. & l. 1. ff. de iustitia
& iure, vbi dicitur: huius studij duæ sunt positiones,
publicum & priuatum: publicum est, quod ad statum
Reip. Romanæ spectat, de quo iure publico glossa ibi
ait, consistere in sacris, in sacerdotibus, & magistrati-
bus: ad quod multa congerit: & Oroscius in illo §. l. 1.<-P>@@

<-P>ff. de iustitia & iure, sacrorum nomine cæremo-
nias intelligit ad religionis eultum pertinentes: &
iure Romanorum in eo dicta erant de rebus di-
uinis, l. 1. ff. de interdictis, & l. 1. C. de summ. Trin.
orthodoxa de Trinitate fides à populis amplecte&#x0303;-
da decernitur. Castitatis intuitu, quàm clerici ser-
uare tenentur, eisdem habitare cum f&#x0153;minis in-
terdicitur, l. eum qui. C. de episcop. & cleric. simo-
nia prohibetur eod. tit. l. si quemque, & legib. ve-
terum Rom. de temperantia, liberalitate, & ma-
gnificentia plura constituta esse, cōspicimus apud
Aul. Gell. 2. noctium Attic. cap. 24. ergo ad leges
ciuiles pertinet præcipere aliqua ad religionem
spectantia, vt sunt sacerdotes, & sacra: & ita extra
Ecclesiam Christi & nunc, & olim Reges, de per-
tinentibus ad religionem disponebant: sed in Ec-
clesia post Christi aduentum pertinet ad sum-<marginalia>Post Christi|aduentum ad|summum Pō-|tificem perti-|net de religio-|ne leges ferre.</marginalia>
mum Pontificem, nō ad Reges, & Principes Chri-
stianos, nisi de consensu Pontificum, consentien-
tium, vt Principes de religione aliquas leges ferāt
in fauorem Ecclesiæ, & religionis Christianæ.</P>
<P>  Probatur ratione: quia omnes virtutes morales
sunt necessariæ ad conseruationem, augmentum,
& bonum Reipub. & in primis de religione om-
nes Philosophi dixerunt: esse Reip. fundamentum,
& firmamentum: de iustitia commutatiua, distri-
butiua, vindicatiua, & legali per se constat, in qua
Principes temporales non solùm pręcipiunt actus
debitos de iustitia, vt restitutionem & similia, sed
etiam indebitos, vt emptiones, venditiones,
vindicationes, seu punitiones, & alios contractus,
& actus, in quibus exercetur iustitia, sed absolutè
non erant debiti de iustitia. Interdum etiam est
necessaria misericordia & eleemosyna, præsertim
erga infirmos vel detentos in carcere, & peregri-
nos, quā posset Rex præcipere. Fortitudinis actus
maximè etiam sunt necessarij in Repub. & Princi-
pes præcipiunt illos, vt expectare & aggredi ho-
stem, fortiter dimicare, &c. De castitate præsertim
mulierum, de temperantia in cibis, & potibus, de
moderatione in sumptibus funerum, vestium, fa-
mulorum, &c. expedit leges ferre, & de hospitali-
tate, de pietate erga parentes & filios, de gratitu-
dine erga benefactores, & sic de aliis. Et sic disp.
3. sect. 1. diximus, legis humanæ effectum esse red-
dere hominem simpliciter bonum, ad quod re-<marginalia>Legis huma-|næ simpliciter|effectus est,|reddere ho-|minem simpli-|citer bonum.</marginalia>
quiruntur omnes virtutes: ergo lex humana po-
test disponere in materia cuiuscumque virtutis.
Quod verò dixit D. Thomas quæst. 99. art. 5. ad 1.
moralia in tantum sunt lege determinabilia, in-
quantum pertinent ad iustitiam, de legali intelli-
ge, quæ actus virtutum omnium ad bonum com-
mune ordinat: quam mirificè extollit Aristotel. 5.
ethic. cap. 1. quæ interpretatio colligitur ex eodem
D. Thoma ibi, & ex loco citato in nostra conclus.
& ex 2. 2. quæst. 118. art. 4. ad secundum, vbi elee-
mosynam lege præscribi posse affirmat instante
pauperum necessitate, & cum bonorum copia non
necessaria diues abundat ad l. hac lege. C. de pa-
ctis conuentis. Respondeo licet Imperator debeat
esse æquitatis fautor: tamen etiam debere esse fau-
torem aliarum virtutum, quantùm expedit bono
publico.</P>
<P>  Dices, vsum liberalitatis & magnificentiæ, eu-
trapeliæ, amicitiæ, & similium, non esse adeò ne-
cessarium Reip. nec priuatis: ergo non potest præ-
cipi lege humana, præsertim quòd ex natura sua
postulare videntur carentiam necessitatis, & obli-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0228.jpg/>
@@1@<SE228>212 Quæst XCV. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>gationis. Propter hoc dicunt aliqui, conclusionem
posse limitari ad virtutes cardinales, & alias simi-
les, quæ ad commune bonum necessariæ sunt; vel
posse dici, quòd quamuis leges humanæ non pos-
sint præcipere tales actus; possunt tamen eis po-
nere modum, & me&#x0303;suram, eaq&#x0301;ue ratione esse ma-
teriam legis humanæ. Sed melius respondeo, in
aliquo casu tales actus esse necessarios, vel valdè<marginalia>Quinā actus|lege humana|præcipi pos-|sint.</marginalia>
vtiles communi bono, & hoc satis esse, vt aliquā-
do, licet rarius præcipi possint, verbi gratia, quod
sint liberales, & magnifici c&#x0169; Principibus vel Re-
buspublicis, amicis, vel cum consanguineis, vel c&#x0169;
priuatis amicis, quòd inter illos fiāt aliqua conui-
uia, vel donationes, & munera in signum amicitię,
quòd sint ludi publici, & priuati ad recreationem
populi, & hilaritatem ciuium, &c. Nulla est virtus
etiam Theologica, cuius externos actus nō possit
lex humana aliquando iniungere.</P>
<P>  Secunda pars conclusionis clara est: quia non<marginalia>37</marginalia>
minus, imò magis necessarium est Reipubl. vitare<marginalia>2. Pars prob.</marginalia>
malum, quàm facere bonum. Vnde primo loco<marginalia>Non minus|necessari&#x0169; est|Reip. vitare|malum quàm|bonum facere.</marginalia>
poni solet Psal. 36. Declina à malo, & fac bonum, &
Psal. 23. quis ascendet in montem Domini, &c. innocens
manibus, &c. & Ierem. 1. Ecce ĉonstitui te hodie su-
per gentes & super regna, vt euellas, destruas, & di-
sperdas, & dissipes, & ædifices, & plantes.</P>
<P>  Dices, actus vitiorum iam sunt prohibiti iure
naturę: ideo non oportet prohiberi lege humana.
Respondeo; prohibitio naturalis sępe non est om-
nibus nota, & à cognoscentibus illam sæpe exte-
rius negaretur, aut dissimularetur: ideo oportet
eadem quæ sunt prohibita lege naturali, prohibe-
ri lege humana, sicut Apostoli Act. 15. prohibuere
fornicationem, quia naturalis malitia ipsius erat
minus nota: sicut D. Thomas & alij, 1. part. qu. 1. &
alibi etiam pro notis lumine naturæ fuisse neces-
sarium Præterea etiam in illis, quorum malitia est
notissima, necessarium fuit p&#x0153;nas addere. Item
expediens fuit, vt actus aliqui qui ex natura sua
non erant vitiosi, redderentur mali obiectiuè, seu
vitiosi per ipsam prohibitionem.</P>
<P>  Dico secundò, lege humana non posse præcipi<marginalia>38</marginalia>
omnes actus virtutum, nec prohiberi omnes actus<marginalia>2. Conclusio.|Lege huma-|na nō possunt|præcipi omnes|actus virtut&#x0169;|1. Pars prob.</marginalia>
vitiorum: ita D. Thomas, Caietanus, & alij relati
in prima conclusione. Prima pars patet; non enim
potest præcipi collectio omnium actuum studio-
sorum, quia quidam inter se pugnant, vt virgini-
tas, & continentia cum actu matrimonij: & Dein-
de durissimum esset, ad totam collectionem inter
se non pugnantium, obligare, vt est virginitas, aut
perpetua castitas, seu continentia, paupertas, & si-
milia, quæ sunt valdè difficilia, & propriè dicun-
tur consilia Euangelica: similiter nec ieiunare fre-
quenter in pane & aqua, matrimonium contrahe-
re, religionem ingredi, de necessariis ad conserua-
tionem status, eleemosynam facere: quia lex hu-
mana debet esse moderata, & suauis, & de re mo-<marginalia>Lex humana|debet esse mo-|derata.</marginalia>
raliter possibili; & non de rebus difficillimis, nisi
in casu raro, quo essent valdè necessariæ ad cōser-
uationem Reipub. ob id posset Ecclesia præcipere
confessionem, nisi à Deo fuisset præcepta, quia est
difficillima: imò aliqua, licèt sint bona, & facilia,
nō possunt lege humana præcipi, quia sunt parum
necessaria & vtilia, vel sine præcepto communiter
fiunt, & ea præcipere esset onerare homines, & il-
laqueare conscientias absque necessitate, vel suf-
ficienti causa: quamuis interdum si pręciperentur,
factum teneret, & lex seruanda esset.</P>@@

<P>  Et quamuis lex humana sæpe determinet diui-<marginalia>Lex humana|diuinam de-|terminat quo-|ad tempus.</marginalia>
nam, quoad tempus, modum, & alia: quæ non ca-
debant sub lege diuina: vt lex diuina præcipit con-
fessionem, & communionem, & dari alime&#x0303;ta Mi-
nistris Ecclesiæ: & lex Ecclesiastica determinat, vt
cōfessio fiat singulis annis, communio in Pascha,
& quòd in alimenta Ministrorum Ecclesiæ den-
tur decimæ: & similiter ius diuinum est, vt cultus
aliquis Deo tribuatur: Ecclesia determinauit, vt ea
ratione quibusdam diebus cessent opera seruilia
& Missa audiatur. Ius diuinum pręcipit temperan-
tiam: Ecclesia illud determinauit ad ieiunia, & ab-
stinentias certas in die veneris, sabbatho, quadra-
gesima, &c. Tamen multa potest præcipere, quæ
non sint determinationes iuris diuini, vel licet nō
essent, quia mensura potestatis eius non pendet
ex hoc, quod præcipiendæ sint determinationes
iuris diuini, vel non, sed ex fine proprio, & ex qua-
litate subditorum, & ita poterit præcipere quid-
quid non sit malum, si moraliter sit necessarium,
aut valdè vtile fini quem respicit, videlicet com-
muni bono, vel temporali, vel spirituali, & accom-
modatum communitati suæ, & proportionatum
cum eius viribus & facultate. Nec poterit quam-
cumque determinationem iuris diuini facere, vt
quòd temperantia sit frequenter in pane, & aqua,
quòd oratio longa flexis genibus vel brachiis ad-
modum crucis expansis fiat, &c.</P>
<P>  Secunda pars conclusionis, nempe quòd lex hu-<marginalia>39</marginalia>
mana non possit omnia vitia prohibere, explica-<marginalia>2. Pars prob.</marginalia>
tur, & probatur: bene posset lex humana simplici-
ter prohibere in genere omnes actus, qui sunt ma-
li, & vitiosi iure naturali, sed hoc parum vtilitatis
afferret, quia ea prohibitio generalis nullā nouam
obligationem, saltem notabilem adderet, & sic
parum conduceret ad impediendos tales actus, &
idem esset de prohibitione particulari illorum
actuum, quorum malitia iam esset omnibus nota.
Tamen hæc omnia prohibere sub p&#x0153;nis præser-
tim grauibus, & sollicitè illas exequi in delinque&#x0303;-
tes non posset; nam quædam peccata sunt modi-
ca, & non perturbantia Remp. nec multùm noxia
animabus, aut corporibus, vt mendacia iocosa, &
officiosa, verba scurrilia, & lasciua, aspectus libidi-
nosi, gestus immodesti, &c. quæ velle punire esset
inutile, imò impossibile: aliqua vitia, licèt maio-
ra, non punire, sed permittere expedit, vt maiora
mala vite&#x0303;tur: Sic permittuntur meretrices, & de-
ceptiones in emptionibus, & venditionibus citra
medietatem iusti pretij, quando non est taxatum
pretium à Repub. & alia multa: vnde meritò Au-
gustinus 1. de liber. arbitr. cap. 5. laudat Euodij sen-
tentiam, dicentis, multa meritò nō puniri, sed per-
mitti lege humana: quæ per diuinā prouidentiam
puniuntur. Sanè lex accommodanda est Reipubl.
3. polit. cap. 7. & lib. 4. cap. 1. Cicer. 1. de offic. nu. 4.
& ideò Arist. 7. polit. ait legislatorem debere sub-
ditorum ingenia inspicere, vt leges ferat illis ac-
commodatas, ciuium autem ingenium maximè
est ad vitia propensum, Genes. 8. Sensus & cogitatio
humani cordis in malum prona sunt, & ideò Psal. 13.
abominabiles facti sunt in studiis suis: non est, qui faciat
bonum, &c. omnes declinauerunt, &c. ergo, nō possunt
omnia peccata hîc puniri, sic enim Respubl. ipsa
breui deleretur: imò nec omnia vetari expedit,
quia iuxta Ouid. 3. amoris: Nitimur in vetitum sem-
per, cupimus&#xE8BF;&#x0301; negata: & iuxta Horacium lib. 3. carm.
Ode 3. Ardua omnia expetit gens humana; ruit per<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0229.jpg/>
@@1@<SE229>Disput. IX. Sectio III. 213
<duolan 2><-P>vetitum nefas. Accedit, quòd ex simplici prohibi-
tione humana, iuxta Vazquez disp. 98. cap. 2. pec-
catum nouam haberet malitiam, licèt, vt credo,
non specie distinctam, nec notabilem: non expedit
autem omnium peccatorum augere malitiam:
maximè quòd onere pressi, & iugo fatigati illud
deponerent, & excuterent: vnde Principes vehe-
me&#x0303;ter emungentes, elicerent sanguinem. Prouer.
30. Quo spectat id Matth. 9. Nemo mittit commissu-
ram in vestimentum vetus: tollit enim plenitudine&#x0303; eius
à vestimento & peior scissura fit. Neque mittunt vinum
nouum in vtres veteres, &c. vbi Christus vult viuen-
di genus ad discipulorum captum & conditionem
accommodandum, ne dum mala quædam impe-
dire volumus, maiora sequantur, vt ex Euthymio
& Thophylacto tradit Maldonatus ibi, sic etiam
interpretator D. Thomas quæstion. 95. artic. 2. ad
2. Ambros. Genes. 8. vbi legimus nequaquam vltra
maledicam terræ, lib. de Noe, cap. 22. legit. Recogi-
tans audaciam maledicere terram propter opera homi-
num, quia permanat cor hominis diligenter super mala,
ab adolescentia sua: & sic ait, & si vindicauerat in
hominum genus: tamen cognouit, quia vindicta
legis ad timorem proficit & cognitionem doctri-
næ magis, quàm ad naturæ commutationem, quæ
corrigi in aliqu. bus potest, in omnibus mutari nō
potest. Vindicauit ergo Deus, quò timeremus;
pepercit, vt rescruaremur. Vindicauit semel ad
exemplum timoris; pepercit in reliquum ne do-
minaretur semper amaritudo peccati simul: quia
si quis peccata cupiat sæpius vindicare, asper ma-
gis, quàm censorius habetur.</P>
<Z>DVBIVM PRIMVM.
An paupertas Euangelica possit humana lege præscribi.</Z>
<P><INI2>S</INI2>Ed circa ea, quæ in priori parte secundæ con-<marginalia>40</marginalia>
clusionis dicta sunt, dubitatio oriri poterit de
paupertate Euangelica, an humana lege præscribi
possit. Pro isto dubio suppono 1. ex Epiphanio
hæresi 61. Augustino hæresi 40. & epist. 89. qu. 4.
& epist. 106. & Bellarmino 2. de Monach. cap. 8.
Maldonato Matth. 19. vers. 21. aliisq&#x0301;ue omnibus
Theologis, paupertatem Euangelicam, quę in om-
nium bonorum abdicatione sita est, non ad præ-
cepta, sed ad consilia Christianæ perfectionis per-
tinere, Matth. 19. Si vis perfectus esse, vade, vende quæ
habes, & da pauperibus, & habebis thesaurum in c&#x0153;lo:
quo testimonio auctores memorati aduersus Pe-
lagianos pugnant, & alios hæreticos, qui se Apo-
stolicos nominabant, & aduersus Iulianum Apo-
statam & Caluinum, aliosq&#x0301;ue nostræ tempestatis
sectarios, qui paupertatem Euangelicam in præ-
cepto esse affirmarunt: suppono 2. paupertatem
Euangelicam non esse prohibitam, vt putarunt
Vviclef, & Lutherani apud Bellarminum suprà,
contra locum illum Matthæi.</P>
<P>  Hoc supposito quidam dicunt, paupertatem<marginalia>Pæupertas|Euāgelica hu-|mana legi præ|cipi potest.</marginalia>
Euangelicam, quoties ad bonum Reipubl. vtile
fuerit, posse humana lege præcipi: probant 1. ex
D. Thoma quæst. 95. art. 3. dicente, nulla est virtus,
de cuius actibus lex præcipere non possit: non tamen de
actibus omnium virtutum lex humana præcipit: sed so-
lum de illis, qui ordinabiles sunt ad bonum commune:
ergo quādo paupertas hæc ad commune bonum
possit expedire, pręcipi lege humana poterit. Cō-
firmatur, quia ob propriam vel parentum culpam
priuari potest quis lege humana omnibus bonis:
vt docent Castro 2. de iusta hæretic. pun. cap. 11.<-P>@@

<-P>Couarr. 2. varia. cap. 8. num. 1. ex l. quisquis, C. ad
legem Iuliam maiestatis: vbi ob crimen læsæ ma-
iestatis priuantur homines omnibus bonis, & de
eorum filiis dicitur: à materna, vel auita omnium
etiam proximorum hæreditate, ac successione habeantur
alieni; ex testamentis extraneorum nihil capiant: sint
perpetuò egentes & pauperes. Hoc idem decretum
est, l. 2. tit. 2. part. 7. & de hæret. & eorum filiis, cap.
vergentis de hæreticis.</P>
<P>  Secundò, quia seruis omnibus interdicta sunt
rerum dominia. Quod enim seruus acquirit, non
sibi, sed Domino acquirit, §. ex potestate, instit. qui
sunt sui vel alien. §. item vobis, inst. per quas per-
sonas nobis acquit. vbi dicitur. Ipse seruus, qui in
potestate alterius est, nihil suum habere potest: idem ha-
betur l. acquiritur, ff. de acquirend. rerum domin.
& l. neque placet, ff. de acquir. hæred.</P>
<P>  Tertiò, quia etiam sine culpa per leges præscri-
ptionis transferuntur rerum dominia, in c. tit. 23.
de præscrip. longi temporis, & tit. 37. de quadrien.
præscript. & tit. 39. de præscript. 30. vel 40. ann. &
in Decretal. tit. 26. de præscript. & eam potestatem
in Principe vel Repub. esse, docet Molina tom. 1.
de iust. tract. 2. disp. 25. Suarez opus. 6. disp. de iust.
sect. 1. num. 12. & sect. 4. nu. 6. Nauarrus 2. de rest.
cap. 3. num. 116.</P>
<P>  Quartò, quia bonum commune præferendum
priuato: ergo. Si expediat communi bono poterit
paupertas Euangelica, quæ est in consilio diuino,
esse etiam in præcepto humano.</P>
<P>  Sed communis Theologorum, & vera senten-<marginalia>41</marginalia>
tia est, neminem humana potestate ad pauperta-<marginalia>Nemo potesta|te humana ad|paupertatem|Euangelicam|obligari po-|test.</marginalia>
tem Euangelicam obligari posse: nam hæc consi-
stit in abdicatione voluntaria ex voto, omnium
rerum & facultatum, quas habet, vel habere qua-
cumque ratione possit, ita vt ex voto vel sit inha-
bilis ad habendum proprium, & vtendum re vlla
vt propria, vel salte&#x0303; omninò impeditus, quæ pau-
pertas maior, & strictior est, quàm seruorum (qui
quidem ex voluntare dominorum, & aliis modis,
aliquando possunt habere proprium) maior etiam
est omni paupertate, quæ ob crimen læsæ maie-
statis diuinæ, vel humanæ, imponitur, & ad bon&#x0169;
commune numquam potest esse necessaria, quin
potius ad eam cogere aduersaretur bono cōmuni:
ergo non potest lege humana præscribi, vt nec
status religionis, vel matrimonij, & alia difficilli-
ma: quæ voluntaria esse debent: nec expediret bo-
no communi ad ea obligare: vnde numquam legi-
mus ad eiusmodi obligatum esse quemquam: &
Doctores agentes de iustitia, docent communiter
extrahentem aliquem à religione etiam per vim
& fraudem, non teneri seipsum pro illo religioni
tradere.</P>
<Z>DVBIVM SECVNDVM.
An virginitas sub præcepto humano cadere possit.</Z>
<P><INI2>V</INI2>Irginitatem esse honestam, & virtute&#x0303; præcel-<marginalia>42</marginalia>
lentem docent D. Thomas 2. 2. q. 152. art. 2.<marginalia>Virginitas est|virtus præ-|cellens.</marginalia>
& 3. Ambros. de virginibus non longe à princi-
pio; & esse consilium Euangelieum late ostendit
Bellarminus primo de monach. cap. 9. & 11. contra
hæreticos Apostolicos, & Eucratitas, asserentes
præceptum Euāgelicum esse de virginitate & c&#x0153;-
libatu, vt testatur Augustinus, & Epiphanius citati
dubio præced. & Ireneus lib. 1. cap. 30. & contra
Iouinian. qui teste Hieron. 1. aduersus Iouin. &
Aug. hæres. 82. asserebat nullum esse præceptum,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0230.jpg/>
@@1@<SE230>214 Quæst. XCV. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>nec consilium virgintatis, aut continentiæ.</P>
<P>  Has præcipi posse humana lege, probant ali-
qui: quia ob nonnulla crimina matrimonium in-
terdicitur: ob incestum cap. 1. & 2. cap. transmissæ,
& c. ex literis de eo qui cog. consang. & c. qui dor-
mierit 32. quæst. 6. ob raptum sponsæ alterius cap.
statutum 27. quæst. 2. ob vxoricedium, cap. inter-
fectores cap. admonere, 33. quæst. 2. ob matrimo-
nium scienter cum moniali contractum, cap. hi
ergo, 27. quæst. 1. ob sacerdotis homicidium, cap.
qui præsbyterum, de p&#x0153;nit. & remiss. matrimo-
nium etiam interdicitur ei, qui vt ab vxore separe-
tur, filium illius ex sacro fonte suscepit, cap. dico,
30. quæst. 1. cum igitur hæc omnia nihil arduum
contineant præter abstinentiam ab honestis ma-
trimonij delectationibus, nam à reliquis lege na-
turæ continere nos, debemus: continentia Euan-
gelica præscribi humana lege poterit; vnde gloss.
cap. proposuisti, ver. de ea 82. dist. affirmat pos-
se Pontificem pro sua absoluta potestate nonnul-
los obstringere ad seruandā continentiam, quam-
uis nullo continentiæ voto teneantur.</P>
<P>  Communis tamen opinio, & vera est, nulla lege<marginalia>Continentiæ|& virginitas|nulla humana|lege præscribi|potest.</marginalia>
humana virginitatem aut continentiam Euange-
licam præscribi posse: Probant aliqui ex sap. 8. ver.
21. sciui quoniam aliter non possem esse continens, nisi
Deus det. Quod de continentia à voluptatibus car-
nis intelligit Augustinus 10. confess. cap. 29. &
epist. 89. ad Hilarium quæst. 2. Prosper, primo de
voc. gen. cap. 24. & lib. contra collatorem, cap. 16.
D. Thomas, 2. 2. quæst. 156. art. 2. ad 1. Bellarminus
sup. cap. 31. §. ille igitur, ergo non potest lege
humana præscribi. Respondent aduersarij, non
de sola continentia virginum, aut cælibum ibi esse
sermonem, sed de continentia, vt coniugalem &
vidualem complectitur: Salomon enim cuius sunt
illa verba teste Nazianzeno oratione 49. & Cōci-
lium Toletan&#x0169; 17. cap. 5. & alij plures, quos refert
Bellarminus supra, & primo de verb. Dei, cap. 13.
non fuit virgo, aut cælebs; sed coniugatus, vt ex 3.
Reg. 11. vers. 3. probat Bellarminus 2. de monach.
ca. 31. sed coniugalis potest seruari per gratiā Dei,
& ideò præcipi potest lege humana: ergo & cæte-
ræ. Respondent etiam sapientem ibi non loqui de
continentia à voluptatibus venereis, sed de conti-
nentia seu possessione sapientiæ: vt multi iuniores
ibi exponunt, & colligitur ex eodem cap. vers. 18.
& 19. & ex cap. 9. vbi sapientiam à Deo postulat
&c. Sed iste sensus priori nō derogat, iuxta quem
cum continentia à voluptatibus venereis etiam
cōiugalis difficilis sit, multò magis erunt reliquæ,
præsertim voto confirmatæ, quia votum addit
maximam religionis obligationem, quæ sine cau-
sa nec à Pontifice validè auferri potest: ergo con-
tinentia Euangelica, quæ votum includit, non po-
test humana lege præscribi, maximè cùm n&#x0169;quam
possit esse communi bono necessaria: secus impe-
diri à matrimonio propter aliqua peccata, quod
impedime&#x0303;tum facilè potest à Pontifice remoueri,
& non facit peccata contra castitatem grauiora.
Confirmatur ex Ambrosio de virginitate supra,
dicente. Quis humano eam possit ingenio comprehen-
dere, quam nec natura suis inclusit legibus: aut quis na-
turali voce complecti, quod super vsum naturæ sit? vbi
velle videtur Ambrosius virginitatem nec lege
naturæ, nec alia, quæ ex natura ortum ducat, abso-
lutè præcipi posse: vnde libro de exhort. ad virg.
non longè à principio, & refertur, cap. virginitas,<-P>@@

<-P>32. quæst. 2. ait, sola est virginitas, quæ suaderi potest,
imperari non potest: & auctor serm. de assump. qui
Hieronymo tribuitur, profectò, inquit, in carne præ-
ter carnem viuere non terrena vita est; sed cælestis.
Potestas autem humana non se extendit ad vitam
cælestem: ergo non potest virginitatem præci-
pere.</P>
<Z>DVBIVM TERTIVM.
Vtrum status religionis humana lege
præcipi possit.</Z>
<P><INI2>H</INI2>Inc patet à fortiori statum religionis huma-<marginalia>43</marginalia>
na lege præscribi non posse; cum vltra pau-<marginalia>Status reli-|gionis huma-|na lege præ-|scribi non po-|test.</marginalia>
pertatem, & virginitatem, seu continentiā omni-
modam, includat obedientiam, quæ quid illis dif-
ficilius est; & ita docet communis opinio, quæ
confirmatur ex Ambrosio lib. de beata vita asse-
rente, voluntari&#x0169; sibi militem eligit Christus: vt ergo
non cogitur quis à Christo ad stat&#x0169; istum, ita nec
cogendus ab aliis est, quia communi bono id non
expedit: vnde in Symbolo ab Eug. Papa coacto, &
refertur cap. sicut 20. quæst. 1. Sicut qui monasteria
elegerunt, ab eis egredi non permit tuntur: ita hi, qui
inuiti sine iusta offensionis causa, sunt intromissi, non
nisi volentes teneantur; quia quod non petunt, non ob-
seruant: Ideóque tales considerandi sunt magis peccata
committere, quàm plangere, sicut in decreto sanctissimi
Leonis Papæ continetur: & Nicol. Papa, cap. præ-
sens 20. quæst. 3. interdicit, ne ad monasticam di-
sciplinam inuitus aliquis assumatur. Quod enim
quis non eligit, neque optat, inquit Pontifex, profectò
non diligit: quod autem non diligit, facilè contem-
nit, &c.</P>
<P>  Sed aliqui oppositum ostendere conantur: quia<marginalia>Nonnulli ob|nonnulla pec-|cata in mona-|steria inclu-|debantur.</marginalia>
olim ob nonnulla delicta delinquentes, ad p&#x0153;ni-
tentiam monasterio tradebantur, cap. sicut, cap. si
ilie 50. dist. cap. dictum, cap. siquis clericus 81.
dist. cap. de lapsis, 16. quæst. 6. & nonnunquam
pro tota vita, vt in 6. Syn. Aurel. relata dicto, cap.
siquis clericus: ergo etiam licebit ad professionem
religiosam obligare. Sed hoc argumentum inane
est, quia professio religiosa longe est difficilior, &
magis voluntaria esse debet: & numquam ad bo-
num commune potest esse necessaria; secus puni-
re delicta perpetuo carcere religioso: vnde etiam
non procedit aliud argumentum, scilicet non so-
lum laici, sed etiam clerici interdum pro bono
communi tenentur pugnare, vt docent Caietanus
2. 2. qu. 40. art. 2. §. ad hoc dicitur, Molina tom. pri-
mo de iust. tract. 2. disp. 108. Nauarra alios recens.
2. de rest. cap. 3. à nu. 113. ergo & pro bono com-
muni tenetur aliquis religionem ingredi. Nego
consequentiam, quia religionis professio num-
quam potest esse necessaria ad bonum commune:
& quando esset necessaria, verbi gratia, cùm non
possit esse pax, & securitas in regno, nisi Rex vel
eius successor religionem profiteatur, & alij re-
gnum relinquat, ex lege naturali teneretur homo
religionem profiteri, & ideo ex sola lege humana
numquam potest ad religionem obligari. Matri-
monium autem etiamsi liberum esse debeat, cap.
cum locum, cap. gemma de sponsalib. Sicut tamen
professio cap. 1. & c. sicut tenor de regular. quia est<marginalia>Princeps po-|test aliquem|ob bonum com|mune ad ma-|trimoni&#x0169; com-|pellere.</marginalia>
minus difficile, & potest esse magis necessarium,
Princeps posset interd&#x0169; ad illud obligare, & com-
pellere, vt cum aliis docet Sanchez tom. 1. de ma-
trim. lib. 2. disp. 3. nu. 4. & lib. 4. disp. 22.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0231.jpg/>
@@1@<SE231>Disput. IX. Sectio III. 215
<duolan 2><Z>DVBIVM QVARTVM.
Possitne publica sacramentalis confessio lege
humana præscribi.</Z>
<P><INI2>D</INI2>E lege politica clarum est non posse, quia sa-<marginalia>44</marginalia>
cramentalis cōfessio ad salutem spiritualem<marginalia>Sacramenta-|lis Confessio à|Christo insti-|tuta est.</marginalia>
instituta est à Christo, vt liquet ex Tridentino
sess. 14. can. 6. potestas autem politica in spiritua-
libus & sacris non disponit. De Ecclesiastica verò
nonnulla est difficultas: quia Tridentinum eadem
sess. cap. 5. solùm dicit, non satis consultè (id est pru-
denter) humana aliqua lege præciperetur, vt delicta
præsertim secreta, publica essent confessione operienda:
posset igitur lege id præcipi, licet non satis pru-
denter, & Origenes hom. 2. in Psal. 37. si intellexe-
rit, & prouiderit sacerdos, talem esse languorem
tuum, qui in conuentu totius Ecclesiæ exponi de-
beat, & curari, ex quo fortassis & cæteri ædificari
poterunt, & tu ipse facilè sanari; multa hoc deli-
beratione, & satis perito medici illius consilio
procurandum, & Cassiodor. 9. Tripar. cap. 35. Quo-
niam omninò non peccare diuinum, & vltra humanam
naturam esse cognoscitur: peccantibus autem p&#x0153;niten-
tiam agentibus veniam Deus dare præcipit: qui verò
confiteri refugiunt, maius peccatorum onus requirunt,
propterea visum est antiquis Pontificibus, vt velut in
Theatro sub testimonio Ecclesiastici populi peccata pan-
dantur: & Leo epist. 78. aliàs 80. ad Episcopos
Campaniæ, nonnullos refert Epifcopos, qui om-
nia peccata p&#x0153;nitentium per libellum in Ecclesia
recitare volebant.</P>
<P>  Dico tamen, nulla lege humana etiam Ecclesia-<marginalia>Nulla lege Ec|clesiastica pu-|blica Confes-|sio præscribi|potest.</marginalia>
stica posse publicam sacrame&#x0303;talem confessionem
pręscribi, Suarez 3. part. tom. 4. disp. 21. sect. 2. nu. 6.
Valentia 3. part. disp. 7. quæst. 11. ponct. 1. §. quo-
modo debeat cōfessio esse secreta. Nauarrus cap.
23. nu. 38. Soto 4. dist. 18. quæst. 1. art. 1. imò vniuer-
sè tradit confessionem sacramentalem humano
præcepto præcipi non posse: Probatur ex Leone
sup. cap. 20. asserente, illam etiam contra Ecclesiasti-
cam regulam præsumptionem, quam nuper agnoui à
quibusdam illicita vsurpatione committi, modis omni-
bus constituo submoueri de p&#x0153;nitentia scilicet, quæita
à fidelibus postulatur, ne de singulorum peccatorum ge-
nere libellis scripta professio publicè recitetur, cùm rea-
tus conscientiarum sufficiat solis sacerdotibus indicari
confessione secreta. Quod non ita intelligas, vt Apo-
stolica regula publicam confessionem prohibeat,
nam iustis de causis, quas recenset Tridentin&#x0169; sect.
14. c. 5. licit&#x0169; est, & à Christo non interdictum, vt
ide&#x0303; Concilium dicit, & Suarez sup. n. 9. alios refe-
rens: sed vt Apostolica regula scripta, vel cōsuetu-
dine tradita prohibuerit ad tale&#x0303; confessione&#x0303; obli-
gare: & ideo Leo præceptum confessionis publi-
cæ, præsumptionem contra Apostolicam regulam
esse dixit. Addit Leo sup. & refertur: cap. quamuis
plenitudo, de p&#x0153;nit. dist. 1. Quamuis plenitudo fidei
videatur esse laudabilis, quæ propter Dei timorem apud
homines erubescere non veretur: tamen quia non om-
nium huiusmodi sunt peccata, vt ea, quæ p&#x0153;nitentiam
poscunt, non timeant publicare: remoueatur tam impro-
babilis consuetudo, ne multi à p&#x0153;nitentiæ remediis ar-
ceantur. Dum aut erubescunt, aut metuunt inimicis
suis sua facta reserare, quibus possunt legum constitutio-
ne percelli. Ecce illam consuetudinem improbabi-
lem appellat Leo, quia nimirum est etiam contra
legem naturalem, cui præualere consuetudo non
potest, secus contra legem humanam, quia ipsa est<-P>@@

<-P>velut lex cap. consuetudo, dist. 1. vnde nec Papa
nec Concili&#x0169; possunt ad publicam confessionem
sacramentalem obligare: cuius ratio, & summa rei
difficultas, & modica vtilitas: imò nec secretam
confessionem præcipere possunt, nisi esset iam à
Deo præcepta: quare errarunt maximè Caluinia-
ni, & Petrus Oxomen. apud Bellarminum 3. de
p&#x0153;nit. cap. 11. dicentes, sacramentalem confessio-
nem ex humana institutione manasse. Confirma-
tur: quia non potest Ecclesia pręcipere vt subditus
seipsum infamet, maximè per confessionem sacra-
mentalem, cùm ad bonum commune satis esset
alia confessione delictum manifestare. Nec obstat
Tridentinum in contrarium citatum, imò fauet, vt
ait Suarez sup. nu. 6. lex enim inconsulta & impru-
dens, non esset vera lex, neque obligaret. Orige-
nes verò loquitur de confessione non sacramen-
tali, facta pro arbitrio p&#x0153;nitentis, & consilio con-
fessoris, audita prius confessione sacramentali se-
creta. Historia verò illa Cassiodori aliter à Nice-
phoro, & Sozomeno narratur: lib. enim 12. cap.
28. ait, graue autem Episcopis, qui proximè post
Christum fuere, visum est, in media plebe velut in
Theatro noxam confiteri. Sed quia Bellarminus
3. de p&#x0153;nit. cap. 14. non leuibus argumentis du-
ctus Cassiodori lectionem probat. Respondeo
Cassiodorum disserere de publica peccator&#x0169; con-
fessione, quæ sacramentalis non erat, & ad consi-
lium sacerdotis pro voluntate p&#x0153;nitentis de non-
nullis peccatis interdum fieri solebat.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO IIII.
An lex humana possit aliquos actus indifferentes præci-
pere, aut prohibere, id est, nec bonos nec malos
ex genere suo.</Z>
<P><INI5>P</INI5>Ro parte negante argumentor pri-<marginalia>45</marginalia>
mò, quia ad indifferentia non potest<marginalia>1. argument.|Indifferentia|an lege huma-|na prohiberi|possint.</marginalia>
quis obligari voto, aut promissione:
ergo nec lege: quia eadem est ratio,
maximè cum votum sit lex priuata,
quam homo sibi imponit. Secundò, quia lex so-<marginalia>2. argument.</marginalia>
lùm potest præcipere honesta, & consentanea ra-
tioni, sed indifferentia non sunt huiusmodi: ergo.
Tertiò si indifferentia possent prohiberi, maxi-
mè quando bono communi nocent, vel nocere
possunt, quia lex respicit bonum commune: sed
hoc non, quia interdum actus de se bonus & ho-
nestus, nocet bono communi, tamen nec tunc pro-
hiberi potest: ergo neque indifferentes, quando
nocet communi bono, prohiberi potest.</P>
<P>  Pars tamen affirmans est communis, certa, &<marginalia>46</marginalia>
perspicua, de qua Valentia disp. 7. qu. 5. ponct. 7. in<marginalia>Indifferentia|lege humana|prohiberi pos-|se demonstra-|tur.</marginalia>
fine, quamuis D. Thomas quæst. 92. art. 2. de indif-
fere&#x0303;tibus solùm dixerit permitti, quod verum est,
si secundum se præcisè considerentur, vt media
tamen ad bonum commune præcipi possunt, & vt
noxia prohiberi, quod enim secundum se est in-
differens, potest esse vtile ad honestum finem, &
sic inducere honestate&#x0303;, potest etiam obesse com-
muni bono, & vt sic potest prohiberi, & reddi ma-
lum: imò si infallibiliter inferat commune dam-
num, etiamsi non prohibeatur lege humana, erit
malum ex circunstantia euentus, & vitandum: vn-<marginalia>Bonus actus|propter aliud|maius bonum|prohiberi po-|test.</marginalia>
de quando est periculum, licet non sit infallibile
euenturum malum, quod imminet, prohiberi so-
let: imò bonus actus propter aliud bonum maius,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0232.jpg/>
@@1@<SE232>216 Quæst XCV. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>cui est in compatibile, potest prohiberi, vt sunt
prohibita ieiunia communia in die dominica pro-
pter meliorem representationem lætitiæ resurre-
ctionis Christi, & peccarent Episcopi, si illa die ie-
iunium iniungerent fidelibus.</P>
<P>  Similiter actus indifferens ex se, si est necessa-
rius aut vtilis ad bonum finem, potest cadere sub
voto. Imò, & omissio actus indifferentis, aut etiam
boni impedientis maius bonum, potest cadere sub
merito.</P>
<P>  Et quamuis legislator non intendat actu illum
finem bonum, ratione cuius indifferens obiectum
præceptibile est, lex obligat, quia ex se est vtilis
ad talem finem, licet legislator ipsum non inten-
dat. Subditi etiam præcepto satisfacient, faciendo
quod præcipit, licet non eo fine, sed alio, siue bono
siue malo id faciant: vt docet D. Thomas quæst.
100. art. 9. & omnes recentiores ibi, Sotus 2. iust.
quæst. 2. art. 9. & 10. & 4. dist. 13. quæst. 2. Nauarrus
c. 21. n. 7. Sebastianus Medicis repet. c. erit autem
lex dist. 4. n. 63. & alij cōmuniter. Nec enim legis-<marginalia>Legislator hu|manus non in-|tendit obliga-|re ad operan-|d&#x0169; hac vel illa|intentione.</marginalia>
lator humanus intendit obligare ad operandum
hac vel illa intentione: imò nec potest, vt constat
ex dictis sectione prima; nec potest prohibere, vt
actus fiat hac vel illa intentione, etiamsi alioqui
sit mala, nec punire pro illo actu, ex eo quòd fiat
illa intentione, licet possit non punire actum alio-
qui malum, nisi quando fit illa intentione.</P>
<P>  Vnde falsa est opinio asserentium non impleri
legem humanam, nisi actus fiat recta intentione:
pro qua opinione refertur Dionysius Cistertien. 1.
dist. 17. art. 3. & Antoninus 2. part. tit. 3. cap. 10. §. 2.
qui exemplum ponit in præcepto audie&#x0303;di Missam,
quod negat ab eo impleri, qui turpi inte&#x0303;tione, vel
ex odio, vt ibi de inimico vindictam sumat, Eccle-
siam adit, etiamsi integram Missam voluntariè, &
attentè audiat. Ratio eius est, quia lex præcipit
actum bonum, ille aute&#x0303; actus non est bonus, item
lex præcipit cultum Dei: ille autem actus non est
cultus, sed offensa Dei.</P>
<P>  Sed his rationibus facilè occurritur, nam lex
præcipit actum bonum ex se, vitiantur autem ma-
la circunstantia: sed qui illam apponit, facit quod
ei præcipitur, ideo præceptum integrè implet, li-
cet malè, & ille actus audiendi Missam cultus Dei
est, si homo velit assistere, vt cęteri Christiani for-
mali vel virtuali voluntate offerendo sacrificium
Deo per sacerdotem, siue hoc velit malo fine, siue
bono. Contingere enim potest, vt malo fine in-
gressus sit, & maneat in Ecclesia; bono autem fine
exhibendi cultum Deo, audiat sacrum: sed demus
malo fine velle talem cultum, adhuc satisfacit
præcepto.</P>
<P>  Sed rogas, quidnam sibi velint Caietanus qu.<marginalia>47</marginalia>
100. art. 9. Azor to. 1. lib. 5. cap. 5. quæst. 2. Sotus, &
alij suprà, & alibi dicentes lege&#x0303; constituere actum
in specie virtutis? Respondeo velle, quòd in actum
ponitur obligatio illius virtutis, in cuius materia
versatur: ita vt omittere illum actum pertineat ad
vitium oppositum tali virtuti, qua ratione violare
ieiuni&#x0169; est contra virtutem temperantiæ, pollutio
vel effusio humani sanguinis in Ecclesia, contra
religionem, &c. efficere autem actum præceptum
pertinebit ad virtutem, cuius honestas in eo in-
tendatur, & propter se ametur, vt latè tractatur
de bonitate, & malitia humanor&#x0169; actu&#x0169;, & tract.
de peccatis: vbi etiam alia maior difficultas est,
quando actus qui præcipitur, vel prohibitur, non<-P>@@

<-P>pertinet magis ad vnam materiā, quàm ad aliam,
nec ad honestarem, vel turpitudinem vnius virtu-
tis, vel vitij, quàm alterius, ad quod vitium perti-
nebit violatio illius pręcepti affirmatiui, vel nega-
tiui: & quando lex vnum tantùm finem respi-
ceret, non est tanta difficultas, quia dici potest
pertinere ad vitium contrarium virtuti respicien-
ti per se, & intendenti tale bonum: sed summa dif-
ficultas est, quando præceptum respicit diuersos
fines ad varias virtutes spectantes, vt si religioso
prohibeatur exitus à monasterio propter pericu-
lum fornicationis, homicidij, furti, simoniæ, &c.
dicere enim, exitum habere tot malitias, specie
distinctas, quot sunt fines legis, & eas omnes in-
terrogandas à confessario, & explicandas à p&#x0153;ni-
tente, videtur durum, & insuetum: non est autem
maior ratio de vna, quàm de alia: ergo vel ab om-
nibus vel à nullo illorum finium speciem capit.
Ego credo, à nullo specificari, sed actum tunc so-
lùm esse contrarium virtuti obedientiæ, non ta-
men ita directè & formaliter, sicut quando violo
præceptum ex sola libidine libertatis à lege, &
quia dedignor subesse, & subijci alteri.</P>
<P>  Posset etiam hîc quęri, an lege humana possint
præcipi actus indifferentes, id est, non præcepti
nec prohibiti à Deo, in quo sensu hęc quæstio tra-
ctatur disp. 10. sect. 1.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO V.
An legis canonicæ, & ciuilis, eadem sit materia.</Z>
<P><INI5>R</INI5>Atio dubitandi est, quia vtraque, vt<marginalia>48</marginalia>
vidimus sect. 2. versatur circa mate-
rias omnium virtutum: ergo ex parte
materiæ non differunt. Nec verò id
est necessarium ad earum distinctio-
nem: nā diuersæ facultates circa idem versari so-
lent sub diuersa ratione, vt intellectus versatur cir-
ca omne ens sub ratione veri, & voluntas sub ra-
tione boni: & Physicus probat rotunditate&#x0303; terræ
vno modo, Astrologus alio: & videmus aliquas
causas esse mixti fori, & à præueniente iudicari, si-<marginalia>Caussæaliqus|sunt mixti fo-|ri quæ possunt|à diuersis iu-|dicari.</marginalia>
ue ille sit Ecclesiasticus, siue sæcularis Iudex: & in-
ter sæculares iudices aliquando in populo sunt
duo æqualis potestatis, ad quorum quemlibet po-
test causa deferri, & ab illo iudicatur. Sic ergo pos-
semus imaginari potestatem ciuilem, & Ecclesia-
sticam habere eandem materiam, sed in ea dispo-
nere potestatem politicam, cùm expedit ad finem
temporalem, & Ecclesiasticam, cùm expedit ad fi-
nem spiritualem. Vnde videmus vtrámque versa-
ri circa matrimonia, iuramenta, vsuras, & similia,
& quod difficilius videtur, in Codice Iustiniani
habentur leges de Episcopis, clericis, Monachis,
Ecclesiis: quæ materiæ videntur maximè propriæ
legum Canonicarum: nulla igitur est materia pro-
pria legum canonicarum. Accedit, canones ipsos
disponere, aliquando leges ciuiles posse vim ha-
bere in foro Ecclesiæ, c. certum cum aliis, dist. 10.
& cap. 1. de noui oper. nunciat. & de legibus cano-
nicis non est dubium, quinetiam circa personas
sæculares, & in temporalibus disponere possunt in
ordine ad spiritualem: ergo etiam ciuiles possunt
disponere de personis, & rebus spiritualibus in or-
dine ad finem temporalem.</P>
<P>  Respondeo tamen, materias proportionatas,<marginalia>Facultates di-|uersæ versan-|tur circa di-|uersas mate-|rias.</marginalia>
quodammodò diuersas habere; nam in artificiali-
bus, moralibus, & naturalibus frequens est, facul-
tates diuersas similiter versari circa diuersas ma-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0233.jpg/>
@@1@<SE233>Disput. IX. Sectio V. 217
<duolan 2><-P>terias, maximè si sunt diuersi ordines, sicut pote-
stas ciuilis, & Ecclesiastica: quia vna est materia-
lis, & naturalis: altera ciuilis, & spiritualis: item vbi
sunt opera valde distincta, & ad distinctos fines
facta, materia ex qua, & circa quā solet esse diuer-
sa: quidam laborāt in ferro, alij in ligno, alij in au-
ro, alij in argento; vnde quidam sunt fabri ferrarij,
alij lignarij, argentarij, aurarij, &c. ergo cùm finis
harum facultat&#x0169; ferendi leges valde diuersi sint, &
leges ipsæ sint valde diuersæ, materia circa quam
versantur, saltem communiter & per se loquendo,
debet esse valdè diuersa. Prætereà intra latitudine&#x0303;
legum temporalium iuxta diuersos fines solent
materiæ esse distinctæ, & ita distinguitur ius mili-
tare à iure proprio ciuitatis, vt fignificauit Isidor.
5. Etymolog. cap. 7. & habetur. c. ius militare dist.
1. sumitur ex Aristo. 7. polit. cap. 8. & 9. Platone 2.
de Rep. & 8. de legibus: ergo à fortiori in præ-
senti: & ita doctores tanquam in re certa conue-
niunt, materias harum legum, & facultatum diuer-
sas esse, & ideò aliquando dicunt legem aliquam
ciuilem, vel etiam Ecclesiasticam, nullam esse, quia
mittit falcem in messem alienam, in quam non
habet iurisdictionem, sed in modo explicandi
differunt.</P>
<P>  Et in primis cauendus est vel error, vel modus<marginalia>49</marginalia>
procedendi quor&#x0169;dam, qui modò politici dicun-<marginalia>Politiciquales|sint.</marginalia>
tur, & Atheistæ esse solent, aut Dei prouidentiam,
aut animæ immortalitatem negare, qui de iustitia
legum non curant, & modò Principes eis indigere
videantur ad sui status, vel Reip. in temporali-
bus conseruationem, & augmentum. Quorum vel
error, vel praxis suaderi potest, quia leges ciuiles
interdum fouent, vel iustificant actus prauos, pro-
pter temporalem commoditatem: vt in l. dolo. C.
de inutilib. Stipul. sustinetur contractus dolo fa-
ctus, & §. 1. insti. de actionib. admittitur actio aliàs
iniusta, & ita loquuntur etiam nōnulli iurisperiti,
vt videre licet apud Couarruniam Reg. peccatum
parte 2. §. 6. nu. 3. & Reg. possessor parte 1. §. 1. nu. 1.
5. Item contractus factus contra legem approbari
videtur l. pacisci. ff. de pactis.</P>
<P>  Hæc praxis, aut doctrina reijcie&#x0303;da est omninò:<marginalia>Politicorum|ratio omninò|explode&#x0303;da est.</marginalia>
nam de ratione legis est, esse honestam seu honesta
iubere, qualia sunt omnia, quæ ex se sunt indiffe-
rentia, quando conducunt ad conseruationem, aut
augmentum Reip. seu boni communis, vt patet ex
prima disp. vbi vidimus legem iniustam, legem
non esse: quia nequit obligare: tradit Aug. 1. de lib.
arb. cap. 5. & iniusta est, ac proinde nulla, quæ est
lata ab inferiori contra legem superioris. ca. super
his, de maior. & obed. Clem. ne Romani, de elect.
c. qui resistit. 11. quæst. 3. l. 2. C. de officio Præfecti
prætor. l. cassa. C. de sacrosanct. Eccles. ergo si Prin-
ceps aliquid statuat contra legem Dei, constitutio
etit nulla, quia Deus superior est. Hoc ipsum do-
cent. l. 1. cum aliis. ff. de iust. & iure: & toto tit. de
legib. vnde l. hac lege C. de sacrosanctis Eccles. C.
de pactis conuentis, dicitur, conditores legis, æquita-
tis conuenit esse fautores. Nec leges ciuiles in con-<marginalia>Leges cùm ali|quid minus|iustum præci-|piunt, id tan-|tum permit-|tunt.</marginalia>
trarium adductæ quicquam probant; nam & si ali-
quando sustinent aliquid minùs iustum, non est
præcipie&#x0303;do, sed permitte&#x0303;do iusta de caussa. Neque
dolosè factum sustinent, vt effectum suum conse-
quatur, nam potius est regula iuris, dolus & fraus
nemini debent patrocinari: sed volunt contractum
dolo factum, non propria læsi, sed iudicis auctori-
tate rescindi: quod ad pacem Reip. & maiores<-P>@@

<-P>fraudes vitandas cōuenit. Hac ratione concedunt
actionem ciuilem ex vi talis contractus, quia ge-
neraliter oportet concedi in contractibus huma-
nis: nec poterat ille excludi, ne iudicium eius com-
mittere contrahenti prętendenti se esse læsum, qui
mentiri, aut falli potest. Concessio autem huius
actionis, licèt obliget Iudicem ad admittendam
actionem, tamen dolosum non excusat, & malè
agit litem mouendo aduersus alium, cui ne dam-
netur iniustè, datur exceptio doli. Vnde nihil ini-
quitatis lex illa continet. Nec alia lex adducta ap-
probat contractum factum contra legem: sed con-
tra formam legis, quando contrahentes volunt
cedere iuri sibi concesso per talem legem: quod
possunt facere, quādo lex respicit primariò & im-
mediatè commodum illorum, nec ex eo quòd
alia forma seruetur consensu partium, derogatur
bono communi.</P>
<P>  Lex ergo canonica & ciuilis cōueniunt in hoc,<marginalia>50</marginalia>
quòd est versari circa materiam honestam vel de<marginalia>Lex Canoni-|ca, & Ciuilis|in quo con-|neniunt, &|differunt.</marginalia>
se, vel ratione finis, ad quem conducit. Discrimen
autem ex parte materiæ inter eas meritò consti-
tuunt aliqui hoc modo, vt materia legis canoni-
cæ sit spiritualis, ciuilis verò temporalis: adducunt
Canonistas, cap. Ecclesia sanctæ Mariæ, de constit.
Legistas, l. omnes populi, ff. de iust. & iure, & sumi
putant ex cap. bene quidem, cap. si Imperator, cap.
duo sunt, 96. dist. cap. quoniam, dist. 10. cap. solitæ,
de maior. & obedien. & rationem assignant, quia
omnis potentia debet habere materiam sibi pro-
portionatam, & nulla potentia excedit suos limi-
tes: potentiæ autem spirituali materia spiritualis
proportionata, & accommodata est: & temporali
temporalis, &c. vtraque autem potestas (inquiunt)
versatur circa aliquos actus omni&#x0169; virtutum, sed
non circa eosdem: nam in materia virtutum duo
sunt, nempe actus virtutum, & res circa quas ver-
santur, vel ad quas pertinent, vt est persona ope-
rans, vel materia, aut persona, circa quam fit ope-
ratio: actus virtutis est proxima materia legis prę-
ceptiuæ: actus verò vitij est proxima materia le-
gis prohibitiuæ, & ratio legis punitinæ: remota
autem est res, vel persona, circa quam exercetur
actus virtutis, vel vitij, aut punitio. Materia proxi-
ma legis canonicæ, primaria, seu præcipua, est
actus supernaturalis, vt actus fidei: ideo omnes le-
ges, quæ pertinent ad fidem, seu causas, & negotia
fidei, sunt canonicæ, quia tota illa materia spiri-<marginalia>Materia legis|Canonicæ quæ|sit.</marginalia>
tualis est. Deinde in eodem ordine collocantur
actus sacramentorum, quia illa etiam supernatu-
ralia sunt. Vnde & contractus matrimonij qui se-
cundùm se est contractus naturalis, & alioqui ad
ciuilem potestatem spectans, propter eleuationem
ad esse sacramentale (nam inter Christianos sem-
per est sacramentum) pertinet ad leges canonicas.
Idem est de sacramentalibus omnibus, & de con-
secrationibus, & benedictionibus Ecclesiarum,
altarium ornamentorum, virgin&#x0169;, Abbatum, Ab-
batissarum, de templis, & aliis locis sacris, & piis,
de Episcopis, clericis, religiosis, beneficiariis, offi-
ciis, & beneficiis Ecclesiasticis, de bonis Ecclesia-
rum, & religionum, hospitalium, piarum congre-
gationum, & confraternitatum, de officio diuino,
de libris canonicis, de reliquiis & veneratione
Sanctorum, de eorum canonizatione, de votis, &
iuramentis, de censuris, & p&#x0153;nis Ecclesiasticis, de
irregularitatibus, de impedimentis matrimonij,
de iure patronatus, de foro Ecclesiastico, de crimi-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0234.jpg/>
@@1@<SE234>218 Quæst. XCV. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>nibus personarum Ecclesiasticarum, de quibus
quo iure sint exemptæ à Principibus, & iudicibus
sæcularibus: & quomodo, exponetur inferius. Imò
quia omne vitium, & peccatum, quatenus auertit
à supernaturali fine, & est contrarium gloriæ, &
honori Dei, & saluti spirituali animæ, pertinet
aliquomodo ad legem canonicam, si externa sint,
& expediat de illis leges ferre, & p&#x0153;nis Ecclesia-
sticis punire: vt si Principes temporales in hoc
essent remissi & negligentes.</P>
<P>  Materia autem legis ciuilis sunt omnes actus<marginalia>51</marginalia>
morales, qui ad humanam societatem naturaliter<marginalia>Materia legis|ciuilis quæ sit.</marginalia>
necessarij sunt, præter eos, qui ad cultum Dei spe-
ctant, qui olim etiam ad Principes te&#x0303;porales per-
tinebant, sed Christus sacerdotalem potestatem
independentem à regali instituens, hanc potesta-
tem sacerdotalem à Principibus sæcularibus ab-
stulit, & nec per se nec per alios auctoritatiuè pos-
sunt in rebus, & negotiis sacris disponere.</P>
<P>  Et quod diximus, omne peccat&#x0169;, quatenus con-<marginalia>Omne pecca-|tum quatenus|concernit sa-|lutem animæ|est materia iu|ris Canonici.</marginalia>
cernit salutem animæ, esse materiam iuris canoni-
ci, & sub ea ratione leges ciuiles canonicis subor-
dinari, docent Iurisperiti vt ex Bartolo, & aliis vi-
deri potest Fortunio tract. de vltimo fine vtrius-
que iuris, num. 151. vnde sicut in naturalibus po-
tentia superior interdum versatur circa totam ma-
teriam inferioris sub altiori ratione, & prætereà
circa aliam excellentiorem, vt patet de intellectu
respectu sensuum: ita lex canonici versatur circa
totam materiam iuris ciuilis, & circa aliam altio-
rem: & in primariis materiis differentia est, nam
principalis materia legis ciuilis, & magis per se in-
tenta est, quæ pertinet ad iustitiam humanam; le-
gis autem canonicæ, ad fidem, & religionem: nam
ferè reliqua ad hanc refert.</P>
<P>  Et interd&#x0169; duæ leges, vna canonica, & alia ci-<marginalia>Leges ciuilis|& Ecclesia-|stica in vna|materia con-|currunt.</marginalia>
uilis concurrunt in eade&#x0303; materia, idem disponen-
tes ob varios fines, vt etiam quædam delicta sunt
mixti fori, & in eis datur locus præuentioni: nec<-P>@@

<-P>mir&#x0169;, quia idem delict&#x0169; potest perturbare Remp.
Ecclesiasticam, & sæcularem: & Pōtifex nō solùm
potest declarare aliquā materiam esse canonicam,
sed etiam facere eam merè canonicam, vel mixti
fori. Patet ex vsu: sic enim personæ clericorum
& religiosorum exemptæ sunt, non iure diuino,
sed per potestatem canonicam, vt infrà dicemus.
Vide Couarruuiam in practicis cap. 31. Sotum 4.
distin. 25. quæst. 2. art. 2. Victoriam relect. 1. de
Ecclesia.</P>
<P>  Ratio est, quia potestas canonica est superior,
& in ordine ad suum finem potest disponere de
inferiorum materia, prout expediens fuerit: ergo
multò magis potest sibi appropriare materiā com-
munem, si ad decentiam rerum sacrarum iudica-
uerit oportunum.</P>
<P>  Leges verò, quas de Ecclesiis, Monachis, Epi-<marginalia>Leges ciuiles|de Ecclesiis &|aliis quomodo|vim habeant.</marginalia>
scopis, & clericis fecit Iustinianus, fortè latæ sunt
priùs, quam personę clericorum, & Monachorum:
& earum bona & causæ essent exemptæ à potesta-
te ciuili: quod si ita est, in principio validę fuerunt,
& ita referuntur à Gregorio, & aliis Pontificibus
cap. nulli 16. quæst. 3. cum similibus. Potuerunt
etiam fieri, non tam ad obligandos, vel cogendos
Ecclesiasticos, quàm ad dirigendos, & cogendos
iudices sæculares, ne se intromitterent in causas
Ecclesiasticas, & vt opem ferant Ecclesię, si eorum
ope & auxilio Ecclesia velit vti. Nunc verò leges
illæ tantùm sunt validæ, quatenus per Ecclesiam
sunt receptę, seu canonizatę: vide Rebuffum tract.
de nominationibus quæst. 5. num. 17. vel quia Ec-
clesia vult leges ciuiles obseruari etiam in foro
Ecclesiæ, vbi canones nihil disponunt, & materia
est accommodata. Quod sumitur ex cap. è capi-
tulis cum aliis dist. 10. & c. 1. de noui oper. nuncia-
tione, vbi Panormitanus num. 9. Innocentius cap.
siquis presbyterorum de rebus Ecclesię non alien.
num. 18. & alij communiter cap. Ecclesia S. Mariæ,
de constit.</P></duolan 2>
<Z>#(IMAGE)</Z>

@@0@<filename:W0092-0235.jpg/>
@@1@<SE235>219
#(IMAGE)
<Z><A+3>DISPVTATIO DECIMA</A+3>
<A+2>DE OBLIGATIONE LEGIS</A+2>
<A+1>HVMANAE.
Quæstio nonagesimasexta de potestate legis humanæ.</A+1></Z>
<P><A+1>Articulus 1. Vtrùm humana lex debeat poni in communi.</A+1></P>
<P><A+1>Artic. 2. Vtrùm debeat omnia vitia cohibere.</A+1></P>
<P><A+1>Artic. 3. Vtrùm omnium virtutum actus habeat ordinare.</A+1></P>
<P><A+1>Artic. 4. Vtrùm imponat homini neceßitatem, quātum adforum conscientiæ.</A+1></P>
<P><A+1>Artic. 5. Vtrùm omnes homines legi humanæ subdantur.</A+1></P>
<P><A+1>Artic. 6. Vtrùm subdito liceat præter verba legis agere.</A+1></P>
<duolan 2>------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO PRIMA.
An lex humana obliget in foro conscientiæ, & sub culpa
interdum mortali, etiam ad ea, quæ iure
diuino non continentur.</Z>
<P><INI8>F</INI8>Orvm prima significa-<marginalia>1</marginalia>
tione locus est, quò res<marginalia>Fori variæ si-|gnificationes.</marginalia>
venales afferuntur, & se-
cundùm aliquos à feren-
do dictum est: secundùm
alios verò, quia in foribus
ciuitatis, emporia, & n&#x0169;-
dinæ à mercatoribus ce-
lebrabantur. Hinc locus, in quo publica iudicia
exercentur, forum appellatum est, vt traditur à Ci-
cerone variis in locis, quæ apud Nizoli&#x0169;, & The-
saurum Ciceronis videri possunt: & ab Isidoro 5.
ethymol. cap. 2. & lib. 18. cap. 15. & refertur in cap.
forus de verb. signific. (quibus in locis forus ma-
sculinè vsurpatur: quo etiam in genere accipitur
à Lucillio, lib. 3. & à Victorino lib. de Orthogra-
phia, vt Isidorum propugnans obseruat Grial. in
Schol. ad 1. citat&#x0169; Isidori testimonium) olim enim
iudicia ad fores ciuitatis exercebantur, vt neque
agricola ad causam veniens frequentia ciuitatis,
& nouo tetreri aspectu: neque habitator vrbis
longè ab illa recedere cogeretur. Quod obseruauit
Hieronymus in id Amos 5. vers. 10. Odio habuerunt
corripientem in porta: & in id Zachar. 8. vers. 16. Ve-
ritatem, & iudicium pacis iudicate in portis vestris.
Gregorius 21. moral. cap. 14. Ribera, Amos 5. ver.
10. Pineda, Iob 5. vers. 4. & cap. 19. vers. 7. & apertè
colligitur ex Genes. 4. vers. 7. Nonne, si bene egeris
recipies: sin autem male, statim in foribus peccat&#x0169; tuum
aderit, id est, vt interpretatur Paraphrasis Chaldai-
ca, ad diem iudicij peccatum tuum seruatur? aut vt Pi-
neda supra explanat, ipsum peccatum te apud Iudi-
cem deferet, & reum aget? Deut. 22. vers. 15. ferent se-
cum signa virginitatis eius ad seniores vrbis, qui in por-
tis sunt. Vide etiam Ruth 4. vers. 1. & seq. & 2. Reg.
15. vers. 2. Iob 5. vers. 4. & cap. 29. vers. 7. cap. 31.
vers. 21. Psal. 126. vers. 5. & Prouer. 22. vers. 22.</P>
<P>  Hinc etiam forum pro territorio vsurpatur, tit.<marginalia>Forum pro|territorio v-|surpatur.</marginalia>
de foro compet. vt notat glossa in rubric. & Host.<-P>@@

<-P>quem recenset, probat Panormitanus ibi, num. 2.
Est autem territorium, auctore Pomponio l. pu-
pillus, §. territorium, ff. de verb. signif. Vniuersitas
agrorum, finibus cuiusque ciuitatis circumscripta, intra
quos magistratus terrendi, & ius dicendi facultatem
habent. Hoc autem forum aliud Ecclesiasticum,
aliud sæculare est: de Ecclesiastico meminit Boni-
facius cap. cum Episcopus de offic. ordin. in 6. de
sæculari, Innocentius III. cap. licet, de foro com-
petenti. Ecclesiasticum vt constat Turrecremata
1. sum. eccles. cap, 96. & Bellarminus 4. de Roman.
Pontif. cap. 22. vnum interius ad iudicandum de
omnibus peccatis post baptismum commissis in
ordine ad absolutionem sacramentalem: aliud ex-<marginalia>Forum Eccle-|siasticum du-|plex, interius|& exterius.</marginalia>
terius ad iudicandum causas externas & forenses
Ecclesiasticæ iurisdictionis. Forum ergo cōscien-
tiæ est territorium, & terminus iurisdictionis, in
quo, sola cōscientia teste, & accusatrice iudicatur,
& legem obligare in foro conscientiæ est obliga-<marginalia>Leges huma-|næ obligant in|conscientia.</marginalia>
re sub peccato: quod quidem ad illud iudicium
pertinet, seu ad illud quod inter Deum & animā
agitur: quale non est extra Ecclesiam, ibi non est
sacrament&#x0169; p&#x0153;nitentiæ. His de titulo suppositis,
aduerte, quòd disp. 7. sect. 1. & disp. 8. sect. 1. egimus
contra hæreticos, qui potestatem condendi leges
ciuiles, & canonicas, verè, & in foro conscientiæ
obligantes ad ea, quę iure diuino non cōtinentur,
pertinere affirmarunt, contra quos etiā vide Say-
rum to. 1. lib. 3. Thesauri, c. 6. nu. 1. Azorem tom. 2.
lib. 9. q. 5. 6. & 7. & sanè ieiunia quadragesimalia nō
sunt instituta à Deo, sed can. 68. Apostolorum: ta-
men ad illa est obligatio in conscientia, vt latè
Epiphanius hæresi 75. Leo ser. 2. de ieiunio. Con-
cil. Gangrense cap. 29. relatum à Gratiano, cap. si
quis eorum dist. 30. Hieronymus epist. ad Marcel-
lam de erroribus Montani. August. ser. 62. de tem-
pore Ambros. serm. 25. Chrysost. hom. 2. in Genes.
Concil. Tolet. 8. cap. 9. Basil. orat. 2. de ieiun. Ignat.
epist. ad Smyrnenses, & passim alia Concilia, &
Patres: & generatim Bernardus lib. de præcepto &
dispens. & alij docent prælatorum præceptis obli-
gari conscientias.</P>
<P>  Sed hæreticis fauere videtur Gerson 3. part.
tract. de vita spirituali, sect. 4. Alphab. 62. lit. G, ibi
enim eum multi dixisse putant legem humanam<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0236.jpg/>
@@1@<SE236>220 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>quatenus humana est, & à sola potestate humana
profecta, non posse ad culpā mortalem obligare,
sed ea dumtexat ratione, quatenus à lege diuina
idem præcipiente, vim habet, sicut ægrotus ex vi
tantum legis naturalis tenetur facere quod medi-
cus iniungit: itaque secundum Gersonem, si quid
Princeps sæcularis, vel Pontifex præciperet, quod
lege diuina præceptum non esset, non posset ad
culpam mortalem obligare. Ita Gersonem intelle-
xere Almainus tract. de potest. Ecclesiastica quæst.
1. cap. 12. Ioan. Medina Cod. de ieiunio quæst. 7.
Driedo 2. de liber. Christia. cap. 1. Adrian. quodlib.
6. art. 2. Castro primo de lege p&#x0153;nali cap. 4. Sotus
1. iust. quæst. 6. art. 4. Sayrus supra num. 3. Valent.
disp. 7. quæst. 5. ponct. 6. idemq&#x0301;ue de lege naturali
sensisse putant prædicti, scilicet ad nihil obligare,
quod non sit præceptum lege diuina. Hanc sen-<marginalia>Hæreticorum|de legibus|Princip&#x0169; opi-|nio.</marginalia>
tentiam sic intellectam hęreticis auferentibus po-
testatem condendi leges, consentire affirmat Vaz-
quez disp. 158. cap. 2. quia hæritici non negant,
posse Principes statuere ordinationes aliquas ad
bonam Reip. politiam, & gubernationem, sed ne-
gant subditorum conscientias eis obligari posse.</P>
<P>  Aliter tamen Gersonem interpretatur ibi Vaz-<marginalia>3</marginalia>
quez, & disp. 154. cap. 2. nam lect. 4. corol. 13. Al-
phab. 62. lit. R. in fine sic habet. Non enim plus
habent in potestate prælati Ecclesiæ ligare subditos ad
aliqua, quæ non sunt tradita in regula Euangelica pro-
fecta ab omnibus Christianis, quàm habent Abbates
super religiosis suis ad obligandum eos præter regula-
rem professionem. Verba sunt inordinatè prolata,<marginalia>Gersonis ver-|ba inordina-|tè prolata.</marginalia>
sed cùm in illo corol. concedat, leges humanas
obligare subditos, & tamdiu valere, quamdiu non
abrogantur: abrogatione&#x0303; verò eatenus fieri, qua-
tenus alia lege vel consuetudine tollitur; alio sen-
su sunt interpretanda: in corol. autem 7. lit. M. ait,
nulla lex appellanda est, neque ferenda tanquam neces-
saria ad salutem æternam, quæ non est de iure diuino in
aliquo quatuor graduum, quos lectio 2. præcedens expo-
suit. Quare monet prælatos ne putent, sua præce-
pta ligare ad p&#x0153;nam æternam, vbi sola p&#x0153;na ciui-
lis reperitur: & doctrinam hanc locum habere in
materia excommunicationis latæ sententiæ pro
rebus solùm temporalibus, & ciuilibus, multa hu-
iusmodi repetit in ea lectione, quæ facilè possunt
lectorem decipere, atque persuadere, Gersonem
in ea sententia fuisse, quam ei Almainus, & alij
cum eo relati, tribuit. Cæterum non esse in ea sen-<marginalia>Gerson in ea|sententia non|fuit, quæ illi|tribuitur.</marginalia>
tentia patet, nam lect. 2. eodem Alphab. multa af-
fert in descriptione legis diuinæ, & ait, esse signum
diuinæ rationis volentis obligare creaturam rationalem
ad aliquid agendum, vel non agendum, vt digna red-
datur vita æterna: quod dicit, quia putat, multas
fuisse leges etiam à Deo latas in veteri testame&#x0303;to,
quæ solùm obligarent ad p&#x0153;nam temporalem
in gubernatione exteriori Reip. quod falsum est.
Deinde corol. 7. dicit: quædam esse de lege purè
diuina, quædam autem pertinentia ad legem diui-
nam, quædam autem nihil omninò ad eam perti-
nentia: & in lege diuina assignat quatuor gra-
dus: pertinentia autem ad legem diuinam dicit
esse, quæ deducuntur ex illa, assumptis aliquibus
veritatibus probabilibus, quæ piè negari non pos-
sunt: inter gradus autem legis purè diuinæ tertium
ait esse, quando cùm principiis reuelatis (idem
intellige de naturalibus, quæ dixit etiam esse de le-
ge diuina) assumuntur aliquæ propositiones du-
biæ, appellat dubias non apertè reuelatas, quæ ta-<-P>@@

<-P>men plus incitant ad deuotionem & religionem,
quàm oppositæ, aut, quas tutiùs est concedere, quā
negare, vt lex de ieiunio præcepto ab Ecclesia
quod deducitur ex illo principio obedite præpositis
vestris, Hebr. 15. ver. 17. & ex illo, qui vos audit, me
audit. Luc. 10. ver. 16. assumpta illa propositione,
quæ non est de lege diuina: piè tamen creditur,
scilicet ieiunium illud proficere obseruantibus.
Non igitur negat Gerson, posse leges humanas<marginalia>Explicatur|sente&#x0303;tia Ger-|sonis.</marginalia>
ferri, de non præceptis in se à Deo, quæ obligant
conscientias cum dispendio salutis æternę, sed ait,
non obligare, nisi saltem sint hoc modo diuinæ:
cęteras solùm obligare in exteriori gubernatione,
tales existimat esse, quando cùm principiis iuris
diuini, aut naturalis assumuntur propositiones,
quæ non mouent ad deuotionem, & pietatem, sed
ita constant cum diuina lege sicut oppositæ, &
has appellat impertinentes: intellige, non omnes
ciuiles esse huiusmodi, sed eas, in quibus nihil
pium, vel honestum reperitur. Hęc Vazquez. Azor
autem tom. 1. lib. 5. cap. 6. quæst. 2. Gersonem inter-
pretatur, vt dicat nullam legem humanam, quæ
non deriuetur à diuina posse sub mortali obligare,
id est, lege humana non astringi conscientiam, nisi
in iis, quæ constituit declaràndo legem diuinam
vel determinando tempus, locum, aliasve circun-
stantias à lege diuina non determinatas, quo pa-
cto obligat ad ieiunandum, audiendam Missam,
abstinendum ab operibus seruilibus, cōfitendum,
communicandumque certis diebus, & ad soluen-
dum decimas ministris Ecclesiæ, & tributa regi-
bus, quia hæ leges continent determinationem
legis diuinæ, & ita illa ortum habent; secus alia,
quæ pertinent ad commoda, & bona temporalia;
& non habent ortum ex diuina lege. Item Ger-
son illa lect. 2. corol. 5. inter exempla legis huma-
næ ponit, Princeps in hac terra constituendus est
successione hæreditaria. Principi dabuntur annua-
tim mille talenta pro tributo. Hæc autem constat
non esse præcepta iure diuino.</P>
<P>  Et certum quidem est, Gersonem multùm dif-<marginalia>4</marginalia>
ferre ab Hæreticis nostri temporis, vel alterius,<marginalia>Gerson mul-|tùm differt ab|hæreticis no-|stri temporis,|& aliis.</marginalia>
negantibus legem humanam, quando non con-
currit omninò cum diuina, non obligare in con-
scientia; nam hæretici dicunt, Deum nullam pote-
statem dedisse hominibus ad obligandum in con-
scientia ad aliquam rem, vel modum, vel determi.
nationem, quæ non sit etiam diuini iuris, Gerson
verò hanc potestate&#x0303; fatetur collatam Ecclesiæ, vel
etiā Principibus sæcularibus. Vtcumque sit Ger-<marginalia>Gerson confu-|sè loquitur, &|merito reiici-|tur.</marginalia>
son fusè, & confusè, periculosè & scandalosè lo-
quitur, meritoq&#x0301;ue ab omnibus citatis reiicitur, &
à Maiore 3. dist. 37. quæst. 10. Victoria relect. de
potest. ciuili n. 15. & seque&#x0303;tib. Gab. 4. dist. 16. quæst.
3. art. 1. notab. 6. vbi citat Bonauen. Ioan. And. Do-
minic. Panormi. & Bartol&#x0169;, & ait sententiam Ger-
sonis esse irrationabilem & periculosam: sed Al-
mainus malè interpretatus est Gersonem, tribuens
ei, quòd putauerit potestatem obligandi sub mor-
tali, non esse collatam Ecclesiæ, quod est contra
mentem Gersonis, & peius errauit, quàm ipse, vt
ait Vazquez dist. 158. cap. 13. quia putauit leges
Principum sęcularium non posse sub mortali obli-
gare, eo quòd ad hoc non habeant à Deo faculta-
tem. Ioannes autem Medina suprà ait, Principes
Ecclesiasticos, & sæculares, nisi habuissent à Deo
auctoritatem, (quàm tamen habent) non potuisse
ad culpam mortalem obligare: imò quidam Iu-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0237.jpg/>
@@1@<SE237>Disput. X. Sectio I. 221
<duolan 2><-P>niores idem, & amplius tenentur concedere, quia<marginalia>Iuniores qui-|dam grauius|errar&#x0169;t quàm|Gerson.</marginalia>
docent, nec dictamen rationis posse obligare ad
culpam saltem mortalem, nisi quia Deus formali
& explicita voluntate sua ita statuit, & quidam
ipsorum, ne admittant dictamen rationis posse
hanc vim amittere, & potuisse à principio illa ca-
rere, fingunt talem voluntatem formalem Dei esse
omninò necessariò in Deo, supposito, quòd velit
condere hominem cum vsu rationis: in quo diffe-
tunt à Gersone, qui concedere videtur, potuisse in
Deo non esse talem voluntatem, & similiter po-
tuisse statuere ab æterno, vt deinceps non obliga-
ret dictamen rationis, quod hactenus voluit obli-
gare. Cùm autem tota vis legis humanæ funde-
tur in diuina saltem naturali, qua præceptum est,
vt superioribus pareamus, necessariò prædicti re-
centiores cum Gersone, & Ioanne Medina debent
dicere, nulla existente lege diuina nullam posse
esse legem humanam, quæ obliget in foro animæ
sub mortali, imò nec sub veniali.</P>
<P>  Quod his argumentis suaderi potest, primò
quia forum primæua significatione significat lo-
cum, vbi iudicium exercetur cap. forum, de verb.
sign. inde verò translata est vox ad significandum
ipsum territorium, seu iudicium: & sic distin-
guuntur forum internum, & externum cap. Epi-
scopus de officio Ordinar. in 6. vbi etiam forum
externum duplex esse dicitur, Ecclesiasticum, & ci-<marginalia>Forum inter-|num quid sit.</marginalia>
uile: internum autem est, quod intus in mente ho-
minis, vbi cōscientia residet, exercetur; & ideo fo-
rum conscientiæ appellatur, vt diximuus in expli-
catione tituli, & ab Augustino dicitur forum po-
li, seu Dei: cap fin. 17. quæst. 4. forum igitur con-
scientiæ est, forum Dei, sed homo absque conces-
sione, & auctoritate Dei, non potest obligare in
foro Dei: ergo neque in foro conscientiæ.</P>
<P>  Secundò, nemo potest obligare, vbi non po-
test iudicare arg. l. fin. ff. de iurisd. omn. Iud. vbi di-
citur extra territorium ius dicenti impunè non pare-
tur. quod etiam habetur cap. 2. de const. in. 6. sed
homo non potest iudicare in conscientia alterius,
quia non potest illam, vel in illa cognoscere: ergo.</P>
<P>  Tertiò, nemo potest obligare ad p&#x0153;nam, quam
infligere non potest. argu. l. fin. ff. de offi. eius, cui
mandata est iurisdictio, sicut Iudex sæcularis non
potest præcipere sub p&#x0153;na excommunicationis,
nec Ecclesiasticus sub p&#x0153;na mortis: ergo homo
non potest obligare sub p&#x0153;na priuationis gratiæ,
vel sub p&#x0153;na inferni, vel purgatorij, quia non po-
test illam infligere: sed obligare in conscientia est
obligare sub tali p&#x0153;na: ergo non potest in con-
scientia obligare: confirmatur, quia lex sine modica,
id est, imoderata coercitione nulla est, l. fin. ff. de eo cui
man. est iurisdictio, sed homo non potest cogere
ad p&#x0153;nam æternam: ergo nec sub illa obligare.</P>
<P>  Quartò, nemo potest ligare in eo foro, in quo
non potest soluere, arg. c. quòd autem, de p&#x0153;n. &
remiss. quia illa duo sunt connexa, & quasi corre-
latiua. Sed homo non potest soluere in foro con-
scientiæ, nec remittere culpam vllam nisi absol-
uendo sacrame&#x0303;taliter speciali auctoritate Dei: er-
go ad nullam culpam potest sua lege obligare, nisi
legem ferat speciali auctoritate Dei. Quintò, quia
Augu. 22. contra Faust&#x0169; cap. 27. definit peccatum,
vt sit contra legem Dei: ergo si factum contra le-
gem hominis, nisi esset etiam contra legem Dei,
non esset peccatum. Sextò seruare diuina manda-
ta sufficit ad vitam æternam: Mat. 19. ergo qui illa<-P>@@

<-P>seruauerit, quamuis nō seruet leges humanas, sal-
uabitur: ergo leges humanæ non obligant in con-
scientia saltem sub mortali. Septimò de lege poli-
tica in particulari arguitur, quia obligatio in con-
scientia est valde spiritualis: in legislatore autem
ciuili non est potestas spiritualis, sed tantùm in
Ecclesiastico: ergo. Confirmatur, quia lex Eccle-<marginalia>Confirm.</marginalia>
siastica ordinatur ad salutem æternam, quæ maxi-
mè pendet ex conscientia, ideo mirum non est, in
foro conscientiæ posse obligare: lex autem ciuilis
ordinatur ad externā politiam; ergo satis est, quòd
in externo foro obliget. Vnde Sotus, Castro, &
alij, non censent ita certum leges ciuiles obligare
in cōscientia sicut Ecclesiasticas. Et Decuis c. nam
concupiscentiā de cōstit. n. 19. in 1. lectura, & Imo.
c. 2 n. 3. de maio. & obed. & c. c&#x0169; contingat de iu-
reiura. n. 36. versus fine&#x0303; videntur tenere opinione&#x0303;
Almaini, quæst. 1. de potest Eccl. cap. 11. in fine;
quòd leges ciuiles non obligant in conscientia.
Dicunt enim, præceptum iudicis sæcularis non
obligare in conscientia: quia ipse non habet pote-
statem respectu peccati, quod respicit animam,
quæ spiritualis est argu. cap. decernimus de iudic.</P>
<P>  Dico tamen primò, leges humanæ etiā ciuiles,<marginalia>6. Concl.</marginalia>
possunt obligare in conscientia, & interdum obli-
gant etiam sub mortali: Hæc patet ex dictis disp.
7. sect. 1. & disp. 8. sect. 1. quibus locis ostendimus in
Rep. & Ecclesia esse potestatem ferendi leges, quæ
obligent in conscientia ad ea, quæ non sint iuris
diuini naturalis, nec positiui, alioqui leges non es-
sent; quia de ratione legis est, verè & coram Deo
obligare, vt dictum est disp. 1. sect. 4. & disp. 3. sect.
2. Sed expressè nostram conclusionem docent, &
probant D. Thomas quęst. 95. art. 2. corp. & ad 1. &
q. 96. art. 4. & 5. Medina, Caietanus, Conradus ibi.
Valen. disp. 7. quæst. 5. pu. 6. & 7. Vazquez disp. 158.
cap. 2. Azor to. 1. lib. 5. cap. 6. quæst. 1. 2. & 3. Sayrus
tom. 1. Thesaur. lib. 3. cap. 4. num. 1. & 2. Castro 1.
de lege p&#x0153;nali ca. 4. & 5. Couarruuias Reg. pecca-
tum part. 2. §. 5. à num. 2. Driedo primo de libert.
Christia. c. 9. & lib 2. cap. 1. Sot. 1. iust. qu. 5. art. 2. ad
1. & quæst. 6. art. 4. Adria. quodlib. 6. con. 1. & 2.
Bellar. 4. de Pon. cap. 16. & 3. de laicis c. 11. Medina
C. de ieiun. qu. 7. Pererius Ro. 13. disp. 2. glos. cap.
quæ in Ecclesiarum, in Prin. de constit. & cap. 2.
verbo sententiis eodem tit. lib. 6. Innoc. rub. de
consuetud. idem Innoc. Butrius, & Panor. cap. quia
plerique de immun. Ecclesiarum, Panor. etiam. ca.
clerici nu. 1. de vita & honest. cler. Nauar. in sum.
cap. 23. num. 48. & seqq. & cap. fraternitas num. 17.
12. q. 2. Tiraquellus alios referens lib. de legib. con-
nubi. gloss. 2. art. num. 15. & præfat. ad lib. de vtro-
que retract. nu. 74. Syl. ver. lex qu. 8. Tolet. lib. de 7.
peccatis mortalib. in c. 9. Vict. relect. de potest. Ec-
cles. & relect. de potest ciuili n. 15. & seqq. Bart. l. si
quis pro eo, & l. cum lex ff. de fideiuss. & authent.
sacramenta puberum. C. si aduersus venditionem,
Panor. cap. 2. de maiorit. & obed. Gutierres 2. qq.
canon. cap. 27. num. 11. communem sententiam
esse pronuntians, Antoninus 1. part. titu: 18. c. vnic.
§. 2. & 2. part. tit. 4. cap. 2. §. 2. Maior. 4. dist. 15. quæst.
4. & 3. dist. 37. quæst. 10. & omnes in hac sect. citati,
(etiam Gerson) præter Almain&#x0169;, Decium, & Imo-
lam suprà, qui concedunt in legibus canonicis: ne-
gant tamen in ciuilibus. De quibus idem negauit
Caluin. 4. instit. cap. 10. §. 5. sed retractauit Decius
cap. nam concupiscentiam num. 21. de const. in 2.
lectura: vide etiam Arist. 7. ethic. cap. 7. vbi planè<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0238.jpg/>
@@1@<SE238>222 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>docet iustum legitim&#x0169; esse, quod ante legem hu-
manam nihil referebat, id est, non obligabat, secus
ea posita: ergo secundùm Arist. lex humana etiam
ciuilis obligat ad ea, ad quæ antea lex diuina non
obligabat.</P>
<P>  De lege Ecclesiastica est de fide, & nunc prob.
breuiter ex Lucæ 10. Qui vos audit, me audit: & qui
vos spernit, me spernit: quæ verba ad Apostolos, &
eor&#x0169; successores pertinere, docent Basil. in constit.
mon. cap. 23. Chrysost. homil. in id 1. Cor. 15. Cùm
autem subiecta fuerint illi omnia, tom. 4. Cypr. epist.
ad Florentin. August. serm. 24. de verb. Domini:
item Matth. 118. Si Ecclesiā non audierit, sit tibi sicut
Ethnicus & publicanus: de quo loco vide Suarez
3. part. tom. 5. disp. 2. sect. 1. num. 15. Paul. 1. Thessal.
4. Scitis quæ præcepta dederim vobis, per Dominum
Iesum, & infrà: itaque qui hanc spernit, non hominem
spernit, sed Deum: vbi sermo est de contemptu latè
dicto incluso in omni legis transgressione, vt col-
ligitur ex l. si familia, ff. de iurisdict. omn. iudic. &
Clemente epist. 1. ad Iacobum: item 2. Thessal. 3.
Si quis non obediet verbo nostro per epistolam, hunc
notate, & ne commisceamini cum illo: id est, excommu-
nicetur, vt exponunt D. Thom. ibi sectio. 2. Salm.
disp. 4. August. lib. post collationem cum Donati-
stis cap. 4. tom. 7. & Actor. 15. Apostoli præcepere
abstinere ab immolatis simulachrorum, sanguine, &
suffocato: & posteà ibi, & cap. 16. dicitur, Paulum
perambulasse ciuitates doce&#x0303;do seruare præcepta Apo-
stolorum, scilicet tanquam necessaria, vt dicitur in
illo cap. 15. vtique ad salutem, vt ibi Chrysostom.
homil. 33. & alij declarant: constat autem, illud
præceptum positiuum, & humanum fuisse: iam
enim cessauerat lex vetus, quoad præcepta positi-
ua, vt docet D. Thomas quæst. 183. art. 4. ex Aug.
32. contra Faustum, cap. 13. ergo obseruatio legis
Ecclesiasticæ est necessaria ad vitam æternam, si-
cut de obsernatione decalogi dicitur Matth. 19.
Prætereà leges Ecclesiæ sępe feruntur sub excom-
municatione maiori ipso facto incurrenda, non
potest autem maior excommunicatio incurri, nisi
propter peccatum mortale, de quo Suarez 3. part.
tom. 5. dist. 4. sect. 1. num. 2. & sect. 4. num. 2. idem
colligitur ex cap. 2. de maior. & obedient. cap. 2. de
const. in 6. cap. 1. de sepul. lib. 6. & Clem. cupientes,
§. sanè, de p&#x0153;nis, & ex fine ferè omnium bullarum:
ad calcem enim earum poni solet: indignationem
Dei, &c. se nouerit incursurum. Trident. sess. 6. can.
20. cap. super specula, ne clerici vel monachi.</P>
<P>  Tertiò, constat ex communi sententia totius
Ecclesiæ, & doctrina Patrum, leges Ecclesiasticas
de ieiuniis, festis, & aliis similibus ita obligare, vt
eorum transgressio sit necessariò confitenda, ac
proinde transgressionem esse mortalem. De præ-
cepto ieiunij vide Hieronym. epist. ad Marcellam
de erroribus Montani. Concil. Tolet. 8. canon. 9.
Gratian. dist. 4. & consecr. dist. 3. de confessionis
præcepto cap. omnis vtriusque de p&#x0153;nit. & remis.
De festis, tit. de feriis, de matrimonio cap. non de-
bet, de consanguinit. & si Ecclesia potest sub mor-
tali obligare ad tempus, locum, & modum confi-
tendi, communicandi, orandi, alendi Ecclesiæ mi-
nistros, nō determinatum iure diuino, cur non ad
alia ęquè bona ad salutem spiritualem animarum,
& cultum, atque honorem Dei, & æquè honesta &
grata Deo? maximè cùm Pontifex absolutam po-
testatem acceperit regendi, pascendi, & gubernādi
Ecclesiam; seu in ædificationem Ecclesiæ, vt lo-<-P>@@

<-P>quitur Paulus, nec rectè posset gubernari Ecclesia,
si Pontifex, & alij Prælati non haberent faculta-
tem obligandi sub culpa etiam graui ad omnia,
quæ ad spiritualem salutem viderentur necessaria,
& valde vtilia, suauiterq&#x0301;ue, & commodè à fideli-
bus fieri possent, siue sint determinationes iuris
diuini, siue non.</P>
<P>  Quartò, Scribis & Pharisæis obediendum erat.
Matth. 23. super cathedram Moysi, &c. cap. 2. de ma-
iorit. & obedient. ergo multò magis obediendum
est Prælatis Ecclesiæ: in qua omnia sunt excellen-
tiora. Hebr. 7. Melioris testamenti sponsor factus est
Iesus. Quod verò attinet ad legem ciuilem, etiam
existimo de fide cum Valentia illo punct. 6. multis
ex iam citatis contra Sotum 1. de iust. quæst. 6. art.
4. & contra Aragon. 2. 2. quæst. 62. art. 3. con. 2. &
nonnullos alios existimantes, non esse de fide: sed
ita certum, vt oppositum sit temerarium.</P>
<P>  Patet ex Rom. 13. Omnis anima potestatibus subli-<marginalia>7</marginalia>
mioribus subdita sit: vbi Apostolus, vel solùm vel<marginalia>Potestatibus|sæcularibus|obediendum|esse docet Aso|stolus.</marginalia>
præcipuè loquitur de potestatibus sæcularibus, vt
patet ex illis verbis, non enim sine causa gladium
portat: & ex aliis multis, & subiungit Paulus. Non
enim est potestas nisi à Deo, quæ autem sunt à Deo, or-
dinatæ sunt: vel vt alij legunt, ordinata, & infert:
itaque qui potestati resistit, Dei ordinationi resistit: qui
autem resistunt, ipsi sibi damnatione&#x0303; acquirunt. Scilicet
æternam, vt ex Theoph. & Amb. ostendit Bellar.
suprà, & infrà: ideo necessitate subditi estote, non so-
lùm propter iram, sed etiam propter conscientiam: vbi
Augustinus legit necessitati: si aute&#x0303; sic legatur, po-
testas publica appellatur necessitas, quia præci-
piendo necessitat, seu obligat ad aliqua facienda
interd&#x0169; sub p&#x0153;na salutis spiritualis, & corporalis:
& legendo cum communi, & codicibus vulgatis
correctioribus, necessitate, idem est sensus, qui ma-
gis explicatur in illis verbis, non solùm propter iram,
sed etiam propter conscientiam. Nam licet Ambros.
Chrysost. Theophyl. & Oecum. exponunt propter
conscientiam beneficiorum, quæ subditi à Prin-<marginalia>Etiam in con-|scie&#x0303;tia sumus|obligati pare-|re Principi-|bus.</marginalia>
cipibus quotidie recipiunt, & Erasmus, ne conscien-
tiæ aliorum sitis scandalo, tamen expositiones istæ
violentæ sunt, quia Paulus nullam fecerat me&#x0303;tio-
nem beneficiorum, aut scandali, & conscientia
propriè aliud indicat, scilicet obligationem in cō-
scientia, & ita exponunt Ambros. Anselm. Theo-
doretus, Beda, Salmer. Tolet. Pererius & alij com-
muniter ibi, & August. epist. 154. & malè Calui-
nus & Petr. Martyr hæreticus explicant de hono-
randis superioribus ob conscientiam delictorum:
nam Paulus nondum fuerat locutus de honore
deferendo superioribus, sed de obediendo eorum
mandatis, & contra ponit iram conscientiæ, id est,
obedientiæ ad vitandam p&#x0153;nam, obedientiæ ad
vitandam culpam, & sic explicat Basilius in const.
mon. cap. 23. Prætereà cùm ait Paul. Qui potestati
resistit, Dei ordinationi resistit: planè loquitur de
resistentia & contumacia, qua aliquis non vult pa-
rere mandatis Principis, vel magistratus: qui non
tantùm puniunt contemptores, & superbè dene-
gantes debitum honorem maiestati, sed etiam in-
obedientes: & ideo inquit Paulus, non solùm propter
iram, id est, timorem p&#x0153;næ infligendæ à Principi-
bus, vel magistratibus sæcularibus, sed etiam pro-
pter vitandam animæ culpam, ac proinde alterius
vitæ p&#x0153;nam: idem patet ex illis verbis, reddite
omnibus debitum, &c. cui timorem, timorem: cui
honorem, honorem: timoris nomine significari<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0239.jpg/>
@@1@<SE239>Disput. X. Sectio I. 223
<duolan 2><-P>obedientiam, docet Salmer. ibi, disp. 5. & eandem
significat honor. Vnde Paul. Ephes. 6. filij obedite
parentibus, &c. honora, &c. Vnde 1. Petr. 2. subiecti
estote omni humanæ creaturæ, (id est, omnibus homi-
nibus superioribus, quicumque illi sint, seu omni-
bus magistratibus humanitus creatis,) propter
Deum, siue Regi, quasi præcellenti, siue ducibus, &c.
quia sic est voluntas Dei. 1. Reg. 8. non te abiecerunt,
sed me, neregnem super eos. Nam Samuel auctoritate
diuina populum politicè gubernabat, vt patet cap.
7. & Prouerb. 8. per me reges regnant, & legum con-
ditores iusta decernunt, id est, quæ iustè præcipiun-
tur, & iustè possunt ac debent fieri: & iniustus ac
malus erit, qui ipsa non faciat. Et 1. Reg. 14. vers.
24. ait Saul Rex, maledictus vir, qui comederit pa-
nem vsque ad vesperam: & Dauid ca. 30. æqua pars erit
descendentis ad prælium & remanentis ad sarcinas, &c.
& infra: factum est hoc ex illa die, & deinceps constitu-
tum & præfinit&#x0169;, & quasi lex in Israel, &c. & Esther
9. quartadecima die mensis Adar constituta fuit solem-
nis à iudæis. Vide 1. Mach. 7. vers. 49. Vnde Augu.
epist. 166. ante medium, quando imperatores verita-
tem tenent, pro ipsa veritate contra errorem iubent, quod
quisquis contempserit, ipse sibi iudicium acquirit: nam
& inter homines p&#x0153;nas luet, & apud Deum sortem non
habebit, scilicet æternæ f&#x0153;licitatis.</P>
<P>  Ex quibus, & aliis testimoniis sumuntur ratio-<marginalia>Rationes qui-|bus probatur|potestas poli-|tica.</marginalia>
nes: prima, quia etiam legislator ciuilis fert leges
vt minister Dei, & per porestatem ab ipso acce-
ptam: ergo obligat, si vult, in conscientia: nam qui
resistit ministro regis in eo, in quo minister est, &
representat personam regis, censetur resistere regi
ex communi consensu, & 1. Reg. 18. non te abiece-
runt, sed me: ergo in transgressione talis legis inter-
uenit Dei offensio & iniuria: ergo læditur cōscien-
tia: ergo lex ipsa in conscientia obligabat. Si dicas,
potestatem ciuilem esse à communitate datam
Regi cum limitatione, vt non habeat facultatem
obligandi ad culpam, sed ius plectendi. Contra,
quia hoc non esset facere Regem perfectum, sed
mutilum, & mancum, maximè si nec subditi tene-
re&#x0303;tur p&#x0153;nam sustinere: sed possent resistere; quod
si potestatem fecit obligandi in conscientia ad su-
stinendam p&#x0153;nam, & non resistendum; cur non
ad faciendum, quod præcipitur?</P>
<P>  Et aliquando non à Rep. est potestas, sed iure<marginalia>Potestas po-|litica non est|data semper|à communita-|te, sed iure bel|li acquisita.</marginalia>
belli comparatur, tunc à nullo est limitata: ergo
potest ad culpam obligare: & saltem si hanc pote-
statem Resp. non à se abdicauit transferendo eam
in Regem, ipso poterit sub culpa præcipere leges:
ergo humanæ possunt ad culpam obligare: & cùm
Resp. potuerit hanc potestatem Regi dare, & in-
tendat facere Regem perfectum cum pleno iure,
& omnibus requisitis ad rectā & perfectam Reip.
gubernationem, non est dubitandum, quin hanc
ipsi dederit facultatem.</P>
<P>  Secunda ratio, quia Deus & ratio dictant, de-
bere esse Principes, & magistratus in Rep. quorum
præceptis cæteri parcre teneantur, & qui non ob-
temperant, faciunt contra legem Dei directè, pro-
ximè, & immediatè, & per se: sed contra legem hu-
manam, & secundariò contra legem Dei natura-
lem, & positiuam, quæ iubent, vt Principibus ob-
temperemus.</P>
<P>  Tertia ratio, quia hæc potestas est valde neces-<marginalia>Pil$unclearius in con-|scientia Patri|obedire tene-|tur.</marginalia>
saria ad conuenientem gubernationem Reip. hu-
manæ: ergo inest Principibus. Antecedens patet:
quia est necessaria in imperfectioribus, & inferio-<-P>@@

<-P>ribus communitatibus: ideò illis est concessa. Nam
Pater potest obligare filium in conscientia, adeò vt
Deut. 21. à vers. 18. morte dignus iudicetur filius nō
obediens Patri, & Augu. concio. 1. in Psal. 70. ait
Vbi pater hoc iubet, quòd contra Dominum non sit, sic
audiendus est, quomodo Deus; quia obedire patri iussit
Deus: vnde Ephes. 6. filij obedite parentibus in Do-
mino, id est, vt ibi exponit Salmer. disp. 14. vt per le-
gem diuinam licet, hoc enim iustum est, &c. Honora
patrem tuum, &c. Colos. 3. filij obedite parentibus per
omnia: hoc enim placitum est in Domino: de quo agi-
tur in 4. præcepto, & alibi: sed maior est potestas
Principis in Remp. quàm patris in filium, vt docet
Nauar. cap. fraternitas 12. quæst. 2. num. 19. ergo.
Vxor etiam tenetur obedire marito, sicut domino,
Coloss. 3. & Ephes. 5. Et seruus tenetur obedire do-
mino 1. Pet. 2. & alibi, & cap. 1. de coniugio seruo-
rum. Et famulus hero cap. dominus 11. quæst. 3. er-
go similiter, & certè si Principes non possent vm-
quam in cōscientia obligare, esset imperfectissima
gubernatio: quod non est admittendum: ergo.</P>
<P>  Quarta ratio, quia vis punitiua siue obligatiua
in conscientia, si propriè loquamur, est impossibi-
lis, si punitio sit pro violatione propriorum præ-
ceptorum: nam p&#x0153;na propriè sumpta supponit in-
trinsecè culpam; & sic si non est culpa in violatio-
ne aliorum præceptorum, debet esse in violatione
propriorum: ergo propria obligant ad culpam. Et
licet vis vnitiua esset possibilis siue obligatiua,
ramen esset valde insufficiens, quia per eam non
seruaretur. lex, nisi quando p&#x0153;na timeri posset.</P>
<P>  Sexta ratio à posteriori est ex vsu: nam Princi-
pes sæculares passim præcipiunt, quæ iure diuino
præcepta non sunt, vt l. solet ff. de offic. proconsu-
lis, & l. Cassius. ff. de senator. & passim alibi.</P>
<P>  Dico sec&#x0169;do, etiamsi nulla esset lex diuina, pos-<marginalia>8</marginalia>
set lex humana obligare in conscientia, & sub cul-<marginalia>2. Con.</marginalia>
pa etiam mortali, ita sentit Vazquez disp. 158. cap.
2. & ferè omnes citati præter Gersonem, nam Al-
mainus, & Ioannes Medina, cùm docent, legem
humanam obligare ex potestate à Deo data Prin-
cipibus sæcularibus, vel Ecclesiasticis, fortè intel-
ligunt, vel immediatè, vel media ratione naturali
præcipiente; vt omnibus superioribus pareamus,
& hoc est quod ait Valentia suprà, leges humanas
non obligare independenter à lege naturali & diuina.</P>
<P>  Probat Vazquez: quia quamuis potestas sæcu-
laris, aut Pontificia infligere nō possit inferni p&#x0153;-
nam transgressoribus, & quamuis legislator sæcu-
laris non habeat peculiari electione hanc potesta-
tem ab eo, qui hanc p&#x0153;nam potest infligere, nem-
pe à Deo: tamen natura ipsa docet parentibus, &
superioribus non obedire in rebus licitis, & ho-
nestis, si notabilis materia sit, scelus esse. Est
enim contra rectam rationem maioribus non ob-
temperare: consentit Bellar. 4. de Pon. cap. 20. & 3.
de laicis cap. 11. dicens, si per impossibile esset lex hu-
mana & non à Deo, imò & si per impossibile non esset
Deus, adhuc lex humanà obligaret in conscientia. Sed
in illo cap. 20. §. Respondeo esse ait, in eo euentu non
obligaturam sub mortali: quod tamen aliis non pla-
cet: quia violare illam esset defectus grauis, & val-
de turpis contra rationem: ergo lethalis; de quo
sæpe dixi hoc tract. & tract. 7. & 13. Porrò discri-<marginalia>Discrime&#x0303; pec-|cati mortalis,|& venialis|vnde suma-|tur.</marginalia>
men mortalis, & venialis non sumitur ex volunta-
te Dei infligentis p&#x0153;nam æternam, sed ex natura
ipsius peccati, vt disp. 142. cap. 2. fusè probauimus:
ex eo autem transgressio est mortalis, quòd est in<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0240.jpg/>
@@1@<SE240>224 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>re graui, & ideò grauiter displicet Deo; venialis
verò, quia in re leui. Id verò quod grauiter Deo
displicet, dissoluit eius amicitiam, & ex se p&#x0153;nam
metetur æternam, & alioqui iniustè Deus illam
infligeret, sicut quicumque alius Iudex, qui maio-
rem p&#x0153;nam infligeret, quàm culpa meretur. Hac
autem p&#x0153;na punirentur illi, qui nullius alterius
legis, quàm naturalis notitiam haberent. Ro. 2. qui
sine lege peccauerunt, sine lege peribunt. Neque ne-
cessarium est habere notitiam æternæ p&#x0153;næ, vt
homo peccet mortaliter, & eam incurrat, idem est
de lege humana.</P>
<P>  Et quod ait Almainus Pontifice&#x0303; posse ad hanc
culpam obligare: quia hanc à Christo accepit au-
ctoritatem, & quod ait Medina, eandem accepisse
Principes sæculares, friuolum est, & absque funda-<marginalia>Principes Ec-|clesiasticos &|sæculares po-|testatem acce-|pisse obligan-|di ad p&#x0153;nam|æternā incer-|tum est.</marginalia>
mento. Nec enim constat Principes sæculares, vel
Ecclesiasticos potestatem accepisse à Christo pe-
culiarem, vt ad mortale possent obligare, præter
communem, quam acceperunt, subditos guber-
nandi, Ecclesiastici quidem electione, qua à Deo
electi sunt, sæculares autem à Rep. Hanc autem
naturaliter consequitur potestas obligandi suis
præceptis inferiores iuxta materiæ qualitatem.
Hæc Vazquez ferè eisdem verbis: & similia dicit
ad argumenta.</P>
<P>  Ad primum argumentum primæ fententiæ re-<marginalia>9</marginalia>
spondeo, licet forum externum quoad executio-
nem & iudicium, distinct&#x0169; sit ab interno, & con-
scientiæ, tamen ex lege humana resultare posse di-
uersum iudici&#x0169; in foro conscientiæ: nam qui vio-
lat legem humanam, à Deo, & conscientia iudica-
tur peccare: & ideo lex humana dicitur obligare
in conscientia.</P>
<P>  Ad secundum respondeo, licet legislator hu-
manus non cognoscat actus internos, neque pos-
sit directè, ad illos obligare, aut illos punire; tamen
potest legem ponere, quæ obliget in conscientia,
ita vt Deus, & conscientia iudicent, transgresso-
rem peccare: quod etiam ipse legislator iudicare
poterit, si eo animo legem tulit, vt in conscientia,
seu eo modo, quo posset, obligaret.</P>
<P>  Ad tertium respondeo, legislatorem humanum
non posse obligare directè, nec consecutiuè ad
p&#x0153;nam in inferno, vel purgatorio ab ipsomet in-
fligendam: posse tamen obligare consecutiuè sub
p&#x0153;na illa infligenda à Deo: vt si Rex imposuisset
p&#x0153;nam, quæ ab eo solo infligi posset contra eos,
qui legibus, & pręceptis suorum ministrorum non
obtemperant.</P>
<P>  Ad quartum respondeo, non semper eum, qui
potest ponere obligationem, posse illam auferre:
nam homo se obligat voto, promissione, iuramen-
to, vel contractu: nec tamen potest à se hanc obli-
gatione&#x0303; excutere. Legislator autem legem, quam
tulit, potest abrogare: sed postquam violata est à
subdito, non potest remittere offensam Dei, nec
p&#x0153;nam, quam subditus meruit in foro Dei, licet
possit iniuriam propriam & p&#x0153;nam in suo foro
debitam remittere.</P>
<P>  Ad quintum respondeo, eum, qui violat legem
humanam, consequenter violare diuinam positi-
nam, & naturalem, æternam & temporalem; quia
his legibus præceptum nobis est, vt superioribus
pareamus: quamuis autem nulla esset lex diuina
positiua, vt est possibile, & quamuis nulla esset lex
Dei naturalis (quod tamen est impossibile, si Deus<-P>@@

<-P>hominem condat cum vsu rationis, quia tunc vsus
rationis obligabit, & erit lex Dei) peccatum erir
aduersari dictamini rationis, & pro qualitate aut
quantitate materiæ, & deliberationis dignum p&#x0153;-
na inferni, vel purgatorij, & tunc dictamen ratio-
nis dicetur lex, quia ligabit, & obligabit in con-
scientia seu ad culpam, & per consequens lex hu-
mana: quia ipsa ratio dictabit seruandas esse leges
humanas.</P>
<P>  Ad sextum respondeo, cùm vnum de mandatis
naturalibus, & positiuis Dei sit obedire suis supe-
rioribus, qui illis non paret, non seruat omnia Dei
mandata: & verba illa, si vis ad vitam ingredi, serua
mandata; ad humana quoque extendi possunt.</P>
<P>  Ad septimum cum sua confirmatione respon-
deo, lege&#x0303; ciuilem, licet temporalis sit ex fine pro-
prio, & ex propria materia: tamen posse obligare
in conscientia, in virtute legis diuinæ, & naturalis
præcipientis, vt superioris iussa faciamus: etiam si
nec à Deo, nec à natura iidem actus iussi sint: quo-
niam obedientia erga superiores, etiam politicos,
& potestas obligandi in conscientia suis legibus,
maximè necessaria est ad bonum temporale, &
morale hominum, & ad cultum Dei, & fælicita-
tem huius, & futuræ vitæ, naturalem quidem
simpliciter, supernaturalem verò, supposita ele-
ctione humanæ naturæ ad finem supernatu-
ralem.</P><marginalia>10</marginalia>
<P>  Oportet aute&#x0303; aduertere, vt humani legislatores
obligent in conscientia, non esse necessarium vt
expressè velint, & dicant, obligare in conscientia,
seu ad culpam coram Deo, sed satis est velle obli-
gare quantùm possunt, & ex tota sua auctoritate:
vt notat Valentia disp. 7. quæst. 5. pu. 6. quæst. 2.
& 3. Sayrus tom. 1. lib. 3. cap. 7. nu. 1. Neque hoc
est cōtra præceptum Eugenij in Concilio Latera-
nensi, vt laici Ecclesiastica negotia tractare non
præsumant: nec contra Augustinum ser. 6. de verb.
Domini dicentem, quòd Imperator minatur car-
cerem, Deus verò gehennam: nam Augustinus
loquitur de Imperatore pręcipiente contra Deum:
in quo euentu non potest gehennam minari: secus
cum iusta præcipit: vide Bellar. 3. de laicis cap. 9.
& seqq.</P>
<P>  Aduerte quoque, aliquos dixisse superiorem
Ecclesiasticum posse in ordine ad bonum, vel ma-
lum priuatum ponere obligationem sub mortali:
sæcularem autem tātùm id posse in ordine ad bo-
num, vel malum graue commune: sed non video
quare ponendum sit hoc discrimen: vterque enim
respicit primariè bonum commune, & secundariè
priuatum subditorum: verum est, in ordine ad
bonum temporale priuatum, rarò oportere supe-
riorem præcipere, quia cōmuniter quilibet habet
de eo curam sufficientem: in ordine autem ad bo-
num spirituale priuatum sunt communiter homi-
nes ignaui, & desides: idcircò oportet præceptis
impelli.</P>
<P>  Aduerte prætereà, quòd licet Pontifex possit ex
suo capite aliquid præcipere: non tamen definire,
sed ea tātùm quæ in scriptura, & tradita sunt, quia
ea tantum dicta sunt à Deo: vide Canum 5. de locis
cap. 5. ad vltim argument.</P>
<P>  Hîc disputant nonnulli an Pontifex, & alij præ-
lati religionum possint religiosis aliquid præscri-
bere: quod in regula non contineatur: sed de hoc
egi disp. 8. sect. 12.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0241.jpg/>
@@1@<SE241>Disput. X. Sectio II. 225
<duolan 2>------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO II.
An in dubio de iustitia, vel obligatione legis
teneamur ei obedire.</Z>
<P><INI5>D</INI5>E hac re Vazquez disp. 151. cap. 4. in<marginalia>11</marginalia>
fine ait, si constat, aliquem esse superio-
rem, & non esse malum, quod præcipit,
absque dubio teneor ei obedire, quia tuta
conscientia possum me illi accommodare;
si tamen de pot estate legislatoris dubitatur, nimirum,
quia dubito an sit Rex, alia, inquit, est ratio, vt tract.
de conscien. dictum est (scilicet disp. 65.) Vbi & nos
multa diximus, & in hoc tract. de legib. disp. 1. sect.
3. conditione 5. quibus consonat Suarez 3. part. to.
5. disp. 4. nu. 5. & sequentibus, dicens, quando supe-<marginalia>Quando quis|Superiori pa-|rere teneatur,|vel non.</marginalia>
rior est certus, vt homo possit eius sententiæ, vel legi non
obedire, debere sententiæ errorem, & iniquitatem esse
moraliter certam, & indubitatam: alioqui enim tene-
tur obedire; quia in dubiis parendum est superiori, qui
ius præcipiendi habet, ac possidet: quia ad commune bo-
num hoc omninò expedit: idem censet, si de iniustitia
legis tantùm sit probabilis opinio, aut verisimile
iudicium sine temeritate formari possit. Quia
dummodò iustitia legis probabilioribus rationi-
bus, vel certè æquè probabilibus nitatur, satis esse
videtur, vt valida sit, & consequenter vt obliget,
& censuram inducat: alioqui cogendi essent supe-
riores ad numquam præcipiendum, nisi ex certa,
& euidenti cognitione, quod est supra humanam
facultatem. Si enim subditis licet ex probabilibus
rationibus formare iudicium prudens & practicè
cerrum ad operandum: cur non etiam hoc licebit
superiori ad ferendam legem, & præceptum? Sicut
enim cæteri homines non possunt semper habere
euidentiam speculatiuam, & ideò, ne perplexi
sint, & humano modo operari valeant, licitè ap-
plicant ad opus iudicium probabile cum certitu-
dine practica: ita idem modus operandi necessa-
rius est superiori, qui homo etiam est, alioqui sæ-
pe esset perplexus, & multa incommoda commu-
ni bono ex eius regimine sequerentur. Quod si
ipse iustè, & rectè ita præcipit, alij certè obedire
tenentur.</P>
<P>  Quod si quis obiiciat commune dogma Theo-<marginalia>12</marginalia>
logorum, vnumquemque operari posse iuxta suā
opinionem probabilem: Dicendum est, illud esse
intelligendum de opinione practicè probabili, id
est, in ordine ad opus, & non in sola speculatione.
In præsenti autem licèt possit esse vtrimque con-
trouersia probabilis, an hoc, quod præcipitur, iu-
stum sit, necne: tamen posita lege iam nō est pro-
babile, quin oppositum malum sit, quia non est
probabile; quin hæc lex sic lata valida sit, &
iusta. Vel certè dici etiam potest, illud axioma in-
telligi in causa pari: hîc autem in hoc est imparitas
quòd ius, & potestas Superioris præeminet, sem-
perq&#x0301;ue pręferri debet. Dixi autem, inquit Suarez,
dummodo iustitia legis saltem æquè probabilibus
rationibus nitatur. Nam si oppositum sit manife-
stè probabilius, etiam est valde probabile, subdi-
tos posse se excusare ab obseruātia talis legis. Hæc
Suarez, qui etiam videndus eodem tomo, disp. 22.
sect. 9. vbi docet in dubio, quando agitur de peri-
culo peccandi, tutiorem partem eligendam esse,
quod etiam docet Vazquez, illa disp. 65. ca. 3. cum
multis, quos citat cap. 1. quibus adde Hipol. singu-
lari 151. & speciatim quando dubitatio est de obli-<-P>@@

<-P>gatione legis, ita docent Castro 1. de lege p&#x0153;nali,
cap. 5. docum. 4. & vniuersè Archidiac. quem re-
fert, & probat Felin. cap. nam concupiscentiam de
const. num. 5. constitutionem in dubio præceptum
continere docet, nisi materia subiecta, aut consti-
tutionis verba aliud persuadeant. Medina etiam,
C. de ieiunio. quæst. 7. de necessitate ieiunij Eccle-
siastici, ait, Si quis omnibus perspectis & consideratis,
adhuc manet dubius, an præceptum humanum obliget
sub mortali aut veniali, tunc ipsa conscientia dubia, quæ
temerè deponi non debet, facit ipsi dubitanti legem: tunc
enim id agat, & teneat, quod tutius esse cognouerit, ne
cōscientiæ propriæ cōtraueniendo ædificet ad gehennam,
& Ledes. 2. 4. quæst. 17. art. 2. dub. 6. ait. Tunc ipsa
conscientia dubia, quæ temerè deponi non debet, faciet
ipsi dubitanti legem, & quid sit agendum oste&#x0303;det: nam
tunc id agat ille dubitans, si nec per se, nec per Doctorem
potest vincere illud dubium: quod tutius esse, bona fide
iudicauerit, ne conscientiæ propriæ contraueniendo ædi-
ficet ad gehennam: & Aragon. 2. 2. quæst. 62. ar. 3. ait,
subditi quamdiù apertè non constat de iniustitia,
aut leuitate legis, tenentur stare iudicio suorum
maiorum: & Henric. quodlib. 8. quæst. 16. in dubio
an sit contra diuinum præceptum obediendum
ait præcepto superioris.</P>
<P>  Nauarrus autem in summa cap. 23. num. 50. ait
verba præcepto, & æquipollentia, cùm ex se indif-
ferentia sint, ad culpam mortalem, & venialem
intelligenda esse de veniali: leges enim, quæ rectè
possunt intelligi de p&#x0153;na maiori, & minori, in du-
bio de minori intellige&#x0303;dæ sunt, l. interpretatione,
l. si præses, ff. de p&#x0153;nis, cap. in p&#x0153;nis, de regul. iur.
in 6. idemq&#x0301;ue Nauarrus tractatu de voto paupert.
cap. nullam, num. 31. & cap. statuimus, num. 62. ait
ignorantiam veræ intelligentiæ legis humanæ ex-
cusare à peccato saltem mortali, & citat Innocent.
cap. per tuas, 2. num. 4. de simonia, & Baldum l. ab
eo, C. quomodo & quand. iud. Felin. c. nam concu-
piscentiā de constit. Palac. etiam 3. dist. 37. quæst. 7.
colum. 24. ait, si probabilissimum est, legem supe-
rioris iniustam esse, non teneri subditum ei obedi-
re. Isti modi dicendi, qui contrarij videntur, vel
conciliandi, vel interpretandi, aut moderandi sunt
iuxta ea, quæ tract. 8. diximus de conscientia du-
bia & opinatiua, & in hoc tractat. disput. 1. sect. 3.
conclus. 5.</P>
<P>  Cùm autem verba legis clarè indicant aliquid,
& non cōstat aliunde de me&#x0303;te legislatoris, no esse
à verbis legis recedendum docet Antoninus 2. p.
tit. 4. cap. 2. §. 3. ex glossa in illud Gregorij cap. hu-
manæ, 22. quæst. 3. humanæ aures talia verba iudi-
cant, qualia foris sonant: & ex cap. ex literis, de spon-
salib. & l. non aliter, ff. de legatis 2. sed & hoc suam
habet moderationem, nam casus esse possunt, in
quibus liceat sequi in praxi interpretationem, quę
non sit certa: sed tantùm probabilis circa mentem
legislatoris.</P>
<P>  Ex his interpretanda est regula iuris in 6. In ob-
scuris quod minimum est, sequendum esse: gloss. ibi in-
terpretatur de obligatione orta ex voto, promis-
sione, vel contractu: ego tamen etiam de obliga-
tione orta ex lege intelligendam illam conseo, ita
vt homo possit de minori obligatione legem in-
terpretari, si valdè incommoda illi fuerit inter-
pretatio de maiori obligatione: sed cum nihil vel
parum interest, de maiori obligatione debet inter-
pretari, & in dubio an sit mortale vel veniale, ca-
uere debebit ab opere, quasi à mortali: sicut in du-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0242.jpg/>
@@1@<SE242>226 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>bio tutior pars est sequenda, si commodè fieri po-
test iuxta cap. veniens de sponsalib. cap. ad audien-
tiam, cap. significasti, 1. & 2. de homicid. & clem.
exiui de paradiso, §. nos itaque de verb. sign.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO III.
An teneamur in conscientia obedire legibus, & senten-
tiis latis à tyranno, qui non est verè Rex.</Z>
<P><INI4>S</INI4>Otus 3. iust. quæst. 4. art. 6. inquit, lege&#x0303;<marginalia>13</marginalia>
aut sententiam Tyranni nunquam es-<marginalia>1. Opin. Soti.</marginalia>
se validam, nisi iam ipse tyrannus fa-
ctus sit Princeps legitimus ex cōsen-
su totius Reipublic. Quales fuerunt in Hispania
Gothi, & in Gallia Franci, qui à principio fuerunt
tyranni posteà verò Respub. consensit eorum gu-
bernationi. Pro hac sententia aliqui referunt An-
gelum: & Syluestrum verbo Iudex, vel iudicium,
sed malè: quia isti, & alij summistæ solùm dicunt
in genere, iudicium esse nullum, quando est à iu-
dice potestatem non habente. Referuntur etiam
Caietanus, & Armilla, verbo, tyrannus. Sed neque
hi id dicunt, solùm affirmant, eos qui à tyranno
sententiam iustam petunt, non peccare, licèt ille
peccet vsurpando iudicium, quia illi non petunt,
vt iudicium vsurpet, sed vt minus malè vtatur iam
vsurpato.</P>
<P>  Hęc sententia suadetur, quia Iurisperiti cap. at si
clerici, de iudiciis: & l. Barbarius, ff. de offic. præ-
tor. & multi Theologi 4. dist. 17. & 18. & summi-
stę verbo Iudex, iudicium, & sente&#x0303;tia, docent, sen-
tentiam iudicis non legitimi nullam esse: & colli-<marginalia>Sententia iu-|dicis non le-|gitimi nulla|est.</marginalia>
gitur ex d. cap. at si clerici, & ex cap. accusatores,
3. quæst. 8. sed tyrannus non est legitimus iudex:
ergo. Confirmatur ex Gregorio 11. quæst. 3. c. sen-
tentia: vbi non dixit absolutè, sententia, sed senten-
tia pastoris timenda est: sed tyrannus non est verè
pastor: ergo eius leges, & iudicia ab eo vel eius
ministris facta sunt nulla, vt tenet Andreas ab
Exea rubr. de constit. num. 105. & 106. tribuens
Baldo & Paulo de Castro, auth. decernimus. C. de
sacrosanct. eccles. Bartolus ibi, & tract. de tyrannis
num. 16. Quibus accedere videtur Ioannes Nico-
laus tract. de hæret. not. 40. fauet Nauarr. in sum.
cap. 23. num. 40. dicens, legem iniustam non obli-
gare, qualis est facta à non habente potestatem:
argu. cap. 2. de constit. lib. 6. & l. fin. ff. de iurisdict.
omnium iudicum.</P>
<P>  Rectè tamen recentiores Theologi docent, le-<marginalia>14</marginalia>
ges, & iudicia tyrannorum pacificè regnum possi-<marginalia>2. Opinio.</marginalia>
dentium, quia Resp. non potest eorum iugum ex-<marginalia>Leges & iu-|dicia tyrāno-|rum, quæ sint|validæ.</marginalia>
cutere, valida esse: docent Victoria relect. de po-
testate ciuili num. 23. Medina 1. 2. quæst. 96. art. 4.
in fine. Bannes 2. 2. quæst. 67. art. 1. Salon quæstio.
60. art. 6. Aragon. eodem art. 1. vbi etiam Victoria
in Scriptis, Leonardus Lessius 2. de virtutib. Card.
cap. 29. dub. 9. probatur, quia non esse validas illas
leges & sententias, cæteraq&#x0301;ue acta, esset in magn&#x0169;
Reipubl detrimentum: esset enim magna confu-
sio, & perturbatio in Repub. si nulli essent iudices,
quorum sententiæ valerent, si nullæ essent leges
iustæ ex parte materiæ, quæ seruari possent, & de-
berent. Potest autem Resp. huic incommodo oc-
cutrere tacitè conferendo potestatem gubernandi
tyranno, interim dum non potest illum repellere,
& similiter eius ministris, & iudicibus ab eo con-<marginalia>Respubl. quo-|modo leges &|iudicia tyran-|ni probabit.</marginalia>
stitutis: vel ratificando eorum leges, iudicia &
acta: ergo hoc debet facere, & facit: & ita leges il-<-P>@@

<-P>læ, & cætera acta valida sunt.  Confirmatur ex
D. Thoma quæst. 96. art. 4. vbi ait, lex quæ fertur à
non habente auctoritatem, non obligat in fero animæ,
nisi aliàs esset scandalum, vel perturbatio Reip. At
quādo tyrannus iam pacificè gubernat, nec potest
repelli, esset graue scandalum, & perturbatio in
Rep. illi non obedire: ergo tunc licet à parte rei
non sit rex, tenemur ei obedire: & ita tenent Bar-
tolus, Baldus, & Paulus de Castro. & Ioannes Ni-
colaus supra, si attentè legātur: docent enim, quòd
licet illæ leges, vt sunt à tyranno, & iudicia in eis
fundata, nullius sint valoris vt sic, tamen auctori-
tate iurium talis Reip. vel ex eius consensu valore&#x0303;
habent, alioqui sequeretur magnum Reip. detri-
mentum, cum Resp. opprimatur à tyranno, nec sit
sui iuris, nec possit ipsa ferre leges, nec à legitimo
rege antea datas exequi. Si non pareret tyranno,
interiret, quia non esset qui causas ciuiles, vel cri-
minales definiret, sceleratos coerceret, & puniret,
hostes profligaret, aliáque mala impediret. Vnde
eò ipsò quòd Resp. arma deponit non valens ty-
ranno resistere, implicitè, & interpretatiuè valo-
rem confert mandatis eius Reip. conuenientibus.
Secus quando arma feruent, & spes est conseruan-
di suam libertatem: & nisi validæ essent leges ty-
ranni, non diceretur in authentica citata: actus fa-<marginalia>Actus tyran-|ni, iusto Do-|minio super-|ueniente re-|scindendi.</marginalia>
ctos per tyrannum tempore tyrannidis debere rescindi,
superueniente iusto Dominio, quod interpretatur
Paulus de castro ibi de factis per viam legis.</P>
<P>  Confirmatur ex l. Barbarius ff. de offi. prætor. &
cap. infamis 3. qu. 7. vbi decernitur acta à quodam
iudice, cuius electio fuerat nulla, ex occulto serui-
tutis impedimento, valida fuisse; quia communis
error populi cum titulo apparenti, à superiori da-
to, contulit illi iurisdictionem, ne ex nullitate ge-
storum ipsius lites, & alia incommoda in Repub.
sequere&#x0303;tur. Qua etiam ratione omnes ferè Theo-
logi, & Canonistæ docent, quòd si quis fiat paro-
chus cum occulto impedimento excommunica-
tionis, vel alio simili, absolutiones ab ipso datæ
sunt validæ: quia communis error populi cum ap-<marginalia>Communis er-|ror populi dat|iurisdictione&#x0303;.</marginalia>
parente titulo dedit ei iurisdictionem, ne p&#x0153;ni-
tentes absolutionis fructu careant, & posteà con-
fessiones repetere teneantur: de quo multa dixi in
tractatibus de confess. & excomm. sic ergo in casu
præsenti Resp. confert tyranno, & eius ministris
iurisdictionem, aut eorum acta ratificat, vt magna
incommoda vitentur, sic in cap. præsidentes de
hęret. in 6. datur facultas Principibus etiam tyran-
nis hæreticos puniendi, ne impuniti maneant.
Confirmāt Salon, Aragon, Medina, Bannes & alij,
quia constat Romanos per tyrannidem occupasse
Iudæam, tamen Christus Matth. 22. dixit, reddite
quæ sunt Cæsaris Cæsari, & ipse reddidit tributum,
nec asseruit se liber&#x0169;, quia non esset obediendum
tyrannis, sed quia erat filius Dei, vel etiam quia
erat filius Dauid, & Ioannes Baptista Lucæ 3. mi-
nistris quærentibus ab ipso (quos dubium non est,
quin essent milites Romanorum) quid facerent,
non præcepit, vt militiam desererent, quasi mini-
stri Principis tyranni, sed hoc tantùm, vt neminem
concuterent, & contenti essent suis stipendiis. Pi-
lato etiam, qui à nullo alio potestatem habebat,
nisi à Cæsare, dixit Christus, Non haberes potesta-
tem in me vllam, nisi tibi datum esset desuper. Ioan. 18.
& 1. Pet. 2. subiecti estote omni humanæ creaturæ, siue
regi quasi præcellenti, &c. & Rom. 13. omnis anima
potestatibus sublimioribus subdita sit: nullus autem<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0243.jpg/>
@@1@<SE243>Disput. X. Sectio III. 227
<duolan 2><-P>tunc erat Rex, nisi Cæsar, & nullus iudex nisi con-
stitutus ab ipso.</P>
<P>  Sed hæc probatio displicet Leonardo, quia cre-
dit neminem in conscientia teneri tyranno tribu-
tum soluere, nisi fortè causa scandali, vel maioris
mali vitandi: nec enim ratio naturalis id dictat,
neque Resp. censetur id velle, quia expedit, illum
non ab&#x0169;dare, vt faciliùs eius iugum possit excuti.
Sententia Domini est generalis, solum significans
Principi reddendum, quod ei debetur: non enim
conueniebat, vt alterutram partem distinctè defi-
niret. Hæc Leonardus. Confirmat etiam Salon:
alioqui cùm Indi insulani per tyrannidem sint re-<marginalia>Indi insulani|quo iure per-|uenerint ad|Regem Hispa-|niæ.</marginalia>
dacti ad dominium Regis Hispaniæ, sequeretur
illos non teneri ad obediendum legibus, & statu-
tis nostri Regis, & suorum ministrorum, quod es-
set omnia perturbare, nec est vllo modo asseren-
dum. Sed hæc ratio supponit falsum, nempe Re-
gem Hispaniæ etiam nunc tyrānicè regna illa ob-
tinere: quod falsum est, vt docet Bannes 2. 2. tom.
1. quæst. 10. art. 10. in fine, ostendens, quo præ-
cipuè titulo legitimo Hispaniarum Rex gubernet
Indos.</P>
<P>  Idem confirmat Salon, alioqui Christiani de-
gentes in Asia non tenere&#x0303;tur iustis Turcæ legibus:
nec Catholici agentes in Anglia legibus iustis
Reginæ Elisabethæ (ea enim tunc regnabat) quod
est falsum.</P>
<P>  Ego aliter confirmo, quia si reuera illi nullam
haberent potestatem, iniquum esset ab illis petere
sententiam in rebus dubiis, quia in dubiis melior
est conditio possidentis, donec per legitimum iu-
dicem condemnetur: & in criminalibus, quia esset
quasi vindictam sumere auctoritate priuata: con-
sequens est falsum: ergo.</P>
<P>  Sed obiicies, quia tyrannus peccat leges & sen-<marginalia>15</marginalia>
tentias ferendo: nam vsurpatum iudicium est pec-
catum, vt ait D. Thomas 2. 2 qu. 60. art. 6. ergo pe-
tere ab eo, vt sententiam, vel legem ferat, erit pec-
catum: quia peccat&#x0169; est petere, quæ licitè fieri non
possunt. Respondet primò Medina suprà, quòd
sicut licitum est, parato ad vitium luxuriæ consu-
lere, & persuadere, vt si alterutrum facturus est,
potius cōmittat simplicem fornicationem, quàm
adulterium, quia hoc tantùm est consulere minus
malum: ita licitum est, tyranno consulere, vt exer-
ceat iusta iudicia, quia hoc minus mal&#x0169;, sed opor-
teret explicare, respectu cuius est minus malum:
item non videtur simile, quia in illo casu fornica-
tionis petirio est conditio naturalis, hic verò non
est petitio conditionalis: si facturus es legem, fac
iustam, si laturus es sententiam, fer iustam, sed
absolutè, iudica internos, fac talem legem, &c. Se-
cundò respondet, quòd ciues quando concur-
runt ad tyrannum, vt ex ęquo & iusto iudicet, con-
stituunt illum iudicem arbitrum, vt suas contro-
uersias definiat, & sic ipse nō peccat peccato vsur-
pationis iudicij: Contrà, quia sic sententiæ non
valerent, vt iudicis ordinarij, sed vt arbitri: item
iudex arbiter solùm habet auctoritatem de con-
sensu vtriusque partis, hîc verò solùm consentit
actor sæpenumerò. Tertiò respondet, quòd non
petunt vsurpat&#x0169; iudicium, sed qualitatem iustam
vsurpati iudicij, hoc est, vt supposito, quòd vsur-
pat iudicium, iustè, & sanctè iudicet. Sed contrà,
quia absolutè petunt iudicium, & legem, &c. Re-
spondet Caietanus, cuius est etiam hæc & prima
solutio, petitiones piè esse interpretandas, scilicet,<-P>@@

<-P>si vis, seu, ex quo vis detinere, & exercere hoc do-
minium, vtere illo iustè, vtere honestè, vtere piè,
vtere ad vtilitate&#x0303; publicam, & priuatorum, prout
deceret Dominum: sed si ita est, ergo ille piè, iustè,
& honestè potest exercere illos actus. Quod pla-
cet. Vnde quartò respondet, Tyrannum tunc non
peccare, quia ex consensu interpretatiuo Reip. &
eius auctoritate leges & sententias fert: ita tenet
Salon, in fine illius controuersiæ dicens. Ex quo
etiam sequitur, non modò ciues debere illi in con-
scientia obedire, verum etiam tyrannum ferentem
tales sententias, non peccare, quinimo peccaret;
nisi illas ferret, quamdiu munus Principis retinet,
quamuis teneatur in conscientia principatum re-
linquere, aut eniti mediis honestis, vt à Rep. in
suum Principem eligatur: idem indicat Aragon,
ait enim, iudicium tyranni esse vsurpatum in cau-
sa & radice, quatenus tyrannus iniustè occupauit,
& retinet principatum, esse autem non vsurpatum
quatenus fit auctoritate Reip. volentis ex supposi-
tione tyrannidis, vt ille iudicet.</P>
<P>  Obiicies, quia iudicando vsurpat sibi potesta-<marginalia>16</marginalia>
tem Principis, & gerit se vt verus Princeps, cum
tamen reuera non sit: ergo peccat vsurpatione iu-
dicij: qui enim vsurpat sibi potestatem alienam, &
intendit ea vti in iudicando, peccat vsurpatione
iudicij.</P>
<P>  Respondeo peccasse inuadendo principatum,<marginalia>Tyrannus in-|uade&#x0303;do Prin-|cipatum, &|retinendo pec-|cat.</marginalia>
& peccare retinendo illum, & vtendo illo, seu le-
ges ferendo, & sententias quasi propria auctorita-
te, & sic fortè possent intelligi Leonardus Lessius
suprà, & alij asserentes peccare, sed posset nō pec-
care, nimirum ferendo leges, & sententias aucto-
ritate Reip. sibi collata ex suppositione, quòd non
dimittat Principatum. Vnde quod ab eo petitur,
iustè posset præstare, supposita tamen illa reten-
tione iniusta, & ideo non peccat qui illud petit. Et<marginalia>Sed non pec-|cat iudicando.</marginalia>
Lessius quidem fatetur iudicando non committe-
re nouum peccatum, sed continuare antiquum:
neque addere aliquam malitiam mortiferam su-
pra vsurpationem tituli Principatus, quia per hoc
non fit noua iniuria: sed continuatur prior; imò
magis peccaret, si quando res postulat, ius non
diceret retento principatu, quia magis ciuibus no-
ceret, & maiorem iniuriam irrogaret. Sicut qui
rem alienam detinet, & ea vtitur, peccat vtendo:
tamen si iste vsus est rei vtilis, vel necessarius, non
addit nouam malitiam supra rei detentionem, &
non vtendo magis peccaret.</P>
<P>  Verùm hic distinguenda est duplex malitia: al-<marginalia>Duplex mali-|tia tyranni|Principatum|retinentis.</marginalia>
tera est in retentione principatus: hæc est eiusdem
speciei c&#x0169; inuasione: sed notabiliter maior ob ma-
gnam continuationem in re grauissima, imò esset
peccat&#x0169; numero distinctum, si post p&#x0153;nitentiam
facti iterasset voluntatem retinendi, & idem est
in qualibet retentione rei alienæ. Alia est malitia
in vsu necessario, vel vtili subditis, & hanc mali-
tiam hic esse negamus, si re illa vtatur ex volunta-
te interpretatiua Reip. sicut in vsu vestium neces-
sario vel vtili ex formali, vel interpretatiua volun-
tate Domini idem credimus. Vnde ille non est
perplexus etiam supposita malitia retinendi prin-
cipatum, ita vt & iudicando, & non iudicando
peccet, sed bene facit iudicando ex illa suppositio-
ne. Et confirmatur: nam inferiores iudices à Ty-
ranno constituti, si eius tyrannidem non susten-
tent, aut iuuent, non peccant ius dicendo, modo
alioquin omnia iure agant, vt probat Leonardus:<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0244.jpg/>
@@1@<SE244>228 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>quia nullam Reip. faciunt iniuriā, & ipsa Resp. po-
sito hoc rerum statu tacitè in illos consentit, cum
illorum administratio in bonum commune cedat:
ergo similiter, quamuis Tyrannus retinendo re-
gnum peccet: tamen supposita retentione non
peccat ex tacita voluntate Reip. iustas leges, &
sententias ferendo. Confirmatur etiam: nam vt
optimè docet idem auctor, tyrannus non peccat
peccato homicidij, si sontes secundum ordinem
iuris interficiat, aut bonis spoliet, eò quòd Resp.
tacitè ad hoc tribuit illi auctoritatem, dum con-
sentit, & cupit, vt ita faciat: & ideò non tenetur ad
restitutionem, & solùm peccat in eo actu, quate-
nus in ipso se gerit, vt Princeps, operando quasi
auctoritate propria, qua vtitur non excludens
tamen auctoritatem, quam Resp. ad huiusmodi
actum illi concedit, sed intendens vti omni sua
auctoritate: ergo, si tantùm vellet, in ferenda lege,
vel sententia vti auctoritate Reip. non peccaret:<marginalia>In quo peccet|Tyrannus iu-|dicando.</marginalia>
& ita quod ab eo petunt ciues, cum petunt legem
fieri, vel ius dici, licitè præstare posset, & per se
est licitum: licet ipse illud efficiat mala circun-
stantia modi, gerens se interius, & exterius, quasi
verus Dominus, & Princeps, c&#x0169; animo illud idem
faciendi, etiamsi Resp. omninò nollet: similiter
peccare solent iudices constituti à Tyranno, vt ait<marginalia>In quo pecce&#x0303;t|Tyrannorum|iudices.</marginalia>
Leonardus, quia tyrannidem iuuant, & fouent, &
quasi à solo Principe potestatem habentes iudi-
cant, cùm tamen habeant illam à Rep. mediante
Principe tyranno.</P>
<P>  Ex his conciliantur opiniones dicentium pec-
care, & dicentium non peccare tyrannum, & eius
ministros in ferendis sententiis & legibus.</P>
<P>  Ad argumentum pro Soto factum respondeo,<marginalia>17</marginalia>
sententias illas non esse validas, vt sunt à tyranno,<marginalia>Ad argum.|pro Soto.</marginalia>
sed quatenus sunt à voluntate Reip. saltem inter-
pretatiua, seu implicita: ita Bannes, Lessius,
Victoria.</P>
<P>  Vbi non intelligas leges, & sententias non va-
lere à principio, sed postea, cùm Resp. nouerit esse
latas, & eas ratificet: hoc enim etiam esset in ma-
gnum Reip. detrimentum: sed à principio valent:
quia feruntur auctoritate tacita, implicita, & in
terpretatiua Reip. vt expressè docent Salon, Leo-
nardus, & alij.</P>
<P>  Ex his infert Leonardus, quid dicendum sit de
legibus & sententiis latis ab illis, qui in Hollan-
dia tyrannicè gubernant.</P>
<P>  Ex his etiam intelligitur, quantum veritatis ha-
beant, quæ dicit Gabriel 4. dist. 15. quæst. 5. art. 2.
con. 1. vbi ait, tyrannum peccare mortaliter actus officij<marginalia>Tyrānus quo-|modo suo prin|cipatui cede-|re teneatur.</marginalia>
exercendo, & teneri cedere, si potest sine notabili periculo
animarum, corporum, rerum: puta, quia populus per
eius dimissionem poneretur in seditionem, aut se-
queretur destructio Reip. vel depopulatio patriæ,
aut eiusmodi: sed cessante causa debe&#x0303;t cedere cum
effectu, & ca. 3. dub. ait, subditos non teneri ei obe-
dire, nisi ex inobedientia immineret scandalum,
vel periculum sui, vel aliorum, quibus cessantibus
non tenerentur obedire.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO IIII.
Vtrum lex humana, fundata in falsa præsumptione,
obliget in conscientia.</Z>
<P><INI3>A</INI3>Zor tom. 1. lib. 5. cap. 6. quæst. 4. inter ea,<marginalia>18</marginalia>
quę omnibus sunt comperta, partem af-
firmātem huius quæst. numerat, dicens.
Quartò similiter in eo omnes consentiunt, leges<-P>@@

<-P>humanas, siue canonicas, siue ciuiles, si ob solam<marginalia>Leges huma-|næ ob solam|præsumptione&#x0303;|delicti latæ nō|habet vim.</marginalia>
suspitionem, vel præsumptionem delicti sint latę,
non habere vim obstringendi conscientiam, &
quamuis ille auctores non referat, ita tenent cō-
muniter Iurisperiti, cap. 1. de constit. vbi Panorm.
num. 10. Decius lectu. 1. num. 18. colum. 8. Felinus
num. 4. & cap. sicut dignum, de homicid. Dinus,
reg. locupletari de reg. iur. in 6. Innocentius capit.
quia plerique de immunit. Eccles. Panormitanu s
in pro&#x0153;m. decretal. & cap. tua de vsuris. Syluester
verbo lex, quæst. 9. Soto 1. iust. quæst. 6. art. 4. in fin.
& 4. dist. 22. quæst. 1. art. 3. Castro 1. de lege p&#x0153;na-
li, cap. 5. Nauarrus in summa, cap. 17. nu. 283. lit. A,
ex commentar. cap. fin. de vsuris, num. 6. & nu. 106.
& in summa cap. 23. nu. 62. Couarruuias 1. 4. ca. 4.
§. 1. & cap. cum esses, de testam. num. 9. Vazquez
disp. 163. cap. 2. & 3. Azor tom. 1. lib. 5. cap. 6. qu. 4.
Sayrus tomo 1. lib. 3. cap. 7. num. 8. Tabienna verb.
lex, num. 28. quæst. 27. circa medium. Angelus eo-
dem verbo, nu. 4. Andreas ab Exea, cap. 1. de consti.
con. 8. num. 332. Adrianus quodlib. 6. artic. 1. lit. B,
vers. ex quo infero, Driedo 1. de libert. Christiana,
cap. 16. Castro 1. de lege p&#x0153;nali, cap. 5. docum. 1.
in fine, Guillerm. de Monte Ferrato 2. part. super
pragmat. sanctionem. Baldus auth. ingressi. C. de
sacrosanct. eccles. & fusiùs l. cum quis. C. de iuris &
facti ignorantia, Iason l. certum est. C. vnde legiti-
mi, & rubr. ff. de acquirend. hæred. colum. penult.
Valentia disp. 7. quæst. 5. punct. 6. & 2. 2. disp. 5. q. 6.
punct. 5. & quæst. 22. punct. 2. in fine, sumitur ex
cap. is qui fidem, & cap. tua nos de sponsalib. &
cap. humanæ aures, 22. quæst. 5.</P>
<P>  Sed aduerte, dupliciter legem fundari in præ-<marginalia>Dupliciterlex|fundatur in|præsumptione.</marginalia>
sumptione. Primò, præcipiendo aliquid, quod prę-
sumitur licit&#x0169;, tamen re vera est illicitum, & tunc
clarum est, non posse obligare, quia ad mal&#x0169; obli-
gare non potest. Imò tunc tenetur homo talem le-
gem transgredi, quia id iubet lex diuina. Sic maxi-
mè procedunt dicta iura, vt quando aliqui con-
traxerunt in facie Ecclesiæ, cum impedimento se-
creto, vel sine consensu requisito: in quo euentu
coniuges non debent reddere, nec possunt petere,
etsi Ecclesia id præcipiat sub censura, quia malè
facerent; patet cap. literas de restit. spoliat. & cap.
inquisitioni, de sent. excomm. Alio modo lex fun-
datur in falsa præsumptione præcipiens aliquid,
quod non est malum: & tunc non obligat, quia
deest intentio legislatoris, & secundùm rectam
rationem veritas præfertur præsumptioni: cap. ve-
ritatem, dist. 8. ideo etiam in foro externo contra
præsumptionem admittitur probatio.</P>
<P>  Sed obiicies, nam lex irritans professionem fa-<marginalia>19</marginalia>
ctam ante legitimā ætatem, fundatur in præsum-
ptione, quòd in minori ætate non fit cum perfe-
cto iudicio, & deliberatione: tamen etiam si tunc
homo habeat perfectissimum iudicium, & delibe-
rationem, professio erit nulla; ergo assertio est fal-
sa. Idem argumentum fit in lege prohibente, & ir-
ritāte venditionem factam à minori. Respondeo,
duplice&#x0303; esse præsumptionem, vt notauit D. Tho-<marginalia>Duplex est|præsumptio.</marginalia>
mas 2. 2. quæst. 60. art. 4. ad 3. Caietanus ibi, Sotus
3. iust. quæst. 3. art. vlt. in fin. vnam vocat D. Thom.
præsuppositionis, aliam definitionis. Prima est,
quando supponitur in tali casu, vel cum talibus
circumstātiis hoc, vel illud solere accidere; etiamsi
non definiamus, hîc & nunc ita accidisse. Secunda
est, quando in tali casu definitur, hoc ita fact&#x0169; esse,
& ex hoc præiudicio lex, aut præceptum fertur.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0245.jpg/>
@@1@<SE245>Disput. X. Sectio IV. 229
<duolan 2><-P>Vnde clariùs dici posset, priorem esse pręsumptio-
nem periculi, aut potentiæ, quæ vt in plurim&#x0169; re-
ducitur in actum; posteriorem autem esse præ-
sumptionem facti: quando ergo lex fundatur tan-
tùm in præsumptione præsuppositiua seu periculi,
quamuis factum in particulari cesset, non cessat
obligatio legis, & ita contingit in exemplis addu-
ctis: nam lex irritans votum non fundatur in hoc,
quòd votum in particulari sit factum sine suffi-
cienti iudicio, sed in periculo, & in eo, quòd regu-
lariter euenire solet in tali ætate; & ideo quicquid
accidat in particulari casu, nō cessat eius effectus,
vt notat D. Thomas 2. 2. quæst. 88. art. 10. idem est
in aliis exemplis, secus quando fundatur in præ-
sumptione definitiua facti, quæ solùm est verè
præsumptio; prior enim potiùs est iudicium pru-
dens, verum, graue, & euidens de tali re periculo-
sa: vnde prior lex fundatur in veritate, & quia
est regula moralis, attendit ea, quæ frequenter
accidunt, & non cessat in particulari propter par-
ticularem mutationem; posterior autem fundatur
in præsumptione, cui aliquando non respōdet ve-
ritas: & ideò cessat obligatio eius, quia non est
mens legislatoris obligare, nisi quādo veritas præ-
sumptioni respondet.</P>
<P>  Pro huius maiori declaratione Vazquez in illo<marginalia>20</marginalia>
cap. 3. notat duplex esse genus præsumptionis, al-<marginalia>Duplex genus|præs&#x0169;ptionis.</marginalia>
terum, quo legislator in quouis casu singulari ali-
quid suspicatur, & ratione illius legem constituit,
quia in singulis cafibus ita præsumit, & huiusmo-
di est, quam habuit Pontifex cap. veniens 2. & cap.
is qui fidem, de sponsalib. vbi statuit, sponsalia de
futuro in matrimonium legitimum transire per
copulam carnalem subsecutam: non quia illa sine
nouo cōsensu sufficiat; de ratione enim matrimo-
nij est absolutus consensus de præsenti: sed quia,
vt optimè obseruauit Couarruuias 1. 4. cap. 4. §. 1.
num. 4. Ecclesia ne præsumat sponsos in copulam
conuenisse cum peccato mortali, legitimum con-
sensum coniugalem præsumit, non solùm vt plu-
rimum, sed in quouis casu singulari: quia non est
maior ratio, cur de vno, quàm de alio præsumat.
Hanc verò præsumptionem appellat Couarruuias
ibidem num. 2. & plerique Iurisperiti, iuris, & de<marginalia>Præsumptio|iuris & de iu|re quæ sit.</marginalia>
iure. Quæ quidem hoc modo vocatur, quia ius ita
præsumit, & ea præsumptione supposita, ita ali-
quid statuit, vt probatione&#x0303; in contrarium non ad-
mittat. Vtrùm verò illius confessio, & probatio,
quæ pro matrimonio contendit: an illius tantùm,
qui contra matrimonium agit, admittenda nō sit,
disputat ibidem Couarruuias. Cùm igitur in tali
præsumptione fundata lex aliquid statuit, illa non
obligat in cōscientia, si præsumptio illa vera non
est; neque mandatum iudicis, qui hac lege nixus
procedit: & de hoc genere præsumptionis intelli-
gitur axioma illud commune, Lex fundata in præ-
sumptione, non obligat, cùm constat de veritate. Quare
cùm quis accessit ad sponsam de futuro, sine ani-
mo coniugali, sicuti ipse optimè nouit, etiamsi iu-
re ipso cogatur cum illa habitare, si postea aliam
duxit, in conscientia non potest ad priorem redi-
re: quia solùm secundum matrimonium validum
fuit: imò postquam ad priorem animo fornicario
accessit, posset liberè cum alia contrahere, non ob-
stante hac lege: nisi aliàs iure naturali ratione fidei
præstitæ, & damni illati deberet cum priori con-<marginalia>Altera species|præsumptionis|quæ sit.</marginalia>
trahere. Huiusmodi autem leges pauciores sunt.</P>
<P>  Alterum genus est, quo legislator non præsu-<-P>@@

<-P>mit fraude&#x0303;, vel quid simile in singulis casibus: sed
quia prudenter iudicat in re aliqua non rarò frau-
des contingere, aliáve incommoda, legem vniuer-
salem constituit, qua fraudes, & incommoda, quò
fieri potest, impediantur Et si hæc præsumptio sit
falsa, lex eius non obligat, quia deficit ratio eius.
Cæterùm quia hæc præsumptio non est de singu-
lis casibus, sed de maiori parte, etiamsi in hoc vel
illo casu deficiat, non cessat lex, siue sit irritans si-
ue non. Hæc ille, quæ latiùs prosequitur, sed alij
quos supra secuti sumus, dixêre, quando Rex pro-
pter generalem apprehensionem fraudium, & in-
commodorum, quæ communiter in aliqua re cō-
tingunt, legem generalem irritantem, vel non ir-
ritantem statuit, qua incommodis occurratur, non
dici propriè fundari in præsumptione: alioqui
omnes leges, vt ipse Vazquez fatetur, fundare&#x0303;tur
in præsumptione, quod est falsum; & prætereà iu-
dicium euidens illius periculi vocaretur præsum-
ptio, quod etiam est falsum: quia præsumptio in
rigore sonat iudicium ineuidens, & incertum. Di-
citur ergo propriè lex fundata in falsa præsum-<marginalia>Quæ lex in|falsa præsum-|ptione funda-|ta dicatur.</marginalia>
ptione, quando statuit aliquid fieri, sub conditio-
ne tamen tacita, si interuenit culpa, vel fraus, aut
quid simile, quod interuenire solet: quodq&#x0301;ue cō-
muniter à iudicibus debet præsumi: & hoc dupli-
citer potest statuere, vel admitte&#x0303;do probationem
in contrarium ex vna parte tant&#x0169;, vel ex vtraque.</P>
<P>  Inter leges autem, quæ in falsa præsumptione<marginalia>21</marginalia>
fundantur, multi numerant l. fin. C. de fideicomm.
& alias, quæ irritant testamenta minùs solemnia,
& proptereà docent, hæredem ex testamento
minùs solemni, si ei constat euidenter, vt facilè cō-
stare potest, nullam vim, nullam fraudem, nullúm-
ve alium defectum naturalem in eo contigisse,
posse accipere sibi ac retinere bona testatoris: te-
neriq&#x0301;ue in conscientia soluere legata: ita Ioannes
Medina C. de rest. quæst. 23. in fine, Adrian. quod-
lib. 6. art. 1. concl. 2. coroll. 2. Syluest. verb. hæredi-
tas, 3. q. 7. & alij multi, quos refert Couarr. c. cum
esses, de testam. à num. 4. quam opinionem sequi-
tur Sayrus suprà, num. 9. citans Panormitanum,
cap. quia plerique de immun. eccle. num. 9. (qui ci-
tat Antonium) Iason l. nemo potest, in 1. lect. col.
9. & in 2. lectur. col. 15. Ripam ibidem col. 19. ff. de
legat. 1. Adrian. quodlib. 6. art. 1. concl. 2. vers. 2. in-
fero, in fine lit. k, Andreas ab Exea, cap. 1. de const.
num. 337. con. 8. qui argumentantur ex l. cum am-
plius, §. is natura. ff. de re iudic. similia docent alij
in fine huius sectionis referendi.</P>
<P>  Ipse autem Couarruuias licèt concedat leges<marginalia>Testamenta|minùs solem-|nia valent in|conscientia.</marginalia>
irritantes testamenta minùs solemnia fundari in
falsa præsumptione, tamen putat ea esse nulla in
foro interno; quod vt defendat, ait num. 9. legem
fundatam in falsa præsumptione, tunc non ligare
in animæ iudicio, quando præsumit propter de-
fectum probationis: tunc enim in foro interno
haberi potest certitudo legitima ipsius actus, &
ideo legi locus non est, lex autem infirmans con-
tractus defectu sole&#x0303;nitatis; nō præsumit fraudem
defectu probationis, sed defectu solennitatis H&#x0169;c
modum dicendi reiicit Vazquez, quia in quo illa
duo differant, nō explicat Couarruuias: & si vtro-
que modo lex præsumeret fraudem, in quolibet
casu singulari, nulla profectò esset ratio differen-
tiæ. Potest etiam impugnari Couuarruuias: quia
legislator nunquam præsumit defectu probatio-
nis, cùm eo tempore, quo lex cōditur, nihil sit pro-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0246.jpg/>
@@1@<SE246>230 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>bandum: ergo impropriè loquitur. Meliùs diceret,
quando lex testamenta, vel pacta minùs solemnia
irritat, non fundari in præsumptione, sed in iudi-
cio euidenti, quòd communiter in istis fraudes
euenire soleant: & ideo ita velle ipsa irritare, vt
etiamsi probetur, nullam fraudem interuenisse,
adhuc irrita esse censeantur, & declarentur. Alia
verò velit irrita censeri, modò non probetur, frau-
dem intercessisse: & hoc innuit Couarruuias ad-
dens, quando præsumptio fraudis fuit causa im-
pulsiua ad faciendam legem, licet fraus cesset, le-
gem valere, & obligare in foro animæ, & contra-
ctus, ac testamenta minùs solennia per ipsam irri-
tata esse nulla in conscientia, vt constat ex l. 1. §.
sexum, ff. de postulando: secus quando fuit causa
finalis, explica, id est, quando fraus præsumpta ita
est ratio dispositionis, vt legislator nolit lege&#x0303; vim
habere, nisi in casu, in quo fuit fraus, & necesse sit
hoc remedium fraudi adhibere: qui est totus finis
legis: Magis accedit ad proprietatem sermonis
Gomezius l. 3. Tauri, num. 123. quem sequitur ibi
Burgos de Paz par. 5. num. 1471. dicens, leges quæ
irritant testamenta, & cōtractus minùs solemnes,
non fundari vllo modo in præsumptione, & in ca-
su incerto: sed potiùs in casu certo, & minimè du-
bio: quod tamen malè probat, quia istæ leges exi-
gunt certum numerum testium, vt de voluntate
testatoris meliùs constet, in quo nulla est pręsum-
ptio, sed res certa statuitur, & ex determinato
fine. Nam hoc probat quidem valorem testamen-
ti solemnis non fundari in præsumptione: non ve-<marginalia>Testamenta|minùs solem-|nia cur à lege|irritentur.</marginalia>
rò quod irritatio, aut lex irritans non fundetur in
falsa præsumptione: meliùs probasset, quia talis
fundatur in hoc iudicio, in testamentis minùs so-
lemnnibus solent contingere fraudes, quod iudi-
cium est certum: ideo non potest dici pręsumptio,
nisi latè; & existimo id tantùm velle Vazquez illis
cap. 2. & 3. dum ait fundari in præsumptione, sed
non in falsa præsumptione, eò quòd tale iudicium
verissimum est.</P>
<P>  Cæterùm quia ex illo iudicio potuit legislator
pro communi bono diuersa statuere. Primò, quòd
testamenta minùs solemnia sint irrita in foro tan-
tùm externo, quando in eo non constaret, quòd
sine vi, aut fraude, & cum omnibus naturaliter re-
quisitis facta sint: vel etiam si constaret: vel quòd
etiam in foro interno sint nulla, etiā si nulla fraus
interuenerit, & ex verbis legis nō colligitur aper-
tè, in quo sensu irritentur ista testamenta minùs
solemnia: ideo sunt variæ opiniones, quas nō pos-
sumus modò examinare. Aliquid dicemus infrà
disputantes de lege irritante: modò satis fuerit in-
telligere, si leges eiusmodi dicantur propriè fun-
dari in falsa præsumptione, non obligare, seu irri-
tare in foro animæ: Vnde Azor tom. 1. lib. 5. ca. 6.
quæst. 4. inter ea quæ omnibus comperta sunt, po-
nit quarto loco leges humanas, siue canonicæ
sint, siue ciuiles, si ob solam suspicionem, vel, vt
aiunt, præsumptionem delicti, sint latæ, non habe-
te vim obstringendi conscientiam: præsumptio<marginalia>Præsumptio|ad forum iu-|diciale perti-|net, non con-|scientiæ.</marginalia>
enim, siue suspicio ad forum iudiciale pertinet, nō
conscientiæ.</P>
<P>  Quapropter inter leges fundatas in falsa præ-
sumptione, non numeramus legem Concilij Tri-
dentini de matrimonio clandestino: quia constat
esse irritum in foro animæ: nec leges de adhiben-
da certa solemnitate in alienatione bonorum Ec-
clesiasticorum.</P>@@

<P>  An verò leges de censibus sint fundatæ in falsa
præsumptione, de quo tractat Valentia 2. 2. disp. 5.
quæst. 22. punct. 2. in fine, cum Nauarro, quem ci-
tat, & alij in materia de censib. nos in eadem latè
discussimus.</P>
<P>  Prætereà quod dictum est de lege fundata in<marginalia>22</marginalia>
falsa præsumptione, non obligare in conscientia,
dicendum est de sententia, vt docent ferè omnes
initio citati: vnde colligunt Adrianus, Castro,
Driedo, & Sayrus, iniustè condemnat&#x0169; secundùm
veritatem ad restituendum aliquid, quod non ab-
stulit, aut non debet, seu ad possessionem rei re-
linquendam: iustè tamen secundùm allegata, &
probata, puta conuictum per falsos testes, aut falsa
instrumenta, quæ seruato iuris ordine, repelli non
potuerunt, non teneri in foro conscientiæ solue-
re: quia sententia sustinetur sola pręsumptione iu-
stitiæ, vt notatur l. iulianus, ff. de cond. indebit. vn-
de cui talis iniustitia est manifesta, non tenetur illi
sententiæ circa scandalum obedire. Imò Innocent.
cap. quia plerique, num. 31. & ibi Hostiensis, & Pa-
normitanus, num. 19. & 24. de immunit. eccles.
Alexander l. nemo potest, & ibi Iason colum. 9. in
1. lectu. & in 2. lect. colum. 27. ff. de lega. 1. docent,
non licere sic condemnato sponte soluere, quia
induceret victorem ad peccandum. Victor enim<marginalia>Victor peccat,|quod iniustè|ei adiudicat&#x0169;|est capiens.</marginalia>
peccat recipiendo, quod iniustè ei adiudicat&#x0169; est:
nunquam autem debet quis facere, quod fratri
suo sit causa peccati. Limitat Panormitanus dicto
num. 24. nisi qui soluit donare velit: nam alter li-
citè potest accipere donatum, & ideò ille potest
licitè donare. Cæterùm verius est, quod Sayrus &
Adrianus docent, etiam sine animo donandi licitè
soluere posse: tum ad redimendam vexationem,
quam verisimiliter timet: tum ne videatur contu-
maciter nolle parere sente&#x0303;tiæ, & subterfugia quæ-
rere: tum etiam quia alius est iam paratus ad reci-
piendum, & vrget vt detur, nec negata solutione
corrigetur. Est simile in soluente vsuras. Vnde Pa-<marginalia>Reus non pec-|cat parendo|iniustæ sen-|tentiæ.</marginalia>
normitanus ait, non peccaturum, parendo iniustæ
sententiæ, & soluendo ad mandatum iudicis: quia
iudicium redditur in inuitum, vt l. inter stipulan-
tem, §. si stichum, ff. de verb. oblig. & cap. intelle-
ximus, de iudic. Quamuis, vt notant Adrianus &
Sayrus, sicut non tenetur parere iniustæ sententię,
ita nec in conscientia tenetur parere vocali man-
dato. Imò Castro addit, quòd qui iniustè per sen-
tentiam priuatur re sua, si aliter non potest dam-
num sibi illatum resarcire, poterit ab illo, qui per
iniustam sententiam rem suam abstulit, tātundem
clanculo surripere. Idem Sayrus suprà, & Inno-
centius cap. olim causam, num. 8. de restit. spol. vbi
ait, quòd vbicumque per alium rem suam, & ius
suum prosequi non potest, licitum est etiam fur-
tiuè rem suam recuperare, secluso scandalo, & aliis
incommodis: & Panormitanus cap. 1. nu. 7. de his
quæ vi, vbi concludit, quòd in defect&#x0169; probatio-
n&#x0169; potest quis in occulto sibi satisfacere, & Imola
consil. 135. incipiente circa primum, volumin. 1.
Paulus de Castro, cons. 339. incipiente priusquam
iura fierent, colum. 2. circa princip. in 2. part. con-
siliorum antiquorum, secundùm nouissimas im-
pressiones. Vnde infert Sayrus, obtinentem iniu-
stam sententiam teneri in conscientia ad restitu-
tionem, quia retinet alienum. Sic Panormitanus
d. cap. quia plerique num. 21. Imola consil. 147. in-
cipiente in causa vertente. Quia non dimittitur pec-
catum, nisi restituatur ablatum. Idem Sayrus cum<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0247.jpg/>
@@1@<SE247>Disput. X. Sectio V. 231
<duolan 2><-P>Panormitano d. cap. quia plerique, num. 41. Guil-
liermus de Monte Ferrato, tract. super pragm. san-
ctionem, par. 2. Angelus lex. num. 4. vers. secundus.
Syluester eodem vers. quæst. 9. dicto 2. Andreas ab
Exea cap. 1. de constit. num. 332. Rodriguez tom. 1.
summæ, cap. 194. cons. 3. tradit, quod licet.</P>
<P>  Hæres, qui non confecit inuentarium teneatur<marginalia>Hæres qui nō|confecit inue&#x0303;-|tarium tene-|tur soluere cre|ditoribus vl-|tra vires hæ-|reditatis, sed|non in con-|scientia.</marginalia>
creditoribus testatoris vltra vires hæreditatis in
foro iudiciali iuxta l. fin. C. de iure delict. vt auth.
de hæred. & fals. notatur: non tamen in conscien-
tia: quia lex est f&#x0169;data in falsa pręsumptione, quod
plus fuerit in hæreditate, & quòd hæres fraudauit
bona, cùm non confecerit inuentarium.</P>
<P>  Sic etiam Iason l. 1. col. 5. vers. aliam vtilitatem
C. de testam. quem sequitur Sayrus suprà num. 8.
tenet hæredem institutum in testamento, quod
probare non potest propter detectam inhabilita-
tem testium, dato quòd in iudicio contentioso
obtinere non possit: in foro tamen conscientiæ
posse quocumque ingenio furari res hæreditarias:
idem tenet Alexander cons. 13. incipiente viso ele-
ganti colu. 3. & Andreas ab Exea cap. 1. de consti.
num. 334.</P>
<P>  Et Æneas Falco annotat. ad Panor. dicto cap.
plerique verb. sed totum: interrogatus de isto ca-
su, Mulier peste infecta, dixit Petro, qui solus ei
assistebat, se velle, quòd dos sua ad matrem suam
reuerteretur, si filij sine filiis decessissent, posteà
hæreditas peruenit ad dictum Petrum; respondit,
Petrum in conscientia teneri, & per denuntiatio-
nem Euangelicam posse compelli ad soluendam
dictam dotem in tali dispositione non solemni re-
lictam.</P>
<P>  Ex eodem fundamento Innocentius cap. quòd
sicut num. 7. & 8. de elect. Panor. cap. plerique de
immu. Eccles. nu. 43. & Adrianus, quodlib. 6. art. 1.
con. 2. vers. infero 2. lit. K, inferunt, si aliàs legiti-
ma interuenerit eorum ad quos spectat electio,
quæ scilicet sufficeret ad metas iuris naturæ, ni-
mirum quia interuenit consensus liber, & legiti-
mus electi, & eligentium, etiam si solemnitates
iure statutæ deficiant, electum tuta conscientia
posse dignitatem retinere. Quæ omnia corolla-
ria concedit Sayrus illo lib. 3. cap. 7. nu. 8. & 9.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO V.
Anquando legislator non intendit obligare in conscien-
tia, adhuc lex obliget in conscientia; & an omnis
lex humana obliget in conscientia.</Z>
<P><INI5>D</INI5>Ico primò, quando legislator suffi-<marginalia>23</marginalia>
cientibus verbis, vel signis declarat<marginalia>1. Con.</marginalia>
se nolle obligare in conscientia, lex<marginalia>Lex non obli-|gat in cōscien|tia, quando le-|gislator id non|intendit.</marginalia>
non obligat in cōscientia. Hoc mihi
certum est, quia lex non potest obli-
gare contra intentionem: imò neque vltra inten-
tionem legislatoris, à qua pe&#x0303;det tota vis, & effica-
cia legis, D. Thomas 2. 2. quæstio. 186. art. 9. ad 1.
Palac. 3. dist. 37. quæst. 7. con. 7. Ioan. Medina C. de
ieiunio quæst. 7. Ledes. 2. 4. quæst. 17. art. 2. dub. 6.
Azor lib. 5. cap. 6. quæst. 4. §. in hac controuersia,
Aragon. 2. 2. quæst. 62. art. 3. Sotus 1. iust. quæst. 6.
art. 4. & 5. Castro 1. de lege cap. 5. 8. & 9. Nauarrus
cap. 23. à nu. 48. Couarruuias Reg. peccatum par-
te 2. §. 5. Driedo 1. de libert. Christian. cap. 3. Henr.
quodlib. 3. quæst. 22. Aragon. 2. 2. quæst. 62. art. 3.
dubio posito post 3. con. Syluester verb. lex, quæst.<-P>@@

<-P>8. & 9. verbo præceptum num. 2. & 3. & verbo in-
obedientia, Victo. relect. de potest ciuili num. 20.
Bartolomæus Medic. quæst. 96. art. 4.</P>
<P>  An verò non obligando ad culpam, posset esse<marginalia>24</marginalia>
vera lex: suadetur non posse primò, quia non est<marginalia>Quæstio.</marginalia>
verum votum, quod non obligat in conscientia:<marginalia>1. opin.</marginalia>
ergo nec vera lex, quæ non obligat in conscientia.<marginalia>1. argu.</marginalia>
Eadem enim ratio est. Secundò, quia Deus & na-<marginalia>Probatur nul-|lā esse legem,|quæ non obli-|get in cōscien-|tia.</marginalia>
tura obligant nos, vt obediamus veris legibus, &
præceptis superiorum, vt suprà vidimus, & docet
D. Thomas quæst. 96. art. 4. ergo non potest esse
vera lex, quin peccet, qui illam transgreditur. Ter-
tiò, quia alioqui non differret à consilio: vera au-
tem lex, cum sit præceptum, maximè differt à con-
silio: ergo.</P>
<P>  Dices, esse legem, quia obligat ad p&#x0153;nam. Con-<marginalia>Solu.</marginalia>
tra, quia p&#x0153;na non potest esse iusta, nisi suppona-<marginalia>Replica.</marginalia>
tur culpa: ergo nec tenetur homo in conscientia
talem sustinere p&#x0153;nam. Antecedens patet, quia
iuxta mensuram delicti, erit & plagarum modus.
Leuit. 18. & sumitur ex cap. 2. de constit. & cap.
non auferamus 24. quæst. 1.</P>
<P>  Confirmatur, alioqui posset legislator obligare<marginalia>Conf.</marginalia>
ad p&#x0153;nam grauem, & non ad culpam, & obligare
ad veniale tantùm in materia graui: hæc autem
absurda videntur: ergo. Propter hæc aliqui dixe-
runt, non posse dari veram legem humanam, quin
inducat obligationem in conscientia ad actum,
quem præcipit, tribuitur Ioanni Hesselio in expo-
sitione decalogi, præcepto 4. cap. 36. qui conse-
quenter videtur asserere, regulas religionum non<marginalia>Leges religio-|num an obli-|gent ad cul-|pam.</marginalia>
posse obligare ad p&#x0153;nam, quin obligent etiam ad
culpam: aliàs præberent occasionem hypocritis,
quia seruarent homines regulam, quando videri
ab hominibus possent: occultè autem eam frange-
rent. Hanc opinionem videntur approbare Sylue-
ster verbo inobedientia in fine, & Sotus illa quęst.
6. art. 5. quatenus ait dari posse leges p&#x0153;nales, quæ
in conscientia non obligent ad id, propter quod
p&#x0153;na imponitur. Sed postea hos in sano sensu in-
terpretabimur.</P>
<P>  Dico tamen secundò: certum est fieri posse or-<marginalia>25</marginalia>
dinationes, statuta, & leges veras, quę nō obligent<marginalia>2. Con.</marginalia>
in conscientia ad id, pro quo imponitur p&#x0153;na eò,
quòd legislator nō vult in conscientia, seu ad cul-
pam obligare, vt in regulis, constitutionibus, &
statutis quarundam religionum, Valen. disp. 7. qu.
5. puncto 2. & puncto 6. quæst. 2. D. Thomas 2. 2.
quæst. 186. art. 9. ad 2. Antoninus 3. part. tit. 16. cap.
1. §. vlt. in fine, Castro 1. de lege p&#x0153;na cap. 5. in
princ. Adrianus quolib. 6. art. 2. lit. A. vers. error se-
cundus, Sayrus tom. 1.  Thesauri lib. 3. cap. 7. nu. 1.
Aragon 2. 2. quæst. 62. art. 3. dubio posito post. 3.
con. Probatur ex Clementina exiuit de paradiso:
vers. non tamen de verb. signifi. & ex constitutio-
nibus multarum religionum approbatis, vbi dici-
tur, non obligare in conscientia, & ex communi
vsu, & praxi ipsorum religiosorum, & ex aperta ra-
tione: quia contra mentem legislatoris obligari
non possunt. Ergo cum legislator velit, & expri-
mat, se in conscientia nolle obligare ad id, quod
faciendum iniungitur, non obligātur in conscien-
tia ad illud: cùm autem velit obligare ad subeun-
dam, & sustinendam aliquam veluti p&#x0153;nam seu
ad non resistendum illi, meritoq&#x0301;ue id velit tan-
quam medium accommodatum ad hoc, vt ipsi &
reliqui institutum obseruent, mandatum illud ve-
ra lex erit, etiam comparatione subditorum, cum<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0248.jpg/>
@@1@<SE248>232 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>aliquo modo eos obliget: & insuper lex esse pote-
rit comparatione superior&#x0169;, si eos obliget in con-
scientia ad inferendam talem p&#x0153;nam; & quando
p&#x0153;næ sunt exequendæ per ipsos subditos, vt, ver-
bi gratia, quòd se verberent, quòd recitent ali-
quid, &c. neque ad p&#x0153;nam solet esse obligatio in
conscientia, & tunc non sunt veræ leges, compa-
ratione subditi: imò si non pręcipiant in conscien-
tia superioribus, vt p&#x0153;nam inferant, vel exequan-
tur, nec eorum comparatione leges erunt, & sic
intelligo D. Thomam suprà, insinuātem non esse
veras leges, nec præcepta: & hoc ipsum intendunt
Syluester & Sotus, imò & Hesselius suprà, si autem
plus vellet, nempe non posse obligare in cōscien-
tia ad illas p&#x0153;nalitates subeundas, nisi propter ve-
ram culpam præcedentem, meritò reiiceretur: id
enim falsum est, non solùm in constitutionibus
religiosis, sed etiam in multis legibus purè p&#x0153;na-
libus, Ecclesiasticis, & sæcularibus. Sicut enim per
votum purè p&#x0153;nale, & interdum per pactum, vel
promissionem factam homini obligat se homo ad
solam p&#x0153;nam in conscientia; ita potest obligari
per legem putè p&#x0153;nalem. Et quando p&#x0153;na per
alium exeque&#x0303;da esset, verbi gratia, à quo esset ver-
berandus si ille non teneretur in conscientia eam
sustinere, posset resistere, & daretur bell&#x0169; iustum
ex vtraque parte, quod est absurdum: non enim
dubium est, quin superior per se, & per alios quan-
do ita statuit regula, possit transgressorem verbe-
rare, & in carcerem includere, &c.</P>
<P>  Ad argumentum in cōtrarium factum respon-<marginalia>26</marginalia>
sio patet ex dictis. Ad replicam autem triplex so-<marginalia>Ad argu-|menta.</marginalia>
let assignari solutio; prima ex regula iuris 23. in 6.
p&#x0153;nam aliquando inferri sine culpa, sed non sine causa;<marginalia>P&#x0153;na aliquā-|do infertur si-|ne culpa, non|sine caussa.</marginalia>
expedit enim defectus non culpabiles leuibus p&#x0153;-
nis puniri, vt tales defectus diligentius ab eisdem
& ab aliis vitentur, sic in tract. de peccatis dixi-
mus, p&#x0153;nam impropriè, seu latè dictam inferri
posse sine culpa, & ibi exposuimus aliqua mala, vt
mortem, mutilationem, &c. non posse sine veta
culpa imponi. Secunda solutio, quæ ferè in ean-
dem recidit, est, p&#x0153;nam humanam merè exter-
nam, & leuem, aliquando inferri sine culpa apud
Deum, propter culpam politicam, & ciuilem, seu
apud homines, qui offenduntur defectibus eius-
modi, licet apud Deum sint inculpabiles: sic pa-
tres defectus filiorum etiam inculpabiles ex natu-
rali ignorantia, vel inaduertentia, aut obliuione
procedentes, corrigere solent leuibus quibusdam
p&#x0153;nis, vt deinceps memores & cautiores sint.
Tertia est Antonini, & alior&#x0169; in his legibus obli-
gationem aliquid sustinendi propter violationem
statuti, oriri ex voto obedientiæ, vel ex pacto in-
ter subditum, & prælatum, seu religionem, vt re-
gulam seruet, vel tale quid patiatur: sed pactum, &
votum huius rei fictum videtur: quia solùm vo-
uent obedire præceptis, in quibus superiores ve-
lint ipsos obligare in virtute sanctæ obedientiæ:
ergo cùm prælati iubent eos verberare, vel in car-
cerem includi, & retineri: si ipsi id non patiantur,
sed totis viribus resistant, non peccabunt contra
votum obedientiæ, sed contra iustitiam, si id fa-
ciant cum aliorum detrimento: quia non habent
ius ad sic se defendendum; vel nullo modo, vt cum
nullum detrimentum aliis inferunt, sed tanquam
potentiores ex eorum manibus elabuntur, sine vl-
lo scandalo, &c. Item nouitij eandem obligatio-
nem habent in conscientia ad non resistendum<-P>@@

<-P>correctioni, cum damno aliorum; tamen non ha-
bent votum: ergo talis obligatio ex voto non con-
surgit. Quod verò non oriatur ex pacto, probatur;
quia nec in susceptione habit&#xA770;, nec in professione,
mens superiorum, aut subditorum est, ad aliquid
obligare, vel obligari de iustitia: & de aliis constat:
eadem autem ratio est de hoc, cùm non magis ex-
primatur, quàm alia: ergo nec ad hoc obligatur ex
pacto.</P>
<P>  Confirmatur: nam etiamsi subditus expressè
voluisset se non obligare de iustitia, adhuc mane-
ret de iustitia obligatus: ergo hæc obligatio non
prouenit ex pacto, aut promissione ipsius, maxi-<marginalia>Promissio non|acceptata non|obligat.</marginalia>
mè si promissio non esset acceptata à religione per
superiorem: quia promissio non acceptata, non
obligat de iustitia: sed hæc obligatio oritur ex ipsa
natura rei supposito ingressu in religionem, ratio-
ne cuius etiam sine professione religiosus est sub-
ditus superiori, tanquam patri, & tanquam vero
prælato per dispositiones Pontificum, per quas
etiam est exemptus ab ordinario: & ideò prælati
ius habent puniendi ipsos religiosos, vno quidem
modo pro veris culpis, alio autem modo pro de-
fectibus cōtra regulam, licet coram Deo inculpa-
bilibus: & ideò qui resistunt cum damno aliorum,
peccant contra iustitiam commutatiuam: sicut sæ-
culares, qui resist&#x0169;t ministris iustitiæ cum ipsorum
damno: & idem est de resistentibus cum ipsorum
damno, iis, qui vineas, vel nemora custodiunt: de
quibus posteà dicemus, quomodo ad p&#x0153;nam in
conscientia teneantur, licet non peccent cædendo
ligna in nemoribus alienis.</P>
<P>  Ex quibus patet deceptum fuisse Angelum, ver-
bo inobedientia in fine. Vbi scripsit, quoddam esse
consilium simplex, cuius omissio peccatum non<marginalia>Consili&#x0169;aliud|est simplex, &|aliud reueren-|tiæ.</marginalia>
sit, aliud verò reuerentiæ, quale est regula, vel or-
dinatio superioris, qui posset præcipere, sed ex be-
nignitate non vult, & huius violationem esse pec-
catum veniale: citat Archidiaconum cap. testa-
mentum dist. 6. & §. alias ea demum dist. 25. Nam
si superior satis declarat se ea ordinatione nolle
obligare ad mortale, nec ad veniale, nulla erit
culpa eam transgredi, nisi per accidens ea occa-
sione debita reuerentia, & obseruantia erga supe-
riorem omittatur, vel aliquid aliud adiungatur,
quod culpabilem reddat ordinationis transgres-
sionem.</P>
<P>  Ad id quod insinuatur in confirmatione, an su-<marginalia>27</marginalia>
perior in materia graui possit obligare tantùm ad<marginalia>Ad conf.</marginalia>
veniale, dicam sect. 7.</P>
<P>  Ex dictis patet, quòd si constitutiones religio-
sorum non obligent ad culpam nec ad p&#x0153;nam,
non sunt veræ leges cum ad nihil subditos obli-
gent in conscientia: & ita ait Aragon suprà, his
verbis:</P>
<P>  Ex dictis infero primò, quòd præcepta, quæ
continentur in constitutionibus religiosor&#x0169; pro-
priè loquendo, non sunt lex, sed potiùs decreta ho-
minum prudentum, habentia magis vim consilij
quàm legis, cùm non contineant ver&#x0169; imperium,
necessariò requisitum ad substantiam legis: hæc
ille, & eodem modo loquitur Vazquez disp. 158.
cap. 3. nu. 14. cùm aliis doctoribus id probantibus,
quia lex secundùm multos citatos à nobis disp. 1.
sect. 1. dicitur à ligando; ergo si non ligat, non erit
lex: item quia de ratione legis est esse præceptum:
vbi autem præceptum, ibi obligatio: idem tenet
Sotus 1. iust. quæst. 6. art. 5. ad 3. Medina quæst. 96.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0249.jpg/>
@@1@<SE249>Disput. X. Sectio VI. 233
<duolan 2><-P>art. 4. & multi recentiores. Nec obstat, quòd tunc
etiam obligatio sit sustine&#x0303;di p&#x0153;nam aliquam pro
transgressione, nam hæc obligatio non est à tali
constitutione nisi occasionaliter, & tanquā à con-
ditione: sed à lege naturali, qua superior quicum-
que sit, eo ipso habet vim corrigendi aliquibus le-
uibus p&#x0153;nis defectus etiam coram Deo inculpa-
biles. Rectè autem aduertit Vazquez loco citato
num. 16. transgressionem regulæ solere esse cul-
pabilem ex prauo fine mouente. Quare si aliunde
moueretur à solo fine virtutis ex causa, sicut fieri
potest, esset quidem opus virtutis, licet materiali-
ter contra talem constitutione&#x0303; operaretur, tametsi
minùs perfectum, quàm si aliquis constitutionem
ex obedientia amplecteretur.</P>
<P>  Hinc patet resolutio huius dubij: An omnis<marginalia>28</marginalia>
lex humana obliget in conscientia: Legem, quæ
nihil absolutè iniungit, sed solùm ait, Quihoc
fecerit, vel omiserit, luat talem p&#x0153;nam, non obli-
gare in conscientia ad id faciendum, vel omit-
tendum, sed ad solam p&#x0153;nam, Castro 1. de lege
p&#x0153;nali cap. 8. & 9. Nauarrus in sum. cap. 23. num.
86. & cap. fraternitas, num. 23. 12. quæst. 2. & cons.
3. de constit. Vazquez dist. 159. cap. 2. Henr. quod-
lib. 3. quæst. 22. Angelus inobedientia in fine, Ioan.
Medin. C. de rest. quæst. 13. §. neque tamen, & qu.
36. ad 6. Dried. 3. de libertate Christiana ca. 3. ad 5.
Couarru. reg. peccatum, part. 2. §. 5. nu. 4.</P>
<P>  Et quidem quando legislator explicat se non
velle obligare in conscientia, nisi ad p&#x0153;nam, cla-
rum est, quia obligatio pendet ex voluntate legis-
latoris: ita de constit. Dominicanorum tenet D.
Thomas 2. 2. quæst. 186. art. 9. ad 1. & 2. ibi Caiet.
§. ad 2. obiectionem ait, hoc statutum fuisse in 2.
capitulo generalissimo, anno 1237. & de consti-
tutionibus minorum, idem ait Castro 1. de lege,
cap. 8. vbi alias religionum & collegiorum Hispa-
niæ constitutiones recenset, quæ sol&#x0169; obligant ad
p&#x0153;nam. Vide illum ibid. & §. secundò principali-
ter arguo, & cap. 5. docum. 4. Gerson 3. part. lect. 2.
de vita spirituali ante corol. 1. lit. L, Sotus 1. iustit.
quæst. 6. art. 4 §. ad soluenda, & art. 5. Arag. 2. 2. qu.
62. art. 3. dub. 4. con. 2. Vazquez dist. 158. cap. 3. To-
let. lib. de septem peccatis, cap. 19. affirmans in hoc
omnes conspirare, Ioan. Andr. cap. relatum, ne cle-
rici vel monachi. Nauar. cap. 23. num. 49. & colli-
gitur ex clemen. exiuit de paradiso, §. nos circa, de
verb. sign.</P>
<P>  Certum quoque est, legem posse esse p&#x0153;nalem,
& obligare ad aliquid facie&#x0303;dum, vel omittendum,
pro quo imponatur p&#x0153;na: quia obligatio ad cul-
pam non est incompatibilis cum obligatione ad
p&#x0153;nam.</P>
<P>  Deinde omnis lex obligat aliquo modo in con-
scientia, etiamsi format habeat purè p&#x0153;nalis,
Syluest. vers. in obed. §. quæ autem, & ver. præ-
ceptum num. 6. Soto 1. iust. quæst. 6. art. 5. Tol. lib.
de pecc. cap. 20. Bellar. 3. de laicis cap. 11. Medina
quæst. 96. art. 4. §. 3. argumen. Azor tom. 1. lib. 5. ca.
6. quæst. 4. (vbi tamen affirmat esse aliquas leges
politicas, quæ ad id quod iniungitur non obli-
gant in conscien.) Decius cap. nam concupiscen-
tiam in 2. lectura n. 22. de const. Gutier. 2. canoni-
carum qq. cap. 27. nu. 23. Henricus suprà, & Angel.
sup. ait statutum p&#x0153;nale, licet non obliget ex for-
ma statuti, obligare ex intentione statuentis, ne
passim, temerariè, vel ex leui causa violetur, quia
hoc tantùm præcipitur: & Ioan. Medina illa quęst.<-P>@@

<-P>13. §. verum, ait, legem, eo ipso quòd iusta sit, obli-
gare ad mortale vel veniale, nisi animus legislato-
ris esset ad solam p&#x0153;nam obligare: quod non eue-
nit secundùm Vazquez disp. 158. cap. 3. nu. 17. quia
in potestate legislatoris sit posito præcepto non
obligare: sed quia in potestate eius est ponere, vel
non ponere præceptum.</P>
<P>  Deinde idem Medina illa quæst. 36. & Driedo
suprà fate&#x0303;tur legem omnem obligare in conscien-
tia, saltem ad sustinendam p&#x0153;nam. Couar. etiam
fatetur legem p&#x0153;nalem obligare ad culpam, licet
non ex ipsa verborum forma, & D. Thomas 2. 2.
quæst. 186. art. 9. ad 1. & 2. ait ordinationes aliquas
non esse præcepta, sed tātùm obligare ad p&#x0153;nam:
& hoc vult Bern. lib. de præc. & dispen. §. partien-
da, dum ait, solùm itaque censuerim fugisse vo-
tum, violasse præceptum, pactum pręuaricasse, qui
& pręceptum contemnit, & remedium, id est, p&#x0153;-
nam, quam non vult sustinere; & Antoninus 3.
part. tit. 16. cap. 1. §. 13. disserens de constitutioni-
bus Prædicatorum, dum ait: siquis nō fecerit p&#x0153;-
nitentias traditas à constitutionibus, vel taxandas
à prælatis, culpam incurrit: lex ergo p&#x0153;nalis, vt &<marginalia>Lex p&#x0153;nalis|sicut & vot&#x0169;|semper ad ali-|quid obligat|in conscien-|tia.</marginalia>
votum p&#x0153;nale semper ad aliquid obligat in con-
scie&#x0303;tia: vnde cum in l legis virtus ff. de legibus di-
citur: legis virtus est, imperare, vetare, permittere &
punire, non est intelligendum legem aliquam esse,
quæ nihil omninò vetet, aut imperet: sed aliquam
esse, quæ non respectu omnium quæ continet, im-
perat: nam quæ permittit, non imperat permisso,
sed ministris iustitiæ, ne ipsum impediant, vel pu-
niant: & quæ punit tantùm pro aliquo imperat, ne
fiat: bene tamen, vt p&#x0153;na sustineatur.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO VI.
Vtrum legislator inre, aut materia leui possit obligatio-
nem ponere sub mortali, si velit.</Z>
<P><INI5>S</INI5>Vpponimus quandam esse materiam<marginalia>29</marginalia>
grauem, quandam leuem, vt constat,
& docet August. 2. de Baptismo cap.
6. relatus cap. non afferamus 24. qu.
1. Grego. cap. alligant 26. quæst. 7.
Hoc supposito, pro parte affirmantè est, quia in-
terdum res leues, & minoris momenti præcipiun-
tur sub p&#x0153;na excommunicationis: quæ tamen
non incurritur, nisi ob peccatum mortale: in reli-
gionibus etiam similia præcipiuntur in virtute
sanctæ obedientiæ, quod iuxta communem vsum
indicat obligationem sub mortali: vnde Caieta-
nus verbo præceptum, sentit, ex materia legis non
posse satis discerni modum obligationis eius: quia
interdum, inquit, de re minima datur præceptum obli-
gans ad mortale.</P>
<P>  Respondeo tamen, formaliter, & propriè lo-<marginalia>30</marginalia>
quendo non posse Principem, vel prælatum,<marginalia>Princeps non|potest præci-|pere sub mor-|tali in mate-|ria leui.</marginalia>
quamuis velit, obligare ad mortale in materia
leui: ita tenent communiter Theologi, Azor
tom. 1. lib. 5. cap. 6. quæst. 5. Sayrus tom. 2. lib. 3.
cap. 7. num. 14. & 17. Castro 1. de lege p&#x0153;nali cap.
5. documen. 2. Salon 2. 2. quæst. 77. art. 1. controuer-
sia 8. post regulam 1. Valentia 1. 2. disp. 7. quæst. 5.
puncto 6. quæst. 3. Suarez 3. part. tom. 5. disp. 4.
sect. num. 9. & sequentibus, Medina hic quæst. 96.
art. 4. regula 1. Ioannes Gutierrez in quæstionibus
canon. cap. 7. num. 18. Victo. relect. de potest ciuili
nu. 19. Soto 1. iust. quæst. 6. art. 4. Aragon 2. 2. quęst.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0250.jpg/>
@@1@<SE250>234 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>62. art. 3. not. 3. pro dubio posito post 3. con. Vaz-
quez hic disp. 158. cap. 4. num. 30. & sequentibus.
Caietanus 2. 2. quæst. 104. art. 2. & in summa ver-
bo, præcepti transgressio, Couarruuias cap. quam-
uis pactum parte 2. §. 2. num. 7. Sa verbo præce-
ptum num. 1. Driedo. 2. de libert. Christiana cap. 1.
prop. 2. in fine, & lib. 3. cap. 3. ad 5. argu. Bellar. 3. de
laicis cap. 11. §. respondeo, loquitur: fauet August.
2. de Bapt. contra Donatist. cap. 6. & refertur cap.
non afferamus 24. quæst. 1. non afferamus, inquit,
stateras dolosas, vbi appendamus, quod volumus,
& quomodò volumus, pro arbitrio nostro dicen-
tes hoc graue, hoc leue est: sed afferamus diuinam
stateram, & de scripturis sanctis, tamquam de the-
sauris Dominicis, & in illa, quid sit grauius appen-
damus: imò non appendamus: sed à Domino ap-
pensa recognoscamus.</P>
<P>  Probatur, quia posse prælatos pro suo arbitrio
imponere obligationes graues in rebus minimis,
esset contra bonum commune subditorum: ergo
non est credendum habere talem potestatem, &
sic lex illa ex ea parte esset iniusta, & ita non esset
sub mortali seruandà. Confirmatur, quia Prælati
habent potestatem limitatam quoad intensionem,
nec possunt in qualibet materia ponere maiorem,
& maiorem obligationem in infinitum, sed iuxta
materiæ grauitatem: ergo in materia leui non pos-
sunt grauem obligationem imponere. Item con-
tra rectam rationem est, vt lex obliget ad culpam
mortalem pro re leuissima: quia lex humana, vt
iusta, & rationabilis sit, conformari debet diuinæ,
à qua deriuatur, formamque legum diuinarum,
quantùm poterit, debet imitari: at lex diuina in
materia leui nunquam ponit obligationem gra-
uem: patet in præcepto non mentiendi iocosè, aut
officiosè, & in præcepto prohibente furtum leue,
& similibus: ergo lex humana in materia leui non
potest imponere obligationem grauem: quia ma-
teria est incapax tantæ obligationis, saltem ab ho-
mine imponendæ: potestas enim humana requirit
materiam proportionatam obligationi imponen-
dæ: ergo in materia leui non potest ponere obli-
gationem sub peccato mortalis peccati, & p&#x0153;na
æterna: & alioqui tyrannis, & idiotis daretur ansa
imponendi hominibus pro arbitrio suo grauissi-
mas obligationes.</P>
<P>  Aliqui limitant hanc sententiam, vt vera sit in<marginalia>31</marginalia>
lege ciuili, non verò in Ecclesiastica, quia potestas
ciuilis non est immediatè à Deo, sed mediante le-
ge naturali, seu natura ipsa, quæ se accommodat
necessariò qualitati seu quantitati materiæ, & ita
non potest imponere obligatione&#x0303; grauem in ma-
teria leui: secus verò potestas Ecclesiastica, quæ<marginalia>Potestas Ec-|clesiastica sal-|tem in Ponti-|fice est imme-|diatè à Deo.</marginalia>
spiritualis est, & saltem in Pontifice est immediatè
à Deo, qui in materia leui videtur grauem obliga-
tionem posuisse, quando Adæ sub mortali præce-
pit ne fructum arboris scientiæ ederet.</P>
<P>  Sed hęc limitatio singularis, & falsa est, & soli-
do fundame&#x0303;to caret: nam licet demus De&#x0169; habere
potestatem propter infinitatem potentiæ suæ mo-
ralis (quæ sicut physica, est infinita) imponere obli-
gatione&#x0303; grauem in materia leui, & in qualibet ma-
teria maiorem, & maiorem obligationem in infi-
nitum: tamen non protinus sequitur posse illam
communicare creaturæ, sicut nec ei potest com-
municare potentiā infinitam physicam, & si con-
cedamus posse communicari Principi, vel superio-
ri Ecclesiastico, similiter concedendum erit, posse<-P>@@

<-P>communicari Principi, & Superiori sæculari: quia
quantum ad hoc eadem ratio est de vtraque. De-
inde esto posset ea potestas communicari Principi
Ecclesiastico de potentia absoluta, non sequitur
re ipsa esse illi communicatam, quia id non expe-
dit bono communi: passim enim Ecclesiastici ab-
uterentur ea potestate. Deinde esto hæc potestas
esset summo Pontifici communicata, non sequi-
tur ab illo, vel à Christo esse communicatam aliis.
Denique nec Deus habere eam videtur: quia Deus
sine causa graui nō potest in re leui obligationem
grauem imponere: si autem causa est grauis res,
alioqui leuis fieret grauis per accidens, & circun-
stantia, & tunc etiam Princeps sæcularis propria,
& ordinaria auctoritate posset in materia illa obli-
gationem grauem imponere, vt starim dicemus.</P>
<P>  Vnde & Castro, Suarez, Medina, Valentia, Sa-
lon, & Sayrus, reprehendit eos, qui res leues præ-
cipiunt sub censura, aut in virtute sanctæ obedien-
tiæ, vel aliquo alio modo indicante obligationem
sub mortali, de quibus dici potest id Ezech. 34.
cum auctoritate imperabatis eis & cum potentia, &
Matth. 23. imponunt onera grauia, & importabilia.
Exempla ponit Castro in prælatis, qui obligare
volunt, ad mortale propter violationem silentij,
vel tardum accessum ad chorum, aut vnius lactu-
cæ sine licentia manducationem.</P>
<P>  Addit Suarez, etiamsi excommunicationes in<marginalia>32</marginalia>
rebus leuibus non ponantur animo ligandi, sed<marginalia>Excōmunica-|tiones ad ter-|rendum feren-|dæ non sunt.</marginalia>
comminatoriè, & ad terrorem, non esse proban-
das: quia sinceram non continent veritatem, &
possunt occasionem præbere indoctis ad peccan-
dum grauiter ex conscientia erronea. Item in eo
euentu non solùm non incurrit excommunicatio-
nem maiorem, sed neque minorem; pręlatus enim
vel nullam vel maiorem solam vult inducere: ergo
si non incurritur maior, nulla incurritur.</P>
<P>  Obseruant etiam Suarez, Medina, Valentia,
Sayrus, & alij, aliquando materiam, quæ ex se est
indifferens, aut leuis, relatam ad aliquod commu-
ne bonum, esse graue&#x0303;: ideò si præcipiatur sub cen-
sura validam esse censuram, vt quando Iudex præ-
cipit sub excommunicatione, aliquem comparere<marginalia>Excommuni-|cationes de re-|bus minori-|bus non sunt|contemnendæ.</marginalia>
in iudicio, aut, cùm inquisitores vocāt ad edictum
audiendum, vel aliquid simile. Exempla hæc ponit
Suarez. Vnde non facilè, inquit, sunt contemnendæ
huiusmodi censuræ, vel putandum comminatorias esse,
aut solùm ad terrorem. Quia sæpe ignoratur grauis
ratio vel necessitas talis præcepti, quod materialiter &
ex parte materiæ in se spectatæ apparent leues: formali-
ter autem & in ordine ad talem finem satis graues: &
ideò oportet satis certò & indubitanter constare,
leuem esse culpam & improportionatam esse cen-
suram, vt quis excusetur à mortali in talis præce-
cepti transgressione: sed Sayrus alia profert exem-
pla eius, quod dicebamus, inquiens. Præcipere po-
test prælatus sub mortali, ne aliquis religiosus accedat ad
hortum communem conuentus, aut ad talem sæcularis
domum, aut ne transeat per talem vicum: etiam si cum
licentia sua exierit extra conuentum, aut ne cum tali,
aut tali persona loquatur. Hæc enim & similia licet in
se considerata videantur parui momenti: comparata ta-
men ad honestatem, & bonum nomen religiosorum, aut
ratione scandali, periculi, vel alterius circunstantiæ,
efficiuntur res magni momenti, & ideò obligant ad mor-
tale, vt etiam testatur Medina quæst. 96. art. 4. ad<marginalia>Prælatus po-|test obligare,|sub mortali ad|silentium.</marginalia>
dubium 2. contra regulas ab eo allatas. Vnde Va-
lentia ait aliquando prælatum posse sub mortali<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0251.jpg/>
@@1@<SE251>Disput. X. Sectio VII. 235
<duolan 2><-P>obligare ad silentium, & similia, quæ ex se sunt le-
uia: sed ex circunstantiis redduntur grauia: & sic
approbat dictum Caietani verbo præceptum, asse-
rentis, impossibile videri in iure humano ex sola materia
discernere præcepta (obligantia sub mortali) cum in-
ueniantur, inquit, minima præcepta sub mortali pec-
cato, vt de concedentibus cadauera, vt transferant ad
alia loca, quod de se nullum est peccatum.</P>
<P>  Accedit, inquit Valentia, quòd Deus obliga-<marginalia>Deus obliga-|uit Adamum|sub mortali, vt|abstineret à|pomo.</marginalia>
uit Adamum sub mortali, vt etiam à pomo absti-
neret; quod quidem per se non ita graue erat; sed
propter circunstantiam, & finem legis, atque à
Deo seueritatem præcepti ex parte voluntatis di-
uinæ, vt scilicet seruaretur iustitia originalis pro
posteris: ergo similiter per potestatem sibi diuini-
tus concessam possunt magistratus aliquid sub
mortali præcipere, quod non sit graue, nisi secun-
dum circunstantiam: & quidquid sit de aliis legis-
latoribus, certum est summum, Pontificem quan-
do aliqua lege sub mortali vult obligare, non pos-
se in hac parte errare, quin semper materia legis,
vel per se, vel secundum circunstantiam, sit grauis:
quoniam in iis, quæ pertinent ad totam Ecclesiam
circa fidem, & mores errare nequit: Hæc Valen-
tia, quæ refert, & approbare videtur Sayrus: sed
in illo exemplo Adami intellige esum illum fuisse
mortalem ex circunstantia damni amissionis iusti-
tiæ originalis, pro se, & rota sua posteritate, quia
Deus explicuerat se priuatur&#x0169; illa omnes, si Adam<marginalia>Cur peccatum|Adæ mortale|fuerit.</marginalia>
ligni fructum ederet. Quamuis illud peccatum
potuit etiam esse mortale aliis rationibus, vt si fa-
ctum est animo comedendi in magna quantitate,
eo tempore, & sequenti, vel malo fine habendi
scientiam, aut dignitatem aliquam contra volun-
tatem Dei. De hac re diximus in alia tractatione
de peccatis.</P>
<P>  Quod igitur ait Syluester verb. præceptum, q. 3.
cum Antonio, & multis iurisperitis, ex intentio-
ne legislatoris iudicandum esse, an obligatio præ-
cepti sit mortalis, aut venialis, intellige dummo-
dò materia sit grauis: sic enim erit capax grauis
obligationis, sed si legislator voluerit, poterit in
ea ponere obligationem leuem, vt dicam statim.
In materia autem leui non potest ponere obliga-
tionem grauem.</P>
<P>  Dices, ex voto potest quis obligari sub mortali,<marginalia>Homo non po-|test obligari|ex voto rei le-|uissimæ ad|culpam mor-|talem.</marginalia>
ad rem leuem iussu superioris faciendam: ergo, &
per legem: Sa verbo præceptum num. 1. ait fortè ex
voto posse hominem ad rem leuissimam obligari
sub mortali; licèt non ex lege, non assignat ratione&#x0303;
discriminis, nec ego illam video: nego antecedens.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO VII.
Vtrùm in materia graui possit legislator ponere solam
obligationem leuem.</Z>
<P><INI5>P</INI5>Artem negantem videtur tenere<marginalia>33</marginalia>
Medina, qu. 96. art. 4. reg. 1. ait enim<marginalia>In arbitrio|superioris non|est obligare|sub mortali,|vel veniali.</marginalia>
falsam esse regulam, quam ex Cano-
nistis ponit Syluester ad dignoscen-
dum, quando lex obliget ad mortale
vel veniale, scilicet ex volontate legislatoris: ita-
que si vult obligare, ad mortale obligat, si non
vult, non obligat. Hæc regula falsum dicit, nam si
legislator seriò, & verè præcipit rem alioqui gra-
uem, & maximè ad bonum commune conducen-
tem, non est positum in eius potestate, vt non<-P>@@

<-P>obliget ad peccatum mortale. Hæc Medina: cui
plane consentit Aragon. 2. 2. quæst. 62. art. 3. in du-
bio post. 3. con. notab. 3. vbi sic loquitur. Tertiò est
aduertendum, quòd lex ab vno habet, quòd obliget; ab
alio autem, quòd magis aut minùs obliget. Nam quòd
obliget, habet, quia est imperium à legitima potestate
positum: quòd autem magis aut minùs obliget, habet ex
eo quòd res præcepta magis aut minùs consentit cum
bono communi. Hoc supposito dico, in voluntate
legislatoris esse positum, quòd lex à se lata obliget
in foro conscientię: quia in voluntate legislatoris
est positum cohibere imperium, sine quo propriè
non est lex, nec obligat: cæterum postquam aliqua
lex est statuta, non est positum in manu legislato-
ris facere, quòd magis aut minùs obliget, id est,
quòd obliget ad mortale, vel veniale. Quod enim
aliqua lex magis, aut minùs obliget, id prouenit
ex eo quòd res præcepta magis aut minùs consen-
tit cum bono communi. Non potest autem legis-
lator facere, quòd res, quam præcipit, magis aut
minùs conueniat cum bono communi: sed id ha-
bet ex sua natura: & paulò post ait, infero secun-
dò; quòd quando legislator verè præcipit aliquam
rem valdè conducentem ad bonum commune,
non est positum in eius voluntate, quòd talis lex
obliget ad veniale. Hæc Aragon. idem indicat
Driedo 3. de libert. Christiana cap 3. ad 5. quem
citat, & sequitur Vazquez disp. 158. nu. 30. & se-
quentibus, & alij recentiores, & est probabile.
Contrarium tamen meritò tenent multi recentio-
res, indicat Syluester, verbo præceptum quæst. 3.
cum multis canonistis, & clariùs Antoninus 2. p.
tit. 4. cap. 2. §. 3. Armilla verbo lex, nu. 4. Tabienna
quæst. 28. num. 29. Nauarrus cap. 23. num. 49. & se-
quentibus. Henricus quòdlib. 3. quæst. 21. & 22.
Ledesma 2. part. 4. quæst 17. art. 2. dub. 6. Valentia
hic disp. 7. quæst. 5. punct. 6. quæst. 2. & 3. Sayrus
to. 1. lib. 3. cap. 7. Castro 1. de lege p&#x0153;nali, cap. 5.
docum. 4. Ioan. Medina Codice de ieiun. cap. 7. §.
superest, Couarruuias reg. peccatum, part. 2. §. 5.
num. 3. Nec contrarium docet Driedo suprà: solum
enim dicit, non pendere ex sola voluntate legisla-
toris, quòd obligatio sit maior vel minor: nam
pendet etiam ex capacitate materiæ: & ideò non
potest legislator in materia leui, ponere obliga-
tionem grauem; sed in graui potest ponere le-
uem.</P>
<P>  Probatur primò ex Bernar. lib. de præcepto, &<marginalia>34</marginalia>
dispen. col. 5. §. porrò dicente, Porrò maiora, mino-<marginalia>Maiora mi-|noráve præ-|cepta sunt,|prout qui ea|mandauit, vo-|luerit.</marginalia>
ra&#xE8BF;&#x0301; mandata dixerim, secundum quòd maius, minus-
ve velle constiterit ipsum, qui præcipit, siue hominem,
siue Deum: & infrà, in mandatis hominum rarò æquali-
tas inuenitur: cùm pro variis necessitatibus, vel vtilita-
tibus agendorum, iniungentium affectio værietur, quód-
que putauerint rectiùs vel commodiùs, hoc amplius cu-
piant, exigant&#xE8BF; seruari.</P>
<P>  Probatur secundò, quia quando aliqua sunt
eiusdem rationis, qui potest maius, potest minus:
sed obligatio grauis, & leuis in aliqua materia
sunt eiusdem rationis: ergo qui potest ponere ma-
iorem, potest minorem ponere. Tertiò, quia legis-
lator in materia capaci obligationis ad culpam
potest solùm ponere obligationem ad p&#x0153;nam:
ergo in capaci obligationis ad mortale, potest so-
lùm ponere obligatione&#x0303; ad veniale. Quartò, quia
obligatio pendet ex intentione legislatoris: ergo,
& quantitas eius, vbi materia est capax: confirma-
tur; quia vehementior causa in materia capaci,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0252.jpg/>
@@1@<SE252>236 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>maiorem inducit effectum: sed materia grauis est
capax maioris, & minoris obligationis: ergo ve-
hementior voluntas, seu magis obligandi maio-
rem inducet obligationem. Quintò, quia in mo-
ralibus actus nō excedunt intentionem agentium
l. non omnis, l. si quis ne causam, ff. si cert. pet. l. in
agris, ff. de acquir. rer. dom. Vnde si quis nolit in-
ducere maiorem excommunicationem, sed mi-
norem, quibuscunque verbis eam imponeret, non
induceret maiorem, etiamsi materia esset capax.
Idem in aliis p&#x0153;nis. Sextò, quia cùm voluntas est
obligandi tantùm sub veniali, non est, vnde oria-
tur obligatio sub mortali, & est aliqua obligatio:
ergo est tantùm sub veniali: nec mirum, quia tale
præceptum, est præceptum secundùm quid, sicut
multi relati in tract. de peccatis dicunt peccatum
veniale tantùm esse contra legem, & præceptum
secundùm quid. Septimò, quia Ecclesia, commu-
nicationem in humanis cùm excommunicato
communiter solùm prohibet sub veniali, & ex-
communicatione minori: posset tamen illam pro-
hibere sub mortali, & excommunicatione maio-
ri, & reipsa prohibet; vnde qui communicat in
humanis cum excommunicato, contra speciale
præceptum iudicis, vel quando excommunicatio
fuit lata contra participantes, peccat mortaliter,
vt docet Nauarrus cap. 27. num. 30. 31. 36. ergo.
Octauò, quia tenendo mixtionem aquę cum vino
in Missa esse de iure humano, sicut Ecclesia impo-
suit obligationem sub mortali, potuisset impone-
re sub veniali, & in aliis cæremoniis: ecōtra vsum
vasorum, & ornamentorum, quem præcipit sub
mortali, potuisset solùm præcipere sub veniali, vt
& Deus solùm præcipit sub veniali sacramentum
confirmationis, vt in proprio tractatu dicitur: ta-
men potuisset illud præcipere sub mortali. Potest
enim in hoc humanus legislator diuinum imitari:
& alioqui non deberent doctores fatigari in in-
quirendo signa obligationis sub mortali, vel ve-
niali, stante eadem materia, & forma præcepti, sed
si materia est grauis, putāda semper esset vel nulla,
vel grauis obligatio. Ergo in eadem materia pro-
pter diuersam intentionem legislatoris potest esse
obligatio mortalis, & venialis: quod confirmatur,
nam clericus, qui nutrit comā, & barbam, quam-
diu non est monitus à pręlato, solùm peccat venia-
liter, quando verò est monitus, peccat mortaliter:
vt posteà videbimus, quia potest excommunicari
per cap. si quis, de vita & honest. cleric. & cap. si-
quis 23. dist. ergo materia sufficiens ad mortale
sufficit ad veniale. Quod ergo dicunt D. Thomas
2. 2. quæst. 186. art. 9. ad 2. Victo. relect. de potest.
ciuili num. 19. Sotus 1. iust. quæst. 6. art. 4. Palac. 3.
disp. 37. quæst. 7. imò & Pontifex Clemen. exiuit,<marginalia>Explicatur|Clement. exi-|uit.</marginalia>
de verb. signi. verum præceptum in materia graui
obligare sub mortali intelligendum est, quando
legislator præcipit plena auctoritate cum inten-
tione obligandi, quantum potest in tali mate-
ria, vt communiter contingit, aliquando tamen
aliam intentionem habet, & exprimit ipse legisla-
tor, & in materia graui solùm vult imponere, &
imponit obligationem leuem.<marginalia>35</marginalia>
<P>  Sed obiicies, quia in materia graui non potest<marginalia>Ex voto in|materia graui|nō potest quis|obligari sub|veniali.</marginalia>
quis obligari ex voto, sub peccato veniali, sed tan-
tùm sub mortali: ergo nec ex lege.</P>
<P>  Respondent aliqui, fortè antecedens esse fal-
sum: & quamuis admittatur, non esse eandem ra-<marginalia>Suar. in scri-|ptis.</marginalia>
tionem de voto, & de lege humana: quia obligatio<-P>@@

<-P>voti non ita est humana, sicut obligatio legis hu-
manæ: sed est obligatio merè diuina, ac naturalis,
quamuis pendens à voluntate, & promissione hu-
mana. Ego verò existimo posse aliquem in mate-
ria graui obligare se voto tantum sub veniali, si
velit: ita enim disertis verbis docet Antoninus 3.
part. tit. 16. cap. 1. §. 13. ad finem, quod probat Du-
randus 3. dist. 39. quæst. 4. num. 9. quia obligatio,
quæ totaliter consurgit ex mera voluntate pro-
mittentis, non excedit limites voluntatis: sed voti
& promissionis. cuiusque obligatio consurgit ex
mera voluntate promittentis: ergo non excedit li-
mites ipsius. Confirmatur ex D. Thoma quæst.
189. art. 4. vbi ait, in tantum fertur obligatio voti,
in quantum se extendit voluntas & intentio vo-
uentis. Non autem quia ius naturæ sicut non obli-
gat ad implendum votum factum ab aliquo sine
animo se obligandi; ita neque obligat grauiter
sine animo se obligandi grauiter: quia supposita
materiæ capacitate, sicut obligatio, ita quantitas<marginalia>Votum est pri-|uata lex.</marginalia>
eius à voluntate pendet, sicut in lege; est enim
votum priuata lex. Non autem est idem in iu-
ramento promissorio, quia obligatio eius non
est ex voluntate se obligandi, quam homo habeat,
si enim seriò, & non iocosè iurat, etiam si nolit se
obligare ex iuramento, nihilominus manet obli-
gatus obligatione religionis ex ipso iurame&#x0303;to, sed
non obligatione iustitiæ ex promissione. Quam-
uis probabiliter Vazquez suprà, num. 34. & alij di-
cant, non solùm ex iuramento: sed etiam ex voto,
in materia graui non posse esse obligationem le-
uem, seu tantùm sub veniali.</P>
<P>  Dices, stultum, & inane est rem parui momenti<marginalia>36</marginalia>
omnibus pensatis, præcipere sub mortali: ergo &<marginalia>1. obiectio.</marginalia>
re&#x0303; magni momenti sub veniali. Nego consequen-<marginalia>Solutio.</marginalia>
tiam: quia sicut ne illaqueentur conscientiæ res
magni momenti potest iniungi sine animo obli-
gādi: ita vt minùs illaqueentur, minúsque habeant
periculi, sine animo grauiter obligandi.</P>
<P>  Ius igitur naturæ ad implenda præcepta, & vo-
ta, supposita capacitate materiæ, obligat magis
aut minùs iuxta vol&#x0169;tatem legislatoris, & vouen-
tis: quia sicut obligatio, ita & quantitas obligatio-
nis, quam materia patitur, ab ipsorum pendet vo-
luntate.</P>
<P>  Secundò obiicies Bernardum lib. de præcep. &<marginalia>2. obiectio.</marginalia>
dispen. §. iam verò. Vbi ait, Iam verò de illo, qui præ-<marginalia>B. Bernardi|sententia ex-|plicatur.</marginalia>
cipit, & item de eo, quod præcipitur, aduertenda erit se-
cundum rationem distinctio, vt cuius inter præceptores
reuerentior verbis eminebit auctoritas, eius grauior for-
midatur offensio. At maioris cuiuscúmque mandati
transgressio dānabilior æstimatur, & §. porrò, tam
ergo qualitas præceptorum, quàm auctoritas præ-
cipientium obedientiæ præfigit metam, & inobe-
dientiæ terminat culpam: ergo secundùm Bernar.
ex quantitate materiæ sumitur quantitas culpæ.
Respondeo, verum esse, nisi legislator temperet,<marginalia>Solutio.</marginalia>
& minuat obligationem, quæ ex eius præcepto in
materia graui quasi naturaliter resultaret: volun-
tas enim præcipiendi, seu obligandi, quò maior
fuerit, in materia capaci, maiorem obligationem
inducet, & quò minor minorem. Vnde soluitur
tertia obiectio, quia posita causa non est in pote-
stare nostra impedire effectum, qui naturaliter, &
necessariò oritur ex illa: sed ex præcepto in mate-
ria graui naturaliter, & necessariò oritur grauis
obligatio: ergo posito præcepto in materia non
graui est in potestate legislatoris impedire graue&#x0303;<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0253.jpg/>
@@1@<SE253>Disput. X. Sectio VIII. 237
<duolan 2><-P>obligationem, sicut posito sacramento in homine
capaci, & dispofito, non est in potestate ministri
minuere eius effectum. Respondeo, præceptum
in materia graui non esse causam, ex qua natura-
liter, & necessariò resultet grauis obligatio, nisi
cùm legislator præcipit sine inte&#x0303;tione leuiter tan-
tùm obligandi: secus est in effectu sacrame&#x0303;ti: nam
taxatus est à Deo iuxta capacitate&#x0303; & dispositione&#x0303;
recipientis, non iuxta voluntatem ministri, quam-
uis in eius voluntate situm sit, conferre, aut non
conferre sacramentum. Similiter lex naturalis
non potest in materia graui leuem obligationem
imponere: quia agens naturale operatur secun-<marginalia>Agens natu-|rale operatur|secundum vl-|timum poten-|tiæ, non libe-|rum.</marginalia>
dum vltimum potentiæ: secus verò voluntarium,
quale est legislator respectu obligationis resultan-
tis per se ex eius lege, non tame&#x0303; respectu eius, quæ
resultat per accidens, nimirum quæ violatur for-
mali inobedientia: non enim potest efficere legis-
lator, vt formalis inobedientia in materia alioqui
leui, non sit mortale peccatum, quia obligatio ab-
stinendi ab affectu formali inobedientiæ, proxi-
mè resultat ex ipsa natura, posita lege, sicut obli-
gatio iuramenti.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO VIII.
Vtrum lex humana interueniente contemptu, obliget
ad culpam mortalem: numquam verò semoto
contemptu, & scandalo.</Z>
<P><INI5>Q</INI5>Vidam dixere, n&#x0169;quam obligare sub
mortali culpa, nisi interueniente<marginalia>37</marginalia>
contemptu: ita Angelus verbo in-<marginalia>1. opin.</marginalia>
obedientia ex Collectario cap. 1. de<marginalia>Qui docent|legem huma-|nam non obli-|gare sub mor-|tali.</marginalia>
const. & aliis, quos etiam refert &
sequi videtur Nauarrus cap. 23. num. 55. Vbi ait:
multi Catholici, in quibus sunt Imola repet. cap.
cum contingat de iureiuran. col. 17. & Felin. cap. 1.
num. 18. de sponsalib. Caietanus verbo, clericus, §.
verum, & verbo, ieiunium, §. quoad 4. tenuerunt,
nullas leges, quamuis p&#x0153;nas temporales non sta-
tuant, quatenus sunt humanæ, ad mortale trans-
gressorem sine contemptu & scandalo obligare,
& Valentia disp. 7. quæst. 5. puncto 6. & quæst. 3.
ait, videri Caietano: sed immeritò pro hac opinio-
ne citatur Caietanus: nam in illis locis non lo-
quitur de omni lege humana, sed de quadam par-
ticulari, & 2. 2. quæst. 104. art. 2. versus finem ex-
pressè docet contrarium: citari etiam solet Bernar-
dus lib. de præcepto & disp. qui cap. 11. in fine,
seu cap. 12. non nihil fauere videtur: sed si attentè
legantur antecedentia, & consequentia capita, so-
lùm intendit, in materia leui peccatum non esse
mortale secluso contemptu, secus in graui. Qui-
dam verò ex auctoribus huius sententiæ addide-
runt, transgressionem legis humanæ non esse pec-
catum mortale, nisi fiat ex contemptu expresso,
vel ex consuetudine, quæ est tacitus, & interpreta-
tiuus contemptus: ita de præcepto audiendi Mis-
sam loquitur Richardus quodlib. 1. quæst. 19. An-
gelus idem tenet, & ad alia præcepta humana ex-
tendit: consuetudinem autem non esse verè con-
temptum, docet etiam verbo contemptus: Henr.
etiam quodlib 3. quæst. 22. ait transgressionem le-
gis humanæ non esse mortalem, nisi passim, aut ex
leui causa fiat: idem docuit Decius cap. nam con-
cupiscentiam de const. num. 19. Dom. cap. generali
de elect. in 6. Archidiaconus cap. vtinam 76. dist.
Ludouicus Gomez: cap. 2. de const. in 6. num. 2.<-P>@@

<-P>Calderi. apud Panor. rubr. de const.</P>
<P>  Communis, & vera opinio est, legem humanā<marginalia>38</marginalia>
secluso contemptu, scandalo, consuetudine, & pe-<marginalia>Communis|& vera opi-|nio.</marginalia>
riculo, aliquando obligare sub mortali: & ex con-
temptu illam transgredi esse peccatum mortale,
etiam si materia sit leuis. Priorem partem non so-
lùm tenent Caietanus & Nauarrus, vt retulimus,
sed etiam Valentia suprà, oppositum dicit esse fal-
sum, seu potiùs temerarium. Aut enim aduersarij
id dicunt, quoniam humanus magistratus num-
quam obligare possit per se sub mortali ad simpli-
cem rei præceptæ executionem. Aut quia num-
quam velit. Primum asserere est hæreticum, vt pa-
tet ex supradictis; secundum autem affirmare est
temerarium. Vnde enim scire quis potest, num-
quam legislatoris intentionem esse obligare sub
mortali, & demum pugnat hoc cum existimatio-
ne omnium fidelium, qui sentiunt aliquas leges
simpliciter obligare sub mortali, & illas obseruant
tanquam obligantes sub mortali: quare meritò
istorum opinionem reijcit etiam Nauarrus, loco
citato. Hactenus Valentia, & certè non satis esset<marginalia>Non esset sa-|tis prouisum|Ecclesiæ, &|reip. si non pos-|sent præcipere|sub mortali|peccato.</marginalia>
prouissum Ecclesiæ, & Reip. si non possent obli-
gare; & sæpè obligarent sub mortali ad simplicem
legum obseruationem: nam præcepta obligantia
leuiter facilèviolantur ex fragilitate, vel negligen-
tia, secluso contemptu propriè dicto. Vnde aliqui
recentiores, & multi referendi dicunt esse grauem
errorem putare trāsgressionem legis humanæ per
se, & secluso contemptu, non posse esse morta-
lem: & optimè D. Thomas, & Caietanus 2. 2. qu.
147. art. 3. nam tota Ecclesia voluntariam trans-
gressionem ieiunij, & violationem festi per omis-
sionem Missę, similiaque iudicat mortalia, etiamsi
conceptus non intercedat.</P>
<P>  Et quamuis aliqui dicant, hoc non esse certum<marginalia>Etiam ciuiles|leges quando-|que obligant|sub mortali.</marginalia>
in legibus ciuilibus, sed tantùm in Ecclesiasticis,
tamen etiam in ciuilibus certum iudico: esto sit
minus certum. Probatur, quia conceptus formalis
est quid extrinsecum, & accidentarium respectu
transgressionis, cùm non solùm obligemur ad non
contemnendum, sed etiam ad non violandum le-
gem, & hæc obligatio iuxta quantitatem materiæ
fit maior & minor, & similiter malitia transgres-
sionis secundùm se: nam secundùm exigentiam
materiæ est quantitas obligationis in lege, &
malitiæ in transgressione: ergo etiam secluso con-
temptu transgressio potest esse grauis propter
materiæ grauitatem, siue lex sit canonica, siue ci-
uilis: vt bene docet Valentia suprà, dicens. Secun-
dò ex dictis colligitur, etiam leges ciuiles obliga-
re sub mortali, quādo ille iusta intentione id vult,
quidquid contra insinuet Sotus 2. iust. quæst. 6. art.
4. probatur, quia legislator etiā ciuilis potest con-
dere leges, quæ obligent in conscientia sub mor-
tali: ergo ita prorsus obligant, quando iusta in-
tentione id vult: sed clariùs Vazquez disp. 158.
cap. 4. num. 26. dicens, esse certum apud doctores,
nec oppositum sensisse Bernardum: quod enim ait
lib. de præcepto & dispen. cap. 11. in fine pręcepta,
quæ ipse factitia vocat, id est, positiua, facere nos
obnoxios peccato: non tamen magno peccato, si
contemptus absit, intelligit de præceptis mediis,
& leuioribus, de quibus etiam antea dixerat, nec
contemni sine crimine, nec negligi sine offensa: vt
pręceptum silentij, & similia: item ait, contemptus
in omni genere mandatorum pari pondere grauis,
& communiter damnabilis est: conuertit in cri-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0254.jpg/>
@@1@<SE254>238 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>men grauis rebellionis, culpam leuis transgres-
sionis.</P>
<P>  Secunda pars conclusionis, nempe quòd trans-<marginalia>39</marginalia>
gredi legem ex contemptu sit peccatum morta-<marginalia>2. pars con.|prob.</marginalia>
le, etiamsi materia sit leuis: imò etiam quando
lex ad nullam culpam obligat, est communis
doctrina D. Thomæ 2. 2. quæst. 186. art. 9. ad 3.
Bonauenturæ tom. 1. op. in pharetra lib. 2. cap.
44. Caietani verbo contemptus, & verbo præce-
ptum, & circa D. Thomā suprà, & quæst. 104. art.
2. versus finem, & quæst. 105. art. 1. & 2. vbi etiam
D. Thom. Gerson. alphab. 34. lit. M. & tract. de
vita spir. lect. 5. Vazquez hic disp. 158. cap. 5. num.
37. & 38. Syluest. verbo conte&#x0303;ptus §. 2. & verbo lex:
quæst. 8. & verbo obedientia quæst. 1. Angles in 4.
quæst. de voto à 1. diffic. 16. Palac. 3. dist. 37. quæst.
7. Sotus 1. iust. quæst. 6. art. 4. Aragon 2. 2. quæst. 62.
art. 3. Altisiod. 2. sum. tract. 20. cap. 2. Anton. 2. part.
tit. 4. cap. 2. §. 3. Medin. 1. 2. quæst. 96. art. 4. Adrian.
quodlib. 6. art. 2. part. 1. & in 4. tract. de exco. agens
de communic. in humanis. Driedo 2. de libert.
Christiana cap. 1. in fine, Castro 1. de lege p&#x0153;nali
cap. 5. documen. 2. & 6. Nauar. cap. 23. num. 41. &
42. Couarruuias cap. alma part. 2. §. 7. num. 6. &
Reg, peccatum part. 2. §. 5. num. 2. & 3. Bernar. lib.
de præcep. & dispen. cap. 11. & sequentibus, vt mo-
do referebamus.</P>
<P>  Difficilimum autem est explicare in quo con-<marginalia>40</marginalia>
temptus consistat, & quomodò transgredi le-<marginalia>Quid sit pec-|care ex con-|te&#x0303;ptu & quo-|modo lethale.|1. opinio.</marginalia>
gem alioqui solùm obligantem sub veniali, vel
non obligantem sub culpa, sit mortale peccatum.
Quidam dixerunt, peccare ex contemptu, esse pec-
care ex certa scientia sine passione, vel causa. Cui
opinioni fauet Caietanus in summa verbo con-
temptus, condistinguens peccatum ex contem-
ptu, peccato ex ignorantia, & ex passione. Vnde
videtur sentire esse peccatum, quod vocatur ex
malitia; quod communiter peccato ex passione, &
ex ignorantia condistinguitur. Fauer etiam glossa
cap. Metropolitanus 2. quæst. 7. quatenus ait, non
parere ex contemptu idem esse, quod non parere sine cau-
sa: & D. Thomas 2. dist. 24. qu. 3. art. 5. argu. 2. cum
solutione, vbi videtur supponere, peccare ex con-
temptu esse peccare ex perfecta deliberatione.</P>
<P>  Sed hæc opinio proculdubiò est falsa, & contra<marginalia>Quid sit pec-|care ex con-|temptu iuxta|quosdam.</marginalia>
omnes relatos pro 2. part. con. & referendos.
Quamuis enim peccare ex contemptu latiori qua-
dam significatione sumatur pro eo, quod est pec-
care ex certa scientia, seu plena cognitione mali-
tiæ, sine impulsu, passione, & leui aliqua de causa
(ex nulla enim causa peccare nemo potest, saltem
peccato cōmissionis, quia nemo potest velle ma-
lum sub ratione mali) tamen in præsenti non po-
test ita sumi, quia etiam veniale potest fieri ex cer-
ta scientia, & perfecta deliberatione, & plena co-
gnitione malitiæ, & sine passione: tame&#x0303; inde non
fiet mortale: quia carentia passionis, nec dat no-
uam speciem malitiæ, nec positiuè malitiam au-
get, sed non minuit eam, quam actus ex proprio
obiecto, & materia sumere potest. Sed ex mate-
ria leui per se spectata non potest duci malitia
grauis: ergo etiam in eo qui passione caret, non
erit grauis: similiter circunstantia scientiæ perfe-
ctæ solùm excludit ignorantiam, ideò ex se non
addit speciem malitiæ; quantitarem verò peccati
auget solùm, quatenus auget liberum, aut volun-
tarium. Hoc autem augmentum numquam exce-
dit capacitatem obiecti, & materiæ per se loquen-<-P>@@

<-P>do: ergo numquam ex eo capite præcisè sumpto,
peccat&#x0169; fit mortale: quod aliàs esset veniale. Quod
etiam inductione patet in mendacio leui, vel par-
uo furto, & similibus: quacumque enim scientia,
& voluntate fiant, si in eor&#x0169; materia sistatur, non
addendo circunstantiā, quæ mutet speciem, num-
quam erunt mortalia: ergo hic modus peccandi
non est peccare ex cōtemptu, & ita doeuit D. Tho.
loco proximè citato: & de verit. quæst. 15. art. 5. ad<marginalia>Per veniale|peccat&#x0169; Deus|contemnitur.</marginalia>
2. ob hanc causam dixit, per veniale non contemni
Deum, etiamsi ex perfecta scientia & voluntate fiat.</P><marginalia>41</marginalia>
<P>  Alij dixêre peccare ex contemptu, esse, peccare<marginalia>2. opin.</marginalia>
ex consuetudine: tribuitur Angelo verbo inobe-<marginalia>Alij dicunt|peccare ex cō-|temptu esse|peccare ex cō-|suetudine.</marginalia>
dientia, & Richardo quodlib. 1. quæst. 19. sed male:
potius enim condistinguunt peccat&#x0169; ex contem-
ptu à peccato ex consuetudine: quamuis Rich. di-
cat, peccatum alioqui veniale ex consuetudine fie-
ri mortale; in quod etiā inclinat Angelus, quibus
fauet Bernar. lib. de præcep. & dispen. cap. 14. di-
cens, quædam esse venialia peccata excepto cum
per contemptum vertuntur in vsum & consuetu-
dinem. Quæ doctrina etiam est falsa, & reproba-
tur à D. Thoma, & Caietano 2. 2. qu. 186. art. 9. ad
3. Nauar. cap. 23. nu. 42. & à nobis tract. de peccatis.</P>
<P>  Et ratio est, quia consuetudo de se, & per se lo-
quendo, non affert nouam speciem malitiæ, vt pa-
tet: neque verò auget præcedentem, nisi interdum
quatenus auget intensionem propter habit&#x0169; prio-
ribus actibus acquisitum: quod augmentum num-
quam facit mortale, quod aliàs esset veniale. Nu-
merus etiam peccatorum, licèt consuetudine au-
geatur, non facit peccatum mortale: quia plura ve-
nialia non faciunt mortale; neque vltimum in ali-
qua multitudine redditur mortale ex eo, quòd alia
præcesserint, vel præcessisse cognoscantur, nisi
quando obiecta faciunt vnum, & eodem actu in-
terno attinguntur, vt in furtis minimis: cum enim
peruentum fuerit ad magnam quantitatem, si eo-
dem actu velit aliquis illam retinere, inuito Do-
mino, peccabit mortaliter; aliàs verò non, vt loco
citato dictum est: & fortè sic potest intelligi Ber-
nard. alij verò notant nō dixisse absolutè, consue-
tudinem ex veniali facere mortale, sed quando ex
contemptu procedit, vt solet, & ideò solet esse si-
gnum contemptus: vnde Nauarrus cap. 23. nu. 42.<marginalia>Ex consuetu-|dine præsumi|tur cōtemptus|in foro ex-|terno.</marginalia>
dixit consuetudinem non esse contemptum, sed ex
ea præsumi contemptum in foro externo: in inter-
terno autem nihil facere: quia in hoc sola veritas
consideratur cap. tua de sponsalib. cap. humanę 22.
quæst. 5. & sic etiam intelligit glossam cap. metro-
politanus 2. quæst. 7. asserentem: eum qui sine iu-
sta causa transgreditur, videri contemnere, scilicet
in foro externo non in interno. Addit Nauarrus,
consuetudinem multùm incitare, & inducere ad
contemptum; quod etiam docet D. Thomas 2. 2.
quæst. 186. art. 9. ad 3. ex illo Prouer. 18. impius cùm
in profundum malorum venerit, contemnit. Ratio au-
tem esse videtur, quia magna illa inclinatio ad
malum sub aliis motiuis consuetudine acquisita
iuuat maximè, vt ex pessimo contemptus motiuo
delinquatur: qui enim aliquid vult vno motiuo,
facilè adducitur ad idem amplectendum ex alio.</P><marginalia>42</marginalia>
<P>  Tertia, & vera opinio est, transgredi legem ex<marginalia>3. opi. auctor.|Quid sit verè|ex contemptu|legem trans-|gredi.</marginalia>
cōtemptu esse eam, transgredi ex imperio alicuius
actus, qui dicitur contemptus: indicat Caietanus
verbo, contemptus: sumitur ex D. Thoma locis
citatis, attigit Bernar. illo cap. 14. dicens: Tunc non
peccati species, sed peccantis intentio pensatur. Nec mi-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0255.jpg/>
@@1@<SE255>Disput. X. Sectio VIII. 239
<duolan 2><-P>rum, quia actus imperatus ab imperante mali-
tiam capit, propria retenta: vt furari obolum in-
tentione homicidij, licet veniale sit in genere fur-
ti; tamen ex intentione homicidij capit eius mali
tiam: fic ergo contemptus mortalis, si imperet
actum alioqui venialem, imò etiam non malum,
faciet illum mortalem.</P>
<P>  Sed quis actus sit iste cōtemptus varij sunt mo-<marginalia>Notab. 1.</marginalia>
di dicendi, in quibus consistit tota difficultas. Pro<marginalia>Contemptus|partim in in-|tellectu, par-|tim in affectu|esse potest.</marginalia>
cuius resolutione aduerte, contempt&#x0169; partim esse
posse in intellectu, partim in affectu, partim in ex-
terno opere, vt notauit Altis. 2. sum. tract. 20. c. 2. q.
1. Primus contemptus dici potest intellectualis, &
consistit in iudicio, quo res aliqua, vel persona in
parua æstimatione habetur, seu parui penditur: si
autem res, vel persona maiorem æstimatione&#x0303; non
poscat, nec mereatur: vt c&#x0169; quis intellectu cōtem-
nit diuitias, honores humanos, &c. iste contem-
ptus intellectualis vitiosus non est, imò est virtus
seu perfectio intellectualis iudicare de rebus, vt in
se sunt: vnde siquis legem trāsgrediatur in se, quia
non magni momenti videatur, si reuera leuis est,
non est peccare ex contemptu vitioso, aut facien-
te de veniali mortale: vt rectè Vazquez disp. 158.
cap. 4. ad finem. Quando verò quis intellectu rem
minùs æstimat, quàm illa mereatur, & ratio po-
scat, & ipsi rei debeatur, contemptus intellectualis<marginalia>Contemptus|vitiosus.</marginalia>
vitiosus est: est enim inæqualis, iniusta, & iniqua
æstimatio, sed vt talis contemptus sit mortaliter
vitiosus, debet esse voluntarius, & liber, & contra
dictamen rationis iudicātis debere rem illam plu-
ris in intellectu æstimari, & haberi. Sec&#x0169;dus con-
temptus est affectiuus, seu in affectu, nimir&#x0169; vel-
le habere vilem æstimationem intellectualem de
re, aut etiam velle illam ostendere, aut etiam in
aliis generare. Tertius est in opere externo, facien-
do aliquid ad ostendendum, vel generandum in
aliis illum vilem conceptum, quem de re habeo,
vel habere simulo, aut fingo. Nota secundò, hæc
tria contemptus genera, & circa personas, & circa<marginalia>Cantemptus|rerum impro-|portionatus|vitiosus.</marginalia>
res alias versari posse. Quando versatur circa res
alias, & est illis improportionatus, quia videlicet
minores æstimantur, quàm par est, dicunt aliqui
pertinere ad vitium contrarium illi virtuti, quæ
inclinat ad seruandum medium, & moderandum
affectum circa talem materiam: verbi gratia, ni-
mius contemptus honoris, & famæ potest esse vi-
tiosus, & contra illud Eccle. 41. curam habe de bono
nomine: habebit ergo contemptus eius malitiam
contrariam magnanimitati, vel humilitati, quæ
moderantur affectus circa honores: & contemne-<marginalia>Contemptus|nimius rerum|necessariar&#x0169;,|quibus virtu-|tibus aduerse-|tur.</marginalia>
re plùs iusto diuitias necessarias vitæ humanæ esse
poterit contra liberalitatem, & in prodigalitatem
declinare, & sic de aliis. Sed hoc falsum est, licet
enim defectus in amandis, & comparandis hono-
ribus, & diuitiis spectent ad vitia opposita virtuti-
bus prædictis; tamen ponere modum actibus in-
tellectus pertinet ad virtutem studiositatis, & ita
ad illam pertinet, vt imperet intellectui debitam
rerum æstimationem: & auocare illum à contem-
ptu, & vili æstimatione rerum, quę maiorem æsti-
mationem merentur, & imperare cōtrariam æsti-
mationem, pertinet ad vitium oppositum studio-
sitati: elicere autem veram æstimationem rerum,
pertinet ad bonos habitus intellectuales: & elice-
re æstimationem falsam ad habitus malos intelle-
ctuales: vt si quis maioris momenti esse iudicaret
bonum delectabile, quàm obseruationem præce-<-P>@@

<-P>pti; hic contemptus legis seu virtutis esset hæresis,
vt ait Vazquez disp. 158. cap. 4. in fine: ideò elici-
tiuè pertineret ad vitium infidelitatis seu fidei op-
positum: imperare autem talem cōtemptum perti-
neret ad vitium opposit&#x0169; studiositati, ad quā per-
tinet imperare piam affectionem crede&#x0303;di reuelata
à Deo: vltra hoc autem, contemptus intellectualis
circa personam creatam, quæ merebatur maiorem
ęstimationem, est iudicium quoddam temerarium
contra iustitiam: quia tenetur de iustitia non iudi-<marginalia>Iudici&#x0169; teme-|rari&#x0169; est con-|tra iustitiam.</marginalia>
care temerè proximum, nec sine fundamento eum
contemnere in corde suo: circa personam autem
diuinam contemptus hic temerarius, vel etiam
hæreticus, est contrarius pietati, religioni, reue-
rentię, & obseruantię debitæ erga De&#x0169;, vt patrem,
dominum, & superiorem, siue istæ virtutes sint
distinctę, siue non: & quidem prædictum contem-
ptum proximi esse contra iustitiam, apertè docet
Caietanus verbo contemptus, & Altisiodorensis
suprà hunc contemptum definens, vt sit æstimatio
minùs iusta. Ex quo sequitur contemptum Dei esse
etiam contra iustitiam erga Deum, quę est religio,
pietas, reuerentia, vel obseruantia, & non est pro-
priè iustitia, sed latè. Ratio autem est, quia in hoc<marginalia>In contemptu|agitur contra|ius alterius.</marginalia>
contemptu agitur contra ius alterius, & contem-
nens irrogat illi grauem iniuriam, nocendo ei in
bona opinione, & æstimatione ipsi debita de iu-
stitia, & valde vtili, & honorifica. Vnde hoc pec-
catum est mortale ex suo genere.</P>
<P>  Quia verò in omni peccato præsertim mortali<marginalia>In omni pec-|cato mortali|inte&#x0303;ditur Dei|contemptus.</marginalia>
ita se habet homo, ac parui penderet Deum intel-
lectu suo; ideò in omni peccato pręserum mortali
includitur Dei contemptus virtute, & implicitè,
imò in mortali virtualiter contemnitur Dei ami-
citia. Propterea D. Thom. 4. dist. 9. art. 3. quæstiun.
3. in omni peccato præsertim mortali ponit con-
temptum Dei, & sic Augustinus 14. Ciuit. cap. vlt.
dicit, amorem sui vsque ad contemptum Dei ædificare
Babylonem.</P>
<P>  Est etiam peccatum contemptus velle, & face-<marginalia>43</marginalia>
re aliqua, quæ indicent contemptum intellectua-<marginalia>Modus dicen-|di quorundum|recentiorum.|Velle & face-|re, qua indi-|cant spiritua-|lem contem-|ptum, pecca-|tum est.</marginalia>
lem, & minuant in aliis bonam existimationem
alterius, siue intendendo talem diminutionem,
siue non, sicut in detractione, dehonoratione, &
contumelia: interdum damnum alterius est per se,
& directè volit&#x0169;, interdum verò indirectè tantùm.</P>
<P>  Dicunt ergo aliqui, quando quis aliquid facit,
vt alter despici credatur, aut ostendatur, aut ab
aliis despici credatur: volitio illius externi
actus pertinet ad vitium speciale contemptus:
nam intentio est, quæ dat præcipuam formalita-
tem actibus humanis. Quapropter quando pec-
catum hoc tribuitur superbiæ, intelligitur causa-
liter, quia regulariter loquendo contemptus præ-
sertim formalis ex superbia nascitur, & ita nume-
ratur ab Isidoro inter filias superbiæ, vt refert Al-
tisiod. suprà, & Bern. suprà, ca. 12. contemptus, inquit,
tumor superbiæ est, & Aug. de natu. & grat. cap. 29.
non omnia peccata sunt ex contemptu superbiæ, con-
temptum superbiæ vocauit, id est, ex superbia or-
tum. At verò econtrario dicitur aliquando inobe-
dientia, quia illam causat, & imperat: nam iniquus
subditus ex affectu contemnendi violat legem,
nimirum, vt sic ostendat se despicere prælatum, &
sic faciat ab aliis despici, & vili pendi, & sic intel-
ligendum est quod inquit Bernardus velle non obe-
dire esse intolerabilem, seu non ferendam blasphemiam,
& repugnantiam.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0256.jpg/>
@@1@<SE256>240 Quæst. XCVI Tract. XIV.
<duolan 2><P>  Ex his, inquiunt, intelligitur grauitas huius
peccati: nam Bernardus, D. Thomas, & alij ita di-
strictè damnantes modum peccandi ex contem-
ptu, significant semper in indiuiduo esse peccatum
mortale: & potest sumi ex cap. quod autem, dist.
10. & Glossa ibi. Nihilominus Caietanus 2. 2. qu.
186. art. 9. dicit hoc peccatum contemptus posse<marginalia>Contemptus|potest esse pec-|cat&#x0169; veniale.</marginalia>
aliquando esse veniale, non solum ex indelibera-
tione & surreptione, quod indubitatum est: sed
etiam ex leuitate materiæ: quia potest esse con-
temptus non simpliciter, sed secundum quid, vt si
non absolutè velim subijci, sed tantùm in re par-
ua: & ita explicat aliorum locutionem de contem-
ptu simpliciter; quod est probabile: non tamen
omninò satisfacit, quia sic nulla erit differentia in-
ter transgredi legem absolutè, & ex contemptu:
quia in materia parua vtrumque est mortale, & in
magna veniale.</P>
<P>  Sed dicimus, inquiunt, contemptum posse esse
vel operis vel legislatoris, nec oportet distinguere
3. membrum, scilicet, contemptum legis, vel præ-
cepti.</P>
<P>  Nam si præceptum cōtemnatur per respectum
ad legislatorem, cuius potestas contemnitur, redu-
citur ad contemptum legislatoris; si verò per con-<marginalia>Contemptus|ad quæ vitia|reducatur.</marginalia>
temptum ad opus quod parui æstimatur: sic redu-
citur, ad contemptum operis. Transgredi ergo le-
gem ex contemptu rei præceptæ, non est semper
mortale, & in hoc vera est opinio Caietani, & ra-
tio est, quia res contempta potest esse minima, vel
pertinens ad aliquam infimam virtutem: & quia
tunc nec fit nec intenditur per se iniuria legislato-
ris. Duplici tamen ex capite potest hoc esse mor-
tale. Primò, si inuoluat, vel supponat errorem in
doctrina. Sic peccant grauissimè, qui contemnunt<marginalia>Contemptus|duplici ex ca-|pite potest esse|peccat&#x0169; mor-|tale.</marginalia>
Concilia, quia existimant illa esse inutilia, aut infi-
ma bona: & qui existimant transgressionem ex se
leuem non esse dignam p&#x0153;na apud Deum, vel
quippiam simile. Secundò ex grauitate materiæ,
vt in omnibus vitiis.</P>
<P>  At transgredi legem ex contemptu legislatoris<marginalia>Transgredile-|gem ex con-|temptu legis-|latoris semper|videtur esse|mortale.</marginalia>
semper videtur mortale, & de hoc videntur loqui
initio citati, nam expressè Bernardus, quem alij
sequuntur, lib. de præcep. & dispen. cap. 12. distin-
guit mandatum à mandante, & grauitatem con-
stituit in contemptu mandātis. Et respectu Dei vi-
detur res manifesta: nam contemnere Deum for-
maliter, & directè, est magna irreuerentia, & simi-
liter quocumque signo ostendere indignam de
Deo existimationem: vnde licèt talis trāsgressio in
se quid minimum videatur, imò licet in se non sit
culpa, sed omissio consilij, tamen in ratione signi
imperati ab interno contemptu, habet grauem de-
ordinationem; sicut omittere consilium, quod sci-
mus per se magis placere Deo, non est peccatum
ex obiecto: tamen siquis illud omittat ex hac for-
mali, & deliberata intentione, ne faciat id, quod
est gratum Deo, peccaret mortaliter: quia indicat
quoddam Dei odium, quod numquam ex leuitate
materiæ potest esse veniale. De homine autem
Superiore nō videtur hoc adeo certum, quia non
est persona tam excellens, & quia aliquod eius
odium potest esse veniale: transgredi tame&#x0303; legem
eius ex cōtemptu eius, quatenus prælatus est, sem-
per est mortale: quia est cōetmnere potestate&#x0303; eius,<marginalia>Contemnere|prælat&#x0169; quan-|do est peccat&#x0169;|mortale.</marginalia>
& ipsum vt repræsentat Deum, & vices eius gerit,
ideóque redundat in cōtemptum Dei, & hoc sen-
su dixit Bernardus suprà, siue Deus siue homo manda-<-P>@@

<-P>tum quodcumque tradiderit, pariprofectò obsequendum
est cura, pari reuerentia deferendum. Si verò solùm sit
contemptus prælati, vt quidam homo est, & ha-
bet aliquem defectum, potest esse veniale ex leui-
tate materiæ; quamuis modus peccandi periculo-
sus sit, & omninò vitandus. Et hoc etiam voluit
Caietanus, probaturque sufficie&#x0303;ter exemplis eius.
Et in idem redit alia distinctio, quam ibidem in-
dicat dicens, aliud esse velle formaliter non obedire,
aliud velle non consolari superiorem: & hoc posterius
docet esse posse veniale, etiamsi formaliter desola-
tio superioris intendatur: quia non contemnitur
eius potestas, sed circa eius personam quædam
amaritudo animi ostenditur. Hæc in summa illi
recentiores.</P>
<P>  In quibus quædam falsò, aut insufficienter di-<marginalia>44</marginalia>
cta videntur: in primis confundunt suam opinio-<marginalia>Refutantur|quædam Ca-|ietani dicta.</marginalia>
nem cum aliorum opinionibus, quæ tamen valdè
diuersæ sunt, vt videbimus. Secundò peccare ex
contemptu, solùm constituunt in hoc, quod est
peccare, vt sic ostendant contemptum internum
intellectus, & eundem aliis ingenerent. Qui mo-
dus peccandi videtur numquam contingere, præ-
sertim comparatione Dei: quis enim habet vilem
æstimationem de Deo, vel eius potestate legislati-
ua, aut lege? Quis peccat, vt ostendat se habere vi-
lem de Deo æstimationem, & eandem aliis inge-
rat, ita vt ipsi quoque despiciant Deum? Quam
vtilitatem inde consequi homo potest, vt hoc af-
fectu peccet? sic etiam nemo ex contemptu pec-
cabit seorsum, sed coram aliis: imò numquam,
quia peccatum exterius nisi aliud ei addas, non
est signum contemptus prædicti, cum communi-
ter aut ferè semper sine illo fieri soleat. At sancti
& doctores peccatum ex contemptu aliquando
esse supponunt, & solitariè committi posse. Ter-
tiò, peccare hoc modo ex contemptu, referunt ad
speciale vitium: cum tamen reuera esset reducen-
dum ad vitium oppositum charitati, & iustitiæ,
nam despicere aliquem exterius, & velle, ac curare
ab aliis despici interius, vel etiam exterius, est vitij
oppositi iustitiæ, & charitati: sicut contumeliis
afficere alique&#x0303;, vel illi detrahere, eiusque honorem
tollere, famam denigrare, &c. & ita peccare illo
affectu non tam est peccare ex contemptu, quàm
ex ira, vel odio, aut alio affectu. Maximè quòd hic
modus peccandi potest esse sine contemptu inter-
no: possum enim alium exteriùs despicere, quem
interiùs non possum vili pendere: & possum desi-
derare, & procurare, vt ab aliis despiciatur, quem
ego interiùs non possum despicere, quia euidentiā
habet excellentiæ ipsius. Item hic modus peccan-
di etiam erga æquales, vel inferiores habet locum,
quos vili pendere possum interiùs, & exteriùs, vt
ab aliis etiam vili pendantur. At peccatum ex con-
temptu, de quo loquuntur doctores, solùm erga
superiores, vel eorum præcepta locum habet: ergo
alius est. Quartò isti contemptum internum pu-
tant malitiam per se conferre externo actui, qui
ex contemptu interno sit: nam etiamsi ego inte-
riùs habeam indignā de aliquo æstimationem, &
ex illa æstimatione, aut iudicio temerario mortali
faciam aliquid contra illum, actus externus potest
esse venialis, verbi gratia, negatio alicuius paruæ
eleemosinæ: ergo malitia illius intellectionis non
communicatur operi externo: & ratio est, quia il-
lud non imperat, sed dirigit: malitia autem actus
dirigentis non communicatur operi externo, sed<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0257.jpg/>
@@1@<SE257>Disput. X. Sectio VIII. 241
<duolan 2><-P>malitia actus imperātis, alioqui omnia opera dire-
ctaper hęresim; vel aliud genus infidelitatis, essent
mala, & mortaliter mala, quod est falsum: si enim
hæreticè existiment esse peccatum contrahere se-
cundas neptias, vel gerere ciuilem magistratum,
ideoq&#x0301;ue ab his abstincant, non idcircò peccabunt
mortaliter nec venialiter in tali abstinentia: simi-
liter ergo si quis violet legem Dei, vel Papæ, pu-
tans hæreticè non habere potestate&#x0303; legislatiuam,
illa malitia hæresis seu contemptus interni, non
communicabitur externo operi: & ideò omittere
aliquid leue ex illo contemptu, non erit mortale
nisi in finem mortalem ordinctur, scilicet, inten-
dendo per illam transgressionem alioqui leuem
despicere Deum externè, & facere, vt ab aliis de-
spiciatur.</P>
<P>  Alij aliter explicant peccat&#x0169; ex contemptu: vt<marginalia>45</marginalia>
sit quando quis peccat ex directa intentione non<marginalia>Alia explica-|tio peccati ex|contemptu.</marginalia>
parendi Superiori, in qua est speciale peccatum
inobedientiæ, cùm quis directo animo non obe-
diendi Superiori, vt ei directè opponatur ex dedi-
gnatione quadam, quam babet, quòd ei subditus
sit, eius præceptum transgreditur: & hoc etiam in
materia legis non graui peccatum mortale est,
non propter obligationem legis, sed ex prauo ani-
mo contradicendi superiori. Ita docet Vazquez
1. 2. tom. 1. disp. 102. cap. 5. & tom. 2. disp 158. cap.
4. num. 37. & 38. & est expressa sententia D. Tho.
2. 2. quæst. 186 art 9. ad 3. dicentis, tunc committit
aliquis, vel transgreditur ex contemptu, quando
voluntas eius renuit subijci ordinationi legis, vel
regulæ, & ex hoc procedit ad faciendum contra
legem, vel regulam. Quandò verò ex alia causa,
puta concupiscentia, vel ira in ducitur ad aliquid
faciendum contra statuta legis, vel regulæ, non
peccat ex cōtemptu, sed ex aliqua alia causa: etiāsi
frequenter ex eadem causa, vel alia simili pecca-
tum iteretur, sicut Augustinus dicit lib. de nat. &
gra. quòd non omnia peccata committuntur ex contem-
ptu superbiæ. Frequentia tamen pecccati dispositi-
uè inducit ad contemptum, iuxta id. Prou. 18. im-
pius cum in profundum malorum venerit, contemnit.
Hæc D. Thom. ibi: & Caietanus eodem loco ait:
ad peccare ex contemptu non sufficit, etiamsi esset perpe-
tua, & millies resoluta & deliberata consuetudo peccan-
di in tali cōmissione sed exigitur, vt peccans peccet ex ta-
li causa scilicet ex hoc quòd non vult subijci legi seu re-
gulæ, vel prælato: nam prælatus lex est animata: & in<marginalia>Prælatus lex|est animata.</marginalia>
summa verbo contemptus ait contemptum sumi
dupliciter; primò. vt est peccat&#x0169;, quo aliquis sper-
nit proximu: & hoc ait esse mortale, si proximum
spernat affectu spernendi seu formaliter: quia ma-
gnam iniuriam irrogat proximo: si verò materia-
liter, non peccat mortaliter, nisi notabiliter offen-
datur proximus: & hoc peccatum materialiter
sumptum valde, inquit, commune est, vtpote à su-
perbia procedens, à qua nisi speciali priuilegio
nullus expers videtur. Est quoque proximi con-
temptus peccatum veniale propter imperfectio-
nem actus, vt contingit in primis motibus: & ex
parte materiæ, quia minima est, & parum pro ni-
hilo reputatur. Secundò sumitur contemptus, vt
est causa peccati condistincta infirmitati & igno-
rantiæ. Sic est nolle subijci cùm oportet; & hoc
quoque formaliter sumptum peccatum mortale
est ex genere cōtra dilectionem Dei vel proximi:
vnde dicere verbum otiosum ex hoc formali con-
temptu, est mortale: imò & nolle ingredi religio-<-P>@@

<-P>nem, vel sequi alia consilia Christi: hæc autem
maxima peccata rarò accidunt, nisi pessimè dispo-
sitis, seu habituatis, adeò vt ex odio leg&#x0169;, & legis-
latorum operentur: contemptus enim formalis
cōtra superioritatem legis, vel legislatoris directè
tendit. Aduerte hîc duas distinctiones; prima est
inter consolationem, & subiectionem: omittere
aliquid leue, ne ex eo superior vel pater capiat
consolationem, non est peccare ex contemptu, sed
ex indignatione: secus, si omitteret, vt non subij-
ciatur. Secunda est inter contemptum simpliciter,
& secundùm quid; qui ex contemptu minimi, quia
minimum est, omittit illud, paratus subijci in ma-
ioribus, non peccat mortaliter, quia non renuit
subijci absolutè, sed in minimo, & quia minim&#x0169;,
secus si simpliciter renuat subijci ex nullo alio
motiuo.</P>
<P>  Hæc est sententia Caietani in qua multæ sunt<marginalia>Exanimantur|dicta Caieta-|ni.</marginalia>
difficultates circa vtrúmque contempt&#x0169;, & existi-
mo illam distinctionem de contemptu formali, &
materiali proximi esse impertinentem: quia nemo
potest contemnere, vt contemnet: semper enim
aliquod bonum proprium, vel alienum debet at-<marginalia>Nemo respi-|ciens ad ma-|lum operatur.</marginalia>
tendi, si quidem nemo respiciens ad malum, pera-
tur: potest autem nullum aliud bon&#x0169; attendi, nisi
quòd malum inimici est quasi bonum meum, & si
ita intendatur, est odium formale: sin minus au-
tem est defectus contra iustitiam, vel etiam cha-
ritatem, non tamen formale odium: idemq&#x0301;ue est
in detractione, scandalo, & aliis multis: & fortè
hoc solùm voluit Caietanus, sed ad rem præsen-
tem non spectant: quia solùm loquimur de con-
temptu qui esse potest causa cuiuscumque peccati,
& existimo contemptum hunc consistere in affe-
ctu libertatis à lege, seu non subiectione ad illam,
quia libertas à lege, & non subijci illi bon&#x0169; quod-
dam est, & perfectio simpliciter, quæ proptereà
necessariò debet esse in Deo: sed in eo qui debet
subijci Deo, vel creaturæ alicui, valde turpe est ef-
ficaciter velle non subijci, hoc solo motino liber-
tatis à lege, & legislatore, vt sic, in sua operatione,
& quia hoc dedignari, & indignum ducere alij
subesse & illum habere pro superiore in exercitio,
est quasi intellectualis ipsius cōtemptus (quamuis
reuera sit affectiuus, & sine intellectiuo esse pos-
sit, & communiter sit) ideò appellatur peccatum
contemptus, & pertinet ad vitium inobedientiæ,
quia directè per se, & formaliter aduersatur supe-
rioritati, & cum illa pugnat, & est velle rem non
facere solùm quia præcipitur, vt ait Nauar. cap. 23.
num. 35. nec potest esse veniale peccatum nisi ma-
teria sit leuissima, & contemnatur lex ex affectu
libertatis in materia leuissima, quia leuissima, vt
dicebat Caietanus, cui consentit Armi. verbo con-
temptus & Medina quæst. 96. art. 4. Synest. con-
temptus §. 3. Angel. §. 1. sed quæ in aliis peccatis
est leuissima materia, & insufficiens ad mortale, in
contemptu erit grauis, sicut quod est materia le-
uis in furto facto cum intentione restituendi, erit
grauis in furto facto sine intentione restituendi:
& quòd non omnis contemptus sit mortalis aper-
tè docet D. Thomas 2. dist. 24. quæst. 3. art. 5. ad 2.
& de verit. quæst. 15. art. 5. ad 2. sed his locis planè
loquitur de contemptu incluso in omni peccato:
& ideò docet non sufficere ad mortale nisi quis eo
animo circa rem leue&#x0303; delinqueret, vt etiam si esset
grauis, & grauiter prohibita sub p&#x0153;na amittendi
Deum, seu amicitiā Dei, & beatitudine&#x0303;, adhuc de-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0258.jpg/>
@@1@<SE258>242 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>linqueret. Strictè autem peccare ex contemptu est
peccare ne se subijciat legi, vt retulimus ex D. Th.
& Caiet. 2. 2. quæst. 186. art. 9. ad 3. quos in expli-
cando peccato ex contemptu sequitur Nauarrus,
in sum. cap. 23. num. 42. citans etiam Archidiaco-
num cap. quicumque 81. dist. Dominicum cap.
nullus 55. dist. & dicens rem inuolui à Felino cap.
cum quidem de iureiur. col. 3. & 4. eodem modo
contemptum explicant Syluest. & alij summistæ,
verbo contemptus. Altisiod. Adrian. Gerson, Pa-
lac. Driedo, Angel. & alij quos partim citat, & se-
quitur Couar. cap. alma part. 1. §. 7. nu. 6.</P>
<P>  Ratio verò cur contemptus simpliciter semper<marginalia>Contemptus|cur semper sit|peccat&#x0169; mor-|tale.</marginalia>
sit peccatum mortale secundùm aliquos est, quia
nolle subijci legi, quia lex est virtualiter, includit
nulli legi velle subijci, ac proinde nec obliganti
ad mortale; in religiosis autem nolle subijci regu-
læ putat Valentia 2. 2. disp. 10. quæst. 4. punct. 5. esse
mortale, quia est contra votum religiosi, quo pro-
fitetur vitam regulatem: ille autem vellet, si com-
modè posset, viuere extra regulam: ergo in re gra-
ui habet animum contrarium voto, & sic peccat
mortaliter.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO IX.
Quibus notis, seu regulis cognosci possit, aliquam legem
obligare ad mortale secluso contemptu, scan-
dalo, periculo, & aliis extrinsecis
circumstantiis.</Z>
<P><INI5>P</INI5>Rima regula: Quando materia est<marginalia>46</marginalia>
leuis attentis omnibus circumstan-<marginalia>1. Regula.|Lex non obli-|gat ad morta-|le in materia|leui.</marginalia>
tiis, non obligat lex ad mortale: tra-
ditur à Soto 1. iust. quæst. 6. art. 4. Ca-
stro 1. de lege p&#x0153;nali, ca. 5. docum. 2.
Victoria relect. de potestate ciuili, nu. 19. Aragon.
2. 2. quæst. 62. artic. 3. Valentia hic disp. 7. quæst 5.
punct. 6. quæst. 3. Vazquez disput. 158. cap. 4. & 5.
Sayro tomo 1. lib. 3. cap. 7. num. 14. Azor tomo 1.
lib. 5. cap. 6. quæst. 5.</P>
<P>  Ratio est, quia secundùm veriorem opinionem
probatam sectio. 6. non potest legislator, etiam si
velit, in materia omninò leui imponere obliga-
tionem grauem. Saltem id rarò vel numquam in-
tendit, vnde etiamsi daremus id posse, ni si constet
de contraria intentione, præsumendum esset, non
velle grauem obligationem inducere. Hanc regu-
lam docent Medina, & omnes recentiores hic, qu.
96. art. 4. Ledesma 2. 4. quæst. 17. art. 2. dub. 6. Anto-
ninus 2. part. tit. 4. cap. 2. §. 3. Palac. 3. dist. 37. qu. 7.
colum. 24. Couarr. reg. peccatum, part. 2. §. 5. nu. 2.
Angel. verbo lex, quæst. 3. Armilla num. 4. Tabien.
quæst. 28. num. 29. Syluester præceptum, quæst. 2.
& 3. Driedo 2. de libert. Christiana cap. 1. & lib. 3.
cap. 3. ad 5. arg. denique omnes Theologi & Cano-
nistæ, & Bernard. lib. de præcep. & disp. dicens. Si
iubente seniore, verbum mihi fortè per obliuionem ela-
bitur, reum me confiteor obedientiæ, sed venialiter: &
Richard. de S. Victo. lib. de differ. mortalis & ve-
nialis docet, peccatum in materia leui tantùm esse
veniale.</P>
<P>  Secunda regula, quando materia est grauis, seu<marginalia>47</marginalia>
valde necessaria ad conseruationem Reipu. pacis,<marginalia>2. Regula.</marginalia>
iustitiæ, charitatis, religionis, fidei, &c. iudicādum
est legem obligare, modò alia via non intelliga-
tur, legislatorem voluisse non obligare sub mor-
tali, Syluest. Anton. Victor. Sotus, Ledesm. Palac.<-P>@@

<-P>Medina, Armill. Tabien. Castro, Aragon. Vazquez,
Driedo, Azor, Valentia & alij citati præcedenti
regula, Anton. 2. part. tit. 4. cap. 2. §. 2. Sayrus suprà,
num. 15. Salon 2. 2. quæst. 77. art. 1. controu. 8. Phi-
liar. de offic. sacerd. par. 2. lib. 3. cap. 2. con. 4. Tolet.
de sept. peccatis cap. 20. diffic. 2. Panorm. cap. cleri-
ci officia de vita & honestate clericorum. Ioannes
Andreas cap. relatum, ne clerici vel monachi, Ge-
minian. cap. perpetuæ de elect. in 6.</P>
<P>  Nec existimo oppositum sentire Caietanum
2. 2. quæst. 186. art. 9. ad 2. & in summa verbo præ-
ceptum, dum dicit materiæ grauitate&#x0303;, vel leuitatem,
non sufficere ad discernendam obligationem legis huma-
næ sub mortali & veniali. Solùm enim vult materiā
grauem & leuem, præcise consideratam non suffi-
cere, quia materia, quæ secundùm se est leuis, po-
test esse grauis ex circ&#x0169;stantiis, & ideò pręcipi sub
mortali: & materia, quæ secundùm se vel circum-
stantias est grauis, potest præcipi tantùm sub ve-
niali: nos autem dicimus, quando aliunde nō con-
stat legislatorem voluisse obligare tantùm sub ve-
niali, iudicādum esse, si materia sit grauis, voluis-
se obligare sub mortali: patet in exemplis, quę do-
ctores subiiciunt: vt quòd sacerdos celebret ieiu-
nus, & sacris vestibus indutus, & in loco non pro-
fano, cùm ara consecrata, &c. idem est de legibus
disponentibus circa ætatem, & qualitatem ordi-
nandor&#x0169;, & circa tempora ordinationum, & quæ
taxant pretia rerum venialium, & quæ tempore
egestatis, & famis prohibent, ne frumenta & aliæ
merces ad vitam necessariæ extrahantur à regno:
Soto, Aragon & alij: sic intelligitur, quod ait Me-
dina, peccare mortaliter, qui contra legem extra-
hunt merces à regno: quando enim extractio nul-
lum, vel modicum afferret Reipub. detrimentum,
nō esset mortale merces exportare, vt viri sapien-
tes docent, & indicat Sayrus suprà: vnde Nauarr.
cap. 23. nu. 60. & 61. ait extrahere merces à regno con-<marginalia>Extrahere|merces à re-|gno, nō est pec-|catum morta-|le.</marginalia>
tra leges, non esse peccatum saltem mortale, etiam vten-
do fraude aliqua: sine vi tamen & armis. Item tem-
pore belli lex precipiens ne efferantur equi vel ar-
ma, obligat ad mortale, vt ait Sayrus, & similiter
lex, quæ tunc præciperet claudi portas, custodiri
muros, & similia ad sæcuritate&#x0303; necessaria: & tem-
pore pestis lex prohibens, ne medici ab oppidis
absint, aut clerici & rectores necessarij tempora-
les, & spirituales. Similiter mortale esset sericis in-
dui contra leges, quando libertas in hac parte es-
set valde pernicio sa Reip. vt ait Medina: id autem
cōtingeret, cùm ex hoc pauperes, vel familiæ mul-
torum in extremam, vel grauem necessitatem in-
currerent, ad quam tollendam, vel impediendam
necessarium esset, nō solùm p&#x0153;nas, sed etiam gra-
uem obligationem in conscientia imponere: sed
communiter sufficeret p&#x0153;nas pecuniarias cum
rigore exigi. Vnde Medina, Aragon, & alij dicunt
communiter, solùm esse veniale. Similiter tempo-
re seditionis, vel alio simili, mortale esset arma
noctu deferre, sed nunc est materia leuis, & in ea
delinquere, vt plurimum, est veniale. Ait etiam
Victoria relect. de potestate ciuili, num. 19. tribu-
tum esse necessarium ad defensionem Reip. & ad
alia publica munia & opera, ideò si quis non sol-
ueret tributum, peccaret mortaliter, sed de tribu-
tis posteà. Addit Victor. extrahere pecunias à re-
gno contra leges esse mortale, intellige quando
quātitas esset notabilis, vt si quis extraheret mille
aureos, in puram vtilitatem aliorum regnorum: id<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0259.jpg/>
@@1@<SE259>Disput. X. Sectio IX. 243
<duolan 2><-P>enim esset cum detrimento notabili proprij regni.</P>
<P>  Tertia regula, lex humana obligat ad mortale,<marginalia>48</marginalia>
quando materia est capax tantæ obligationis, quia<marginalia>3. Regula.|Lex humana|quādo ad mor|tale obligat.</marginalia>
est materia grauis in se, vel ratione circumstantia-
rum: & in eadem, vel alia lege explicatur, mentem
legislatoris fuisse grauiter obligare. Hæc regula
constat ex dictis: & sumitur ex D. Thoma 2. 2. qu.
186. art. 9. ad 1. Nauarr. cap. 23. num. 49. 51. 56. Soto
1. iust. quæst. 6 art. 4. & 5. Syluest. verbo lex, q. 8. &
9. & verbo præceptum, quæst. 2. & 3. & verbo in-
obedientia, Angel. verbo lex, §. 3. Armill. §. 4. Castr.
1. de lege, cap. 5. Driedo 2. de libert. Christiana, c. 1.
Aragon suprà, & aliis.</P>
<P>  Quarta regula, communis vsus aliquando in-<marginalia>4. Regula.|Cōmunis vsus|imterpretatur|legem obliga-|re ad morta-|le.</marginalia>
terpretatur legem obligare ad mortale, & sequen-
dus est, quia est optimus leg&#x0169; interpres, vt in lege
abstinendi à carnibus feria sexta, & ieiunandi in
quadragesima: pij enim & docti omnes, ita se obli-
gari arbitrantur: si autem in lege diceretur men-
tem legislatoris non esse obligare ad mortale, &
aliter pij, & docti arbitrare&#x0303;tur se obligari, creden-
dum esset consuetudine fuisse derogatum legi
quoad modum obligandi. Hæc 4. regula colligitur
ex ca. dilectus de consuetudine. Clem. exiuit, §. ite&#x0303;
quia de verb. sign. l. minimè, & l. interpretatione,
ff. de legib. & traditur ab Anton. 2. part. tit. 4. §. 3.
Nauarro cap. 23. num. 56. Caietan. 2. 2. quæst. 186.
art 9. dub. penult. nec Caiet. 2. 2. quæst. 147. art. 3. &
tom. 1. op. 25. quæst. 1. sensit ieiunij obligationem
non esse sub mortali, vt ei imponunt Sotus 1. iust.
quæst. 6. art. 4. & Aragon 2. 2. quæst. 62. artic. 3. sed
solùm id haberi ex sola cōsuetudine, & doctorum
interpretatione, & sic Caietanum exponunt Na-
uarr. cap. 21. num. 11. & Medin. 1. 2. quæst. 88. art. 1.
in fine, vide quæ dicimus ad calcem regulæ 9.</P>
<P>  Quinta regula quorundam est, in iure canoni-<marginalia>49</marginalia>
co verba, præcipio, prohibeo, atquealia æquipol-<marginalia>5. Regula.|Verbum præ-|cipio, & simi-|lia in legibus|Ecclesiasticis|obligant ad|mortale, nō in|sæcularibus.</marginalia>
lentia, ex vsu & consuetudine Ecclesiæ denotant
obligationem sub mortali, licèt non in iure ciuili,
imò nec in iure diuino, nec in aliis statutis, & prę-
ceptis Ecclesiasticis, quæ sunt extra ius canonic&#x0169;,
Nauarr. cap 23. num. 50. & sequentib. Castro 1. de
lege p&#x0153;nali, cap. 5. docum. 4. quod incipit, quid-
quid, Ioan. Med. C. de ieiun. quæst. 7. quæ est de ne-
cessitate seruandi ieiunia Ecclesiastica.</P>
<P>  Suadent ex Clem. exiuit de paradiso, §. cùm igi-
tur, de verb. sign. vbi Pontifex ait, de B. Francisco in
regula sua apertè illum discreuisse, quòd quoad quædam
ibi statuta, ex vi verbi, transgressio est mortalis, & quo-
ad quædam alia, non: verba autem quibus hoc signi-
ficari existimauit Pontifex, sunt verba præcepti &
prohibitionis: ergo in legibus Ecclesiasticis verba
hæc denotant obligationem sub mortali ex vsu
Ecclesiæ iam per ipsam declarato: non verò in sæ-
cularibus, in quibus id non est declaratum. Alij
tamen putant eam declarationem ad omnes leges
extendendam esse: quia pro omnibus deseruit: nec
enim ibi aliquid peculiariter declaratur circa ius
canonicum, quod iuri ciuili accommodari non
possit: pro qua sententia citatur Syluester præce-
ptum, quæst. 2. & Armil. ibi, num. 7. sed de his au-
ctoribus ait Vazquez disput. 158. cap. 4. num. 29.
quamuis de obligatione ad peccatum mortale lo-
quantur; ex professo tamen solùm contendunt re-
gulas assignare, vt cognoscamus constitutionem,
quæ vim habet præcepti. Ipse verò Vazquez in se-
quentibus docet in hoc nullum esse discrimen in-
ter ius canonicum, & ciuile, & dicta verba in quo-<-P>@@

<-P>uis iure, si cadant super materiam grauem, indica-
re grauem obligatione&#x0303;, quia in materia graui non
potest vllo modo esse leuis obligatio, sed vel nul-
la, vel grauis: & in materia leui nō potest esse gra-
uis obligatio, sed vel nulla vel leuis. Et ad Clem.
exiuit. Respōdet, Pontifice&#x0303; ibi non definire, quan-
do lex, quæ verè præcipit, obliget ad mortale: quā-
do verò ad veniale, nec de hac re à Franciscanis
consultum fuisse. Sed ab eo quæsitum fuit, vtrùm
ad omnia tam præcepta, quàm consilia Euangeli-
ca ex professione suæ regulæ tenerentur: & respō-
det, Quod attinet ad ea consilia, quæ in regula non ex-<marginalia>Explicatio|Clem. exiuit.</marginalia>
plicantur, fratres non teneri: quod verò attinet ad ea
quæ in regula exprimuntur, fratres non æquè teneri: sed
ad quædam teneri sub mortali, ad quædam verò non
item: cùm ad quædam ipsorum verbum apponatur præ-
cepti, vel æquipollentis eidem; & quoad alia verbis aliis
contentus sit: vbi non vult ad alia sub veniali obli-
gari, sed tantùm non obligari sub mortali: an verò
ex alio capite obligentur sub veniali non definit.
Porrò illam obligationem ad mortale in illis, &
non in aliis, colligit ex eo quòd in illis, & non in
aliis vsus sit verbo pręcipiendi; quia nimirum illa,
& non alia, existimauit valde necessaria in sua re-
ligione: ideò illa sub præcepto, alia sub consilio
tantùm posuit. Vnde Nicolaus 3. c. exiit, de verbo.
sign. in 6. ait Franciscanos ex vi professionis obli-
gari, nempe tamquam ad præcepta: ad ea quę præ-
ceptoriè vel inhibitoriè traduntur: ad nonnulla
verò alia cōsilia ea duntaxat ratione, quia ex statu
suo perfectionis plusquā alij Christiani tenentur.
Quod sanè cōmune est omnib. religiosis: quomo-
dò aute&#x0303; status religionis ex se obliget ad cōsilia, 2.
2. qu. 186. ar. 2. dicetur. Hæc in sum. Vazq. Quæ non
obstāt, quominùs dicamus verba pręcipiendi, pro-
hibendi, & æquipollentia, si cadāt super materiam
grauem, denotare communiter obligationem sub
mortali, non quod legislator non potuerit in ea-
dem materia ponere obligatione&#x0303; leuem, sed quia
communiter se accommodat materiæ, & si aliam
intentionem haberet, illam exprimeret, & debuis-
set exprimere, ne falsa præsumptione subditorum
animæ illaquearentur. Sic intellige Syluest. verbo
præceptum, quæst. 2. Angelum 3. & lex. quæst. 3.
cap. 3. Armill. nu. 4. & verbo præceptum, nu. 7. Pa-
normitanum, & Felin. alios referentes, cap. nam
concupiscentiam, de constit. vbi communiter Ca-
nonistæ, Caiet. 2. 2 quæst. 186. art. 9. dub. penult.
& verbo præceptum in summa, Tabien. verbo
lex, quæst. 28. nu. 29. Castr. 1. de lege p&#x0153;nali, ca. 1.
docum. 4. Antoninum 2. part. tit. 4. cap. 2. §. 2. & 3.
Valent. disput. 7. quæst. 5. punct. 6. in 6. signo, Azor
tom. 1. lib. 5. cap. 6. quæst. 5. & alios dice&#x0303;tes, hęc ver-
ba, præcipimus, præcipiendo mandamus, iubemus; obli-
gamus, inhibemus, vetamus, prohibemus, interdicimus,
obligentur, teneantur, debeant, necesse est, non liceat, non
potest, & similia, indicare obligatione&#x0303; sub mortali,<marginalia>Quæ verba|indicent lege&#x0303;|sub mortali|obligare.</marginalia>
nisi aliunde constet de contraria intentione legis-
latoris, quam regulam esse rationabilem, non ta-
men cōstantem, & necessariam fatetur Caietanus
suprà, & verbo præceptum, & in opuscul. tomo 1.
tract. 25. quæst. 1. ait, nec in iure canonico esse regulam
certam, & vniuersalem. Idem Ledesm. 2. 4. q. 17. art.
2. dub. 61. & alij recentiores in scriptis, quod satis
significat Sotus 1. iust. quæst. 6. art. 4. Victor. relect.
de potest. ciuil. num. 19. Castro suprà, & Medin. 1.
2. quæst. 96. art. 4. non enim ponunt hanc regulam
ad discernendum obligationem sub mortali, vel<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0260.jpg/>
@@1@<SE260>244 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>veniali, sed aliam de grauitate, & leuitate materiæ:
& quidem hæc verba verificari posse, etiā si obli-
gatio sit tantùm sub veniali, constat, quia veniale
non solùm est contra consilium, sed etiam contra
præceptum, vt docet Caietanus locis citatis, Med.
1. 2. quæst. 88. art. 1. in fine, & nos latè cum multis
disp. 16. sect. 9. de peccatis, Nauarr. cap. 23. num. 49.
50. 53. Vnde D. Thom. 2. 2. quæst. 44. de præceptis
charitatis, & quæst. 56. de præceptis prudentiæ,
quæst. 122. de præceptis iustitiæ, qu. 146. de præ-
ceptis fortitudinis, quæst. 170. de præceptis tem-
perantiæ, multa ponit præcepta, quæ tant&#x0169; obli-
gant sub veniali: & Aristot. 6. ethic. cap. 8. pruden-
tiæ tribuit imperare, videlicet circa materiā gra-
uem, & leuem: & Aug. initio suæ regulæ, quam ha-
bes to. 1. dicit, hæc sunt, quæ vt obseruetis, præcipimus:
non tamen omnia contenta in ea regula sunt ser-
uanda sub mortali, imò sub veniali, & Marci 8.
Christus præcepit turbis disc&#x0169;bere, & discipulis,
vt pisciculos apponerent: & Marci 7. surdo, vt ne-
mini diceret, & Matth. 12. vers. 16. curatis ne mani-
festum eum facerent: & Matth. 9. vers. 30. cæcis di-
xit, videte ne quis sciat: tamen illi non obligabantur
sub mortali, imò nullum fuit peccatum in surdo &
aliis miracula publicasse: tantùm enim intendebat
Christus dare humilitatis exemplum, vt ait Gre-
gorius 19. moral. cap. 28. D. Thomas 2. 2. quæstione
104. art. 4. Caietan. & Castro suprà, vnde male à
Caluino acriter reprehenduntur cæci illi, quòd
Christi pręcepto non obtemperarint: sed doctissi-
mus Mald. Mat. 9. ait à Chrisostomo hom. 33. Hie-
ron. Beda, Gregor. Theoph. & aliis excusari, quia
existimare poruerunt  Christum non seriò, sed mo-
destiæ causa id illis dixisse: vel quia Christum non
putabant esse superiorem, qui illos obligare po-
tuerit: deinde verbum præcipio non semper indi-
care obligationem, vide Riber. Amos 6. num. 33.
11. Æneidos significat præuenire, Exultant animis,
specie iam præcipit hostem 2. Reg. 16. vers. 10. & 11.
significat permissionem 3. Reg. 13. vers. 4. decre-
tum. Matth. 5. versu 5. permissionem, vt patet ex
Matth. 19. vers. 8. vbi libellus repudij dicitur per-
missus, qui tamen priori loco dicitur præceptus:
quare Veracruz in append. speculi dub. 13. ait in
lege diuina verbum præcepti non indicare obliga-
tionem sub mortali, & legibus Ecclesiasticis mul-
ta leuia, & ad quæ solum sub veniali tenemur fa-
cere, seu omittere, præcipiuntur, vel prohibentur:
vt nō communicare cum excommunicato in hu-
manis, dicere preces flexis genibus in quadragesi-
ma, & alios ritus, & cæremonias seruare: vnde
quādo Pontifices satis indicare volunt obligatio-
nem grauem, non contenti verbo præcipiendi ad-
dunt, strictè, vel strictiùs præcipiendo mandamus: vt
cap. 2. de desponsation. impub. Vnde etiam Nauar-
rus suprà probabile putat prædictam doctrinam
solùm habere locum in Regula B. Francisci pro-
pter speciales rationes. Primò enim B. Franciscus<marginalia>Cur Verbum|præcipio in re-|gula B. Fran-|cisci obliget|sub mortali.</marginalia>
ibi alia multa iniunxit verbis, quæ ex se minorem
haberent vim obligādi: vnde quādo vtitur verbis
præcipiendi, obligationem grauem visus est im-
ponere. Secundò illa regula erat sanctissima, stri-
ctissima, à viro sanctissimo ad viros commenda-
tissimos, & asperitatis, ac rigoris amantissimos,
facta: vnde non mirum, quòd verbum præcipio &
æquipollentia in summo rigore sint sumpta, ac
proinde, vt denotant obligationem grauem, cùm
cadunt super materiam grauem, qualis illa erat, &<-P>@@

<-P>sic erant communiter intellecta ab ipsis fratribus,
vt testatur Pont. Clem. cit. §. nos itaque. Item (in-
quit) ordo communiter sentit, tenet, & tenuit ab an-
tiquo, quòd vbicumque ponitur in regula hoc
vocabulum, teneantur, obtinet vim præcepti, &
obseruari debet à fratribus sicut tale: in aliis verò
legibus non sunt hæc fundamenta ad declarādum
generaliter, hæc verba inducere obligationem sub
mortali: sed sunt cōiecturæ adiuuautes, quæ quan-
do materia est grauis, & aliæ coniecturæ non se
offerunt in cōtrarium, suadent obligationem gra-
uem, fauet Hieron. 1. contra Iouin. relatus c. quod
præcipitur 14. quæst. 1. quod præcipitur, imperatur:
quod imperatur necesse est fieri, scilicet necessitate
grauis vel leuis obligationis iuxta materiæ quali-
tatem, & August. lib. de sancta virginit. præcepto
quisquis non obtemperat, reus est: & in id Psal. 80. quia
præceptum in Israe&#x0308;l & sic explicat, quia qui in lege&#x0303; pec-
cauerunt, per legem iudicabuntur: & ser. 6. post Do.
1. quadrag. præceptum distinguit à consilio. Sic
regulam traditam intelligunt Medina 1. 2. quæst.
88. art. 1. in fine, Aragon 2. 2. quæst. 62. art. 3.</P>
<P>  Porrò verbum, oportet, æquipollere præcepto,<marginalia>50</marginalia>
ait Fortunius Garsia l. 1. ff. de iust. & iure, quem ci-
tat & sequitur Nauarrus cap. 23. num. 53. expli-
cans æquipollere ex vsu sacrorum canonum, &
Canonistarum: idem tenet Ioan. Med. quæst. 7. de
ieiunio. Castro tamen dicto cap. 5. docum. 4. quem
sequitur Verac. in appendice speculi dub. 13. &
alij tenent non esse recensendum inter æquipol-
lentia, quia aliquando solùm dicit congruentiam,
& honestatem, vt 25. quæst. 1. cap. 1. licet ex adiun-
ctis aliquando indicet præceptum, vt cap. 1. de
præscrip. in 6.</P>
<P>  Hanc sententiam colligo ex testimoniis Cice-
ronis, quæ in eius thesauro videri possunt, & docet
glossa cap. 1. 25. quæst. 1. ver. oportet, & cap. 1. de
præscrip. in 6. eode&#x0303; verbo, & l. 1. in princ. ver. prius
ff. de iust. & iure, & alij quos citat & sequitur Feli-
nus cap. nam concupiscentiam de const. num. 5.
Vazquez disp. 158. cap. 3. num. 23. Nauar. cap. fra-
ternitas 12. quæst. 2. num. 1. & quidem quòd inter-
dum significet præceptum patet Sap. 12. vers. 19.
oportet iustum esse & humanum. Baruch 6. ver. 5.
te oportet adorari Domine. Ioan. 3. oportet vos nasci
denuò: vbi sermonem esse de Baptismo contra
Caluin&#x0169; probat doctissimus Maldonatus ibi vers.
5. & patet ex Ioan. 3. nisi quis renatus fuerit. Præte-
reà verbum oportet præceptum significat cap. non
oportet 3. quæst. 9. cap. vnico 19. quæst. 1. cap. 1. de
præscrip. lib. 6.</P>
<P>  Interdum verò solùm significare consilium, aut<marginalia>Oportet ali-|quando solum|congruentiam|significat.</marginalia>
congruentiam patet ex Sap. 16. ver. 28. oportet præ-
uenire solem ad benedictionem tuam, & ad ortum lucis
te adorare: & Dan. 3. ver. 16. non oportet nos de hac
re respondere tibi: & ex cap. vnum orarium 25. dist.
& cap. 1. 25. quæst. 1. l. 1. in princ. ff. de iust. & iure. l.
cùm oportet, in princ. C. de bonis, quæ liberis l. 1.
§. oportet C. de raptu virgin.</P>
<P>  De verbo iniungimus præceptum in constitu-<marginalia>51</marginalia>
tione significare ait glos. Clem. quia contingit,
ver. iniungimus, de religios. Domibus per tex.
ibi: idem docet Felinus suprà; & colligitur ex
Clem. 1. de Iudæis: & ex Clemen. cupientes, de
p&#x0153;nis.</P>
<P>  De his verbis debeant, teneantur, necessariò, ne-
cesse est, non licet, non potest, præceptum significare
dicunt Ioan. Med. Castro, & Vazq. suprà, glos. Cle.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0261.jpg/>
@@1@<SE261>Disput. X. Sectio IX. 245
<duolan 2><-P>attendentes ver. debet, de statu Monach. Anani. ca.
3. de adultet. Pan. cap. proposuit de appel. & cap. 3.
de adult. Felin. sup. num. 6. Bart. repet. l. 3. num. 3.
Cod. de pignor. limitat tamen Felinus suprà cum
glos. in cap. testamentum ver. debet 6. dist. vt lo-
cum non habeat, cùm verb&#x0169;, debet, aduerbio con-
silium significanti iungitur, vt debet humiliter, &c.
sed hoc facilè reijcitur ex cap. litteras de rest. spol.
& cap. inquisitiones de sen. exco. quamuis ex ma-
teria cōstitutionis interdum colligatur significare
consilium, vt Panor. annotauit cap. 1. per ipsum
tex. de despon. impub. Verbo autem, debeant, vti-
tur Clem. attendentes de statu Monach. Trid. Ses.
14. de p&#x0153;nit. cap. 8. & verbo, teneantur, Ses. 23. de
refor. cap. 2. & Clem. exiuit §. nos itaque de verb.
sign. dicens, quoties ponitur in regula B. Francisci
verbum teneantur habere vim pręcepti. De verbis
rogo, hortor, moneo, vim pręcepti habere testatur gl.
cap. 1. ver. hortamur de testamentis, & in Clem. 1.
ver. exhortamur, de testib. & cap. rogo eodem ver.
11. quæst. 3. Archidiaconus ibi, & cap. reuertimini
16. quæst. 1. Angel. Arm. & Nauar. per dicta iura, &
cap. notum sit 2. quæst. 1. & cap. ad aures, de ætate
& qualit. & per illud vulgare pronuntiatum ro-
gando imperat, cum rogat potentior. Sed certè hæc
verba obligationem numquam significant: sed in
illis iuribus Pontifices ad satisfaciendum obliga-
tioni, quæ iam præcesserat, homines exhortantur,
& illud vulgare proloquium, non significat illis
verbis imponi obligationem præcepti, sed ex vr-
banitate, & necessitate finis acquiescendum esse
potentiorum rogatui. Quare non probo Felini
sententiam cap. nam concupiscentiam num. 3. as-
sere&#x0303;tis, cùm materia constitutionis ad præceptum
pertinet, quibuscumque verbis vtatur, præceptum
significari, vtpotè quòd verba tunc improprien-
tur: nam licet tunc verba consilij præceptum sup-
ponant, non tamen illud continent.</P>
<P>  De verbis autem imperatiui modi Castro re-
fert Panormitanum cap. vestra num. 1. de cohab.
cler. & mul. continere pręceptum ex illo textu, vbi
Luc. 3. declarat verba Nicolai c. nullus 22. dist. as-
serentis, nullus Missam audiat præsbyteri, quem scit
concubinam indubitanter habere, vt pręceptum signi-
ficent: quod etiam erat in cap. præter. 32. dist. non
tamen censet Panor. sententiam hanc esse vniuer-
sè veram: ait enim: Sed numquid hoc verum genera-
liter? vide bonum textum in Clem. exiuit: de verb. signi.
§. & quia, ex qua liquet talia verba interdum ad
culpam, obligare, interdum non: quod expressè te-
net ipse Panormitanus cap. nam cōcupiscentiam,
seu 4. de const. & cap. clerici, de vita & honest. cle-
ri. & Clem. 2. eod. tit. Castro sup. Henr. lib. de Sy-
nodis part. 3. §. 1. num. 270. Nauar. cap. 23. num. 4.
dicens esse Panor. & communem, & patet per il-
lam Clem. exiuit, & per cap. magnæ de voto: vbi
Pontifex declarat verba illa Psal. 75. vouete & red-
dite, &c. vt primùm ad consilium: secundùm ad
imperium referatur: & quidem vim præcepti in-
terdum habere patet, Genes. 2. præcepitque ei dicens,
ex omni ligno paradisi comede: de ligno autem scientiæ
boni & mali ne comedas, &c. vbi omnes docent ver-
ba illa ne comedas præceptum continere: vnde Ge-
nes. 3. Eua serpenti interrogāti, cur præcepit, &c. re-
spōdit, præcepit nobis, vt non comederemus, &c. & Mat.
5. ego autem dico, non iurare omninò, &c. sit sermo ve-
ster, est est, non non: quod autem his abundantius est, à
malo est: quibus verbis præceptum contineri non<-P>@@

<-P>iurandi absque necessitate, & non tantùm consi-
lium aliquod ostendit doctissimus Maldonatus
ibidem: item Matth. 28. docete omnes gentes, &c. &
cap. omnis vtriusque de p&#x0153;nit & remiss. præcepta
cōfessionis, & Eucharistiæ, verbis imperatiui mo-
di ponuntur: & cap. clerici, de vita & hon. cler. &
in Trident. Sess. 13. cap. 5. & passim alibi præcepta
solis verbis imperatiui modi promulgantur. Hæc
tamen verba non semper continere præceptum,
clarum putat Caietanus 2. 2. quæst. 186. articu. 9.
dub. penul. & Verac. sup. quia consilia Euangeli-<marginalia>Cōsilia Euan-|gelica per ver-|ba imperatiui|modi ponun-|tur.</marginalia>
ca per verba imperatiui ponuntur. Omni petenti te
tribue: siquis te percusserit in vna maxilla, præbe ei, &
alteram, siquis petat tunicam, da ei pallium. Mat. 5. 6.
& 7. & certè illa verba Matth. 5. ver. 39. siquis te per-
cusserit, ad consilium pertinere author est Augu-
stinus epist. 5. & lib. de mendacio ad Consent. cap.
15. 1. de serm. do. in monte, & lib. 22. contra Faust.
cap. 79. & exemplis illustrat, quæ habes Ioan. 18.
vet. 23. Act. 23. ver. 3. & Marci 10. ver. 21. vade &
vende, quo in loco, & similib. verba imperatiui
modi non continere præceptum scribit rectè do-
ctissimus Maldonatus Matth. 19. ver. 20.</P>
<P>  Et licet Vazquez supra num. 25. dicat, leges la-
tas verbis imperatiui modi, quando in volumi-
ne iuris continentur, ad culpam obligare: hoc ta-
men est intelligendum, nisi aliæ coniecturæ sint
in contrarium: & Panormitanus in cap. clerici nu.
1. de vita & ho. cler ait, ex rei, quæ verbis impera-
tiui modi præscribitur, magnitudine colligendam
obligationem grauem, ex quo capite visus est eam
colligere, Clementina illa exiuit de verb. sig.</P>
<P>  Ex quibus aliqui reijciunt Nauarrum cap. 23.
num. 54. & Valentiam, disp. 7. quæst. 1. punct. 6. §.
circa hoc asserentes, ex verbis præceptum signi-
ficantibus, vel præcepto æquipollentibus in legis-
latore politico non deduci obligationem ad cul-
pam mortalem, scilicet etiamsi materia sit grauis.</P>
<P>  Sed ad verba præcepto æquipollentia redea-<marginalia>Verbum man-|damus an æ-|quipolleat præ|cepto.</marginalia>
mus. Verbum mandamus, videtur æquipollere
præcepto, vt tenet Castro suprà. Et Antoninus ait
mandatum, & præceptum esse idem, vt patet loan.
13. & 15. vbi mandatum & præceptum dilectionis
pro eodem sumuntur. Nec obstar cap. mandastis
2. quæst. 4. vbi Papa dicit, Episcopos sibi aliquid
mādasse, quia ex vrbanitate id dicit: sed secundùm
multos non æquipollet, saltem non semper signi-
ficat obligationem ad mortale, vt docent Verac.
Syluest. Nauar. Ledes. & alij suprà ex Hierony. di-
cente, mandatum à præcepto deficere: idem tenet glos.
cap. mandastis 2. quæst. 4. & cap. rogo 11. quæst. 3.
& cap. dilectissimus 12. quæst. 1. & cap. Guilisarius
23. quæst. 4. per textum ibi: & in illo cap. manda-
stis: quamuis aliis locis mandatum significet præ-
ceptum & mandare præcipere, vt Ioan. 15. hæc man-
do vobis, patet ex contextu, & ita interpretatur
Maldonatus ibi ex Ruperto. Et Act. 11. mandauit
de ossibus suis: id est, præcepit, vt liquet ex Genes.
50. ver. 24. & Exo. 14. ver. 19. Item Matth. 19. serua
mandata, & cap. causam cap exhibita §. quia verò,
de iudic. ca. quòd clerici, & cap. licet de foro com-
pet. Pontifices vtuntur verbo, mandamus, pro iu-
bemus: & cap. si quando de rescrip. & cap. manda-
tum eod. titu. mandatum sumitur pro præcepto.
Mandare interdum est cōmittere, vt patet ex The-
sauro linguæ latinæ: & Valla 5. elegantiarum cap.
68. vbi etiam ex Terent. Cicer. & Virgil. osten-
dit, iubere interdum idem esse quod hortari.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0262.jpg/>
@@1@<SE262>246 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><P>  Item verba hæc, statuimus, stabilimus, decerni-
mus, ordinamus, sancimus, volumus, secundùm
Vazquez disp. 158. cap. 3. num. 23. communia
sunt præceptis & consiliis; & secundùm D. Tho.
2. 2. quæst. 186. art. 9. ad 2. Caiet. ibi, Castrum, An-
tonin. Angel. Syluest. Armil. Tabie. Nauar. suprà
cum Panor. & communi in cap. nam concupiscen-
tiam de const. non significant præceptum. Eo ta-
men ca. Felinus videtur dicere oppositum, & qui-
dam relati à Syluest. verbo præceptum quæst. 2. di-
cunt, volo, & intendo, significare pręceptum, & obli-
gationem sub mortali: alijverò id negant, imò de
aliis verbis, quæ magis indicant præceptum, sunt
variæ opiniones, vt constat ex dictis, & quia an-
no. 1569. in quodam Iubilæo inseruit Pontifex
quendam motum proprium, in quo præcipiebat
clericis, & religiosis recitare singulis diebus lita-
nias, & vtebatur illis verbis, debeant, & tenean-
tur, & multi senserunt obligare ad mortale: sed
Christophorus à Rosas, & Sandoual. cum multis
doctissimis explicuit non sic obligare: & glossa
cap. dilectissimus 12. quæst. 1. ait, præcipimus, ibi ac-
cipi pro monemus: & similiter in cap. sic enim 28.
quæst. 1. Item glossa ca. 1. de desponsat. impub. ait,
ibi, debet, significare debitum honestatis & con-
gruitatis, saltem non indicare obligationem sub
mortali sentit Nauar. cap. 23. num. 50. Armi. verbo
præceptum num. 4. quia ibi materia non est neces-
saria: addit tamen Armi. vbi materia est necessaria,
indicare obligationem sub mortali iuxta glossam
Clem. attendentes de statu regul. & cap. proposuit
de appell. quod etiam tenet Bart. l. 3. C. de pigno.
Castro illo cap. 5. Ioan. Med. illa quęst. 7. Angel. lex.
quæst. 3. Syluest. verb. præceptum, q. 2. Ledes. 2. 4.
quæst. 17. art. 2. dub. 6. & Nauar. cap. 23. num. 83.
quantum ad ius canonicum, deinde de verbis or-
dinamus, volumus, &c. Castro & Ioan. Med. di-
cunt ex p&#x0153;na colligendum esse an inducant gra-
uem obligationem: sed non explicant, an, si p&#x0153;na
leuis, vel nulla sit, obligatio sit censenda venialis:
sed de verbis istis, & aliis, quæ vi sua præce-
ptum continere videntur à consilio distinctum,
dicimus, si materia est grauis, maximè si non est
admodum difficilis, indicare obligationem sub
mortali, nisi aliunde contrarium colligi valeat
saltem probabiliter. Nam in obscuris minimum
est sequendum cap. in obscuris de Reg. iur. in 6. in-
tellige si multum interest, vt vidimus tract. 8. de
conscientia: & in hac disp. sect. 2.</P>
<P>  Nec mihi displicet, quod de verbis simplicibus<marginalia>52</marginalia>
primariis substantiam legis continentibus, qui-
dam dicunt, ea esse in triplici differentia seu ordi-
ne: in primo sunt ea, quæ vi sua non indicant præ-
ceptum, & de his constanter asserendum esse, per
se non inducere obligationem sub mortali aut ve-
niali. Huiusmodi sunt, rogo, moneo, hortor, & simi-
lia, quia solum præceptum inducit obligationem,
& materia obligationis odiosa vel rigorosa est
ideò restringenda iuxta propriam verbi significa-
tionem. Nonnulli limitant, nisi materia sit grauis,
& plus requirere videatur, significat glossa ex tex-
tu ibi cap. rogo 11. quæst. 3. & in Clem. 1. verbo
hortamur, de testibus: sed in his & similib. sermo
est de materia, ad quam aliàs erat grauis obligatio,
ad quam seruandam Pontifex hortatur: verba au-
tem illa talem obligationem non inducunt, nec
per se indicant, licet interdum possint esse alia ver-
ba, quæ illa extrahant à propria significatione,<-P>@@

<-P>& indicent obligationem grauem, de quo Felinus
cap. eam de rescriptis num. 3.</P>
<P>  In secundo ordine sunt verba dubia, seu indif-
ferentia, quæ & præceptum & simplicem volun-
tatem, seu ordinationem indicare possunt, iuxta
D. Thom. 2. 2. quæst. 104. art. 1. & 2. & 186. art. 9. ad
2. vt volo, decerno, statuo, innouo, sancio, intendo, & si-
milia verba imperatiui modi, simpliciter prolata, ca-
ueant, faciant, audiant, &c. De his dicunt Angelus,
Syluest. verbo præceptum quæst. 2. Angel. lex. qu.
3. Armil. num. 4. verba imperatiui modi in mate-
ria graui, & ponderosa ęquipollere pręcepto, aliàs
verò non: alij dicunt, in dubio interpretanda esse
in mitiorem partem, quia odia restringenda: tol-
litur dubium, si ex adiunctis in lege, vel ex aliis si-
gnis contrarium colligatur: idem dicunt aliqui de
verbo, debent hoc facere, necessarium est, & similibus:
sed hæc ad tertium ordinem pertinere videntur.<marginalia>Verb&#x0169; opor-|tet non sem-|per inducit|obligationem|in conscientia.</marginalia>
De verbo, oportet, non semper significare obliga-
tionem in cōscientia præsertim grauem, iam cum
Castro, Verac. & aliis contra Ioan. Medin. Nauar.
& Fortunium diximus. In tertio ordine sunt, quæ
satis expressè significant præceptum, vt manda-
mus, iubemus, præcipimus, prohibemus, teneantur, obli-
gati sint, non liceat: & similia, de quibus omnes
conueniunt in legibus canonicis significare obli-
gationem sub mortali supposita materiæ grauita-
te. Azor tom. 1. lib. 5. cap. 6. quæst. 5. ait, verba hæc,
debeat, teneatur, obligetur, secundùm Caietanum
significare obligationem sub mortali, vel veniali:
sed secundùm Syluest. verbo præceptum §. 2. Ar-
mil. num. 7. glossa in Clem. attendentes, de statu
regul. & in c. proposuit de appell. Bart. l. 3. de pign.
& l. sæpe ff. de offi. præsid. significare obligatio-
nem sub mortali, quanquam aliquando non præ-
ceptum, sed consilium designet: idem ait Azor de
his verbis, mandamus, statuimus, iniungimus, ordi-
namus, decernimus: idem censeo in legibus ciuilib.
cum Soto, Castro, & aliis, alioqui leges ciuiles fe-
rè nunquā obligarent sub mortali, quia nunquam
dicunt sub mortali, vel alia addunt vnde euiden-
tiùs fiat obligare sub mortali. Deinde verb&#x0169; præ-
cipio, & similia significant intentionem obligan-
di quantùm legislatores possunt: ergo si materia
est capax, obligant sub mortali. Vnde in cap. de-
cernimus de iudic. cap. 1. de feriis, cap. non magno-
perè ne clerici vel Monachi, ca. non debet de con-
sang. & affin. cap. cum infirmitas de P&#x0153;nit. & re-
miss. cap. contingit 2. de sent. exco. cap. exiit. §. quia
vetò, de verb. sign. lib. 6. & Clem. quia contingit
de religiosis domibus, & aliis locis, vbi illa vel si-
milia verba habentur, omnes docent obligatio-
nem esse grauem: omnia tamen pensanda sunt, &
sicut ait Iurisconsultus l. in obscutis ff. de Reg. iur.
& Bonifacius VIII. dict. c. inspicimus eod. tit. lib. 6.
in obscuris, quod verisimilius est, aut plerumque fieri so-
let, inspicimus: ita in obscuris legis verbis inspicien-
dum est, quomodò frequentius in legibus accipi
soleant, & ex variis coniecturis colligendum est
id quod est verisimilibus.</P>
<P>  Sexta regula, quādo dicitur, præcipimus in virtu-<marginalia>53</marginalia>
te S. obedientiæ, vel strictè, vel arctè, vel sub intermina-<marginalia>6. regula.</marginalia>
tione, vel obtestatione mortis æternæ, vel diuini iudicis,
sub indignatione Dei, aut Petri & Pauli, sub maledi-
ctione æterna, vel diuina, &c. obligatio est sob mor-
tali, si materia sit capax, Castro, Ledes Palac. Anto.
Verac. Ioan. Medi. Vazquez disp. 158. cap. 5. nu. 46.
constat ex vsu, & quia adiuncta illa denotant le-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0263.jpg/>
@@1@<SE263>Disput. X. Sectio IX. 247
<duolan 2><-P>gislatorem velle obligare quantùm potest. Nauar.
cap. 23. num. 53. gloss. Clemen. si dominum, §. ideó-
que, de reliq. & vener. sanct. Caiet. 2. 2. quæst. 186.
art. 9. Syluest. verb. præceptum, §. 2. & 3. Armil. §. 6.
& 7. & verbo lex, num. 4. Angelus 3. Tabienna 4.
Azor suprà, Castro, Ioannes Medina, Bartholo-
mæus Medina suprà, Panormitanus cap. vestras de
cohab. cleric. & mulier: idem est, cùm Pontifex di-
cit strictè præcipimus, vel inhibemus, Apostolica aucto-
ritate mandamus, &c. vt cap. 2. de despons. impub.
& Clem. dudum, de sepult. in princ. Caiet. Nauarr.
& alij citati, licet oppositum indicet Driedo 2. de
libert. Christiana cap. 1. prop. 2. Idem ait Azor su-
prà, cùm dicitur, ex vi voti, vel iuramenti seu sub p&#x0153;-
na præstiti iuramenti. Sed in vniuersitatibus man-
data sub p&#x0153;na præstiti iuramenti sæpe non obligant
sub mortali, patet cùm materia est leuis: vt latè
Driedo modò citans Medin. 1. 2. quæst. 96. art. 4.
Couarr. cap. quamuis pactum, §. vltim. in fine, &
communiter rece&#x0303;tiores, imò sæpe in Salmāticensi
Academia non obligant in conscientia, quia mul-
ta sunt valde onerosa, & parum vtilia, & sæpe sine
rectoris auctoritate proponuntur, vt voce tenus
Bartholomæus Medina, Henriquez, aliiq&#x0301;ue affir-
marunt, & nos experti sumus. Consonat Vazquez
disp. 158. cap. 5. num. 51. dicens cum Driedo, non
esse mortale violare mandata Rectorum, & vni-
nersitatum lata sub p&#x0153;na præstiti iuramenti, nisi
aliàs sit res magni momenti: quia non præcipitur
tunc vt sub culpa periurij contra præstitum iura-
mentum id faciant scholastici, sed sub p&#x0153;na tem-
porali, qua puniretur periurus, & inobediens: quæ
non censetur grauis: & ita in praxi receptum est.
Nec enim fas esset Rectorem pro quauis re obli-
gationem iuramenti præstiti exigere. Sicut reli-
giosi non debent ex voto obedientiæ, aut sub cul-
pa mortali in quauis re etiā regulæ obligari: quia
illi vouerunt regulam sicut in ea dispositum est,
in qua aliqua non obligant ad mortale. Hæc Vaz-
quez, quæ intellige, vt religiosus, nec in rebus re-
gulę possit sub mortali obligari, nisi res sit grauis,
seu valde necessaria, aut vtilis iuxta suum institu-
tum.</P>
<P>  Septima regula, Quando Prælatus, vel iudex<marginalia>54</marginalia>
Ecclesiasticus præcipit aliquid sub excommuni-<marginalia>7. regula.</marginalia>
catione, indicatur obligatio sub mortali: nam in-
telligitur de maiori excom. vlt. de sent. excom. At
verò excommunicatio maior non potest incurri,
nisi propter peccatum mortale ex cap. 1. & c. Ro-
mana, de sent. excomm. in 6. cap. nemo, cap. nullus,
11. quæst. 3. & capit. à nobis, el 1. & cap. sacro. de
sent. excomm. Leon epist. 67. ad Episcop. per Vien-
nensem prouinciam constitutos: & August. quæst.
39. in Deut. dicente, hoc agit nunc excommunica-
tio, quod in veteri Testamento interfectio, idem
21. ciuit. cap. 11. & refertur c. corripiantur 24. qu. 3.
consonat Anterus Papa cap. absit, 11. quæst. 3. &
Concil. Meld. d. cap. nemo, & Inno. III. cap. per ve-
nerabilem, qui filij sint legitimi, & Inno. IIII. cap.
dilecto, de sent. excomm. in 6. facit cap. præterea
de officio delegati, l. Horatio. ff. de sponsalib. l. 2. ff.
de iurisdict. omnium iudicum. Authen. de sanctiss.
episc. colla. 9. §. omnibus. Hanc regulam tradidere
Caiet. 2. 2. quæst. 285. art. 9. circa ad 2. & in summa
verbo præceptum, Nauarr. cap. 21. num. 53. Palac.
3. dist. 37. quæst. 7. Driedo 2. de libert. Christiana,
cap. 1. prop. 2. ad finem, Clictoueus 1. contr. Luth.
cap. 2. Angel. verbo lex, §. 3. Tabienn. 27. Armill. 4.<-P>@@

<-P>& verbo præceptum, §. 6. vbi Syluest. quæst. 3. qui
& Angelus citant multos canonistas. Anton. 2. p.
tit. 4. c. 2. §. 3. Palud. 4. d. 18. q. 1. Soto d. 22. q. 1. ar. 2.
Medina & alij hîc quæst. 96. art. 4. Valent. Castro
1. de lege, cap. 5. docum. 4. Couarr. cap. alma, par. 1.
§. 9. num. 1. Ledesm. 1. 4. quæst. 17. artic. 2. dub. 6. &
quæst. 23. art. 3. colum. 4. Ioan. Gutier. quæst. cano.
cap. 7. à num. 22. citans alios. Aragon. 2. 2. quęst. 62.
art. 3. Confirmatur, quia p&#x0153;na debet esse propor-
tionata culpæ, vt docet August. de corrup. & gra.
cap. 11. sed excommunicatio est grauissima p&#x0153;na,
vt patet ex eodem August. in d. cap. corripiantur,
& ex Leone, & aliis citatis: ergo non potest incur-
ri sine graui p&#x0153;na.</P>
<P>  Hæc regula intelligitur etiam, quando excom-<marginalia>58</marginalia>
municatio non est lata, sed tantùm ferenda. Caiet.
2. 2. suprà, Tabienn. verbo lex, §. 28. Angel. quæst. 3.
post medium, Syluester verbo præceptum, quæst.
3. Ioan. Medi. C. de ieiun. quæst. 7. §. si autem legis-
latoris. Couarr. regul. peccatum, part. 2. §. 5. num. 3.
Armil. verbo præceptum, num. 6. Sotus 4. dist. 22.
quæst. 1. art. 2. con. 1. corol. 1. & con. 3. Castro 2. de
lege p&#x0153;nali, cap. 5. docum. 4. ad finem, Azor tom. 1.
lib. 5. cap. 6. quæst. 5. Suar. infrà, num. 20. & 25. Vaz-
quez num. 41. Nauarr. cap. 22. num. 53. distinguens
tamen cum eodem Caietano in summa, verb. præ-
ceptum, §. p&#x0153;na præceptorum. Nam vel prælatus
statim post transgressionem talis legis potest trās-
gressorem excommunicare, nulla alia monitione
præmissa, & tunc transgredi illam legem est mor-
tale, quia nullus potest excommunicari nisi pro
mortali. Si verò requiritur monitio prælati, ante-
quam eum excommunicet, signum est transgres-
sionem non esse mortalem: quia si mortale esset,
non opus esset expectare aliam monitionem. Po-
nitur exemplum in clerico nutriente comam, qui
excommunicandus est iuxta cap. 1. Bartholomæus
Medina 1. 2. & multi recentiores, & probabile pu-
tat Vazquez disp. 158. cap. 5. fauet Toletus libr. de
peccatis cap. 19. id referens, non improbans fauet
Antoninus 2. part. de vita & honest. cleri. & cap. si
quis, 23. dist. tamen intelligitur, si monitus adhuc
comam nutriat, tunc enim peccat mortaliter, non
tamen ante monitionem: idem docet Barth. Med.
1. 2. quæst. 96. art. 4. & multi recentiores, 2. part. tit.
4. cap. 2. §. 3. vbi ait, si fiant ordinationes sub p&#x0153;na ex-
communicationis comminatoriæ, id est, non latæ senten-
tiæ, sed ferendæ, non est vsquequaque verum & clarum
obligare sub mortali: quibusdam secundùm Ioann.
Neapol. videtur, quòd transgressio talium ordina-
tionum mortalis sit, præcipuè cùm ordinatio est
in iure communi scripta: si autem ab homine fiat,
dubium est. Sed certè eadem ratio videtur quan-
tùm ad hoc de excommunicatione à iure vel ab
homine, & ipse Anto. in 4. reg. absolutè ait, quando
lex præcipit aliquid sub anathematis sententia, euidens
est, quòd obligat ad mortale: nam seueritas p&#x0153;næ hoc ma-
nifestè osten dit. Hæc ille: imo Driedo 2. de libert.
Christiana cap. 1. prop. 2. ad finem absolutè docet,
sententiam ferendam non indicare obligationem
sub mortali, nec incurri, donec peccator monitus
sit, & emendari recuset: quam sententiam male
Angles in quæst. 40. de voto art. 2. diffic. 16. tribuit
Caietano verbo clericorum peccata, & Suar. 3. p.
to. 5. disp. 18. sect. 3. nu. 21. in hanc euidentiùs sen-
tentiam putat Caietanum locis citatis cōspirasse,
& eam probabilem existimat, num. 25. cui subscri-
bunt alij, quos suppresso nomine refert Vazquez<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0264.jpg/>
@@1@<SE264>248 Quæst. XCVI Tract. XIV.
<duolan 2><-P>suprà, num. 42. Sed iam diximus Caiet. vti distin-
ctione: eius sententiam refert, & non reprobat
Armil. suprà: sed posteà magis videtur inclinare in
sententiam Syluest. qui suprà, & verbo excommu-
nicatio, 1. quæst. 3. ad finem docet, etiamsi p&#x0153;na
excommunicationis ferendæ imponatur ab ho-
mine, transgressionem mādati mortalem esse: quia
ille iam meruit excommunicari, & quia prudens
Rector nunquam pro leui culpa seriò minatur
mortem: & ita docent Ioan. Gutier. in quæst. cano.
tom. 2. cap. 7. num. 22. 25. 28. Petr. Nauar. 2. de restit.
cap. 3. à num. 301. Ludouicus Lopez 2. part. instru-
cto. conscient. cap. 31. Couar. cap. alma, part. 1.
§. 9. num. 1. Vazquez autem disp. 158. cap. 5. proba-
bilem indicat, vt diximus, illam limitationem Ca-
ietani, & Nauarri, quam confirmat ex eo, quod di-
cunt Maior 4. dist. 18. quæst. 3. Gab. quæst. 3. art. 2.
Couar. cap. alma, part. 1. §. 3. num. 3. communican-
tes cum excommunicatis, ab aliis iudicibus quàm
à Papa, quando sub excōmunicatione præceptum
illis est, vt communicent cum illis, non peccare
mortaliter, donec à iudicibus moneantur: quam-
uis Sotus suprà absolutè dixerit peccare mortali-
ter: addit tame&#x0303; Vazquez, verùm quia quoties fer-
tur lex absolutè sub excommunicatione (quæ in-
telligitur ferenda) nunquam intelligitur præmit-
tenda monitio, nisi exprimatur in lege; sed iudex
statim potest excommunicare transgressorem: se-
quitur Driedonem, & recentiores absque funda-
mento dixisse legem latam sub tali p&#x0153;na nō sem-
per ad culpam mortalem obligare. Sequitur etiam
immeritò excusatos fuisse à mortali à quibusdam
Theologis clericos in sacris, & beneficiarios, qui
spectaculis agitationis taurorum intererant, cùm
à Pio V. & Gregorio XIII. sub excommunica-
tione prohibebantur. Atque eadem ratione nunc
excusari non possunt religiosi, qui adhuc eodem
motu proprio spectaculis his interesse prohibiti
sunt, licet per Clementem VIII. clericis sit indul-
tum, vt tauror&#x0169; spectaculis interesse possint. Hæc
Vazquez; mihi verò neque illa moderatio Caie-
tani placet, quia monitio iudicis supra monitio-
nem legis (quidquid nonnulli dicant) non ita au-
get malitiam, vt quæ sine monitione iudicis esset
leuis ex leuitate materiæ, iam sit grauis, ac proin-
de digna excommunicatione maiori: ergo anteà
erat digna. Nec illud exemplum de clerico laxio-
rem comam ferente, certum puto. Nam in illis ca-
nonibus nulla petitur monitio prælati, sed tantùm
dicitur, si quis ex clericis relaxauerit comam, sit ana-
thema, quod glossa cap. siquis 23. dist. intelligit, si
fiat in contemptu Ecclesiæ, & Angelus verbo cle-
ricus 4. §. 5. ait, si comam relaxauit sine causa ratio-
nabili, peccauit mortaliter: quia meruit excommuni-
cari: idem Syluest. clericus 2. quæst. in fine. Armi.
verbo clericus num. 11. in fine. Tabien. clericus 2.
quæst. 7. num. 9. Rosel. clericus 1. nu. 1.</P>
<P>  In illa verò quæstione de agitatione taurorum,
quæ plusquam tauri ipsi in Hispania agitata est,
Medina, Bannes, & alij docti iuniores verbo tenus
vel manuscriptis docuerunt, clericos in sacris, be-<marginalia>Clerici vel re-|ligiosi qui in-|tersunt agita-|tionibus Tau-|rorum nō sunt|excommuni-|cati: & quan-|tùm peccant.</marginalia>
neficiarios, & religiosos illis spectaculis assisten-
tes non peccare mortaliter: vel quia excommuni-
catio ferenda non indicaret obligationem sub
mortali, vel quia illud mandatum esset abrogatum
contraria consuetudine: vel quia eius materia fa-
cta esset leuis, postquam enim tauri ex permissio-
ne Gregorij III. agitantur, paràm referte vide-<-P>@@

<-P>tur, prædictos agitationi interesse: scandalum
autem si quod est, vitari potest occultè assistendo:
cæterùm hæc sententia, vt manifestè falsa reiecta
est peculiari tractatu à Patre Castanenda nostræ
societatis docto, & egregio concionatore, ab Al-
phonso Velazquez Theologo doctissimo Archie.
piscopo posteà Compostellano, à Nauarra & Lu-
douico Lopez suprà, & à Ioan. Gutier. illo c. 7. qui
num. 53. refert ita definiisse omnes Theologos &
Canonistas, capituli Ciuitatensis. Maior etiā pars
vniuersitatis Salmantinæ idem decreuit: & Hiero-
nymus Mantique Episcop. Salmantin. breui Apo-
stolico impetrato, quod ad verbum refert Gutier.
supra n. 7. grauiter clericos hac in re delinquentes
puniebat, & cæteri Episcopi. Maior etiam pars
capituli Burgensis, & Segobiensis hanc sente&#x0303;tiam
secuta est; pro qua probanda ad instantiam quo-
rundam prælatorum, & capitulorum tractatum
ego tunc feci: modò autem breuiter probo, quia
licet sententia illa non sit lata (vt falsò dixere qui-
dā relati à Nauarra supra) quos meritò impugnat
Gutier. num. 17. tamen sufficit esse ferendam, vt
indicet obligatione&#x0303; ad mortale, saltem cum nulla
alia exigitur monitio, vt hîc non exigitur. Nec
materia post illam Gregorij constitutionem facta
est leuis, clericis, beneficiariis & religiosis: quia sic
sustulisset Gregorius excommunicationem impo-
sitam à Pio. V. quam tamen reliquit, & confirma-
uit. Deinde Sixtus in illo motu proprio impetrato
à Salmanticensi Episcopo ait nonnullos Salman-
ticenses Theologos, & Iurisperitos docuisse præ-
dictos clericos assistentes agitationi tauror&#x0169; nul-
lum reatum committere: & dat Episcopo faculta-
tem, vt sub quibuscumque censuris, & p&#x0153;nis sibi
visum fuerit, præcipiat doctoribus, & magistris,
ne id dicant, aut doceant, & vt clericos, qui assi-
stunt tali ludo contra motus proprios Pij & Gre-
gorij puniat tanquam sedis Apostolicæ delegatus:
& ipse Episcopus tanquam ordinarius & delega-
tus sub excommunicatione maiori, & aliis condi-
gnis p&#x0153;nis præcepit clericis, vt obseruare&#x0303;t dictos
motus proprios, & simpliciter præcepit doctori-
bus, & cathedraticis Salmantinis sæcularibus, &
regularibus, ne docerent, vel dicerent non pecca-
re clericos his ludis vel spectaculis assistendo vllo
modo, forma, aut cautela, sed oppositum: vt peni-
tus hæc perniciosa opinio eradicaretur. Vnde con-
stat mandatum illud non esse abrogatum contra-
ria consuetudine, sed in suo robore permanere:
etiam nunc quoad religiosos constat etiam rem
esse grauem, & ideò peccatum esse mortale: de ve-
niali enim magistri, & doctores quorum opinio
damnatut, numquam dubitarunt. Confirmatur;
quia expedit maximè, ne sacerdotes, & religiosi
his spectaculis intersint, vbi tot peccata publica
committantut, vbi sanguis humanus à feris fundi-
tur: ergo est peccatum mortale post prohibitiones
pōtificias interesse, sicut exercere negotiationem,
vestibus certis indui, & alia facere clericis prohi-
bita, vt summistæ docent verbo clericus: imò
Chrysostomus, Cyprianus, Tertullianus: & alij
patres grauissimè reprehendebant Christianos,
qui gladiator&#x0169; spectaculis interessent: vide plura
alia apud Petrum, Nauarram, Gutierrez suprà, &
Ludo. Lopez suprà: & 1. part. instructo. conscien.
cap. 70. Palac. 3. dist. 37. quæst. 7. & Suarez, suprà
docet clericos olim assistendo agitationi tauro-
rum peccasse mortaliter: quia sub excommunica-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0265.jpg/>
@@1@<SE265>Disput. X. Sectio IX. 249
<duolan 2><-P>tione ferenda illas fuerat interdictum.</P>
<P>  Obijcies, quia in cap. 2. de vita & hones. cleric.
excommunicādi dicuntur clerici arma portantes,
& cap. si quis ex clericis, eod. tit. & cap. si quis 23.
dist. clerici comam laxantes, & cap. sacerdote de
consecr. dist. 1. ait Conc. Carthaginense, sacer-
dote verbum in Ecclesia faciente, qui egressus de audi-
torio fuerit, excommunicatur: & in cap. quæcumque
dist. 30. anathema dicitur mulieri comam ampu-
tanti: tamen hæc omnia leuia sunt: ergo pro pec-
cato veniali imponi potest excommunicatio. Item
secundùm illos, quos dicimus referri à Vazquez
disp. 158. cap. 5. ij qui communicant cum excom-
municatis ab aliis iudicibus quàm à Papa, excom-
municatione participantium, non peccant morta-
liter quoúsque à iudice moniti nō obediant; ergo
excommunicatio ferenda, quæ non potest incurri
nisi post monitionem; non indicat rem, quæ fit
ante monitionem, esse mortalem.</P>
<P>  Ad cap. 2. de vit. & hon. cler. Ioannes Andreas
dicit clericum arma portantem non posse excom-
municari, nisi priùs moneatur, & sit cōtumax. Sed
non placet, quia si ob violationem legis in ea ma-
teria non potest excommunicari: ergo nec ob
violationem præcepti iudicis, secluso contemptu:
quia non maiorem vim habet notabiliter præce-
ptum iudicis, vel etiam iudicis & legis, quàm le-
gis solæ. Vnde falsò glos. cap. duo sunt, verbo vi-
debatur 96. dist. ait, quamlibet contumaciam in re
etiam leui contingentem dignam esse excommunicatio-
ne. Quam doctè impugnat Couarr. cap. alma part.
1. §. 9. nu. 3. etiam si contumacia sit in non comparen-
do. Placet ergo Panormitanus ad dictum cap. 2.
num. 2. asserens, clericos portantes arma offensiua
peccare mortaliter nisi ea portent, cùm ad pro-
priam defensionem necessaria sunt. Hoc enim
permissum illis est in cap. olim, de rest. spoliat. &
cap. dilecto de senten. excom. lib. 6. in quam sen-
tentiam conspirat, & communiter receptam testa-
tur Nauar. cap. 25. num. 110. & Suarez, suprà num.
19. eam armorum delationem materiam grauem
appellans: tum quia maximè decet clericum, & ad
ipsius status decorem pertinet, ne arma militum
more & laicorum deferat. Tum quia clericus ar-
ma sine iusta causa deferens, si tertiò admonitus
non resipiscat, priuatur priuilegio canonis, si quis
suadente 17. quæst. 4. vt liquet ex cap. in audien-
tia, de senten. excom.</P>
<P>  Ad cap. verò si quis respondet Turrecremata<marginalia>59</marginalia>
ad illum locum 23. dist. clericum comam relaxantem,
non esse ipso iure excommunicatum: sed si admonitus
cessare noluerit, excommunicandum: quare sentire
videtur, solam comæ laxationem sine cōtumacia,
aut pertinacia non sufficere ad excommunicatio-
nem; cuius sententiam probare videtur Suarez su-
prà. Alij verò etiamsi sentiant, non esse ipso facto
excommunicatum, vt docet quoque glossa verbo
anathema, Innocentius & Panor. cap. si quis ex
clericis, de vita & honest. cler. & liquet ex tota
ferè 30. dist. tamen dicunt solam comæ laxatio-
nem sufficere posse ad excommunicationem: quia
alioqui nec monitio sufficere posset, cùm non ad-
dat deformitatem saltem notabiliter maiorem.
Vnde putant, clericos sacris initiatos, aut benefi-
ciarios sine iusta causa relaxantes comam, morta-
liter peccare, atque adeò sine noua contumacia
posse à iudice excōmunicari, vt docet Panor. dict.
cap. si quis num. 1. Angel. clericus 4. num. 1. Nauar.<-P>@@

<-P>sup. qui sententiam Panor. ad solos clericos bene-
ficiarios, vel sacris initiatos accommodant: &
quamuis hæc sententia dura videatur Syluestro
ver. clericus 2. nu. 1. mihi tamen vera videtur, tum
ex cap. Ioannes de cleri. coniug. vbi Innocentius
III. decernit, clericum coniugatum non esse obli-
gandum, vt tonsuram deferat clericalem, modò
nullum percipiat Ecclesiasticum beneficium, cu-
ius ratione teneatur, &c. tum etiam quia ea tem-
pestate, in qua clericalis argumentum erat status,
quem profitebatur, vt eruditè probat Baron. tom.
1. anno Christi 58. relaxatio comæ erat apostasia
quædam à clericatu, vt liquet ex cap. contingit 2.
de sen. excom. cùm enim (ait) super excessibus, quos
sæculari luxu committunt, ad publia iudicia pertrahun-
tur circuncisij crinibus, vt possint circunuenire vindi-
ctam, si pro clericis repræsentantur clericalis fori priuile-
gium labiis allegantes, qui factis paulò ante negauerunt
clericatum. Quare si tertiò ab Episcopo moniti, se
ipsos contempserint emendare, immunitate priuat
Innocentius, quæ pro clericorum tutela, & laico-
rum violentia coercenda instituta est ab Ecclesia.
Accedit caput illud, si quis ex clericis à Concilio
Carthaginensi 4. cap. 44. latum esse contra quos-
dam è Monachis, quos crinitos appellat Augusti-
nus 2. retra. cap. 21. & de opere Monach. cap. 31.
quòd intonsi procederent, & muliebrem comam
circunferentes vagari cōsueuerint, vt Epiphanius
etiā est auctor hære. 80. Hos autem germina fuisse
Eucaitarum & Messalianorum hæreticorum te-
statur Baron. tom. 5. anno Christi 398. quare mi-
rum non est, si in eorum detestationem, & ob cle-
ricalis status decorem clericis sub anathemate in-
terdictum sit, ne comam relaxent.</P>
<P>  Ad cap. sacerdote respondeo, tempore Concilij
4. Carthaginensis interdum accidisse, quosdam di-
cendi arte peritos, ad Ecclesiam, vt Christiani fie-
rent, accedentes, cum impolitè & inconcinnè sa-
cerdotem de rebus sacris dicente&#x0303; audirent, ipsum
contemnerent, & ludibrio haberent, & ne eius
concioni interessent extra Ecclesiam egrederen-
tur, vt constat ex August. (qui ea ætate floruit, vt
constat ex Baro. suprà) lib. de catechiz. rud. cap. 9.
& refertur cap. sedulò 38. dist. cum illis autem alij,
qui Christiani erant, egrediebantur: ideò ille ca-
non factus est, vt in illo c. sacerdote annotauit glo.</P>
<P>  Ad cap. quæcumque respondeo, nullam diffi-<marginalia>60</marginalia>
cultatem habere: tantùm enim dicitur anathema
mulieri, quæ superstitionis, vel superbiæ causa co-
mam amputaret, quia nimirum religioni expedi-
re iudicaret, & ius subiectionis ad virum ea ratio-
ne euertere putaret.</P>
<P>  Ad vltimum, quod in obiectione adducitur, re-
spondeo, vt iudex possit excommunicationem fe-
rendam reipsa ferre, non opus esse, vt moneat
reum, nisi id eadem lege, vel alia statutum sit, vt
notat Vazquez suprà num. 44. Tollet. 1. sum. cap. 9.
Ioan. Andr. cap. 2. ne clerici vel Monachi, Palac.
Rub. repet. cap. per vestras §. 18. num. 19. de donat.
inter vir. & vxo. Rota 19. in nouis de dolo & con-
tum. Couar. cap. alma part. 1. §. 9. num. 5. ipsa enim
lex monet: alioqui cum monitio requiratur ad ex-
communicationem, vt ostendit Gutierres 2. Ca-
non. quæst. cap. 16. à num. 2. nulla excommunica-
tio posset iure ipso infligi: quod est contra cap.
reprehensibilis, de appell. cap. à nobis 1. de senten.
excom. cap. statuimus, & cap. quia periculosum
eod. tit. lib. 6. cap. si quis suadente 17. quæst. 4. &<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0266.jpg/>
@@1@<SE266>250 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>Trid. Ses. 24. de reformat. cap. 9. & alia iura, sed
ex pietate aliquando Ecclesia vult præmitti mo-
nitionem iudicis, antequam excommunicatio-
nem ferat: illa verò sententia à Vaz. relata absolu-
tè est falsa secundum aliquos recentiores hîc: li-
quet enim excom. c. nuper & c. si cōcubinæ de sen.
exco. eos qui nominato excommunicato, scienter
in crimine communicant, cuius causa lata excom-
municatio est, excōmunicatos etiam esse ipso iure
excommunicatione maiori, quamuis nulla noua
monitio præmissa sit, quę decreta ad eos etiam ac-
commodāda putant, qui in crimine scienter com-
municant cum excommunicato ab aliis iudicibus
quàm à Pon. vt putant de amente cap. statuimus,
de sen. exco. in 6. quare cum in dict. cap. statuimus,
ab Innocentio IV. definitur, vt nullus iudic&#x0169; par-
ticipantes cum excommunicatis ab eo, in locutio-
ne & aliis, quibus ligatur participans excommu-
nicatione minori, ante monitionem canonicam
excommunicare maiori excommunicatione præ-
sumat: respondent id statui, quia seclusa contuma-
cia illa, non datur contemptus Ecclesiasticæ cen-
suræ, nec scandalum, & materia est leuis, ideò non
potest in eos excommunicatio ferri: sed meliùs
dicitur ex eod cap. statuimus, rectè deduci senten-
tiam illam relatam à Vaz. voluit enim Pont. ex
pietate saluis constitutionibus editis contra par-
ticipantes in crimine damnato, communicantes
excōmunicatis à Iudicibus inferioribus non posse
sine monitione ab ipsis excommunicari.</P>
<P>  De excōmunicatione autem minori, certum est<marginalia>Excommuni-|catio minor|propter venia-|le incurri po-|test.</marginalia>
vt ait Vazquez, non indicare obligationem sub
mortali, quia propter veniale potest incurri: re-
ctè etiam Vazquez ait cum Castro 1. de lege p&#x0153;-
nali cap. 5. doc. 3. quoties legislator absque animo
infligendi p&#x0153;nam excommunicationis, peccare
mortaliter subditum, cui de tali animo non con-
stat, non tamen incurrere censuram, etiam si ver-
bis lata sit. Addit bene Vazquez tunc iudicem in-
iustè inflicturum excommunicationem, si propo-
sito mutato vellet infligere p&#x0153;nam, quam ad ter-
rorem tantùm adhibuerat: imò, nisi tunc aliunde
grauis appareret materia, si talem p&#x0153;nam inflige-
ret, nulla esset.</P>
<P>  De p&#x0153;nis autem irregularitatis, & suspensio-<marginalia>62</marginalia>
nis, valdè dubitat Castro 1. de lege cap. 5. docum.
4. in fine, an sint sufficiens iudicium obligationis
ad mortalè, eò quòd hæ duę p&#x0153;næ propter venia-
le peccat&#x0169;: imò aliquādo irregularitas sinevlla cul-
pa incurritur, vt patet in bigamis toto tit. de biga-
mis: & in iudicibus, & aliis ministris iustitiæ cap.
petitio de homic. cap. sintne clerici, & cap. sæpe
Principes 23. quæst. vlt. cuius sententiam quantùm
attinet ad irregularitatem tenent etiam Caiet. 2. 2.
quæst. 64. art. 85. paulò antè confirmatur, & in sum.
ver. irregularitas §. Scito tamen, vbi Arm. num. 4.
Cord. lib. 2. quęst. 26. non longè à fine: idem quoad
irregularitatem & suspensionem docet Couarru.
Clem. si furiosus part. 2. §. 4. num. 9. Nauar. cap. 23.
num. 53. idem asserens de interdicto. Et de suspen-
sione suadetur, quia non videtur maior p&#x0153;na,
quàm excommunicatio minor priùs receptione
sacramentorum: quæ tamen excommunicatio ob
veniale incurri potest. De irregularitate, quia mi-
nistri iustitiæ illam incurrunt, sine culpa. De in-
terdicto, quia ob delictum domini illud patiun-
tur oppidani. Ad hæc confirmanda adducit Na-
uar. cap. si ciuitas cap. si sententia de sent. excom.<-P>@@

<-P>in 6. & cap. si quis viduam, cum glos. dist. 55. pro
eadem opinione citatur cardi. Clem. fin. part. 2. §.
4. nu. 9. Vazquez autem disp. 158. cap. 5. nu. 47. & se-
quentibus communem sententiam approbat, quæ
has tres p&#x0153;nas ait, esse euidens iudici&#x0169; obligatio-
nis sub mortali. Syluest. verbo præceptum num. 6.
Ioannes Medina quæst. 7. de ieiunio §. si autem le-
gislatoris, idem tenent Les. Anto. Armil. & Vera-
cruz adducens multos canonistas. Probatur de ir-
regularitate, quia etiam si aliquando incurratur si-
ne peccato, quādo tamen incurritur ob peccatum,
& est verè p&#x0153;na, numquam incurritur sine graui
culpa, vt patet in homicidio facto à priuata perso-
na, & in aliis. Item etiam quando sine culpa incur-
ritur, non sine graui causa imponitur: quia nimis
indecorum videbatur, iudices, qui causas sangui-
nis publicè executi sunt, ad ministerium altaris
admitti: ergo quando ob culpam similis p&#x0153;na in-
fligitur, etiam ob grauem causam infligi debet,
grauis autem causa non erit, si culpa solum sit ve-
nialis: ergo debet esse mortale, vt tenent Vazq.
Ioan. Med. & alij citati, Sotus 5. iust. quæst. 2. art. 9.
§. secundus modus, & 4. dist. 22. qu. 3. art. 1. §. hinc
subsequitur, Suarez 3. part. tom. 5. disp. 40. sect. 3. n.
17. Azor tom. 1. lib. 5. ca. 6. qu. 5. Nauar. cap. 27. nu.
252. & 253. & cap. fin. num. 22. 14. quæst. 6. Confir-
matur, quia lex debet esse proportionata culpæ l.
respiciendum, aliàs perspiciendum ff. de p&#x0153;nis: sed
irregularitas est grauissima p&#x0153;na: ergo non in-
curritur pro culpa leui, secus excōmunicatio mi-
nor, quæ longè minor p&#x0153;na est, vt rectè ostendit
Nauar. sup. vnde argumentum quo vtitur Caiet.
in summa suprà, ab excommunicatione minori ad
irregularitatem, nullum est. Decreta verò quæ abs-
que culpa mortali irregularitatem inducunt, lo-
quuntur de irregularitate ex defectu leuitatis ca.
autem cōtinebatur, de homicidio irregularitatem
inducit propter culpā mortalem homicidij casua-
lis. De suspensione etiam probatur Vazquez con-
tra Castrum & Azor suprà, & Nauarrum cap. 15.
num. 53. & cap. 27. num 151. 159. & 165. Caiet. &
Armil. ver. suspensio: quia etiam est grauis p&#x0153;na
maior, quàm excommunicatio minor. Nam ex-
communicatio minor solùm priuat receptione sa-
cramentor&#x0169;, irritam faciens receptionem eorum,
quæ irritari possunt; non verò collationem ipso-
rum: at suspensio priuat receptione & collatione
sacramentorum, & vtramque irritat, quantùm ir-
ritari potest: priuat etiam aliis diuinis officiis, qui-
bus non priuat excommunicatio minor.</P>
<P>  Hæc tolli potest ab omni sacerdote, potente<marginalia>63</marginalia>
absoluere à mortalibus in foro p&#x0153;nitentiæ cap.
modum de sentent. excommunic. suspensio autem
non item: quis ergo dicat tam grauem p&#x0153;nam im-
poni posse ob leuem culpam? Et ita non sine mor-
tali affirmat Sotus in 4. sup. Syluest. cum Archid.
præceptum num. 3. Ioan. Med. suprà: de interdi-
cto probatur, quia priuat diuinis sicut suspensio,
& sacramentorum receptione, & in sacerdote,
etiam administratione, & non minùs difficile ha-
bet temedium quàm suspensio: ergo est grauior
p&#x0153;na, quàm quæ pro veniali possit infligi, loquen.
do de interdicto personali: nam locale imponi so-
let sine delicto subditorum, ob solam culpam ca-
pitis & superioris. Azor autem tom. 1. lib. 5. cap. 6.
quæst. 5. ait suspensionem interdum ob venialem
culpam imponi teste Caiet. verbo suspensio: inter-
dictum autem in vniuersitatem, communitatem,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0267.jpg/>
@@1@<SE267>Disput. X. Sectio IX. 251
<duolan 2><-P>siue collegium, positum, afficere etiam insontes
siue præsentes siue absentes, vt cum Ioan. Andr. &
Calde. docet Syluest. interdictum 2. nu. 13. Rosell.
interdictum 1. num. 6. ad finem ex. cap. si sent. de
de sent. excom. in 6. vers. cum vero. Irregularita-
tem autem ait Azor, cum ob peccatum constitui-
tur, non nisi ob lethale contrahi, nisi ex homici-
dio fiat quis irregulatis, eò quòd det operam rei
illicitæ: nam tunc quamuis homicidium casu se-
quatur ob culpam leuem, vel leuissimam, multi
censent contrahi irregularitatem, Syluest. homici-
dium 2. num. 2. & quæst. 23. Angel. irregularitas 1.
num. 3. & 20. Tabie. num. 5. Panor. cap. quæsitum,
de p&#x0153;nit. & remissio, Caiet. 2. 2. quæst. 64. art. 8. &
hoc fortè est in hac irregularitate homicidij, vt
videtur colligi ex cap. suscipimus, & cap. de cæte-
ro, & cap. tua nos, de homic. quia contrahitur ob
defectum leuitatis. Hæc Azor.</P>
<P>  Alij dicunt aliquam esse suspensionem grauem,<marginalia>64</marginalia>
quæ iustè non imponeretur sine culpa graui: aliam
leuem, quæ ob veniale imponi potest, imò inter-
dum ob factum alterius, quamquam tunc magis
sit quidam modus irregularitatis, & inhabilitatis
seu incapacitatis quàm suspensionis: interdictum
verò si sit absolutum seu simpliciter tale, & dire-
ctè feratur in aliquam personam, indicare obliga-
tionem sub mortali, quia est grauissima p&#x0153;na: si
tamen sit ad breue tempus, indicare obligationem
venialem: quando verò non fertur directè in per-
sonam, sed in communitatem vel locum, non re-
quirere culpam in singulis membris communita-
tis: semper autem indicare mortale in eo, cuius
causa ponitur: de irregularitate dicunt sicut Vazq.
& hæc sententia sumitur ex Toleto 1. sum. cap. 44.
Suarez 3. part. tom. 5. disp. 25. sect. 2. à nu. 13. distin-
guente suspensionem grauem seu maiorem, & le-
nem, seu minorem: maiorem appellat Suarez, quæ
ob solum mortale incurri potest: leuem, quæ ob
veniale: alij addunt, grauem esse, quæ graui officio
vel graui eius functione priuat, aut beneficio, vel
ipsius fructibus magnis: leuem verò, quæ leui re
priuat, vt vna eligendi actione, aut vnius horæ,
vel diei distributione: sed suspensio simpliciter
prolata, intelligitur ab officio, & beneficio: vt ex
extrauag. diuina, de priuileg. inter communes, do-
cet Suarez supra disp. 25. sect. 2. nu. 9. & licet nulla
priuet receptione sacramentorum, vt docet Suar.
sect. 1. nu. 2. & 4. tamen suspensio maior, est grauior
& acerbior p&#x0153;na, quàm excommunicatio minor,
quia priuat bonis temporalibus non facilè repa-
rabilibus, & ipsa non facilè remedium habet, &
si homo in ea celebret, fit irregularis, Couarr.
cap. alma. part. 2. §. 2. num. 3. & omnes vt ait Tolet.
lib. 1. cap. 45. ex cap. 1. de sent. & re iud. in 6. &
cap. 1. de sent. excom. in 6. at celebrans in excom.
minori non fit irregularis cap. si celebrat de cleric.
excom. item excom. minor potest tolli à quocum-
que potente absoluere à veniali: imò & à clerico
habe&#x0303;te forensem iurisdictione&#x0303;, licet sacerdos non
sit: suspensio verò sæpe est reseruata Papæ. Hæc
igitur sententia mihi placet: quam tenent com-
muniter recentiores, fauet Villadiego tract. de ir-
regularitate cap. 6. num. 42. docens, cum Angel.
verbo irregularitas versi. Sed quid si fuit leuissi-
ma, & Syluest. homicidium 2. in princ. regula 4. &
quæst. 23. eum qui dabat operam rei licitæ, si ex ne-
gligentia leuissima aliquem occidit, non fieri irre-
gularem: contra glos. cap. significasti de homic.<-P>@@

<-P>Caiet. in sum. verb. homicid. & verbo irregularitas
& 2. 2. qu. 64. art. 7. fauet etiam Sotus 5. iust. quæst.
1. artic. 9. in fine corporis, quem citat & sequitur
Nauarr. cap. 27. num. 249. dist. 7. latè impugnans
Caietanum: imò ipse Castro 2. de lege p&#x0153;nali cap.
14. con. 2. & deinceps sæpe docet, irregularitatem,
quæ est p&#x0153;na, numquam incurri sine culpa: & ci-
tat Palud. 4. dist. 35. quæst. 1. art. 4. eodem modo lo-
quitur Med. quæst. 96. art. 4. & videntur intelligere
de culpa mortali, & tribuitur Panor. & de irregul.
& suspensione apertè docet Armi. verbo interdi-
ctumin fine, de quo Idem ait: & à fortiori idem est
de cessatione à diuinis; & quidem de interdicto
personali planè docent Vazquez supra nu. 50. &
Azor, & patet quia est grauis cùm priuet diuinis,
& sacrorum receptione, & administratione, & dif-
ficile remedium habeat, & in eo celebrantem effi-
ciat irregularem, vt cum communi docet Couar.
suprà, & patet ex cap. is cui §. is verò, & cap. is qui
de sen. excom. in 6. ergo non potest ferri ob cul-
pam venialem, vt etiam tenet Suarez suprà, dist.
36. sect. 3. num. 2. si tamen sit interdictum ab in-
gressu Ecclesiæ, aut partici patione sacramento-
rum, saltem ad breue tempus incurri posset pro
veniali, iuxta Suarez ibidem num. 3.</P>
<P>  De p&#x0153;na carentiæ Ecclesiasticæ sepulturæ ali-<marginalia>65</marginalia>
qui dicunt, non indicare obligationem sub mor-
tali: sed credo, esse grauem p&#x0153;nam & sine mortali
incurri non posse: ita Ioan. Med. suprà, quem citat
& videtur sequi Vazquez illo cap. 5. num. 47. idem
tenent ferè omnes citandi pro sequenti regula; &
probatur, quia canones numquam hanc p&#x0153;nam
nisi pro culpa lethali imponunt, vt constat ex cap.
omnis vtriusque de p&#x0153;nit. & remiss. cap. super
quoddam de statu monach. cap. 1. de terneamentis
cap. quia de vsuris cap. quamquam eod. tit. lib. 6.
ca. sin. de maledicis, cum aliis apud Syluest. & alios
summistas ver. sepultura.</P>
<P>  De depositione rectè docet Azor tom. 1. lib. 5.<marginalia>66</marginalia>
cap. 6. quæst. 5. sufficienter indicare obligationem<marginalia>Depositio gra-|uißima p&#x0153;na|& ob mortale|solùm infligi-|tur.</marginalia>
sub mortali, quia supra suspensionem addit priua-
tionem officij perpetuā, nisi Pontifex ex suprema
potestate illud ei restituat, & depositus ab officio
& beneficio inhabilis est ad beneficium obtinen-
dum, vt docet Suarez 3. part. tom. 5. disp. 30. vnde
hanc p&#x0153;nam ob grauia crimina inflictam vide-
mus cap. at si clerici cap. cum non ab homine de
iudic. cap. veritatis, de dolo & contumacia, cap. tuę
de p&#x0153;nis.</P>
<P>  Degradatio verò realis & solemnis, p&#x0153;na est<marginalia>Degradatio|qualis p&#x0153;na|sit.</marginalia>
earum, quas Ecclesia infligit grauissimas, vtpote
quòd prætereà quibus priuat depositio verbalis,
vt appellant, priuat etiam habitu & priuilegio cle-
ricali, vt patet cap. 2. de p&#x0153;nis in 6. & reddit homi-
nem infamem, cap. omnes verò 6. quæst. 1. atque
adeò indignum omni ordine. Accedit, degrada-
tum ferè semper curię sęculari tradendum, cap. no-
uimus de verb. sign. qua traditione facta degrada-
tus morti addicitur à Iudice sæculari, vt colligitur
ex dict. cap. nouimus in princ. quamuis aliquando
degradatus non tradatur Iudici sæculari, sed per-
petuò carceri mancipetur: vt constat ex eodem ca.
nouimus.</P>
<P>  De p&#x0153;na præstiti Iuramenti sub qua vniuersi-
tatum rectores solent imperare, Azor supra arbi-
tratur firmum esse argumentum obligationis
sub culpa lethali: quia verba illa significant, sub
p&#x0153;na, quæ debetur violanti suum iuramentum, vt<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0268.jpg/>
@@1@<SE268>252 Quæst. XCVI Tract. XIV.
<duolan 2><-P>explanat Driedo 2. de liber. Chris. cap. 1. post 2.
prop. qui tamen existimat ex hac p&#x0153;na non colli-
gi obligationem sub mortali, nisi res iussa magni
sit mome&#x0303;ti, quia rector solùm intendit scholasticis
reuocare in memoriam præstitum iuramentum,
ne imperium contemnant ipsius, & p&#x0153;nas tem-
porarias præsctibere transgressoribus: quam sen-
tentiam probat Vazquez disp. 158. cap. 5. num. 41.
& receptam praxi testatur. Quæ perspicuè est
quando res est parui momenti, vt esse solent, quæ
scholasticis generaliter præcipiuntur: cæterùm
cum res est grauis, vera est sententia: in dubio an
sit grauis vel leuis, seruandæ sunt regulæ sæpe tra-
ditæ in hac disp. sect. 2. & in tract. de conscien.</P>
<P>  Octaua regula p&#x0153;na capitis seu mortis, muti-<marginalia>67</marginalia>
lationes seruitutis, longissimi carceris vel exilij,<marginalia>8. regul.</marginalia>
degradationis indicat obligationem sub mortali,
Castro, Antonius Ledes. vterq. Medina, Syluester,
Armil. Azor, Aragon, Driedo locis cit. in præce-
dentibus regulis, Angel. suprà, & verbo inobe-
dientia in fine, Sotus 1. iust. quæst. 6. art. 4. & 5. Pa-
lac. 3. dist. 37. quæst. 7. Couarr. Reg. peccatum part.
2. §. 5. num. 3. Vazquez disp. 159. cap. 3. num. 22. &
communiter recentiores, quia istæ p&#x0153;næ graues
sunt, & pro solo mortali incurri possunt, & de
p&#x0153;na mortis in veteri lege numquam impositam
nisi pro peccato mortali, ait Scot. 4. dist. 1. quæst. 6.
§. de pote&#x0303;tia, est mors primogenita peccati: ob pri-
mum enim hominis peccatum decreta, Genes. 2. &
inflicta Genes. 5. vnde Rom. 5. per peccatum mors:
omnium terribilium terribilissima est mors, Arist. 3.
etic. cap. 6. ergo non potest iustè imponi nisi pro
mortali, & grauissimo peccato, vt cernimus in iu-
re communi & nostri regni: idem est de mutilatio-
ne, quæ priuat decore & vsu corporis, & facit irre-
gularem, &c. cap. hinc etenim. 49. dist. cap. exposui-
sti de corpore vitiatis; de p&#x0153;na seruitutis etiam
patet; quia libertas res inæstimabilis est, l. liber-
tas ff. de Reg. iur. & seruus efficitur irregularis tit.
de seruis non ordi. & ex seruitute infamia oritur,
vt videmus in his, qui ad metalla eruenda vel ad
triremes damnātur, qui serui p&#x0153;nę esse sole&#x0303;t: idem
constat de carcere perpetuo & aliis p&#x0153;nis indica-
tis: & intelligunt Syluester, Anto. Armi. & alij no-
mine carceris perpetui etiam illum, ad quem reli-
giosi interdum damnantur: idem de damnatione
ad triremes, vel verbera publica, vel publicatio-
nem, seu confiscationem omnium, vel multorum
bonorum, amissionem publici officij, vel grauem
infamiam. Vnde male Nauarr. cap. 23. num. 57. &
58. ait eum, qui facit id quod est prohibitum sub
p&#x0153;na amissionis magnorum bonorum etiam fa-
mæ & alicuius membri, & vitæ, non peccare mor-
taliter contra legem positiuam, licet peccet con-
tra naturalem, quia se exponit periculo probabili
sustinendi p&#x0153;nam mortis vel mutilationis. Fun-
damentum Nauarri est, quia legislator cogens ad
tam grauem p&#x0153;nam, indicat se nolle obligatio-
nem in conscientia imponere. Alij meliùs dicunt,
obligationem p&#x0153;næ temporalis nullum omninò
signum esse excludendi obligationem in cōscien-
tia: quia nec ex ratione p&#x0153;næ humanæ id colligi
potest, vt patet ex regula præcedenti, nec ex dictis
speciebus, seu generibus humanę p&#x0153;nę: quia sæpe
quis iustè punitur ab hominibus morte, vel alia
simili p&#x0153;na ob culpā mortalem, quæ apud Deum
aliam p&#x0153;nam meretur, imò omnis p&#x0153;na propriè
dicta supponit culpam, & mors, ac mutilatio non<-P>@@

<-P>potest inferri sine culpa propriè dicta supponente
veram culpam apud Deum, licet in aliis nonnullis
rebus habeat locum p&#x0153;na latè dicta, ex pacto &
cōuentione aliqua procedens, vel ad bonam Reip.
gubernationem introducta propter aliquos defe-
ctus, qui coram Deo nō sint culpabiles, inter quos
tamen & p&#x0153;nam latè dictam debet seruari quæ-
dam proportio: quare si sint leuissimi, vel nulla sit
grauis causa inferendi grauia damna nisi ob ve-
ram culpam, illa debet esse grauis. Sed de legibus
p&#x0153;nalibus in propria disp. dicam. Nunc solùm
aduerte, aliquando p&#x0153;nam capitis, verbi gratia,
imponi pro re leui, & ad terrore&#x0303; tātùm: vt pro ve.
natione ceruor&#x0169; in locis vetitis, talia mandata non
obligant sub mortali similiter: quando p&#x0153;næ sunt
leues, nisi aliud interueniat, non indicatur grauis
obligatio, vt si sit p&#x0153;na vnius scuti, vel amissionis
armorum, vel vestium, Driedo, & Caiet. suprà, &
recentiores inter quos quidam dixit p&#x0153;nam plus-
quam quinquaginta scutorum non indicare obli-
gationem sub mortali: sed hoc falsum puto, si est
p&#x0153;na propriè dicta, nec alio titulo quàm veræ
culpæ exigi potest: vnde in his multa sunt ponde-
randa. Secundò aduerte Medinam, quæst. 96. art. 4.
asseruisse, eum qui commisit crimen, cui p&#x0153;na ca-
pitis imposita est, solùm peccare contra virtutem,
ad cuius materiam præceptum pertinet: quod ve-
rum est quando ita cautè committitur delictum,
vt moraliter p&#x0153;na timeri non possit: si enim pro-
babiliter timeri posset, peccaret etiam contra cha-
ritatem propriam, seu cōtra præceptum, Non oc-
cides, vt ait Nauarr. supra licet maledicat. Non
peccare contra legem humanam, ac proinde nec
contra virtutem, in cuius materia præceptum est:
verbi gratia, contra fortitudinem si sub p&#x0153;na ca-
pitis præciperetur ei, vt pugnaret aduersus hostes.</P>
<P>  Nona regula est, quando vna lex declarat aliam<marginalia>68</marginalia>
obligare sub mortali, ita sentiendum est: quia ad<marginalia>9. regula.</marginalia>
legislatorem pertinet suam legem authenticè de-
clarare, vel sui antecessoris, vt patet l. fin. C. de le-
gibus, & cap. inter alia de sent. excomm. & in mul-
tis capitibus eiusdem tit. sunt varia exempla opti-
mum est cap. 1. de Iuramen. calumniæ. Quia verò
hæc interpretatio habet vim legis, necesse est, vt
sit promulgata, vt in motu Sixti V. quo priore&#x0303; de
illegitimis declarauit, ita Suarez hic in scriptis:
quod nota pro iis, quę diximus disp. 2. sect. 9. dispu-
tantes an interpretationes Cardinalium vim legis
habeant. Ex illo aute&#x0303; & similibus intelligitur, hanc
declaratione&#x0303; authenticā & legalem, non esse sem-
per sufficientem ad intelligendam legis obliga-
tionem: quia sæpe ex lege declarante oriuntur plu-
ra dubia, quàm ex declarata anteà oriebantur. Pro-
ter hoc ergo necessaria est secunda declaratio,
quam doctrinalem quidam appellant; quia solùm
est ex doctrina expositorum, facitque moralem
certitudinem, si omnes doctores in ea cōueniant,
quia attingunt veram rationem, & sensum legis:
& interdum indicant consuetudinem & traditio-
nem: vbi autem est dissensio iuxta probabilitatem
rationum, & grauitatem doctorum iudicandum:
& in materia conscientiæ Theologi præferendi,
quia ad eos perse, & ex proprio obiecto spectat
hæc consideratio, & quia maximè pendet hæc
obligatio ex principiis reuelatis, & morali Philo-
sophia, de qua magis disserunt Theologi. Vide
Canum 7. de locis cap. 4. & sequentibus, Henri-
quez lib. 7. de indulg. cap. 29. nu. 4.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0269.jpg/>
@@1@<SE269>Disput. X. Sectio X.  253
<duolan 2><P>  Ad hanc etiam declarationem sæpe pertinet,
interpretari legem, non obligare in aliquo casu,
propter æquitatem seu epiikiam, de qua diximus
in principio operis.</P>
<P>  Tertia declaratio est, quæ ex consuetudine su-<marginalia>Consuetudo|quam vim ha-|beat ad decla-|randam legis|obligationem.</marginalia>
mitur, quam quidam appellant vsualem, seu pra-
cticam, eam omnes adeò sufficientem existimant,
vt licet verba legis per se non sufficiant ad indi-
candam obligationem sub mortali, & licet mate-
ria sit dubia: nihilominus, si communi vsu &
sensu ita recepta est lex, id sufficiat, vt obliget sub
mortali, vt dicit Caietanus specialiter tractans de
lege ieiunij 2. 2. quæst. 147. art. 2. dub. 2. & quæst.
186. art. 9. circa ad 2. Syluester verbo præceptum
quæst. 2. Nauarr. cap. 21. num. 11. & alij quos citaui
Reg. 4. vbi textus adduximus: hic addimus ratio-
nem. Quia si consuetudo spectetur in ratione si-
gni, indicat à principio fuisse illam mentem legis-
latoris: nam homines potiùs solent minuere obli-
gationem legis quàm augere: si verò in ratione
causæ habet consuetudo vim introducendi obli-
gationem: ergo multò magis habebit vim inter-
pretandi modum, & quantitatem obligationis:
sed de consuetudine specialem instituemus dispu-
tationem.</P>
<P>  Regulæ positæ ad cognoscendum an obligatio<marginalia>69</marginalia>
legis sit sub mortali aut sub veniali, applicari pos-
sunt ad cognoscendum, an obligent. Generaliter
tamen obseruandum est, quoties lex, vel constitu-<marginalia>Quando lex|se non expli-|cat non obli-|gat in con-|scientia.</marginalia>
tio verè habens formam præcepti, non explicat
se, non obligare in conscientià, nec id alia lege, vel
consuetudine explicatum est obligare in cōscien-
tia, siue sit p&#x0153;nalis siue non, Sotus 1. iust. quæst. 6.
art. 4. & 5. Andreas ab Exea. cap. 1. de const. num.
305. in fine, Henric. quodlib. 3. quæst. 22. & com-
muniter recentiores, contra aliquos asserentes, le-
ges p&#x0153;nales non obligare in conscientia, etiamsi
absolutè aliquid præcipiant. De quo agemus disp.
de lege p&#x0153;nali. Breuiter probatur assertum: quia
vbi lex, vel consuetudo non distinguit, nec nos
distinguere debemus, aut legem ad forum exter-
num coarctare. Vnde vt intelligatur, constitutio-
nes aliquarum religionum ad culpam non obli-
gare, ipsæ id explicant. Quod si ad obligandum
in conscientia oporteret leges id explicare, ferè
nullæ sic obligarent; quod est contra scripturam
& sanctos, imò & Philosophos, qui arbitrantur
violatores legum peccare coram Deo, & diuino
supplicio dignos esse.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO X.
Quando censeatur quis violare legem in re graui, & an
materia in se leuis, repetitione fiat grauis.</Z>
<P><INI5>C</INI5>Aietanus verbo præceptum ait, ex<marginalia>70</marginalia>
sola materia discernere pręcepta, sci-<marginalia>1. opin.</marginalia>
licet sub mortali obligantia, impos-<marginalia>Quæ præce-|pta obligent|sub p&#x0153;na pec-|cati mortalis.</marginalia>
sibile videtur, cùm inueniantur mi-
nima, quæ sub mortali præcepta, vt
ne concidantur cadauera ad transferendum ea in
alia loca, quod de se nullum est peccatum: sed cer.
tè res non est adeò difficilis, vt videbimus. Hoc
præmisso, prima opinio est ipsiusmet Caiet. tom. 1.
op. 25. quæst. 1. ea solùm præcepta obligare ad mor-
tale, quorum transgressio opponitur charitati Dei
aut proximi. Non dicit, quorum transgressio tollit
gratiam, & charitatem ab anima: hoc enim ma-<-P>@@

<-P>nifestum erat, nihil tamen omninò conducens ad
cognoscendam in speciali materiam grauem, aut
leuem, vt patet. Sed dicit, quorum transgressio est
contra charitatem Deo aut proximo debitam, id
est, quæ obligant nos ad faciendum aliquid boni,
quod ad Deum, vel proximum pertineat, vt præ-
cepta fidei, spei, dilectionis & religionis, quæ sunt
primæ tabulæ, vel iustitiæ, misericordiæ & similia,
quæ sunt secundæ tabulæ. Præcepta verò, quæ non
opponuntur charitati Dei, aut proximi, non obli-
gant sub mortali, vt præcepta abstinentiæ, vrba-
nitatis, affabilitatis, & similia: quia sola culpa, quæ
opponitur charitati, priuat charitate: ergo sola est
mortalis. Eandem regulam indicasse videtur An-
toninus 2. part. tit. 4. cap. 2. §. 3. Syluest. verbo præ-
ceptum quæst. 3. Hanc regulam meritò reijcit
Vazquez dist. 158. cap. 6. Primò, quia iuxta illam
pręceptum ieiunij non obligaret sub mortali, cùm
eius transgressio non opponatur directè charitati
Dei, aut proximi, sed abstinentiæ: consequens est
absurdum, licet concedatur à Caietano in summa
verbo ieiunium: ergo. Secundò, quia sic præce-
ptum prohibens pollutionem non obligaret sub
mortali. Tertiò, quia veritas ordinat nos ad proxi-
mum: tamen solùm obligat sub veniali: & multa
alia sunt venialia erga Deum, & proximum: ergo
hæc regula est falsa.</P>
<P>  Secunda opinio est, transgredi præceptum hu-<marginalia>71</marginalia>
manum, semel aut iterum, non esse graue, & mor-<marginalia>2. opin.</marginalia>
tale, secus si pluries. Huius opinionis meminit Syl-<marginalia>Transgredi|præcept&#x0169; hu-|manum semel|vel iter&#x0169; non|esse mortale|qui sentiant,|sed sæpius.</marginalia>
uester verbo inobedientia: eam in præcepto Missæ
docuit Richardus quodlib. 1. quæst. 19. sed ad alia
præcepta humana extendit Angelus verbo inobe-
dientia: ratio eius est, quia licet consuetudo non
sit verè & propriè contemptus, vt etiam docuit
verbo contemptus; tamen est quidam contemptus
virtualis, implicitus seu interpretatiuus. Hanc opi-
nionem reijcit Vazquez cum Syluestro suprà: quia
sic qui scienter semel contraheret in gradu pro-
hibito, nō peccaret mortaliter, & sunt multa alia
exempla, in quibus absurdè id diceretur.</P>
<P>  Tertia opinio, quamuis sine contemptu &<marginalia>72</marginalia>
consuetudine possit esse mortale in legis humanæ<marginalia>3. opin.</marginalia>
transgressione, nihilominùs aliquando posse con-<marginalia>Aliquando ex|legis humanæ|transgressione|peccatur mor-|taliter.</marginalia>
tingere mortale ex consuetudine, quod in vna aut
alia transgressione non esset; & ideò consuetudi-
nem aliquando conferre ad materiæ grauitatem:
ita Vazquez suprà: pro cuius explicatione notat,
grauitatem materiæ legis humanæ arbitrio pru-
dentis viri dignoscendam esse: sicut in iure diuino
positiuo, & naturali: ibi enim furtum paruum à
magno non certa aliqua regula (quæ vix assignari
potest) sed arbitrio prudentis discerni debet: &
eodem modo in verbis cōtumeliæ, & in omnibus
aliis, in quibus maior & minor materia reperitur.
Verùm quia contingere potest, vt aliquid præci-
piatur iure humano, quod si esset contra votum,
vel ius diuinum, esset grauioris momenti, vt quo-
tidie audire Missam, & alia huiusmodi, quæ ali-
quando non censentur magni momenti, si semel,
aut iterum omittantur: hæc regula præ oculis ha-
benda est: videlicet ne materia præcepti inspicia-
tur secundùm se, sed c&#x0169; ordine ad fine&#x0303;, ad quem à
legislatore præcipitur: nec enim omnes legislato-
res eundem finem intendunt: illa verò transgres-
sio, quæ fini legislatorum multùm, & grauiter no-
cet, erit mortalis, quia materia erit grauis: verbi
gratia, præcipit Ecclesia ob spiritualem cuiusque<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0270.jpg/>
@@1@<SE270>254 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>profectum, vt singulis festis singuli Missam au-
diant, mortale erit vel semel eam non audire: quia
in ordine ad talem finem materia est magni mo-
menti: & idem esset, si in religione præceptum
esset, vt singulis diebus etiam non festiuis singuli
Missam audirent: cæterùm si in sæculari aliqua
Rep. & vniuersitate litteraria præcipiatur singulis
collegialibus singulis diebus Missam audire, non
videtur materia grauis, & notabilis, vt qui eam se-
mel, aut iterum omitteret, mortaliter peccaret:
quia comparata cum fine legislatoris, qui non tam
est profectus spiritualis singulorum quàm bona
gubernatio, & pax collegij, vel vniuersitatis litte-
rariæ, non videtur notabilis materia: verùm fre-
quenter omittere notabilis, & mortalis culpa iudi-
caretur.</P>
<P>  Hæc opinio quantùm ad hoc mihi placet, quòd<marginalia>Hæc opinio|partim proba-|tur.</marginalia>
grauitas, vel leuitas materiæ sumenda est ex fine
quem legislator intendit, aut respicit, modò sit
accommodatus modo & generi communitatis,
quam gubernat; & intendat ponere in ea materia
obligationem proportionatam; iam enim dacui-
mus in materia graui posse imponere leuem obli-
gationem, licet in leui non possit ponere grauem:
sic ex ordine ad finem sumit grauitatem materiæ
Adrianus quodlib. 6. art. 2. circa finem. Couar. Reg.
peccatum parte 2. §. 5. nu. 2.</P>
<P>  Placet etiam dicta sente&#x0303;tia, quoad hoc, quòd in<marginalia>73</marginalia>
cōmunitatibus sæcularibus non sit mortale omit-<marginalia>Audire Mis-|sam quotidie|in cōmunita-|tibus quibus|hoc est præce-|ptum, non est|mortale.</marginalia>
tere Missam vno die, estò non esset præcept&#x0169; sub
culpa audie&#x0303;di quotidie Missā, cùm inte&#x0303;tione obli-
gandi quantùm legislator posset: quia in tali com-
munitate vltra pęrcepta aliis Christianis commu-
nia solùm possunt sub graui culpa præcipi, quæ ad
rem litterariam, pacem, & decorem collegij gra-
uiter pertinent: non aurem grauiter & notabiliter
est contra hos fines non audire quotidie Missam,
sed numquam vel rarissimè eam audire. Vnde si-
quis proponeret numquam, vel rarissimè eam au-
dire, peccaret mortaliter: & similiter est valdè pro-
babile, hominem peccare mortaliter in vltima
omissione, quæ cum præcedentibus grauem ma-
teriam constitueret, nisi priores omissiones essent
iam retractatæ, & reuocatæ, quia si non sunt reuo-
catæ, censentur moraliter manere, & licet secun-
dùm se fuerint veniales, possunt componere cul-
pam mortalem: exemplum est in furtis paruis, quæ
fierent sine actu interno coniungente illos: quānis
probabile sit in his, & similibus casibus non fieri
peccatum mortale, nisi quis vno actu interno con-
iungat omnia ista, vole&#x0303;s furari paulatim magnam
quantitatem, aut illam retinere, de quo latiùs dixi
tract. de peccatis: sed omissis his, quæ ad minutu-
la furta vel similia damna multiplicata pertinent,
Dico materiam alicuius peccati tunc grauem cen-
sendam esse, quando per se sit magni momenti,
vel ad rem magni momenti pertineat, saltem at-
tentis circunstantiis temporis pro quo à legisla-
tore præscribitur: sumitur ex Adria quodlib. 6. ad
finem corporis, Valen. disp. 7. quæst. 5. punct. 6. §.
tertio colligitur, Vazquez disp. 158. cap. 4. num. 33.<-P>@@

<-P>& cap. 6. num. 59. Azor tom. 1. lib. 5. cap. 6. quæst. 5.
& ex aliis relatis sect. præced. in 3. regula: & in illo
exemplo Caiet. de concisione cadaueris, materia
sanè est grauis, quia maximè pertinet ad defuncto-
rum honorem, vt tam leui de causa nō concidan-
tur; & ne homines sic ad crudelitatem cum viuen-
tibus vel defunctis procliuiores fiant, sic certè
graue olim fuit carnem cum sanguine comede-
re, quod sub mortali fuit prohibitum Genes. 9. &
Actor. 15. ver. 29. sic graue fuit Aaroni & sub mor-
tali prohibitum ingredi in Sanctuarium intra ve-
lum Leuit. 16. ver. 2.</P>
<P>  Quæstio autem de nomine est, an quando ma-<marginalia>74</marginalia>
teria est grauis, dicendum sit præceptum, vel non,
in qua Antoninus 2. part. tit. 4. cap. 2. §. 3. ait, dicen-
dum esse mandatum, & non præceptum, licet istæ
voces sæpe confundantur, & pro eadem vsurpari
soleant. Sed Vazquez suprà ait, quoties est man-
datum verè obligans in conscientia esse præce-
ptum, & si materia sit grauis, mandatum & præ-
ceptum obligare sub mortali: iam verò nos dixi-
mus etiam in materia graui posse poni solam obli-
gationem leuem.</P>
<P>  Verum item est, quod ait Caietanus verbo præ-
cepti transgressio, dupliciter posse peccari morta-
liter contra legem humanam, primò per contem-
ptum: Secundò ponendo impedimentum charita-
ti, quæ est finis præcepti 1. Tim. 1. Sed oportuisset
explicare, quando secluso contemptu per legis
transgressionem ponatur impedimentum charita-
ti: quod ex dictis in hac sect. & præcedenti colli-
gendum est.</P>
<P>  Approbat autem Vazquez quod ibidem ait<marginalia>Transgresso-|res legis hu-|manæ excu-|santur à mor-|tali, quando|aliqua leui de|caussa id fa-|ciunt.</marginalia>
Caietanus, Nempe facilè excusari à mortali trans-
gressores legis humanæ, quando absque contem-
ptu, ex ignorantia pura, id est, non crassa, supina
aut graui, seu ex apparente aliqua ratione, & ex-
cusatione legem non obseruant, qui alias parati
erāt ex animo illam obseruare, si scirent eam tunc
obligare: nam vt docet Driedo 2. de lib. Christia.
cap. 1. prop. 3. humanæ leges etiam vniuersè dispo-
nentes, recipiunt interpretationes, conditiones, &
excusationes: neque præceptum ieiunij vel Missæ
ita obligat, vt nulla causa excuset: qui verò bona
fide putauerit causam similem esse, excusabitur à
mortali, vt docet Caietanus: sed quid in dubio su-
spensionis vel opinionis agere debeat, tract. de
conscientia, & sæpe in præsenti tract. dictum est.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO XI.
Contra quam virtutem sit legem humanam
violare.</Z>
<P><INI5>C</INI5>Ommuniter dicitur, non semper esse<marginalia>75</marginalia>
contra obedientiam: sed contra vir-
tutem, cuius materia est præceptum,
nisi violetur lex studio & affectu ad-
uersandi illi, Vazquez, disp 98. cap. 2.
& 3. Azor tom. 2. lib. 5. cap. 5. quæst. 2. de quo dixi
tract. 7. de bonit. & mal. & tract. 13. de peccatis.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0271.jpg/>
@@1@<SE271>255
#(IMAGE)
<Z><A+3>DISPVTATIO VNDECIMA</A+3>
<A+2>DE EXCVSANTIBVS A LEGIS</A+2>
<A+1>HVMANAE OBSERVATIONE.</A+1>
#(IMAGE)</Z>
<duolan 2>------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO PRIMA.
An lex humana obliget cum vitæ discrimine, an verò
vitæ periculum excuset ab eius obseruatione.</Z>
<P><INI8>N</INI8>On quærimus, an pro<marginalia>1</marginalia>
conseruanda vita, culpa<marginalia>Pro nulla re|culpa morta-|lis aut venia-|lis committen-|da est.</marginalia>
mortalis, aut venialis cō-
mittenda sit: nam certis-
simum est, nec minimam
culpam pro quocumque
damno vitando esse com-
mittendam, alioqui culpa
non esset culpa. Vnde Roman. 3. Non sunt facienda
mala, vt inde veniant bona: & August. 5. contra
Iulian. cap. 8. relatus cap. sic nam sunt 32. quæst. 4.
ait, sic non sunt facienda adulteria etiam voluntate
generandi regenerandos, quemadmodum nec furta fa-
cienda sunt etiam voluntate pascendi pauperes sanctos:
& 1. ciuit. cap. 18. cùm pudicitia virtus sit animi, co-
mitémque habeat fortitudinem, qua potiùs quælibet
mala toleranda, quàm malo consentire decernat, &c.
& refertur cap. ita ne 32. quæst. 5. Sed quærimus,
an superueniente vitæ periculo esset pro tunc hu-
manæ legis obligatio, seu à legis impletione ex-
cusemur.</P>
<P>  Prima opinio absolutè affirmat, legem purè hu-
manā cum vitę discrimine, aut dispendio obligare
non posse, Almainus 1. morali. c. 3. Maior 4. dist. 18.
quæst. 4. non longè à principio, Valentia disp. 7.<marginalia>Probatur sub|periculo mor-|tis legem hu-|manam non|obligare.</marginalia>
quæst. 5. punct. 6. Soto 1. iust. quæst. 6. art. 4. & Syl-
uester, qui certè in hoc inclinat, verb. metus quæst.
7. & verb. inobedientia. Suadetur primò, quia
dare vitam pro re iure naturali, aut diuino non
necessaria ad salutem æternam, est difficillimum.
Lex autem humana nō potest ad difficillima obli-
gare, seu ad opera, quæ excedunt communem ho-
minum facultatem, quæ sunt opera supereroga-
tionis: ergo neque ad hoc. Secundò, quia con-
seruare vitam est de iure naturæ, lex autem huma-
na non potest præiudicare iuri naturæ, ergo lex
humana non potest ad id obligare: vnde D. Tho-
mas 2. 2. quæst. 204. art. 5. dixit, in ijs, quæ ad conser-
uationem corporis spectant, hominem non teneri, homini
obedire. Confirmatur, quia solus Deus est Domi-
nus vitæ, & mortis; ergo ille solus potest obliga-
re cum periculo vitæ. Hanc sententiam Almaynus
& Maior tribuunt Ochamo 1. parte dialogi, lib. 7.
cap. 57. Sed Ocham. non dicit simpliciter non
posse obligare cum vitæ discrimine, sed non posse
regulariter sic obligare.</P>
<P>  Secunda opinio est Caietani, quæst. 96. art. 4. &<marginalia>Caietani opi-|nio obligare|posse lege&#x0303; hu-|manā sub pe-|riculo mortis.</marginalia>
2. 2. quæst. 125. §. ad hanc quæstionem, legislatorem
humanum semper posse obligare cum periculo
vitæ, & semper ita obligari nisi in casibus, quos<-P>@@

<-P>sua benignitate excipit, vt fortè, inquit, in lege de
vitandis excommunicatis.</P>
<P>  Quod autem sic obligare quoties voluerit, pos-
sit, probatur primò: quia bonum commune præ-
ferendum priuato: sed legislator in suis legibus
semper attendit bono cōmuni, vt docuit D. Tho-
mas quæst. 90. art. 2. ergo semper potest obligare
cum periculo vitæ subditi, quæ est bonum priua-
tum, seu personæ priuatæ, seu partis Reip. secun-
dùm D. Thomam quæst. 96. art. 4. Secundò, quia
lex humana potest facere de non peccato pecca-
tum, & de veniali mortale: sed pro nulla re est lici-
tum peccare mortaliter, aut venialiter: & vt ait
Paulus Rom. 3. non sunt facienda mala, vt inde eue-
niant bona, ergo nec violanda lex positiua in casi-
bus, in quibus legislator velit eam obligare ad
culpam: & oppositum censuit erroneum Caieta-
nus. Tertiò quia sine calice consecrato, vel sine al-
tari, & Missali continente Canonem, sine lumine,
aut sine vestibus sacris consecrans, in gradibus
iure humano prohibitis contrahens metu mortis:
Item parochus tempore pestis non obediens præ-
lato præcipienti manere in populo, Miles item
non obtemperans Duci præcipienti manere in
statione sua, vel hostem aggredi, peccaret morta-
liter: ergo istæ leges obligant cum vitæ periculo,
sed eadem est ratio de aliis ergo si legislator velit,
etiā obligabit cum vitæ discrimine. Confirmatur
primò, quia ca. sacris, de his quæ vi, definit Innoc.
non excusari à peccato, vel excommunicatione,
qui metu mortis communicat cum excommuni-
cato, quia licet metus attenuet culpam, non eam
prorsus excludit, cum pro nullo metu debeat quis
mortale peccatum incurrere. Confirmatur secun-
dò, nam constitutio Carthusianorum de non ve-
scendo carnibus, etiam cum vitæ discrimine ab
ægrotis obseruatur. Tertiò, quia Augustinus de
bono coniugali cap. 16. & refertur cap. satius 31.
quæst. 4. Satius est fame mori, quàm idolothytis vesci;
est ergo peccatum mortale metu mortis violare
legem Ecclesiasticam de abstinentia ab idolothy-
tis traditam Actor. 15. vers. 29. Quod etiam videtur
colligi ex Augustino, & Leone, aliis locis referen-
dis in solutione huius confirmationis.</P>
<P>  Pro hac sententia Azor tom. 1. lib. 1. cap. 11. qu.
1. citat Adrianum quæst. 3. de clauib. exceptione
8. Ioānem Andream, Hostiensem, Panormitanum,
Ancharanum, Felinum, & alios iuris Canonici pe-
ritos, dicto cap. sacris, de his quæ vi, qui tamen
solùm loquuntur in casu speciali communicandi
cum excommunicato in contemptum legum Ec-
clesiasticar&#x0169;, vt explicat ipsemet Azor. Eandem te-
net Henricus lib. de Synodis Episcoporum part. 1.<marginalia>An liceat tra-|ctare cum ex-|communicatis|metu mortis.</marginalia>
art. 1. num. 231. tom. 13. tractatuum: & quòd nullo
metu liceat tractare cum excommunicatis, do-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0272.jpg/>
@@1@<SE272>256 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>cuit Alensis 4. part. quæst. 81. in 6. art. 2. secundùm
Suarez tom. 5. disp. 6. sect. 3. aliàs quæst. 23. art. 6. §.
2. indicant D. Thomas quodlibet. 11. art. 9. ad 3. &
4. dist. 18. quæst. 2. art. 4. glos. ad 1. & ibi Duran. qu.
5. ad 3. Gabri. quæst. 3. dub. 4. inclinat Richardus
art. 6. qu. 2. ad 1. & Caieta. locis initio huius tertiæ
opinionis citatis, & Petrus de Soto lect. 3. de ex-
comm. Idem tenet Adrianus suprà, & quodlibet.
1. art. 3. referens Canonistas, præsertim Panormi-
tanum cap. sacris, de his quæ vi, circa finem. Idem
tamdem tenet Couarruuias cap. alma, part. 1. §. 13.
num. 9. quamuis aliis locis infra citandis, vel hoc
limitare, vel non satis consequenter loqui videa-
tur. Hos ita refert Suarez, qui tamen posteà dicit
Adrianum quodlib. 6. art. 2. ad 2. rationem, se expo-
nere de communicatione in contemptum legis
Ecclesiasticæ, & Caietanus suprà apertè tenet ex
benignitate legislatoris fortè hanc lege&#x0303; non obli-
gare cum periculo vitæ.</P>
<P>  Tertia, communis, & vera opinio est, in multis<marginalia>3</marginalia>
casibus obligare posse, in nonnullis verò non pos-<marginalia>3. opinio.|In multis casi-|bus lex huma-|na obligat, in|altis non.</marginalia>
se obligare. Sot. 1. iusti. quæst. 6. art. 4. & 4. dist. 22.
quæst. 1. art. 4. Aragon 2. 2. quæst. 62. art. 3. Ledes. 2.
part. 4. 9. 10. art. 5. ante 1. dubium, & quæst. 25. art.
3. in fine, Palud. dist. 18. quæst. 6. art. 2. Couarr. alios
referens, cap. alma part. 1. §. 3. num. 9. vers. tertio
solet. Ocham. suprà, Azor suprà, & lib. 5. cap. 6. qu.
6. Lorinus Act. 15. vers. 20. Suarez 3. part. tom. 5.
disp. 4. sect. 3. num. 12. & sequentibus, & disp. 6. sect.
13. nu. 8. Gabriel 4. dist. 18. quæst. 3. dub. 4. summa
confessor. lib. 33. tit. 33. quæst. 165. Astensis lib. 7.
tit. 11. art. 1. quæst. 1. Rosel. excommunicatio 6. ini-
tio, Syluest. excomm. 5. quæst. 14. Tabien. excom.
8. num. 9. & 10. Angel. excomm. 8. num. 18. Armil.
eod. verbo num. 59. Bart. Medin. 1. 2. quæst. 96. art.
4. dub. 2. Emman. Rodriguez in summa tom. 1. ca.
194. cons. 4. & 5. Sayrus tom. 1. lib. 3. cap 7. nu. 31. &
seq. Vazquez 12. disp. 161. ibi cap. 2. D. Thom. 2. 2.
quæst. 147. art. 3. ad 2. & 4. dist. 15. quæst. 3. art. 4.
quodlib. 11. artic. 9. ad 3. & additi. 9. 23. art. 3. ad 1.
Nauarrus cap. 25. num. 184. imò & Felin. multos
alios Iurisperitos referens cap. 1. de constitu. num.
48. Thomas Sanchez tom. 2. de matrimonio lib. 7.
disp. 5. num. 3. & 4.</P>
<P>  Vnde sit prima conclusio, inqua hæc opinio cō-<marginalia>4</marginalia>
uenit cum sec&#x0169;da opinione, lex humana Ecclesia-<marginalia>1. con.</marginalia>
stica, & ciuilis potest obligare c&#x0169; vitæ discrimine.<marginalia>Lex humana|potest obliga-|re cum vitæ|discrimine.</marginalia>
Probatur, quia in Repu. est potestas necessaria ad
eius cōseruationem, & cōmune bonum, sed ad hoc
sæpe est necessarium obligare cum periculo vitæ,
ergo sic obligare potest, exponendo membrum
peticulo pro salute totius corporis: & subditi tunc
tenentur cōmune bon&#x0169; propriæ vitæ præponere.
Vnde Papa potest præcipere alicui, vt cum hoc di-
scrimine fidem cōtra Hæreticos sustineat: Episco-
pus Parocho, & aliis sacerdotibus, vt infirmis tem-
pore Epidemiæ sacramenta ministrent: Rex, Im-
perator, & dux militi, vt pugnet, seruet locum in
bello, excubias agat, mare nauiget, vel alia faciat,
cum manifesto vitæ discrimine. Respondet Al-
mainus, Maior & Valentia citati opinione prima,
in his casibus legem naturalem obligare. Contrà,
quia licet fortè præceptum naturale tunc obliget
Remp. vel ciues in communi, non tamen hunc, &
illum, determinatè, & cùm non sit maior ratio de
vno, quàm de alio, ad Principem pertinet determi-
nare, quem velit, & interd&#x0169; bellum non est neces-
sarium omninò ad bonum commune, vt cùm est<-P>@@

<-P>merè vindicatiuum, & cùm ordinatur præcisè ad
magnum augmentum boni communis, & tunc
milites vocati tenentur ad bellum periculosum
ire, & similiter quando naturalis obligatio est du-
bia, & secluso præcepto humano posset aliter illi
prouideri, vt tempore pestis Parochus posset sub-
stituere alium sacerdotem, si Episcopus illi non
præciperet, vt personaliter assisteret propter ma-
ius bonum commune. Idem est de Concionatori-
bus, & prædicatoribus, cùm grassantur Hæreses, &
de Medicis tempore pestis. Item exponere se peri-<marginalia>Periculo se ex-|ponere in mul-|tis casibus est|opus fortitu-|dinis.</marginalia>
culo, in multis casibus est actus fortitudinis, in
quibus non obligatur homo præcepto diuino po-
sitiuo, nec naturali: ergo si necessarium, vel valde
conueniens sit Reip. poterit præcipi. Vnde Ari-
stoteles 5. ethic. cap. 1. apertè docet lege humana
præcipi posse actus fortitudinis, in quibus est vitæ
periculum, ait enim, quin etiam & lex præcipit, & id
quod fortis viri opus est, vt non deserere ordinem, non
fugere, non abijcere arma, &c.</P>
<P>  Tunc autem maximè lex humana obligat cum
periculo vitæ, quando susceptio periculi, vel ali-
quid, cui per se adiungitur, præcipitur, vt in exem-
plis de bello, de nauigatione periculosa, de cura-
tione spirituali, vel corporali infirmor&#x0169; tempore
pestis, & similibus: quia tunc periculum non po-
test censeri præter scientiam, vel intentionem, sal-
tem virtualem, præcipientis. Nec verò præsumen-
dum est legem esse iniustam: sed ne sit iniusta mul-
ta requiruntur, quia non potest res adeò difficilis
iustè præcipi, nisi ex grauissima causa pertinente
ad commune bonum, vel personam valde illi ne-
cessariam. Et Resp. non habet dominium vitæ<marginalia>Respubl. non|habet domi-|nium vitæ ci-|uium, sed con-|uenientem|vsum.</marginalia>
ciuium, sed conuenientem vsum: ideò non potest
ex leuibus, & ordinariis causis cogere ad exponen-
dam vitam: & suprà diximus humanam legem
debere esse moraliter possibilem, & non admo-
dum difficilem, nisi ex grauissima causa & necessi-
tate: quando tamen non est manifesta temeritas,
seu iniustitia legis, præsumendum est pro illa, &
in dubio ius superioris præfertur; & illi est obe-
diendum, quia id exigit bonum cōmune, propter
quod maius ius habet Resp. in vitam ciuis quàm
ipsemet: quia, vt inquit Arist. 1. polit. Ciuis magis<marginalia>Ciuis magis|est reip quàm|sui ipsius.</marginalia>
est Reip. quàm sui ipsius. Itaque in dubio siue suspen-
sionis, siue opinionis etiam minùs probabilis pro
superiore, illi parendum est iuxta regulas datas in
hoc tractatu & tract. de conscientia. Curandum
tamen est superiori, vt certitudinem de iustiria
legis habeat.</P>
<P>  Secunda conclusio, lex humana communiter<marginalia>5</marginalia>
regulariter non obligat cum vitæ periculo: quod<marginalia>2. con.</marginalia>
maximè est verum, quando susceptio periculi non<marginalia>Lex humana|cōmuniter non|obligat cum|vitæ periculo.</marginalia>
cadit sub præcepto, nec est per se coniuncta cum
eo quod præcipitur, sed per accidens, & contin-
genter. Idem est de periculo mutilationis, infa-
miæ, magnæ iacturæ bonor&#x0169; &c. Probatur, quia
lex diuina (quæ grauior est) non obligat commu-
niter cum simili periculo. Patot in Dauid, qui 1.
Reg. 20. ver. 4. in necessitate comedit panes pro-
positionis, quos laici iuxta lege&#x0303; Nu. 18 ver. 9. non
poterāt manducare: quod fact&#x0169; defendit Christus
Matth. 12. eodem modo excusans discipulos, qui
spicas sabbato colligebant, & ita exposuit D. Tho-
mas 3. part. quæst. 40. art. 4. ad 3. eodem modo de-
clarat factum Machabæor&#x0169; pugnanti&#x0169; in sabbat-<marginalia>1. Macha.</marginalia>
to 2. 2. quæst. 100. art. 8. & 2. 2. quæst. 125. art. 4. ait:<marginalia>2. Ver. 41.</marginalia>
si quis propter timorem mortis latronibus aliquid pro-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0273.jpg/>
@@1@<SE273>Disput. XI. Sectio I. 257
<duolan 2><-P>mitteret, aut daret, excusatur à peccato, quod incurreret,
si sine causa legitima, prætermissis bonis, quibus esset
dandum, peccatoribus largiretur, & à violatione præ-
cepti non occidendi excusatur, qui alium pro sui
defensione occidit, Clem. Si furiosus, de homicid.
Et graue periculum excusat à præcepto diuino, de
integritate confessionis, Suarez 3. part. art. 4. disp.
22. sect. 2. Vale&#x0303;tia, & omnes, & abstinentia à carni-
bus, & præceptum ieiunij Ecclesiastici non obli-
gat cum detrimento salutis, cap. consilium, de ob-
seruatione ieiunij, vbi Pontifex rationem reddit,
quia legi non subiacet necessitas. Idem est de præce-<marginalia>Legi non sub-|iacet neceßi-|tas.</marginalia>
pto audiendi Missam, recitandi horas, suscipiendi
baptismum, & alia sacramenta, non communican-
di cum excommunicato, cap. quoniam multos 11.
quæst. 3. cap. inter alia, de sententia excomm. com-
parendi coram iudice; imò & in præceptis natu-
ralibus reddendi depositum, restituendi debita,
honorem, famam, &c.</P>
<P>  Ratio est, quia legislator communiter vel non
potuit, vel noluit obligare cum tanto dispendio,
aut periculo. Potestas enim humana mensuram
habet, nec potest semper, aut communiter cum
tanto detrimento obligare, & voluntas prudentis
non vult obligare quantùm potest in rigore, sed
cum moderatione & benignitate, ita vt nimis du-
ra non præcipiat, nisi magna vrgeat necessitas bo-
ni publici. Vnde Azor suprà, cum Nauarro cap.
27. num. 239. ait: Qui occulto excommunicationis vin-
culo tenetur, vel est occulta irregularitate affectus, potest
tuta conscientia semel aut iterum Missæ sacrificium
facere, vt manifestum, vel probabile mortis, aut nota-
bilis infamiæ periculum euadat. Quod Azor pro-
mittit fusiùs alibi docere.</P>
<P>  In hac re nonnulli recentiores hanc regulam
tradiderunt, vt quoties iusta lex præcipit aliquid<marginalia>Quoties lex|obligat sub p&#x0153;|nacapitis, obli|gat cum peri-|culo vitæ, hoc|reijcitur.</marginalia>
sub p&#x0153;na capitis, obliget lex cum periculo vitæ;
sed meritò alij hanc regulam reijciunt, quia latro
sub p&#x0153;na capitis tenetur non furari, non tamen
tenetur cum periculo vitæ abstinere à furto. Re-
gula ergo illa Soti, & Medinæ omissa, meliùs
Vazquez hanc tradit regulam; si obseruatio legis
cum periculo vitæ est maioris momenti compa-
ratione boni communis, quàm conseruatio vitæ
ciuium, potest legislator obligare cum illo discri-
mine, aliàs non: bene etiam docet, Deum ad ob-
seruationem suarum legum positiuarum, licet
possit obligare cum vitæ discrimine, ad nullam
tamen sic obligare, vt Sotus, & alij communiter
docent.</P>
<P>  Ex hac conclusione deducitur, excusatum à pec-
cato contra legem Ecclesiasticam propter timo-
rem mortis, licet fortè contra legem naturæ pec-
cet, non incurrere excommunicationem; vt dixi-
mus tract. 3. disp. 2. sect 1. cum Suarez, tom. 5. disp.
4. sect. 3. art. 13. & 14. vt in illo exemplo de remi-<marginalia>Remigantes|in triremibus|Turcar&#x0169; con-|tra Christia-|nos nō excom-|municantur.</marginalia>
gantibus in triremibus Turcarum Christianos
persequentium, licet daremus peccare mortaliter
contra legem naturæ: tamen quia non violant le-
gem Ecclesiæ, non essent excommunicati. Hoc
limitat Suarez, nisi metus incussus esset in con-
temptum legis Ecclesiasticæ, quia tunc homo non
excusaretut à peccato mortali contra legem Ec-
clesiæ: ideò quia censura aliquando imposita est,
de sola violatione legis in tali materia; non pro
illo modo contemptus: ergo si tunc excusatur ho-
mo propter metum à violatione legis humanæ in
tali materia, non videtur incurrere censuram: vt si<-P>@@

<-P>imposita esset pro furto mortali, & solùm esset
mortale ratione contemptus, non apparet in-
curri excommunicatio, quia illa malitia est ac-
cidentaria, & præter intentionem excommuni-
cantis.</P>
<P>  Ad primum argumentum primæ opinionis, re-<marginalia>6</marginalia>
spondeo, pro causis grauissimis ad difficillima<marginalia>Ad 1. argu.|1. opinionis.</marginalia>
obligat nos potestas humana, licèt non regulari-
ter, & communiter, quia rarò interuenit tanta ne-
cessitas. Vnde si per opus supererogationis intel-
ligatur, quod non est præceptum lege naturali,
aut positiua, ad opus supererogationis potest
homo obligare, cùm sit valde necessarium, vel
vtile bono communi: si verò per opus superero-
gationis intelligatur, quòd numquam potest præ-
cipi, negatur opus habens coniunctum vitæ peri-
culum semper esse supererogationis.</P>
<P>  Ad secundum respondeo, in præcepto conser-<marginalia>Ad 2.</marginalia>
uandi vitam duo includi, primum non se occide-<marginalia>In præcepto|conseruandi|vitam duo in-|cluduntur.</marginalia>
re, & ad hoc tenetur homo semper, & pro semper,
vt in materia de homicidio tractatur: Alterum
est non facere opus vitæ periculosum, & ad hoc
non tenetur pro semper: sed quando non subest
iusta causa exponendi vitam periculo, qualis est
bonum magnum commune amici, aut proprium.</P>
<P>  Ad fundamenta secundæ opinionis respon-<marginalia>7</marginalia>
deo, alias esse causas sufficientes præter illas posi-<marginalia>Ad fund.|2. opin.</marginalia>
tas ab Angelo.</P>
<P>  Ad 1. argu. pro Caietano factum, respondeo,<marginalia>Ad 1. argu.|3. opin.</marginalia>
bonum commune, si cætera sint paria, præferen-
dum priuato; non tamen si cætera sint inæqualia.
Deinde, non semper est maius bonum commune,
quòd leges seruentur cum periculo vitæ: imò sæpe
id esset magnum Reip. detrimentum, quia leuibus
de causis amitteret suos ciues: vnde tunc non
vult, nec potest superior cum tanto periculo
obligare ciues suos, vel subditos ad vitam pro
communi bono magno exponendam, nec sem-
per vult aut potest legislator ad id astringere.</P>
<P>  Ad secundum respondeo, esse Sophisticum,<marginalia>Ad 2.</marginalia>
quia illatio fit à sensu composito ad diuisum, quia
stante obligatione legis, repugnat licere contra
illam agere, quod nemo dicit, sed periculum sæpe
tollet legis obligationem, vide l. si ex toto, ff. de
legibus.</P>
<P>  Ad tertium quantùm attinet ad primum exem-<marginalia>Metu mortis|sine veste, &|aliis requisitis|Missam cele-|brare licet.</marginalia>
plum, bene respondet Vazquez disp. 161. ca. 3. nu.
15. metu mortis licitum esse sine veste, & sine aliis
iure requisitis Missam celebrare: vt docet Paluda-
nus 4. dist. 13. quæst. 2. Antoninus 3 part. tit. 13. ca.
6. idem tenet Nauarrus in summa lat. cap. 25. num.
84. vbi referens contrariam opinionem Couarru-
uię, quam in summa Hispana sequutus ipse fuerat,
ait duram sibi videri. Idem tenet Medina quæst. 96.
art. 4. Azor tom. 1. lib. 1. ca. 11. qu. 11. Martin. Ledes.
supra Suarez hîc, Valentia disp. 7. quæst. 5. punct. 8.
quæst. 4. §. vnde caput. Med. quæst. 96. art. 4. dub. 2.
ad 3. & multi recentiores referentes Petrum de
Soto, Maiorem & alios Salmanticenses, qui oppo-
situm docuerunt, vel hoc limitarunt, vt ob vitæ
periculum liceret consecrare sine manipulo, vel
stola, non autem sine vlla veste sacra; vel in fer-
mentato, vel ieiunio soluto, vel licitum esse con-
secrare cum calice consecrabili: non tamen cum
vasis ordinariis, nec cum vestibus ordinariis: sed
sacerdotalibus, etiamsi non sint benedictæ.</P>
<P>  Sed omnes istæ limitationes sine fundamento<marginalia>8</marginalia>
opponuntur, & bene Sotus 1. iust. quæst. 6. art. 4.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0274.jpg/>
@@1@<SE274>258 Quæst XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>in fine ait: Quin verò crediderim, Ecclesiasticas leges
numquam obligare cum tanta cogendi vehementia, sci-
licet cum periculo vitæ, nisi quando contemptus legis in-
teruenerit, vel iniuria fidei. Quos casus Vazquez su-
prà, & Suarez tom. 3. in 3. parte disp. 8. sect. 3. &
omnes alij excipiunt. Imò sunt, qui asserant, nul-
las leges humanas præter militares obligare mo-
dò cum periculo vitæ: quod etiam videtur tenere
Emmanuel Rodriguez tom. 1. regul. 9. 68. artic. 4.
con. 3. dicens neminem teneri in conscientia seruare
legem positiuam, nisi ratione officij ad id obligetur, vt in
militibus: & de illis Ecclesiasticis probatur, quia si
sacerdos post inceptam Missam etiam ante conse-
crationem recordetur se non esse ieiunum, & non
possit relinquere Missam sine graui nota, aut scan-
dalo, potest etiam prosequi, & perficere: ergo, à
fortiori ad vitandam mortem potest Missam non
ieiunus incipere, & excommunicatus etiam per
bullam C&#x0153;næ potest ob vitandam mortem, vel
infamiam celebrare cum excōmunicatione: idem-
que de irregulari dixit Azor, & Nauarrus, vt retu-
limus: ergo similiter ad vitandam mortem poterit
sacerdos celebrare sine vestibus sacris &c. nec
crit irreuerentia: nam Apostolorum tempore non
fiebant multæ ex his ceremoniis, nec adhibeban-
tur omnia ista ornamenta, & in calicibus lignariis
olim celebratum est: ergo non sunt tanti momen-
ti, vt ad vitandam mortem omitti nequeant. Ad-
dunt tamen aliqui recentiores: qui vellet potiùs
mortem oppetere quam celebrare sine istis orna-
mentis propter reuerentiam tanti sacramenti, is
faceret opus consilij & supererogationis, aut per-
fectionis. Quod intelligunt, quando defectus ve-
stimentorum esset notabilis, & videretur causare
magnam irreuerentiā seu indecentiam: aliàs enim
nec consilij opus esset. Sicut Sotus 4. dist. 22. qu. 2.
art. 4. dixit fortè non esse consilium, quòd sacerdos ex-
ponat vitam, nec celebret coram excommunicato, quod
grauius videtur, quàm celebrare cum calice non
consecrato, aut cum superpellicio loco albæ, aut
cum alba & stola sine casula, aut post solutum ie-
iunium, maximè cum infirmi non ieiuni viaticum
accipere possint.</P>
<P>  Secundò adde cum Vazquez & aliis commu-
niter præter casum, in quo sacerdos à Tyranno
cogeretur in contemptum legum Ecclesiastica-
rum & sacrarum ceremoniarum celebrare sine ve-
stibus sacris, & aliis requisitis (de quo euentu di-
cemus statim) vix posse casum occurrere, quo sit
periculum mortis, nisi quis eo modo celebrauerit,
si tamen aliquis contingat, seruan dum est id quod
hactenus diximus.</P>
<P>  Tertiò adde cum eodem Vazquez & aliis, vt<marginalia>Vt communi-|cet infirmus,|non licet sa-|cerdos cele-|brare post ie-|iunium solu-|tum.</marginalia>
communicetur infirmus in extremis constitutus,
non esse licit&#x0169; sacerdoti celebrare post ieiunium
solutum, vel sine vestibus sacris, nec vt populus
Missam audiat: licèt præceptum Eucharistiæ sit
diuinum, & celebrandi cum vestibus sacris tan-
tùm sit Ecclesiasticum: quia diuinum præceptum
non obligat absolute, sed existente copia sacra-
menti iam facti ritè, decenter, & legitimè conse-
crabilis: maximè cùm sacramentum illud re susce-
ptum, non sit necessarium infirmo ad vitam æter-
nam. Eodem modo præceptum Ecclesiasticum
audie&#x0303;di Missam intelligitur si possit celebrari legi-
timè, vt constituit Ecclesia, alioqui non vult Ec-
clesia quemquam ad audiendam Missam obligare.</P>
<P>  Ad secundum exemplum de contrahente in<-P>@@<marginalia>9</marginalia>

<-P>gradibus prohibitis, rectè etiam respondet Vaz-
quez disp. 161. cap. 3. num. 17. & 18. & alij recentio-
res, inter quos est Suarez cum Soto 4. dist. 22. qu.
1. art. 4. & 1. iust. quæst. 6. art. 4. in fine: non esse pec-
catum metu mortis contrahere matrimoni&#x0169; cum<marginalia>Cum periculo|mortis licet|cōtrahere ma-|trimonium in|gradu prohi-|bito, sed non|consummare.</marginalia>
consanguinea in gradu prohibito sine animo con-
summandi: nam contrahere præcisè solùm est pro-
hibitum iure humano, non obligante cum tanto
discrimine: esset tamen peccatum, si vellet tale
matrimonium consummare, quia cum tale ma-
trimonium sit nullum, erit accedere ad non suam,
quod iure naturali est prohibit&#x0169;, quod nō videtur
attendisse Caietanus, & alij relati à Sanchez tom.
2. de matrimo. lib. 7. disp. 5. num. 2. dicentes contra-
here illo metu in gradibus prohibitis esse mortale,
Caietanus quidem, quia est contra legem huma-
nam, alij verò quia est cōtra naturalem: cùm enim
matrimonium illud sit nullum, vti illo erit contra
legem naturæ. His ergo omissis, dico licitum esse
tunc matrimonium contrahere ad mortem vitan-
dam, vt præter citatos suprà, tenet Sancius illa
disp. 5. nu. 3. & 4. & tom. 1. lib. 4. disp. 16. ad 2. Irritum
autem esse tale matrimonium meritò ijdem affir-
mant, quia sic expedit bono communi, nam alio-
qui etiam in gradibus prohibitis passim contrahe-
retur metu mortis, quod cederet in magnum reip.
detrimentum. Sed quid si sic contrahendo expo-
neret se periculo peccandi? Vazquez insinuat, pec-
care mortaliter: sed alij docent contrarium, quia
non se exponit temerè, sed ex causa vrgenti, sicut
qui non potest commodè alibi viuere, potest ha-
bitare in domo, in qua est occasio, periculumq&#x0301;ue
peccandi, vt tract. de peccatis, cum Nauarr. & aliis
diximus.</P>
<P>  Obijcies, humana lex habet vim irritandi ma-<marginalia>10</marginalia>
trimonium illud, etiam cum periculo vitæ con-<marginalia>Obiectio.</marginalia>
tractum, ergo & prohibendi cum codem pericu-
lo. Negatur consequentia cum Vazquez & aliis,
quia esse irritum, etiam in tali occasione non no-
cet, sed potiùs prodest coacto, & bono communi
est necessarium: alioqui innumera fierent matri-
monia metu mortis cum consanguineis; at verò
esse prohibitum in tali euentu contrahere verbis
externis cum animo se obligandi quantùm potest,
non esset vtile bono communi, sed noxium, quia
multi innocentes perirent: ideò in tali euentu irri-
tatur, nō tamen prohibetur ab Ecclesia. Adde, tale
matrimonium, qua parte est metu cōtractum, non
tam irritari ab Ecclesia quàm à natura, vt dictum
est tract. 3. disp. 2. eiusmodi facta metu graui ca-
dente in virum constantem esse irrita iure naturæ.
Si autem quis cogatur tale matrimoni&#x0169; consum-
mare, quid agere debeat scripsimus tract. de ma-
trimonio, quem typis (Deo dante) mandabimus<marginalia>Contrahens|cum consan-|guinea metu|mortis, non|committit sa-|crilegium.</marginalia>
aliquando. Item ibidem docuimus illum contra-
hendo metu mortis cum consanguinea nec sacri-
legium committere, quamuis sciat irritum esse
cōtractum, nec mentiri dicendo, accipio te in meam,
intelligit enim, quantùm in me est, & non intendit
absolutè recipere, aut conferre sacramentum, sed
conditionaliter, seu quantùm est ex parte sua, vn-
de non fingit, & ludit in sacris, nec cum ludibrio
tractat res saeras.</P>
<P>  Ad tertium exemplum bene etiam Vazquez il-<marginalia>11</marginalia>
lo cap. 3. parochum debere parere Episcopo, præ-
cipienti, vt tempore pestis maneat in ciuitate, quia
ad munus pastoris pertinet animam pro suis oui-
bus ponere, Ioan. 10. & eius præsentia est necessa-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0275.jpg/>
@@1@<SE275>Disput. XI. Sectio I. 259
<duolan 2><-P>ria, aut valdè vtilis bono publico, quod maximè
est verum, quando alij idonei nollent vltrò mane-
te in ciuitate ad ministranda sacramenta infirmis.
Ad primam confirmationem tertij argumenti, re-
spondet Vazquez ead. dist. cap. 4. illud cap. in sa-
cris variè à doctoribus exponi, omnes tamen con-
cedere legem Ecclesiasticam de non communi-
cando cum excommunicatis non obligare cum
dispendio vitæ: & quod ait Caietanus id esse ex
benignitate legislatoris, cur non fatetur in aliis?</P>
<P>  Prima igitur interpretatio illius cap. est Panor-<marginalia>12</marginalia>
mitani, Adria. qu. 3. de clauib. excep. 8. & quodli-<marginalia>1. expositio.</marginalia>
bet. 1. art. 3. ad 5. & quodlibet. 6. art. 2. ad secundam
ratione&#x0303; non longè à fine articuli, Pontificem loqui
de metu prouenie&#x0303;te ab extrinseco, talis enim non
excusat. Hanc doctrinam reijcit Couarruuias cap.
alma, part. 1. §. 3. num. 9. quia sequeretur non esse
licitum communicare cum excōmunicato, quan-
do eius cōmunicatio necessaria sit alicui, vt libe-
retur ab oppressione domus minantis ruinam,
quia timor hic est ab extrinseco, & non ab intrin-
seco, sicut metus famis. Sed benè Vazquez ait Co-
uarruuiam non fuisse assecutum mentem illorum
doctorum. Solùm enim volunt peccatum esse
cōmunicare cum excommunicato minanti mor-
tem, nisi communicent cum illo in contemptum
legis Ecclesiasticæ: quia maioris momenti est ver-
bo, & opere tueri auctoritatem legis, quàm vitam
seruare. Ita intelligunt multi factum Hermene-
gildi, qui potiùs mori voluit, quàm Eucharistiam
ab hæretico sumere, cap. superueniente 1. quæst. 1.
cap. fin. 24. 9. 1. ex Gregorio 3. Dialog. cap. 31. sic
Machabæi lib. 1. c. 2. vt se defenderent ab inimicis,
in sabbato pugnauerunt, quando timor non erat
incussus in cōtemptum legis, cùm verò Eleazar. 2.
Machabe. 6. cogeretur in contemptum legis co-
medere carnes porcinas, elegit morte&#x0303; potiùs quàm
comestionem, quam Adriani hoc modo intellecti
(vt etiam intelligitur à Suarez 3. par. tom. 5. disp. 6.
sect. 3.) doctrinam veram esse, & non ineptè textui
accommodatam dicit Couarruuias ipse, & Vaz-
quez pro eadem interpretatione refere&#x0303;s summam
confessorum tit. de senr. excom. quæst. 165. Sylue-
strum excomm. 5. dub. 14. Maiorem 4. dist. 18. qu.
4. Nauarrum, cap. inter verba 11. quæst. 3. prælud. 3.
num. 4. & eodem modo exponit Azor tom. 1. lib. 5.
cap. 11. quæst. 1.</P>
<P>  Qui omnes docent licitum esse metu mortis
cōmunicare cum excommunicato, si ille hoc non<marginalia>Communica-|re cum excom-|municato quo|modo liceat.</marginalia>
faciat, vt cōtemnatur Ecclesia, seu eius auctoritas
& leges, sed vt excommunicatus ostendat se non
esse excommunicatum defectu causæ, vel alia ra-
tione non negando auctoritatem Ecclesiæ, & vim
verarum eius legum, & censurarum.</P>
<P>  Alij verò textum exponunt de communicatio-<marginalia>13</marginalia>
ne in sacris, & in crimine, Nauarrus illo cap. inter
verba. prælud. 3. num. 8. Syluester verbo metus qu.
7. & excom. 5. num. 6. in fine, tribuens D. Thomæ
quodlib. 11. art. 9. ad argu. Sed Vazquez ait de hac
re nihil ibi dicere, neque Durandum 4. dist. 18. qu.
5. ad 3. & interpretationem Syluest. reijcit, quia
tale genus communicationis ex ipso textu, nulla,
vel minima coniectura deduci potest.</P>
<P>  Addit Vazquez, quamuis verum sit, quod ait
Syluester, non esse licitum metu mortis commu-
nicare in crimine cum ipso excommunicato: fal-
sum tamen est, quod ait non esse licitum commu-
nicare cum illo in sacris, si per communicationem<-P>@@

<-P>in sacris intelligat communicationem in diuinis
officiis, quia hæc communicatio solo iure Eccle-
siastico prohibita est. Si verò loquatur de commu-
nicatione, & receptione sacramentorum, volens
hanc esse prohibitam iure naturali, difficilis do-
ctrina est. Nam quamuis supposita excommuni-
catione, iure naturali sequatur non esse licitum
recipere ab eo, qui non potest bene administrare,
nec illi administrare, qui non potest licitè recipere:
nihilominus cùm in aliquibus casibus ob vitan-
dam infamiam nequis se manifestet, licitum sit<marginalia>Quando lici-|tum sit cele-|brare excom-|municato.</marginalia>
celebrare in excommunicatione, quādo nimitum
illius quis recordatur in altari, & sine nota non
possit ab incepto desistere: ita etiam dicere possu-
mus licitum esse communicare cum excommuni-
cato in sacramentis, cùm adest periculum mortis,
non quia cum excōmunicatione liceat sacramen-
tum recipere, sed quia eo casu Ecclesia nō excom-
municat quemquam, neque possit cum tanto di-
spendio, non exigente bono communi & vniuer-
sali. Hactenus Vazquez: mihi videtur Pontifex
loqui de communicatione in sacris, & non in hu-
manis, quia loquitur de communicatione, quæ
etiam sine metu esset peccatum mortale, qualis
non est communicatio in humanis: eam tamen
communicationem in sacris metu mortis licitam
esse, nisi fiat, vt communiter fieri solet, in contem-
ptum fide & religionis, aut censuræ Ecclesiasticæ:
& ita hæc secunda explicatio non aduersatur pri-
mæ, & ita illum textum interpretatur ibi Innocen-
tius IV. Couarruuias cap. Alma. part. 1. §. 3. num. 9.
Idem 4. part. quæst. 22. mem. 1. art. 3. 6. 2. Durandus
4. dist. 18. quæst. 5. num. 12.</P>
<P>  Tertia expositio Couarruuiæ est de metu leui,<marginalia>14</marginalia>
qui non excusat à peccato mortali actum, qui
aliàs esset peccat&#x0169; mortale, de quo loquitur Pon-
tifex ibi: cùm pro nullo metu debeat quis mortale pec-
catum incurrere: est autem mortale secluso metu
graui communicare in sacris cum excommunica-
to: ergo etiam cum metu leui. Itaque iuxta hanc
expositionem dici potest in prima parte textus
per vim non solùm intelligi vim præcisam, & ab-
solutam, sed etiam metum grauem; sic enim no-
men coactionis interdum iure sumi constat cap.
de Iudæis 45. dist. in secunda autem parte de solo
metu leui, sed huic expositioni obstat verbum
Pontificis pro nullo metu.</P>
<P>  Quarta expositio est, Pontificem solùm docere
vim præcisam semper excusare à culpa, metum
verò non semper, quando autem excuset non de-
clarasse, sed reliquisse generali doctrinæ, hoc solo
contentum, quòd nullo metu licitum est mortali-
ter peccare, & quòd aliquando metus non semper
excusat à peccato contra Ecclesiæ prohibitionem,
ac proinde nec à censura. Ita interpretatur Suarez
3. part. tom. 5. disp. 6. sect. 3. num. 10. addens nu. 11.
nec metu mortis licere dare Eucharistiam nomi-<marginalia>Nec metu mor|tis licet dare|Eucharistiam|nominatim ex|communicato.</marginalia>
natim excommunicato, denuntiato, potenti cum
mortis comminatione, quia est intrinsecè malum.
De quo casu dubito. Nam videtur Deum posse
mihi præcipere, aut concedere, vt illam illi indi-
gno darem, sed metus mortis etiam excusar à pec-
cato contra præceptum diuinum positinum, vt di-
xerat ipse Suarez paulò antè contra Maiorem 4.
dist. 18. de casu, in quo præcepto diuino positiuo
esset prohibita communicatio cum excommuni-
cato: ergo ex tali modo licitum esset dare illi Eu-
charistiam: facit, quod ipsemet docet ex cap. cum<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0276.jpg/>
@@1@<SE276>260 Quæst. XCVI Tract. XIV.
<duolan 2><-P>non ab homine de sent. excom. post extrauagan-
tem ad euitanda. Non esse intrinsecè malum com-
municare cum excommunicato, & quod in mate-
ria de Eucharistia dicitur, dandam esse occulto
peccatori publicè petenti, vt Christus eam dedit
occulto peccatori Iudæ, an verò sit intrinsecè ma-
lum, vt anteà dixerat, sacerdotem publicè excom-
municatum vel suspensum absoluere à peccato,
vel excommunicatione alibi.</P>
<P>  Quinta expositio, quòd solùm loquatur in foro
externo, sed est violenta, quia etiam in foro ex-
terno admittitur, & habet locum probatio metus
illati ab extrinseco, & cuiuscumque alterius excu-
sationis sufficientis.</P>
<P>  Sexta expositio est, vt Pontifex Ioquatur de
communicante per metum; cum scandalo tamen:
sed certè quia tunc homo non peccaret peccato
scandali, quia non intendit ruinam proximi, nec
tenetur illam cum tanto suo detrimento vitare,
maximè cum videntes metu cogi non habeāt suf-
ficiens motiuum peccandi, quamuis si scandalum
esset commune & pusillorum, potiùs deberet mo-
ri, quàm communicare cum excommunicato: quia
salus cōmunis præferenda est propriæ. Esset autem<marginalia>Salus commu-|nis præferen-|da propriæ.</marginalia>
huiusmodi scandalum, si in contemptum legis vel
apparenter cogeretur ad communicandum, & ipse
communicaret, vel saltem exteriùs dissimularet,
& non planè resisteret; imò tunc peccaret contra
obligationem confitendi fidem de valore sacra-
rum legum, & auctoritate Ecclesiæ ad illas feren-
das: confessio autem deberet esse ore & opere, ne
fides, & religio contemnatur.</P>
<P>  Vnde retinenda est prima interpretatio, quòd<marginalia>15</marginalia>
Pontifex loquitur de communicante coacto ad
communicandum in contemptum Ecclesiasticæ
potestatis, vel religionis Christianæ, in quo euen-
tu licet obligatio nascatur ex occasione præcepti
positiui, non tamen ex illo, sed ex præcepto con-
fitendi fidem tempore necessitatis, vel non con-
temnendi, aut non permittendi, vt contemnantur
obligatio, etiam ritus, cæremoniæ, & leges Eccle-
siasticæ: & hæc in legibus ciuilibus oriri potest, si
in contemptu ipsarum, vel ciuilis Magistratus, &
potestatis, cogatur.</P>
<P>  Ad secundam confirmationem latè respondet<marginalia>16</marginalia>
Vazquez tota disp. 162. tractans, an Carthusiani
etiam cum manifesto vitæ discrimine teneantur
carnibus non vesci: qua de re agemus & nos ex
professo quæst. sequ.</P>
<P>  Ad tertiam confirmationem aliqui dicunt, illam
Augustini doctrinam esse de consilio, non de præ-
cepto, nisi opus sit abstinere ad vitandum scanda-
lum: tunc enim etiam esset præceptum, quamuis
Augustinus ep. 154. ad Publicolam dicat, meliùs
esse, vt viator famis necessitate victus, nihilq&#x0301;ue<marginalia>Viator famis|necessitate|pressus, nihil|inueniens nisi|carnes in Ido-|lio positas eas|non debet|edere.</marginalia>
vspiam inueniens, nisi cibum in Idolio positum,
vbi nullus sit alius hominum, Christiana virtute
id respuat: quod referens Lorinus Act. 15. vers. 20.
mirum esse ait, & se contrarium sentire absente
scandalo, vt cùm Spiridio apud Nicepho. octau.
histo. cap. 42. carnes ieiunij tempore apposuit ho-
spiti, quia nihil suppetebat aliud; quod apponeret,
& bene est (inquit Lorinus) quòd Augustinus abso-
lutè non damnat: sed Vazquez, vt referemus sect.
sequ. in fine, putat ab August. damnari, sed de ne-
cessitate extrema intelligit Leonem epist. 79. cap.
5. dicentem, vt siue terror, siue fames suaserit ad eden-
da immolatitia, p&#x0153;nitentiæ satisfactione purgentur qui<-P>@@

<-P>id fecerint, quamuis quod attinet ad terrorem, si in
contemptum legis diuinæ præciperentur immo-
latitia edere, & ipsi id ita facerent, vt legis diuinæ
contemptus inde sequeretur, peccarent id metu
mortis faciendo. Idem esset, si inde sequeretur
scandalum Christianorum, quibus occasio tri-
bueretur existimandi eos ad gentium impietatem
translatos, & sic intelligo Leonem: sic Eleazar
2. Machab. 6. propter vitandum scandalum noluit
carnes porcinas manducare, imminente mortis
periculo. Sic fortè intelligitur, quod apud Theo-
doret. 3. histor. cap. 14. legimus, Antiochiæ, & in
Daphne contaminatis præcepto Iuliani Apostatæ
omnibus fontibus, & cibis in foro præter duos
milites Martyres Iuuentium, & Maximianum
(quos Chrysostomus oratione de his martyribus
laudatione prosecutus est) cæteros Christianos, &
si non poterant non gemere, & lamentari, & sce-
lera sua impensè detestari, tame&#x0303; eisdem cibis vsos
fuisse: quamquam hoc non fuisse peccatum, nisi
materialiter insinuat ipse Theodoretus, dicens
eisdem cibis vescebantur legi Apostoli obsecuti,
ita iubenti, quidquid in macello venditur, comedite,
nihil diiudicantes propter conscientiam 1. Cor. 10. ver.
15. & in illo casu nullum videtur esse scandalum,
nullus contemptus legum, cùm omnes intellige-
rent non in cōtemptum legum Ecclesiasticarum,
sed pura necessitate cibos illos comedi, quia nulli
alij erant: vnde Gregorius Thaumaturgus apud
Thodorum Balsamonem, & tom. 1. biblio. patrum
in epistola quadam scribit: Non cibi nos grauent, si
captiui ea comederint, quæ, qui in eos dominium obtine&#x0303;t,
eis apposuerint, maximè quando vna de omnibus fama
est, Barbaros Gothos, qui in nostras regiones incur-
siones fecerunt, idolis non sacrificasse, &c. vide Lo-
rinum suprà, & quæ dicemus in calce sectionis
sequentis.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO II.
An Charthusianorum lex de abstinentia à carnibus
obliget etiam cum discrimine vitæ.</Z>
<P><INI4>N</INI4>Auarrus consil. 51. de regular. num. 5.<marginalia>17</marginalia>
incertum sibi esse ait, an Charthu-<marginalia>Carthusiani|non voto ex-|presso, sed ex|ordinatione|positiua tenen|tur à carnibus|abstinere.</marginalia>
siani ex voto annexo constitutioni,
ad abstinentiam istam teneantur: sed
rectè Gerson 2. part. in regulis moral. cap. de regu-
lari §. votum Carthusiensium, & ead. part. tract. de
nō esu carnium Carthusiensium, ait nullo expres-
so seu speciali voto ad eam abstinentiam teneri,
sed ex ordinatione positiua sub disciplina, seu p&#x0153;-
nis ordinis.</P>
<P>  Verba legis sunt: Quia secundum sanctissimam
nostri ordinis consuetudinem à sanctis patribus nostris
intro ductam omnem esum carnium, & omnium quæ-
cumque ex carnibus quomodolibet constant, siue per
modum cibi, siue per modum potionis, aut sorbitionis
sumantur, à nostro proposito abiecimus: statuimus, vt
quicumque nostri ordinis professus huius tam laudabi-
lis institutionis transgressor extiterit, carnes videlicet
comedendo, seu alicui personæ ordinis ministrando, aut
comedentibus, vel ministrantibus consentiendo, vel non
prohibendo, cùm potuerit prohibere, vel qui intra do-
mus suæ clausuram, quibuscumque personis carnes mi-
nistrauerit, seu ab alijs permiserit ministrari, nec pro-
hibuerit, prohibere cum valebit: Si Prior, vel Vicarius,
aut procurator hoc fecerit, ipso facto tamquam ipsius<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0277.jpg/>
@@1@<SE277>Disput. XI. Sectio II. 261
<duolan 2><-P>suæ professionis calumniator, & transgressor obedie&#x0303;tiam
perdat, & vocibus, ac locis debitis, & cæteris obedien-
tiis ordinis careat in æternum. Deinde aliis monachis
simplicibus alias p&#x0153;nas imponit, & constitutio-
nem ad moniales sui ordinis extendit. De hoc vo-
tum speciale non faciunt Carthusiani, sed genera-<marginalia>Carthasiano-|rum constitu-|tiones nullæ,|quæ à carni-|bus abstinen-|tia prohibeāt.</marginalia>
tim vouent obedientiam secundùm regulam, nul-
la autem cōstitutione cauetur hanc abstinentiam
esse seruandam, etiam cum vitæ discrimine, serua-
tur tamen etiam in mortis articulo, quæ omnia
docet Gerson suprà, Vazquez disp. 162. ca. 1. cum
Petro Sutore lib. 1. de reb. Carthusianor. tit. 3. & 8.
hanc legem seu consuetudinem sub mortali obli-
gare, rectè Nauarrus suprà num. 6. Vazquez cap.
4. num. 16. ac proinde eius violationem esse contra
generale votum obedientiæ. De hac lege seu con-
suetudine, an seruari possit, aut debeat cum vitæ
discrimine, tractant Gerson tract. de abstinentia
Carthusianorum, Maior 4. dist. 38. quæst. 24. Mar-
tin. de magistris quæst. 3. de abstinentia, Victoria
relect. de temperantia nu. 8. Medina cap. de ieiunio
9. 13. seu vltimo ad 4. Ioan. Andreas ca. consilium,
de obseruatione Ieiunij, vbi Butrius, Ancaranus,
& Cardinalis, Azor tom. 1. lib. 5. cap. 6. quæst. 7.
Vazquez hîc, disp. 162. Ledesm. 2. part. quæst. 1.
art. 6. dub. 5. Adrian. quodlibet. 1. cum argumentis
art. 3. ad 9. argumentum Almai. 4. dist. 5. quæst. 2.
prop. 3. de domino naturali.</P>
<P>  Prima sententia est Victoriæ, quem sequitur<marginalia>18</marginalia>
Ledesma suprà, dicentis primò, licet Carthusiano<marginalia>1. opin.</marginalia>
in extrema necessitate ægritudinis constituto, ab-<marginalia>Licet Carthu|siano in ex-|trema neceßi-|tate constitu-|to abstinere à|carnibus.</marginalia>
stinere à carnibus, etiam si ex esu carnium non sit
futurum vllum scandalum. Suadetur primò, quia
si non liceret, secluso scandalo, ergo nec interue-
niente scandalo, quod est contra aduersarios: se-
quela probatur, quia tale scandalum esset Phari-
sæor&#x0169;, quor&#x0169; nulla ratio habenda esset, sed sinendi
essent tamquàm cæci, & duces cæcorum. Matth. 15. &
seruanda esset regula Grego. celebratissima, tutius
scandalum nasci permittitur, quàm vitæ veritas relin-
quatur.</P>
<P>  Secundò, quia nō teneretur quis seruare vitam
quocumque modo licito: nam ratione patientiæ
posset permittere se occidi ab alio, aut in bello ex-
ponere se periculo mortis, pro defensione patriæ,
vel ad debellandos hostes; & punienda eorum de-
licta, & vxor licitè assistit marito infecto peste, aut
alio morbo contagioso: & nemo debet mutare
locum gratia sanitatis, vt liberetur ab ægritudine,
sed patienter potest in eodem loco vitam finire: &
nemini licet vxorem ducere, licèt necessaria sit ad
vitæ conseruationem. Vide Nauarrum 1. de rest.
cap. 3. nu. 70. vbi docet licitum esse in multis casi-
bus morti se exponere, & D. Thomas 4. dist. 38.
quæst. 2. art. 4. quæst. 1. ad 3. ait non peccare eum
qui propter aliquod opus virtutis se mortis peri-
culo exponit: & Simancas, in Cath. Instit. tit. 18.
nu. 30. ait, licitum esse non se defendere ab inter-
fectore, panem alteri largiti in extrema famis ne-
cessitate, damnato ad mortem non fugere: ægros
visitare tempore pestis, nauigare tempore peri-
culoso, in bello iusto præliari: abstinentia vitam
breuiorem reddere, & similia, Gerson part. 2. tract.
de non esu carnium, Bart. Sybilla, in speculo pe-
regrin. qq. decade 1. cap 5. quæst. 2. Victoria relect.
de forti. Couarruuias 1. Variar. cap. 2. l. cum autem
§. malus de edilitio edicto. l. peculium §. si ipse, de
peculio. l. Cornelia §. vlti. de Sicariis cap. maritum<-P>@@

<-P>33. dist. art. 3. de corpor. vitiati, Senec. epistola. 24.
Gellius lib. 15. noct. Atticar&#x0169;. ca. 10. Valer. Max. lib.
7. cap. 7. Basil. lib. de virginit. Euseb. 6. Historię cap.
6. Plutharc. lib. de clar. mulier. cap. 11. Tyraquell.
cap. 31. nu. 320. Ergo similiter Carthusianus non
tenetur vesci carnibus, licet id esset vnicum me-
dium ad conseruationem vitæ, quia id facit pro-
pter virtutem abstinentiæ.</P>
<P>  Secundò dicit Victoria, ad vitandam mortem, si<marginalia>Carthusianus|posset vesci|carnibus si id|esset necessa-|rium ad vi-|tandam mor-|tem.</marginalia>
id esset necessarium, posset Carthusianus carnibus
vesci, alioquin non esset constitutio tolerabilis, &
humana: explicat, si nullus alius esset cibus præter
carnes, lege naturali teneri Carthusianum carni-
bus vesci, secus si essent alij cibi, licèt insufficien-
tes ad conseruationem vitæ: tunc enim non tene-
retur: posset tamen à carnibus abstinere, quia in
priori casu mors videtur violenta, & præter natu-
ræ ordinem: in posteriori verò non item. Hanc
opinionem Victoriæ tenet etiam Martin. Ledes.
suprà.</P>
<P>  Vazquez à Victoria solùm dissidet, affirmans, si<marginalia>19</marginalia>
alij cibi sint, quamuis insufficientes ad vitā tuen-<marginalia>2. opin.|VaZq.</marginalia>
dam, debere à carnibus abstinere, alioqui morta-
liter peccaturum. Nam quæcumque licita sunt
religioso, etiam vt insignia opera virtutum, si vo-
to aliquo peculiari, vel generali ad eorum obser-
uationem se adstringat sub mortali facere debet.
Carthusianus autem, licet specialiter non voueat
abstinentiam à carnibus, vouet tamen eam com-
muni & vniuersali voto obedientiæ, quo obliga-
tur ad obseruationem eorum, quæ sunt in regula,
iuxta formam in ea traditam, ita vt si statutum re-
ligionis proponatur, vt præceptum obligans ad
mortale, religiosus vouens obedientiam duplici
vinculo adstringatur, & voti ex virtute religio-
nis, & regulæ, ex ea virtute, in qua materia il-
lius constituitur. Cùm igitur Carthusianorum sta-
tutum de abstinentia à carnibus, antiqua saltem
consuetudine ita interpretante, & tota religione,
penes quam est potestas condendi leges, appro-
bante, vim habeat præcepti, & quia est in re graui
ad mortale obliget ex intentione totius religio-
nis: efficitur vt obliget in eo etiam periculo mor-
bi, si absque vllo peccato obseruari potest, vt re ve-
ra potest. Nam præceptum, quo quisque tenetur
propriam vitam seruare, siue sit fortitudinis, con-
tra quam peccatur peccato temeritatis, siue_sit iu-
stitiæ, sine alterius virtutis, solùm obligat nisi
adsit honesta & rationabilis causa non seruandi
vitam: posita enim tali causa, possumus de vita,
& remedio eius non curare, imò id laudabile &
egregium opus virtutis erit, vt in casibus superiùs
positis: sed in præsenti casu est iusta causa absti-
nendi à carnibus in periculo mortis: ergo. Minor
probatur, si enim quis, vt ægrotum in sua ægritu-
dine consoletur, manere potest apud eum cum pe-
riculo vitæ suæ, & vnus pro alio ne occidatur, vi-
tam exponere, & ad id se voto peculiari obliga-
re, & hæ causæ sufficientes sunt, vt omnem obli-
gationem, & vim præcepti naturalis de tuenda
propria vita de medio tollant: multò maior, &
excellentior, & laudabilior causa est, vt Carthu-<marginalia>Rationes ob|quas Carthu-|sianus etiam|cum vitæ pe-|riculo à car-|nihus abstine-|re poßit.</marginalia>
sianus, ex reuerentia, & amore suæ regulæ ita il-
lam seruet, vt à morbo liberari nolit, si necesse sit
constitutionem suæ religionis violari: causa verò
honesta, & iusta est, non quidem vitare scandalum
aliorum, hæc enim non sufficit, vt vel minimum
præceptum omittatur, sed magna vtilitas obser-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0278.jpg/>
@@1@<SE278>262 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>uandæ huius constitutionis, & disciplinæ religio-
sæ apud cæteros omnes religiosos, non modò si
publicè, sed etiamsi secretò ita seuerè seruari sciāt.
Hinc enim efficitur, vt cæteri religiosi, dum re-
ctè valent, eam rectius obseruent, nec dispensatio-
nes quærant, causis aliquibus prætensis, quibus
concessis, quamuis sine peccato carnibus vesci
liceret, disciplina tamen religiosa teperet, & ab
instituti sui ratione declinaret: vt igitur in eodem
vigore semper maneat, laudabile, & honestum est,
vt quisque etiam in articulo mortis abstineat: Ego
(inquit Vazquez) sanè accepi à grauissimis huius san-
ctissimæ congregationis religiosis, cum introducta esset
aliquando licentia dispensandi in hac regula propter
ægritudinis necessitatem, non leuem inde c&#x0153;ptam fuisse
occasionem, vt etiam extra tempus necessitatis, obser-
uantia huius regulæ non parum teperet. Adde etiam<marginalia>Cur ex cæte-|ris religioni-|bus ad Car-|thusianā tran-|situs fieri pos-|sit.</marginalia>
constitutionem perpetuæ abstinentiæ à carnibus,
ex præcipuis esse huius sanctissimæ religionis,
quas habet ex instituto, propter quam & alias vi-
tæ asperitates, Pontificio vtitur priuilegio, vt
cæteri religiosi licentia petita, & si non obtenta,
ad eam transire possint. Qua de causa magis etiam
crescit vtilitas publica illius regulæ, vt cum tanto
periculo seuerè ab omnibus debeat seruari. Con-
firmatur, quia licet prudens medicus iudicet esse
periculum mortis, si æger à carnibus abstineat,
illud tamen non est tam euidens, vt alia publica
causa postulante non debeat abstinentia illa pe-
riculo anteponi. Cumque Carthusianus vouerit
obedientiam regulę, consequens est, vt non solum
possit, sed etiam teneatur publicè, & secretè à car-
nibus abstinere. Confirmatur etiam, quia huma-
nus legislator, si iusta causa id poscat, potest obli-
gare cum vitæ periculo, sed hîc est iusta causa: er-
go. Confirmatur etiam, quia opus maximè lauda-
bile est, etiam in mortis articulo molliora strami-
na non quærere, sed humi, aut in aspero loco mo-
ri in aliorum exemplum, præsertim ei qui est vir
insignis, & alicuius congregationis antesigna-
nus: vt B. Martinus rogatus à discipulis, vt pate-<marginalia>B. Martinus|in mortis ar-|ticulo mollio-|ra stramina|fugit.</marginalia>
retur corpus suum mollioribus foueri, sinite (in-
quit) fratres sinite: ego si aliud exemplum vobis reli-
quero, ipse peccaui, vt referunt Gerson, & Maior
suprà, quod certissimum existimo, quando talis
vitæ asperitas causa solùm est, non vt quis moria-
tur, sed vt breuius vitam finiat: hoc enim exem-
plum maioris momenti est, quàm breue aliquod
vitæ tempus: vnde in Hispania olim milites S. Ia-
cobi in atticulo mortis ex lectulo extrahebantur,
& supra crucem ex cinere factam, in pauimento
morituri collocabantur: imò siquis esset solitus
in aspero stramine cubare, laudabiliter in extrema
ægritudine posset mollia non admittere, etiamsi
inde salus omninò penderet: vt Paula noluit tunc
parum vini gustare, vt consuetudinem abstinendi
à vino, quamdiu tenuerat, retineret, teste Hiero-
nymo ep. 27.</P>
<P>  Quod autem, quando alij non sunt cibi, possit,<marginalia>Quando non|sunt alij cibi,|potest, & de-|bet Carthu-|sianus carni-|bus vesci.</marginalia>
& teneatur Carthusianus carnibus vesci, probat
Vazquez: quia tunc nulla esset causa iusta absti-
nendi, nec vllum bonum esset, quod talem absti-
nentiam honestaret. Tum quia statutum in eo ca-
su non intelligitur: sed cum alij suppetunt cibi,
quibus religiosus vesci possit. Tum quia præter
omnem humanam rationem est tale genus absti-
nentiæ, vt quis cogatur fame perire: hoc enim &
natura ipsa, & ratio omninò abhorret. Quare<-P>@@

<-P>nullum bonum ex hoc genere abstinentiæ, neque
in eo, qui patitur, neque in aliis oriri potest: tale
enim exemplum ad nullos humanos mores com-
ponendos prodesset. Quòd si tunc scandalizare-
tur aliquis, cognita veritate nihil curandum esset,
etiamsi scandalum ex infirmitate, vel ignorantia
oriretur, quantò minus, si ex malitia? Neque hinc
apud Carthusianos potest occasio sumi dispen-
sandi in seueritate suæ regulę, cùm in hoc casu illa
non intelligatur: sic etiam intelligitur, quod ait
Nicolaus III. c. exiit de verb. sig. in 6. §. nec quic-
quam. Cùm ab omni lege extrema necessitas sit exem-
pta: nec talem abdicationem proprietatis omnimodæ re-
nuntiationem vsus rerum cuiquam videatur inducere:
solùm enim improbat eos, qui dicerent, Franci-
scanos sua professione ita renuntiasse omni vsui
rerum, vt necessaria ad victum quærere non pos-
sent. Nec loquitur de renuntiatione huius, aut al-
terius rei, sicut Carthusianus carnibus tantùm re-
nuntiat, sed de renuntiatione vsus omni&#x0169; rerum,
quibus humana vita sustentari potest.</P>
<P>  Si obijcias: quia alij cibi præter carnes in illo
morbo personæ ita se habent, ac si nihil essent, si-
quidem contra morbum nihil operantur: sed cùm
non sunt alij cibi, non licèt à carnibus abstinere,
ergo nec cùm alij cibi adsunt, sed non prosunt.
Respondet Vazquez, quando sunt alij cibi, si aliàs<marginalia>Cibi alij, si|nociui nō sint.|non sunt pro|nihilo repu-|tandi.</marginalia>
nociui non sint, etiamsi sint minoris virtutis ad
resistendum morbo, tamen non esse reputandos
pro nihilo: serniunt enim, ne Monachus fame
pereat, etiamsi morbo moriatur: inhumanum
autem est abstinere ab omni cibo vsque ad mor-
tem; non tamen à tali genere cibi, ex quo sequi-
tur, vt quis breuiori tempore morbo naturali mo-
riatur. Hęc Vazquez, in cuius fauore&#x0303; profero Hie-
ronymum ep. 22. ad Eustoch. de custo. virginit. vbi
ait, de cibis & potu taceo: cùm etiam languentes Mo-
nachi aqua frigida vtantur: & coctum aliquid accepis-
se, luxuria sit: & ep. 27. ad Eustoch. de epitaphio
Paulæ, de ipsa ait; Quid memorem clementiam, &
sedulitatem in ægrotantes, quas miris obsequiis & mi-
nisteriis confouebat: cumque aliis languentibus largè
præberet omnia, & vsum quoque exhiberet carnium, si
quando ipsa ægrotasset, sibi non indulgebat. Deinde
refert, nulla ratione nec S. Epiphanij monitis,
nec ipsius Hieronymi exhortatione induci potuis-
se, vt vinum biberet, quamuis grauiter laboraret,
& medici persuaderent ob refectionem corporis,
vino opus esse tenui & pauco, ne aquam bibens,
in hydropem verteretur, & 1. contra Iouini. longè
ante medium ait. Ab exordio conditionis humanæ nec
carnibus vescebamur, &c. postquam autem Christus
venit, & ω reuoluit ad α, & extremitatem retraxit
ad principium, &c. nec comedimus carnes, di-
cente Apostolo Rom. 14. ver. 21. bonum est non
manducare carnes, & non bibere vinum: & 2. contra
Iouinian. ex Thera monte refert sacerdotes ægro-
tos carnibus, & vino abstinuisse: idem de Essenis
refert, & laudat.</P>
<P>  A Vazquez nonnihil discrepat Azor supra di-<marginalia>20</marginalia>
cens: licet interdicere carnium vsum, etiam cùm est vi-<marginalia>3. opin.</marginalia>
tæ omninò necessarius, esset iniquum, & contra ius na-<marginalia>Carthusiano|licet abstinere|à carnibus c&#x0169;|probabili vitæ|periculo.</marginalia>
turæ: tamen generatim licitè prohibetur, subintellecta
hac exceptione, seu conditione, nisi fuerit vitæ omninò
necessarius. Quamuis per hoc sicut per alias vitæ
religiosæ obseruantias vita breuior fiat, modò id
non intendatur, sed virtutis exercitium: imò cui-
libet Carthusiensi licitum est abstinere à carnibus<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0279.jpg/>
@@1@<SE279>Disput. XI. Sectio II. 263
<duolan 2><-P>cum probabili periculo vitæ propter aliquod vir-
tutis officium tuendum, retinendum aut reuocan-
dum, videlicet ad vitandum scandalum, vel offen-
sionem aliorum, ad seruandam religiosæ vitę con-
suetudinem, & regulam, ne relaxatione paulatim
languescat, decidat, ac pereat, & ne relaxatio ad
casus etiam iure vetitos trahatur: vt cuique licet
ob studium virtutis, permittere, vt sibi necessaria
ad vitæ vsus subtrahantur, & vitam pro amico ex-
ponere, & in naufragio patri, principi vel egregio
viro tabulam relinquere, vt Sotus, Victoriam se-
cutus docet 5. iust. quæst. 1. art. 8. ad 1. si nondum
filius tabulam c&#x0153;perit, cum posset eam commodè
capere: licet etiam manere in carcere cum proba-
bili vitæ discrimine, vt amicum tueamur. Si verò
nullum sit tale virtutis officium, tenetur Carthu-
sianus in euidenti, vel probabili mortis periculo
carnibus vesci, vt si solus sit in solitudine, vbi alij
non sunt cibi, vt etiam si mihi sit præceptum, ne
domo exeam, debeo exire, si incendio absumitur,
vel necessarium sit ad educendum aliquem ex fo-
uea vel flumine: sic etiam interpretamur vota &
iuramenta: quamuis Victoria, quem sequitur Le-
desma 2. 4. quæst. 17. artic. 6. dub. 5. docent etiam in
hoc casu Carthusiensem tuta conscientia posse
carnibus abstinere, vt legem seruet. Hæc Azor.</P>
<P>  Quarta opinio est, Carthusiano in periculo<marginalia>21</marginalia>
mortis, ob ægritudinem constituto, licitum, imò<marginalia>4. opinio.</marginalia>
& obligatori&#x0169; esse in publico abstinere à carnibus
& ab eo, quod carnibus aliquomodo conditum
sit, propter vitandum scandalum, ne fortè detur
occasio aliis contemnendi regulam, aut faciliùs in
ea dispensandi. Ita Gerson 2. part. tract. de abstin.
Carthusiensium Alph. 39. lit. F, con. 2. & lit. I, &
O, seu §. tertiam §. cæterum in 4. ratione, Maior
4. dist. 38. quæst. 24. con. 5. Adrianus quodlibet. 1.
artic. 3. ad 9. An verò semper scandalum sit præsu-
mendum, si Carthusianus coram aliis vescatur
carnibus, non explicant. Rationem autem scandali
in eo putant esse, quia alij præsentes, vel absentes
non effecti certiores de necessitate, & periculo,
sument occasionem violādi legem, vescendo car-
nibus extra periculum verum, aut faciliùs in lege
sine causa dispensandi, secluso tamen scandalo li-
citum & obligatorium esse putant Carthusiano
carnibus vesci ad tuendam vitam, vt quando nul-
lum alium habet cibum, vel in ægritudine positus,
nequit sine carnibus vitam tueri.</P>
<P>  Prior pars huius sententiæ suadetur ex 1. Cor. 8.
si esca scandalizat fratrem meum, non manducabo car-
nes in æternum, id est, numquam quacumque occa-
sione etiam mortis, id quod dicit glossa, cuius me-
minit Altisio. lib. 3. tract. 30. quæst. 4. explicans
enim illud 1. Cor. 6. omnia mihi licent, sed non omnia
expediunt: sanctius, seu satius, inquit, est fame mori
quàm idolothyto vesci, scilicet cum scandalo, vt ex-
ponit Adrian. glossa autem est August. lib. de bono
coniugali cap. 16. & refertur cap. satius 31. quæst.
4. Confirmatur ex Chrysosto. ho. 20. in illum lo-
cum Pauli, vbi ait Paul&#x0169; non dicere idolothytum,
quod propter aliam causam prohibetur: sed si,
quod licet & permittitur, scandalizat, etiam illo
abstinebo; neque vna, aut altera die: sed toto vi-
tæ tempore: non enim manducabo, inquit, carnes in
æternum: cui interpretationi subscribunt Theodo-
ret. & Salmeron. ad illum loc&#x0169; Pauli: ergo Carthu-
sianus in articulo mortis debet à carnibus abstine-
re, si id sit necessarium ad vitandum scandalum:<-P>@@

<-P>debemus enim pro fratribus animas ponere 1. Ioan. 3.
ver. 16. Nec satis existimat Maior, siquis in neces-
sitate illa constitutus instruat alios, & explicet eis
suum periculum: si enim adhuc scandalum perse-
uerat, non erit licitum carnibus vesci, idemque ait
de idolothytis, quocirca idem sentiret secundum
Vazquez, si Carthusianus nullum haberet alium
cibum, & duraret scandalum aliorum. Probat de-
inde Adrianus ex regula, quam didicisse ait à suo
Magistro peritissimo, quoties duo præcepta oc-
currunt, illud obseruari debet, quod maius est: &
ensis Domino non est dandus, quem petit ad se,
vel alterum occidendum, vt ait Augustinus in id
Psal. 5. Perdes omnes, qui loquuntur mendacium,
&c. & refertur cap. neque arbitratur 22. quæst. 2.
sed maius præceptum est de prospiciendo vitæ
spirituali fratris, & non scandalizādo illum, quàm
de propria vita seruanda: ergo. Vnde Eleazar 2.
Machab. 6. ver. 23. ne alios scādalizaret, noluit car-
nes porcinas manducare. Neque habet hîc locum,
quòd tutiùs scandalum nasci permittitur, quàm vitæ
veritas relinquatur, nam hæc sententia non loqui-
tur de vita corporis, sed animæ: vt sensus sit non
esse tacendam veritatem necessariam saluti spiri-
tuali, eò quòd alij scandalizentur.</P>
<P>  Posteriorem autem partem probant, quia ces-
sante scandalo abstinere à carnibus necessariis ad
vitæ sustentationem esset vitam prodigere: quod
est illicitum. Item quia quilibet tenetur vitā con-
seruare, si potest sine vllo scandalo, vel detrimen-
to aliorum. Confirmat Gerson exemplo cuiusdam
Carthusiani, qui aliquando iter faciens, fame &
siti coactus sanguinem sui equi bibit, quod cùm
relatum esset aliis fratribus, quia illis constitit de
necessitate extrema illius, absque vlla correctione
& p&#x0153;na eum dimiserunt: quod non fecissent, si in
ea re contra regulam, aut peccato scandali peccas-
set: item nulla lex vel consuetudo contra charita-
tem vim habet: quia finis præcepti, charitas, & pleni-
tudo legis est dilectio, Rom. 13. & 1. Tim. 1. ergo lex de
abstinentia à carnibus vim non habet, quando
sunt necessariæ ad vitam propriam vel proximi
tuendam.</P>
<P>  Quinta sente&#x0303;tia, absolutè docet Carthusianum<marginalia>5. opinio.</marginalia>
in ægritudine constitutum, posse, & debere car-
nibus vesci, si iudicio medicorum non possit sine
illis ab ægritudine liberari: ita Marti. de Magist.
quæst. 3. de abstin. Ioan. Medina C. deieiun. quæst.
vlt. ad 4. & Alma. 4. dist. 15. quæst. 2. prop. 3. de do-
minio naturali. Panor. suprà, & Anton. Francus
in scholiis ad Panor. cap. consilium ver. in aliis, de
obseru. ieiun. quos ita intelligit Vazquez, vt sen-
tiant, nec ad vitandum scandalum teneri, aut pos-
se Carthusianum abstinere à carnibus cum vitæ
discrimine: vnde Maior suprà putat, Martinum
de Magistris contra Gersonem docuisse: quod fal-
sum esset, nisi Martinus sensisset, nec ratione vi-
tandi scādali obligatoriam, aut licitam esse talem
abstinentiam. Aiunt isti, stultum esse votum de tali
abstinentia, & crudelem legislatorem, qui in tali
euentu obligare vellet: quia nec lex, nec votum,
nec iurame&#x0303;tum possunt obligare ad abstinendum
tunc, aut id honestare, quia inferior in superiorem
non habet potestatem: & iuramentum non debet
esse vincul&#x0169; iniquitatis c. inter cætera 22. qu. 4. ca.
cum est obligatori&#x0169; de regul. iuris in 6. ergo con-
tra legem Dei naturalem de conseruanda vita ni-
hil valet lex humana vel votum obedientiæ. Con-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0280.jpg/>
@@1@<SE280>264 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>firmat Martinus primò, quia Carthusianus, qui
tunc non abstineret à carnibus, non posset puniri
p&#x0153;na capitis: ergo nec cum periculo vitę obligari:
sec&#x0169;dò, quia non est maius bonum abstinere cum
tali periculo, quàm conseruare vitam propriam:
ergo propter illam abstinentiam non est amitten-
da vita; non enim est præferendum minus bonum
maiori, & qui tunc abstineret, esset homicida sui
ipsius, & peccaret grauiter: cōfirmatur tertiò, quia
licet in regul. 5. Benedicti: & cap. cum ad monaste-
rium de statu monach. & cap. carnem de consec.
dist. 5. caro prohibeatur quibusdam monachis: ta-
men dicitur seruandum moderamen pietatis erga
ægrotos. De scandalo autem nullam esse tunc ra-
tione&#x0303; habendam docent Victo. & Vazquez suprà.</P>
<P>  Dico primò, institutum & consuetudo Carthu-<marginalia>22</marginalia>
sianorum hac in parte improbanda non sunt: cùm<marginalia>1. con.</marginalia>
enim tempore Ioannis Andreæ quidam eam im-
probasset, Arnaldus de villa noua Theologus, &
medicus doctissimus id vt falsum, temerarium,
hæresimq&#x0301;ue sapiens opusculo confutauit super
vers. 13. Psal. 68. aduersum me loquebantur, qui sede-
bant, &c. vt refert idem Ioannes Andreas cap. con-
silium de obser. ieiunior&#x0169;: in quo opusc. Arnaldus
ostendit, numquam esse infirmo necessarias car-
nes ad tuendam vitam: quod ego verum puto, &
certam numquam posse de tali necessitate certitu-<marginalia>Numquam est|necessari&#x0169; ad|tuendam vi-|tam vesci car-|nibus.</marginalia>
dinem haberi, & ideò nulli medico credendum
esse, qui id tamquam cert&#x0169; affirmauerit: & quam-
uis, vt dic&#x0169;t Maior, Victo. & Vazquez, fieri possit,
vt ægrotus ex nimia consuetudine nauseam ordi-
nariorum ciborum patiatur, non deerunt alij cibi
præter carnes, quos non magis, quàm carnes ipsas
fastidiat: cùm ergo, vel nulla, vel incerta sit ne-
cessitas carnium, rectè Carthusiani semper absti-
nent à carnibus propter alia bona, quæ dictam
abstinentiam comitantur, illud leue, aut ad sum-
mum probabile periculum vitæ contemnentes: &
ego sanè credo, aliquando, si carnes illis præbe-
rentur, peius habituros, quia sæpè propter stoma-
chi debilitatem, decoquendi carnes vim non ha-
bent, præsertim si ob nouitatem delectatus infir-
mus plus cibi caperet, quàm par esset, nimisque
stomach&#x0169; grauaret: vide Carthus. op. de pręconio,
& laude suæ religionis cap. 2. 3. & 4. vbi cum Ioan.
Andre. Arnal. de villa noua, & aliis medicis peri-
tissimis oste&#x0303;dit, aliis cibis, & potibus meliùs quàm
esu carnium, vel potionibus ea ipsa confectis reli-
giosos curari posse: ideóque illam abstinentiā car-
nium contra charitatem non esse. Fauet Hieron. 2.
cōtra Ioui. dicens, quodque mirand&#x0169; sit, Epicurus
voluptatis assertor omnes libros suos repleuit ole-
ribus & pomis: & vilibus cibis dixit esse viuen-
dum: quia carnes, & exquisitæ epulæ ingenti cu-
ra ac miseria præparantur, maioremque p&#x0153;nam
habent in inquitendo quàm voluptatem in abu-
tendo: corpora autem cibo tantùm & potu indi-
gere: vbi aqua & panis sit, & cætera his similia, ibi
naturæ satis factum: quidquid suprà fuerit, non
ad vitæ necessitatem spectare: sed ad vitium vo-
luptatis, &c. qui carnibus vescātur indigere etiam
iis quę non sunt carnium, qui autem simplici victu
abutuntur, eos carnem non requirere. Addit Hie-
ron. ex pro. Arbitrantur carnes sanitati congruas,
qui volunt abuti libidine: & immersi cæno volu-
ptatum ad coitum semper exæstuant: Christiano
sanitas absque viribus nimiis necessaria est: cùm
ergo abstinentia in illo articulo sit licita, & non<-P>@@

<-P>admodùm difficilis, cur non poterit sub lege &
consuetudine habente vim legis, & consequenter
etiam sub voto cadere vel speciali, vel generali,
nimirùm obediendi secundùm regulam? vnde Na-
uarr. consil. 10. de regular. num. 4. & 6. obiter ait
Carthusianum sub peccato mortali teneri à carni-
bus abstinere, etiam in ægritudinis mortiferæ sta-
tu, & nullum superiorem in eo præcepto posse di-
spensare, nec ab illis Papæ dispensationem admit-
ti. Hanc conclusionem tenet Vazquez dist. 162. ca.
3. Ioan. Andr. Butrius, & Card. cap. consilium de
obseru. ieiun. & confirmat auctoritas Patrum do-
ctissimor&#x0169;, qui semper fuere in ea, & Pontificum
atque Cōciliorum, quibus nota est illa consuetu-
do, numquam tamen ab illis est abrogata, etiamsi
de ea disputatum in Trid. sit: vbi fertur Lainum
sec&#x0169;dum generalem charitatis, qui tunc erat Pon-
tificis Theologus, magno rationum pondere pro-
pugnasse, ideò à Concilio abrogatā non fuisse. Pro
hac conclusione faciunt, quæ ad calcem secundæ
opinionis allata sunt: in ea nobiscum conueniunt
Victo. & Ledes. citati pro 1. opin. Azor cit. pro. 3.
& Peretius 14. in Genes. cap. 9. disp. 1. in fine, sup-
presso Carthusianorum nomine.</P>
<P>  Secundò dico si euidenter constaret, carnes
esse omninò necessarias ad vitam tuendam, lici-
tum, imò obligatorium esset Carthusiano vesci
illis, quando nullum scandalum certò aut verisi-
militer timeri posset: vt quando in deserto nullus
alius reperiretur cibus, nec potestas esset relicto
deserto illum inueniendi, vel tempore captiuita-
tis, aut belli nullus alius cibus esset, quo vesci pos-
sent: in quo casu omnes auctores conueniunt ab-
stinentiam à carnibus, nec ex voto, nec ex lege
obligare posse, neque vlla ratione honestari. Idem
autem existimo, si in ægritudine constaret, carnes
forè sufficientes, & necessarias ad vitam tuendam
(quod tamen sine reuelatione Dei, vel saltem An-
geli constare non posse, imò fortè nullo modo,
cùm verum non videatur, & Deus falsum reuelare
non possit) quia eadem omninò est ratio: cùm
cibi, quibus non potest conseruati vita, ad vitam
tuendam pro nihilo reputentur, & fames possit
non esse, siue sint siue non sint alij cibi, & labor
eius non tātus, nec tam longus sit, vt si contemni
possit, ac debeat in vno casu, non possit in alio:
& cum non sit lex apud Carthusianos (vt constat)<marginalia>Quando Car-|thusiano car-|ne vesci licet.</marginalia>
de abstinendo cum euidenti periculo vitæ, & mul-
tò minus consuetudo sit abstinendi in infirmita-
te, siquidem numquam habita est de hac re certi-
tudo, aut euidentia in infirmitate, nec humano
modo haberi potest, etiamsi sub voto cadere pos-
set, tamen reuera nunc non caderet, neque votum
obediendi secundùm regulam hunc casum com-
prehendit. Adde, difficillimum, aut etiam illici-
tum, à regula non expressum, nec comprehendere
posse: quia nulla lex iusta, & honesta, nec consue-
tudo bona, nec votum esse potest, de contemnen-
da vita in tali occasione, in qua nihil prorsus boni
ex abstinentia sequitur, sed potius malum, quia in-
de sument occasionem alij temerè & sine causa in
aliis euentibus contemnendi vitam, & ipsam pro-
digendi ineptis & inutilibus abstinentiis, vel aspe-
ritatibus.</P>
<P>  Fauet cap. consilium de obseruatione ieiunij,
vbi Pontifex dicit. Prætereà de illis qui in quadra-
gesima, vel in aliis ie iuntis solemnibus infirmantur: re-
spondemus, quòd cùm non subiaceat legi necessitas, desi-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0281.jpg/>
@@1@<SE281>Disput. XI. Sectio II. 265
<duolan 2><-P>derium infirmorum, cum vrgens necessitas exigit, sup-
portare potes, & debes, vt maius periculum in eis euite-
tur, & S. Bendictus in sua regula præcipit carnem
infirmis dare, idem de Casnalduensibus infirmis
statuit cap. cum ad monasterium de statu monach.
& ad pietatem exigere patet cap. carnem de con-
secr. dist. 5. & certè si in euidenti necessitate alij si-
bi, vel aliis negarent carnes prætextu abstinentiæ,
mortalitater peccaret: ergo & Carthusiani, si (quod
nego esse possibile) haberent tale&#x0303; euidentiam: con-
firmatur, quia si quis euide&#x0303;ter sciret, aliquod exer-
citi&#x0169; orationis, vel lectionis, aut studij, aut simile
nō necessari&#x0169; ad bonum cōmune, ipsi afferre mor-
tem, peccaret lethaliter non omittendo illud: ergo
similiter qui euidenter scirent abstinentiam carnis
sibi afferre mortem, tenerentur carnibus vesci, &
tunc abstinere non esset opus virtutis, quia nulla
vrget necessitas amittendi vitā, sicut in bello, &c.</P>
<P>  Tertia conclusio, quando periculum vitæ eui-<marginalia>24</marginalia>
dens esset, iis etiam, qui esum carnium viderent,<marginalia>3. Con.</marginalia>
aut scituri essent, licit&#x0169; esset Carthusiano, imò &
obligatorium, carnes comedere; quia non tenetur
Carthusianus cum tanto, & tam euidenti suo de-
trimento scandalum aliorum vitare, ineptum, stul-
tum & irrationabile; præsertim si leue sit, & quan-
tùm ad hoc bene dicit Vazquez suprà, nullam esse
habendā rationem scandali, patet: nam quod eui-
denter aut ferè euidenter est licitum, aut præce-
ptum, non est omittendum propter stupidos ali-
quos, qui non capientes vim, & efficaciam ratio-
num, quæ illis propon&#x0169;tur, ineptè scandalizantur,
nisi absque vllo detrimento vel modico id, de quo
scandalizantur, omitti posset, etiamsi alio qui esset
præceptum, quia quando res non est magni mo-
menti, excusatur homo illud materialiter trasgre-
diens, vt vitetur hoc malum, quod maioris mo-
menti est.</P>
<P>  Quartò dico, quando non esset omnibus eui-<marginalia>25</marginalia>
dens periculum vitæ, sed probabile tantùm, lici-<marginalia>4. Con.</marginalia>
tum, & interdum obligatorium esset à carnibus<marginalia>Quando non|est graue peri-|culum, obliga-|torium est à|carnibus ab-|stinere.</marginalia>
abstinere ad vitandum graue scandalum, quod ex
esu carnium timeretur, aut immineret: ita sentiunt
Azor, Gerson, Maior, & Adrianus suprà, neque
id negat Victoria, sed tantùm docet, esu carnium
etiam publico ad seruandam vitam non sequi ma-
ius scandalum, quàm ex opinione asserente lici-
tum esse secretò vesci carnibus ad vitam seruan-
dam, quapropter cum hæc opinio non sit relin-
quenda propter scandalum, neque esus ille car-
nium erit propter scandalum omittendus: & quòd
non maius scandalum, ex vno quàm ex alio sequa-
tur, suadetur: quia ex vtráque eandem occasionem
dispensandi in esu carnium sine causa, vel illas co-
medendi, quando non liceret, possent Carthusia-
ni sumere.</P>
<P>  Iam probatur Conclusio, quia bonum spiritua-
le aliorum posset esse sufficiens causa negligendi
illud periculum mortis: nam licet propter scan-
dalum merè passiuum, quod alij sumunt ex facto
bono, non habente speciem mali, non sint dimit-
tenda ea, quę sunt de præcepto iuxta id Grego. ho.
7. in Ezechiel, & refertur cap. qui scandalizauerit
de regul. iur. in 6. tutius scandalum nasci permittitur,
quàm vitæ veritas relinquatur, sed ad summum ea,
quæ sunt de consilio: secus tamen ad vitandum
scandalum actiuum sumptum ex opere malo, vel
habente speciem mali, vt tradit D. Tho. 2. 2. quæst.
43. artic. 1. 7. & 8. quem citat, & sequitur Vazquez<-P>@@

<-P>disp. 162. cap. 4. num. 17. ergo cùm esus carnium in
periculo non euidenti, possit habere speciem ma-
li, quia possunt alij existimare, in tali euentu non
esse vllum periculum: sed fingi, vel esse minùs,
quàm asseratur, vel etiamsi sit probabile, non ex-
cusare infirmum, & consequenter inde possint alij
sumere occasionem ruinæ, & similis peccati fa-
ciendi: ad vitandum hoc scandalum, si fuerit mo-
dicum, vel paucorum, licitum erit infirmo, absti-
nere à carnibus cum eo probabili mortis periculo:
si verò fuerit magnum, & multorum, etiam tene-
bitur: sicut puella, quæ confitendo aliquod pec-
catum, vel circunstantiam, scandalum daret con-
fessario, deberet abstinere à tali confessione, & si
teneretur sacramentum recipere, & non haberet
alium confessarium, confessionem dimidiare, li-
cet alioqui habeat pręceptum de omnimoda inte-
gritate confessionis: similiter si ex eo quòd alij vi-
derent infirmum sine dispensatione vesci carni-
bus, alij mouerentur ad quærendas dispensationes
in minoribus periculis, aut minus probabilibus, &
ita teperet feruor religionis, posset licitè & inter-
dum teneretur Carthusianus abstinere ab esu car-
nis cum probabili, imò & sibi manifesto vitæ pe-
riculo: nam ex consilio, & interdum ex præcepto
tenemur vitare relaxationem religionis, etiam in
iis quæ sine vlla culpa, aut saltem mortali fieri
possent: sic Paulus Rom. 14. dixit, si frater meus scan-
dalizatur, non manducabo carnes in æternum, quod
in aliquo euentu esset consilij, in alio autem præ-
cepti.</P>
<P>  Ex quibus patet, quid sit dicendum de esu ido-<marginalia>26</marginalia>
lothytorum seu idolo immolatorum. Nam Ger-<marginalia>Quid sit di-|cendum de esu|Idolothytor&#x0169;.</marginalia>
son, & Adrianus ab illis censent abstinendum,
etiamsi non sint alij cibi, quibus homo sustentari
possit: oppositum verò meritò doceri ab Altisio.
3. sum. tract. 30. quæ. 4. prope finem, & S. Thom. 4.
dist. 38. qu. 2. art. 3. gl. 3. ad 3. docet Vazquez disp.
162. cap. 5. affirmans in extrema illa necessitate,
non solùm esse licitum vesci immolatis, sed etiam
ad comedendum recumbere in idolio, id est, men-
sa idolis consecrata; ita tamen, vt aliis explicaret
suam necessitatem: illud enim opus ex se malum
non est, vt ostendit Paul. 1. Cor. 8. quia ex idolo,
quod nihil est, carnes immolatæ non possunt in-
quinari. Potest autem (inquit Vazquez) esse pec-<marginalia>Quando est|peccatum ve-|sci Idolothy-|tis.</marginalia>
catum his carnibus vesci, aut in idolio recumbe-
re, vna ex tribus causis: prima rarione scandali, ne
alij paruuli hoc exemplo ad illud opus inuite&#x0303;tur,
& carnibus vescantur cum mala conscientia exi-
stimantes illud esse idolis immolare. Et in hoc ca-
su, inquit Vazquez, non esset peccatum cum scan-
dalo aliorum vesci idolothytis ad tuendam vitam
propriam. Quod verum est, si necessitas esset ma-
nifesta, & alij omninò ineptè scandalum pateren-
tur. Secunda, quia illo opere externo videatur quis
ex corde profiteri falsam religionem Deorum, il-
lis immolando: & hac ratione non licet vesci ido-
lothytis, etiam in extrema necessitate famis, nisi
quis eam sufficienter exprimens, aliis significet se
non animo sacrificandi, sed vitam sustentandiac-
cedere: idem etiam deberet explicare ad vitandum
scandalum, ne scilicet alij ex eo facto occasionem
peccandi sumerent. Tertia, quia lege humana pro-
hibitum fuit, sicut prohibitum fuisse ab Aposto-
lis Act. 15. & deinde ab aliis dictum est disp. 8. sect.
1. hæc autem lex obligare non potest cum tanto
dispendio, quia cessante scandalo, & idololatriæ<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0282.jpg/>
@@1@<SE282>266 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>specie nullum est publicum bonum propter quod
cum tanto dispendio lex illa obliget. Si opponas
August. ep. 154. ad Publicolam, à quo interrogatus
ep. præced. si Christianus aliquis ambulans passus
necessitatem, victus fame vnius diei, vel bidui, vel
multorum dierum, vt iam durare non possit, ita oc-
currerit, vt in ipsa necessitate famis, in qua sibi vi-
detur iam mortem proximare, inuenerit cibum in
idolio (id est, mensa idolis consecrata) positum,
vbi nullus sit hominum, & non possit inuenire
alium cibum, debet mori, aut ex inde cibari? Et
August. in fine illius ep. 154. tandem respondet.
Restat, vt dicamus aliquid de eo viatore Christiano,
quem commemorasti, victum famis necessitate, si nihil
vspiam inuenerit, nisi cibum in Idolio positum, vbi nul-
lus alius est hominum, vtrum ei satius sit fame emori,
quàm illud in alimentum sumere, &c. si certum est esse
Idolathytum, melius Christiana virtute respuitur: si<marginalia>Augustini sen|tentia de eo,|qui fæme pres|sus, cogitur|vesci idolo-|thytis.</marginalia>
autem vel non esse scitur, vel ignoratur, sine vllo con-
scientiæ scrupulo, in vsum necessitatis assumatur. Qui-
bus planè docet (inquit Vazquez) non solùm li-
cere, sed etiam necessarium esse idolothytum non
māducare, cùm ait, melius respuitur: nam de eo cùm
ignoratur, an sit idolothytum, inquit, sine scrupulo
conscientiæ sumi posse, quasi dicat alioqui non posse:
quamuis Lorinus actorum 15. vers. 20. putet Au-
gustinum tunc non damnare esum idolothyti, sed
cōsulere, vt non edatur. Vterque tamen existimat
tunc licitum esse vesci idolothyto, imò Vazquez
necessarium, seu obligatorium censet vesci idolo-
thyto, etiamsi scandal&#x0169; sequatur, sed distinguen-
dum videtur, si de necessitate aliis constat, & ni-
hilominùs scandalizantur, licitum erit, sed non<marginalia>Quomodo li-|citum sit vesci|idolothytis.</marginalia>
obligatorium, fame mori, ne scandalum patian-
tur: si autem non illis constet de necessitate, &
ideò graue scandalum non vnus tantùm, sed multi
patiantur, tenebitur fame mori, maximè si scanda-
lum creditur vsque ad mortem duraturum: quia
teneor contemnere propriam vitam corporum
propter vitam spiritualem, præsertim æternam
multorum: & ita poterit piè Augustinus exponi:
eodémque modo poterit exponi Leo episto. 77. ad
Nicetam cap. 5. vbi interrogatus de captiuis, qui
apud gentiles polluti erant cibis immolatitiis, re-
spondit: vt p&#x0153;nitentiæ satisfactione purgentur,
quæ non tam temporis longitudine quàm cor-
dis compunctione pensanda est. Ac si dicat, non
esse imponendam publicam p&#x0153;nitentiam, sed ali-
quam aliam, quæ cordis compunctione potiùs
pensetur. Et addit, Et siue hoc terror ex torserit, siue
fames suaserit, non dubitet abolendum, id est, remit-
tendum per cordis p&#x0153;nitentiam: cùm eiusmodi cibus
præ metu, aut indigentia, non pro religionis venera-
tione sit sumptus. Ac si dicat, simplici p&#x0153;nitentia
remittatur eis, nec vt idololatræ p&#x0153;nitentiam
agant. Supponit ergo, saltem esse peccatum.</P>
<P>  Respondet Vazq. Leonem non loqui de iis, qui
extrema famis necessitate oppressi, his cibis vsi
sunt, sed de iis qui communi fame adducti, illis
vescebantur, qui sanè peccarunt, saltem ratione
præcepti Ecclesiastici, quod t&#x0169;c vigebat: neque lo-
quitur (inquit meo iudicio) de iis qui metu incus.
so ex cōtemptu tales cibos sumebant, sed de com-
muni alio metu, quamuis nec in priori casu fieret
ex affectu falsæ religionis, vt patet. Id verò quod
de Eleazaro dicebat Adrianus, mortem videlicet<marginalia>De Eleazaro|quid Vazquez|enserit.</marginalia>
sustinuisse, ne aliis esset scandalo, friuolum putat
Vazquez, si sermo sit de scandalo passiuo: nam<-P>@@

<-P>mortem gloriosè voluit, & debuit oppetere, quia
metus ipse incussus erat in contemptum legis, &
fidei, & cum illud opus ad quod congebatur, esset
malum, & haberet speciem mali, ab eo etiam ab-
stinuit ratione scandali actiui, vt patet 2. Machab.
6. vbi citò respondit dicens, præmitti se velle in in-
fernum, Non enim ætati nostræ dignum est, inquit,
fingere, vt multi adolescentes arbitrantes EleaZarum
nonaginta annorum transisse ad vitam alienigenarum:
& ipsi propter meam simulationem, & propter modi-
cum corruptibilis vitæ tempus decipiantur, &c.</P>
<P>  Quæres, an medicus ministrans carnes, vel<marginalia>27</marginalia>
conditum ex carnibus Carthusiano in extremis,<marginalia>Medicus non|peccat qui|Carthusiano|carnes mini-|strat in neces-|sitate.</marginalia>
peccet? Respondet Vazquez disp. 162. num. 35.
non peccare: tum quia regula non obligat ipsum:
tum quia ex tali administratione, non sequitur
damnum religioni, nec quicquam derogatur se-
ueræ abstinentię Carthusianorum, quod ipse Car-
thusianus propter ignorantiam sine peccato tunc
carnibus vescatur.</P>
<P>  Dubitabis, an cùm nullus alius est cibus prætet
carnes, abstinere ab eis teneatur Carthusianus.</P>
<P>  Quidam primò dicunt, Non semper est malum<marginalia>28</marginalia>
abstinere ab omni cibo ad vitam necessario: sed<marginalia>Non semper|est malum ab-|stinere ab om-|ni cibo ad vi-|tam necessa-|rio.</marginalia>
ex fine honesto honestari potest. Probant, quia ita
tenent Henr. quodlib. 5. quæst. 31. ad argu. Maior
4. dist. 15. quæst. 22. Caietanus 2. 2. quæst. 32. art. 6.
Vict. relect. de homic. num. 26. Soto 5. iust. quęst. 6.
art. 4. §. in eadem solutione, Cord. lib. 1. quæst. 38.
in 6. ratione, & eius solutione, Valentia 2. 2. disp. 5.
quæst. 13. puncto 4. §. mihi sententia Scoti, Na-
uarrrus 2. de rest. cap. 3. num. 70. Panor. cap. sacris
nu. 7. de his quæ vi &c. Probant item ex Augustini
ep. 154. ad Publicolam, vbi de eo qui solus est, &
alium cibum non habet, præter eum de quo cer-
tum est, esse idolothyt&#x0169;, ait, melius Christiana vir-
tute respui: item ex D. Thom. quæst. 32. art. 6. do-
cente, licirum esse auferre sibi necessaria propter
conseruationem personæ, quæ esset valdè necessa-
ria Reip. vel Ecclesiæ: quia bonum cōmune præ-
ferendum est priuato. Item quia Carthusiano li-
citum est non vesci carnibus, cùm alij cibi sunt,
sed insufficientes ad tuendam vitam: vt probasse
se putat.</P>
<P>  Secundo dicunt, quando non sunt alij cibi præ-
ter carnes, licitum Carthusiano esse ab illis absti-
nere: quia perinde est nullum alium cibum adesse,
& adesse insufficientes: sed in hoc casu est lici-
tum abstinere à carnibus, ergo & in illo: item pro-
bant ex Cassiano lib. 5. de instit. renun. cap. 40. vbi
ait, duos adolescentes ex præcepto Abb. Ioannis<marginalia>Iuuenes exem-|plum ed&#x0169;t suæ|abstine&#x0303;tiæ me-|morabile.</marginalia>
in eremo Scythiæ dege&#x0303;tes, ad ficus ex Lydia dono
sibi allatas in Scythia hactenus non visas, ad se-
nem que&#x0303;dam in interiori eremi solitudine infirma
valetudine laborante&#x0303; deferendas missos, à via ab-
errantes tā itineris lassitudine, quàm inedia, sitiq&#x0301;;
cōfectos flexis genibus in orationis officium, spi-
ritum Deo reddidisse, qui post hęc inuenti sunt fi-
cus intactas, vt acceperant, reseruasse: eligentes
scilicet, animam magis, quàm fidei depositum
perdere, vitamq&#x0301;ue potiùs amittere temporalem,
quàm senioris violare mandatum. Hucusque Cas-
sianus.</P>
<P>  Tertiò dicunt, lex fieri potest, quæ ob finem
aliquem honestum carnibus interdicat, etiam
cùm nullus alius est cibus, quo vita possit conser-
uari. Gerson 2. part. tract. de abstin. Carthusiensum
Alphab. 39. §. tertiam: vers. secunda ratio, Valentia<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0283.jpg/>
@@1@<SE283>Disput. XI. Sectio II. 267
<duolan 2><-P>suprà §. ex his sequitur, Nauarra suprà num. 74.
Probatur: nam de re honesta fieri lex potest, ob
fine&#x0303; honestum: sed abstinentia à carnibus etiam
cùm non est alius cibus, potest esse honesta ex
prima conclusione: ergo. Vnde in Hispania olim
fuit lex, ne reus cibum sumeret, vt Nauarra suprà
testatur.</P>
<P>  Quartò dic&#x0169;t, cùm extrema necessitate Carthu-
sianus laborat, nec alius cibus est præter carnes,
tenetur à carnibus abstinere, quamuis inedia mo-
riatur: quia de omnimoda abstinentia à carnibus,
est lex, & consuetudo: voto autem tenetur legibus
religionis obedire, item si alij cibi essent, sed eos
omnes præter carnes omninò fastidiret, teneretur
adhuc à carnibus abstinere, vt ait Vazquez disp.
162. cap. 1. num. 2. ergo similiter, &c.</P>
<P>  Dico tamen, quando nulli alij essent cibi, pos-<marginalia>29</marginalia>
se, & debere sub mortali Carthusianum carnibus
vesci, saltem semoto scandalo, Gerson. 2. p. tract.
citato, §. in 2. conclusione, Vict. relect. de temp. nu.
10. Ledes. 2. 4. q. 17. a. 6. dub. 5. §. posset aliter. Vaz-
quez disp. 162. cap. 4. Azor to. 1. lib. 5. cap. 6. quęst. 7.
Cou. 1. var. 2. n. 10. re&#x0303; censens indubitatam, inter
quos tamen discrimen est, quia Gerson cuius sen-
tentiā Vict. & Ledes. teneri posse affirmant, censet
ratione scandali vitādi si immineat, posse, & teneri
Cart. in eo euentu à carnibus abstinere: sed vazq.
Azor. & Cou. putant nullā tunc de scandalo ratio-
ne&#x0303; habendam probatur, quia extrema necessitas à
legis humanæ obseruatione excusat capit, sicut de
consecr. d. 1. cap. ieiuni&#x0169; ad 3. cap. sanctam dist. 4. &
cap. consilium de obseruat. ieiunior, ca. quod non
est de regul. iur. & annotauit glos. ibi, & d. c. sicut,
v. necessitas. Nec valet dicere, id esse verum, nisi
lege ipsa præscriptus etiam sit casus extremæ ne-
cessitatis: Nam hic nulla lex est, nec esse potuit, vt
Carthusianus in extrema necessitate, à carnibus
abstineat, cùm nullum appareat bonum, ad quod
necessaria sit talis abstinentia, quæ in eo euentu
non religiosa, sed superstitiosa erit, nisi ignoran-
tia excuset: facit cap. exiit de verb. sig. §. nec quic-
quam, vbi Pontifex age&#x0303;s de abdicatione omnium
rerum etiam in communi, quam Franciscani pro-
fitentur, ait: non esse homicidas sui, vel tentatores Dei,
quia prouidere suis necessitatibus possunt ex iis, quæ li-
beraliter illis offer&#x0169;tur, vel ab ipsis mendicantur, vel
ex opere manuum suarum, & quidem vbi (quod non
est æqualiter præsumendum) hæc cuncta deficerent,
sicut nec cæteris, sic nec ipsis fratribus iure poli in ex-<marginalia>Ab omni lege|extrema ne-|cessitas exem-|pta est.</marginalia>
tremæ necessiitatis articulo dete&#x0303;tis concessa præcluditur,
cùm ab omni lege extrema necessitas sic exempta, ex-
quibus Pontificis verbis deducitur, si viā omnem
de necessariis ad vitam sibi prouidendi fratres oc-
cluderent, fore sui homicidas: Dei nulla lege posse
obligari in extrema necessitate: ergo nec Carthu-
siani in extrema necessitate tenentur à carnibus
abstinere; quia lex suæ religionis, ac proinde nec
votum obedientiæ, non potest eos cum tanto di-
scrimine obligare. Necessitati vel dij coguntur ce-
dere, dixit Dion. Alicarnas. lib. 6. in oratione Me-
nenij Agrippæ, & ex Platone, Homero, & aliis
radit Tiraquellus de retractu lignagier §. 26. glos.
1. n. 22. vnde Gerson suprà vers. tursus interrogati,
ait, eorum (scilicet Carthusianorum) aliqui excel-
lentes viri per me ipsum interrogati quid agerent, vbi in
deserto aliquo vel carcere nihil haberent, præter carnes
ad vescendum? Responderunt, se comesturos fore absque
omni scrupulo, priusquam se mori permitterent, & vers.<-P>@@

<-P>seq. refert Carthusianum equo iter faciente&#x0303; fame
& siti qua laborabat, coactum sanguinem sui equi
bibisse, delatum fuisse hoc ad reliquos fratres, qui
necessitati circunstanti attendentes, quæ legem
non habet, eundem absque disciplina, vel quauis
p&#x0153;na innoxium susceperunt: maximè quod suffi-
cie&#x0303;ter cōstare poterat omnibus de necessitate sua.</P>
<P>  Adde, sicut nulla ratione licet directè se occi-<marginalia>30</marginalia>
dere, vt probat Nanarra 2. de rest. cap. 3. num. 17.
18. & 19. ita neque indirectè sine ingenti causa: at
abstinere à carnibus cùm nō est alius cibus, est in-
directè se occidere: ergo non licet sine ingenti
causa qualis non est sola obseruatio regulæ Car-
thusianorum de abstinentia, sicut nec communis
aliorum necessitas est causa sufficiens ad dandam
elcemosinam de necessariis ad vitam tuendam:
vnde D. Thomas 2. 2. quæst. 32. art. 4. ait de neces-
sariis ad vitam tuendam non esse dandam elee-
mosinam, quia esset se occidere, & quæst. 69. art. 4.
ad 2. ait, si aliquis sit condemuatus, vt fame moriatur,
non peccare sumendo cibum sibi occultè ministratum,
quia non sumere esset seipsum occidcre: imo Caieta-
nus ibi ad 8. dub. ait, constat quòd nolle vti alimento
habito, est occidere seipsum non minus quàm se ipsum
gladio transuerberare. Vnde dicendum est, quod te-
netur comedere, vt ius naturæ seruet. Scio alios
sentire, quod potest permittere suam mortem: sed
hoc falsum puto (de quo disp. de lege p&#x0153;nali) &
eo dato non est simile de Carthusiano, qui cùm
non sit damnatus ad inediam, non habeat, aut ha-
bere possit præceptum abstinendi à cibo simplici-
ter necessarium, non est cur possit ab illo abstine-
re: fauet Ambrosius cap. pasce, 86. dist. dicens, pa-
sce fame morientem, quisquis pascendo hominem serua-
re poteras, si non pauisti, occidisti. Hæc verba Ambro-
sio etiam tribuit D. Thom. 2. 2. quæst. 32. art. 5. &
Bartholomæus Vrbinas in milleloq. Ambrosia
colligit caput illud ex Ambr. lib. de alendis paupe-
ribus, qui actenus desideratur, quamuis auctor
scholij: quo in editione decreti Gregoriana caput
illud illustratur ex Polycarpo li. 6. collectionis ca-
nonum Greg. presb. tit. 20. ascribat Ans. lib. 13. col-
lectionis canonum c. 28. qui liber actenus in lucem
non prodiit, sed in vaticana bibliotheca delitescit
consonat lex necare, ff. de liberis dicens. Necare vi-
detur non tantum is, qui partum præfocat: sed & is qui
abiicit, & alimenta negat. Vnde Couuarr. suprà, n. 8.
abstinentia illa ab omni cibo cùm necessarius est
ad vitam conseruandam immediatè, & lex pro-
pria natura ad inferendum mortem refertur: &
sanè inhumanum esset ad pereund&#x0169; fame homi-
nem velle obligare, cùm nulla sit tantæ abstinen-
tiæ necessitas, vel vtilitas, & fames sit teterri-
mum, seu miserrimum mortis genus, vt Homerus
Eurilochi nomine pronunciauit 12. Odisseæ: &
Ammianus Marcellin. lib. 19. id vocat, vltimum
omnium malorum: & lib. 25. ignotissimum mortis ge-
nus veluti admodum ignobile: vnde threnorum 4.
ver. 9. melius fuit occisis gladio quàm interfectis fame:<marginalia>Fame mori est|vltimum ma-|lor&#x0169; omnium.</marginalia>
quoniam isti extabuerunt consumpti à sterilitate
terræ, & prouerbium celebratissimum est, fames
acutissimus ensis, quod commemorat Bald. l. pactum
col. vlt. C. de pactis, qui etiā cōsil. 459. cuius initi&#x0169;
est, lata fuit sententia, col. 2. lib. 3. consiliorum ait,
nihil tristius esse, quàm fame necari: & Cicero lib. 5. ep.
22. ait, fame nihil esse inferius: & Epicurus apud
Theodoret&#x0169; lib. 22. de curand. Græc. affect. qui de
iudicio, & fine est, non longe à principio, cùm<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0284.jpg/>
@@1@<SE284>268 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>f&#x0153;licitate&#x0303; hominis eam definierit, vt nec famem,
nec sitim patiatur, pro tuenda saturitate, hoc est
pro fame, & siti pellenda, censuit vel aduersus pa-
trem Iouem esse homini depugnandum: qua de
re vide plura apud Tiraquellum suprà à num. 23.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO III.
An cessante fine legis cesset lex, & eius obligatio.</Z>
<P><INI5>D</INI5>Vobus modis potest ccessare finis le-<marginalia>30</marginalia>
gis: vno modo in communi, & vni-<marginalia>Finis legis|duobus modis|cessare potest.|1. Opin.</marginalia>
uersali; alio modo in particulari,
quando finis cessat in communi, duæ
solent referri opiniones: prima tunc
quidem debere cessare legem, seu debere reuocari
à principe: non tamen cessare de facto, nisi reuo-
cetur, vel contraria consuetudine abrogetur, tri-
buitur Soto 1. iust. quæst. 6. art. 8. in fine, & aliis
Thomistis quæst. 96. art. 6. & quidam sine dubio
ita dicunt: sed Caietanus, Conradus, & Medina,
Valentia, & Vazquez, nihil dicunt de hac re.
Exemplum ponit Sotus: sicut si detur lex, nequis
noctu arma deferat, verbi gratia: quia est seditio in
Rep. licet iam cessasset omninò illa seditio, quæ
fuit ratio, ob quam posita est lex, non cessaret obli-
gatio, & vis illius legis, donec abrogaretur per
principem, aut per contrariam consuetudinem.</P>
<P>  Alij oppositum censent probabilius, tribuen-<marginalia>31</marginalia>
tes victoriæ relectione de temperantia quæst. 2.<marginalia>2 Opin.</marginalia>
& relect. de potestate ciuili num. 22. sed priori lo-
co nihil dicit. Exemplum eius est, vt si tempore
belli prohibeantur arma ad Gallos deferri, si ces-
set illa ratio in vniuersali, scilicet, quia est pax, lex
non obligat. Hæc secunda opinio expressè est Ca-
stri 1. de potest. legis p&#x0153;nal. cap. 5. docum. 3. ponit
exemplum, si propter scandalum, quod probabili-
ter timeretur, prælatus sub mortali præciperet, ne
aliquis religiosus accedat ad ianuam communem
conuentus, vel ad talem domum personæ sæcula-
ris, quamdiu ratio scandali manet, ipsa obligatio
legis sub mortali manet: sed cessante occasione
scandali, obligatio legis erit penitus nulla, etiam
si prælatus non reuocauerit præceptum suum: sed
velit manere legem cum eadem obligatione qua
prius. Eandem sententiam tenent Medi. quæst. 90.
art. 2. ad 4. & communiter ibi recentiores: & in-
sinuatur à Caietano in sum. verbo, lex iniusta, in
fine, & à Syluest. verbo, lex, quæst. 9. post ragulam
3. partic. 3 in fine, imò eiusdem sententiæ videtur
Sotus 7. iust. quæst. 1. art. 3. §. circa secundam con-
clusionem, vers. ex his fit consequens: nam lo-
quens de voto, quod fit de rebus ex se indifferen-
tibus, ait quòd c&#x0169; de similibus rebus votum emit-
titur, non obligat, nisi quamdiu fini illi conduc&#x0169;t
& quamdiu durat causa, quæ votum facit legiti-
mum: illa enim cessante, cùm opus ad suam redeat
indifferentiam, desinit esse materia voti: atque
adeò cessat obligatio. Exe&#x0303;plum est, voluisti vicini
limina non calcare, propter periculum, quòd in-
tus latebat, illo cessante non te diutius votum te-
net: quod probat Sotus: quia votum non plus obli-
gat quàm si esset lex: sed lex cessat cessante in vni-
uersum eius causa, & fine: ergo pariter votum.</P>
<P>  Hæc opinio suadetur à Castro, Victoria, & aliis<marginalia>Lex quæ de-|sinit esse vti-|lis, est nulla.</marginalia>
quia si à principio lex esset inutilis bono com-
muni, esset nulla: ergo si postea reddatur omninò<-P>@@

<-P>inutilis, etiam erit nulla: quia idem requiritur vt
res sit, & duret. Probant etiam Castro, & alij ex
cap. 1. de regulis iuris in 6. vbi ex Chrysost. dicitur,
res per quas causas nascitur, per easdem dissoluitur: &
ex capit. cum cessante, de appellationibus, vbi In-
no. III, dicit, cessante causa, cessat effectus. Nec refert,
inquit Castro, an lex exprimat causam ipsam, &
rationem motiuam, seu finem, an non. Nam si cau-
sa legis potuerit ita cognosci, vt proculdubio scia-
tur fuisse ipsā, & non aliā, idem erit dicendum, ac
si illa apertè exprimeretur. Videtur hęc sente&#x0303;tia D.
Thomæ quæst. 90. art. 2. & quæst. 96. art. 6. vbi ait,
quod lex in tantum habet vim, & rationem legis, in
quantùm ordinatur ad bonum commune, non habet
vim obligandi; quod ex communi, & ex ipso Soto
& Victoria disp. 1. & aliis dictum est: ergo eo ipso
quod lex nullo modo possit conducere communi
bono, vim, & substantiam legis non obtinet: idem
videtur sentire Azor. tom. 1. libr. 5. cap. 16. quęst. 15.</P>
<P>  Propter hæc dicerem primò, proculdubio si<marginalia>32</marginalia>
nec in præsenti lex conducat communi bono, nec<marginalia>1. Conclusio.</marginalia>
conductura speratur, statim desinit esse lex, nec
obligat in actu secundo, nec in actu primo. Secun-<marginalia>2. Conc.</marginalia>
dò dico, si legis obseruatio nunc est inutilis com-
muni bono: sed postmodùm creditur illi profutu-
ra; lex manet in se, & obligat in actu primo, seu
pro tempore sequenti: sed non obligat pro nunc,
& in actu sequenti manet quidem eius substantia,
& vis, sed impedita, & suspensa ab effectu obli-
gandi pro nunc: vt quando cessat finis legis diui-
næ de correctione fratris: quia est emendatus, ces-
sat lex in actu secundo, sed non in primò. Et for-
tassis hoc solum intendit prima opinio: vel certè
intendit, quòd quamuis cesset ratio, quæ mouit
legislatorem, si manet, aut inreruenit alia, quæ
illum non mouit, sed quia lex sit vei$unclearlis communi
bono, manet lex, & eius obligatio, donec ex pe-
culiari voluntate principis, aut per contrariam
consuetudinem abrogetur: in quo sensu primam
opinionem valdè probabilem existimo: quia sic
contra illam rationes secundæ sententiæ non mi-
litant.</P>
<P>  Dico tertiò, quando finis, & ratio legis cessat,<marginalia>3. Conc.</marginalia>
non quidem in communi, & vniuersali, seu re-
spectu omnium (communiter loquendo) sed re-
spectu huius hominis particularis certum est, non
cessare legem, aut eius obligationem: ita omnes
relati, & alij. Declaratur exemplis: nam si lex pro-
hibet commercium cum sarracenis, quia corrum-
pere eorum mores selent eos, qui cum illis ver-
santur, licet ego intelligam, nullum periculum ex
meo commercio mihi vel Reip. parari, teneor ab-
stinere à tali cemmercio. similiter, si lex prohibet,
ne noctu arma deferantur, ne sequatur Reip. per-
turbatio, licet ego intelligam nullam subsecutu-
ram perturbationem, ex eo quòd ego deferam te-
neor seruare legem, similiter si scholares prohi-
beantur serico vti, ne opes paternæ exhauriantur,
quamuis aliquis scholaris cognoscat ea de causa
paternas opes nihil minui, tenebitur serico nō vti
similiter etiam, si quis sciret sibi non esse necessa-
rium, aut vtile ieiunium, ad eos fines propter quos
institutum est, tenebitur lege ieiunij. Ratio sumi-
tur ex Victoria suprà, & ex D. Tho. quæst. 96. art. 6.
ad 3. quia legislator non fert legem in particula-
rem hominem: sed in communitatem subdito-
rum, qui comprehenduntur sub vniuersali prohi
bitione, vel præcepto: & ita non est necessatium,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0285.jpg/>
@@1@<SE285>Disput. XI. Sectio III. 269
<duolan 2><-P>quod necessitas illius legis locum habeat in quo-
libet particulari: sed satis est, si locum habeat in
pluribus. Nec lex cogit tunc istum ad actum otio-
sum, quia subditus, in quo cessat omnis finis legis,
potest actui imponere alium honestum sinem
obedientiæ, vel alterius virtutis.</P>
<P>  Dico quartò, cum Castro suprà & aliis, licet<marginalia>34</marginalia>
cesset aliquis finis, & aliqua ratio legis, si manent<marginalia>4. Conc.</marginalia>
aliæ sufficientes, manet lex, & eius obligatio: ma-
ne&#x0303;t enim sufficientes causæ ad eius conseruatio-
nem, vt in ieiunio, quamuis omnes haberent car-
nem spiritui subiectam, & non indigerent ieiunio
ad hunc finem, adhuc tenerentur lege ieiunij ob
satis factionem pro peccatis, vel alios fines ad san-
ciondam, & conseruandam eam legem sufficien-
tes. Si tamen aliæ causæ non essent sufficientes ad
imponendam communitati tantam obligatio-
nem, cessaret lex: quia nullæ sunt causæ sufficien-
tes ad eius conseruationem. His consonat Azor
suprà dicens, si maneat finis legis substantialis, li-
cet cessent accidentales, vt in ieiunio. subiectio
passionum, non cessare legem: idem ait si lex ha-
beat duos fines, & vnus tantùm cessauerit. Sicut
olim circumcisio instituta est ad deletionem pec-
cati originalis, & ad distinguendum populum He-
bræum ab aliis licet quis non indigeret circumci-
sione in ordine ad primum finem; quia sanctifica-
tus in vtero esset, teneretur illam adhibere ob se-
cundum sinem: vnde colligit Azor leges, quæ po-
nuntur ad euitandas fraudes, si dolus & fraus non
sit, locum non habere: secus verò eas, quæ in con-
tractibus solemnem formulam constituunt.</P>
<P>  Obserua tamen non facilè iudicandum esse, fi-
nem legis in communi cessasse: licet enim cesset
vna causa, possunt manere aliæ sufficientes: imò
interdum difficile est intelligere, an hæc, vel illa
causa omninò cessauerit: & in dubio præsumen-
dum est, legem manere, & obligare: ad quod ad-
ducitur Augustinus libr. de vera relig. & refertur
cap. in istis. dist. 4. dicens non debere nos iudicare le-
gem: sed iudicari, secundùm illam quasi dicat, in du-
biis semper esse præsumendum, legem iusta ali-
qua ratione institui, seu non abrogar: facit regula
67. de reg. iuris in 6. in dubiis tutior pars seque&#x0303;da est.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO IIII.
An quando subditus vidit legis obseruationem sibi, vel
aliis nocere, possit legem non seruare.</Z>
<P><INI5>N</INI5>Ota ex Caietano. 2. 2. quæ. 120. art. 1.<marginalia>35</marginalia>
finem legis in casu particulari du-<marginalia>Finis legis du-|pliciter cessare|potest.</marginalia>
pliciter cessare posse: primò negati-
uè, nimirum quia tunc obseruatio
legis ad finem lege intentum non
conducit, & sic locuti sumus de cessatione finis
legis sect præced. secundo modo cessat finis legis
cōtrariæ, quando scilicet nō sol&#x0169; non cōducit le-
gis obseruatio ad finem lege intent&#x0169;, quod est bo-
num hominum: sed etiam illi aduersetur: & de
hoc casu agimus in præsenti fectione & quæstio-
ne: Ad quam aliqui respondent dicendo primò,
quando subditus certò cognoscit, obseruationem<marginalia>1. Dictum ali-|quorum.</marginalia>
legis cessuram in detrimentum publicum, vel pri-
uatum, ob quod certum est, legislatoris mentem
esse, vt lex tunc non seruetur; potest illam non ser-
uare, sine vllo recursu ad superiorem, etiamsi re-
cursus facilis esset, nec in mora recurrendi vllum
esset periculum, vt si in ciuitate obsessa statuta<-P>@@

<-P>esset lex, ne portæ ciuitatis cuipiam aperiren-
tur, quia expedit communi saluti: si contingat,
quòd ciues propter hostium eos persequentium
timorem, ad ciuitatem confugiant, portæ illis, si
commodè fieri potest, aperiendę sunt: quia id ex-
pedit communi bono: quod legislator intendit.
Exemplum est D. Thom. quæst. 96. artic. 6. similiret
petit lex depositum reddi: petit dominus deposi-
tum ad euertendam Remp. vel seipsum, non est
illi reddendum: quia conducit communi bono, vt
in tali euentu non reddatur. Nec opus tunc erit
Superiore&#x0303; consulere: quia res est clara. Similiter ne
quis fame pereat, possetsine cōsultatione superio-
ris carnes in qua dragesima comedere, etiā si com-
modè Superior consuli posset. Ita D. Thom. Caiet.
Conrad. Med. & alij recentiores quæst. 96. artic. 6.
Castro. 1. de lege p&#x0153;n. ca. 5. docum. 5. Sotus 1. iust.
quæst. 6. art. 8. qui exemplum ponit in eo, qui scit
paratas sibi esse insidias in via: non enim tenetur
domum exire ad audiendum sacrum. Idem tenet
D. Thomas 2. 2. quæst. 147. artic. 4. & confirmatur,
quia lex non intendit, & aliquando nec potest,
cum tanto detrimento obligare: ergo tunc cen-
se&#x0303;da est nō obligare: quod pertinet ad epieikeiam,
de qua D. Thom. quæst. 120.</P>
<P>  Secundò dicunt, quando subditus non est om-<marginalia>2. Dictum.</marginalia>
ninò dubius, & anceps, an lex tunc obliget, neque
omninò certus: sed propendet magis in eam par-
tem, quod tunc non obliget, tenetur, si tempus
suppetit, consulere superiorem: si verò propter
subitum periculum id non licet, tutò potest con-
tra legem facere, ita Caietanus, Medina, & Sotus
suprà, & communiter recentiores sic exponentes
D. Thomā suprà: quia tunc est iusta causa faciendi
contra legem inconsulto Superiori, hoc maximè
procedit, si subditus proculdubio existimaret, &#xA759;
Superior, siadesset, & consuleretur, ide&#x0303; decerneret.</P>
<P>  Tertiò dicunt, si dubium sit æquale, an tunc lex
seruanda sit, & in neutram parte&#x0303; præbeat subditus<marginalia>3. Dictum.</marginalia>
assensum, recurrendum est, si fieri commodè po-
test ad Superiorem: si verò non, seruanda est lex,
ne subditus se exponat, periculo inobedientiæ. Et
quia in dubio tutior pars sequenda est.</P>
<P>  Quartò quando subditus ex vna parte habet<marginalia>4. Dict.</marginalia>
dubium æquale, an in tali casu lex obliget, nec ne:
& ex altera parte rationabiliter credit, quod si le-
gislator adesset, proculdubio decerneret, legem in
tali casu non obligare, nec esse seruandam, tunc, si
est locus, recut rendum est ad superiorem: si tamen
non est locus superiore&#x0303; consule&#x0303;di propter subitum
periculum, licit&#x0169; est facere contra legem, tribuitur
Medinæ, & Caie. q. 96. a. 6. quia in tali casu homo
se conformat menti legislatoris moraliter certæ.</P>
<P>  Quintò dicunt, quando subditus ex vna parte<marginalia>5. Dictum.</marginalia>
est dubius, an lex obliget, & ex altera parte est du-
bius, an ex legis obseruatione periculum salutis
corporalis immineat, non tenetur legem seruare.
Hoc etiam tribuitur Medinæ suprà: & probatur
ab illis: quia recta ratio dictat, quòd quando res
est dubia, & vtrinque periculum imminet, minus
periculum eligendum est: sed minus periculum
tunc est, non seruare legem, quàm vitæ discrimen
subire: ergo non est seruanda lex: & idem est in
quocumque periculo maioris mali, quàm sit id
quod est non seruare legem.</P>
<P>  Prædictis ex parte consonat Nauarrus cap. 23.<marginalia>36</marginalia>
nu. 43. vbi ait, quòd quando aliquis ex iusta causa<marginalia>Author.</marginalia>
transgreditur legem humanam iustam promul-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0286.jpg/>
@@1@<SE286>270 Quæst. XCV. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>gatam, semper excusatur à peccato mortali, &
quòd illa est iusta causa, propter quàm legislator,
si esset tunc præsens, excusaret hominem, citat
glossam receptam l. tale pactum §. qui prouocauit,
ff. de pactis. Addit, iustam quoque causam esse il-
lam, quæ bona fide pro iusta habetur, & ob quam,
nisi talem eam iudicaret, non faceret contra le-
gem. Addit vlterius talem causam non excusare à
peccato veniali, citat Paludanum 4. dist. 15. quæst.
4. sed certè Paludanus ibi art. 1. in princ. con. 2. &
nu. 6. solùm ait, quando causa violandi ieiunium
est ex toto sufficiens, non esse peccatum: sed
quando non est simpliciter, & ex toto sufficiens,
esse veniale. Caiet. etiam pro se, Nauarr. Syluest.
verbo ieiunium quæst. 8. & quidem Syluester ibi
partic. 1. in fine allegat Palud. dicentem, quòd si
fractio ieiunij fiat ex causa sufficienti non est pec-
catum: si autem ex causa non sufficienti, est pec-
catum veniale. Addit autem Syluest. sed supple,
quæ credatur sufficiens: vbi videtur velle Syl-
uest. quòd si quis credat, causam esse, sed insuffi-
cientem, est peccatum mortale: quod verum est, si
existimatio multùm deficit à sufficientia: secus, si
parum: tunc enim solum est veniale: & similiter
quando mala fide veniali putat causam esse omni-
nò sufficientem. Quare attentè inspectis Paluda-
no, & Syluestro existimo contra Nauarrum, quòd
quando quis bona fide existimans causam esse
omninò iustam, & sufficientem, transgreditur
legem, etiam à peccato veniali excusatur: secus
si existimet causam non esse omninò sufficien-
tem; aut mala fide veniali existimet esse omninò
sufficientem.</P>
<P>  Quod verò attinet ad dicta illorum recentio-
rum, decernend&#x0169; est iuxta dicta à me tom. 1. tract.
de cōscientia: vbi docui, quid agend&#x0169; sit in dubio
suspensionis, vel opinionis de obligatione legis,
in tali, vel tali euentu. Nunc solùm dico, in dubio
semper legem esse seruādam, nisi aliqua iusta cau-
sa excuset ab eius obseruatione: si autem dubium
sit, an causa sit iusta, sufficit si quis probabiliter
iudicet, esse iustam, vel esse probabile, quòd sit
iusta: in quo euentu non est dubium strictissimè
sumptum, seu omnimodæ suspensionis iudicij,
cùm subditus iudicet verum esse, vel probabile
quòd causa illa sit omninò iusta, & sufficiens.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO V.
An econtra, violet legem qui seruando verba eius in
cortice, contra eius mentem & intentionem facit.</Z>
<P><INI5>R</INI5>Espondeo talem esse legis pręuarica.<marginalia>37</marginalia>
torem. Ita Sotus 1. iust. qu. 6. art. 8.
Med. quæst. 96. art. 6. & alij commu-<marginalia>Præuaricator|legis, qui non|obseruat lege&#x0303;|secundum me&#x0303;-|tem eius.</marginalia>
niter ibi, & alibi, Syluester ver. lex
quæst. 29.</P>
<P>  Probatur ex l. non dubium C. de legibus: non
dubium est, inquit, in legem committere, qui verba le-
gis complectens, contra legis nititur voluntatem. Et l.
contra, ff. de legibus, fraudem facit legi, qui saluis
verbis legis, mentem eius circumuenit, & l. sequenti:
fraus legi fit, vbi fit quod fieri noluit; fieri autem non<-P>@@

<-P>vetuit. verbi gratia, præcipit lex, ne filij clerico-
rum paternam hæreditatem obtineant; si clericus
relinquat amico bona sua sub conditione, vt illa
det filio suo; hoc est, saluis verbis legis, mentem
eius circunuenire, & talis est præuaricator legis,
vt tract. de filiis illegitimis docetur: idem est, si
contra legem adulter filio spurio illo modo bona
sua relinquat: idem si sit lex, quòd sacerdos non
renuntiet beneficium filio: si talis sacerdos tenun-
tiet filio alterius sacerdoris ea conditione, vt ille
alter sacerdos renuntiet in fauorem filij, contra
mente&#x0303; legis facit, licet non contra verba, legisq&#x0301;ue
præuaricator est: & hæc iniquitas est opposita
epieikeię: nam epieikeia seruata mente legis con-<marginalia>Επιεικείας|quid propri&#x0169;|sit.</marginalia>
tra eius verba, seu corticem tantùm facit: & qui
sic operatur, non peccat: vide Syluester verbo
inobedientia num. 3. ad medium. Hæc intellige
cum recentioribus, de intentione, & mente intrin-
seca legis, seu de agente contra id, quod lex inten-
dit, seu vult præcipere: nam loquendo de inten-
tione veluti extrinseca, qui facit contra eam, non
violat legem, quia finis præcepti nō cadit sub præ-
cepto, vt si quis ieiunet co modo, vt carnis impe-
tus non solùm non reprimat; sed etiam excitet.
Ita exponit Adrianus in 4. in materia de confes-
sione innuit satis D. Thomas quæst. 100. art. 9. ad 2.
& Caietanus ibi.</P>
<P>  Vnde collige cum recentioribus optimam re-<marginalia>38</marginalia>
gulam ad iudicandum, quando sint valida, aut<marginalia>Quando sunt|valida, quæ|fiunt contræ|intentionem|legum.</marginalia>
etiam licita, quæ fiunt contra intentionem legum
prohibe&#x0303;tium, vel irritantium aliquos contractus,
vel institutiones filiorum illegitimorum: quæ
enim solùm sunt contra inte&#x0303;tionem extrinsecam,
valida, vel licita sunt: secus quæ solùm sunt contra
intentionem intrinsecam, seu finem legis. Vnde à
legis peritis, & Theologis adhibentur multæ cau-
telæ licitæ, vt bona parentum ad filios spurios, vel
alios illegitimos tandem deueniant, quoad vsum,
& vsumfructum, vel etiam proprietatem: de qui-
bus egi tract. de filiis illegitimis.</P>
<P>  Notant hîc aliqui recentiores, non semper ver-<marginalia>Verba alicuius|contractus, nō|habent eamde&#x0303;|intentionem|quam in cor-|tice sonāt.</marginalia>
ba alicuius contractus, vel legati, habere eandem
intentionem, quam in cortice sonant: sed aliam
occultam aliquando: quæ debet prius attendi, ver-
bi gratia, in institutione maioratus aliquando ha-
betur, quòd si ille inciderit in hæresim, sodomiam, vel
perduellione&#x0303;: imò si id cogitauerit: imò etiam dece&#x0303; diebus,
antequā inciderit, vel cogitauerit, ipso facto in conscien-
tia amittat maiorat&#x0169;, & subroget alium hæredem. Hæc
quide&#x0303; verba sunt cautelæ cōtra fiscum regis, & ita
non sunt accipienda in cortice: quia solùm inten-
d&#x0169;t, ne fiscus regius accipiat illa, siquis committe-
ret illa crimina: & ne perdatur maioratus, vult ali&#x0169;
substituere. Si autem res esset occulta, & non esset
periculum, quòd maioratus ad regem perueniat,
committens tale crimen occultè non tenetur<marginalia>Maioratus do|minium habe&#x0303;t|incide&#x0303;s in ali-|qua crimina.|quid agere de-|beat.</marginalia>
maioratum dare successori: quia debet attendi in-
tentio occulta instituentis maioratum: quæ fuit, vt
si peccatum fuerit secretum, non amitteretur do-
minium: & hic est vsus. & ita dixere doctissimi Iu
risperiti de hac re consulti: cùm tamen intellexe
rit, se cōdemnandum, tenetur successori dare om-
nes fructus maioratus, quos, nisi id faceret, caperet
fiscus. Sed de his alibi, & cōsule&#x0303;di sunt iurisperiti.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0287.jpg/>
@@1@<SE287>271
#(IMAGE)
<Z><A+3>DISPVTATIO DVODECIMA</A+3>
<A+2>DE LEGIS PROMVLGATIONE.</A+2>
#(IMAGE)</Z>
<duolan 2>------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO PRIMA.
An promulgatio sit omninò necessaria ad rationem,
seu essentiam legis.</Z>
<P><INI9>D</INI9>Iuus Thomas, quæst. 90.<marginalia>1</marginalia>
art. 4. & quæst. 96. art. 1. ad
2. multùm laborat, vt ex-
plicet, quo pacto omni
legi etiam æternæ pro-<marginalia>Lex nō habet|vim legis, do-|nec promulga-|ta sit.</marginalia>
mulgatio conueniat. Sed
de his legibus superiùs
diximus: nunc de sola hu-
mana loquamur. Quam
in confesso apud omnes est, vim, rationem, sub-
stantiam, seu essentiam legis non habere, donec
promulgata sit, vel saltem solemniter edita, Glos.
cap. cognoscentes, verbo ante prohibitionem de
constit. & cap. 1. verbo publicè promulgauit, de
postul. præl. Pan. dicto cap. cognoscentes. num. 6.
& dicto cap. 1. numer. 9. & consil. 35. num. 1. & 2.
Antonius de Butrio. repet. in dict. cap. cognoscen-
tes, num. 205. D. Thomas 1. 2. quæst. 90. ar. 4. Caiet.
Conrad. Medina, & alij ibi, Valen. disp. 7. quæst. 5.
punct. 5. Vazquez, d. 155. cap. 2. Antonin. 1. part.
tit. 11. cap. 2. §. 10. in fine, Pisanella verbo lex, § 4.
Ange. num. 12. Syluest. quæst. 6. Arm. num. 11. Ta-
bien. eodem in princ. Sotus. 1. iust. quæst. 1. art. 4.
con. 1. Castro. 1. de lege p&#x0153;nali ca. 1. Marcus Ant.
Cuccus 1. instit. maiorum tit. 3. num. 16. Sebastian.
Medicis rep. in cap. erit autem lex d. 4. num. 67.
Angles in 4. quæst. de essentialib. Baptismi art. 8.
Nauarr. in summa cap. 23. num. 44. Viualdus p. 4.
Candelab. cap. 8. num. 43. sum. Corona. p. 1. cap. 1.
nume. 30. Thomas Zerul. in praxi episcopali p. 1.
verb. pragmatica in princ. Barthol. Hugol. de cen-
suris tabula 1. cap. 9. §. 7. num. 1. Tolet. in sum. tract.
de peccatis. cap. 18. Eman. Rodriguez in summa. p.
1. cap. 194. conc. 7. Alphon. à Veracruce in append.
ad specul. coniugale dub. 14. Petrus Cenedus in
collectan. p. 1. collect. 1. num. 5. Sayrus tom. 1. The-
sauri libr. 1. cap. 7. numer. 3. & tom. 2. libr. 3. cap. 5.
num. 1. Nauart. consil. 1. de const. quæst. 1. num. 3.
Cipolla consil. criminali. 13. Menchaca contro-
uersiarum illustrium lib. 1. cap. 44. & 45. Azebedo
ad lib. 1. num. 7. ti. 1. li. 2. nouæ compillatio. Scho-
lastici communiter 3. d. 37. Iurisp. ad cap. cogno-
scentes de constit. capit. 1. de postul. prælat. l. leges
sacratissimæ C. de legib. Eman. Rodrig. tom. 1.
quæstionum regul. quæst. 6. art. 3. & quæst. 11. ar. 2.
Azor lib. 5. cap. 3. quæst. 1. tom. 1. Alex. consilio 39.
& 52. versic. nec obstat volu. 7. Andreas ab Exea
cap. 2. de consti. num. penult. seu. 75. Gratus consil.
49. num. 32. P. Barb. consil. 33. clementissimi Dei
colu. penultima Anton. Gabriel tom. 2. commun.
op. lib. 6. tit. de legib. con. 4. citat Probum cap. 2. de<-P>@@

<-P>reb. Eccles. non alien. in 6. num. 27. & Felin. cap. 2.
de const. limit. 2. &. 4. Rip. rub. de const. num. 42.
vers. 2. infertur, Gratum consil. 49. nume. 36. vol. 2.
Parisium consil. 49. numer. 5. Ioann. Andr. cap. 2. de
const. gloss. vlt. Gofred. in sum. de const. in fine ver.
incipit autem. Card. cap. 2. de const. oppos. 5. glos.
cap. fi. ne clerici vel monachi, vt asserant, legem
obligare ante publicationem data scientia. Sed
eos non intellexit: ad summum enim dicunt obli-
gare scienres ante lapsum duorum mensium à pu-
blicatione: pro sententia autem tenente legem
nō obligare ante publicationem citat ibi multos,
quos sequitur: vide in illo, si placet.</P>
<P>  Vt autem intelligantur solida fundamenta hu-<marginalia>2</marginalia>
ius doctrinæ, explicandum, quæ olim promulga-<marginalia>Mos Romano-|rum in legibus|promulgandis.</marginalia>
tio inter Romanos esset, & quomodo erat requi-
sita, vt lex valeret, vimq&#x0301;ue haberet obligandi. Mo-
re igitur Romanorum comparatum fuit, vt prius
quàm leges vim obligandi haberent, Populus in
Tribubus aut centuriatis comitiis ab aliquo magi-
stratu, consulto prius senatu rogaretur, vellet ne,
ac iuberet, eam legem sibi propositam ferri. Dein-
de lex rogata trino nundino scripta pro rostris
proponebatur, vt si cuipiam iniusta, aut non con-
ueniens Reip. videretur, legem improbaret, & ne
ferretur, posset intercedere. Quamquidem publi-
cam legis editionem, antequam ferretur tribus
nundinis factam, promulgationem legis veteres
Romani dixerunt, vt auctor est Festus Calepinus,
verbo promulgo, Azor tom. 1. lib. 5. cap. 3. quæst. 1.
Macrob. 1. saturnal. cap. 16. Aymarius Riuallius 2.
libr. historiarum iuris ciuilis, Connanus 1. com-
mentariorum iuris ciuilis cap. 13. Oroscius. l. ne-
cessarium à num. 57. ff. de origine iuris, & Viues 4.
de tradendis discipli. non longè à fine, & colligi-
tur ex Cicerone Philippica 5. dicente. Num etiam
hanc legem Pop. Romanus accepit? Quid? Promulgata
fuit? Quid? non antea lata, quàm scripta? Non antea
factam videmus quàm futuram? & oratione pro Lu-
cio Flacco, ômorem præclarum, disciplinámque, quam
à maioribus accepimus, siquidem teneremus: sed nescio,
quo pacto iam de manibus elabitur: nullam enim illi no-
stri sapientissimi, & sanctissimi viri vim concionis esse
voluerunt, quæ scisceret plebs, aut quæ populus iuberet,
submota concione distributis partibus, tributim, & cen-
turiatim, descriptis ordinibus, classibus, ætatibus, auditis
auctoribus re multos dies promulgata, & cognita
iuberi, vetaríque voluerunt, hoc est trino nundino po-
pulo pro rostris proposita.</P>
<P>  Cæter&#x0169; cùm legibus Romanor&#x0169; tota ferè Chri-<marginalia>Respu. Chri-|stiana legibus|Romanorum|tota fere solu-|ta est.</marginalia>
stiana Resp. soluta sit, vt testatur Viues lib. 7. de
caus. versus finem: illa maximè de promulgatio-
ne, quæ florente Cicerone è manibus labebatur,
& cùm Romana Resp. omne suum imperium, &
potestatem in imperatorem transtulerit, penitus
elapsa est: neque talis promulgatio necessaria est<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0288.jpg/>
@@1@<SE288>272 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>ad legis substantiam, aut vigorem, & in hoc om-
nes conueniunt, sed aliquam solemnem promul-
gationem requiri, probant aliqui ex l. leges sacra-
tissimæ C. de legib. vbi dicitur leges sacratissimæ, quæ
constringu&#x0169;t hominum vitas, intelligi ab hominibus de-
bent, vt vniuersi præscripto car&#x0169; manifestiùs cognito, vel
inhibita reclinent, vel permissa sectentur. Sed hoc te-
stimonium non vrget, quia dici potest, cognosci
debere, vt obligent quasi in actu secundo, ita vt
non excusemur ab earum obseruatione: id verò
necessarium non esse, vt leges sint, & obligent
quasi in actu primo, id est, habeant vim obligan-
di pro tempore, quo fuerint cognitæ. Magis fauet
Auth. vt factæ nouæ constitutiones cap. 1. col-
lat. 5. vbi Iustinianus inquit suas constitutiones
ex tunc valere, cùm in communifactæ sunt mani-
festæ, & Gratianus ca. in istis leges §. dist. 4. dicens,
leges tunc institui, cùm promulgautur.</P>
<P>  Sed dici posset, hoc fuisse requisitum ex insti-
tutione, aut voluntate Reip. Romanæ: non verò
esse requisitumex natura rei; imò ex cap. 1. de po-
stul. prælato. Panor. num. 9. & 10. quem sequitur
Syluest. verbo lex quæst. 6. partic. 2. putat suffi-
cere, quòd sit solemniter edita, puta in Consi-
lio populi licet non sit publicè promulgata: idem
videtur tenere Angel. verbo lex quæst. 12. Nam
Innocentius III. in dicto cap. 1. de postul. præ-<marginalia>3</marginalia>
lato. expressè ait, vt quis teneatur ad obseruan-<marginalia>3. Opin. Pan.|& Syluest.</marginalia>
tiam alicuius legis, seu constitutionis suffice-
re, si sciat esse solemniter editam, aut publicè pro-
mulgatam: ergo non requiritur publica promul-
gatio. Confirmatur: nam Deus eo ipso quod ha-
beat voluntatem obligandi nos, eamque expri-
mat sigillatim huic, & illi, & sic de aliis, singuli ita
obligantur, vt peccent transgrediendo illud præ-
ceptum, & eo ipso quod sit generale, licèt non sit
generaliter, aut solemniter omnibus propositum,
est verè lex, & omnes omninò obligat in actu pri-
mo, & omnes illud scientes, etiam in actu secun-
do: ergo idem est in præcepto humano: Cùm po-
testas legislatiua humana sit participatio diuinæ,
& ipsi assimiletur, nec est cur dicamus, non posse
superiorem crearum obligare sola voluntate obli-
gandi manifestata subdito per diuinam reuelatio-
nem, aut saltem aliqua propositione externa, siue
voluntas illa sit particularis, siue generalis: hæc
enim diuersitas nihil referre videtur. Sed sicut in
omnium sententia voluntas particularis obligan-
di Petrum, quacumque via saltem externa & su-
periore orta subdito innotescat, ipsum obligat;
ita lex generalis obligat omnes, si eodem modo<marginalia>Lex naturæ|obligat om-|nes, à quibus|cognoscitur.</marginalia>
ad eorum notitiam perueniat, non simul, sed suc-
cessiuè Sicut lex naturæ successiuè obligat omnes,
à quibus cognoscitur hoc esse turpe, illud verò ne-
cessarium, nec obligatio vnius pendet à cognitio-
ne alterius.</P>
<P>  Propter hoc satis apparenter dicere quis posset,<marginalia>4</marginalia>
non esse necessarium ex natura rei hoc, vt volun-<marginalia>Modus dicen-|di apparens.</marginalia>
tas legislatoris omnes sigillatim obliget solemni-
ter, aut publicè esse promulgatam, aut propositam,
& manifestatam, sed sufficere ex natura rei, quo-
modocumque ipsam subditis innotescere, vt ipsos
obliget, quamuis fortasse non habebit rationem
legis, sed mandati tantùm particularis, donec vel
multis innotescat, vel saltem ista sit proposita, vt
facilè possit ad multorum notitiam deuenire.
Quod si ita est, concedendum erit primò, stando
in solo iure naturę, si voluntas legislatoris de obli-<-P>@@

<-P>gando populo ad aliquid, innotesceret alicui per
reuelationem interiùs sibi factā immediatè à Deo,
vel medio Angelo, manereobligatum, & peccare
si non obediat: quod confirmari posset, tum ex
opinione dicentium promissione interna homi-
nem posse se alteri homini obligare: nam si actu
merè interno potest obligare se alteri, cur non
poterit, si est superior, alterum sibi obligare solo
præcepto interno, ita vt alter teneatur illud exe-
qui quacumque ratione ad eius notitiam perue-
niat. Tum ex opinione asserentium lege humana
posse obligari hominem ad actum merè inter-
num, & propter actum merè internum posse ex-
communicari, & aliis p&#x0153;nis puniri. Si enim actus
internus potest esse materia legis humanæ etiam
punitiuæ, cur non poterit lex esse humana & obli-
gare omnes ad quorum postea notitiam venerit,
siue legislator sit superstes, cum primùm eius vo-
luntas cognoscitur, siue iam defunctus? Si autem
nolis hoc primum corollarium admittere: quia<marginalia>Homines non|videntur pos-|se se obligare|promissioni-|bus merè in-|ternis.</marginalia>
cùm homines sint corporei, nō videntur posse se,
aut alios obligare, siue præceptis, siue promissio-
nibus merè internis, & spiritualibus, saltem dicere
poterit vol&#x0169;tatem superioris quacumque ratione
exteriùs manifestetur subdito, posse ipsum obli-
gare, siue sit generalis, & ad plures pertinens,
siue ad vnum, vel alterum dumtaxat. Sic enim
peccat&#x0169; quodcumque exterius, quantumcumque
occultum, potest puniri ab homine excommuni-
catione, & aliis p&#x0153;nis; quare stando in lege natu-
ræ Respublica penitus libera, aut principes, vel
collegium senatorum, vel optimatum, in quod
totam suam potestatem transtulisset, posset obli-
gare singulas personas populi scriptura aliqua
continente, vt omnes, ad quorum notitiam per-
ueniret, siue ante, siue potest mortem ipsius, tale
quid facerent; & tale præceptum esset vera lex.
Idemque esset, si vice literarum præco, vel ma-
nu scriptarum, aut aliis signis externis saltem ad id
institutis, suam voluntatem legislator explic$unclearsset.
aut alius de mandato, ant admissione ipsius: aut
etiam mera sua voluntate sine legislatoris com-
missione; eò quòd eius voluntatem reuelatione,
aut alia via sciret, & persuadere subditis posset.
Sic aliqui Theologi recentiores, ex familia nostra,
dicunt, licet de essentia legis humanæ sit aliqua
denuntiatio, non tamen solemnis promulgatio,
& citant pro se, Syluam titulo de beneficiis quæst.
22. Ludouicum Gomez in pro&#x0153;mio ad regulas
Cancellar. quæst. 2. & suadetur: nam tales sunt
veræ leges, tamen non promulgantur publicè, &
solemniter. Quamuis autem stando in lege natu-
ræ dicetetur satis esse ad rationem legis humanæ,
sic esse propositam subditis legislatoris volunta-
tem, tamen stando in iure humano dicendum esset
requiri promulgationem publicam, & solemnem:
quia nulla Resp. dedit Principi, vel senatui suo
potestatem aliter faciendi leges, nec ipsa quæ est
omninò libera, vult aliter leges suas valere: vel
quia iure gentium omnes Respublicæ habent po-
testatem legislatiuam restrictam prædicta condi-
tione ob multa incommoda, quæ sequi possent,<marginalia>Incommoda|magna seque-|rentur, si le-|ges sine pro-|mulgatione|ferrentur.</marginalia>
si leges, quæ sunt præcepta communia, & perpe-
tua, sic clam, aut furtim fierent sine aliqua solemni
publicatione, & promulgatione designata iam,
& fixa in singulis Rebusp. quæ leges maiora in-
conuenientia haberent, si essent irritatoriæ ele-
ctionum, contractuum, aut aliorum huiusmodi;<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0289.jpg/>
@@1@<SE289>Disput. XII. Sectio I. 273
<duolan 2><-P>& satis magnum inconueniens esset, non posse
subditos statim, cùm lex fit, proponere, si fortè
habet aliqua inconuenientia, vt lex tollatur, vel
restringatur.</P>
<P>  Probabilius tamen existimo, iure naturæ esse<marginalia>5</marginalia>
irtitam omnem legem merè humanam, & quæ fit<marginalia>Opinio ancto-|ris.</marginalia>
sola potestate humana, nisi talis lex sit publicè, &
solemniter promulgata, quia natura nulli dat fa-<marginalia>Iure naturæ|lex omnis, quæ|sine promulga|tione lata est,|non obligat.</marginalia>
cultatem cōdendi leges, nisi cùm illa limitatione,
sicut nulli dat facultatem accedendi ad aliquam,
nisi perpetuo contractu matrimonij se mutuò
obligauerint, & similiter non dat facultatem ad
contrahendum cum matre, vel sorore, aut alteri
nupta, &c. Hanc sententiam amplector, quia vt
proximè dicebam, magna incommoda sequeren-
tur, si aliter leges ferrentur. Sed natura irritat actus
humanos habentes magna incommoda, vt patet
de matrimoniis factis in primo gradu, vel cum
nuptis, vel per errorem personæ; & in aliis, ergo
idem est de lege lata sine promulgatione, & so-
lemnitate, in eandem sententiam, alio fundamen-
to ducitur Vazquez disp. 155. cap. 2. Quia nimi-
rum de ratione legis est, esse regulam, & impe-
rium ex se aptum, vt applicetur ad operandum:
tale autem non est præceptum superioris mente
retentum, aut aliter propositum quàm solemni
promulgatione: ergo sine solemni promulgatione
non est lex. Sed oporteret ipsum manifestè proba-
re minorem, vt sententiam, quàm dicit omnibus
debere esse indubitatam nobis persuaderet. Con-
firmare videtur eandem sententiam, quia in lege<marginalia>In lege Prin-|ceps se gerit,|& imperat vt|princeps.</marginalia>
Princeps se gerit, & aliis imperat vt Princeps: hoc
autem non potest facere sine solemni promulga-
tione: ergo. Sed desideratur probatio minoris.</P>
<P>  Addit Vazquez solemnem promulgationem<marginalia>Lex diuina|an externa|promulgatio-|ne indigeat.</marginalia>
esse etiam de ratione legis diuinæ. Nisi quòd lex
diuina obligaret quemlibet nostrum, si sola spiri-
tuali notitia, innote sceret nobis mens, & volen-
tas Dei: ille enim cùm sit Dominus animæ, &
spiritus, imperium suum potest ad ipsum homi-
nem deriuare sine vlla exteriori promulgatione,
& absque illa veram vim legis habebit: in quibus
verbis videtur sentire, de ratione legis humanæ
esse promulgationem externā, diuinæ autem, pro-
mulgationem abstrahendo ab interna, & externa:
sed si omnis reuelatio interna est promulgatio in-
terna, & sufficit ad legem, & obligationem diui-
nam: cur non omnis notificatio externa etiamsi
sigillatim, & successiuè fiat, erit promulgatio ex-
terna, sufficiens ad legem humanam, & eius obli-
gationem, sine aliqua solemni publicatione &
promulgatione?</P>
<P>  Recurrendum ergo puto ad superiorem ratio-
nem ab incommodis ductam.</P>
<P>  Quæ non prohibet, vt dicamus Deum posse
dare potestate&#x0303; ad ferendas aliter leges ciuiles aut
Ecclesiasticas, quia non tenetur illa incommoda
cauere, aut attendere: sed reuera nulli talem po-
testatem dedisse: quia voluit ea incommoda ca-
uere, sicut nulli dedit facultatem contrahendi ma-
trimoni&#x0169; cum matre vel sorore, licet posset dare,
& sic in aliis multis. Quod ergo igitur, commu-
niter ab auctoribus initio citatis, præsertim D.<marginalia>De potentia|Dei absoluta|sine solemni|promulgatio-|ne, lex huma-|na esse non po-|test.</marginalia>
Thom. Castro, Valentia, Nauarro, Azor, Soto
promulgationem esse de essentia, vel substantia
legis, non ita est intelligendum, vt nec de poten-
tia Dei absolata possit esse lex humana sine so-
lemni publicatione & promulgatione, sed quia de<-P>@@

<-P>potentia naturali nulla possit esse lex hemana sine
tali promulgatione, eò quòd nec Deus, nec natura
potestatem legislatiuam dedit, nisi ad ferendas
eo modo leges, & ita sicut matrimonium cum alia
priori viuente, & primi gradus consanguinitatis
ex natura rei est impedimentum essentiale, aut
sabstantiale ad matrimonium: ita defectus pro-
mulgationis ad legem humanam.</P>
<P>  Rectè autem aduertit Vazquez, quamuis lex
humana omninò requirat solemnem promulga-
tionem in arbitrio: tamen supremorum princi-
pum esse hac, vel illa solemnitate vti: Bullæ Pōti-
ficiæ publicantur in campo floræ, & vnum exem-
plar affigitur columnæ illius campi, alterum ad
valuas Perri, & Pauli, alibi sunt aliæ solemnitates.</P>
<P>  Ad argumentum autem pro Panor. factum ex<marginalia>6</marginalia>
cap. 1. de postulo. pręl. Respondeo, particulam, aut
non legi in aliquibus textibus, sed particulam, &:
sic videtur legisse Armill. verbo, lex, num. 11. dum
ex hoc cap. copulatiuè ait, ad legem requiri, quod
sit solemniter edita, & publicè promulgata: &
licèt legamus, aut, non sequitur, ea esse distincta:
& alterutrum sufficere, nam particula, aut, eo lo-
co, vt & aliis multis expositiuè videtur poni, nam
idem esse videtur legem solemniter edi; & publi-
cè promulgari, præsertim si solemniter edi, vt di-
xit Panorm. est in conuentu, seu concilio populi
fieri, & licèt daremus hæc duo esse distincta, sen-
sus Pontificis esset satis esse hoc, aut saltem satis
esse illud: & hoc non esset affirmare quodlibet eo-
rum sufficere: male ergo Panorm. suprà, quem vi-
detur sequi Andreas ab Exea rubr. de constit. num.
206. dixit, satis esse solemnem editionem, sine
promulgatione publica. Quem his verbis refert &
refellit Decius cap. 1. de postulat. prælat. num. 17.
& 18. not. 15. Dum alternatiuè text. loquitur, se-
cundùm Abbatem colligitur, quòd constitutio
edita solemniter, ligat antequàm publicè promul-
getur. Ex quo infert, quòd cōstitutio edita solem-
niter in Cōcilio populi statim ligat, licet promul-
gata non fuerit. Sed certè illud dictum videtur
dubitabile: quia licet solemniter edita fuerit con-
stitutio in Concilio, intentio statuentium vide-
tur fuisse, quòd ligat, non tunc præcisè, sed post
publicationem sec&#x0169;dùm naturam constitutionis:
argumenta textus in l. qui habenti in princip. ff. de
acquiren. possess. & absurdum esset, quòd qui fuis-
sent in Concilio, statim obligarentur ad obserua-
tionem constitutionis, & non alij. Non obstat
textus in illa alternatiua, aut, quia aliqui libri ha-
bent copulam, & quandoq&#x0301;ue reperitur quòd al-
ternatiua ponatur pro copulatiua l. cum quidam,
C. de verborum signif. & etiam quandoq&#x0301;ue poni-
tur, aut, expositiuè, vt per glos. in l. penult. ff. de act.
empt. in princip. Hactenus Decius: quem probat
Nauarrus in summ. cap. 23. num. 40. in fin. & con-
silio 1. de constit. quæst. 1. num. 3. Azor tom. 1. lib. 5.
cap. 3. qu. 1. dicens, sententiam Panor. esse contra
D. Thom. quæst. 90. art. 4. & Theologos 3. dist. 37.
& communem opinionem, quæ promulgationem
requirit.</P>
<P>  Ad illud autem argumentum de regulis Can-<marginalia>7</marginalia>
cellariæ, respōdent aliqui, regulas Cācellatiæ non
tam de nouo edi, quàm continuari, & quia iam de
vsu illo constat, illam censeri virtualem promul-
gationem, seu satis publicam intimationem, quia
si huiusmodi non esset, posset quidem talis volun-
tas principis priuatim cognita habere vim & ra-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0290.jpg/>
@@1@<SE290>274 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>tionem præcepti, non tam rationem propriæ
dictæ, & publicæ legis. Melius tamen dicitur
regulas Cancellariæ, non esse propriè leges, quia<marginalia>Regulæ Can-|cellariæ non|sunt propriæ|leges.</marginalia>
expirant mortuo Pontifice, donec à successore
confirmentur, vt patet ex earum præfatione ver-
bo suo tempore, & ideò ordinarij liberè possunt
de beneficiis reseruatis disponere, donec fuerint
confirmatæ à successore Pontifice, vt ait Gomez
in præfatione ipsarum regul. Rebuf. in praxi be-
neficiali, & additione ad regulas Cancellariæ, in
princip. & posteà in gloss. verbo, suo tempore, Au-
fredus decisione 445. Geminian. consil. 93. Molina
in voce, & alij iurisp. consulti. Addimus has regu-
las teste Rebuf. in gloss cit. verbo ex tunc publica-
ri in Cancellaria, & obligare scientes à die publi-
cationis: ignorantes verò post duos menses. Nec
oportet alibi promulgari, quia solùm sunt instru-
ctiones datæ à Pontifice pro officialibus Cancel-
lariæ.</P>
<P>  Quod dictum est de lege, dicendum de eius in-<marginalia>8</marginalia>
terpretatione, nempe vim legis non habere nisi<marginalia>Interpretatio|earum vim le-|gis non habet.</marginalia>
etiam promulgetur. Quia idem iudicium videtur
esse de lege, & de eius interpretatione auctorita-
tiua, & habente vim legis. Quamuis Emanuel to.
1. quæstionum regularium, quæst. 11. art. 2. vt de-
fendat declarationes congregationis cardinalium,
quæ non sunt promulgatæ, habere nihilominus
vim legis generalis, dicat legem non habere vim
nisi promulgetur, secus tamen eius interpretatio-
nem vt latè retulimus disp. 2. sect. 9.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO II.
Vtrùm vna legis promulgatio in curia principis
sufficiat, ad omnes eius subditos
obligandos.</Z>
<P><INI5>P</INI5>Rima sententia est, non solùm leges<marginalia>9</marginalia>
Imperatoris, sed etiam Pontificia, vt<marginalia>1. Opinio.</marginalia>
ligent in singulis prouinciis, necesse<marginalia>Leges vt obli|ge&#x0303;t in singulis|prouinciis pro|mulgari de-|bent.</marginalia>
esse, vt in singulis promulgentur, &
non satis esse, in curia promulgari:
imò neque elapsos esse duos menses à solemni
promulgatione in Curia, Pan. cap. cognoscentes
quod est 2. de constit. num. 7. ad finem, Felin. ibi,
nu. 7. Decius ibi, in 2. lectura num. 44. aliàs n. 6. ci-
tans Innocentium eodem c. colum. 3. idem tenent
Cardi. Zabarella eodem cap. num. 4. quæst. 6. Imo-
la Anto. de Butrio, Henric. Boic. Ioann. Lignanus,
Beroius, & alij eodem cap. Angel. verbo lex, num.
13. Sa numer. 9. Medina hic quæst. 90. art. 4. dub. 1.
post 2. con. & dub. vlt. con. 5. Conrad. eod. art. ad 2.
Sotus 1. Iust. quæst. 1. art. 4. §. at verò de sum. Pont.
Palac. 3. d. 37. disput. 1. §. didicisti, Syluester Aldob.
in addition. ad Decium suprà litt. B, vbi se con-
suluisse testatur, regulæ cancellariæ de publican-
dis resignationibus non esse satisfactum, per pu-
blicationem factam in curia Romana. Hanc sen-
tentiam tribuunt aliqui Caietano 90. artic. 4. Sed
bene Azor tom. 1. lib. 3. cap. 3. quæst. 2. & Vaz
quez disp. 156. cap. 1. in fine, negant Caietanum
fuisse huius sententiæ: solùm enim dixit, non suf-
ficere promulgationem in curia, vt longè ab ea di-
stantes non possint ignorantiam inuicibilem ha-
bere, & per illam excusari: imò Nauarrus consil. 1.
de const. quæst. 4. num. 20. ex verbis Caiet. colligit
oppositam senten. Hanc tamen sententiam tenet<-P>@@

<-P>apertè Molina tom. 2. de iust. tract. 2. disp. 395. §. se-
cundò ducor, & sequentibus, licet cum aliquibus
limitationibus, quas infra referemus,</P>
<P>  Suadetur primò, quia leges imperatoris non<marginalia>1. Argum.</marginalia>
habent vim in siugulis prouinciis, nisi in singulis
promulgentur auth. vt factæ nouæ constitutiones
collat. 5. cap. 1. ergo nec leges Pontificis. Par enim,
aut maior ratio de his, quia ad populos magis di-
stantes feruntur: Maximè quod iuri ciuili stan-
dum est, quandò iure canonico contrarium statu-
rum non est, arg. cap. 1. de noui op. nunciatio. vbi
Innoc. III. ait: Quia verò sicut leges non dedignantur
sacros canones imitari: ita & sacror&#x0169; statuta canonum
Principum constitutionibus adiuuantur, & cap. si in
adiutorium d. 10. Augustinus ait, Si in adiutorium
vestrum terreni imperij leges assumendas putatis, non
reprehendimus: nam fecit hoc Paulus cùm aduersus in-
iuriosos Romanum ciuem se esse testatur.</P>
<P>  Secundò, quia Innocentius III. c. cum infirmi-
tas de p&#x0153;nit. & remissio. ait, si quis autem medico-
rum, huius nostræ constititutionis, postquam per prælatos
locorum fuerit publicata, trāgressor extiterit, &c. ergo
etiam constitutio Papæ non ligat in di&#x0153;cesibus,
vbi promulgara non fuerit.</P>
<P>  Tertiò, propterea in multis locis consilij Tri-
dent. leges non seruantur, quia ibi non fuerunt
promulgatæ.</P>
<P>  Quartò quin earum, imò iniustum est, vt lex
irritans, verbi gratia, matrimonia, aliósve contra-
ctus, testamenta, legata, aliásque similes deposi-
tiones, aut electiones, præsentationes, &c. vim ha-
beat in locis valdè distantibus à curia, vbi morali-
ter loquendo, nec per duos, nec per plures menses
sciri potest, & sic multa eiusmodi acta erunt nulla,
non sine magno detrimento multorum: ergo vel
lex non erit iusta, vel non erit mens legislatoris
obligare antequā in prouinciis illis remotis pro-
mulgetur. Quo argumento Molina contendere
videtur etiam si velit, non posse Pontificem obli-
gare, cum tanto detrimento, distantes quoad illum
effectum irritationis: idem ait, quantum ad hoc
quòd non admittatur excusatio ignorantiæ pro-
babilis post duos menses à promulgatione facta
in curia, & quamuis Sotus concedat Pontificem
de plenitudine potestatis sic obligare posse: ta-
men de imperatore dicere videtur, vt exponit
Vazquez suprà iure naturæ esse prohibitum, &
impeditum, vt sic obligare non possit, & si maxi-
mè velit, ideóque Iustinianum authen. citata id
statuisse quod lex naturæ omninò postulabat.</P>
<P>  Secunda sententia est, leges Pontificias aliud
non definientes saltem post duos menses à pro-
mulgatione in curia Romana omnes prouincias,
& di&#x0153;ceses obligare, Ioann. Andr. in data libr. 6.
decret. gloss. vlt. in verbo, anno. 4. & Pan. parum si-
bi constans cap. nouerit de sent. excom. numer. 3.
Ioann. Monach. cap. generali de regul. iuris in 6.
num. 13. Cardin. Alexandrin. c. 1. de postul. prælat.
Cardin. Florentin. in pro&#x0153;m. Clementi. §. vniuer-
sitati quæst. 4. Syluester verbo lex, quæst. 6. Ro-
sel. num. 8. significat, Armilla ibi, num. 11. Sed ex-
pressé tenet Ludouicus Gomesius in pro&#x0153;mio re
gul. Cancellariæ quæst. 2. §. Quartò pro ista lit.
D. E. F. Hentic. Boic. & Ægid. Bellamera, cap. 2. de
constitut. Paul. de Eleaz. in pro&#x0153;m. Clem. Nauarr.
consil. 1. de constit. quæst. 4. numer. 19. & quæst. 9.
nu. 33. Vazquez hic disp. 156. ca. 2. Valen. disp. 7. q.
5. punct. 5. quamuis de legibus Imperatoris, & Re-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0291.jpg/>
@@1@<SE291>Disput. XII. Sectio II. 275
<duolan 2><-P>gum sentiat cum Soto in singulis prouinciis esse
promulgandas, & idem probabile putat de Pon-
tificiis, Azor tom. 1. lib. 5. cap. 5. quæst. 3. Rodriguez
tom. 1. regularium, quæst. 6. art. 3. in fine, Sayrus 3.
thesauri cap. 5. num. 7. 9. & 11. Tepatus 1. variarum
iuris titulo de legib. num. 4. cum Menochio 2. de
arbitrar. casu 185. num. 8. & 10. Baldus consilio 10.
Capella Tolosana decisio. 444. asserens regulas
Cancellariæ obligare degentes extra curiam, cum
tamen extra eam non promulgentur. Nec obstat,
quod suprà diximus, non esse verè leges, quia si
mandata, quæ non sunt leges, possunt per solam
promulgationem in Curia obligare quantumcun-
que remotos, à fortiori obligabunt leges. Hanc
sententiam, factam esse communem meritò fassus
fuit Molina.</P>
<P>  In vtraque tamen sententia cert&#x0169; primò est, vt<marginalia>11</marginalia>
lex aliquem obliget, non opus esse singulis esse
denuntiatam, aut notam, vt apertè definitur cap. 1.
de post. prælato. alioqui ferè nullus lege obligare-
tur, etiam si eam sciret esse latam, & in sua prouin-
cia publicè promulgatam, quia semper dantur ali-
qui ignorantes, etiam inuincibiliter. Secundò est
certum, quando lex est episcopi, vel alterius, cui
vnica tant&#x0169; prouincia subiecta est, sufficere publi-
catione&#x0303; in illa, vt statim lex obliget, nisi aliud ipsa
exprimat, nec oportere in singulis eius locis pu-
blicari; nam hiangustam habent iurisdictionem,
& vnica publicatione in synodo, vel Ecclesia ca-
thedrali notitia legis communiter deducitur sta-
tim ad omnes, ad quos spectat Sotus 1. iust. quæ. 1.
art. 4. post 3. con. Syl. lex §. 12. Turrec. cap. in istis. d.
4. quæst. 3. super illa verba, leges institu&#x0169;tur cùm
promulgantur: Medi. quæst. 90. art. 4. con. 3. Nauar.
consil. 1. de const. quæst. 4. num. 16. Sayrus 1. tomo,
lib. 3. cap. 3. nume. 7. alios referens, Ioann. Andr. in
pro&#x0153;m. Clementinarum, Pan. cap. 2. de constit. n.
7. Decius & Felin. apud Naua. n. citato, Sa ver. lex.</P>
<P>  Tertiò, certum est, quando plura regna sunt sub
eodem capite, non tamen efficiunt inter se vnum
corpus, in quolibet eorum faciendam promulga-
tione&#x0303;, vt lex valeat, Soto suprà §. ad hoc primum,
& Med. assere&#x0303;s esse commune&#x0303; quæst. 90. artic. 4. &
alij Neoterici Theologi, quia vsu ita receptum est:
quamuis credo cum nonnullis de potentia ab-
soluta aliter posse fieri. Posset enim Rex Hispaniæ
vna lege incuria ipsius promulgata velle astringe-
re Neapolim, Siciliam, Castellam, Lusitaniā, &c.
dato conuenienti modo, & tempore, vt ad om-
nium regnorum notitiam perueniret, & subditi
tamquam trangressores non punirentur, quando
ignorantia inuincibilis præsumi posset, neque
contractus, & alia huiusmodi irritarentur cum
communi Reip. detrimento: Probatur, quia nullo
iure astringitur Rex ad faciendas plures publica-
tiones, cùm vna pro omnibus, & singulis regnis
sufficit, & multò magis fuisset olim licitum Impe-
ratori, quia omnes prouinciæ ipsi subiectæ pro-
pter dependentiam à Romana vnum corpus po-
liticum inter se videbantur efficere.</P>
<P>  Quartò, cert&#x0169; quoque mihi videtur, quando le-
ges sunt irritatorię, & si irritare&#x0303;t à promulgatione
in curia facta, vel post duos me&#x0303;ses sine promulga-
tione in singulis prouinciis, non forent vtiles, sed
pernitiosæ Reip. vt posset contingere, non valere
quantùm ad hunc effectum, nisi in singulis pro-
uinciis promulgentur, vel alia via communiter
sciantur: & similiter non valituras, si statim post<-P>@@

<-P>duos menses à publicatione facta in Curia statue-
rent transgressores puniri, nulla admissa ignoran-
tiæ probatione in prouinciis, vbi adhuc post illos
duos menses præsumi posset, & similiter quando
leges nullum præscriberent tempus, non habe-
rent effectum irritandi, nec excluderent probatio-
nem ignorantiæ, donec sine communi detrimen-
to irritatio, & negatio probationis ignorantiæ
posset habere locum. Hoc solùm intendit Molina
loco citato in 1. opinione, & tuentur etiam au-
ctores secundæ sententiæ, in legibus irritatoriis,
vt ait Rdorig. loco citato, art. 5. quia in legibus ir-
ritatoriis sæpe sequ&#x0169;tur grauia incommoda, nisi
publicentur in singulis prouinciis: non verò in
aliis legibus, si locus detur in foro externo ad pro-
bandam ignorantiam, quando earum transgresso-
res punire iudices tentauerint, vel iudices insti-
tuantur à principibus, ne puniāt transgressores, ni-
si post tempus in quo ignorantia præsumi non
possit. Rectè ergo Sotus supra affirmat, si Pontifex
legem ferret, qua redderet inhabiles ad matrimo-
nium cognatos intra quintum gradum, talem le-
gem non habere effectum, nisi promulgetur in sin-
gulis prouinciis, modò tamen id intelligat respe-
ctu ignorantium: fieret enim iniuria multis virgi-
nibus, si lex in illis habitura esset effectum ante-
quam moraliter loquendo ab illis posset sciri, qua
ratione debuisset addere necessariam esse promul-
gationem, vel communem notitiam in singulis
oppidis: nec satisfacit quod respondet Valentia
disp. 7. quæst. 5. pu. 5. quæst. 2. priuata illa incom-
moda, quæ per accidens possunt ex eiusmodi le-
gibus sequi, postponenda esse vtilitati communi,
quam lex affert. Quoniam reuera in dicto casu
non per accidens, sed sequuntur grauissima inco-
moda, & non est vtilitas communis, sed pernicies,
si lex irritet matrimonia ante tempus, in quo com-
modè lex possit sciri, & incommoda præcaueri.</P>
<P>  His ita constitutis, secunda opinio à nobis pro-<marginalia>12</marginalia>
posita probatur primò ex con. Pij IIII. super decla-<marginalia>Legem Ponti-|ficiā obligare|antequā pre-|mulgetur in|Prouinciis pro|bat Auctor.</marginalia>
ratione temporis ad obseruanda decreta Conci
lij Tridentini, incipiente, Sicut ad sacrorum Conci-
liorum decreta, &c. vbi cùm Pontifiex memorasset
multos esse, qui dubitent, ex quo tempore c&#x0153;-
perint decreta Tridentini, ad reformationem, &
ius positiuum duntaxat spectantia, eos ad quos
pertinent, obligare, Ait, æquum nobis, & iustum est,
prædicta decreta omnia ad dictam reformationem, ius-
que pofitiuum duntaxat spectantia, à Kalendis Maij
proximi præteriti omnes obligare c&#x0153;pisse. Neque post
eam diem excusationem cuiuscúmque, quòd ea ignora-
uerint, admittendam, &c. Cùm ergo Tridentinum, à
Pio IIII. sub finem mensis Ian. anno do. 1564. con-
firmatum sit, & à Kalen. Maij eiusdem anni omnes
obligauerit, vt liquet ex allegata constitutione, &
ex data confirmationis Concilij ab eode&#x0303; Piò IIII.
factæ; nulla mentione de promulgatione in pro-
uinciis facta, vel facienda, quæ intrà tres menses
qui inter confirmationem, & promulgationem
Concilij, & Kalen. Maij intercedunt, ex natura rei
fieri nulla ratione potuit, vt Indiarum, & aliarum
remotissimarum regionum ab vrbe distantiam
consideranti innotesceret, efficitur, vt auctore
Pio IIII. satis sit promulgatio Romæ facta, vt le-
ges Pōtificiæ obligent. T&#x0169; vel maximè, quòd ipse
Pius IIII. in bulla cōfirmationis Concilij postquā
in Basilica Vaticana Principis Apostolorum, & in
Ecclefia Lateranensi, tunc cùm in eis populus, vt<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0292.jpg/>
@@1@<SE292>276 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>Missarum solemniis intersit, congregari solet pa-
lam, & clara voce literas Concilij confirmationis
recitaret, & ad valuas earum Ecclesiarum, item-
que Cancellariæ Apostolicæ, & in loco solito
Campi Floræ affigi, ibique, vt legi, & omnibus in-
notescere possent, aliquantisper relinqui præce-
pisset in hæc verba Pontifex, ait, cùm autem inde
amouebuntur relictis de more ibidem exemplis, in alma
vrbe, ad impressionem tradantur: quò commodiùs per
christiani nominis prouincias, & regna diuulgari
possint.</P>
<P>  Secundò, quia stylo, & consuetudine Ecclesiæ,
curiæq&#x0301;ue Romanæ sententia hæc confirmata est,
vt testatur Nauarrus illa quæst. 4. num. 19. & Ioan-
nes And. suprà dicit, tempore Nicolai III. irri-
tatam fuisse constitutionem cuiusdam Episcopi,
quia non seruauerat decretalem cupientes de ele-
ctione lib. 6. quæ ab eodem Nicolao III. lata,
ante duos tantùm menses, fuerat publicata Ro-
mæ, vt credendum est, quamuis Ioan. And. non
explicauerit, & Bulla, quæ in die Domini singulis
annis Romæ promulgatur, aliæq&#x0301;ue plures con-
stitutiones, quæ corpori Iuris Canonici insertæ
non sunt, apud omnes Christianos vigent, quam-
uis Romæ tantùm sint promulgatæ: idem est de
regulis Cancellariæ, quę ad summum dici possunt
Romæ promulgatæ. Nec tutum videtur dicere,
leges, quæ Romæ tantùm sunt promulgatæ, si in
singulis prouinciis seruantur, non id esse, quia ibi
verè obligant, sed quia falsò homines putant, vel
esse in prouinciis promulgatas, vel vt obligent sin-
gulas prouincias, non requiri, vt in illis publicatæ
sint. Vnde Molina cum Panor. & Ioan. Andrea
docet, leges insertas corpori iuris Canonici, aut
ciuilis, quo vtuntur prouinciæ, quod addiscitur in
vniuersitatibus, obligare sine alia promulgatione
in prouinciis, quia est virtualis promulgatio in
ipsis, licet si Romæ nouum aliquod Corpus iuris
de nouo ederetur, non obligaret in prouinciis
etiam post duos menses à publicatione Romæ
facta, antequàm communiter in ipsis prouinciis
notitia ipsius haberetur: concedit etiam Moli.
Pontificem posse leges condere, quæ sine publi-
catione in singulis prouinciis eas astringant, circa
beneficia, & alia, quorum habet dominium, vel
plenam administrationem.</P>
<P>  Tertiò, quia leges latæ à Principe politico, cui
vna tantùm Resp. perfecta, seu regnum subiectum
est, vnam tantùm, vt obligent, promulgationem
in curia regia factam exposcunt: ergo cùm omnes
Christiani in vnam Remp. Christianam perfe-
ctam, & Christi regnum constituant Pontifici
subiectum, efficitur, vt leges ab eo vt Pontifice
latæ vnam tantum promulgationem in curia Ro-
mana factam exposcant.</P>
<P>  Quartò, quia cum Pontificibus expedire vide-
tur, vt constitutiones promulgentur in singulis
prouinciis seu diæcesibus, id speciatim decernunt,
vt constat ex Trid. sect. 24. cap. 1. de reform. matri-
monij: & ex dict. cap. cùm infirmitas, & ex omni-
bus constitutionibus Sixti V. de celebratione di-
uersorum sanctorum: ergo cùm eam publicatio-
nem omittunt, non iubentes vt fiat, signum est,
eosdem Pontifices velle, vt facta Romæ promul-
gatione nulla alia opus sit, vt eius leges in singu-
lis prouinciis obligent.</P>
<P>  Quintò, quia publicatio in singulis prouinciis
nō requiritur iure naturæ, nec verò iure Pōtificio:<-P>@@

<-P>quia nullibi extat tale ius, nec denique ex consue-
tudine & stylo curię: quia hæc potiùs sunt in con-
trarium, vt ostendimus: ergo nullo iure requiritur.</P>
<P>  Ad primum ergo argumentum primæ opinio-<marginalia>13</marginalia>
nis respondeo, constare ex Pontificum declaratio-
ne, & stylo curiæ Romanę, & totiùs Ecclesiæ con-
suetudine, vt leges Pontificiæ obligent, satis esse
in curia promulgari, nisi cum speciatim aliàs
promulgationes faciendas Pontifices ipsi decer-
nunt, vel ipsa natura poscit. Quare opus non est,
vt hac in parte ad ius ciuile recurramus: neque
illud in rebus merè Ecclesiasticis est seruandum
deficiente iure Canonico, sed in temporalibus, in
quibus tantùm disponere potest imperando pro-
uinciis sibi subiectis, & non aliis, quæ eius legi-
bus non gubernantur. Vnde non est verum quod
dicit Nauarr. stando in solo iure scripto veram
esse priorem sententiam, sed illi esse derogatum
vsu, & consuetudine: quia iudices curiæ Romanæ
sententias pronuntiant iuxta leges, quæ in pro-
uinciis publicatæ non sunt: & regulis cancellariæ
vtuntur Romæ tantùm promulgatis.</P>
<P>  Ad secundum Nauarrus illa quæst. 4. num. 21.
respondet, duo esse, quæ in illo cap. cùm infirmi-
tas à Pontifice definiuntur: primum, vt medicus
corporalis ante omnia moneat infirmum, vt spiri-
tualem medicum accersat, & quoad hoc, inquit
Nauarrus, lex non requirit promulgationem, eam
scilicet, quam per prælatos fieri debere Pontifex
decernit. Alterum esse, vt si medicus prædictæ
constitutionis, postquam per prælatos locorum
fuerit publicata, transgressor extiterit, arceatur ab
ingressu Ecclesiæ, donec pro huiusmodi trans-
gressione satisfecerit competenter: & ita ait Na-
uarrus suprà, solùm ad incurrendam hanc p&#x0153;nam
requirit lex illam publicationem, quam non in-
currisset, nisi hoc specialiter cautum fuisset: quæ
doctrina Nauarri vera est, & ex ea potiùs colligi-
tur nostra sententia, vt suprà collegimus.</P>
<P>  Ad tertium respondeo, non obseruantes decre-
ta Tridentini, ea solùm ratione à mortali excusa-
ri, quòd in nonnullis prouinciis, quæ ad reforma-
tionem, & ius positiu&#x0169; spectant, recepta non sunt:
vt testatur Nauarrus suprà quæst. 8. num. 32. Azor
suprà, & alij: nam vt inferiùs ostendemus, leges
promulgatæ, si non acceptentur ab eis, ad quos
pertinent, vim non habent. Non tamen intelli-
gas, numquam legem recipi in prouinciis, in qui-
bus non promulgatur, quin verum oppositum
quotidie cernimus.</P>
<P>  Ad quartum respondeo, non esse durum, vt post
elapsum tempus à promulgatione Romæ facta,
quod arbitrio prudentis satis esse iudicabitur, vt
cōstitutio extra Romam existentibus innotescat,
ipsos cōstitutio ita constringat, vt excusatio com-
muniter non admittatur, quòd eam ignorauerint:
vt liquet ex Pio IIII. suprà. Hoc enim ad optimā
Reip. gubernationem, & ad legum obseruatio-
nem conducit. Qua fortè de causa l. 2. tit. 1. lib. 2.
nouæ compil. statutum est, vt qui reipsa legis
transgressor est, legis ignoratione à culpa excusari
non possit. Quamuis in interiori animi foro etiam
post multos annos ignorantia muincibilis, & in-
culpabilis dari possit. Sed ignorantia crassa, &
supina à peccato non excusat cap. vt animarum, de
consti. in 6. quæ autem ignorantia sit talis, expli-
cat glos. ibi, & colligitur ex cap. 1. de postul. præ-
la. §. verum.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0293.jpg/>
@@1@<SE293>Disput. XII. Sectio III. 277
<duolan 2><P>  Sed aduertendum est, quando lex ipsa, vt valeat
in aliqua prouincia, Ecclesia, vel parochia, exigit
ibidem publicari, aut promulgari, vim non habe-
re, etiamsi in curia promulgata sit, vnde Palacius
4. dist. 29. disp. 1. versic. iam verò istis exploratis, &
alij, quos refert, & sequitur Sanchez tom. 1. de
matrim. disp. 18. quæst. 5. docent captiuos viuen-
tes apud infideles, matrimonium verum efficere,
etiamsi clandestinè contrahant, quia ibi non est
promulgatum decretum Trid. sess. 24. decret. de
reform. cap. 1. quod tamen non valere, nisi post
dies triginta à publicatione in singulis parochiis
decernit ipsum Concilium, & Vazquez 1. 2. tom. 2.
disp. 156. cap. 1. num. 2. ait illud decretum in Ger-
mania vim irritandi non habere, quia ibi promul-
gatum non est.</P>
<P>  Aduerte etiam solùm non esse locutum conse-
quenter, cùm dixit, Regem, vel Imperatorem non
posse vnica promulgatione in curia omnes pro-
uincias sibi subiectas obligare; secus Pontificem, si
vellet. Nam eadem ratio est de his omnibus, vt
docet Vazquez disp. 156. cap. 2. ergo idem de
omnibus dicendum est. Antecedens patet, quia
etiam prouinciæ subiectæ Imperatori vnum cor-
pus politicum efficiebant, & ante, & post diuisio-
nem Imperij, & quando Roma erar imperij caput,
& postquam tradita est Pontifici Romano: sem-
per enim prouinciæ, quę erāt sub vno Imperatore,
vnum corpus efficiebant, licet non efficere&#x0303;t vnum
corpus politicum, possunt à communi principe
obligari vna communi lege vbicumque promul-
gata, modò ad eorum notitiam deducatur, certè
non video, cur non, nisi Rex à Rep cùm ea condi-
tione regnum, & potestatem legislatiuam acce-
pisset, vt leges eius vim non haberent, nisi in illa
seu intra illam promulgatæ essent.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO III.
An quando lex tempus non designat, statim obliget
scientes: an verò solùm post lapsum
duorum mensium à
publicatione.</Z>
<P><INI5>S</INI5>Tatim obligare tenet glos. cap. 2. seu,<marginalia>15</marginalia>
hoc consultissimo: verbo, hactenus,<marginalia>1. opin.</marginalia>
de reb. Eccles. non alien. in 6. & ca.<marginalia>Qui tenent|lege&#x0303;, post pro-|mulgationem|statim obliga-|re.</marginalia>
cùm singula, verbo, peruenit, de præ-
bendis 16. li. 6. (Nec oppositum do-
cet super data Sexti, nec cap. 2. de const.) Pan.
1. n. 11. de post. præl. & c. 2. nu. 7. §. sed disceptatio,
de constit. Felinus nu. 7. §. Secundò limita, Bart.
auth. vt factæ nouæ consti. c. 1. nu. 6. colla. 5. & l.
omnes populi, q. 3. ff. de iust. & iure, Gigas addit.
ad Decium c. 2. de const. vers. sustentabilis, vbi
communem opinionem esse testatur. Molina ait,
esse communiorem, tom. 2. de iust. tract. 2. disput.
395. §. vnum in complementum, vbi eandem tenet, &
Syl. verbo lex. q. 6. pronuntiato 3. Angel. q. 12.
Rosel. n. 7. Armil. verb. constitutio nu. 8. Castro.
1. de lege p&#x0153;nali c. 1. in fine, Viguer. in instit. cap.
15. in prin. & Moderni Papienses de constit. c. 2.
Feli. consil. 211. col. penult. vt citat Decius, de
constit. c. 2. n. 16. in 1. lectuta. Pro hac etiam ad-
ducitur Ripa, Rub. de const. n. 47. Bald. Perusi-
nus tract. de statutis §. ignorantia n. 2. Habetur
tom. 2. tractatum fol. 86. Multos alios pro hac
sententia allegat Anto. Gab. tom. 2. commun.<-P>@@

<-P>opin. lib. 6. titu. de legib. con. 4. vt retulimus sect.
1. & idem tenet ipse quoad irritatione&#x0303; actus, licet
non quoad p&#x0153;nam. Eandem sententiam tenet
Imola cap. 2. de consti. apud Nauarrum cons. 1. de
const. num. 17. Sotus 1. iust. quæst. 1. art. 4. con. 3.
Rodriguez, tom. 1. regular. quæst. 6. art. 4. Sayrus,
tom. 2. sum. lib. 4. cap. 5. num. 10. Bonif. à Vitalinis
in pro&#x0153;m. Clementin. §. nunc igitur à numer. 41.
Philippus Francus super data Sexti sub finem, seu
num. 11. quos duos citat Nauarrus cons. 1. de con.
quæst. 4. num. 17. Hanc etiam sententiam proba-
biliorem putat Azor tom. 1. libr. 5. cap. 3. quæst. 8.
eandem tenet glossa cap. fin. ne clerici vel mona-
chi, verbo, mensium, licet verbo, spacium, secun-
dam opinionem insinuet.</P>
<P>  Suadetur primò ex cap. 1. de concess. præben.
lib. 6. verbo, neque obstaret, vbi clarè hanc senten-
tiam innuit textus, qui est quasi expositio authen-
tici citati, & eidem textui innititur Molina cùm
Barthol. auth. citato, & cum illa glossa de reb. Ec-
cles. non alien.</P>
<P>  Secundò, probat Molina ex bulla Pij IIII. circa
declarationem temporis, in quo decreta Concilij
Tridentini obligare c&#x0153;perunt, dum ait, à publica-
tione Concilij facta Romæ, c&#x0153;pisse ibi decreta seruari.</P>
<P>  Tertiò probatur, quia Romæ transgredientes
legem Pontificiam puniuntur, licet duo menses à
promulgatione elapsi non sint, vt testatur Nauar-
rus, consil. 1. de constit. quæst. 14. num. 18. in prin.
vbi Nauarrus putat, ex consuetudine, & stylo vr-
bis Romæ, hanc sententiam esse veram, saltem
quoad Vrbicolas, & in foro externo, vt posteà la-
tiùs referam: quia legem ipsam præsumuntur sci-
re: ergo statim obligat scientes.</P>
<P>  Quartò, quia Innocentius III. cap. 1. de postul.
præl. ait, vt quis teneatur lege, satis est, si sciat, esse
solemniter editam, aut publicè promulgatam.</P>
<P>  Quintò, quia frustrà expectatur euentus, cuius
nullus est effectus c. cùm contingat, de offic. Iudi.
deleg. & eum, qui certus est, certiorari vlteriùs
non oportet, c. eum qui, de reg. iur. in 6. sed illi duo
menses solùm conceduntur, vt lex sciatur: ergo si
ab aliquo ante lapsum eorum sciatur, obligabit
illum.</P>
<P>  Sextò, quia p&#x0153;næ aduersus scientes paratæ
sunt, l. fin. ff. de decretis ab ordine faciendis.</P>
<P>  Alij tenent, ante illos duos menses legem illam<marginalia>16</marginalia>
non obligare scientes, Anton. de Butrio cap. 2. de<marginalia>2. opin.</marginalia>
const. quem ibi citat, & sequitur Decius in 1. le-<marginalia>Qui tenent|legem nō obli-|gare ante duos|menses a pu-|blicatione.</marginalia>
ctura num. 16. aliàs 41. & cap. 1. de postul. præl.
num 19. aliàs 32. Valen. hîc disp. 7. quæst. 5. pu. 5.
quæst. 3. in fine explicans, in neutro foro antea
obligare: idem tenet And. ab Exea cap. 2. de const.
num. vlt. Collectar. cap. quoniam, de Simon. num.
3. Turrec. cap. 4. §. leges d. 4. Tabienna verbo, lex
num. 25. & verbo. constitutio num. 1. Quidam pro
hac sententia citant Imolam cap. 2. de constit. Sed
iam vidimus Imolamà Nauarr. pro contraria alle-
gari. Pro hac tamen Nauarrus citat Paulum de
Eleaza impugnatum à Bonifacio de Vitalinis su-
prà. Emanuel Sa eam tenet verbo, lex, & multi
Iuniores Theologi in præsenti loco, Nauarrus in
summa latina cap. 23. num. 44. sed posteà consil. 1.
de const. quæst. 4. num. 17. & 18. dixit hanc partem.
quam ipse olim tenuit, solo iure scripto attento
veriorem videri propter ea, quibus postea illam
confirmabimus, tamen de consuetudine, & stylo
videri in vrbe seruari, vt transgredientes legem<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0294.jpg/>
@@1@<SE294>278 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>Papæ publicatam, etiam ante duos menses pu-
niantur, non solùm, qui confitentur, vel proban-<marginalia>Romæ qui non|seruant legem|Pontificiā an-|te duos menses|promulgatam|puniuntur.</marginalia>
tur sciuisse illius promulgationem, sed etiam eum,
qui non probat, iustè eam ignorasse, pręsupponen-
do, quòd præsumitur scire. Quæ consuetudo, in-
quit, & stylus restringi fortè posset ad forum tan-
tùm exteriùs, & vrbicolas. Fauet Azor illa quæst. 8.
quatenus dicit, priorem sententiam, quæ est com-
munis apud iudices, plurimùm valere: vnde in fo-
ro externo, vt notauit Nauarr. consuetudine rece-
ptum est, præsertim Romæ, vt omnes contra le-
gem promulgatam ante lapsum duorum men-
sium puniantur, nisi iustam suæ ignorantiæ excu-
sationem habeant, quare secundùm Nauarr. siquis
contra legem, quæ, nullum tempus pręscripsit; ante
duos menses excederet taxationem pretij, non te-
nerentur in foro conscientiæ excessum restituere,
sed in foro externo compelli possit, & compelle-
retur. Addit Azor sententiam Nauarri in foro
conscientiæ tutam: & valde probabilem esse, nam
& Imola, & Francus suprà, dicunt secundum iura
posse defendi: quamuis, vt diximus, Azor opposi-
tam sententiam probabiliorem puter.</P>
<P>  Hæc autem secunda sententia, pro qua etiam<marginalia>17</marginalia>
citatur Henricus tract. de synod. ar. 2. nu. 69. Sua-<marginalia>Prob. 1.</marginalia>
detur primò ex auth. vt factæ nouæ constitutio-
nes, vbi in rubro, & nigro apertè dicitur constitu-
tiones non valere, nec tractari, nisi post duos men-
ses à promulgatione, & loquitur sine vlla restri-
ctione: ergo etiam apud scientes non valent, quia
vbi lex non distinguit, nec nos distinguere debe-
mus, l. non distinguendum. ff. de arbitris.</P>
<P>  Secundò, quia lex, in qua expressum est tempus
post quod obligare incipiat, neque scientes antea
obligat, quod in omnium opinione esse verum, &
affirmari à Nauarro, ead. quæst. num. 19. ait Azor
illa quæst. 8. consentit Rodriguez illa, quæst. 6.
art. 4. docens leges, quæ tempus præscribunt ante
lapsum illius in nullo foro obligari, & ideo repre-
hendens aliquos affirmantes, bullam Clementis
VIII. de largitione munerum. obligasse scientes
illà, ante lapsum duorum mensium. Sed idem est
tempus designari in lege aliqua, & designari in
alia vniuersali, & generali, qualis est authenticum
citatum: ergo, ex vi illius authentici fit, vt nulla lex
indefinitè loquens obliget ante lapsum duorum
mensium, etiam eos qui illam sciant. Confirma-
tur, quia nullus affirmabit decretum Tridentinum
irritans matrimonia clādestina valere apud scien-
tes ante laps&#x0169; triginta dier&#x0169; à publicatione in pa-
rochia, & si obligaret tunc scientes; etiam obliga-
ret ignorantes: nam ab annullatione actus non ex-
cusat ignorantia legis irritantis, vt docet Sanchez,
tom. 1. de matrim. disp. 19. num. 10. ergo similiter
per leges indefinitè loquentes, nullus obligabitur
ante lapsum duorum mensium, qui lege generali
pro singulis legibus tempus non designantibus
præscriptus est.</P>
<P>  Tertiò, alioqui nullum esset discrimen inter le-
ges supremi principis, & aliorum inferiorum: nam
secundum aduersarios, omnis lex indefinitè lo-
quens, à die promulgationis abligat scientes, nul-
la autem etiam inferiorum ligat ignorantes, quod
vltimum patet ex cap. 2. de constit. libr. 6. & l. fin. ff.
de decretis ab ordine faciendis, & cap. fin. qui te-
stimonium accus. possunt, ex quo etiam patet,
etiam post duos menses allegari ignorantiam pos-
se, & ita docet Pan. cap. 2. de const. num. 9. Felin.<-P>@@

<-P>num. 10. Syl. verbo lex, quæst. 6. semper ergo potest
ignorantia allegari, nisi specialiter sit prohibitum,
vt à Pio IIII, circa obseruationem Tridentini.</P>
<P>  Quartò, quia causa quare datur dilatio duorum
mensium, non solùm est, vt ignorantes non ligen-
tur, sed etiam, vt lex omnes simul incipiat obliga-
re, & ita tollatur omnis confusio, rixa, & impari-
tas subditorum, dum alij ante alios ligantur, vt
notat Nauarrus, sed hæ rationes procedunt in
scientibus: ergo etiam scientes ante lapsum duo-
rum mensium non obligantur.</P>
<P>  Tene&#x0303;do hanc sententiā sic occurres argumentis<marginalia>18</marginalia>
prioris. Ad prim&#x0169; resp. quod tex. ille ait cōstitutio-<marginalia>ad 1. arg. 1. sen.</marginalia>
nes obligare omnes ad quor&#x0169; notitiam peruene-
rint, intelligitur post duos menses à publicatione.
Ad secund&#x0169; resp. etiā Conc. non obligasse Romæ,
nisi post duos me&#x0303;ses à publicatione, & per eadem
responderi potest ad cap. 1. de postul. prælat. vbi
dicitur, teneri lege eos, qui sciunt esse solemniter
editam, aut publicè promulgatam, sic explicat
Decius cap. 2. de constitutionib. nu. 16. in 1. lectu-
ra. Ad tertium respondet Nauarrus, vt retuli-
mus, consuetudinem, & stylum memoratum re-
stringi fortè posse ad forum exterius, & vrbicolas.
Sed vtramque restrictionem meritò impugnant
aliqui Theologi auctores secundæ sententiæ: quia
forum exterius iniustè puniret eos, qui eo tempo-
te leges violarent, si scirent in ea re non peccare:
p&#x0153;na enim non ponitur, nec debet infligi, nifi
propter culpam saltem præsumptam, præsertim si
esset p&#x0153;na capitis, mutilationis, exilij, excommu-
nicationis: vel aliæ similes, quæ non possunt, nisi
pro grauibus peccatis imponi: ergo illa distinctio
de foro interno, & externo, hac in parte nullius
momenti est. Distinctio etiam de vrbicolis, &
aliis facilè reiicitur, tum quia re vera extra vrbem
eadem est consuetudo. Nec est cur Romæ pu-
blicata lex ante duos menses obliget scientes, &
irritet eorum contractus (si est irritatiua) non ve-
rò publicata in aliis ciuitatibus extra vrbem. Vnde
alij respondent, voluntatem Pontificis esse, vt
Romæ obliget statim, non verò extra, nisi post
duos me&#x0303;ses: sed vnde cōstat de tali voluntate? me-
lius alij respondent cùm Azor suprà, Iudices Ro-
mæ, & aliis locis punite ante duos menses, eos,
qui notitiam legis iam habe&#x0303;t, quia sequ&#x0169;tur prio-
re&#x0303; sententiam, quæ communior est: subditos verò
posse tuta conscientia sequi oppositam, quia pro-
babilis est, sed caueant p&#x0153;nas à iudicibus infligen-
das. Mirum tamen est, si opinio secunda probabi-
lis est, nullum iudicem ipsam sequi, nec leue argu-
me&#x0303;tum est, pro priori sententia esse omni&#x0169; iudic.</P>
<P>  Ad quartum iam dict&#x0169; est post solutionem argu-
menti. Ad quint&#x0169; respondet Nauarr. nō dari duos
illos menses, vt lex sciatur vb vno, vel ab altero,
sed communiter ab omnibus, & interim non vult
princeps obligare, vt omnes simul obligare inci-
piat, nec sit imparitas, & inæqualitas inter subdi-
tos, nec sint lites, & rixæ, quæ forent, si etiam illo
tempore scientes obligarentur: essent enim pu-
niendi nisi præsumeretur, aut etiam probaretur
ignorantia inuincibilis, & inculpabilis, & alioqui
etiam quando leges ipsæ sibi designant tempus,
post quod obligare incipiant scientes, obligabunt
ante lapsum illius temporis: quod nemo concedit,
quem viderim. Ad sextum respondeo, p&#x0153;nas esse
paratas aduersus eos, qui scienter legem violant:
non tamen esse legis violatorem, qui illis duobus<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0295.jpg/>
@@1@<SE295>Disput. XII. Sectio III. 279
<duolan 2><-P>mensibus induciarum, quos dat lex alia generalis,
& vniuersalis pro omnibus legibus omittit id,
quod pro seque&#x0303;ti te&#x0303;pore est præcept&#x0169;, vel facit id
quod pro sequenti tantò tempore est prohibitum.</P>
<P>  Ego sanè, si esset aliqua lex vniuersalis, quæ<marginalia>19</marginalia>
concederet duos induciarum menses pro omni-<marginalia>Sente&#x0303;tia deci-|siua Anctoris.</marginalia>
bus aliis non exprimentibus tempus, à quo obli-
gare inciperent, libenter amplecterer hanc sen-
tentiam: cæterùm nullam video legem, quę ita ge-
neraliter statuat. Nam authenticum illud vt factæ
nouæ constitutiones, non habet locum nisi in ter-
ris, quæ legibus Imperij gubernantur, quare in
Gallia, Hispania, & aliis multis terris locum non
habet, quia vt suprà vidimus, in illis non seruatur
ius Imperiale, neque Romæ vim habent in tem-
poralibus, nisi Pontifex id velit: in rebus autem
spiritualibus nullibi seruari debet, nisi specialiter
id decernant Pontifices, & alii, qui leges Ecclesia-
sticas condere possunt, nec ego inuenio genera-
lem legem scriptam, nec consuetudinem, vt in
omnibus legibus Pontificiis non præfinientibus
tempus, duo menses induciarum concessi intelli-
gantur: & alioqui in aliquibus legibus Pontificiis,
non esset expressum, cùm iam intelligeretur, quod
tamen est falsum: nam in cap. fin. ne clerici vel
monachi refertur constitutio Alex. III. in Concil.
Turon. facta, qua statutum erat, vt nisi religiosi
exeuntes de claustris ad audiendas leges, vel phy-
sicas intra duorum mensium spacium ad clau-
strum redirent, essent excommunicati, & confir-
matur ab Honorio III. qui etiam in cap. nouerit,
de sent. excom. excommunicat eos, qui de cætero
seruare fecerint statuta edita, constitutiones, &
consuetudines inductas contra libertatem Eccle-
siæ nisi ea de capitularibus suis intra duos menses
post huiusmodi sententiæ publicationem fecerint
amoueri: aliquando verò, vnus tantum mensis in-
duciarum datur, cap. cum singula, de pębendis
lib. 6. & in Tridentino Concilio sess. 24. de reform.
matrim. cap. 1. aliquando verò dicit, ex tunc, seu de
cætero, vt Ioann. XXII. in pro&#x0153;mio clementina-
rum in fine, in cap. autem 1. §. nec obstat de con-
cessione pręb. in 6. pro certo cōstituitur, quod lex,
constitutio, vel mandatum, nullos adstringit, nisi
postquam ad notitiam pernenerit eorundem, aut
nisi post tempus, infra quod ignorare minimè de-
buissent: quod quidem tempus esse duorum men-
sium à die publicationis docet glossa ibi, verbo
post tempus, & communiter certè in loco, vbi pu-
blicatur lex, vel in circ&#x0169;uicinis ita cōtinget, sed in
remotioribus minimè, vnde atte&#x0303;denda est distātia
locor&#x0169;, & qualitas negotij, & modus publicationis
aliæ, que circunstantiæ ad præsumendam vel non
præsumendā ignorantiā probabile&#x0303;, scientes verò
à puncto publicationis, nisi paruerint, peccabunt,
& si lex sit irritans, acta eorum erunt irrita, nisi ita
irritari iniustum esset: male ergo glossa cap. fin. ne
clerici, vel monachi verbo spacium, & alij multi
authenticum illud Iustiniani accommodant legi-
bus Ecclesiasticis, nisi intelligant per modum
exempli; quod meritò imitantur aliquando Ponti-
fices, dando duos induciarum menses, quos etiam
ad præsumendam, vel non præsumendam igno-
rantiam in prouincia, vbi publicatio facta est,
communiter expediet obseruari, & hoc credo vo-
luisse auctores primæ opinionis, quibus acquiesco
quantùm ad leges Pontificias, vel Cōciliorum ge-
neralium, non definientes tempus, in quo obligare<-P>@@

<-P>incipiant, & quātùm ad leges aliorum Principum,
aut Regum, qui non gubernant, nec gubernantur
legibus imperialibus, vnde in Lusitania, 1. ordina.
tit. 2. §. 10. generaliter statutum fertur, vt lex pro-
mulgata in curia incipiat ibi obligare post 6. dies:
in toto autem regno, post tres menses, non post
duos. Cæterùm quantum ad leges editas ab ipso
Imperatore, de quibus loquitur authenticum su-
pradictum Iustiniani, ce&#x0303;seo non obligare scientes
ante duos menses elapsos à publicatione in sin-
gulis prouinciis. Quæ autem sint leges, de quibus
illud authe&#x0303;ticum loquitur, non facilè intelligitur:
nam in illis verbis, constitutiones nostras, quæ pro te-
stamentis sunt, & in illis, si scripta fuerit huiusmodi
lex, planè videtur loqui tantùm de legibus testa-
mentorum à se editis, vel etiam edendis: ibi ta-
men glos. in verbo huiusmodi ait, sed nunquid
idem in aliis? Dico quod sic, vt patet ex rubrica in
principio, cuius verba sunt generalia: & ita hoc
intellige generaliter, vt ff. de aur. & arge&#x0303;. leg. l. spe-
cies, & ff. de iur. & facti ignor. l. penul. & fin. sed
contrà, vt suprà, vt in priuatis dom. in fin. vbi di-
citur, quòd intra tres menses, sed illud speciale, vt
ibi dixi. Item contrà infrà, vt neque miles, neque
f&#x0153;mina §. sint igitur, sed illud speciale similiter:
hoc autem generale. Hæc glossa, cui consonant
Bartolus, & alij ibi, & Bald. l. leges sacratissimæ C.
de legibus, & passim doctores, quorum sententiæ
fauent illa verba eiusdem authentici, Si verò non-
dum hactenus in omnibus prouinciis destinata est velo-
citer, & eam, & alias, quæ forté non missæ sunt adhuc,
aut etiam postea comitante Deo, à nobis faciendas mit-
ti nunc, vel mittendas esse, sed certè hæc verba solùm
suadent regulam traditam in dicto authentico cir-
ca leges de testamentis factas, vel faciendas à Iu-
stiniano, seruandam esse, & sic possent limitari
verba generalia rubricæ.</P>
<P>  Quidquid autem sit de legibus Imperialibus,<marginalia>20</marginalia>
tamen in Pontificiis firmissimè teneo regulam<marginalia>In legibus Pō|tificis hoc au-|the&#x0303;tic&#x0169; nō ha|bet locum.</marginalia>
illam seruandam non esse. Confirmatur: nam illud
authenticum in legibus Pontificiis locum non
habet, quoad promulgationem in singulis pro-
uinciis; ergo neque quoad inducias duotum men-
sium. Antecedens patet ex dictis præcedenti se-
ctione: consequens verè ex paritate rationis.</P>
<P>  Nostræ sententiæ partim consentit Turrec. ca.
in istis d. 4. §. leges instituuntur artic. 3. vbi cum
Hostiensi in sum. & Ioann. Andr. cap. 2. de const.
ait de lege, siue constitutione duplicitet loqui pos-
sumus, aut de lege declaratoria veteris iuris, aut de
lege promulgatoria noui iuris: si primo modo,
statim, & in contine&#x0303;ti ligat: quia talis etiā trahitur
ad præterita, c. fin. de const. & facit ca. cum in cun-
ctis §. inferiora de elect. Si secundo modo, adhuc
dupliciter. Aut loquitur de lege principis, puta
Papæ, vel Imperatoris, aut de lege inferiorum: si
de lege principis, tunc aut apparet de voluntate
principis, quòd post ipsius promulgatione&#x0303; liget, vt
quia interponit decretum irritans, quod statim li-
gat à tempore promulgationis, etiam ignorantes,
saltem quantum ad hoc, vt facta in contrarium
non valeant, vt patet cap. dudum, & cap. quodam
de pręb. in 6. licet quoad p&#x0153;nam non ligaret, quia
absurdum est ignorantes ad p&#x0153;nam obligari, vt
per gloss. Clem. 2. de hæret, & cap. 2. de constit.
Aut non apparet, hoc fuisse de voluntare princi-
pis: & tunc vel in ipsa constitutione addit certum
tempus post cuius lapsum habeat ligare, aut non,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0296.jpg/>
@@1@<SE296>280 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>si sic, tunc habet ligare post illud tempus, & ante
non, sic intelligendum videtur cap. cùm infirmi-
tas, de p&#x0153;nit. & remiss. & cap. cùm singula, de
præb. in 6. Aut non inseritur certum tempus, &
tunc aut lex in nullius præiudicium procedit, sed
æquè prodest scienti, & ignoranti, vt quia irrogat
priuilegium, & fauorem, & tunc statim ligat, vt C.
de decution. l. penul. arg. cap. quia cunctis §. nec
obstaret, de concess. præb. in 6. cum ibi notatis. Aut
lex siue constitutio potest afferre alicui præiudi-
cium siue p&#x0153;nam, sicut sunt leges p&#x0153;nales, & tunc
si quæratur, an infrà duos menses computandos à
à tempore publicationis generaliter factæ in con-
sistorio arctent: respondeo quod non, licet habea-
tur antè notitia de ea, vt puta quia audita fue-
rit promulgatio in consistorio, & hoc satis proba-
tur in auth. vt factæ nouæ constitutiones, &c. quia
beneficium iuris non est auferendum d. 8. de his. ff.
de re iudic. l. 4. §. si quis condemnatus, cap. indul-
tum de regul. iur. lib. 6. & hoc tenet Antonius de
Butrio per authentic&#x0169; citatum, & cap. Aut queri-<marginalia>Benefici&#x0169;iuris|non est aufere&#x0303;-|dum.</marginalia>
tur, an liget post duos menses à tempore publica-
tionis, & respondeo indistinctè, quod sic ex eodem
authentico: fallit tamen hoc in casu, in quo quis
dilucidè probaret ignorantiam suam, puta per te-
stes idoneos, & alia legitima documenta, quòd à
tempore dictæ constitutionis semper fuerit furio-
sus, vel mente captus, vel pupillus non doli capax,
aut in eremo, sylua, vel carcere, vbi non erat con-
uersatio hominum. Lex autem, quæ præcipit ve-
tera iura seruari sine additione tamen alicuius
p&#x0153;næ, statim à publicatione ligat, vt ait Ioannes
Andreas in pro&#x0153;m. Clemen. vt cap. 1. de ætate, &
qualit. ord. & cap. 1. de offi. ord. Lex autem inferio-
rum, vt puta capitulor&#x0169;, & vniuersitatum dicitur
statim à promulgatione ligare secundum Host.
nisi fortè absentes, & ignorantes, quibus dicit
Hostien. tempus non dabo, nec limitabo, sed iudicis ar-
bitrio relinquo, arg. de eo, qui mittitur in posses. cap.
fin. hoc etiam voluit Ioan. Andr. in data Sexti &
Bart. l. leges C. de legib. Hoc autem dicit Henricus
Boycus intelligendum esse, quando in constitu-
tione ipsa non additur certum tempus, post cuius
lapsum habeat ligare, aliàs secus, vt dictum est, in
constitutionibus principis, & hoc est arbitrandum
considerata lorum distantia, vt cap. cupientes, de
elect. in 6. Ratio huius discriminis, vt dicit Ho-
stiensis tit. de const. est, quia lex principis generalis<marginalia>Lex principis|generalis est|& omnes li-|gat.</marginalia>
est, & omnes ligat, cap. 1. & cap. fin. de const. ideò
cum diffusa sit sua iurisdictio, & difficilior publi-
catio, duo menses statuuntur ad tollendam igno-
rantiam subditorum: inferiorum autem lex non
omnes adstringit, quia extra territorium non ex-
tenditur l. fi. ff. de iurisd. omn. iud. cap. fin. & quia
sententia à non iudice non ligat, &c. cap. ad no-
stram de consuetudine, ideò minus tempus datur,
sed quia inferiorum iurisdictio, aliquando plus,
aliquando minùs protenditur, limitari non potuit
ipsum tempus. Hactenus Turrecremata, ex quo
habemus multas leges, & constitutiones obligan-
tes statim à publicatione, quamuis sine tempo-
ris definitione latæ sint: eadem autem ratio est
de aliis: ergo idem de illis dicendum est.</P>
<P>  Et certè illa ratio discriminis inter leges Prin-<marginalia>21</marginalia>
cipis, & leges inferiorum parui momenti est, quia
in prouincia, vbi lex Principis publicata est, statim
scitur: quorsum ergo expectandi erunt ibi duo
menses, qui non expectantur in constitutionibus<-P>@@

<-P>inferiorum? sed qui magis nobis fauet, & optimè
attigit punctum huius difficultatis, & egregiam
tradidit eius resolutione&#x0303;, est Vazquez disp. 158. ca.
3. vbi ait, Auctores citati cap. 1. pro priori sententia tam
de legibus Pontificiis, quàm ciuilibus indiscriminatim
asserunt, post duos menses à tempore promulgationis obli-
gare, non ante: nobis tamen aliter videtur, & quidem
quod spectat ad regna, & principatus subditos imperio,
idem omninò in omnibus legibus testamentorum debet
obseruari, nisi forsan cōsuetudine contrarium fuerit re-
ceptum. De legibus verò quibuscumque aliorum regno-<marginalia>Leges Ponti-|ficiæ, & re-|gnor&#x0169; nō sub-|ditorum impe-|rio non sub-|d&#x0169;tur authen.|tico.</marginalia>
rum, quæ non subduntur imperio, & de Pontificiis exi-
stimo, nullum tempus requiri, vt incipiant obligare,
quia nulla lege ita statuitur: illud enim authentic&#x0169; non
obligat Pontifices, nec alios Reges non subditos imperio:
tum etiam quia consuetudine receptum non est. Quod
saltem de legibus Pontificiis, & nostri regni affirmare
ausim. Quod verò adducitur ex cap. nouerit de
sen. excom. nullius momenti est: ibi enim non de-
cernitur, nullam legem Pontificiam obligare ante
duos menses post promulgationem: sed Pontifex
assignat ibi duos menses, pro monitione, vt qui
fecerint statuta contra libertatem Ecclesiasticam,
illa reuocent intra duos menses, alioqui excom-
municationi subiaceant. Hinc autem friuolum
est colligere, necessarios esse duos menses post
promulgationem, vt lex obligare incipiat: sunt
tamen aliquæ leges, quæ ex voluntate principis,
vel Pontificis non incipiunt habere vim legis, nisi
post certum tempus à promulgatione. Hoc autem
pendet à voluntate legislatoris. Quantum verò
temporis requiratur, vt in foro externo ignoran-
tia præsumatur in subditis culpabilis: tractat Fe-
lin. cap. cognoscentes seu 2. de const. nu. 7. Quod
autem attinet ad forum conscientiæ, de quo di-
sputamus, certum est, post multum tempus à pro-
mulgatione facta posse accidere ignorātiam in-
uincibilem in subditis. Qua verò ratione digno-
sci debeat, diximus disp. 123. cap. 2. Hæc Vazquez:
male ergo glos. in data Sexti verbo anno 4. & cap.
proposuisti verbo non probatur, Syluest. verbo
lex quæst. 6. Anto. Decius, Paul. Panor. Felin. & alij
cap. 2. de const. Valen. hic disp. 6. quæst. 5. punct. 5.
quæst. 2. Moli. tract. 2. iust. disp. 395. Nauarr. consil.
1. de const. quæst. 4. num. 17. Syluest. verbo lex qu.
6. Sotus 1. iust. quæst. 1. art. 4. & alij cōmuniter au-
then. illud aliquomodo exte&#x0303;dunt ad omnes leges
ciuiles princip&#x0169;, si vera est doctrina Vazquez, cui
quantum attinet ad hoc, quòd ignorantia etiam
post duos menses allegari possit, concinit Turrec.
cum aliis suprà, & alij, quos retuli in 3. probatio-
ne 2. opinio. idem tenet Castro 1. de lege p&#x0153;n. ca.
1. in fine. Viguer. in institu. cap. 15. in princ. Azor
tom. 1. lib. 5. cap. 3. quæst. 9. cum Panor. cap. 2. de
consti. num. 9. vide cap. proposuisti dist. 82. & cap.
quod dicitis dist. 16. Præterea quòd in inferiori-
bus Papa, vel Imperatore cōstitutio obliget scien-
tes ante lapsum duorum mensium, etiam docet
Sa verbo lex, Sotus 1. iust. quæst. 1. art. 4. Syluest. lex
quæst. 6. pronuntiato. 3. alios referens, vt & Tur-
recrem. suprà, Nauar. in sum. lat. cap. 23. nu. 44. De-
cius cum aliis cap. 2. de constit. num. 15. in 1. lectu-
ra, & in 2. lectu. nu. 6. Valen. disp. 7. quæst. 5. puncto
5 quæst. 3. Anton. Gab. tom. 2. commu. opin. lib. 6.
tit. de legib. con. 4.</P>
<P>  Et quando lex particularis dicit ex tunc, vel à
certo aliquo tempore obligare, ex eo incipere
obligationem Panormit. cap. 2. de const. num. 7.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0297.jpg/>
@@1@<SE297>Disput. XII. Sectio IV. 281
<duolan 2><-P>Decius ibi in 1. lectur. nu. 16. aliàs 41. gl. cap. cum
singula, verbo ex tunc de præb. lib. 6. & Clement.
2 de hæreti. verbo ex tunc, Naua. consi. 1. de const.
quæst. 4. num. 14. & 15. & in sum. latin. cap. 23. nu.
44. Felin. cap. 2. de consti. Syluest. verbo lex, quæst.
6. Molin. tract. 2. de iust. disp. 395. §. quo loco ob-
serua, Valen. hic disp. 7. quæst. 5. punct. 5. quæst. 3.
Azor tom. 1. lib. 5. cap. 3. quæst. 2. Anto. Gab. suprà:
de tempore autem requisito, vt non præsumatur
ignorantia inculpabilis, arbitrio iudicum esse re-
linquendum Felin. cap. 2. de const. num. 7. Decius
ibi in 1. lectura num. 18. aliàs 39. cum Panor. ibi-
dem, Syluest. illa quæst. 6. Naua. consil. 1. de const.
quæst. 4. num. 21. ad 4.</P>
<P>  Ignorantes autem non ligari lege p&#x0153;nali, vel<marginalia>Ignorātes non|ligantur lege|p&#x0153;nali, vel|sententia.</marginalia>
sententia cap. vt animarum de const. in 6. & cap. 1.
§. nec obstaret de concess. præb. in 6. Deinde ridi-
culum est, quod ait gloss. cap. proposuisti verbo
non probatur 82. dist. secundùm canones teneri
subditos lege&#x0303; scire intra sex menses à die promul-
gationis probat ex ca. decernimus 18. dist. vbi sol&#x0169;
definitur, vt Episcopus intra sex me&#x0303;ses plebi refe-
rat, quæ eo anno in Cōcilio prouinciali acta sunt,
quod tunc quotannis fiebat. Sed inde malè glos.
colligit intent&#x0169;, vt patet, nam aliæ leges non pro-
ponebantur tunc, & quæ proponebantur, aliqui
non tenerentur discere: quia ad se non pertinerent,
alij tenerentur citiùs eas discere, si scirent iam le-
ges aliquas statim obligantes esse latas, & certò
aut fortè ad se pertinere. Quisque ergo oportuno
tempore tenetur leges ad se spectantes discere, ne
fortè ex ignorantia vincibili eas violet: nullum
autem est taxatum tempus, intra quod discendæ
sint: illam glossam meritò reijciunt Panor. Felin.
Beroius, & alij cap. 2. de constit. & Azor tom. 1. lib.
5. cap. 3. quæst. 4. licet in alio sensu ipsam intellexe-
rint, nimirum quòd voluerit obligationes legis
incipere post sex menses à promulgatione.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO IIII.
An leges, quæ irritant contractus, vel faciunt perso-
nas inhabiles ad illos, vel alia, statim à tempore
sufficientis promulgationis effectum ha-
beant etiam circa ignorantes.</Z>
<P><INI4>S</INI4>Otus 1. iust. quæst. 1. artic. 4. Medina<marginalia>22</marginalia>
1. 2. quæst. 90. art. 4. affirmant, quamuis<marginalia>De legibus ir-|ritatoriis &|non irritato-|riis eadem est|ratio.</marginalia>
de nō irritatoriis negauerint obligare
ignorantes, nisi post lapsum duorum
mensium. Vazquez autem disp. 156. cap. 3. nu. 17.
ait eandem esse rationem de legibus irritatoriis,
& de aliis, quare si, vt diximus, sufficit promul-
gatio in Curia, vel Concilio, vbi editur lex, sta-
tim habebit effectum irritatoria, sicut non irrita-
toria: si verò in singulis prouinciis requireretur
promulgatio legis non irritatoriæ, requiretur etiā
irritatoriæ. Tum etiam si lex irritatoria suapte na-
tura postularet publicationem in singulis prouin-
ciis, vt vim legis haberet, id etiam postularet irri-
tatoria, cùm sit eadem vtriusque natura: est enim
præceptum Principis commune. Quòd si necessa-
rium esset tempus duorum mensium propter au-
thenticum, vt factæ nouæ collat. 5. conueniret po-
tiùs legibus irriratoriis: nam authenticum illud
solùm loquitur de legibus testamentorum, quæ vt
plurimùm sunt irritatoriæ. Porrò si te&#x0303;pus duorum
mensium post promulgationem requireretur ad<-P>@@

<-P>vitanda incommoda quę ex ignorantia legis, oriri
possent: maiori ratione id loc&#x0169; haberet in legibus
irritatoriis, vnde frequentius leges irritatoriæ,
propter incommoda, quæ ex illarum ignorantia
oriri possunt, promulgantur in pluribus, vt lex
irritans matrimonium clandestinum, ita vt pro
qualitate negotiorum maior, vel minor promul-
gatio fiat, & maius, aut minus tempus inducia-
rum concedatur. Frustra ergo assignauit Sotus
discrimen hoc, quamuis aliàs verum, inter leges
irritatorias, & non irritatorias: quòd irritatoriæ
habeant statim post promulgationem aliquem ef-
fectum in ignorantes etiam sine culpa, nempe ir-
ritare, & nullum reddere contractum, vel quid
aliud: at verò leges non irritatoriæ non sortiun-
tur effectum in ignorantes, quem aliàs efficerent;
nempe vt esset peccatum transgressio illarum. Ra-
tio verò contra Sotum est: quia prior effectus fit
sine culpa, posterior autem non fit sine illa. Hæc
Vazquez ex cuius verbis planè colligitur, eum hac
in re à Soto in substantia non dissidere. Nam hoc
ipsum quod ipse dicit, & nihil aliud intendit So-
tus: differt autem à Soto, quia Sotus dicit, eius-<marginalia>In quo diffe-|rant Sotus &|Vazquez.</marginalia>
modi leges irritantes non habere effectum, vsque
ad promulgationem in singulis prouinciis, quod
tamen negat Vazquez, & bene in legibus ponti-
ficiis, & in aliis quæ non sunt imperiales: imò &
in imperialibus, quæ non sunt testamentorum:
quamuis limitari hoc debet cum Molina tom. 2.
de iust. disp. 395. quem secuti sumus sect. 2. vt sint
aliquæ leges, quæ licèt non assignent tempus, non
irritant contractus vbique, statim à promulgatio-
ne in Curia, nec post duos menses ab illa: sed po-
stea: quia irritare antea esset iniustum, & in com-
mune detrimentum redundaret: de aliis verò legi-
bus libenter concedit Molina, statim à promulga-
tione, vel saltem post duos menses irritare etiam-
comparatione ignorantium, quoniam (inquit)
ad contractus in commune bonum annullandos
satis est, si concedatur tempus, in quo præsumi-
tur, non futuram post illud ignorantiam legis,
nec est necesse habere rationem paucorum, in
quibus per accidens esse poterit ignorantia illo-
rum inuincibilis, & hoc vniuersè tribuit docto-
ribus: quamuis enim inter eos sit discrimen, an
ante duos menses elapsos irriti sint contractus<marginalia>Contractus|post duos men-|ses publicatio-|nis facti sunt|irriti, etiamsi|ignorentur à|contrahenti-|bus leges irri-|tantes.</marginalia>
ignorantium: omnes tamen fatentur etiam in
ignorantibus esse nullos post lapsum duor&#x0169; men-
sium. Idem ait Panormitanus, quando lex deter-
minat tempus, nam statim post illud irriti sunt
contractus, vel alij actus cap. 2. de const. vbi tamen
in 2. lect. num. 6. ait. Quod dicitur de retractatione
(id est irritatione) actus, videtur habere locum
in beneficialibus, & spiritualibus, in quibus Papa
liberā habet potestatem c. 2. de præb. in 6. & Clem.
1. in fine: vt lite pend. & notat Paul. de Castro con-
sil. 281 prim&#x0169; dubium col. 2. cùm sim. vt dixi in ca.
quæ in Ecclesiarum col. 14. de const. & ita loqui-
tur textus cap. 1. §. adijciebatur de concess. præb.
in 6. & glos. Clem. 2. de hæret. verb. ex nunc, quam
Abb. adducit hic, & in tali casu videtur, quòd etiā
respectu p&#x0153;næ ignorans ligari possit: quia in be-<marginalia>Ignorātes ra-|tione p&#x0153;næ li-|gari possunt,|in bineficiali-|bus, & spiri-|tualibus.</marginalia>
neficialibus, & spiritualibus non videtur absur-
dum, cùm etiā sine causa Papa dominium auferre
possit, vt notat Paul. de Castro, consil. cit. Sed in
alia materia non beneficiali, maius dubium vide-
tur: in quo dicendum est primò, quantùm ad an-
nullationem actus à principio, videtur, quòd hoc<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0298.jpg/>
@@1@<SE298>282 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>fieri possit, quia tollitur ius quærendum, sed re-
tractare actum perfectum, in quo esset tertio ius
quæsitum, non videtur quòd fieri possit sine cau-
sa, vt notat Bart. l. quocumque C. de fid. instru. lib.
10. cum similibus, vt tradunt moderni in dict. cap.
quæ in Ecclesiarum. Secundò addit requiri publi-
cationem in singulis prouinciis, vt retulimus sect.
2. opin. 1. Sed impropriè cum Paulo Castrensi di-
xit, lege&#x0303; in beneficialibus, & beneficiis posse affice-
re p&#x0153;na ignorantes inculpabiliter: nam p&#x0153;na
propriè non potest esse sine culpa, vnde si irritatio
actus statuererur in p&#x0153;nam, nullo modo incurre-
retur ab ignorantibus, etiam in beneficialibus, &
spiritualibus: secus si pręcisè propter bonum com-
mune, & actus esset irritus à die promulgationis
in curia, iuxta dicta sect. 2. & 3. si lex non definiret
tempus, si autem definiret, ab illo tempore, & non
anteà, siue in ignorantibus publicationem legis,
siue in scientibus illam.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO V.
An leges sufficienter promulgatæ, propriè dicantur obli-
gare ignorantes in conscientia, & sub peccato, &
p&#x0153;na ad obediendum illis.</Z>
<P><INI4>I</INI4>Oannes Andreas suprà data Sexti. Bart. l.<marginalia>23</marginalia>
leges sacratissimæ C. de legib. Panor. Fe-
lin. Decius, & alij Iurisperiti cap. 2. de
consti. negant: quia ignorantes tunc non
peccabunt, nec erunt p&#x0153;na digni: ergo signum
est non obligari lege, & confirmatur: quia non
teneor obedire legi, quam omninò ignoro: non
enim possum obedire, nisi supposito præcepto, &
à me cognito. Hunc modum loquendi vsurpauit
Caiet. quæst. 90. art. 4. ad 2. vbi tamen Med. con. 3.
§. illud etiam, & alij recentiores cum Soto 1. iust.
quæst. 1. art. 4. §. contra hos, dicunt ignorantes pro-
priè teneri, sed excusari: eodem modo loquen-
dum esse putat Azor tom. 1. lib. 5. cap. 3. quæst. 9.
quia excusari supponit obligari, sed ignorantes
excusautur, ergo obligantur: item qui adducit
illis scientiam, eos non obligat cum non impo-
nat illis legem: ergo antea erant obligati, sicut mo-
dò: Valen. disp. 7. quæst. 5. puncto 5. ait ignorantes
obligari lege in actu primo, quòd tunc lex habeat
vim obligandi, quomodo loquitur Syluest. lex,
quæst. 6. & 7. non tamen obligari in actu secundo,
Vazquez disp. 156. cap. 3. quæstionem putat parui
mome&#x0303;ti, sed meliùs loquitur Caiet. & iurisp. quia
ignorantes interim liberè possunt facere, vel omit-
tere, quod lex præcipit: ergo non ligantur, vel
constringuntur legibus, sed sunt liberi ab ea-
rum vinculo, & hoc modo excusantur. Vnde
notitia scientes obligat per modum conditio-
nis, sine qua ipsi non ligarentur lege, quæ tamen
vim habebat obligandi illos pro te&#x0303;pore, quo esset
scita, antea ergo obligabat in actu primo: postea
verò in secundo. Ego vtr&#x0169;que mod&#x0169; loque&#x0303;di pro-
prium puto, sed magis proprium illum Soti:
nam & qui dormit, est obligatus actu tunc, sed
non pro tunc.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO VI.
An lex reuocatoria priuilegij effectum habeat,
antequàm priuilegiato promulgetur, vel
denuntietur.</Z>@@

<P><INI5>C</INI5>Ommunis sentātia vtriusque Iuris-
peritorum est, nec priuilegia nec<marginalia>24</marginalia>
facultates reuocari, donec priuile-
giatis manifestæ fiant leges, quibus
priuilegia, aut facultates reuocan-
tur, si credimus Azori tom. 1. lib. 5. cap. 3. quæst. 6.
qui nominatim etiam pro hac sententia citat Pa-
nor. & Felin. cap. 2. de consti. Sotum 1. iust. quæst. 1.
art. 4. alij referunt Molinam tom. 1. de iust. tract. 2.
disp. 395. Medinam hîc quæst 90. art. 4. sed hi non
dicunt reuocationem debere innotescere priui-
legiato, sed debere esse promulgatam in eius
prouincia. Quod etiam videtur velle Sa, verbo
lex, num. 20. dicens, lex reuocatoria priuilegiorum
non habet vim vsque ad publicationem: ipse
verò Azor ait, si priuilegium est priuati hominis,
non aufertur, donec lex abrogans sit illi denun-
tiata, vel manifesta, si verò pij loci, donec sit de-
nuntiata Collegio, vel iis qui ipsi præsunt, aut
curam eius habent. Si verò totius di&#x0153;cesis, vel
prouinciæ, donec abrogatio sit in metropoli de-
n&#x0169;tiata, vel scita: si verò totius regni, nō extingui-
tur, nec finitur, donec abrogatio sit nota in locis,
quæ sunt capita prouinciarum: vocat autem nun-
tiationem notitiā certam abrogationis priuilegij.
Hinc dicunt, quod valent acta procuratoris ab-
sentis, donec reuocatio sit manifesta, Felinus
cap. ex parte Decani de rescriptis glos. cap. fin. de
procuratoribus verbo ignorarent: in 6. colligi-
tur ex l. si fortè ff. de offic. præsidis prouinciæ:
vbi dicitur: si fortè præfectus prouinciæ manumiserit
vel tutorem dederit, priusquàm cognouerit successorem
aduenisse, erunt hæc acta rata: & ex l. si mandassem
tibi, ff. mandati, vbi dicitur: si mandassemtibi, vt
fundum emeres, postea scripsissem, ne emeres; tu ante-
quam scias me vetuisse, emisses, mandati tibi obligatus
ero. At gestum per procuratorem ad nuptias, irri-
tum est, etiamsi illo ignorante mandatum reuoca-
tionem, gesta sint, l. si p&#x0153;nituit, ff. de ritu nuptia-
rum: & c. fin. de procurat. in 6. constat firma esse
acta Executoris, Nuncii, vel legati Apostolici,
quousque certior sit factus se esse à Pontifice re-
uocatum, Calder. consil. 4. de officio vicarii, idem
ait de actis Vicarii: indulgentiæ etiam non finiun-
tur donec certiores sunt de reuocatione illi qui-
bus sunt à Pontifice concessæ, præterquàm cùm
suspenduntur accessu anni 50. vel 25. extrauag.
quemadmodum, de p&#x0153;nit. & remis. inter commu-
nes. Cum Soto, & Medina, & aliis citatis conuenit
Valen. hic disp. 7. quæst. 5. puncto 5. quæst. 2. dicens
opinionem Soti, & communem esse, leges reuoca-
torias priuilegij non habere effectum à tempore
promulgationis earum in aliquo loco etiam pro-
uinciæ, sed necessarium esse, vt promulgentur in
ciuitatibus singulis: imò secundùm Felin. & Pa-
nor. cap. 2. de const. non habent effectum ante-
quàm veniant ad notitiam priuilegiatorum. Et
ratio esse videtur, quia fauores sunt ampliandi: vt
siquis habebat facultatem eligendi confessarium,
per quem absolueretur à reseruatis, validè hac fa-
cultate vteretur, donec sciret sibi esse reuocatum
priuilegium: idem est de indulgentiis anteà con-
cessis, nisi fortè in anno iubilæo, vbi strictissimè
videntur illæ reuocari. Alij magis probant, quod
ait Sayrus in Thesauro casuum tom. 1. lib. 3. cap. 5.
num. 13. tenorem Bullæ, & Iubilæi inspiciendum,
& secundum illum solùm esse iudicandum.</P>
<P>  Vaz quez autem disp. 156. cap. 4. num. 26. post-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0299.jpg/>
@@1@<SE299>Disput. XII. Sectio II. 283
<duolan 2><-P>quàm retulit sententiam Soti, asserentis reuoca-
tionem priuilegij non habere effectum, etiamsi
promulgetur in curia, si non promulgetur in
diæcesi priuilegiati, quem sequitur Medina suprà,
addens, non satis esse si reuocatio priuilegij priui-
legiato innotescat per promulgationem factam in
alio loco, sed opus esse promulgatione per singu-
las ciuitates, & oppida, vt consuetudo habet: qua-
re putat licere ex priuilegio eligere confessarium
virtute bullæ, donec reuocatio illius promulge-
tur in proprio oppido. Idem dicit de reuocatione
indulgentiarum: cæterùm vtrum tam peculiaris
promulgatio necessaria sit ex natura rei, & priui-
legij, an verò ex consuetudine, & voluntate legis-
latoris reuocātis, non explicat Sotus: Medina au-
tem docet, consuetudine ita obtentum fuisse; qua-
re videtur dicere, solùm ex voluntate reuocantis
necessariā esse talem promulgatione&#x0303;, cùm aliàs ne-
cessaria non esset. Postquam, inquā, sententiā So-
ti, & Medinæ (cuius nomen tacet) posuit Vaz-
quez illo num. 26. adiungit num. 27. sententiam
Nauarri tra. de indulgentia notab. 31. nu. 28. Cor-
dubæ lib. 5. qui est de indulg. quæst. 36. con. 3. Ge-
min. & Domi. cap. 1. de concess. præb. in 6. Syluest.
indulge. quæst. 5. dicto 8. asserentium reuocatio-
nem, & suspensionem indulgentiarum non habe-
re effectum, quoúsque innotescat ei, qui gaudet
priuilegio indulgentiarum: nisi aliter Pontifex
expresserit: quia doctores passim sic interpretati
sunt mentem Pontificis, quotiescumque ipse
aliud expressè non dixerit. Imò addunt Syluester
verb. gratia, quæst. 2. & Armil. n. 6. reuocationem,
vel suspensionem cuiuscumque priuilegii non va-
lere, donec innotescat priuilegiato: nisi expressè
ille, qui reuocat, ante notitiam reuocationis eam
valere pron&#x0169;ciauerit. Hanc sententiā ait Vazquez
27. & 28. sibi magis probari quàm priore&#x0303;: nā quòd
reuocatio, nisi fiat in diæcesi propria, vim non ha-
beat, nullo iure vel consuetudine confirmari po-
test, & multo minùs, quod dicebat Medina, neces-
sariā esse promulgationem in singulis oppidis, nec
satis esse aliunde cognosci reuocationem priuile-
giorum, siquidem in singulis parochiis promul-
gatio fit talis reuocationis, non vt vim habeat, sed
vt omnibus innotescat. Quare si alia via iam in-
notuit priuilegiato reuocatio sui priuilegii non
opus est noua promulgatione tam in priuilegio,
quàm in indulgentiis. At verò necessariam esse
notitiam reuocationis fruenti priuilegio, vel in-<marginalia>Necessaria est|notitia reuo-|cationis fruen|ti priuilegio.</marginalia>
dulgentiis, rationi consonat: nam priuilegium est
priuata lex, & si priuilegiato non innotesceret eius
reuocatio, vtens suo priuilegio aliqua faceret irri-
ta citra culpam suam, quare ex æquitate iuris Do-
ctores mentem Pontificum, & Principum inter-
pretati sunt. Hinc colligit Vazquez, validam esse
confessionem, quam quis ex priuilegio bullæ, aut
alio simili fecit coram præsbytero à se electo vir-
tute illius, etiamsi tale priuilegium reuocatum
esset, ipsi tamen priuilegiato non innotesceret: id
quod etiam Sotus & Medina concedunt. Si ta-
men post Trid. sess. 23. cap. 15. de reform. clericus
sæcularis eligeret sacerdotem non approbatum, vt
consuetum antea erat, eius confessio valida non
esset, etiamsi talem reuocationem inuincibiliter
ignoraret; quoniam illud nō erat priuilegium, sed
consuetudine tamquam lex introductum, lex au-
tem Concilij reuocans consuetudinem illam, non
indiget tanta publicatione, vt scilicet ad singulo-<-P>@@

<-P>rum notitiā perueniat. Idemque est de reuocatio-
ne cuiuscumque alterius consuet udinis, vel legis.
Quare post alicuius excommunicationis reserua-
tionem, absolutio ab illa non valet, etiamsi talis
reseruatio ignoretur. Hæc Vazquez satis consen-
taneè rationi.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO VII.
An priuilegium, vt valeat, denuntiari
priuilegiato debeat.</Z>
<P><INI5>P</INI5>Anormitanus cap. 2. de const. nu. 21.<marginalia>25</marginalia>
citat glos. in pro&#x0153;m. Clem. verbo de<marginalia>1. Opin.</marginalia>
cætero, & ibi latius Paulus de Cast.<marginalia>Priuilegium|requirit scien-|tiam eius in|cuius fauorem|cedit.</marginalia>
docentes, quòd constitutio priuile-
giatiua statim ligat seu fortitur effe-
ctum, idem tenet Bartolus l. omnes populi ff. de
iust. & iur. quæst. 5. in prin. seu §. 2. explicans non
requiri scientiam priuilegiati, quia est instar legati:
idem ait, & l. penult. C. de decurionib. lib. 10. vbi
addit, id verum esse, quantum ad eum in cuius
præiudicium tendit, & ad hoc illum textum, vt
singularem allegat Romanus consi. 330. incipien-
te circa primum, col. penul. sed quantùm ad eum
in cuius fauorem cedit priuilegium, scientia re-
quiritur, vt dicit Panormitanus, per capit. 1. verb.
ex parte de concess. præb. in 6. per quem textum,
ita etiam tenet Cardinalis in pro&#x0153;m. Clem. verbo
vniuersitati, quæst. 5. & ita notat Bartolus l. fin. ff.
de const. princ. verbo quæro, quando fit interpre-
tatio, vbi allegat tex. cum glos. l. fin. C. de consulib.
lib. 12. vbi etiam Bartholus, & notat Paulus de Ca-
stro. consi. 11. in casu præsenti, & in nostro casu
tradit Petrus Ancharanus, consil. 399. præmitto,
& cons. 168. visis, cum similib. vt tradunt Moder-
ni Papien. cap. 2. de const. & Alex. l. qui absenti ff.
de acquir. poss. vbi propter hoc reprobar dictum
Bart. l. fi. C. de senten. pas.</P>
<P>  Ioannes Imola, cap. 2. de const. col. 3. ait priui-
legium concessum per viam legis, vel statuti, non
requirere scientiam priuilegiati, quia æquiparatur
vltimæ voluntati, vt notat Bart. l. 1. C. de his quib.
vt indign. & ideò meritò Bartolus in dicta lege
omnes populi, arguit à legato ad statutum priui-
legiatiuum, in quo commodum continetur, si ve-
rò priuilegium concedatur per viam rescripti, re-
quirit scientiam priuilegiati, sed Imolam repro-
bat Decius, cap. 2. de const. numer. 17. alias 43. in 1.
lectura, quia si priuilegium concessum rescripto
notitiam requiriti: ergo, & concessum lege, nam
vt operetur lex, notitia requiritur, vt patet cap.
2. de con. vnde ipsè Decius aliter distinguit cum<marginalia>Vt operetur lex|notitia requi-|ritur.</marginalia>
Card. in pro&#x0153;m. Clem. verbo vniuersitatem, vbi
inquit, quod priuilegium ignoranti prodest, sed non effi-
caciter antequàm sciat: nam statim ignoranti ius
quæritur, vt priuilegium reuocari non possit, sed
cum effectu (inquit Decius) ante notitiam non di-
cetur esse ius quæsitum.</P>
<P>  Sed Bartolus vult ante notitiam aliquid opera-
ri: suadetur primò, quia in l. penul. C. de decuri. lib.
10. definitum est, vt cōstitutio à Zenone impera-
tore lata, quæ priuilegium nonnullis collatum
abrogabat ex die, quo constitutio promulgata est,
suum effectum haberet: ergo etiam à die, quo
confertur priuilegium, effectum habet: quam-
uis is, cui confertur, ignarus priuilegij sit, cùm<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0300.jpg/>
@@1@<SE300>284 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>fauores ampliari conueniat, odia restringi cap. odio de
reg. iu. in 6.</P>
<P>  Secundò, quia legatum acquiritur absenti, &
ignoranti, l. magis puto §. si pupillus vers. fund&#x0169; ff.
de reb. eor. qui sub tutel. vel cura sunt, l. cum pater
§. surdo, l. legatum ita ff. de leg. 2. ergo libertas quo-
que statim seruo acquiritur, si seruus absens ex te-
stamento domini manumittitur, & restitutio de-
portati statim absenti acquiritur, & priuilegium
vim habet cùm primùm conceditur à principe, &
habet suum effectum in eos, qui priuilegium con-
cessum alicui norunt, vt non possint illum ex-
communicare, vel ad aliquid cogere: &c. tamet si
priuilegiatus illud priuilegium ignoret, cur enim
in iis, qui sciunt, non operabitur in fauorem priui-
legiati ignorantis?</P>
<P>  Tertiò, probatur ex cap. si tibi absenti de præb.<marginalia>Beneficij col-|latio absenti|facta reuocari|non potest ab|Episcopo.</marginalia>
in 6. vbi beneficij collatio absenti facta reuocari
non potest ab Episcopo, nisi dissentiat is, cui bene-
ficium confertur, aut postquam beneficij collatio
illi innotuit, tempus ad consentiendum præscri-
ptum, elapsum sit, & in cap. 1. eod. lib. & tit. pro
certo à Pontifice constituitur nullius esse mo-
menti excommunicationem latam ab Episcopo
in eum, cui ab Apostolica sede collatum est pri-
uilegium, ne à suo Episcopo excommunicari pos-
sit, licèt id Episcopus ignorauerit, ecce in ignorāte
Episcopo effectum habet priuilegium in fauorem
priuilegiati scientis: cur ergo non posset habere
eff ctum in sciente in fauorem priuilegiati igno-
rantis?</P>
<P>  Quartò, sententia Bartoli, quam ipse doctorum
esse restatur, confirmata videtur decisione Rotæ
14. parte 2. num. 2. ibi enim Rota definiuit priuile-
gium impetratum per nuntium, procuratorem,
vel litteras ad id missas, statim vim suam transfer-
re in absentem à die, quo datum est priuilegium,
quamuis. illud repudiare possit is, cui confertur:
cùm illi innotuerit, si vim habet t&#x0169;c priuilegium,
ergo qui contra illud fecerit, actum malum, &
irritum efficiet.</P>
<P>  Contra Bartolum tenet Panormitanus cap. 2.<marginalia>26</marginalia>
de const. §. dubitatur num. 21. hic verbis, Glossa in<marginalia>2. opinio.</marginalia>
pro&#x0153;m. Glem. & latiùs ibi Paulus vult, quod sta-
tutum priuilegiatiuum immediatè liget, seu effe-
ctum suum porrigat, sicut & priuilegium: quod
nota: sed ego requirerem scientiam priuilegiati,
quia mer&#x0169; priuilegium nō operatur effect&#x0169; suum,
antequam veniat ad notitiam priuilegiati, vt est
textus in cap. 1. de concess. pręb. lib. 6 & hoc ibi te-
nent communiter doctores, & optimè facit tex-
tus l. qui absenti ff. de acquire. possess. & l. absenti
ff. de don. & quod notat glossa cap. quanto 2. quæ.
5 Hæc Pan. Idem tenet Felinus eod. cap. 2. seu co-
gnoscentes, de const. num. 7. vers. tertio limita, De-
cius eod. cap. vt retulimus, & consil. 161. Roma-
nus, Aretin. & alij l. qui absenti ff. de acquir. posses.
Ancharanus consil. 169. & aliis locis, à Decio
allegatis, Iason l. fin. à num. 46. ff. de const. princ.
dicens, num. 51. esse communem Iurisp. senten-
tiam, idem ex parte tenet Imola. vt supra retuli-
mus: suadetur, primò ex, c. si tibi absenti de præ. in
6. vbi Bonif. VIII. ait, si tibi absenti per tuum Epi-
scopum conferatur beneficium, licet per collationem hu-
iusmodi donec eam ratam habueris, ius in ipso beneficio,
vt tuum dici valeat, non acquiras, &c.</P>
<P>  Ergo similiter priuilegium non dat plenum ius<marginalia>Priuilegi&#x0169; non|dat plenum ius|ignoranti.</marginalia>
ignoranti, neque habet effectum suum in fauorem<-P>@@

<-P>ipsius. Secundò, l. absenti ff. de donat. vbi dicitur,
sed si nescit rem, quæ apud se est, sibi esse donatam, vel
missam, donatæ rei dominus non fit: & l. qui absenti
ff. de acquirenda possessione dicitur, Qui absente
seruo scribit, vt in libertate moretur, non eam mentem
habet, vt statim velit serui possessionem dimittere, sed
magis destinationem suam in id tempus conferre, quo
seruus certior factus fuerit. Tertiò, ex l. fin. iuncta
glos. verbo præstitis: de Consulib. lib. 12. vbi de-
cernitur, patricios patria potestate liberari, illicò
ab imperialibus codicillis præstitis, id est, vt glos.
ibi explanat, præsentatis sibi literis electionis ad
patritiatum: ergo non antea. Quartò, quia nullo
iure statutum est, vt cum alicui priuilegium con-
fertur, consensus eius, & acceptatio præsumatur:
ergo non fit dominus priuilegii, nec est verè pri-
uilegiatus, & sit priuilegium in eo operari non
potest. Confirmatur, quia priuilegium lex priuata
dicitur à Cicerone, 3. de legib. Isid. 5. Ethymol.
cap. 18. relato cap. priuilegia dist. 3. ergo debet pro-
mulgari priuilegiato, vt operetur.</P>
<P>  Sed ad hæc argume&#x0303;ta facilè meo iudicio respō-<marginalia>27</marginalia>
deri potest: ad primum, quòd licet absens non fiat
Dominus beneficii collati, antequam illi denun-
tietur, & ipse acceptet: quia beneficium non con-<marginalia>Benefici&#x0169; non|confertur in|initum.</marginalia>
fertur in inuitum, & ideò Pontifex, vel prælatus
non vult ipsum efficere Dominum beneficii, ante-
quam acceptet, & ideò fructus beneficii ad ipsum
non pertineant, tamen à puncto concessionis ius
acquirit ad beneficium, vt docet Bal. l. fin. ff. de
consti. prin. & Deci. cap. citato de const. num. 44.
vnde ex illo cap. si tibi absenti colligitur benefi-
cium collatum absenti ab Episcopo, non posse an-
te dissensum ipsius alteri conferri ab eodem Epi-
scopo, vel quocumque alio, etiamsi sit Legatus à
latere, is qui confert beneficia vacantia cap. 1. de
offi. lega. vt notat glos. d. si tibi absenti verbo alius.
Quod verum est, si princeps supremus sit, is enim<marginalia>Princeps su-|premus potest|priuilegium|reuocare ante-|quam accepte-|tur ab eo, cui|concessum est.</marginalia>
antequam beneficium, vel priuilegium acceptetur
ab eo, cui confertur, potest illud reuocare. Nihil
enim est quod obstet, vt obseruat Azor tom. 1.
libr. 5. cap. 3. quæst. 5. imò priuilegium concessum
à Principe posset ab eodem etiam sine causa reuo-
cati, vt docet glos. fin. cap. decet de regul. iur. in 6.
Angel. l. Antiochensium ff. de priuileg. cred. Alex.
quem refert, & probat Decius cap. quæ in Eccle-
siarum, num. 127. de consti. Nisi priuilegium in
præmium laborum, aut alia de causa, vel non sub-
dito collatum sit, si credimus Romano Consilio
436. col. 3. vers. septima principalis ratio, & vers.
idem probatur. Nihilominus tamen interim dum
beneficium, vel priuilegium non reuocatur à prin-
cipe, ad aliquid obligat alios in fauorem priuile-
giati, etiam ignorantis priuilegium: ergo aliquid
operatur antequam denuntietur priuilegiato.</P>
<P>  Ad secundum respondero, non esse simile de
dominio rerum externar&#x0169;, & de priuilegio: nā ad
dominium rei externæ, viuente donatore requiri-
tur acceptatio donatarij: priuilegium non requirit
acceptationem priuilegiati, nam etiam inuitus
posset priuilegiari, seu à communi lege eximi à
principe. Ad aliud quod ibidem dicitur de seruo,
respondeo etiam posse esse mentem principis, vt
priuilegium vim non habeat, nisi priuilegiatus
certior de illo fiat, & illud acceptet: sæpe tamen
non hanc esse mentem principis, vnde tenor pri-
uilegij inspiciendus est, & præsumendum est sta-
tim operari in aliis in fauorem priuilegiati, si illis<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0301.jpg/>
@@1@<SE301>Disput. XII. Sectio VII. 285
<duolan 2><-P>denuntietur, quamuis ignoretur à priuilegiato, vt
si ex parte principis denuntietur iudici priuile-
gium concessum à principe, ne Petrum excommu-
nicare, aut in carcerem mittere possit, maximè si
de hoc fiat lex, & iam sit promulgata, huic enim
parere tenebuntur omnes, licet illam priuile-
giatus ignoret.</P>
<P>  Ad tertium respondeo, non esse simile, quia li-
bertas à patria potestate, est annexa dignitati Pa-
tricij, quam non habet, nec scit se habere, donec
præsententur ei literæ regiæ, vnde eo vsque ma-
net sub patria potestate, & tenetur ei obedire si-
cut antea, sed priuilegium potest conuenire igno-
ranti, & in aliis operari aliquid in fauorem priui-
legiati.</P>
<P>  Ad quartum respondeo, neque vllum ius esse,
quod dicat ad gaudendum priuilegio, & vt ei va-
leat requiri, quod acceptetur à priuilegiato. Ad
confirmationem respondeo, priuilegium non tam
esse legem, quàm legis exceptionem. Et si est lex,
satis est promulgari aliis, qui obligantur ad fa-
ciendum, vel omittendum aliquid in fauorem pri-
uilegiati etiam ignorantis.</P>
<P>  Sed auctores secundæ sententiæ ad argumenta<marginalia>28</marginalia>
primæ tespondent: Ad primum etiamsi constitu-
tio illam Zenonis à die promulgationis vires ha-
buerit, quasi in actu primo, quia ab illo tempore
vim obligandi habebat: non tamen reipsa obliga-
bat, quasi in actu secundo, antequam subditis in-
notesceret, cùm constitutione illa decret&#x0169; esset, ne
comites priuatarum rerum Imperatoris, & Au-
gustæ, & aliorum eiusmodi munerum, quæ ibi
recenset, dignitate fulgentes, à Curiæ muneribus
immunes essent. Quod vt reipsa fieret, innotesce-
re constitutio debebat iis, quibus ex officio in-
cumbebat, curiæ munera conferre, à quibus eius-
dem constitutionis notionem comparare iis, qui
comites priuatarum rerum Imperatoris, & Augu-
stæ erant, necesse est. Quare etiam meritò dici po-
test, promulgationem constitutionis, qua priuile-
gium reuocatur, promulgari debere, & notam fieri
priuilegiatis, & ab ipsa die eiusmodi promulga-
tionis, & non antea, constitutionem vires habere,
vt docet Azor suprà q. 6. & insinuat Sotus 1. iust. q.
1. arti. 4. §. hoc autem.</P>
<P>  Ad secundùm respondeo, legata ipso iure in le-
gatarium transmitti, vt constat ex iuribus in arg.
allegatis: non verò priuilegium, quia nullo iure
hoc statutum est.</P>
<P>  Ad tertium respondeo, cap. si tibi absenti nihil
huic sententiæ officere: non enim negat priuile-
giatum absentem, & ignorantem habere aliquod
ius ex concessione principis: sed adhuc non gau-
dere ipso priuilegio, ac proinde priuilegium tunc
nihil operari, quia prius est esse, quàm operari.
Quòd verò excommunicatio, de qua in d. cap. 1.
de concess. præb. lib. 6. nullius sit momenti, ex eo
prouenit, quòd ad excommunicandum opus est
potestate iurisdictionis: quam tunc Episcopus non
habebat.</P>
<P>  Ad quartum respondeo, gesta per procurato-
rem specialem, vel literas ad eum finem impe-
trandi beneficium missas, moraliter censeri gesta
ab eo, cuius sunt literæ, & ideò beneficium impe-
tratum statim ipsi acquiritur: quia virtute est gna-
rus impetrationis, ipsique consentiens: priuilegia-
tus autem ignorās nullo modo consentit, nec ac-
ceptat oblatum priuilegium, ideo illo non gaudet,<-P>@@

<-P>neque priuilegium quicquam operatur in fauo-
rem ipsius.</P>
<P>  Mihi prior sententia magis probatur, quæ ta-<marginalia>29</marginalia>
men amplius declaranda est, pro quo aduerte Syl-<marginalia>Auctoris sen-|tantia.</marginalia>
uestrum verbo priuilegium, quæst. 16. hac vti di-
stinctione: aut priuilegium conceditur priuilegia-
to id postulanti per se, vel per procuratorem: aut
conceditur motu proprio, seu petitione alterius
quàm priuilegiati; qui non nomine priuilegiati,
sed suo nomine priuilegium alteri postulet. Priori
modo ait statim effectum habere, antequam den&#x0169;-
cietur priuilegiato, vt si alicui per se, vel per alium
petenti concederetur priuilegium, ne posset excō-
municari, excommunicatio post concessionem la.
ta nihil valeret, etiāsi tempore excōmunicationis
priuilegiatus nihil nosset. Hoc tamen limitat Vaz-
quez disp. 156. cap. 2. num. 31. & sequentibus: Nisi
priuilegium vim haberet dispensationis cōtra ali-
quam legem, vt priuilegiatus nō obstante lege illa
posset licitè, & validè contra illam operari: tunc
enim non est præsumendum Pontificem voluisse
suo priuilegio concedere, vt priuilegiatus ante
notitiam illius eo frui posset, quare dispensatus, vt
contrahat matrimonium, vel non ieiunet, nō frui-
tur priuilegio, antequàm certior fiat de illo, siquis
igitur matrimoni&#x0169; contraheret in gradibus prohi-<marginalia>Matrimoni&#x0169;|contrahens in|gradibus pro-|hibitis ante-|quā sciat ob-|tentam dispe&#x0303;-|sationem nihil|facit.</marginalia>
bitis. antequàm sciret dispensationem obtentam
fuisse, nō solum peccaret, sed etiam nullum effice-
ret matrimonium: quia priuilegium illud vim ha-
bet dispensationis, & non censetur concessum, vt
validum fiat matrimoni&#x0169;, quando mala conscien-
tia & non licitè contrahitur, nam cùm conceda-
tur priuatæ personæ, vt licitè contra legem com-
munem operetur, nondum censetur ei prodesse,
quoúsque habeat notitiā illius. Ex eo enim solùm
tempore poterit ille tuta cōscientia, contra legem
communem operari, & vti dispensatione, ac priui-
legio. Aliter tamen iudicandum esset, si reuocatio
fieret totius legis prohibentis, & irritantis matri-
monium in tali gradu: nam post legis reuocato-
rię promulgationem in curia, vel in concilio, etiā si
quis contraheret in illo gradu cum mala cōscien-
tia, matrimonium validum esset, quamuis nō sine
peccato contractum: firmitas enim matrimonij
tunc nō oriretur ex concessione, & gratia priuile-
gij, quæ non conceditur, nisi vt simul licitè fiat id,
quod firmum etiam debet esse, & stabile: sed ex re-
motione impedimenti, quæ fit per legis vniuersa-
lis reuocationem, qua lege non stante, omne quod
fit, firmum, & ratum est, etiam si ex mala conscien-
tia nō sine peccato fiat; eò quòd reuocatio legis nō
fiat in gratiam personæ particularis, sed in gratiam
omnium in vniuersum: qua de causa non requiri-
tur, vt à singulis etiam personis cognoscatur, sed
sufficit si promulgata sit, sicut quæc&#x0169;que alia lex:
si verò posteriori modo priuilegium concedatur,
scilicet non petenti per se, vel per alium, sed motu
proprio, vel alio pro ipso pete&#x0303;te, inquit Syluester,
nihli operari, donec illius notitiam habeat priui-
legiatus, nisi oppositum velit Pontifex. In hoc sen-
su veram existimat sententiā communem iurispe-
ritor&#x0169; (inter quos malè à nonnullis allegatur Bart.
& Imola, de quibus iam retulimus quid sentiant)
& eodem sensu hanc sententiam approbat Vaz-
quez loco cit. num 33. ita enim videtur communis
Doctorum sensus mentem Pontificum, & alio-
rum princip&#x0169; intellexisse, & explicasse: eò quòd in
priori casu videtur duplex voluntas in priuilegij<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0302.jpg/>
@@1@<SE302>286 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>concessione simul conuenire, nempe & conceden-
tis, & eius cui conceditur: in posteriori aute&#x0303; casu
non item, donec illi, cui cōcessum est, priuilegium
innotescat, & illud acceptet.</P>
<P>  Cæterùm ego nihil referre existimo, quod pri-<marginalia>30</marginalia>
uilegium petente, vel non petente priuilegiato<marginalia>Auctoris sen-|tentia.</marginalia>
concedatur: quia in vtroque euentu eundem sen-
sum habebit, ac proinde eundem effectum ope-
rabit ur.</P>
<P>  Deinde certum est, si priuilegium continet di-
spensationem in aliqua lege cum pri uilegiato, ni-
hil operari priuilegium, quantùm ad hoc, quod est
licitè operari contra legem, nisi priuilegiatus no-
titiam certam, vel probabilem dispensationis ha-
beat, quia iste effectus ex vi dispensationis igno-
tæ prouenire non potest, etsi maximè id vellet
princeps, si tamen lex erat simul irritans, & prohi-
bens, & princeps absolutè in lege dispensauit cum
aliquo, rectè potuit velle, vt etiamsi ipse propter
malam fidem peccaret, agendo contra legem, ta-
men validum esset, quod faceret. Vnde valdè no-
tandus est tenor dispensationis, vt postea intelliga-
tur, an actus fuerit validus nec ne, & in casu illo
matrimonij censerem cum Vazquez actum fuisse
nullum, quamuis, si priuilegiatus intuitu dispen-
sationis, quam putaret sibi esse concessam, con-
traheret, matrimonium esset validum, licet illud
fecerit mala fide, non habens integram notitiam
de concessione, & sensu dispe&#x0303;sationis, & ide&#x0303; esset,
si oblitus dispensationis contraheret, quia in pri-
mo casu non ageret scienter, & cum magno con-
temptu contra legem, ideo non esset mens Ponti-
ficis, non dispensare cum illo sic operante: in se-
cundo autem casu, quia satis est fuisse aliquod te&#x0303;-
pus, in quo iste posset licitè vti dispensatione, nimi-
tum quando ei innotuit, non enim est credendum
Pontificem velle, vt postquam factus est habi-
lis ad contrahendum, fiat iterum inhabilis ratione
ignorantiæ, vel obliuionis dispensationis prius
obtentæ, & notæ. Si cui verò concederetur priui-
legium, vt aliquid faceret, quod si antea faceret,
incurreret excommunicationem, vel aliam p&#x0153;-
nam: credo nō incursurum illam, etiamsi id faciat
mala fide, putans se non habere priuilegium in
contrarium.</P>
<P>  Ex dictis magna ex parte verā esse puto senten-<marginalia>31</marginalia>
tiā Azoris tom. 1. lib. 5. cap. 3. quæst. 5. qui inquite&#x0303;s,
an priuilegium habeat vim cum primùm conce-
ditur à principe, refert duas opiniones, primā quæ
ait à die notitiæ, non à die concessionis, quam opi-
nionem tribuit glos. Ioan. Monacho, Ioann. And.
Anchat. & Dom. cap. 1. de concess. præb. in 6. Pan.
Card. Decio, Alb. Iasoni, quos citant, & sequuntur
Felinus, & Beroi. ca. 2. de const. secundam, quæ ait
à die concessi priuilegij, quam tribuit Bart Innoc.
Host. Archid. Paulo, & Vitalino citatis à Felino, &
Beroi. imò addit nō solùm hos, sed etiam Felinum,
Pan. Ioa. And. Imol. & Gemin. docere, priuilegium
à die concessionis vim habere, id tamen à Decio c.
2. de consess. præb. & nonnullis explicari, vt ex illo
die à nullo reuocari possit, iuxta c. si tibi absenti, de
præb. in 6. sed hoc limitat Azor, vt à principe su-
premo reuocari possit. Deinde ait duo ex doctori-
bus colligi: primum est, quādo princeps nutu suo,
& nutu priuilegium concedit alicui absenti, &
ignoranti, prodest illi à die, quo datum est, in eo,
in quo alius potest priuilegiario nocere, vt si Papa
concedit Titio, ne Episcopus possit illum excom-<-P>@@

<-P>municare, & Rex, ne possit cogi tributa soluere,
aut in carcerem mitti, aut torqueri, aut aliquo cer-
to onere grauari, item si princeps aliquem absen-
tem in suum familiarem admittat, ac proinde con-
cedat ei priuilegia suerum familiari&#x0169;: non tamen
prodest absolute in cæteris, nisi postquam priui-
legiarius consenserit. Alterum est, quando quis
authoritate primcipis impetrat priuilegium per
literas ad id missas, vel n&#x0169;cium, vel procuratorem
ad id destinatum: gaudet priuilegio à die, quo da-
tum est, secus verò quando absens, & ignorans ali-
ter impetrat: tunc enim eo non gaudet, donec ad
ipsum peruenerit.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO VIII.
In lege reuocatoria alterius legis, quænam pro-
mulgatio requiratur.</Z>
<P><INI5>C</INI5>Ordub. lib. 5. qui est de indulg. quæst.<marginalia>32</marginalia>
36. post tertiam conclusionem, quem<marginalia>1. Opin.</marginalia>
sequuntur aliqui recentiores, quæst.
90. art. 4. ait, ad reuocationem legis
solùm esse necessariam voluntatem
principis sine vlla promulgatione reuocationis,
quamuis ad alias leges necessaria sit promulgatio.
Primò, quoniam plura requiruntur ad con-
struendum, quàm ad destruendum. Secundò, quo-
niam obligatio legis in fieri, & conseruari pendet
ex voluntate principis: vt ergo si fictè legem fer-
ret, & sine animo obligandi, reuera talis lex non
obligaret per se, sed tantu per accidens ex cōscien-
tia erronea: ita si postea velit legem non obligare,
licet id non exprimat, lex non obligabit, & si velit
non irritare, nec inducere excommunicationem,
non irritabit, nec inducet excommunicationem.</P>
<P>  Vazquez verò, disp. 156. cap 4. num. 25. ait, nul-<marginalia>33</marginalia>
lum esse discrimen inter has leges, & alias, & quā-<marginalia>2. opinio.</marginalia>
cumque legem reuocatoriam prioris, non minus
egere promulgatione, & insinuatione, quàm aliam
quamlibet legem: nomine verò promulgationis
intelligit insinuationem cum maiori, vel minori
solemnitate, vt principi placuerit: nisi quando
princeps expressè vellet solo suo simplici verbo
legem illam reuocare. Passim verò non intelligitur
reuocare, inquit Vazquez, nisi promulgando ali-
quo modo solemni legem reuocatoriam. Probat,
quoniam cùm prior lex habeat veram rationem
mandati, & præcepti, non potest reuocari, nisi alio
præcepto, aut voluntate superioris insinuata: quia
quoúsque voluntas reuocatoria insinuetur: alia
lex viget apud homines, habetque vim præcepti,
& regulæ: voluntas autem, & præceptum non-
dum insinuatum, non potest habere rationem re-
gulæ apud homines.</P>
<P>  Sed hic duplex difficultas: prima quia Vazquez
arbitratur solemnem promulgarione&#x0303;, ex natura
rei esse necessariam, imò essentialiter requisitam
in aliis legibus: in his verò reuocatoriis aliarum
legum putat sufficere simplex verbum: quomodo
ergo dicit inter has, & illas, quoad promulgatio-
nem, nullum esse discrimen? Secunda, quia lex pu-
rè reuocatoria nihil præcipit, nisi fortè indirectè
respectu iudicum, ne puniant transgressores, vt an-
tea: ergo non rectè ex eo quòd præceptum sit, pro-
batur indigere aliqua promulgatione, & insinua-
tione.</P>
<P>  Azor tom. 1. libr, 5. cap. 3. quæst. 7. similiter ait,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0303.jpg/>
@@1@<SE303>Disput. XII. Sectio IX. 289
<duolan 2><-P>leges, quibus aliæ abrogantur, non habere vim
nisi à die promulgationis, vt in casu Tride&#x0303;tino 8.
23. c. 15. de reform. abrogatio priuilegij ad audien-
das confessiones sæcularium, etiam clericorum, à
die promulgationis concilij, absolutio esset irrita.
Similiter, si Pontifex abrogat constitutionem qua
ferebatur excommunicatio pro aliquo peccato, si
post promulgationem incidat quis in peccatum,
non incurrit excommunicationem, & siquis inci-
dit in excommunicationem tunc reseruatam, si
promulgetur constitutio abrogans reseruatio-
nem, absolui à parocho poterit, vt in excommuni-
catione pro aborsu reseruata à Sixto V. cuius reser-
uatione&#x0303; abstulit Greg. XIV. secus si non est ablata
resaruatio, vt Pius V. in bulla c&#x0153;næ, reseruauit ex-
communicationem legentium libros Magorum,
quam Greg. XIII. & alij sequentes Pontifices non
reseruauerunt; nec tamen sustulerunt reseruatio-
nem positam à Pio V. Hoc vltimum refert Azor
ex aliis. Sed non videtur approbare. Ratio esse
potest, quia bulla c&#x0153;næ prior non durat, nisi
vsque ad sequentem: ergo nec reseruatio, quæ in
ea fit.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO IX.
An lex humana diuinitùs tantùm promulgata
hominem obliget.</Z>
<P><INI5>V</INI5>T si Deus reuelaret mihi volunta-<marginalia>34</marginalia>
tem superioris exterius expressam,<marginalia>Casus quæ-|stionis.</marginalia>
qua vellet me obligare ad aliquid,
vel voluntate absoluta, quia videli-
cet putat me adesse, & audire, vel
saltem conditionata, si audio, vel aliqua ratione
eius voluntatem intelligo. Denique ipse vult ex
parte sua; & in quantum potest me obligare, an
tunc Deo reuelante mihi eius voluntatem teneor<-P>@@

<-P>illam implere: & similiter si Superior promul-
gasset generaliter legem in sua curia, sed ea pro-
mulgatio reuelatione diuina mihi innotesceret,
an peccarem non obediendo. In scriptis cuius-
dam noui Theologi reperi in his euentibus sub-
ditum non obligari, quia notio illa legis non est
secundum hominum morem comparata, nec in-
sinuatio à superiori profecta.</P>
<P>  Si totum negotium perageretur actibus inter-<marginalia>Vt homo obli-|get hominem,|necesse est eius|voluntatem|externis signis|explicari.</marginalia>
nis, scilicet, quia superioris voluntas nullo actu
externo suo, vel alieno innotesceret subdito, veri-
simile esset, subditum non obligari, quia vt homo
hominem obliget, vel homini obligetur, debet ex-
plicari eius voluntas externis signis, iuxta opinio-
nem D. Thom. 2. 2. quæst. 80. art. 1. & 4. d. 38. quæ.
1. art. 1. glos. 1. Soti 4. iust. quæst. 5. art. 1. ad. 1. & lib.
7. quæst. 2. art. 1. ad 1. quam Molina tom. 2. tract. 2.
de iust. disp. 366. §. Thomas communiore&#x0303; appellat.
Tamen interuenientibus externis signis, siue factis
ab ipso legislatore, siue ex eius formali, aut inter-
pretatiua voluntate, imò & quocumque alio mo-
do, credo subditum obligari, quia voluntas obli-
gandi diuina, quomodocúmque innotescet crea-
turæ, ipsam obligat, ergo similiter voluntas obli-
gandi humana quomodocumque innotescat sub-
dito, ipsum obligat. Alioqui si per angelum, vel
per hominem ab angelo, vel alia via miraculosa
portatum ad Indos, Indi Christiani cognoscerent
leges diuinas, vel Ecclesiasticas, non tenerentur
eis obedire, quod est absurdum. Confirmatur, quia
illa est externa insinuatio voluntatis principis, &
profecta ab ipso, saltem quatenus si ipse non ha-
beret talem voluntatem, non manifestaretur sub-
dito à Deo, nec ab angelo, ergo sufficit ad obli-
gandum subditum, vt si miraculosè vox principis,
vel præconis promulgantis lege&#x0303;, vel præceptum,
extenderetur ad subditum distantem, vel aliàs non
potentem audire, re vera subditum obligaret.</P></duolan 2>
<Z>#(IMAGE)</Z>

@@0@<filename:W0092-0304.jpg/>
@@1@<SE304>288
#(IMAGE)
<Z><A+3>DISPVT. DECIMATERTIA</A+3>
<A+2>DE ACCEPTATIONE LEGIS.</A+2>
#(IMAGE)</Z>
<duolan 2>------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO PRIMA.
An, vt lex obliget, requiratur populi acceptatio.</Z>
<P><INI8>P</INI8>Rima opinio est quo-<marginalia>1</marginalia>
rundam, quos refert Na-
uarrus consil. 1. de constit.
quæst. 5. num. 25. affirman-
tium, nō seruantes à prin-
cipio legem iustam pro-
mulgatam, peccare, & le-
gem ipsam extunc habe-
re suam vim obligādi, & obligare, ita vt peccent,
qui illam non seruauerint, donec superior sciens
non seruari, potens cogere, vt seruetur, nō cogat,
& ipsi id sciant: quia tunc superior non cogens,
videtur eam suspendere, vel tollere, iuxta glossam
singularem, & celebrem cap. 1. de treuga & pace,
quam Panormitanus, & communis ibi, & alibi
approbant, quos refert Felin. ibidem nu. 7. Addit
Nauarrus, asserunt item, non ligare illam, quæ de-
cennio non est recepta, vt post Cald. Cardinal. &
Imol. tradit Felin. cap. 1. de treuga & pace, nu. 13.
Rodriguez etiam tom. 1. de regular. quæst. 6. art. 6.
ex multis docet, vim legis Canonicæ nullo modo<marginalia>Leges Cano-|nicæ nullo mo-|do pendent à|consensu po-|puli.</marginalia>
pendere à consensu populi: vbi ait: Papa, & qui-
cumque Princeps habens auctoritatem condendi leges,
potest compellere subditos ad earum obseruationem sup-
posito, quòd ipsæ sint iustæ, & rationabiles. Hoc claris-
simè probatur ex cap. de vulgati. 23. quæst. 5. vers.
6. prout ibi notat Archidiaconus, & hanc opinio-
nem tenent Hostiens. Butrius, & Imola cap. 1. de
trenga & pace, Burgos de Paz in pro&#x0153;m. legum
Tauri num. 299. Syluest. verbo lex, num. 6. Vnde
ad vim legis non est expectandus populi consen-
sus, vt tenet Felinus cap. cognoscentes, de constit.
num. 7. Burgos vbi suprà, num. 289. à qua opinio-
ne non discedit Couarr. 2. variar. cap. 16. num. 6.
licèt enim citetur pro opinione Guillermi: apertè
tamen se explicat dicens, quòd lex non dicitur re-
cepta, quādo per aliquos actus impugnatur scien-
te, & consentiente Principe: ergo sentit Couarru.
nihil per se operari populi disce&#x0303;sum absque Prin-
cipis voluntate. Et hæc opinio probatur, aliàs pe-
nes populum maneret potestas condendi leges:
que tame&#x0303; nunc soli Principi competit à tempore,
quo populus suam potestatem transtulit in Prin-
cipem, §. quod & Principi placuit instit. de iure
naturali, gentium & ciuili. Quod à fortiori proce-
dit in legibus Pontificiis: cùm ipse Pontifex non à<marginalia>Pontifex non|à populo, sed à|Christo legis|latiuam habet|potestatem.</marginalia>
populo, sed à Christo habeat legislatiuam pote-
statem. Hæc ferè eisdem verbis Rodriguez, cuius
sententia confirmatur primò, quia lex non à sub-
ditis, sed à superiore capit suam energiam, effica-
ciam, seu vim obligandi: ergo si Princeps obligare
velit, tametsi populus contradicat, lex obligabit,<-P>@@

<-P>sicut & præceptum particulare, quantumuis pri-
uatus subditus contradicat. Confirmatur secundò,
quia eo ipso quod lex sit à Principe sufficienter
promulgata, eius transgressores peccant, & pos-
sunt à Principe puniri: ergo obligatio legis etiā in
actu secundo non pendet ex populi acceptatione:
ac proinde etiam si populus contradicat, lex suam
vim & effectum retinebit: si enim in fieri nō pen-
det à populo, cur pendebit in cōseruari? Cōfirma-
tur tertiò, quia Princeps est superior tota Rep. nō<marginalia>Princeps est|superior tota|Republ.</marginalia>
enim sunt æquales, quia sic essent in Rep. duo ca
pita, & nullum supremum positiuè, & potestas le-
gislatiua non minùs esset in c&#x0153;tu ciuium, quàm
in principe: nec verò Princeps est inferiot Repub.
quia sic posset illi præcepta imponere, & ipsum
deponere, ac punire: ergo ipse potest cogere, &
obligare totam Rempubl. etiam per modum to-
tius, & sic non potest ipsa licitè, aut validè repu-
gnare mandatis Principis: alio qui daretur bellum
iustum ex vtraque parte.</P>
<P>  Secunda opinio, & communis est, legem quæ<marginalia>2</marginalia>
à populo non fuerit acceptata, non obligare, Na-
uarrus consilio citato quæst. 5. num. 23. & 24. &c.
& in summa cap. 23. num. 41. vbi sic ait, Leges an-
tequam recipiantur per maiorem partem ciuitatis, cu-
ius pars est transgressor, non ligat, quoniam promulga-
tæ videntur cum conditione, si recipiantur, saltem per
maiore&#x0303; partem, vt singulariter dixit Dominicus in
istis §. Leges, dist. 4. per recentiores receptus ibi, &
cap. 2. de const. & profundiùs Felin. cap. 1. de treu-
ga & pace à num. 12. Alij citant glossam l. rem nō
nouam §. patronus verbo tactus, C. de iudic. & Ia-
sonem ibi latè. Item gloss. cap. 1. de treuga & pace,
verbo frangere Couarr. 2. variar. cap. 16. num. 6.
Driedonem 1. de libert. Christian. cap. 9. consid. 2.
eandem sententiam tenet Azor to. 1. lib. 5. c. 4. q. 1.
citans Panorm. & Felin. & communem, cap. 1. de
treuga: Archidiac. Domin. Præpos. & Turrecrem.
§. leges dist 4 Innoc. Hostiens. & Ioann. Andreas,
Leonard 2. de virt. cap. 22. dub. 13. Toletus in sum-
ma tractatu de septem peccatis, cap. 18. Valentia
hic disp. 7. quæst. 5. punct. 5. quæst. 4 Sayrus tom. 1.
Thesauri, lib. 3. cap 5. num. 24. Syluest. verbo lex,
quæst. 6. Angel. consuetudo num. 10. Archid. cap.
vtinam dist. 76. hanc sententiam tenet Rodriguez
tom. 1. regular. quæst 6. art. 10. quod verò retuli-
mus dixisse art. 6. intellige, vt lex Canonica ante
consensum, & acceptationem populi obliget in
actu primo, non verò in actu secundo, si non sit re-
cepta. Suadetur primò ex Augustino lib. de vera
religione, c. 31. & refertur c. in istis, §. leges, dist. 4.
In istis temporalibus legibus, quamquam de his homi-
nes iudicent, cùm eas instituunt, tamen cùm fuerint in-
stitutæ, & firmatæ, non licebit iudici de ipsis iudicare,
sed secundùm ipsas: quod explicans Gratianus ibi, §.
leges ait: Leges instituuntur, cùm promulgantur, fir-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0305.jpg/>
@@1@<SE305>Disput. XIII. Sectio I. 289
<duolan 2><-P>mantur, cùm moribus vtentium approbantur: ergo le-
ges non approbatæ à populo non habent firmita-
tem, vt expon&#x0169;t ibi Domini Geminianus, & Car.
Alexandrinus. Item Card. Zabarel. in pro&#x0153;m. Cle-
mentinarum §. vniuersitati quæst. 2. item Archid.
Præpos. & Turrec. Idem probat Gratianus, quia
lex humana abrogari potest per contrariam con-
suetudinem communitatis iuxta ca. fin. de consue-
tud. etiam si iam sit recepta, & vsu firmata, ergo à
fortiori potest eneruari à principio, quando nun-
quam fuit recepta, aut moribus firmata, vnde Vlp.
l. de quibus 32. ff. de legibus, leges, inquit, nulla alia
de causa nos tenent, quàm quòd iudicio populi rece-
ptæ sint. Confirmatur, quia communitas consuetu-
dine potest abrogare legem iam obligantem: ergo
& sua repugnantia impedire à principio, ne
obliget.</P>
<P>  Secundò, quia lex humana, quæ à subditis non
acceptatur, hoc ipso videtur esse inutilis, atque
adeo caret vna de conditionibus requisitis ad iu-
stitiam, & substantiam legis: ergo non obligat.</P>
<P>  Tertiò, quia non expedit ita homines per po-
testatem humanam gubernari, vt renitentes, atque
inuiti adigantur lege ad aliquid faciendum, quod
alioqui nec lege naturali, neque diuina tene&#x0303;tur
præstare. Quod intelligo, inquit Valentia, quando
non vnus, vel alter, sed ipsa communitas sese legi
opponit, vt dicemus. Qui confirmat suam ratio-
nem ex eo quod D. Thomas quæst. 97. art. 3. ad 2.
similem ob causam insinuat, cōtrariam consuetu-
dinem, etiāsi ab initio fuerit mala, & illicita, effi-
cere, vt lex humana abolescat, idest, vt nō ampliùs
obliget: quia scilicet, inualescente consuetudi-
ne contraria iam lex esset inutilis communitati.
Item ex eo quòd Nauarr. cap. 23. num. 67. conclu-
dit, non posse statui legem humanam, quæ iubeat
etiam, vt ipsi transgressores à seipsis repetant p&#x0153;-
nam lege constitutam. Quoniam, inquit, eiusmodi
lex præberet subditis magnam occasionem pec-
candi, & transgrediendi præceptum; siquidem
omnes naturalirer ab eo abhorrent, vt seipsos pu-<marginalia>Omnes vehe-|menter abhor-|re&#x0303;t, vt seipsos|puniant.</marginalia>
niant. Quæ ratio, inquit Valentia, nititur nostro
fundamento, scilicet, legem non esse iustam, ne-
que obligare, quando id præscribit, à quo planè
abhorret ipsa communitas, quia tunc non est vti-
lis, sed perniciosa.</P>
<P>  Quartò, in legibus ciuilibus probari solet, quia
principes sæculares potestatem habent condendi
leges ab ipso populo collatam, sed hanc rationem
non esse firmam, ait Valentia, quia etsi princeps
acceperit potestatem à Reg. tamen post quam ac-
cepit, ipsè solus est superior: ergo consensus po-
puli non alia ratione requiritur ad huiusmodi le-
ges, nisi quia, vt lex sit vtilis, & iusta, necessarius
etiam est consensus subditorum, id quod similiter
habet locum in legibus, quas Pontifex fert per
potestatem sibi collatam, nō à populo, sed à Chri-
sto, nam data est, non in destructionem, sed in ædi-
ficationem: in ædificationem autem non exerce-
retur, si per eam lex aliqua conderetur inutilis, &
periculosa.</P>
<P>  Quintò, suadetur ex Aristo. 2. polit. cap. 6. di-
cente, lex nullam vim habet, vt illi pareatur, nisi ex
more.</P>
<P>  Sextò, quia Princeps politicus cōmuniter habet
potestate&#x0303; à Populo, qui potuit illā nō dare sub hac
conditione, vt nemo obligaretur populo contra-
dicente, & ita data videtur ex vsu: & ita videbatur<-P>@@

<-P>conueniens ad commune bonum, quia nullum si-
gnum melius esse potest de conuenientia legis,
quàm acceptatio populi. Huc pertinet, quod de
antiquo vsu ferendi leges, in Populo Romano
refert Couarr. in prasticis cap. 1. vnde Castro 1. de
lege p&#x0153;nal. capit. 1. & Sayr. suprà docent, quod
etiamsi legislator habens potestatem à populo ex-
pressè vellet ipso contradicente obligare, non pos-
set, verba Castri ferè sunt. Et hinc ego deduco
eam legem, quæ de re non necessaria iure diuino à
principe, toto populo contradicente conderetur,
nullius prorsus esse roboris, nisi fortè populus
omnem suam potestatem in principem transtulis-
set: nihil sibi reseruans. Hanc tamen tam prodi-
gam suæ potestatis, & libertatis effusionem, vix
credi potest populum alique&#x0303; fecisse. An autem fe-
cerit, ex consuetudine, & vsu coniectari poterit.
Nam si princeps, cui hæc potestas à populo est tra-
dita, solet ab antiquis temporibus sine populi cō-
sensu, imò illo inuito aliquid statuere, quod popu-
lus seruare cogatur, apertè conuincitur, populum,
omnem suam potestatem in principem transtu-
lisse &c. si verò in aliis rebus nihil statuere solet
contra populi consensum, inde conuincitur, non
omnino renuntiasse iuri suo: nec omnem suam
potestatem in alium transtulisse. De Papa autem
quia non à populo, sed à Deo hanc habet potesta-
tem, etiam sine populi consensu leges potest con-
dere de rebus, quæ ad finem vltimum assequen-
dum essent necessariæ, aut valde conducibiles: non
explicat Castro, quid si hæ à populo non recipe-
re&#x0303;tur, sed Felinus, Geminianus, Nauarrus, & Coua.
dicunt ideò non obligare, quia non præsumitur
habere voluntatem obligandi per legem, populo
repugnante, aut non acceptante, cuius coniectura
esse potest, quia non videtur esse absoluta volun-
tas legislatoris obligare quosdam in particulari, si
ab aliis frequentiùs lex non recipitur, cùm lex esse
debeat cōmunis regula: ergo crede&#x0303;dum est ipsum
velle, vt non obliget, nisi populo acceptante, aut
saltem non repugnante, vnde Nauarr. consil. 1. de
const. quæst. 5. num. 24. vltra illam rationem tradi-
tam ab eodem in summa, cur lex non acceptata,
non obliget, scilicet, quia præsumitur à legislato-
re ferri sub conditione, si fuerit recepta: tradit
aliam rationem, scilicet, quod iusta causa excusat
à violatione legis humanæ, vt in sum. cap. 23. num.
43. docuerat cum D. Thom. 1. 2. quæst. 96. art. 4. &
2. 2. quæst. 147. art. 3. & Archid. cap. vtinam 76. d. &
iustam causam videtur quis habere non seruandi,
quod ab aliis non seruatur, nec c&#x0153;pit seruari: cùm
enim lex respiciat vtilitatem communem, cap. erit
autem lex d. 4. non videtur eius lator velle vnum,
vel alterum ligare ad seruandum, quod alij con-
subditi non seruant, nec seruare incipiunt. Hæc
Nauarrus, Azor autem solùm nititur illi priori ra-
tioni, quod lex fertur ea conditione, vt si commu-
ni vsu non recipiatur, non valeat: quam etiam ra-
tione&#x0303; tradidit Rodri. quod illo art. 10. ex Nauarr.
in summa, & dicit se in hoc non habere difficulta-
tem, sed postea in eod. art. tradit secundam ratio-
nem Nauarri eisdem verbis. Confirmatur primò,
quia præsumendum est, legislatorem nolle obli-
gare, si lex non sit conueniens bono communi,
vel admodum difficilis; si autem à communitate
non acceptatur, signum est, aliquid horum inter-
uenire: ergo præsumendum est, legislatorem nol-
le obligare. Confirmatur secundò, quia in hoc vi-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0306.jpg/>
@@1@<SE306>290 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>dentur populi iam præscripsisse, vt ipsis repugnan-
tibus, lex vim non habeat: ergo lex tunc vim non
habet, tertiò, quia hic est Ecclesiæ, & omnium
Rerump. vsus, & hominum consensus.</P>
<P>  Omnia fundamenta huius sententiæ ad duo<marginalia>3</marginalia>
iam insinuata reduc&#x0169;tur: primùm est, legislatorem
non posse obligare populo contradicente, aut non
acceptante: secundum est, nolle tunc obligare.
Neutrum autem fundamentum videtur satis
firmum.</P>
<P>  Et primùm quidem apparet falsum, nam in su-
periore etiam politico, videtur esse sufficiens po-
testas ad obligandum, siquidem Resp. communi-
ter sine vlla restrictione transfert in eum totam
suam potestatem legislatiuam, & gubernatiuam
nihil sibi reseruando, & quando iure belli subie-
cta fuit, sine vllo f&#x0153;dere victor potuit sibi totam
Reip. potestarem sumere sine vlla conditione, aut
limitatione, & ita par est credere sumpsisse: ergo
nullum ius contradicendi legibus principis tunc
habet Resp. & profectò si esset in arbitrio populi
acceptare, aut contradicere, neque posset obligari
simpliciter ad parendum legi, sed sub conditione
acceptationis, vel non repugnantiæ, valde debilis
esset potestas legislatiua, & absolutum ac princi-
pale regimen, quale est legislatiuum, magis pen-
deret ex subditis, quàm ex Principe. Et in Principe
est absoluta potestas coerciua per p&#x0153;nas cap. de
Liguribus 23. qu. 1. in cuius vsu non pendet à po-
puli acceptatione: ergo nec in vsu potestatis præ-
ceptiuæ, quæ non minùs absoluta est, & indepen-
dens. Deinde licet in Romana Rep. olim princeps,
vel senatus habuerit in hoc dependentiam à po-
pulo, vt colligitur ex iis, quæ refert Couarr. suprà,
& ex iis, quæ diximus disp. 2. sect. 7. iuxta quod lo-
cuti videntur Iurisconsulti, dicta l. de quibus: ta-
men id ad alias Resp. & ad alia tempora videtur
non extendendum, sed principes videntur habere
potestate&#x0303;à populo independentem, siue acquisi-<marginalia>Principes ha-|bent potesta-|tem à populo|independente&#x0303;.</marginalia>
tam iure belli, siue præscriptionis, siue trāslatione
Reip. quod est valde verisimile, quia experientia
cognosci potuit, esse maximè necessarium in Rep.
præsertim habente regimen monarchicum, si lex
ferretur ab ipsa Repub. non esset necessaria noua
acceptatio, sed non minorem potestatem habet
princeps, quia omnem potestatem Reip. ex eius
donatione, vel aliunde comparauit: ergo. Dices,
quando Resp. immediatè fert legem, simul illam
acceptat. Contra, quoniam ad summum hoc ha-
bet locum. quando totus populus concurrit ad fe-
rendam legem, vt in Democratia, quæ regimen est
imperfectissimum: & deinde lex semel lata, & ac-
cepta, obligat omnes successores sine ipsorum ac-
ceptatione, vt rectè glos. recepta cap. à nobis de
sent. excom. & Couarr. cap. alma part. 1. §. 4. num. 2.
Aliàs semper esset expectandus nouus consensus
populi, qui de nouo producitur: ergo similiter po-
test obligare populum præsentem independenter
ab eius acceptatione, vel non repugnātia. Maximè
cùm populus, qui transtulit potestatem in regem,
eo ipso virtute se subdiderit illius legibus, ipsás-
que acceptauerit, non solùm latas, sed etiam feren-
das, sicut religiosus se tradens religioni per pro-
fessionem, tacitè acceptat statuta etiam postea fe-
renda. Populus autem ille idem semper manet in
successoribus suis l. proponebatur ff. de iudiciis,
ergo potest obligari legibus ex vi prioris accepta-
tionis.</P>@@

<P>  Secundum etiam fundamentum saltem est in-<marginalia>4</marginalia>
certum. Vnde enim constat generatim de tali vo-
luntate legislatoris: potiùs cùm absolutè præci-
piat, & sine vlla restrictione sui præcepti, videtur
velle obligare etiam populo non acceptante, aut
ipso contradicente? Nam imperium inducit neces-<marginalia>Imperi&#x0169; indu-|cit necessitate&#x0303;.</marginalia>
sitate&#x0303; 24. quæst. 1. & est signum sufficiens volunta-
tis obligandi cap. dilectissimi 8. quæst. 2. & cap. po-
stea 25. quæst. 2. frustra præciperet, & imustè trans-
gressores puniret, si obligare non vellet, & recepta
sententia est, violatores legis antequam totus po-
pulus repugnet peccare, & iustè puniri glos. cap.
ex parte 2. de offic. delegati, Calder. Imola, & alij
cap. 2. de treuga, & pace, Cardin. Clem. vlt. de æta.
& qual. & potest sumi ex cap. 2. cum ibi notatis de
consti. ergo obligare vult ante contradictionem:
contradictio autem, cum non fiat sine peccato, si
iuxsta lex est, vt supponimus, non meretur, vt de-
ponat, vel restringat intentionem obligandi: er-
go etiam vult obligare populo repugnante.</P>
<P>  Propter hæc est tertia opinio veluti media, &<marginalia>5</marginalia>
vera, quæ notat, quasdam leges esse iniustas, alias<marginalia>3. opin. Auth.|Leges quædā|iustæ sunt, quæ|dā iniustæ, hæ|non obligant|ante accepta-|tionem.</marginalia>
verò iustas: de iniustis clarum est non obligare
ante acceptationem defectu potestatis, & si iniu-
stitia consistat in præcipiendo rem, quæ licitè fieri
non potest, cōstat nec post acceptatione&#x0303; esse obli-
gatori&#x0169;, aut licit&#x0169; illas seruare, si verò iniustitia in
hac posita sit, quod lex sit contra ius subditor&#x0169;, cui
ipsi possunt cedere, talis lex quæ ante acceptatio-
ne&#x0303; non obligaret, posteà obligaret vt si subditi ac-
ceptent impositione&#x0303; tributorum, quę possent non
admittere: si acceptatio illa esset facta metu ca-
dente in constantem virum iniustè illato ad ex-
torquendum consensum, nulla esset, ideóque lex
ex vi illius non obligaret, secus si esset voluntaria
acceptatio sine admixtione talis metus. Inter in-
iustas, quia sunt contra ius totius Reip. vel partis
eius, fortasse sunt omnes, quæ sunt absolutæ, id
est, præcipientes sine expressa, vel tacita conditio-
ne acceptationis, & valdè onerosæ, & difficiles, vel
toti Reip. vel alicui eius parti: quia non potest
princeps nimis grauare, & onerare subditos, nisi
sub cōditione, quod ipsi explicitè, aut implicitè cō-
sentiant, vnde cap. ante triennium d. 31. reuocatur,
vt dura, lex imposita clericisconiugatis, quinon
vouerant continentiam, vt deinceps se conti-
nere&#x0303;t. Aliquando autem lex dura non esset iniusta,
de quo Cord. lib. 4. quæst. 7. & tex. cap. in memo-
riam d. 19. & quamuis esset iniusta, esset patienter
toleranda ob reuerentiam principis, & vitationem
scandali, cap. contra morem d. 100. Communiter
tamen, leges debent esse suaues, faciles, & moribus
populi accommodatæ, non asperæ, & rigidæ ni-
mis: hæ enim potius nocere&#x0303;t populo, nisi sponte
vellet seipsis subiicere, quia moraliter à paucis ser-
uari possent ob earum difficultatem, & istæ solent
esse, quæ à populo non acceptantur. Et saltem cō-
muniter videtur animus principis esse, non obli-
gare, si populus duram legem iudicans, illi repu-
gnet, vnde qui legem talem violat, antequam vi-
deat populum ipsam acceptare, vel saltem post-
quàm videret repugnare illi, non peccat per se lo-
quendo, & quamuis secundum opinionem quo-
rundam ad non peccandum per se requiratur co-
gnitio repugnantiæ communis, secundum aliam
tamen opinionem sufficit, non videre acceptatio-
nem populi: ideò poterit tuta cōscientia huic opi-
nioni, quamuis minus tutæ, se conformare: nam<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0307.jpg/>
@@1@<SE307>Disput. XIII. Sectio I. 291
<duolan 2><-P>cùm interest, licitum est opinionem etiam mi-
nus probabilem, minúsque tutam sequi, vt tra-
ctatu de conscientia ostendimus. Addiderim
verò, leges illas, quibus ob suam difficultatem,
& duritiem populus vel non acquiescit, vel posi-
tiuè repugnat, licet non obligent in actu secundo
deficiente tali acceptatione, vel existente tali re-
pugnantia, eo quod non impletur cōditio, sub qua
positæ sunt, vel etiā debuere poni, vt essent iustæ:
tame&#x0303; fortè esse veras leges, & obligare in actu pri-
mo, ita vt accedente postea populi acceptatione,
vel remota repugnantia incipiant obligare in actu
secundo, propter cōditionem subsecutam, neque
oportere iterum ferri, vt incipiant obligare. Dixi
fortè, nam licet aliqui teneant, tamen maior pars
Doctorum insinuat oppositum, dicens, legem sine<marginalia>Maior pars|Doctor&#x0169; tenet|legem, sine ac-|ceptatione, aut|cum repugnā-|tia populi non|obligare.</marginalia>
acceptatione, aut cum repugnantia populi, non
obligare, nec habere vim legis; & vtrumque po-
test prouenire, vel ex defectu potestatis, vel ex de-
fectu voluntatis legislatoris; mihi autem magis
primum placet. Et quidem si dicamus singulos
obligare in actu secundò, ante contradictionem
populi, saltem eo tempore erunt veræ leges, sed
nondum stabiles, & firmæ, quia accedente contra-
dictione populi desinent esse leges, saltem obli-
gantes in actu secundo, & hoc videtur esse quod
retulimus ex Gratiano explicāte Augustinum, leges
firmantur, cum moribus vtentium approbantur. Idem
insinuatur in illa l. de quibus ff. de legibus post-
quam enim dixit: ipsæ leges nulla alia de causa nos te-
nent, scilicet firmiter obligatos, quàm quod iudicio
populi receptæ sunt: subiungit, illud receptum est quod
leges non solùm suffragio legislatoris, sed etiam tacito
consensu hominum per desuetudinem obrogantur. Si
abrogantur per desuetudinem, anteà erant veræ
leges, & obligabant saltem in actu primo, desuetu-
do autem denotat non quidem consuetudinem
contrariam legi, sed negationem conformis con-
suetudinis legis, quæ desuetudo est coniuncta
cum non acceptatione, quia ex illa nascitur, &
illam comitatur. Quomodo autem differant de-
suetudo, & contraria consuetudo, res est clara,
& traditur ab Azor tom. 1. libr. 5. cap. 4. quæst. 1. ex
l. de quibus ff. de legib. & cap. 1. de treuga, & §. in
istis d. 4. desuetudo est non vsus legis a principio<marginalia>Desuetudo, &|consuetudo cō-|traria diffe-|runt.</marginalia>
etiam oblata occasione: consuetudo verò cōtraria
est, non vsus eius, seu contrarius vsus postquàm
lex fuit recepta & in vsu.</P>
<P>  Si verò leges sint moderatę, suaues, aut nō admo-
dum difficiles, & duræ, pro qualitate materiæ, &
necessitatis, & statim apparent cōuenientes Reip.
obligant, vt acceptentur, peccantq&#x0301;; qui incipiunt
illas non seruare oblata occasione: si tamen tole-
rante Principe populus persistit in lege nō seruan-
da, poterit populus præscribere cōtra illam, & ces-
sabit eius obligatio: ita aliqui iuniores in legibus
ciuilibus docent, probantes primò, ex impugnatio-
ne fundamentorum primæ sententiæ, quia tunc
nec voluntas deest, nec potestas obligandi, nec
sufficiens legis propositio, seu promulgatio, &
aliunde nulla est occasio præsumendi remissio-
nem aliquam, imò iustè puniri eius transgressores
probat ratio, & consuetudo: & cap. quod præcipi-
tur 24 quæst. 1. & authen. vt nouæ constitutiones,
vbi post designatum tempus ad legis promulga-
tionem, dicitur lex obligare nulla facta mentione
acceptationis.</P>
<P>  Neque obstat §. leges d. 4. tum quia non habet<-P>@@<marginalia>6</marginalia>

<-P>authoritatem canonis: tum quia potiùs in illo di-
citur legem constitui, cum promulgatur: illud er-
gosatis est, vt obliget. Quod autem additur, ex
more accipere firmitatem, explicant illi iunio-
res, quoad factum nō quoad ius; quia tunc diffici-
lius abrogatur: ita dicunt exponi posse alia testi-
monia, quæ aliter in superioribus explanata sunt.</P>
<P>  Secundam partem illius dicti probant ex iis,
quæ statim dicentur de lege Ecclesiastica. De
qua quidem non obligare ante acceptationem
docet glos. cap. vir de secundis nupt. ca. cum olim
de cleri. coniug. cap. 1. de treuga, & pace, vbi com-
muniter doctores, præsertim Felinus alios refe-
rens, Naua. Coua. Valen. Sayr. Azor, & latè Henri-
cus tract. de Synodis p. 3. art. 2. num. 50. & sequen-
tibus tom. 13. tractatuum. 2. p. illius.</P>
<P>  Fundantur hi in præsumpta voluntate legisla-
toris ferentis lege&#x0303; ea cōditione, vt non valeat, nisi
vsu recipiatur: nam cap. fin. de consuetudine dici-
tur, leges contraria, rationabili, & præscripta con-
suetudine tolli: ergo etiam desuetudine, & non vsu
impediuntur. Itaque hi, & alij multi nituntur prę-
sumpta voluntate Pontificis. Nam quod Pontifex
potestatem habeat ad obligandum simul omnes,<marginalia>Pōtifex habet|potestatem ad|obligandum|omnes Christi|fideles, vt suā|legem seruent,|& acceptent.</marginalia>
& singulos Christi fideles, vt acceptent, & ser-
uent legem, non est dubitandum: sed est de fide,
saltem loquendo de omnibus per se sumptis, &
non vt constituunt communitatem, quæ ad plura
suffragia possit disponere: nam de c&#x0153;tu, & con-
gregatione omnium fidelium, nonnulli dixerunt,
per se, vel Concilium generale, posse leges cōdere,
Papam etiam obligantes; quod si verum esset, non
inconsequenter diceretur, Pontificem non posse
facere leges, quæ singulos obligent repugnante
c&#x0153;tu Ecclesiæ, sed in materia de fide ostenditur, &
disp. 8. sect. 3. & osten dimus, Concilium generale,
aut c&#x0153;tum Ecclesiæ non solùm non posse conde-
re leges, quę Papam obligent, sed neque leges, quæ
obligent cæteros fideles, nisi auctoritatem à Pon-
tifice accipiat, cui soli, & Apostolis, ac eorum suc-
cessoribus, dedit Christus potestatem legislati-
uam: ab illo immediatè illam accepit Pontifex,
non ab Ecclesia, neque dependentem ab Ecclesia,
quoad vim, vel effectum obligandi, soli Petro di-
xit Ioan. 21. pasce oues meas, & Mat. 16. tibi dabo cla-
ues, &c. neque posuit cōditionem ligandi, si populus
acceptauerit, in inferioribus etiam prælatis hæc<marginalia>Prælati infe-|riores habent|potestasem nō|dependente&#x0303; à|suis Ecclesiis.</marginalia>
potestas est, sine vlla dependentia à populis, siue
enim illis conferatur immediatè à Christo, siue
mediāte Petro, & aliis Apostolis, vel eorum suc-
cessoribus, non acceperunt eam restrictam, seu
dependentem à suis Ecclesiis: & nulla consuetudo
in hac parte potest contra Pontificem pręscribere,
quoniam consuetudo non potest præualere iuri
diuino danti hanc potestatem Papæ, & licet Papa
vellet in hoc cedere iuri suo, & abdicari à se hanc
potestatem, non posset, & semper maneret supe-
rior omni consuetudine, & iuri ex illa manante: se-
cus in inferioribus prælatis, nam ex consensu Pa-
pæ posset consuetudo præualere contra illos, &
minuere ipsorum iurisdictionem, esto esset con-
cessa illis immediatè à Christo: vt multi arbitran-
tur. Et quamuis daremus c&#x0153;tum Ecclesiæ esse su-
periorem Papa, & posse eius leges à principio, vel
postea cassare, & irritare repugnantia explicita,
vel implicita, contenta in generali desuetudine,
vel contraria consuetudine: tamen clarum est,
hanc vim non inesse vni particulari prouinciæ,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0308.jpg/>
@@1@<SE308>292 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>vel regno, in quibus tamen dicitur lege&#x0303; nō acce-
ptatam non obligare: ergo id non prouenit ex de-
fectu potestatis Pontificis ad obligandum contra-
dicente populo, sed aliunde. Et similiter existimo
Reges, & alios principes sæculares communiter<marginalia>Reges possunt|obligare subdi|tos, vt legem|seruent, & ac-|ceptent.</marginalia>
habere potestatem obligandi populos, vt legem
acceptent, & seruent, neque populos habere com-
muniter ius contradicendi legibus ipsorum, sed si
lex est iusta, & absoluta, sine vllaq&#x0301;ue conditione
lata, omnes tenentur tempore præfixo parere, &
primi, qui non paruerint, vel absolutè statuerint
non parere, peccabunt & hoc præsertim accidit,
quando leges non solùm sunt iustæ, sed etiam
moderatæ, suaues, & faciles, quia potestas non de-
est, & voluntas contraria nulla rationabili conie-
ctura præsumi potest. Quādo verò leges, licet sint
iustæ, tamen sunt difficiles, & duriores, præsu-
mi potest legislatorem noluisse obligare, nisi de-
pendenter à communi acceptatione, seu non repu-
gnantia aut contradictione, vt dicebamus. Et hoc
posset dupliciter contingere. Primò, si legis-
lator facultatem concederet, expressè vel tacitè
ad contradicendum, & tunc non peccare&#x0303;t qui
tunc non seruare&#x0303;t legem, sed agerent cum aliis de
contradictione, vt communiter contradice&#x0303;tibus
omnibus cessaret lex. Secundò non dando facul-
tatem contradicendi, vt communiter credo non
dari tacitè, nec expressè, & sic vsque ad commu-
nem contradictionem omnes violantes lege&#x0303; pec-
carent, & ipsa contradictio, seu non accepta-
tio esset peccatum, sed posita cōtradictione com-
muni, nec ipsi deinceps, nec alij peccarent, violan-
do legem. Fas tamen esset, vt posteà dicemus sect.
4. communi consensu Populi, vel principis infe-
rioris suspendere aliquantulum executionem le-
gis animo supplicandi apud legislatorem. Et dum
expectatur responsum legislatoris, non peccabunt,
qui legem non seruauerint. Quando lex sine vlla
dependentia tacita, vel expressa à consensu popu-
li disponit, vel nullam dat facultatem contradi-
cendi, primi qui illam acceptare nolunt, & sta-
tuunt illam numquam seruare, sed ita se habere,
quasi non esset posita, aut illā nō seruant, peccant,
vt docet Rodrig. tomo 1. regular quæst. 6. art. 10.
Azor tom. 1. libr. 5. ca. 4. quæst. 3. Nauarrus consi. 1.
de const. quæst. 5. 6. & 7. sed si hi sint maior pars
alicuius Reip. cæteri excusantur ab impletione le-
gis, donec videtint hos retinere eundem animum,
& in eodem statu permanere: quia legislator nec<marginalia>Legislator nō|potest obligare|vnam partem,|dum alia non|acceptat.</marginalia>
vult, nec potest obligare suis legibus vnam par-
tem, dum alia non acceptat: lex enim est generale
mandatum, & onus, cui ego non teneor humeros
supponere, dum alij communiter id renuunt, vt
optimè attigit Nauarrus consilio 1. de const. qu.
5. num. 24. & Rodrig. suprà, quem alij imitantur: te-
neor tamen illud onus portare, cùm alij commu-
niter ad id portand&#x0169; paratos se ostendant, etiamsi
de facto maior pars oblata occasione legem ali-
quando, aut sæpe violet: sed cùm cōmunitas nunc
non acceptans, acceptauerit, & animum mutaue-
rit, tenebuntur cæteri legem seruare. Vnde lex illa
obligat illos in actu primo, licet non in actu se-
cundo, ad sui obseruationem & in actu secundo
obligat illos, vt sint parati eandem seruare, quan-
do communiter fuerit acceptata. Quando ve-
rò etiam hoc modo desinat obligare, dicam
infrà.</P>
<P>  Nunc solùm aduerto, ex eo quòd lex cōmuni-<-P>@@<marginalia>7</marginalia>

<-P>ter non seruetur, non sequi esse nullam, & inuali-<marginalia>Not. 1.|Ex eo quod lex|cōmuniter non|seruatur, nō est|inutilis & per|niciosa.</marginalia>
dā tamquam inutilem, & perniciosam: quia tunc
est inutilis, & perniciosa, nō ex obiecto, vel circ&#x0169;-
stantiis: sed ex culpa subditorum, qui nolunt ser-
uare legem: quæ si seruaretur, esset vtilis, & salu-
taris Reip. & esse inutilem ex culpa subditorum,
non reddit legem nullam, quamuis meritò moue-
re possit & debeat legislatorem, vt illam reuocet,
nisi spem habeat de futura eius obseruatione cum
vtilitate communi.</P>
<P>  Aduerto etiam, nec in principe Ecclesiastico,
nec in sæculari deesse potestatem obligandi abso-
lutè, vt leges recipiantur, acceptentur, & custo-
diantur: vnde Turrecremata §. in istis d. 4. art. 2. de
omnibus legibus sic loquitur, dupliciter possumus<marginalia>Firmitas au-|ctoritatis, &|stabilitatis in|lege attende&#x0303;da|est.</marginalia>
de firmitate legum loqui: aut de firmitate aucto-
ritatis, aut de firmitate stabilitatis. Pri-
mam habet lex ab instituente, à quo robur, & au-
ctoritatem suscipit. Secundam, ex conuenientia, &
adaptatione ad mores subditoru: quia enim, vt di-
ctum est cap. erit autem lex, oportet quod lex sit
possibilis, secundum naturam, secundum consue-
tudinem, loco, temporíque conueniens, leges fir-
mantur stabilitatis, & permanentiæ, cum moribus
vtentium approbantur, siue cum moribus subdi-
torum adaptantur: deficiunt autem, tolluntur, &
abrogantur, cum vtentium moribus non confor-
mantur, vnde sequitur in text. sicut enim moribus
vtentium in contrarium nonnullæ leges hodie abrogatæ
sunt, ita moribus vtentium leges ipsæ confirmantur.
Huic autem nostræ expositioni videtur applaude-
re expositio Dominici Laurentij in apparatu
suo, qui vt dicit Archid. super verbo firmatæ, dicit
sic, Firmitate de facto. Nam de iure firmatæ sunt ab
ipsa institutione, 25. qu. 2. postea, & 27. qu. 1. omnes
formæ, & 8. qu. 2. dilectissimi. Hactenus Turrecre-
mata.</P>
<P>  Tertiò aduerto cum Valentia disput. 7. quæst. 5.
pu. 5. quæst. 4. & Nauarro cap. 23, num. 62. diligen-
ter attendendum esse, quatenus lex humana sit, vel
non sit acceptata à populo. Fieri enim potest, vt<marginalia>Fieri potest, vt|lex acceptetur,|quoad vn&#x0169;, &|nōquoad aliud</marginalia>
acceptetur quoad vnum, & non quoad aliud: vt
quoad irritationem alicuius contractus, quoad
p&#x0153;nam, & non quoad culpam, saltem mortalem.
Vt enim quoad totum non obligat, nisi quoad to-
tum recipiatur à communitate: ita etiam neque
quoad partem, vt rectè illic deducit Nauarrus.
Verum in hac parte non sunt excusandi su perio-
res, quorum negligentia fiat, vt à subditis lex iusta,
& necessaria, aut valde vtilis non acceptetur, & in
praxim deducatur, si nimirum prout debent, non
curant, vt leges per supremam auctoritatem latæ,
ad notitiam subditorum perueniant, nec eos vr-
gere monitis, vel p&#x0153;nis, vt eas custodiant. Deinde
legem, quæ ex parte tantùm est recepa, ex parte
tantùm obligare docer Leonard. 2. de cultu ca. 22.
dub. 13. cum Nauarro commenta. de vsuris num.
106. & 107. vide infrà sect. 6.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO II.
Quando censeri debeat les acceptata, vel non acce-
ptata à communitate.</Z></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0309.jpg/>
@@1@<SE309>Disput. XIII. Sectio II. 293
<duolan 2><P><INI5>V</INI5>Alentia, dis. 7. q. 5. p. 5. q. 5. breuiter<marginalia>8</marginalia>
respondet bene cùm Nauar. Sylue-<marginalia>Diuisio.</marginalia>
stro, supra, & aliis communiter, t&#x0169;c<marginalia>Quis modus|acceptationis|esse debeat.</marginalia>
legem à communitate acceptari,
quando à maiori saltem eius parte
recipitur: nam moraliter id tota communitas fa-
cere censetur, quod facit maior ipsius pars, ita
etiam tenet Azor tom. 1. lib. 5. ca. 4. quæst. 13. cum
Felino, Dominico, & Nauarro. Dubitat autem
primò Valentia, quisnam debeat esse modus
illius acceptationis, vtrum scilicet sufficiat, legem
postquam promulgata est, non improbari, & reiici
à maiori parte communitatis, atque adeò tacitè
eo ipso ab eadem probari: an verò necesse sit illam
præterea verbo, vel scripto approbari, sicut posset
fieri in Concilio, quando maiores, qui reliquo-
rum personam gerunt, in aliquam legem ab Ec-
clesia latam expressè consentiunt, ipsa etiam praxi
maiorem partem communitatis ostendere, quod
probet legem.</P>
<P>  Secundò dubitat, quænam sit intelligenda<marginalia>Quæ intelli-|genda sit com-|munitas, quæ|lege&#x0303; recipiat.</marginalia>
communitas in proposito, cuius maiorem partem
oporteat legem recipere: nam si intelligenda sit
tota cōmunitas, cui lex præfigitur, siue illa plures
cōmunitates partiales, & latè etiā patentes cōple-
ctatur, (vt communitas Ecclesiæ, & Imperij) siue
non, duo sequerentur, quæ minimè videntur vera.
Primò, legem, quæ pro tota Ecclesia à Pontifice
conderetur, obligare, verbi gratia, in Germania,
etiam si ibi non recipiatur, modò recepta sit ab
aliis nationibus, quæ sunt maior pars totius Ec-
clesiæ: quod tamen puto paucos, vel iudices, vel
Doctores concessuros. Secundò, legem Imperato-
ris in aliis prouinciis receptam, obligare, verbi
gratia, in Bauaria: quamuis in Germania nullo
modo reciperetur, quod nō videtur concedend&#x0169;.</P>
<P>  Ad primum dubium respondet Valentia, satis<marginalia>9</marginalia>
esse, quemlibet modum acceptationis ex illis, qui
propositi sunt. Quia quilibet ex illis sufficit, vt in-
telligatur lex esse vtilis illi communitati, cuius
maior pars aliquomodo ex illis eam acceptet. Er-
go cùm Doctores non requirant determinatè, vt
maior pars communitatis acceptet legem hoc, vel
illo modo, intelligenda est eorum sententia indi-
stinctè: quando scilicet constiterit aliquomodo
ex illis, quos indicauimus, legem acceptari à ma-
iori parte. Rectè enim Iulianus l. de quibus ff. de
legibus ait, Quid interest, suffragio populus volunta-
tem suam declaret, an rebus ipsis, & factis? Placet mihi
resolutio Valentiæ, non quia quocumque illorum
modorum intelligitur, legem esse vtilem, & con-
uenientem: ad hoc enim non est necessaria acce-
pratio, & ante acceptationem potest esse perspi-
cuum: sed quia quolibet illorum modorum de-
clarat populus, se velle legem seruare, siue reuera
in maiori parte occasionum illam seruet, siue non.
Consonat Suarez dicens, vt desuetudo præualeat
contra legem, necesse est, & sufficit, vt lex à maiori
parte non obseruetur, nec acceptetur, Innoc. cap.
cùm olim de cler. coniugat. Angel. verbo consti-
tutio, nam in moralibus consensus maioris partis<marginalia>In moralibus|consensus ma-|ioris partis ce&#x0303;-|setur cōmuni-|tatis.</marginalia>
censetur communitatis. Ideò sufficit ad consuetu-
dinem l. quod maior ff. ad municipia, Pan. Innoc.
& alij cap. quia circa, de consang. Felin. cap. cum
iam dudum de præb. Hæc Suarez.<marginalia>10</marginalia>
<P>  Ad secundum autem dubium respondet Va-
lentia: Mallem sanè aliorum sententias hac dere
audire. Nihil enim hac de re ab aliis explicatum<-P>@@

<-P>reperi. Videtur tamen conuenienter communi do-
ctrinæ, & existimationi omnium esse dicendum,
communitatem etiam, cuius dicimus maiorem
partem debere legem acceptare, intelligendam
esse hoc loco distinctè: siue sit ea tota communi-
tas, cui lex aliqua præfigitur, siue sit aliqua pars
eius latè patens, prout sapientes, & probi viri at-
tenta ratione legis, & conditione communitatis
(siue hæc totalis, siue partialis fuerit) iudicauerit
expedire, vt communitas ea lege obligetur, quam
maior ipsius pars acceptauerit, aut contra inutile,
& periculosum esse, talem communitatem obli-
gari aliqua lege, quam maior saltem ipsius pars
non acceptat: in qua re propter variam admodum
circunstantiarum ratione&#x0303;, facilè patet, fieri posse,
vt in particularibus casibus, & materiis legum di-
uersarum contrariæ sint sententiæ pro ratione ne-
gotij, & legis. Quapropter tutissimum erit in hoc
genere, eorum sententiam, atque iudicium sequi,
quod doctis & probis pluribus, aut maioris au-
ctoritatis videbitur probabilius. Hæc Valentia, cu-
ius conclusio videtur certa, & communis: nempe,
vt lex Pontificia obtineat in Hispania, satis esse,
quod sit iusta, & in Hispania recepta, licet nō sit re-
cepta in Gallia, vt de Tri. quoad reformatione&#x0303; cō-
stat. Idem tenet Azor tom. 1. lib. 5. cap. 4. q. 3. Na-
uarrus consi. 1. de const. quæst. 5. 7. & 8. sic videmus
multos motus proprios receptos in Italia, non in
Hispania, & licet lex nullibi, nisi in Hispania reci-
peretur, in Hispania obligaret, & licet in cæteris
prouinciis reciperetur, si in Hispania non recipe-
retur, in ea non obligaret, quia homo in legibus<marginalia>Homo in legi-|bus cum me&#x0303;-|bris proximæ|suæ cōmunita-|tis confirmari|debet.</marginalia>
cum membris proximæ, & immediatæ communi-
tatis suæ conformari debet, non cum remotis: vbi
tamen esset eadem ratio, nempe quia respectu
omnium prouinciarum lex est eodem modo iusta,
posset vna prouincia, si aliæ legem non recipiunt,
eam non seruare, si vellet, donec ab aliis, vel ma-
iori parte reciperetur: quia non tenetur sola por-
tare onus legis, quæ non habet maiorem ratio-
nem obligandi vnam partem, quam aliam: quam-
uis, si aliqua peculiaris necessitas, vtilitas, vel pos-
sibilitas esset in vna prouincia, & non in alia, pos-
set Pontifex vnam obligare, & non aliam, sicut
in eadem prouincia homines vnius status obliga-
ri solent ad aliqua, ad quæ non obligantur ho-
mines aliorum statuum.</P>
<P>  Alij tertiò dubitant, an desuetudo ignorantium<marginalia>11</marginalia>
legem sufficiat, vt non obliget, verbi gratia, lex<marginalia>Desuetudo le-|gis scuius casus|nō occurrit, nō|tollit illam.</marginalia>
Pontificia promulgata est Romæ, ignoratur com-
muniter in Hispania, ideò non seruatur commu-
niter, excusabit ne hoc alios, qui sciunt esse
Romæ promulgatā? idem est in similibus casibus,
Nauarrus consil. 1. de consti. quæst. 6. num 25. &
seq. quem citat, & sequitur Azor tom. 1. lib. 5. cap.
4. quæst. 1. ait hanc quæstionem esse quotidianam,
id est, de re, quæ quotidie accidit, & nouam. Et
pro parte, inquit, negante facit. Primò, quod de-
suetudo legis cuius casus non occurrit, non tollit
illam, iuxta Ioann. Andr. cap. Ioannes, de cleric.
coniug. & Felin&#x0169; latè cap. 1. de treuga, & pace: cùm
autem ignoratur lex, est quasi non occurrere ca-
sum, in quo ea sit vtendum. Secundò, quia actus
agentium non operatur vltra intentionem eorum
l. non omnis ff. de reb. cred. & cap fin. de præb. sed
qui ignorantes legem, ipsam transgrediuntur, non
intendunt eam tollere: voluntas enim, cuius actus
est intentio secundum D. Thom. 1. 2. quæst. 12.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0310.jpg/>
@@1@<SE310>294 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>art. 1. non fertur in incognitum, vt ait Augustinus
3 de Trin. ergo. Pro affirmante verò, quæ videtur
verior, facit primò, quòd iustior est causa trans-
gredientium legem ignoranter, quàm scie&#x0303;ter, cùm
hi sint minus digni indulgentia, & gratia: ergo si
hi eneruant legem, etiam illi: secundò quia ideò
lex non recepta non ligat, quia non ést firmata
vsu, vt patet l. de quibus ff. de legib. sed siue vio-
letur scienter, siue ignoranter, non est firmata
vsu: ergo.</P>
<P>  Ad primum in contrarium respondet, licet de-
suetudo legis, cuius casus non occurrit, non impe-
diat eius obligationem, vt lex quæritur ff de statu
hom. quæ est de Hermaphroditis, vim haberet,
etiam si multo tempore, post quam facta est, nul-
lus esset Hermaphroditus: Secus quando occur-
runt casus, sed lex desueuit per ignorantiam ipsius:
quia tunc fit contra legem, licet ignoranter. vnde
lex Papæ ignorata per omnes homines alicuius
prouinciæ, vel maiorem partem eorum, quæ vio-
lata est ignoranter ab eis, tempore ad id sufficien-
ti, non obligat. Ad secundum respondet ad ener-
uandam legem per non vsum eius non requiri,
quod subditi positiuè noluerint eam recipere, sed
sufficit illam non recepisse, nec vsu eorum esse
firmatam per §. leges d. 4. & l. de quibus ff. de legi-
bus. Hæc Nauarrus, cuius sententiam rectè expli-
catam ait Suarez hic esse verā, & reddi faciliorem,
si aduertamus ex eodem Nauarro, quæst. 7. legem
illam non ita desinere obligare, vt omninò tolla-
tur, sed solùm dum non sit acceptata: Quapropter
si posteà auferatur ignorantia, manebit lex respe-
ctu talis populi in eo statu, in quo esset, si tunc
fuisset primo edita, vel promulgata: ideò tunc in-
cipiet obligare, si in eo sensu fuit lata: verùm Na-
uarrus in illa quæst. 7. non loquitur solùm de lege
ignorāter à communitate violata, & non recepta,
sed etiam scienter: quomodo autem sit vera eius
sententia, dicam postea.</P>
<P>  Sed quid si lex à scientibus pro maiori parte
seruetur, licet simpliciter à maiori parte propter
ignorantiam non seruetur? dicunt aliqui obligare
etiam ignorantes eo modo, quo ignorantes obli-
gari possunt, vt quod eorum acta sint irrita, &c.
si verò à maiori parte scientium non seruetur,
nullos obligare: quam sententiam approbat Sua-
rez, quando ignorantes, & scientes sunt partes
eiusdem corporis. Ego dubito, quia scientia, vel
ignorantia, vt ex Nauarro retulimus, nihil facit
ad eneruandam legem: ergo solùm est attenden-
dum, quod non vsus sit maioris partis simpliciter,
siue illa solum constet ex scientibus, siue ex igno-
rantibus, siue ex vtrisque.</P>
<P>  Dubium quartum, an, vt lex non recepta non<marginalia>12</marginalia>
obliget, opus sit non receptionem fieri principe
eam sciente, & tacente? Partem affirmatiuam vi-
detur tenere Rodriguez tom. 1. regul. quæst. 6. art.
11. quærens enim, quando dicetur constitutio
non recepta, vt non habeat vim obligandi, re-
spondet sciente principe, & tacente, si populus
per aliquos actus contrarios renuat legem reci-
pere, lex manet inermis, vt ait glossa cap. 1. de<marginalia>Lex quādo nō|recepta dica-|tur.</marginalia>
treug. affirmans Episcopos quosdam non teneri
de transgressione canonis, qui moribus vtentium
receptus non est, idem tenet glossa l. rem nouam
§. patronus. C. de iudic. Et tunc dicitur lex non re-
cepta, quando excluditur per aliquos actus con-
trarios principe sciente.</P>@@

<P>  Addit tamen Rodriguez, Dicitur etiam non
esse receptam, quando eo ignorāre per decennium
lex negligitur, vel omittitur secundum Felinu &
Imol. cap. 1. de treuga, & pace: contrà Pan. ibi, qui
existimabat spacium quadraginta annorum esse
necessarium in legibus canonicis, sed in ciuilibus,
& statutis municipalibus decennium sufficere,
quam opinionem Felini, vt veriorem, & commu-
niorem sequitur Duenas de regul. 79. ampliatio.
5. Couar. 2. vari. cap. 16. numer. 6. cum Calderino,
Iasone, & aliis, quos citat ipse, & Felinus suprà
num. 13.</P>
<P>  Ego dico primò, vt non vsus legis eam eneruet,<marginalia>13</marginalia>
non requiritur, vt communis eius transgressio, aut<marginalia>1. Con.|Prima opinio|circa tempus|de suetudinis|requisitum, vt|lex obligare|desinat.</marginalia>
non receptio sit legislatori nota: quia hæc scientia
est moraliter impossibilis in omnibus legibus, &
rarò habetur à legislatoribus: nihilominus per nō
vsum eneruantur multæ leges: ergo hæc scientia
non requiritur ad eneruandam legem: & in hoc
omnes, quos legerim, cōueniunt, etiam Panormi-
tanus: sunt tamen, qui dicant, si lex non obseruetur
sciente legislatore, nullum certum tempus neces-
sarium esse, vt desuetudo legi præualeat, quia
nullum est ius, quod illud præscribat, & satis est,
tot maioris partis communitatis actus contrarios
legi fieri legislatore sciente, & tolerante, vt præsu-
sumi possit, iam velle, vt lex non obliget: si enim
vellet obligare, vrgeret, vt seruaretur; suppono
enim cōmodè id facere posse: ergo eo ipso, quòd
scit, & tacet, se&#x0303;setur populo conniuere, legemque
tollere, aut suspendere, vt ait glos. cap. 1. de treug.
& pace, quam singularem, & celebrem ait Nauar-
rus infra sentiens primos, qui lege&#x0303; violauere, pec-
casse, nisi excusati fuerint ignorantia. Quando
autem interuenit ignorantia principis Panor. cap.
1. de treuga, & pace requirit quadraginta
annos.</P>
<P>  Felinus code&#x0303; cap. num. 13. decennium sufficere<marginalia>14</marginalia>
putat, quem Rodriguez suprà cùm Duenas, &<marginalia>2. opin.</marginalia>
Couarr. sequitur. Idem tenent Card. §. leges d. 4. &
Imola citati à Felino, quos etiam refert, & sequi-
tur Nauarr. consil. 1. de const. quæst. 5. num. 25.
Iason l. rem non nouam ff. de iudic. quia hoc tem-
pus sufficit, vt dicatur consuetudo longi temporis
iuxta glossam cap. fin. de consuetudine in 6. ad de-
rogandum autem legi receptæ sufficit consuetudo
lōgi temporis, vt affirmat ipse Panor. cap. cum
olim de cleric. coniugato: ergo sufficit decennium:
ergo à fortiori ad derogandum legi nondum re-
ceptæ sufficiet desuetudo, seu non vsus per decen-
nium. Confirmatur, quia breuius tempus requiri-
tur ad derogandum legi non receptæ, quàm rece-
ptæ: sed ad hoc ad summum requiruntur quadra-
ginta anni: ergo ad illud pauciores sufficient, ne&#x0303;pe
decem: aliud enim tempus cum fundamento assi-
gnari non potest.</P>
<P>  Alij sentiunt, decennium sufficere, sed non re-<marginalia>15</marginalia>
quiri. Priorem partem putant practicè certam, se-<marginalia>3. opinio.</marginalia>
cundam autem ita exponunt, vt solùm requiratur
repugnantia per actus contrarios in numero suf-
ficienti arbitrio prudentium, vt latè defendit Hen-
ricus B&#x0153;rius tract. de Synod. Episcopali art. 6.
num. 63. & sumitur ex glos. cap. fin. de consuet. in
6. Innoc. cap. cum Petrus, de fide instrum. Domini-
cus dicto § leges: quatenus dicit ad hanc deroga-
tionem sufficere habitualem voluntatem princi-
pis, non obligandi contra morem, arg. cap. 1. de
consuet. in 6. & auth. de fideiussoribus in princip.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0311.jpg/>
@@1@<SE311>Disput. XIII. Sectio III. 295
<duolan 2><-P>quamuis autem princeps ignoret, semper retinet
illam voluntatem habitualem: ergo. Confirmatur,
quia nullum estius, quod præscribat decennium,
nec ex natura rei est necessarium, & vsus videtur
in contrarium esse, quia non solet expectari illud
tempus: sed solùm, quòd per maiorem partem, per
actus sufficientes legi repugnatum sit. Hæc ergo,
inquiunt, opinio in conscientia satis est se-
cura.</P>
<P>  Sed certè cùm desuetudo præsertim in legibus<marginalia>2. Conc.</marginalia>
Ecclesiasticis, vim non habeat contra legem, nisi<marginalia>Tempus desue|tudinis debet|esse designat&#x0169;|à principe.</marginalia>
ex voluntate principis, etiam tempus desuetudinis
debet esse designatum à principe: non autem est
designatum in iure secundùm hanc opinionem:
ergo aliunde debet colligi. Vnde ergo, quando
princeps ignarus est desuetudinis? quibus regulis
statuet prudens iam esse tempus sufficiens, cum
constet non sufficere non vsum vnius diei, vel
hebdomadæ, aut mensis? recurrendum ergo vide-
tur ad tempus, quod in iure vocatur longum, aut
longissimum, aut designatum est pro consuetudi-
ne contra legem iam receptam: quia parum refer-
re videntur, si cætera sint paria, quod lex fuerit
anteà recepta, vel non, nam lex ex se eandem
vim semper habet, & sic idem semper requiritur
ad eneruandam illam. Nisi fortè dicatur sufficere
desuetudinem notabilem, & hanc esse pensandam
ex multitudine casuum, in quibus communitas
contra legem non anteà receptam egerit, & eo
ipso, quod sit res magna, seu notabilis, extingui
omninò legem, ita vt postea ad obligandum ne-
cesse sit renouari, licet ante illud tempus non obli-
garet in actu secundò eos, qui viderunt cōmuniter
nō recipi, nisi ad hoc, vt essent in pręparatione ani-
mi ad illam seruandam, si reciperetur. Hoc igitur
modo defendi posset ista tertia opinio, sed mihi
non parum probatur, quod iuxta secundam ait
Azor tom. 1. libr. 5. cap. 4. quæst. 4. legem canoni-
cam vsu receptā, non tolli contraria consuetudine
nisi quadraginta annis continuata: quāuis lege&#x0303; ci-
uilem decem annorum consuetudo contraria
continuata auferat: legem verò semel receptam, si-
ue sit canonica, siue ciuilis, vi non carere nisi de-
suetudine per decem annos continuata. Censet
autem Azor expleto decennio non vsus, legem
omnem omninò spirare, vt referam sect. sequen-
ti. Cōsentit Leonardus de virtu. cap. 22. 2. dub. 13.
dicens, decreta Conciliorum generalium, quæ
per decennium in aliqua prouincia non sunt re-
cepta, amittunt vim suam, & desinunt obligare, vt
docet Nauarr. lib. 3. cons. 83. de regula. Item Leo-
nardus lib. 2. cap. 6. dub. 14. cum Nauarr. cons. 1. de
const. & aliis docet contra legem etiam canoni-
cam non receptam moribus vtentium principe
ignorante requiri, & sufficere decem annos.</P>
<P>  Quamuis autem quidem apud Dominicum c.
in istis §. leges d. 4. affirmarint, vt lex non obliget<marginalia>16</marginalia>
per desuetudinem esse necessarium expressum
consensum principis, scilicet, quod dicat, scribat,
vel innuat consuetudinem legis se tolerare: sed
Azot to. 1. libr. 5. cap. 4. quæst. 2. cum Felino cap. 1.
de treuga, Pan. ibi, Dominico suprà, qui Bald&#x0169; ci-
tant. Ad tacitum autem consens&#x0169; dicit, aliquos re-
quirere, vt princeps sciens legem violari, & pote&#x0303;s
transgressores punire, eos toleret: citat Panorm. &
Zabar. in in pro&#x0153;m. clem. Syl. verbo lex quæst. 5.
ipse autem Azor cum Felin. cap. 1. de treuga num.
13. vers. secundo considera, vbi citat Calderi. Imo-<-P>@@

<-P>lam, & Butrium, & cum Dom. suprà, & Nauarr.
consil. 1. de const. quæst. 5. num. 23. opinatur taci-
tum consensum principis esse ipsam tacitam, &
implicitā conditione&#x0303;, qua lex ponitur, scilicet, vt
non obliget, si vsu non recipiatur: ac proinde non
requiri principis scientiam. Item, inquit, princeps,
statim ac legem constituit, & promulgat, potest
ministros adhibere, qui compellant ad obserua-
tionem legis, quod si non facit, & ob id lex vsu mi-
nimè recipiatur, sibi imputet, non populo. Pro-
pterea eo ipso tacitè consentit: sed cōmuniter non
credo ea conditione lege&#x0303; ferri, sed simpliciter vel-
le obligare, vt lex recipiatur, & seruetur, & inter-
dum non adhibet ministros, qui cōpellant, quia
non aduertit, aut non credit esse necessarium, vel
expediens, interdum ministri sunt negligentes in
suo principe, tunc ergo non principi imputatur,
quod lex non recipiatur, & seruetur, & quamuis
sciens non puniat, non ce&#x0303;setur legem suspendere:
sicut quando vnum relinquit impunitum, non
ob id censetur cum eo dispensare, saltem si aliqua
alia ratione expediens iudicet dissimulare.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO III.
An paria sint legem reuocari à legislatore, seu
non esse editam, aut promulgatam, &
eam à subditis non recipi.</Z>
<P><INI5>N</INI5>Auarrus consil. 1. de const. quæst. 7.
ait, esse quæstionem nouam, & quo-<marginalia>17</marginalia>
tidianam, & videri resoluendam ne-
gatiuè. Tum quia legem esse latam, &
promulgatam ea conditione, vt non
liget, nisi recipiatur, & non esse latam, nec pro-
mulgatam, non sunt paria: nam in primo casu ex-
tat lex, licet non liget, donec recipiatur: in secundo
non extat, nec recipi potest, sicut in simili non sunt
paria rescriptum esse ipso iure nullum, vt cap. 1. de
rescript. in 6. & esse validum, sed elidibile per ex-
ceptionem, vt in cap. cæterum, de rescriptis. Illud
enim, etiam aduersario non opponente, & con-
sentiente, est inutile iuxta glos. communiter re-
ceptam in d. cap. 1. hoc verò, parte non opponente
valet iuxta communem d. cap. cæterum, & cap. ex
tenore cum ei ad not. eod. tit. Tum quòd lex iam
lata, & promulgata nōdum reuocata, licet à prin-
cipio non recipiatur à subditis: potest tamen po-
stea mutata voluntate recipi, quia substantia eius
durat: reuocata verò minimè, nisi denuò feratur à
legislatore: quia iā substātia eius periit, & quòd ex-
tinct&#x0169; est, nō potest reuiuiscere, nisi auctor potens,
illud denuò produceret, l. qui res, §. areā, ff. de solut.
& c. quam periculosum adiuncta glos. 7. qu. 1. Ex
quo infert Nauarrus primò, quod leges nouum
ius inducentes Concilij Tridentini, licèt nondum
sint receptæ in aliquot terris, quibus notum est,
eas esse constitutas, non censentur periisse, nec re-
uocatæ, quoad illas, sed quadamtenus suspensæ,
simul ac vniuersitates eas receperint vim ligandi
habituræ. Secundò, legem, quæ non est recepta in
aliqua terra ob ignorantiam eius, simul ac habita
est eius scientia recepta fuerit, perinde ligaturam
eos, qui terram illam incol&#x0169;t, ac si à principio fuif-
set recepta.</P>
<P>  Sententia hæc Nauarri placet, quantùm ad hoc,<marginalia>18</marginalia>
quod si lex est recepta in vna prouincia, & legisla-
tor, vel eius successor cupit, vt recipiatur in alia,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0312.jpg/>
@@1@<SE312>296 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>licet nolit vrgere, sed conniueat prouinciæ, in qua
non est recepta, & respectu illius suspensam teneat
obligationem, vt in exemplo Concilij Tridentini,
lex illa semper obliget in actu primo illam pro-
uinciam, & in actu secundo, cum recipiatur: si ve-
rò in legislatore, aut successoribus, non est talis
animus, sed expressè, cùm viderunt legem non re-
cipi, tacitè eam reuocauerunt, nullum ostenden-
tes affectum, vt reciperetur, sed penitus eam ne-
gligentes quasi lata non esset, talis lex sit omninò
extincta, & nec in actu primo obligat, nec in se-
cundo, si communitas ignorans fuisse extinctam,
aut volens eam quantum in se est, suscitare, illam
reciperet, & seruaret. Probatur, nam consuetudo
contraria aliquando extinguit omninò legem, &
habet vim legis reuocatoriæ, siue sit consuetudo
generalissima, vt contra legem Actorum 15. de ab-
stinentia à suffocato & sanguine, siue vnius tan-
tùm prouinciæ, vt in aliquibus Hispaniæ prouin-
ciis, & in Maiorica, contra legem abstinendi à car-
nibus die sabbati, sicut die veneris: ergo etiam de-
suetudo potest aliquando legem omninò extin-
guere, siue à nulla prouincia, siue ab vna sit rece-
pta, & ab alia non. Qua in re coniectandum est ex
variis circ&#x0169;stantiis, an legislator, & eius successo-
res tacitè voluerint legem non receptam suspen-
dere, aut omninò reuocare: & communiter credo
velle illā reuocare actualiter quidem, cùm sciunt
non esse vsu receptam tempore decennij, aut alio
notabili attenta qualitate materiæ, & occursu oc-
ca sionum, in quibus seruanda esset: habituali au-
tem, seu virtuali, si ignorant non vsum: nam gene-
raliter volunt, saltem habitualiter, vt seruentur
leges, & vsus: ius autem, vel vsus habet, vt lex de-
cennio, vel alio notabili tempore non recepta,
euanescat, ac si lata non fuisset, nisi speciatim le-
gislator, aut eius successor, antequam lex euanes-
ceret omninò, animum solius suspensionis se ha-
bere insinuaret. Vnde Azor tom. 1. lib. 2. lib. 5. cap.
4. quæst. 4. ait, Princeps ius habet adigendi p&#x0153;-
nis populum ad seruandam legem legitimè pro-
mulgatam, nec opus est, vt intra decennium legem
dennò constituat, licet nondum sit recepta: si ta-
men desuetudo continuetur per decennium, lex
amplius non valet, nec potest punire ciues non
implentes lege&#x0303;, nisi eam renouet. Ante decennium
aute&#x0303; nō vsus, siue desuetudo, licet nō abroget le-
gem, & ideò princeps possit cogere ad eius obser-
uationem, tamen pro tunc non valet, nec obligat.
Quod vltimum intellige de obligatione in actu
secundo, respectu eorum, qui sunt in præparatio-
ne animi ad seruandam legem, si communiter re-
cipiatur intra decennium.</P>
<P>  Vnde etiam colliges, quid dicendum ad quæst.<marginalia>19</marginalia>
8. propositam eodem consilio à Nauarro, sintne
omnes obligati ad seruanda decreta Tridentini,
quæ ad mores, & reformationem spectant, cùm
apud eos non sint promulgata ab ordinariis, nec
synodaliter in vniuersa prouincia recepta. Non
quætitur de iis, quæ particulare&#x0303; promulgationem
requirunt, vt solùm decretum de matrimonio
clandestino. De aliis enim non statuit Pontifex
valorem accipere à publicatione in singulis pro-
uinciis, solùm præcepit Pius IIII. in confirmatio-
ne, tam simplici verbo facta, quàm bullata, vt ab
omnibus præsulibus, & Christianis recipiantur, &
obseruentur, & per alias literas declarauit, c&#x0153;pis-
se obligare à Kalen. Maii. 1564. postquam publica-<-P>@@

<-P>ta erant, vt iusserat, in quatuor locis vrbis. Et ad
rem parum facit diuersa festorum, & ieiuniorum
obseruantia indiuersis prouinciis, quia illa contin-
gere potest, ex eo quod diuersi prælati, vel diuersa
Concilia prouincialia diuersa festa, & ieiunia in-
dixerunt, vt possunt cap. pronuntiandum de con-
sec. d. 3. argumento cap. concilium de obseru.
ieiunij, tum quia fieri potest, vt per contrariam
consuetudinem seruata sint in aliis prouinciis, &
in aliis non, sed de statutis in Tridentino respon-
det Nauarrus primò, huius quæstionis determi-
nationem desiderare summum Pontificem: tum
quia Pontifex in literis confirmationis Concilij
eius interpretationem sibi reseruauit: tum quia
glos. vlt. datæ Sexti dixit, declarationem Papæ re-
quirere quæstionem illam de tempore à quo inci-
pit ligare constitutio. Secundò, & bene respondet
ex dictis, interim dum aliud non declarat Ponti-
fex, constitutiones Trid. non ligare eos, per quos
non sunt receptæ à principio, nec per decennium
posteà, iuxta ea quæ dixerat, quæst. 4. & 5. Intelli-
gere non ligare illos in actu secundo: bene tamen
in actu primo, iuxta ea, quæ dicebamus modò de
Nauarro illa quæst. 7.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO IIII.
Vtrum liceat supplicando apudprincipem, vt leges
reuocet, interim suspendere earum
executionem.</Z>
<P><INI5>C</INI5>Astro 1. de lege p&#x0153;nali cap. 1. de legi-<marginalia>20</marginalia>
bus sæcularium principum, in quos<marginalia>Potest populus|à legibus sibi|nouiter datis|appellare.</marginalia>
populi totam suam potestatem tran-
stulerunt, ait, Eo tamen dato, non tolli-
tur, quin populus possit à legibus illi no-
uiter datis appellare, aut supplicare, & tunc erit neces-
sariò audiendus, si causam iustam reddat, propter quam
non sit ad tales leges obligandus: quam si non reddiderit,
inuitus poterit iustè ad illarum obseruationem cogi.
Emmanuel Rodriguez, tom. 1. quæstionum regul.
quæst. 6. art. 7. de legibus Pontificiis, dicit primò,
non esse dubium, ad Pontificem posse supplicari,
vt suas constitutiones aut reuocet, aut moderetur,
prout notatur cap. cùm ex literis de in integr&#x0169; re-
sti. cap. pastoralis de appell. auth. quæ supplicatio
C. de precib. imp. offer. imò, & mala informatione
facta, potest clericus supplicare secundum Seluam
tom. 2. tit. de fratrib. appell. ver. foro pag. 42. in par-
uis. Et tunc secundum ipsum de benefic. p. 5. quæst.
8. num. 10. vers. 19. supplicatur ad Papam ipsum
bene informando, iuxta glossam in pragmaticis
sanctionib. vbi dicit, quod Papa supplicatus de re-
uocatione, aut moderatione alicuius rescripti par-
ticularis, peccaret, si talem supplicationem nō ad-
mitteret. Et hæc supplicatio habet effectum, vt Pa-
pa bene informatus mutet sententiam in melius,
iuxta ea quæ in iure canonico traduntur. Quod
autem vertitur in dubium, est, an talis supplicatio
habeat effectum suspensiuum, ita quod obedien-
tes literis apostolicis, earum executionem su-
spendentes, non maneant excommunicati, de quo
disserunt Hostiensis d. cap. pastoralis, Panormita-
nus ibi. §. verum, Palac. Rub. de benef. vac. in curia
§. 12. in fine. Driedo, & Couar.</P>
<P>  Secundò dicit Emmanuel Rodriguez, execu-
tionem rescriptorum, & literarum particularium,
interposita suplicatione posse suspendi allegando<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0313.jpg/>
@@1@<SE313>Disput. XIII. Sectio IV. 297
<duolan 2><-P>cum debita humilitate causas, ob quas non pos-
sunt commodè executioni mandari ex cap. signifi-
cauit de rescrip. vbi Pontifex ait. Patientur sustine-
mus: si allegando dictas causas, & circunstantias dictæ
literæ minimè executioni mandentur: & sic secunda
iussio Papæ est expectanda text. iuncta gloss. auth.
de mandatis Princip. §. siquis autem, quam glos-
sam sequitur Bald. Innoc. Feli. cap. si quando de re-
scriptis vide etiā l. puniri ff. si cōtra ius, vel viā pu-
blicam, Bal. l. fin. C. de nego. gest. Alex. consil. 106.
Confirmatur, nam executio præcepti superioris
differri potest, quoties maius damnum ex eius exe-
cutione timetur, quàm ex dilatione, quæ fit
vsque dum apparet vera præcepti iustitia, te-
nent Nauarrus, Sotus, & Couarr. & ita debent
Iudices non semper exequi statim mandata Supe-
riorum, sed ad ipsos referre in commoda, quæ ha-
bere videntur, vt docet Auilus cap. 1. delos corre-
gidores num. 23. Suarez alleg. 2. num. 1. vers. 1. po-
test negari, Rebuf. tom. 1. constit. Galliæ tit. de re-
scrip. art. 1. glos. 5. Hinc deducit Rodriguez aliqua
corol. partim ex Ancar. consil. 253. quæ in ipso vi-
deri poterunt.</P>
<P>  Tertiò, ait Rodriguez, licet de literis Pontifi-<marginalia>Licet ad Papā|poßit fieri sup|plicatio, nō ta-|men differri|literar&#x0169; eius-|dem executio.</marginalia>
ciis, quæ sunt leges generales, pro tota Ecclesia,
possit fieri possit supplicatio ad Papam, vt reuo-
ce&#x0303;tur, aut moderentur, nō tame&#x0303; possunt inferiores
Papa, quibus tales literæ diriguntur, earum execu-
tionem suspendere, etiam interposita supplicatio-
ne, expectando secundam Pontificis iussionem,
nam sicut non potest appellari à lege l. si res vbi ff.
de appel. vbi Bart. col. 2. & alij textus, & Doct. cap.
quia nos de appel. Decius c. cōsuluit 3. eod. tit. Reb.
in l. Scæuola respondit §. si qua p&#x0153;na ff. de verb.
sign. ita nec, supplicatione interposita, earum exe-
cutio suspendi, quia grauamen legis vniuersalis
non est verè grauamen, vt tenet Baldus cap. ad no-
stram de appell. quia omnes debent obedire legi-
bus l. leges C. de legib. & §. eripiat auth. vt omnes
obed. iudici prouinc. coll. 7. confirmatur, nam se-
cundum legem iudicandum est, etiamsi dura vi-
deatur l. prospexit ff. qui & à quibus, & vbi est cer-
ta p&#x0153;na, per legem vel consuetudinem statuta,
non potest ea per iudicem remitti, neque augeri
l. 1. §. 1. ff. ad Senatus cons. Turpil. cap. de causis, &
ibi Doctores communiter de off. delegati, tradit
glos. cap. licet, verb. p&#x0153;na ff. de p&#x0153;nis, Medicis cap.
erit autem lex d. 4. num. 74. ergo etiam interposita
supplicatione lex seruanda.</P>
<P>  Nec est eadem ratio de rescripto particulari,
quia ordinatur ad bonum priuatorum l. si ope-
rum C. de p&#x0153;nis, lex autem ad commune, D. Tho.
quæst. 90. art. 2. vnde seruanda est, licet nonnullis
sit disconueniens, Medina 1. 2. quæst. 96. art. 4. Item
rescriptum potest procedere, ex mala informatio-
ne principis, lex autem non, sed ex matura legisla-
torum, & aliorum sapientium, quos consulit, con-
sideratione procedit, ne incidant in illud Izaię 10.
væ qui condunt leges iniquas, concludit Rodriguez,
hæc non penetrante&#x0303;s vidi aliquos doctos toto
c&#x0153;lo aberrare, affirmantes lege&#x0303; Pontificiā nō esse
executioni mandādam, supplicatione interposita.</P>
<P>  Sed Suarez hîc dicit, Etiamsi Pontifex præci-<marginalia>21</marginalia>
cipiat aliqua, quæ duriora appareant, quando Pō-<marginalia>Ad Pontificem|quomodo re-|curre&#x0303;dum sit.</marginalia>
tifex in sua voluntate persistit, obediendum est ei:
cum potestas non desit ad illa præcipienda, si ta-
men rationabilis causa interueniat, non commit-
titur culpa suspendendo executionem legis, donec<-P>@@

<-P>ad Pontificem fiat recursus: quia hoc est moraliter
necessar ium, & iustè præsumitur, hanc esse eius
voluntatem, vt cùm lex repugnat antiquæ con-
suetudini alicuius regni, vel prouinciæ. Quia non
solet esse mens Pontificis mutare receptas, & ho-
nestas consuetudines cap. certificari, de sepulturis.
Est doctrina communis cap. 1. de treuga, & pace,
sumitur ex cap. si quando de rescriptis, & cap. cum
teneamur, de præbend. vbi doctores, & Archid.
cap. nulla d. 76. Ancaranus consil. 214. Turrecre. §.
leges d. 4. Hæc Suarez,</P>
<P>  Consentit Bannes 2. 2. tom. 2. disput. 78.<marginalia>Leges Pontifi-|c&#x0169; de censibus|seruantur.</marginalia>
art. 4. dub. penult. de censib. in fine, impugnans ali-
quos, qui dicebant leges positiuas de conditioni-
bus censuum non valere, quia non sunt acceptatæ,
& ab illis supplicatum est. Nam reuera in tribuna-
libus regiis admittuntur, & viri  timorati ita ser-
uant: nec aliquando fuit supplicatum ab huiusmo-
di constitutionibus apud ipsum Pontificem: ergo
supponit, si supplicatum fuisset, suspensam fuisse
earum obligationem. Et quod per supplicatio-
nem abea bulla suspensus fuerit eius effectus, asse-
ruere alij, quos retuli tract. de censibus, præsertim
Salon tom. 2. tract. de censibus a. 3. disp. 4. con. vlt.
vbi ait, hæc constitutio Pij V. quoad conditiones
census, quæ non sunt de iure naturali, aut diuino,
potest per consuetudinem, vel non vsum abroga-
ri, & tolli: quia quoad illa est tantùm lex huma-
na Ecclesiastica: omnis autem lex humana, etiam
Ecclesiastica per contrariam consuetudinem, vel
non vsum amittit suam vim, ca. in istis §. leges. d.
4. c. fin. de consue. maximè Papa illud sciente, &
consentiente: vnde sequitur hanc constitutionem
quoad prædicta absolutè, & omninò non obliga-
re, vbi promulgata, & recepta non est: quia li-
cet omne ius canonicum in pectore, & scrinio
Summi Pontificis existat: omnes tamen mores,
consuetudines, priuata statuta, & necessitates
omnium prouinciarum, & locorum non possunt
illi esse perspectæ, qua de causa, vt constat ex tit.
de rescript. maximè ex illo c. si quando, vbi man-
data, & literæ sedis Apostolicæ ad aliquorum Im-
peratorum, vel principum manus peruenerint,
quamuis sint ab omnibus reuerenter, sicut Ca-
tholicos decet, recipiendæ, & animo ad obedien-
dum illis paratissimo: integrum tamen est, si
mandata illa, vel præcepta, aliqua incommoda
iuxta priuatas huius, vel illius Prouinciæ consue-
tudines, necessitates, vel statuta iudicentur conti-
nere, illud Sanctitati suæ rescribere, & indicare, vt
ex Apostolica benignitate illi incommodo, man-
dato illo moderato, vel declarato, dignetur proui-
dere. Et interim dum summus Pontifex illi con-
sultationi, & rescripto respōdeat, anim&#x0169;q&#x0301;ue suum
magis explicet, nec tenentur p. incipes illi, vel<marginalia>Principes sæ-|culares erga|Pontific&#x0169; re-|scripta quo-|modo se gerāt.</marginalia>
prælati mandata illa promulgare, nec redigere in
vsum, sed pristinis consuetudinibus, & statutis,
modò naturali, vel diuino iuri non aduersentur,
possunt optimè, & tuta conscientia stare. Quod in
hac constitutione Pij V. accidit. Etenim cùm lata
fuisset anno 1579. in publicis deinde regnorum
Comitiis habitis Matriti anno 1586. Proceres ob-
secrarunt Regem nostrum, Philippum II. vt
in eis explicaretur, an eiusmodi motus pro-
prius Pij V. esset in regnis Hispaniæ receptus,
& obseruādus, propterea quod innumeræ passim
occasione illius in omnibus tribunalibus occurre-
bant lites, variæ à iudicibus ferebantur circa cen-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0314.jpg/>
@@1@<SE314>298 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>sus sententię, quibusdam asserentibus illum obser-
uandum, & esse obligare; aliis cōtra, eo quod non
esset receptus, nec redactus in vsum, quin potius
ab illo supplicatum. Quibus Rex sic respondit, A
esto vos respondemos, que el motu proprio, que dizis, no
esta recibido, ancas se he suplicado del porel fiscal de
nuestro consejo, a donde, se ha hecho iustitia enlos casos
que se han offrecido, y se hara enlo de adelante, y con su
sanctidad la instantia, que paracera necessaria, &c. Et
infrà. Nec vlli dubium hoc esse debet, cum existat
Romæ orator regis Hispaniæ, qui omnia, quæ à
suo Rege ad summum Pintificem, per illum defe-
renda cōmittuntur, fideliter, & diligenter deferat.
Vnde cùm ab hoc motu proprio fuerit supplica-
tum, (quod dubitandum non est) nec idem Pius
V. vel aliquis successor illius rescripserit, consti-
tutionem illam confirmans, & executioni manda-<marginalia>Bulla Pij V. de|censibus non|recepta in Hi-|spania.</marginalia>
ri præcipiens, non tenentur Hispani ad illam ab-
solutè, & omninò seruandam, quin potiùs tam-
quam per contrarium vsum post illam obserua-
tum, censenda est non obligare Hæc Salon.</P>
<P>  Sed aduerte, quod si princeps supplicationi non
respondeat, & coniecturæ sint, non id facere, quia
nolit obligationem legis tollere, vel suspendere,
sed vt comiter, & cùm minori offensione, & dam-
no reiiciat supplicationem, non licebit suspendere
ampliùs legis executione&#x0303;: secus si coniecturæ sint,
tacere, quia annuit, iuxta id, qui tacet consentire
videtur.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO V.
An de omnibus legibus intelligendum sit, quod
lex non obligat, si non sit recepta.</Z>
<P><INI5>R</INI5>Espondet Rodriguez tom. 1. regul.<marginalia>22</marginalia>
quæst. 6. art. 11. intelligendum esse
de omni lege, siue ea sit statutum, si-
ue Decretalis, siue extrauagans se-
cundum Sabinum, l. si filius nume. 7.
ff. de legib. & posthu. & est communis opinio, vt
patet apud Anton. Gab. tom. 3. commun. opin. fol.
561. colum. 1. Ait etiam esse verum, etiam in lege
noua derogante omni contrariæ consuetudini:
non enim habet locum eius dispositio, si à princi-
pio non fuit recepta, quia licet sit verum, quod
non valet consuetudo contra legem consuetudini
derogantem, vt tenet Panormitanus cap. fin. de
consuetud. num. 22. Butri. ibi in repet. num. 53. Bar-
tolus l. de quibus num. 4. ff. de legib. debet tamen
dicta clausula derogatoria consuetudinis intelli-
gi de antecedenti, non de subsequenti. Nam cor-<marginalia>Corruente di-|spositione per|contrariā con-|suetudine&#x0303; cor-|ruunt clausu-|læ in ipsa in-|sertæ.</marginalia>
rue&#x0303;te aliqua dispositione per contraria consuetu-
dinem, corruunt clausulæ in ipsa insertæ, vt ait
glos. notabilis l. si patronus verbo Fabiana, ff. si
quid in fraudem patroni, quam sequuntur Iason
l. certa condictio, num. 6. ff. si certum peratur, &
Duennas regula 144. limit. 2.</P>
<P>  Sed in dubio præsumuntur leges, constitutio-
nes, & statuta, esse vsu recepta, vnde qui ea in suum
fauorem allegat, habet intentionem suam funda-
tam, & ille contra quem allegantur, debet pro-
bare ipsa minimè esse recepta secundum Barto-
lum l. illa numer. 5. ff. de verb. oblig. quem sequi-
tur Rolandus à Valle consil. 90. nu. 53. & 54.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO VI.
Per quot actus contrarios sciente, vel ignorante
Principe lex euacuetur.</Z>@@

<P><INI5>R</INI5>Odriguez, tom. 1. regul. quæst. 6. art.<marginalia>23</marginalia>
12. respondet, primò secundum Pa-
normitanum cap. 1. de treuga, & pace,
sufficit binus, aut trinus actus sciente
legislatore, vt lex non habeat vim:
idem tenet Bartolus l. de quibus num. 10. ff. de le-
gib. Cassaneus in consuetud. Burgun. rub. 1. §. 4.
fol. 116. Confirmatur, quia ad inducendam con-
suetudinem binus actus sufficit, & frequentia
actus contingit, quando bis fit, nam quod bis fit,
frequenter fit, iuxta glossam singularem in Rubr.
C. quæ sit longa consuetudo, quam post alios se-
quitur Itumada in scholiis ad ll. partit. tit. 1. l. 30.
glos. 3. num. 3. addens, non requiri quod isti actus
sint iudiciales.</P>
<P>  Secundò dicit Rodr. non est necessarium, istos
actus fieri in præsentia principis legislatoris, vel
eo sciente, vt legem infringant. Nam sicut consue-
tudo ignorante principe inducta valet: vt tenet
Panormit. cap. fin. de consuetud. num. 13. Barbatius
ibi num. 71. & communis secundum Anto. Gab.
communium opinionum fol. 14. & Auendannus
1. de exeq. mand. principum p. 1. cap. 8. num. 3. in-
quiens, quod scientia regis non requiritur ad introdu-<marginalia>Scientia regis|nō requiritur|ad introduce&#x0303;-|dā consuetudi-|nem.</marginalia>
cendam consuetudinem, quia si rationabilis est, ser-
uanda est, & habet voluntatem, & approbatio-
nem ipsius regis tacitam, & sic non est necessa-
rium, quod prædicti actus fiant sciente principe, &
legislatore: satis enim est fieri scientibus auditori-
bus Regis, & prætoribus, vt tenet Burgos de Paz
l. 1. Tauri. numer. 232. & 233. & ita videmus non
reprehendi vt peccantes mortaliter à Theologis,
qui non seruant aliquas extrauagantes, quæ per
actus factos principe ignorante in desuetudinem
abierunt, scientibus id Nuntiis Apostolicis, & lo-
corum ordinariis, quibus incumbebat eas execu-
tioni mandare, tamen his actibus nullatenus con-
tradixerunt, vnde non peccant mortaliter, nec
sunt excommunicati Rectores, & magistratus per-
mittentes agitationem taurorum, contra consti-
tutionem Pij V. datam anno 1567. quæ licet à Gre-
gorio XIII. anno 1575. fuerit quoad sæculares
temperata, permittendo agitationem taurorum,<marginalia>Tauror&#x0169; agi-|tatio quomodo|permissa.</marginalia>
modò non fiat in festo, & magistratus curent di
ligenter, ne homicidium contingat. Quos tamen
magistratus Theologi de mortali non arguunt,
quamuis non fiat maior diligentia, ad vitandum
homicidium quàm antea, & vt constat ex consti-
tutione Gregorij, maior diligentia à Pontifice re-
quiritur. Excusantur ergo magistratus duntaxat,
per non vsum.</P>
<P>  Tertiò ait Rodri. lex nō tollitur per non vsum,
si casus, in quo seruari debet, per decennium non
occurrat; nec propterea in desuetudinem abit, vt
tradit Marc. Anton. Cuccus 1. maior. instit. tit. 3. in
fine.</P>
<P>  Primæ conclusioni concinit Azor tom. 1. libr.
5. cap. 4. quæst. 6. legislatore sciente, & non pu-
niente, cum possit, desuetudine abrogari legem,
quia legislator tunc tacitè videtur velle eam abro-
gare. Item tunc ad id sufficere duos vel tres actus
contra legem: ipso autem ignorante, requiri de-
suetudinem decem annorum, vt dictum est sect. 2.<marginalia>24</marginalia>
dub. 4. & sect. 3.</P><marginalia>Duo vel tres|actus sufficere|nō possunt, vt|lex in desuetu|dinem abusse|dicatur.</marginalia>
<P>  Ego verò mihi persuadere non possum, quod
duo, vel tres actus desuetudinis, sufficiant ad ex-
tinguendam legem, sciente, & tacente principe,
seu non puniente, cùm possit: tum quia desuetudo<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0315.jpg/>
@@1@<SE315>Disput. XIII. Sectio VII. 299
<duolan 2><-P>debet esse totius, vel maioris partis communita-
tis, hæc autem tam paucis actibus contra legem
venire non potest, tum quia nec vna, nec duæ, nec
tres hirundines faciunt ver, nec duo, aut tres actus
consuetudinem, vel desuetudinem: tum quia ad
tantum effectum desuetudo debet esse magna, &
notabilis: talis verò tribus actibus non contine-
tur, tum quia sicut ex vno actu, quem princeps
sciat, & non puniat, non censetur princeps velle
communitatem, vel vnum hominem ex illa absol-
uere à lege, quoad act&#x0169; primum, imò nec quoad
secundum: ita nec per duos, aut tres, quia par est
ratio, & hæc multitudinis differentia modica est,
& in moralibus pro nihilo reputari debet: maxi-
mè cùm multis de causis rationabilibus, vel irra-
tionabilibus possit legislator sine voluntate abro-
gandi, aut suspendendi legem dissimulare,  & non
punire eius transgressionem, vt quotidie vide-
mus.</P>
<P>  Fortasse qui dixerunt duos, vel tres actus con-
trarios legi, factos principe vidente, & non pu-
niente cùm possit, sufficere ad abrogandam le-
gem, intelligendo, vt pro quolibet ex tota com-
munitate, vel maiori eius parte sufficiat esse tres
huiusmodi actus, & in hoc sensu eorum senten-
tiam facilè complectar.</P>
<P>  Secundam sententiam Rodriguez iam superiùs
complexi sumus, c&#x0169; Azor, & aliis. De tertia, etiam
diximus sect. 1. in fine veram esse, quam tenet si-
militer Azor cap. citato quæst. 7. dicens, non vsum
necessarium ad hoc, vt lex dicatur non recepta, &
non obliget, debere esse positiuum, seu in occasio-
nibus, in quibus deberet lex seruari, & non suffi-
cere negatiuum, seu non occurrentibus casibus
legis, etiamsi sit cent&#x0169; aut mille annorum, quod
etiam docet Ioan Andr. cap. Ioan. de cleri. coniug.
Felin. cap. 1. de treuga, & pace, Nauarrus consil. 1.
de const. quæst. 6. num. 25. Leonard. 2. de virtut. ca.
22. dub. 14. idem dicit de consuetudine.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO VII.
An desuetudo, seu non vsus legis humanæ, vt ei
præualeat, debeat esse rationabilis.</Z>
<P><INI5>R</INI5>Espondeo, debere habere aliquam<marginalia>25</marginalia>
causam rationabilem, sicut de con-
suetudine abrogatura legem dicitur
ca. fin. de consuetudine, & infrà disp.
de consuetud. explicabitur. Idem te-
net Auendannus 1. de exeq. manda. princ. cap. 8. nu.
3. quem citat, & sequitur Rodriguez tom. 1. regul.
quæst. 6. art. 12.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO VIII.
Corollaria doctrinæ huius disputationis.</Z>
<P><INI5>E</INI5>X eo quòd lex non recepta nō obli-<marginalia>26</marginalia>
get, duo corollaria elicit Rodriguez
tom. 1. regul. quæst. 6. art. 10. Alterum
est constitutio secunda Sixti V. quæ
priorem de illegitimis moderatur,
quatenus interdicit, ne quis regularis etiam eius-
dem prouinciæ in aliis monasteriis recipiatur,
etiam vt hospes, & ad modicum tempus, sine ex-
pressa in scriptis licentia, nisi cognitus sit: si non
seruatur à maiori parte superiorum alicuius reli-<-P>@@

<-P>gionis, non obligare reliquos: quia hanc iustam
causam habent eam non seruandi. Alterum est,
constitutionem Clementis VIII. de largitione
munerum, si non seruatur à maiori parte Superio-
rum, & aliorum alicuius religionis, non obligare
reliquos: eadem ratione.</P>
<P>  Tertium ex dictis potest inferri, quid dicen-<marginalia>27</marginalia>
dum de nonnullis differentiis, quas quidam assi-
gnant inter non vsum, seu desuetudinem, & con-
trariam consuetudinem. Azor tom. 1. lib. 5. cap. 4.
quæst. 5. cum Dominico cap. in istis, §. leges, dist. 4.
Felin. cap. 1. de treuga, num. 12. Nauarrus consil. 1.
de constit. quæst. 5. nu. 24. ait primò differre, quòd<marginalia>1. Differ.</marginalia>
primi, qui cōsuetudinem contra legem inducunt,
delinquunt, nisi ex aliquo accidenti excusentur, &
successores non peccant; quia bona fide possunt
legem negligere, secuti primos, qui contra legem
fecerunt. At verò, quando lex non est vsu recepta
etiam primi, qui frangunt, non peccant, id sciente
legislatore, & non puniente, cùm possit commodè
punire, quamuis peccent ignorante Principe de-
suetudine&#x0303;, aut sciente, & solùm non puniente, quia
punire commodè nequit, vt docent Imola, Feli. &
Coua. & Naua. locis citatis, quoniā bona fide mo-
ueri queunt, vt præter, aut contra lege&#x0303; agant, quia
vident lege&#x0303; nond&#x0169; esse vsu receptam, cùm videāt
principem non punire, cùm possit, & hoc solùm
potest eos à culpa excusare præter alias causas.
Secundò, (inquit Azor,) contra legem recep-
tam consuetudo per errorem, aut ignorantiam
introducta, pręscriptionis vim habere non potest,
nisi ab iis, qui possunt, & volunt eam introducere,
vt suo loco dicetur; at verò lex vsu non recepta
vim, & potestatem amittit, etiamsi per errorem,
vel ignorantiam ipsa desuetudo introducatur, vt
tradidit Nauarrus. Tertiò consuetudo legi contra-
ria vim non obtinet, nisi per præscriptione&#x0303; conti-
nuata, & præscriptionis tempus non incipit à pri-
mis, qui peccant, consuetudinem contra legem in-
ducentes, sed à successoribus, qui primos bona fide
sequentes in consuetudine iam c&#x0153;pta perseue-
rant, & interrumpi potest præscriptio, quæ inter-
rupta non potest amplius continuari, sed erit alia,
quæ de nouo inceperit, si iterum renouetur. At
verò non vsus, siue desuetudo statim ab initio in-
cipit vim habere in primis lege non vtentibus, &
statim desinit, si lex incipit seruari. Quartò, con-<marginalia>Cōsuetudo le-|gem tollit, quæ|erat vsu, re-|cepta.</marginalia>
suetudo legem tollit, & abrogat, quæ erat vsu re-
cepta, & omnes obstringebat: desuetudo verò le-
gem non tollit, sed impedit, ne vim, potestatem, &
& auctoritatem assumat. Nam quamuis lex sit in-
stituta, & promulgata, non tamen ciues alligat,
donec vsu recipiatur: ergo per desuetudinem lex
minimè abrogatur, sed impeditur, ne vi sua popu-
lum teneat, vt Panorm. & Felinus locis citatis tra-
diderunt.</P>
<P>  Sed quantum attinet ad primam differentiam,<marginalia>28</marginalia>
iam superiùs vidimus, quando legislator non dat<marginalia>Decisio Au-|thoris circa|primam diffe-|rentiam.</marginalia>
expressè, nec tacitè facultate&#x0303; repugnandi, aut con-
tradicendi, primos, qui eam non acceptant, pecca-
re, secus verò alios, qui vident ab aliis communi-
ter non acceptari, illam non seruant, parati illam
seruare, dummodò acceptetur. Quantum verò at-
tinet ad secundam differentiam, iam diximus de-
suetudinem etiam ab ignorantibus introductam
sufficere, vt non obliget lex, antea non recepta: an
verò desuetudo ignorantium legem sufficiat, vt
non obliget, dicetur disp. de consuetudine & eo-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0316.jpg/>
@@1@<SE316>300 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>dem loco dicemus, quod attinet ad tertiam diffe-
rentiam, an ad præscribendum contra legem re-
quiratur, vt absque culpa violetur, in desuetudine
autem, seu non vsu verum mihi videtur præscri-
bere eos, qui culpabiliter legem transgrediuntur,
vt docet Azor suprà.</P>
<P>  Quantùm verò ad quartam differentiam, iam
diximus non vsum decennalem nō solùm suspen-
dere obligationem legis: sed etiam abrogare: vt
ipsemet Azor expressè dixerat eod. cap. quæst. 4.
nec aduersatur ei, quod ait, quæst. 5. vult enim de-
suetudine non abrogari propriè legem: lex enim,
quæ non fuit recepta non dicitur propriè abroga-
ri, quia antea erat quasi non esset, & quasi non or-
ta, eo quod non vigebat. Verè tamen erat lex, &
aliquando obligabat, vt visum est.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO IX.
Quomodò per non vsum, seu per desuetudinem amitta-
tur priuilegium à Principe datum.</Z>
<P><INI5>R</INI5>Espondet Azor tom. 1. lib. 5. cap. 4. q. 8.<marginalia>29</marginalia>
si per decennium illo non vtamur, il-<marginalia>Priuilegium|per non vsum|decennij amit-|titur.</marginalia>
lud amittere videmur: nam l. 1. ff. de
nundinis dicitur: Nundinis impetratis à
Principe non vtendo, qui meruit, decennij
tempore vsum amittit. Idem est, si Princeps alicui
populo concessisset priuilegium scholas erigendi
ob studium generale literarium, & decennio non
erexisset, priuilegium amisisset. Præterea si quis-
piam beneficio principis liber esset à tributis, de-
cimis, militibus, priuilegium amitteret per non
vsum decennij. Quamuis si non vsus esset necessa-<-P>@@

<-P>rius, non amitterent priuilegium: vt si quis non
est vsus priuilegio, quia non potuit, vel quia se
occasio non obtulit l. vnus ex sociis §. vlt. & l. seq.
ff. de seruit. rust. prædior. vbi habetur, non amitti
seruitutem de aqua duce&#x0303;da in fundum meum, si ideo non
vtor, quia fons exaruit, si ciuitas obligata sit princi-
piad militum exercitum coge&#x0303;dum: quando prin-
ceps cogit, & per centu annos non cogit, non desi-
nit ciuitas esse obligata, quia occasio non se obtu-
lit, si princeps non vocauit populos sibi obligatos
ad certum aliquid faciendum: quia alij quorum
opera, sibi sufficit, præsto fuerunt, non amittit ius
Princeps: quia n&#x0169;quam fuit oblata occasio, in quo
indigeret illo ciuium ministerio. Præterea vt pri-
uilegium amittatur per non vsum, necesse est, vt
simpliciter detur facultas aliquod faciendi. Nam
si Princeps N. priuilegium concesserit, vt eo pos-
sit vti, si velit, aut non vti, si libuerit, non perdit
illud, etiamsi multo tempore eo non vtatur. Vt si
Rex facultatem concederet. N. extruendi Molen-
dinum in communi flumine, adiiciens, vt faciat,
aut non faciat, vt sibi libuerit, non idcirco, quòd
Molendinum non extruit, priuilegio suo cadit. At
si quis facultatem impetret à Pontifice Missæ sa-
crificium faciendi & offerendi tempore, aut loco
sacris interdicto, & decennio sacrum non faciat,
priuilegium amittit, quia est simpliciter data fa-
cultas, vt sacrificare queat, non autem vt immolet,
aut nō immolet arbitratu suo. Pari ratione si quis
principis arbitrio priuilegi&#x0169; impetrauerit, ne co-
ram iudice ordinario conueniri possit, & sinat se
conueniri, aut iudicari, & ab eius sente&#x0303;tia ad prin-
cipem non prouocet, suum priuilegium perdit.
Hæc Azor.</P></duolan 2>
<Z>#(IMAGE)</Z>

@@0@<filename:W0092-0317.jpg/>
@@1@<SE317>301
#(IMAGE)
<Z><A+3>DISPVT. DECIMAQVARTA</A+3>
<A+2>DE PERSONIS, IN QVAS CADIT</A+2>
<A+1>OBLIGATIO LECIS HVMANAE.</A+1>
#(IMAGE)</Z>
<duolan 2>------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO PRIMA.
Vtrum Christiani, etiam iusti, & perfecti, subiecti
sint legibus humanis.</Z>
<P><INI9>T</INI9>Res hîc errores sunt: pri-<marginalia>1</marginalia>
mus, Christianos nō obli-<marginalia>Christianos nō|obligari hu-|manis legibus|error est.</marginalia>
gari legibus humanis,
hos iam abundè reieci-
mus disp. 7. & 8.</P>
<P>  Quod verò Paulus
monet, 1. Corin. 7. ne effi-
ciamur serui hominum, in-
tellige, quà homines sunt,
id est, ne illis pareamus in iis, quę Deo repugnant;
néve seruitutem eorum seruituti Dei pręferamus.
Eodem sensu apud Matth. cap. 15. mādata hominum<marginalia>Mandata ho-|minum quæ|dicantur.</marginalia>
dicuntur, quæ repugnant mandatis Dei: sicut pro-
pria voluntas dicitur, quæ à voluntate Dei, vel su-
perioris discordat; ideò reprehendi solet.</P>
<P>  Secundus error est hæreticorum huius tempo-<marginalia>Sec&#x0169;dus error|Lutheri, &|Caluini.</marginalia>
ris, negantium, iustos obligari legibus humanis.
Vt Lutherus lib. de liber. Christiana, & in arg. &
ca. 2. epist. ad Galat. & serm. de Moyse, & Caluinus
lib. 3. institu. cap. 19. §. 2. 4. &. 7. quos ita interpreta-
tur, ac refert Vazquez disp. 166. cap. 1. & Azor to.
1. libr. 5. cap. 6. quæst. 1. Salmeron in Ep. ad Galat.
disp. 14. vbi impia Lutheri verba recenset, vt non
solùm id dixerit de lege humana, ciuili, & cano-
nica, sed etiam de lege diuina, non quod senserint
non peccare cum legem diuinam violant, sed quia
illis non imputatur peccatum: nam si credant, seu
confidant per Christum illis peccata donari, hoc
ipso sunt iusti, & grati Deo, & accepti ad vitam
æternam, sed de lege humana non solùm dicunt
non obligare iustos, verùm neque vllos Christia-
nos, ita vt, etiamsi illam violent, non peccent: quia
negant in hominibus esse potestatem ferendi le-
ges, quæ obligent in conscientia.</P>
<P>  Sed specialiter, quod iusti legibus humanis<marginalia>2</marginalia>
non obligentur, probant primò, ex Gala. 5. si spiritu<marginalia>Prima proba.|Hæreticorum.</marginalia>
ducimini, estis sub lege: sed iusti spiritu Dei ducun-
tur, in quo clamant, Abba pater, Rom. 8. ergo. Et
confirmatur ex Vrbano cap. duæ sunt d. 19. qui
lege priuata ducitur, nulla ratio exigit, vt publica con-
stringatur.</P>
<P>  Secundò, ex Ro. 6. peccatum vobis non dom nabi-
tur: non enim estis sub lege: sed sub gratia.</P>
<P>  Tertiò ex 2. Cor. 3. vbi spiritus Domini, ibi libertas:
Spiritus autem Domini est in iustis: ergo, & liber-
tas à lege humana: de qua etiam dictum videtur,
vos in libertatem vocati estis.</P>
<P>  Quartò, ex 1. Timot. 1. Iusto lex non est posita, sed
iniustis.</P>@@

<P>  Quintò, ex Galat. 3. lex propter transgressionem,
(Azor sup. legit transgressores) posita est, & cap. 4.
non sumus ancillæ filij, sed liberæ: qua libertate Chri-
stus nos liberauit, & Matth. 17. ergo liberi sunt &
filij.</P>
<P>  Vetus error fuit, saltem perfectos, & eximiè
iustos exemptos esse ab obligatione legis huma-
næ. Ita Beguardi, & Beguinæ, vt refertur Clem. ad
nostrum de hæreti. Imò asserebant iustos illos
contra nullam legem peccare posse: quod de om-
nibus baptizatis asseruit Iouinianus apud August.
hæres. 82. & Hiero. 2. contra Iouinian. sicut & Al-
maricus damnatus in Conc. Lateranensi cap. dam-
namus, de sum. trin. & fin. cap. dixit, nullum in
Charitate constitutum peccare posse. Perfectos
igitur non esse subiectos humanis legibus dice-
bant Beguardi: quia vbi spiritus Domini, ibi libertas:
vt refert Clemens V. loco citato.</P>
<P>  Hi errores damnantur in Tridentino ses. 6. cap.<marginalia>3</marginalia>
11. & can. 19. & 20. & ses. 7. can. 8. & Clem. citata.
Vide Sotum 3. de nat. & gra. cap. 1. & 1. iust. quæst.
6. art. 7. Salmeron Galat. 5. & 1. Tim. 1. Medinam,
quæst. 96. articulo quinto dub. 1. Valentiam dispu-
tatione septima quæst. 5. pun. 4. Sayr. tom. 1. lib. 3.
cap. 4. num. 1. & 2. & alij iuniores hîc qu. 96. art. 5.
Vegam 11. in Trid. cap. 6. 7. & 8. Vazquez, &
Azor suprà, D. Thomam, quæst. 96. art. 5. & 2. 2.<marginalia>Hæretici con-|futantur.</marginalia>
quæst. 104. art. 1. Augustin&#x0169; Ep. 50. Breuiter hære-
ticos confuto, quia Christiani etiam iusti tenen-
tur præceptis positiuis Dei, quod ipsi non negant,
& manifestum est, ex Matth. vlt. docentes eos seruare
omnia, quæcumque mandaui vobis, & Ioann. 15. si præ-
cepta mea seruaueritis manebitis in dilectione mea, sicut
& ego præcepta Patris mei seruaui, & maneo in eius
dilectione, & Rom. 3. legem ergo destruimus per fidem?
absit, sed legem statuimus: ergo etiam tenentur præ-
ceptis positiuis eorum, quos Deus loco sui cōsti-
tuit in Ecclesia, aut Rep. vt eam gubernent. Item
olim fideles etiam iusti tenebantur præceptis suo-
rum superiorum: ergo & modò. Item quia testi-
monia, quibus probatur, Christianos debere obe-
dire legibus Ecclesiasticis, & ciues legibus ciuili-
bus, probant de iustis etiam perfectis, cùm genera-
tim loquantur, vt Ro. 13. omnis anima potestatibus
sublimioribus subdita sit: ad Titum 3. admone illos
principibus, & potestatibus subditos esse, dicto obedire.
Hebr. 13. obedite præpositis vestris &c. 2. Thessalon. 3.
siquis non obedit verbo nostro per epistolam, hunc notate,
& non commisceamini cum illo, 1. Petri. 2. subiecti estote
omni humanæ creaturæ propter Deum, &c. Et similia,
in quibus nulla fit exceptio, neque vlla est ratio,
aut cōiectura exceptionis, sed potiùs ratio suadet,
nullum excipiendum esse: alioqui quisque posset
dicere, se iustum, aut perfectum esse, & ita legibus<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0318.jpg/>
@@1@<SE318>302 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>humanis non teneri: quod esset euertere totum
ordinem Ecclesiastic&#x0169;, & politicum, in perniciem
Ecclesiæ, & Reip. Imò eadem inconuenientia se-
querentur, si iusti, aut perfecti non essent subiecti
legibus, quia Resp. vel Ecclesia, etiam cùm esset
necessarium, vel valdè vtile, non posset illos obli-
gare ad id quod ipsi aliàs non facerent, eo quòd
non iudicarent esse ita vtile, vel necessarium, sicut
superiores iudicant. Item si iusti, & perfecti legi-
bus non tenentur, cùm nemo sciat vtrum iustus,
aut perfectus sit, sæpe emergent scrupuli; melius
ergo est, vt omnes legibus subiiciantur, & omni-
bus id prodest, vt vel ad officium redeant, vel in
officio contineantur, & proficiant, & magis per
humilem obedientiam mereantur. Vnde rectè lex
à Papiniano l. 1. ff. de legibus, appellatur commune
præceptum. Et quamuis daremus, perfectos non
posse leges violare, non fieret illis subiectos non
esse: nam Christus, vt homo, fuit subiectus legi na-
turali & positiuæ Dei, vt docet Suar. 3. p. tom. 1. dis.
43. sect. 2. & 3. & B. Virgo subiecta fuit etiam legi
veteri, vt docet tom. 2. quæst. 37. art. 4. in commen.
taria, & disp. seq. & Sotus 3. naturæ cap. 1. At Chri-
stus peccare nequiuit, vt docet Suar. tom. 1. disp.
34. sect. 2. & idem de B. Virgine docet tom. 2. disp.
4. sect. 4. & de confirmatis in gratia dicam tract. de
gratia, non posse mortaliter peccare. Deinde Deus
primis parentibus legem imposuit, vt patet Gene.
2. Eccles. 15. & 17. tamen erant iusti, vt patet Ec-
clesiastici 7. vers. 30. & in Trid. sess. decreto de pec.
originis, & sess. 6. & Christus, quem pater sanctifi-
cauit Ioann. 10. præcepta habuit Ioan. 15. de quo
Suar. 3. p. tom. 1. disp. 43. sect. 2. & 3. & Apostoli ha-
buere præcepta Mat. vlt. & Ioan. 15. quid ergo mi-
rum, si alij iusti legibus humanis subiecti sint? Cō-
firmatur, quia licet beati non teneantur legibus
pertinentibus ad statum vitæ mortalis, Ro. 7. lex in
homine dominatur, quanto te&#x0303;pore viuit: tame&#x0303; lege Dei
tenetur. August. 1. de lib. arbit. cap. 6. Alen. 3. p. q.
26. mem. 8. ar. 6. Suar. 3. p. to. 1. d. 43. sect. 1. Vazquez
hîc disp. 166. cap. 1. num. 8. à qua interdum etiam
diriguntur in iis, quę ignorabant: non enim in ver-
bo cognoscunt omnem voluntatem Dei, vt patet
de principib. Dani. 10. quos fuisse bonos Angelos,
dicunt Hieron. Lyra, Carth. & Perer. ibi Greg. 17.
mor. cap. 8. D. Thom. 1. p. quæst. 113. art. 2. Viegas
Apoc. 12. commun. 2. sect. 17. ergo non mirum si
iusti hîc legibus humanis subdantur.</P>
<P>  Ad primum testimonium pro hæreticis addu-<marginalia>4</marginalia>
ctum ex Galat. 5. si Spiritu ducimini, non estis sub lege.<marginalia>Soluuntur ar-|gumenta hæ-|reticorum, &|primum illud|ex Gal. 5.</marginalia>
Caiet. ibi ait, Paulum loqui de lege veteri, quoad
cæremonialia & iudicialia, cui non subsunt Chri-
stiani, qui quide&#x0303; Spiritu gratiæ Christi ducuntur.</P>
<P>  Hanc expositionem refellit Vazquez disput. ci-
tata c. 2. nu. 13. quia Paulus loquitur de lege quo-
ad moralia: dixerat enim eod. cap. Omnis enim lex
vno sermone impletur, diliges proximum tuum sicut te-
ipsum: & quia loquitur de lege, quam non serua-
bant, qui se mordebant murmurationibus, & de-
tractionibus, & sic Augustinus epist. 19. ad Hiero-
nymum respondens epistolæ, quæ apud Hierony-
mum est 89. & apud Augustinum 11. ait, Nec enim
hoc eum propter circumcisionem arbitror dicere, aut illa
sacrificia, quæ tunc facta à patribus, nunc à Christianis
non fiunt, & cætera huiusmodi, sed hoc ipsum etiam,
quod lex iubet. Non concupisces: quod fatemur certò
Christianos debere obseruare. Sed facilè potest expli-
cari Paulus cum Salmerone Galat. 5. ad 8. quæst.<-P>@@

<-P>seu difficultatem, qui spiritu legis Euangelicæ ducimi-
ni, non estis sub lege veteri, nō solùm quoad cæremonia-
lia, & iudicialia, sed nec quoad moralia, seu decalogum,
vt à Moyse actus est. Vnde August. loco citato pu-
tat, Paulum non solùm de cæremonialibus, sed
etiam de moralibus loqui.</P>
<P>  Alij Græci Patres, & Hieronymus in paruis
commentariis cum Chrysostomo admittentes,
Paulum loqui de lege morali, sic explicant, Qui
spiritum, vt oportet, habet, & per hunc extinguet om-
nem concupiscentiam, porrò qui liberatus est ab his, non
eget legis auxilio, sed multò factus est præceptis illis su-
blimior: nam qui non irascitur, quid opus habet, vt au-
diat, non occides? Itaque sensus secundùm hos est,
qui est in lege Christi, non indiget veteri: contra<marginalia>Qui est in le-|ge Christi, non|indiget veteri.</marginalia>
quam explicationem nō procedit ratio, qua Vaz-
quez horum interpretationem reiicit. Cui tamen
placet alia expositio tradita ab Adamo, & indica-
ta ab Angelo, qui spiritu, & gratia Dei ducitur, nō
est sub lege accusante, puniente, & damnante, quia
lex non damnat, nec punit, nisi trāsgressores. Ean-
dem expositionem tradidit August. epist. 19. post
medium & Beda Galat. 5. & consonat Apostol. de
operātibus opera spiritus, ibi dice&#x0303;ti, aduersus huius-
modi non est lex, id est, non damnantur, nec puniun-
tur à lege (vt exponit Salmeron ibi, & 1. Timot. 1.
disput. 2. ad dub. 8.) & c. 3. Omnes, qui sub lege sunt,
sub maledicto sunt: scriptum est enim, maledictus, qui nō
permanserit in omnibus, quæ scripta sunt in libro legis.
Hanc etiam expositione&#x0303; amplectitur Azor infrà,
licet aliam assignet, vt referemus. Rebuffus autem
in pro&#x0153;mio constit. regul. Galliæ nu. 53. ad hunc
locum, & ad cap. duæ sunt leges 19. quæst. 2. vbi
etiam dicitur, eum qui Spiritu sancto ducitur, non
esse sub lege, respondet, in iis, quæ sunt contra du-
ctum Spiritus sancti: in aliis verò subiectum 1.
Pet. 2. subiecti estote, &c. Et cap. qui resistit. 11. quæst.
3. cap. magnum 11. quæst. 1. & cap. omnes de cen-
sib. vnde hunc locum exponit de lege humana,
tamquam humanæ non diuinæ legis peritus. Azor
autem tom. 1. lib. 5. cap. 4. explicat, non estis sub le-
ge noua tamquam sub pædagogo minis, & terro-
re ducente, vt olim Iudæi Gala. 3. quia Spiritu cha-
ritatis potius ducimini, quam Spiritus sanctus in-
fundit vberrimè, licet enim Hieronym. explicet,
non estis sub iugo legalium cæremoniarum, ta-
men magis placet expositio Aug. non tamquam
serui, metu p&#x0153;næ, sed Spiritu charitatis præcepta
seruatis: nam esse sub lege ad mentem Pauli est illa
violenter premi, & vrgeri. Aliter verò sub lege esse
accipit Paul. 1. cor. 9. cùm dicet, factus sum iis, qui
sub lege sunt, quasi sub lege essem, vt eos, qui sub lege
erant, lucrifacerem: significat enim subiectionem
voluntariam ad legem, quam Iudæi, vt necessa-
riam seruabant, se pro eorum salute assumpsisse:
Valentia etiam suprà explicat, si Spiritu ducimini,
non estis sub lege quasi sub onere, & coactione ipsius.
Eodem modo explicat Sebastianus Medicis cap.
erit autem lex d. 4. num. 32. num. autem 33. Re-
spondet ad confirmationem, quod viri spiritua-
les non subduntur legi humanæ, quando repu-
gnat legi Spiritus sancti, seu diuinæ.</P>
<P>  Ad secund&#x0169; testimonium resp. Vazquez illo ca.<marginalia>5</marginalia>
2. explicari ab Aug. lib. de contin. cap. 3. ita, vt esse
sub lege, sit sola uotitia legis duci siue gratia: esse
autem sub gratia sit duci Spiritu gratiæ,
intus mouentis; & exhortari Romanos ne pec-
cent, cùm non sint sub lege, sed sub gratia, ipse<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0319.jpg/>
@@1@<SE319>Disput. XIV. Sectio I. 303
<duolan 2><-P>verò Vazquez, exponit ibi esse sermonem de lege,
id est, dominio peccati: vt & cap. 7. video aliam le-
gem in membris meis. &c. Et posset pro se Vazquez
adducere Origenem libr. 6. in epist. ad Rom. qui de
lege peccati exponit.</P>
<P>  Ad tertium, respondet Vazquez, Paulum ibi lo-<marginalia>Ad 3. ex 2.</marginalia>
qui de libertate à velamine, & vinculo cæcitatis,<marginalia>Cor. 3.</marginalia>
quo Iudæi tenebantur. Deducit ex contextu, vt in
illo videre poteris. Sayrus verò suprà exponit de
libertate à velamine legis Mosaycæ: vnde 1. Petri 2.
liberi tamquam serui Dei, & non veluti habentes li-
bertatem malitiæ: qualis est illa quam vindicant ali-
qui à constitutionibus, & legibus humanis, contra
quos Petrus ibi, subiecti estote omni humanæ creaturæ
propter Deum: similiter debet exponi id Galat. 5. vos
in libertatem vocati estis, & similia, quæ eodem cap.
habentur, vt bene explicat Salmeron ibi di-
sput. 31.</P>
<P>  Ad quartum testimonium ex 1. Tim. 1. iusto non<marginalia>6</marginalia>
est posita lex, respondet D. Thom. quæst. 96. art. 5.
ad 1. vbi Caiet. Conr. & Med. Sotus, Vega, Vale&#x0303;tia.
& alij communiter aiunt iustum non esse subie-
ctum legi quoad vim coactiuam, & coe&#x0308;rcitiuā per
p&#x0153;nas, quia non operatur præcipuè timore p&#x0153;-
næ sed amore iustitiæ, & ideo minus indiget commi-
nationibus, quàm alij, seu non indiget lege minante,
& extorquente legis obseruationem, & quia cùm non
peccet grauiter non exercetur in illo lex p&#x0153;nalis,
seu grauis punitio, si tamen grauiter peccaret,  &
desineret esse iustus, afficeretur p&#x0153;na quam posse
inferre prælatum constat ex 1. Cor. 4. quid vultis? in
virga veniam ad vos, &c. 2. Cor. 13. ideo hæc absens
scribo, vt non duriùs agam, sec&#x0169;dum potestatem, quam
Dominus dedit mihi.</P>
<P>  In fauorem huius interpretationis adducitur
Augustinus super id Psalm. 1. in lege Domini volun-
tas eius, &c. Vbi ita scribit, Iusto non est lex posita, vt
dicit Apostolus, sed aliud est esse in lege, aliud verò esse
sub lege: qui est in lege, secundum legem agit: qui est sub
lege, secundum legem agitur, scilicet more serui, ti-
moréque seruili, vnde subdit Augustinus ille ergo
liber est, iste seruus, & Chrysost. Hom. 2. in 1. ad Ti-
moth. lex imposita est, vt puniat transgressores, &c. Et
ibidem, non similiter legem seruat qui sub lege, & qui
supra legem est, vide etiam Ambr. in id Psalm. 36 lex
Dei eius in corde ipsius. Et Paul. 1. Cor. 9. factus sum
Iudæis tamquam Iudæus, vt Iudæos lucrifacerem: iis,
qui sub lege sunt, quasi sub lege essem, (cum ipse non
essem sub lege,) vt eos, qui sub lege erant, lucrifacerem:
iis, qui sine lege erant, tamquam sine lege essem, cùm sine
lege Dei non essem, sed in lege essem Christi, & August.
lib. de continentia cap. 3. non quidem sumus sub lege
bonum quidem iubente non tamen dante: sed sumus sub
gratia, quæ id, quod lex iubet faciens nos amare, potest
liberis imperare: & ca. 57. ergo si Spiritu ducimini,
non adhuc estis sub lege, quæ timorem incutit, non tri-
buit charitatem. Hanc interpretationem de subie-
ctione quoad vim coactiuā, quia iustus non ope-
ratur timore p&#x0153;næ, &c. reiicit Vasquez illa disp.
166. c. 2. quia licèt viri perfecti in charitate ducā-
tur Spiritu filiorum, & amoris, & timore p&#x0153;næ
crucie&#x0303;tur, nec ad seruandā legem moueantur: quia
perfecta charitas foras mittit timore&#x0303;: tamen mul-
ti iusti incipientes, aut proficientes, quorum est
magna pars, Spiritu etiam timoris p&#x0153;næ æternæ
legem seruant, est enim etiam donum Spiritus
sancti si c&#x0169; spe veniæ coniungatur, vt definit Trid.
ses. 14. c. 4. imò secundum se est donum Dei, & in<-P>@@

<-P>iustis sæpe reperitur, sed imprimis hic non agimus
de timore p&#x0153;næ æternæ: Sed de timore p&#x0153;næ
temporalis, quam homines imponunt suarum le-
gum violatoribus. Deinde licèt etiam esset sermo
de p&#x0153;na æterna, locum haberet prædicta Pauli
expositio: non enim est sensus, quod iusti num-
quam operantur ex timore, sed quod magis du-
cuntur amore, non solùm appretiatiuè, sed etiam
extensiuè quoniam iusti frequentiùs ex amore
Dei, vel proximi, vel honestatis operantur, quàm
ex timore p&#x0153;næ: & præsertim hoc est verum de
iis, qui sunt perfecti, de quibus solis exponit Va-
lentia: vt de iis, qui permanenter, & perseueranter
sunt iusti, qui rarò, vel nunquam peccant mortali-
ter, vel statim à peccato resurg&#x0169;t, & se in gratiam
Dei restituunt: vnde, & Rebuffus, in pro&#x0153;m. const.
reg. Galliæ glos. 1. num. 52. cum Alber. l. Princeps
ff. de legib. interpretatur, iusto non est lex posita, quia
non coactè sed voluntariè obtemperat. Eodem modo
hunc locum interpretantur Gręci patres: Augusti-
nus verò, lib. de Spir. & lit. cap. 10. sic exponit iusto,
non qua iniustus adiustitiam perducatur, sed qua legi-
timè iam iussus vtatur. Sed hæc expositio nihil ma-
gni continet, cùm per se notum sit, iustum per le-
ge&#x0303; ad iustitiā non perduci, quasi iniust&#x0169;, cùm iam
iustitiam habeat. Vazques autem disp. citata nu.
32. exponit, p&#x0153;na quæ ponitur in lege non com-
prehendit iustos, sed iniustos: tribuit Anselmo in
eum locum dicenti. Nam iusto non est lex posita, id
est, imposita, vt supra illum sit: in illa enim est potiùs
quàm sub illa, quia non sua vita viuit, cui coercendi
lex imponitur, iniustus verò sub illa est, quia sua vita
viuit, cui coercendi lex imponitur, & paulò post, sub
lege autem quisque viuit, inquantùm peccator est, id est,
inquantùm à veteri homine non est immutatus, &
videtur quadrare contextui. Dixerat enim Paulus,
quosdam aberrantes à documentis, quæ eo capite
tradidit, ne scilicet intenderent fabulis & genealogijs
interminatis in vaniloquium fuisse prolapsos & volen-
tes esse legis doctores, nesciisse, quæ loquebantur, ne au-
tem vitium hoc ex lege, cuius doctores se esse ia-
ctabant, prouenisse quis existimaret subiunxit. Sci-
mus autem, quia lex bona est, si quis ea legitimè vtatur
sciens hoc quia lex iusto non est posita, sed non iustis &
non subditis, impiis & peccatoribus. Ac si dicat vitium
hoc non fluit ex lege, quia lex bona est, si quis ea
vtatur rectè & vt ipsa præcipit, sciens malum, &
p&#x0153;nam, quam lex infert, non esse impositam, ne-
que comprehe&#x0303;dere iustos, sed malefactores. Azor.
tom. 1. lib. 5. cap. 6. q. 1. legem non esse datam pro-
pter iustos, sed propter peccatores, vt coerceantur
à malo. Galat. 3. lex propter transgressionem, id est,
transgressores, posita est.</P>
<P>  Secundò exponit, legem veterem non ligare
iustos post aduentum Christi.</P>
<P>  Tertiò, iustos non esse sub lege noua tamquam
sub pędagogo quasi dicat. Si spiritu legis Euange-
licæ ducimini nō estis sub veteri, vt etiam expo-
nit Sayrus, supra minas, & terrorem ducente,
vt olim Iudæi, Galat. 3. quia Spiritu charitatis
potiùs ducuntur Spiritusancto vberrimè ipsam in-
fundente: quæ expositio, vt retulimus, com-
munis est, iuxta quam Nazianz. carmine Iambico
15. ait legis soluta vinculis est æquitas, vt legit Bil-
lius ibi, qui n. 21. ait, Nazianzen&#x0169; alludere ad id
iusto non est lex posita, quia scilicet libenter, hilari a-
nimo, non grauatim, & tamquam vi adductus di-
uinas leges exequitur. Hanc etiam expositionem<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0320.jpg/>
@@1@<SE320>304 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>sequuntur Chrysostomus. ho. 2. in 1. ad Timoth.
Amb. in id Psal. 36. lex Dei eius in corde ipsius. Drie-
do 1. de libert. Christia. Sayrus, & Valentia suprà.
Ioan. Baptista Ferretus c. 1. de const. n. 68. Salmerō
1. Tim. 1. in solutione. 8. dubitationis. vbi etiam B.
Tho. lect. 3. ait legem non esse positā iusto, id est,
nō esse ei impositam tanquam onus, quia habitus
internus inclinat eum ad ide&#x0303;, ad quod lex, & ideo
non est ei onus: & sumpsisse videtur ex Augustino
Galat. 2. sub finem expos. to. 4. circa finem: Bern.
ep. ad Carthusianos, & Guidonem Abbate&#x0303;. nec
dissimile quod ait concione. 11. in Ps. 118. lex iusto
non est posita, eo scilicet modo quo est posita po-
pulo contumaci in tabulis lapideis.</P>
<P>  Ad Quint&#x0169; resp. Vazques eodem. c. 2. n. 24. Pro-<marginalia>7</marginalia>
pter, in eo loco non dicere causam finalem, nec<marginalia>Locus Gal. 3.</marginalia>
enim intentione peccati posita est lex: sed denota-
re euentum illius: nam legis occasione multi pec-
cauerunt: nam lex præcipiebat, vires autem ad im-
plenda præcepta non dabat; gratia namque co-
piosa, & superabundans in adue&#x0303;tum Christi, cuius
meritis datur, reseruata est. Particulam autem Pro-
pter siue particulam, vt, sæpe in scriptura denotare
euentum manifestum est, vt ostendit Vazques 1.
p. d. 93. ca. 2. illo autem nu. 24. fatetur Chrysosto-
mum & alios Græcos interpretari, vt lex sit posita
propter transgressionem, id est, ad coercendas
transgressiones, ne populus ille in peius quoti-
die abiret; sic etiam Augustinus & Hieronymus
ibi exponunt gratia transgressionum positam esse: &
Azor to. 1. lib. 5. cap. 6. qu. 1. explicat, propter  trans-
gressionem, id est, transgressores posita est, vt
coerceantur: tamen semel posita etiam iustos
astringit, quia sunt de Rep. Christiana, vel ciuili.
Pro quo obserua, in ciuili Rep. maximè constitui
membra per naturalem originem, l. 1. ff. ad muni-<marginalia>Baptismus est|ianua Ecclesiæ</marginalia>
cipalem, l. ciues. C. de incolis lib. 10. in Ecclesia ve-
rò per spiritualem originem, scilicet Baptis-
mum, qui est Ecclesiæ ianua: in particulari autem
di&#x0153;cesi solet quis fieri me&#x0303;brum per domicilium.
Sumitur ex l. 1. C. de incolis: in religione per pro-
fessione&#x0303;; in clero per ordinationem, & sic propor-
tionaliter in aliis communitatibus, quarum leges
singula membra obligant, ad quæ leges pertinent,
quæcumque enim lex loquitur, ad eos, qui in lege
sunt, loquitur. Rom. 13. qui verò extra communi-
tatem sunt non obligantur eius legibus. D. Tho-
mas, & alij quæst 96. art. 5. Summistę verbo lex, &
sumitur ex 1. cor. 5. de iis, qui foris sunt, nihil ad nos,<marginalia>Præcepta Ec-|clesiæ nō obli-|gant non bap-|tizatos.</marginalia>
ideo præcepta Ecclesiæ non obligant non bapti-
zatos, sicut nec præcepta Hispaniæ Gallos, aut
ècontra, nec statuta vnius communitatis, religio-
sos alterius: nulla enim potentia vltra suam sphæ-
ram operatur, membra autem vnius communita-
tis sæpe sunt extra sphæram legislatoris alterius:
quia vel eius potestas manat à communitate, &
sic non potest vltra illam extendi, vt in potestate
ciuili: vel à superiori Principio, & sic datur supe-
riori communitatis in ordine tantum ad mem-
bra illius: Conformatur, quia lex, est actus superio-
ris: nullus autem est superior, nisi respectu com-
munitatis, cui præpositus est: extra illam ergo ne-
quit obligare. Facit cap. 2. de const. in 6. extra terri-
torium ius dicenti impunè non paretur.</P>
<P>  Ad secundum locum in 5. argumento citatum
respondet intelligi de libertate à lege veteri, de
qua Galat. 4. qui sub lege vultis esse. Ad tertium lo-
cum in eod. arg. citatum, respondet velle filios na-<-P>@@

<-P>turales reg&#x0169; exemptos esse à legibus tributorum,
non ab aliis, nā Christus est filius Dei naturalis, vt
probat Vazquez 1. de ador. à cap. 6. & Suar. 3. p.
tom. 1. disp. 49. sect. 2. tamen fuit subiectus legibus
Patris, & Ionathas legibus Patris Saulis 1. Reg. 14.
Alij verò etiam legibus tributorum subiecti sunt,
licet sint iustissimi Rom. 13. cui tributum, tributum.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO II.
Vtrum legislator suis legibus obligetur.</Z>
<P><INI5>S</INI5>Vpponimus primò legislatorem ali-<marginalia>8</marginalia>
qua ratione teneri ad seruandas pro-
prias leges. Hoc extra controuersiam
apud Doctores esse docet Vazquez
disp. 167. ca. 1. & hanc esse veram, &
communem opinionem docet Sayrus tom. 1. libr.
3. cap. 4. num. 3. ita tenet Emmanuel. tom. 1. regul.
quæst. 68. art. 3. D. Tho. 3. polit. lect. 9. & hîc quæst.
96. art. 5. ad. 3. Caiet. Conrad. & Medi. ibi Hostien.
in summa libr. 5. tit. de excom. §. 6. Pan. cap. 1. de
const. num. 1. Ancara. num. 1. Ioann. Baptista Fer-
retus num. 50. Andre. ab Exea. num. 192. & 219. &
sequentibus: Benedictus Canophylus, numer. 30.
Innoc. num. 1. glos. verbo ab omnibus, Felin. num.
24. Decius, num. 14. Glo. & alij l. Princeps, ff. de le-
gibus. Rebuf. in pro&#x0153;mio consti. reg. glos. 1. num.
54. latè Franciscus Patritius. 8. de regno, & regis
institutione tit. 6. & alij apud Tiraq. libr. 2. retra-
ctus §. 1. glos. 14. num. 28. Antonin. 1. p. tit. 17. cap.
vni. §. 4. & Ludouicus Gomezius regula de infir-
mis resignant quæst. 1. Syl. lex quæst. 14. Tabie. nu.
28. Sotus 1. iust. quæst. 6. art. 7. Couarr. cap. Alma.
p. 1. §. 1. num. 4. & seq. de sent. excom. in 6. Alpho.
Viuald. 4. p. candelab. n. 57. Victo. relect. de potest.
ciuili, nu. 21. & de potest. Papæ, & Concil. nu. 7. &
relect. de simonia n. 39. Valen. hîc disp. 7. q. 5. pu. 4.
Syluest. verb. lex, q. 14. Ant. Augustinus lib. de legi-
bus cap. 18. Nauar. cap. si quando, de rescript. ex-
cept. 1. & apolog. de reditib. quæst. 1. num. 32. Abu-
lensis Mat. 23. quæst. 24. Dominic. Turrec. & alij
cap. iustum est, d. 9. & alij ca. cum omnes, de const.
Sebastian. Medicis cap. erit autem lex, dist. 4. num.
34. Quo autem iure, & gradu teneatur legislator
suis legibus parere in controuersia est.</P>
<P>  Secundò supponimus, nomine legislatoris hîc<marginalia>9</marginalia>
intelligi, vel Principem, qui se solo potest leges
ferre, qualis est Rex, vel Imperator, & Duces, qui
iure regum præditi sunt, vel communitatem, cui
eadem potestas competat, vt modò Resp. Veneta,
Genuensis, & Lucensis, & olim Romana, potest
per se condere leges. Nam si loquamur de Duce
Veneto, & similibus ducibus, aut senatoribus con-<marginalia>Dux Venetus|& alij similes|legibus sor$unclearis$unclear pa|rere tenentur.</marginalia>
stat directè obligari legibus, quas simul cum aliis
condunt, sicut cæteri, qui de senatu nō sunt, vnde
& puniri possunt, si eas violent, quia per se quili-
bet eorum est subditus, & cum aliis tantùm le-
gislator. Eodem modo si totus populus esset le-
gislator, quælibet eius pars obligaretur directè, &
per se eius lege, quælibet enim est por se subiecta
communitati, ita habetur cap. cum omnes, de
const. sic etiam Episcopi, vt ait Medic. & Vaz-<marginalia>Episcopi sunt|subditi legi-|bus Concilio-|rum.</marginalia>
quez subiecti sunt legibus Conciliorum prouin-
cialium, & nationalium, in quibus ipsi simul
cum aliis, iudices, & legislatores fuerunt, singuli
enim verè sunt inferiores toti Concilio. Quod
multò veriùs est respectu generalis Concilij, in<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0321.jpg/>
@@1@<SE321>Disput. XIV. Sectio II. 305
<duolan 2><-P>quo etiam Episcopi legislatores sunt. Quamuis
Papa, quia supra totum Concilium est, non possit
eius legibus obligari, nisi Concilium sumatur, vt
comprehendit Papam, & id intelligatur de eo mo-
do quo Papa potest seipsum suis legibus obligare:
Generales verò directè obligantur, legibus Capi-<marginalia>Generales obli|gātur legibus|Capituli ge-|neralis.</marginalia>
tuli generalis, & earum p&#x0153;nas incurrunt, sicut
cæteri quos comprehe&#x0303;dunt, licet ipsi in Capitulo,
cum aliis patribus leges tulerint. Porro, vt etiam
notat Vazquez, Reges aliquor&#x0169; regnorum etiamsi
absque consensu Palatinorum, aut Comitiorum,
vt in regno Aragoniæ, & Poloniæ, leges ferre non
possunt, tamen postquam latæ sunt, ipse Rex non
manet alio modo subiectus illis, quàm si solus eas
tulisset, quia reuera ille solus fuit legislator, nec
illa lex est Reip. quæ nullam sibi reseruauit pote-
statem gubernatiuam, vnde nec potest transgres-
sores illius legis punire, nec illam abrogare, aut li-
mitare, aut in ea dispensare, si autem sibi reseruas-
set talem potestatem, iam lex ipsius potiùs, quàm
principis censeretur, & posset princeps manere
subiectus directè legi, etiam quoad vim puni-
tiuam, vt diximus de Duce Veneto.</P>
<P>  Ex quibus sequitur, vt infert Medina, Canoni-
cos, qui in suo capitulo constituunt legem vel sta-
tutum, & Doctores in suo claustro, manere illi
subiectos, etiam quoad vim coactiuam: idem Azor
tom. 1. lib. 5. cap. 11. quæst. 1.</P>
<P>  Tertiò supponimus, quæstionem hîc esse de le-
ge, quæ habet materiam, & rationem de se vni-
uersalem. Nam si materia, vel ratio legis non sit
communis clarum est, non comprehendere prin-
cipem: vt lex prohibens, arma noctu ferre, quę nec
decet, nec est accommodata statui Regis: ita Vaz.
d. 167. num. 23. Sotus, Medina supra, Lessius 2. de
iust. cap. 35, dub. 5. Emman. supra.</P>
<P>  His suppositis, de modo, quo princeps suis le-<marginalia>10</marginalia>
gibus obligetur, vel non obligetur, sunt variæ<marginalia>1. Opin.</marginalia>
opiniones. Prirna opinio est principem sua lege<marginalia>Principem sua|lege&#x0303; obligari,|vt cæteros.</marginalia>
directè obligari ad culpam eode&#x0303; modo, quo cæte-
ri, licet non quoad p&#x0153;nam; seu directè esse subie-
ctum suis legibus, quoad vim directiuam, licet
non quoad vim coe&#x0308;rcitiuam. Hāc tamquam com-
munem opinionem sequitur Vazquez disp. 167.
cap. 3. pro hac opinione refetens D. Thomam, Ca-
ietanum, Contadum, Sotum, Victoriam, & Sylue-
strum locis indicatis à nobis in prima suppositio-
ne, sed in D. Thoma, & Conrado, solùm inuenio,
quòd princeps suæ legi subiectus est, quantum ad
vim dirigentem: non quoad vim cogentem. Hæc
tamen verba, directè, & eodem modo, quo cæteri, apud
ipsos non inuenio, quinimo aliter sentire videntur,
vt postea referam. Hæc tamen opinio apertè colligi-
tur ex Victoria, & Soto, & insinuatur satis à Sylue-
stro. Item hæc verba, princeps quoad vim directiuam
leges suas, non minùs quàm subditi obseruare tenetur:
lege apud Sayrum lib. 3. cap. 4. num. 10. tamen sta-
tim num. 15. ait, non eodem modo, quo alij ad le-
gis suæ obseruantiam obligatur; quia ipse est ca-
put communitatis, & auctoritas in eo residet. Le-
ge etiam apud Valentiam suprà, ex vi suæ legis obli-
gari, quatenus ea fulcitur, & nititur lege naturali, &
æterna: item, principem obligari directè sua lege si cùm
eam condidit, voluit seipsum in ea includere, sin minus
autem tantùm indirectè, & consequenter, quod etiam
sentire videtur Caiet. quæst. 96. art. 5. ad 3. quamuis
alibi innuat contrarium. Ait enim, si à principio
legis, & postea voluit se eximere à lege, non pec-<-P>@@

<-P>caret deinceps contra suam legem: sed contra ius
naturæ sicut subditus, qui sine causa exemptus à
lege à principio vel postea fuit.</P>
<P>  Hæc sententia suadetur primò authoritate.<marginalia>Principe&#x0303; suit|legibus parere|rationi est cō-|sentaneum.</marginalia>
Nam Innoc. 3. in cap. cùm omnes de constit. dicit,
cùm igitur, quod quisque iuris in alterum statuat, ipse
debeat, vti eo, & sapientis, (scilicet Catonis in disti-
chis) dictum est, patere legem, quam ipse tuleris, man-
damus, &c. Et l. 1. ff. quod quisque iuris in alterum sta-
tuerit, vti ipse eodem iure vtatur. Vlpianus ita scribit.
Hoc edictum summam habet æquitatem, & sine cuius-
que indignatione iusta; quis enim aspernabitur, idem
ius sibi dici, quod ipse aliis dixit, vel dici effecit? Sequi-
tur deinde Imperatoris edictum. Qui magistratum,
potestatémve habebit, siquid in aliquem noui iuris sta-
tuerit ipse quandoque aduersario postulante, eodem iure
vti debet. Et l. 4. digna vox. C. de legib. dicitur. Di-
gna vox maiestate regnantis, legibus alligatum se
principem profiteri, & in l. vlt. Codicis Theodo-
siani de appel. imperatores aiunt, se non dedigna-
ri, salua magistratus reuerentia sibi cum priuatis
ius esse commune, & l. cum hæredis C. qui te-
stam. facere possunt, dicitur cùm hæredes instituun-
tur, imperator siue Augusta ius commune cum cæteris
habeant. Idem fere habetur inst. quibus modis te-
stamentum infirmetur, in fine, & l. ex imperfecto
C. de testam. &. l. cum multa. C. de bonis, quæ libe-
ris, & in nostro regno l. 16. partita 1. titul. 1. Isid. 3.
sent. de summo bono, cap. 52. & refertur cap. iu-
stum est d. 9. iustum est principe&#x0303; legibus obtemperare
suis, & infrà dicitur, principem teneri suis legibus.
Bias eum verè principem opinatur, qui patriis le-
gibus, institutisq&#x0301;ue subiecerit se primus, vt testatur
Cælius Rodig. 8. vel 7. lect. antiq. cap. 1. Stob. Ser.
48. Tidianus quoq. cum Præfectum prætorio de-
signasset, gladium in manu porrexit dicens: vtere hoc
gladio aduersus hostes meos in iustis causis: sin minus
iustè egero, tum in me ipsum stringito. Antiochus 3. ad
ciuitates scripsit, si quid contra leges per literas fa-
cere iusserit, ne sibi tamquam ignaro pareant, vt
refert Pluta. in apophtegm. Pyttacus Mitilaneus
apud Oronicum l. princeps ff. de legib. numer. 25.
pareto legi quisquis legem sancieris. Et Pontifex
cap. pro illorum de præb. ait. Nobis legem ponere
non debent, quam ipsi negligunt obseruare: & Plato. 4.
de legibus, paratum, inquit, exitium illi ciuitati vi-
deo, in qua non lex magistratibus, sed legibus ma-
gistratus præsunt; salutem verò illi, vbi lex ser-
uientibus magistratibus dominatur: quod dictum
extollit Corras. 2. miscel. cap. 25. Debent principes
æqualitatem seruare, esset autem inæqualitas, nisi,
vbi eadem est ratio, facerent, quæ aliis imperant,
vt prouerb. 20, dicitur, pondus, & pondus: mensura, &
mensura vtrumque abominabile est apud Deum, &
Micheæ 6. nunquid iustificabo stateram impiā, &
saccelli pondera dolosa, & ad Valentinianum scri-
bit Amb. Ep. 32. cùm leges præscripsisti aliis, etiam
tibi: leges enim imperator fert, quas princeps ipse
custodiat, & c. non liceat Papæ 12. qu. 2. Pontifex
legem facit, qua se ipsum comprehendi vult, non
liceat Papæ prædium Ecclesiæ alienare aliquo
modo pro aliqua necessitate, nisi nomine Papæ
Episcopum intelligat, videlicet alium à se, quia sibi
nihil potest præcipere.</P>
<P>  Vnde Matt. 23. reprehenduntur Scribę, & Pha-
risæi, quia dicunt, & non faciunt, aliis grauia onera
imponunt: digito autem suo nolunt ea mouere, Di-
cunt enim, & non faciunt, quamuis illi non erant<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0322.jpg/>
@@1@<SE322>306 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>legumlatores, sed interpretes, vt notat Vazquez,
disp, 167. num. 25. similiter ergo legislatores pec-
cant non facientes, quæ præcipiunt. Eodem modo
arguitur ex Rom. 2. Qui alios doces, teipsum non doces,
qui prædicas non m&#x0153;chandum, m&#x0153;charis, &c. Qua-
propter inexcusabilis es, ô homo, omnis qui iudicas: in quo
enim alterum iudicas, teipsum condemnas: eadem enim
agis, quæ iudicas. Existimas autem hoc, ô homo, qui iu-
dicas eos, qui talia agunt, & facis ea, quia tu effugies iu-
dicium Dei. Vnde D. Thomas, & ferè omnes citati,
& citandi his locis ad hanc veritatem confirman-
dam vtuntur.</P>
<P>  Secundò probatur ratione: quia sicut ius na-<marginalia>Superiores te-|nentur eodem|modo seruare|statuta quo|subditi.</marginalia>
turæ pręcipit, vt inferiores superioribus obediant,
& sic se cōforment cum suo capite: ita præcipit, vt
superiores obseruent leges proprias, & sic se con-
forment subditis, turpe est enim, caput, & me&#x0303;bra
non conformari: ergo eodem modo, quo subiecti
tenentur seruare leges superiorum, superiores ipsi
tene&#x0303;tur seruare proprias, ac proinde vtrique dire-
ctè legibus obligantur.</P>
<P>  Confirmatur, quia ratio dictat, quod oneris ti-
bi imponi non vis, id neque debere imponere
aliis, qui sunt eadem conditione qua tu, quantùm
ad rem, de qua agitur: & ècontrario, si quid oneris
aliis imponas, id tibi etiam esse subeundum: ergo
omnes debent esse subiecti legi, quæ onus quod-
dā est: & sic ex vi propriæ legis tenetur Princeps
facere quod aliis præcipit. Confirmatur etiā, quia
auctoritas Principis à Deo est, cuius Princeps est
minister: non autem mirum est, quòd auctoritate
Dei seipsum obliget: potest ergo legibus propriis
esse subiectus, vt etiā respectu Principis ver&#x0169; sit,
quod dixit Arist. 3. politic. c. 7. leges rectè positas do-
minari debere: vnde Plato dial. 4. de legib. ait, Pa-
ratum interitum illi ciuitati video, in qua non lex ma-
gistratibus, sed legi magistratus præsunt, salutem verò
illi, vbi lex seruientibus magistratibus dominatur,
& Demaratus Spartiatarum Rex apud Plut. in
Apophteg. interrogatus, cur Rex cùm esset Sparta
fugeret, respondisse fertur, quia illis leges sunt poten-
tiores, & authore Diodoro lib. 2. Reges Ægyptior&#x0169;
non minùs, quàm priuati legibus tenebantur: nec
id ægrè ferebant Reges existimantes, se parendo
legibus fieri beatiores.</P>
<P>  Secunda opinio est, principem non esse per se,<marginalia>11</marginalia>
& directè subiectum legibus suis: sed ex vi, & pa-<marginalia>Rex directè|non est subie-|ctus suis legi-|bus, tenetur|tamen facere|quod alijs præ|cipit.</marginalia>
cto inito cum ipsa communitate, teneri ad facien-
dum, quod aliis præcipit, imò & subesse p&#x0153;nis,
quæ statui, & dignitati principis non repugnant.
Prior pars, in qua hæc sententia directè aduersa-
tur præcedenti probatur primò ex l. princeps. ff. de
legib. vbi dicitur, Princeps legibus solutus est. Secun-
dò, quia licet quis per promissione&#x0303;, votum, aut iu-
rament&#x0169; possit se obligare: nō tamen per lege&#x0303; suā,
vel præceptum: quia hæc obligatio postulat iuris-
dictionem, quam tamen nemo in seipsum habet:
vnde rectè D. Thomas quæst. 95. art. 3. (quem se-
quitur Conradus) ait nemine&#x0303; sibi imperare, aut præce-
pt&#x0169; imponere. Nullus, inquit, propriè suis actibus lege&#x0303;
imponit. Quod Caietanus ibi ait notādum esse pro
difficultate illa, vtrùm Princeps subdatur legibus:
ergo secundùm Caietanum ibi (quicquid alibi
dixerit) & secundùm Conradum, & D. Thomam,
Princeps non per se, & directè est subiectus le-
gibus propriis. Confirmatur, alioqui non so-
lùm teneretur legibus propriis, sicut alij: sed
etiam aliis præceptis generalibus non perpetuis,<-P>@@

<-P>quæ non sunt leges, imò & particularibus præcep-
tis, in quibus non esset maior ratio, cur quæ præ-
cipit, fiant ab alio, quàm ab ipso, saltem, sicut po-
test præcipere vni alteri, posset præcipere sibi, ni-
hil præcipiendo aliis, quod est absurdum, & ino-
pinatum. Sequela patet, quia is, qui est capax præ-
cepti generalis, est etiam capax præcepti particula-
ris, & singularis, in ipsum solùm directi.</P>
<P>  Tertiò. Qui non potest esse obediens, nec in-
bediens, sub lege, & præcepto non potest inclu-
di: nam quicunque violator legis, seu præcepti
positiui est verè inobediens legislatori, & ob-
seruator est verè obediens: sed princeps non po-
test esse sibi obediens, nec inobediens, nec respe-
ctu sui exercere vitium inobedientiæ aut virtu-
tem obedientiæ, vt docet Vazquez: ergo non
potest per se, & directè obligari sua lege, vel præ-
cepto.</P>
<P>  Quartò, si posset per se obligari sua lege ad ali-
quid faciendum, quod non deroget eius statui, &
dignitati: ergo, & ad p&#x0153;nam sustinendam, quæ
suo statui non deroget, vt ad solutionem certæ
pecuniæ, vel ad recitandum aliquid, vel secretò se
verberandum, & ad similia: consequens nullus ad-
mittit: ergo nec antecedens admittere vllus debet.
Sequela patet, quia eadem ratio est: nihil enim re-
fert, quod aliqui dicunt, opus esse per se inte&#x0303;tum;
p&#x0153;nam verò non, sicut enim, hoc non obstante:
eodem modo per votum potest quis obligare se
ad opus, & ad p&#x0153;nam: ita si per legem posset quis
directè se obligare ad opus, posset etiam se obli-
gare ad p&#x0153;nam suo statui non indecentem.</P>
<P>  Quintò, quia quando non vult se includere in
lege non obligatur directè, & per se sua lege: ergo
nec quando vult se includere: Antecedens meritò
concedunt Valent. & Caiet. quia lex non opera-
tur per se vltra intentionem præcipientis, vt om-
nes docent, & ratione constat, quia lex totam vim
suam capit ex intentione seu libera voluntate le-
gislatoris, & quia legislator etiam sine causa pos-
set alium eximere à lege, ergo, & se, etiam si in ea
esset inclusus, c&#x0169; ipse non sit deterioris conditio-
nis. Consequens verò probatur, quia Doctores
nunquam hac distinctione vtuntur, vt vno modo
obligetur legislator suis legibus, quando voluit se
in illis includere; aliter quando noluit. Deinde,
quia frustra ponitur obligatio, quam ipse potest, si
velit, non imponere, & impositam auferre dispen-
sando secum; nam sine vlla causa posset facere
vtrumque, saltem validè, sicut posset validè alique&#x0303;
alium in lege non includere, vel inclusum postea
excipere.</P>
<P>  Sextò, quia Deus nō se obligat, nec potest obli-<marginalia>Deus non po-|test se suis le-|gibus obliga-|re.</marginalia>
gare suis legibus positiuis, eo quòd non est supe-
rior seipso: ergo neque alij possunt se suis legibus
obligare; quoad hoc enim par ratio est.</P>
<P>  Septimò, quia Hieron. Psal. 50. & refertur cap.
totam, de p&#x0153;nit, dist. 3. exponit Dauidem dixisse
Tibi soli peccaui: quia cùm in terra nullum haberet
superiorem, non potuit peccare contra leges hu-
manas, sed solùm contra diuinam: quod falsum es-
set, si Princeps propriis legibus directè obligare-
tur. Confirmatur primò ex cap. cùm inferior, de
maior. & obed. vbi dicitur, ligare & soluere pertinet
ad superiorem, sed idem non est superior se ipso, er-
go non potest suis legibus propriè & directè se li-
gare, aut secum in sua lege dispensare. Confirma-
tur secundò, quia par in parem non habet impe-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0323.jpg/>
@@1@<SE323>Disput. XIV. Sectio II. 307
<duolan 2><-P>rium, ergo sicut Princeps non potest successorem
sua lege directè obligare, ita nec seipsum. Tertiò,
ex l. si de re sua. ff. de recept. arb. nemo imperare si-
bi ipsi, aut prohibere quippiam potest. Quartò,
quia paterfamilias non obligatur directè præce-
ptis, quæ imponit familiæ, nec dominus pręceptis,
quæ imponit seruis: ergo nec Princeps præceptis,
quæ imponit subditis. Vnde Principem non ligari
sua lege, absolutè docet Bald. l. 2. nu. 40. C. de serui.
& Emmanuel suprà, ait simpliciter non ligari sua
lege, sed secundùm quid, quia non ligatur illa se-
cundùm totum, quod est, de eius ratione, cùm non
ligetur illa secundùm quod est præceptum supe-
rioris, sed secundùm quod est dictamen rationis.</P>
<P>  Posteriorem aute&#x0303; partem probant isti: quia cùm<marginalia>12</marginalia>
legislator, vt dictum est, teneatur aliquomodo ad
obseruantiam suarum legum: & non ex vi earum,
vt probatum est: nec ex vi alterius legis positiuæ:
quia potest contingere, vt nullum habeat superio-
rem, vel quòd superior ei non præceperit, vt pro-
priam legem seruaret, & si id illi præcepisset, non
posset saltem sine causa secum dispensare licitè,
nec validè sicut cum subditis, & sic esset deterio-
ris conditionis. Et maximè hoc procedit, si lex di-
uina naturalis vel positiua tale præcept&#x0169; haberet,
quia in lege diuina, naturali, vel positiua, nulla ex
causa dispensare potest: ergo tota illa obligatio
oritur ex promissione, aut pacto inito cum com-
munitate, à qua potestatem legislatiuam accepit,
quo quidem pacto potuit etiam se obligare ad
p&#x0153;nam suo statui non dissonam, & re ipsa est cre-
dibile se obligasse: nam lex de subeunda illa p&#x0153;na
lex est propria, & interdum distincta à lege de fa-
ciendo eo, ob cuius omissionem imponitur p&#x0153;na:
omnem autem suam legem tenetur aliquo mo-
do seruare: quando ratio, & materia est communis
ipsi, & aliis: ergo etiam legem suam merè p&#x0153;na-
lem tenetur aliquando seruare.</P>
<P>  Confirmatur: nam Reges aliquos p&#x0153;nam legis
subijsse, constat ex Plutarcho lib. de liberis edu-
candis in principio, vbi refert Lacedæmones Re-
gem suum Archidamum pecuniis mulctasse, quòd
mulierem pusilli corporis sibi coniunxisset contra
legem, non quidem scriptam, sed moribus rece-
ptam.</P>
<P>  Addunt auctores eius sententiæ duo, teste Vaz-<marginalia>13</marginalia>
quez disput. 167. cap. 1. Alterum est, duplex esse<marginalia>Duplex est ge|nus p&#x0153;næ, cor-|porale, & pe-|cuniarium.</marginalia>
genus p&#x0153;næ, vnum corporale; alterum pecunia-
rium: ad corporale non obligari principem sua le-
ge etiam ex contractu, vt ad p&#x0153;nam capitis, mu-
tilationis, exilij, verberationis ab aliis sustinendæ,
aut publicæ: quia talis p&#x0153;na indecens Principi est:
contractus autem vt iustus esset, deberet dignitati
Principis non derogare. De p&#x0153;na verò pecuniaria
distinguunt: aut enim est soluenda fisco, & ad hāc
non possunt, inquiunt, Principes obligari quia ne-
mo sibi ipsi soluere aliquid tenetur: Rex autem &
fiscus idem sunt. Si verò illa p&#x0153;na sit soluenda ali-<marginalia>Rex & fiscus|idem sunt.</marginalia>
cui pro loco, vel peculiari personæ, vel denuntia-
tori criminis, fatentur ad eam principem obligari
posse & re ipsa obligari. Eadem quoque ratione,
qua dicunt, sæcularem principem obligari non
potuisse ad p&#x0153;nam illam corporalem affirmant
Pontificem nō posse incurrere excommunicatio-
nem, suspensionem, interdictum aut irregularita-
tem: quia non minùs hæ p&#x0153;næ pugnant cum sta-
tu Pontificis, quàm corporales cum statu princi-
pis. Similiter docent Episcopos ex violatione sua-<-P>@@

<-P>rum legum has p&#x0153;nas incurrere non posse.</P>
<P>  Alterum, quod addunt, est, l. illam principis, ff.<marginalia>De quibus le-|gibus intelli-|gatur l. Prin-|ceps.</marginalia>
de legibus, non intelligi de omnibus legibus, ita
vt Princeps omnibus suis legibus solutus sit, sed de
iis tantùm, quarum in titulo mentio facta est: titu-
lus autem sic habet. Idem, (scilicet Vlpianus) libr.
14. ad legem Iuliam & Papiam: ergo de his tātùm
loquitur. Erant autem duæ illæ leges, Iulia & Pa-
pia de caducis legatis, seu fideicommissis: quæ per
mortem legantis ante mortem legatarij, fiebant,
caduca, hoc est, cadebant à legatario, & à suis hæ-
redibus, & ab hæredibus testatoris & fisco appli-
cabātur. Ab his igitur legibus Iulia & Papia, Prin-
ceps, hoc est Imperator liber erat, & solutus, quia
legata ipsius etiam per mortem legatarij non fie-
bant caduca. Et eodem priuilegio gaudebat Augu-
sta. Porrò solutum aliquem esse legibus licet vna<marginalia>Solutus legi-|bus dicitur,|qui vna tan-|tum lege so-|lutus est.</marginalia>
tantùm solutus sit, cōstat ex Plutarcho in vita Caij
Marij, quem dicit, legibus fuisse solutum, dum ab-
sens in Lybia consul creatus est, cùm tamen sola
vna lege prohibitum esset, absentem consulem
creari. Et Liuius lib. 10. ab vrbe condita, narrat Fa-
bium legibus solutum à populo, cùm solùm acce-
perit priuilegium cōtra legem Fabiam sic dictam,
quia ipse eam recitauit. Hæc illius legis, Princeps,
explicatio magis placet. Vazquez illo cap. 1. & 2.
quàm communis, vt Princeps sit solutus legibus
quoad vim coactiuam, non quoad directiuam, &
cap. 3. num. 22. posteriorem interpretationem tri-
buit D. Thomæ quæst. 96. art. 5. ad 3. & Caietano
aliisque recentioribus ibi, Soto. 1. iust. quæst. 6. art.
7. Cuiaceo lib. 15. obseru. iuris. cap. 30. & ait, videri
sumptam ex Harmenopolo antiquo Græco colle-
ctore in epitome quadam iuris ciuilis. tit. 1. & esse
optimam, sed priorem sibi magis probari.</P>
<P>  Hanc secundā opinionem, quatenus ait illā obli-<marginalia>14</marginalia>
gationem ex solo pacto prouenire meritò reijcit<marginalia>Confutatio|secundæ opin.</marginalia>
Vazquez: 1. quia, etiam nullo pacto interueniente,
indecor&#x0169;, & dissentane&#x0169; rationi esset, Principe&#x0303; nō
seruare suas leges, v. g. aliis præscribe&#x0303;do, & taxādo
certum pretium mercium, sibi autem solùm atten-
de&#x0303;do pretium naturale. Sec&#x0169;dò, quia licèt popu-
lus conuenire posset cum rege de seruandis suis
legibus, etiam quoad p&#x0153;nas illas pecuniarias: ta-
men constare non potest, inter omnes Reges, &
Regna intercessisse, imò nunquam vidimus Re-
gem vlla p&#x0153;na punitum fuisse propter suæ legis
violationem. Rex enim ille Lacedæmonum, non
erat Rex cum plena potestate, sed sicut Duces Ve-
netorum. Vnde Arist. 3. Polit. cap. 10. In Lacedæmo-<marginalia>Rex Lacedæ-|monum non|erat verus|Rex.</marginalia>
niorum Rep. videtur Rex esse maximè secundùm leges:
nec enim potestatem habet omnium: sed cùm egreditur
extra regionem, imperium habet eorum, quæ pertinent
ad bellum. Huiusmodi autem etiam p&#x0153;na capitis
ob legum violationem possent à Rep. puniri.</P>
<P>  Tertiò, si illa obligatio esset ex sola conuentio-
ne cum populis, à quibus regnum accipiunt, tene-
rentur proprias leges seruare Pontifices & Epi-
scopi, qui non accipiunt potestatem à populis, sed
à Christo, non tenerentur seruare proprias leges:
quia nullum pactum cum Christo fecerunt. Imò
nec Christus vllum eis præceptum imposuit, vt
proprias leges seruarent, nec cum eo onere dedit
potestatem legislatiuam: ergo.</P>
<P>  Quartò, possumus eandem opinionem reiicere,
quia sic communitas posset remittere illam obli-
gationem Principibus: item cùm Deus Regem ali-
quem constituit (vt constituit Saulem) vel Rex<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0324.jpg/>
@@1@<SE324>308 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>aliquis iure belli regnum comparat ciuium, quos
posset mancipia facere, cùm non accipiat ab illis
potestatem, non tenebitur leges proprias seruare,
quod videtur falsum.</P>
<P>  Quintò, quia sic peccare&#x0303;t mortaliter contra iu-
stitiam principes, qui suas leges non seruarent, vt
si Papa non recitaret, non audiret missam, non ie-
iunaret, &c.</P>
<P>  Eandem opinionem secundam quantùm ad id,
quod ait, principem obligari suis legibus, quan-
tum ad aliquas p&#x0153;nas, reiicit etiam Vazquez pri-
mò, quia sic doce&#x0303;t omnes: excepto Victoria, qui de
hac re nihil dixit: non tamen est cur excipiatur Vi-
ctoria, nam relect. de simonia numer. 39. idem
dixit.</P>
<P>  Secundò, quia vt rectè notauit Caiet. & D. Tho.
obligatio ad p&#x0153;nam est coactio quædam, coactio
autem omnis est actus iurisdictionis, vnde sicut
nemo potest sibi præcipere: ita nec ad p&#x0153;nam se
obligare: quia vtrumque poscet iurisdictionem,
quam nemo erga seipsum habet.</P>
<P>  Tertiò, quia p&#x0153;næ subiacere indecens est prin-
cipi, & ipsum dedecet, decet autem subditos, & in-
feriores: ergo licèt sit turpe, & dissonum rationi
principem non seruare suas leges quoad directio-
nem, non tamen quoad p&#x0153;nas etiamsi pecuniariæ
sint: & sic potest intelligi illa lex, princeps. ff. de
legibus. Quartò, hoc idem probat Rebuffus suprà,
quia nemo potest cogi, nisi à superiori: princeps
autem non habet superiorem, vt docet Hieron.
Psal. 50. & refertur cap. totam de p&#x0153;nit. dist. 3. &
August. de Ancona de potest. Eccles. quæst. 44. in
fine.</P>
<P>  Tertia opinio est, Principem non obligari dire-<marginalia>16</marginalia>
ctè, sed indirectè suis legibus quoad vim directi-<marginalia>3. opinio.</marginalia>
uam: quoad punitiuam autem, nec directè, nec in-<marginalia>Princeps non|obligatur suis|legibus dire-|ctè, sed indi-|recte&#x0303;.</marginalia>
directè.</P>
<P>  Et quidem, quòd Princeps suis legibus directè
non obligetur etiam quoad vim directiuam iam
oste&#x0303;di circa primam opinionem & ampliùs osten-
dam inferiùs, §. sed optimè Azor. Quòd aute&#x0303; obli-
getur ad fauendum, quod præcipit & non ex pa-
cto, iam etiam ostendimus: oportet ergo explicare
vnde proueniat ea obligatio, & quanta sit & ad
quam virtutem pertineat. Et quidem cùm hæc
obligatio indirecta sit, communiter auctores eam
deducunt ex principiis extrinsecis: non tamen be-
ne omnes. Nam quidā dicunt Deum, qui est prin-
cipalis auctor potestatis legislatiuæ, eam cōcedere
sub ista conditione, & non aliter, quod Princeps
proprias leges seruet: & quod Deus sit principalis<marginalia>Deus est au-|ctor omnis po-|testatis Eccle-|siasticæ, & ci-|uilis.</marginalia>
auctor potestatis legislatiuæ Ecclesiasticæ clarum
est, quia illam dedit immediatè Petro, & aliis Apo-
stolis pro se, & successoribus saltem Petri: de
ciuili etiam constat illam dare mediante Repub.
vnde cùm homo legem fert, gerit se, vt minister
Dei, & dispensator. Rom. 13. minister Dei est, &c.
Et efficacia legis ad obligandum; magis pendet ex
efficacia Dei principalis legislatoris. Deus autem
non solùm, vt auctor gratiæ, sed etiam naturæ vult
legislatorem humanum, non aliter habere pote-
statem ad ferendas leges nisi cum vniuersali obli-
gatione illarum, qua totam Rempub. vt constan-
tem corpore, & capite comprehendat: quia id ne-
cessarium est ad commune bonum, ad quod ipsa
potestas ordinatur: datur enim in ædificationem,
non indestructionem: sed iste modus dicendi di-
splicet, quia Deus non dat potestatem legislatiuam<-P>@@

<-P>principi, aut Reip. sæculari, nisi quatenus condit
illam cum potestate condendi leges per se, vel
per principe&#x0303; ab ea constitutum resultantem ex na-
tura ipsius Reip. vnde si per impossibile Resp. non
esset producta à Deo, eandem potestatem habe-
ret, & ideo propriè Deus non fert leges humanas,
sed latè, aut per modum causæ vniuersalis, sicut
efficit omnes alias res, & quamuis speciali, &
formali voluntate daret potestatem ciuilem, sicut
dedit ecclesiasticam nunquam explicuit nec insi-
nuauit se dare illā potestatem cum eo pacto, &
conditione: etsi legislator nec formaliter nec vir-
tute se vellet comprehendere propriis legibus,
imò formaliter vellet se excludere, iudicans se
nihil sibi posse imperare generatim, aut speciatim,
vt verum est, & iam ex communi opinione dixi-
mus, & ostendimus, aut quia licèt posset, nollet
tamen se comprehendere: lex esset nulla quia non
seruatur conditio cum qua Deus dedit facultatem
ferendi legem, hoc autem est absurdum: ergo
non habet facultate&#x0303; eo modo restrictam, & coar-
ctatam: ergo tunc lex alios directè obligat, ipsum
autem non obligat directè, vnde ergo oritur illa
obligatio? Si dicas, licet Deus non dederit faculta-
tem cum ea conditione, vt nisi se lege compre-
henderet, inualida esset, tamen voluit, vt nulla es-
set nisi se obligaret ex promissione ad illam ser-
uandam, quis nouit talem Dei ordinatione&#x0303;? quis
talem fecit promissionem, cum legem fecit, vel
potestatem legislatiuā accepit, præsertim iure hę-
reditario sibi competentem? Si dicas Deum illi
præcipere, vt leges suas seruet, strictiori vinculo
illas tenebitur seruare quàm subditi, nempe diui-
no præcepto, in quo sine causa sufficienti non po-
terit validè nedum licitè secum dispensare, sicut
in proprio potest dispensare cum subditis. Præ-
terea tale præceptum speciale inauditum est, fict&#x0169;,
& chimericum est, & minimè necessarium: quia si
aliqua ratione est necessarium bono publico, vt
seruet suas leges, præcepto naturali tenebitur illas
seruare: vnde redundabit positiuum, salte&#x0303; non
erit necessarium, si autem non est necessarium
bono communi, vt leges proprias sernet, non erit
necessarium, vt Deus speciali præcepto positiuo
id ipsi præcipiat, ergo absque necessitate & sine
fundamento fingitur tale præceptum: vnde Caie-
tanus, Sayrus, Valentia, Sotus, Medina, Victoria, &
alij communiter ex iure naturali proximè, & im-
mediatè censent hanc obligationem oriri, ius au-
tem naturale, vnde oriri putat Sotus hanc obliga-
tione&#x0303;, est, quod tibi non vis, alteri ne statuas: & Vi-
ctoria putat iniustum esse onera aliis imponere,
quæ ipse portare nō vult: debitum autem vt quis-
que portet onera, quæ aliis imponit siue præcep-
to siue doctrina: nonnulla enim absurditas & tur-
pitudo est, proprios mores à doctrina, & legibus
propriis discrepare, vt patet ex locis scriptutę su-
perius citatis, & ex multis aliis scripturæ, &
patrum ac philosophorum testimoniis, vbi repre-
henduntur, qui aliter docent vel præcipiunt quàm
faciant. Quæ culpa non est grauis, secluso scan-
dalo & aliis incommodis, & est per se & neces-
sariò adiuncta actibus, quibus legislator efficit op-
positum eius, quod præcipit, & maior est in legis-
latore, quàm in mero doctore & magistro, quam-
uis in vtroque sit leuis. Est & alia turpitudo in su-
periore & capite non se conformare cum mem-
bris in moribus necessariis ipsor&#x0169; seu in oneribus<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0325.jpg/>
@@1@<SE325>Disput. XIV. Sectio II. 309
<duolan 2><-P>legum, siue propriarum ipsius capitis, siue ante-
cessorum æqualium, siue superiorum tali capiti, &
membris, siue Dei, siue hominum, turpitudo enim
est, caput, & membra in pari causa non portare
onus æquale, & hanc turpitudinem notauit bene<marginalia>Turpe est ca-|put & mem-|bra in pari|causa nō por-|tare onus æ-|quale.</marginalia>
Caiotanus, quem cæteri postea secuti sunt Vaz-
quez, Valentia, Sayrus, & alij ex Augustino 3.
confess. cap. 8. & refertur cap. quæ contra mores,
d. 8. vbi ait, turpis est pars suo vniuerso non congruens.
Vnde obligatio seruandi propriam legem, ne oria-
tur turpitudo hæc, oritur ex iure naturæ, seu ex
ipsa natura tamquam ex causa per se proxima, &
principali: ex lege autem tamquam ex conditione
sine qua non: & videtur mihi leuis obligatio, sem-
per tamen est coniuncta cum operibus legislato-
ris, quando subditos lex obligaret. Hæc obligatio,
cùm sit per se annexa officio suo, quia debet ex of-
ficio subiicere humerum eisdem oneribus: videtur
pertinere ad iustitiam commutatiuam, sed quia
solatium non magnum est subditis, non est obli-
gatio hæc grauis, sicut etiam dicemus infrà cum
communi opinione, si quis sine causa sufficienti
impetret dispensationem, & ea vtatur, in legibus
humanis peccare venialiter eo quod membra de-
bent conformari in oneribus cum aliis membris
eiusdem corporis. Hinc Simon de Cassia tract. de
iusto iure dominij dixit, non esse iustum Regem
si iustam legem positam non sequatur, quidam
verò putant hanc culpam esse contra iustitiam le-
galem, ex qua caput tenetur consulere bono com-
muni, cōformando se cum membris: contrarium
enim per se esset indecorum.</P>
<P>  Tertia obligatio est, ne eius persona, & leges<marginalia>17</marginalia>
vilescant subditis, & ideò leges violentur: nam si
Rex non seruat propriam legem, reddit eam du-
ram, subiectam, scandalosam, contemptibilem, &
inutilem; quam tamen reddere talem non deberet.
Sayr. sup. num. 10. Card. cap. cum omnes de const.
not. 2. Butri. ibi Panorm. num. 2. Ioann. Bap. Ferre-
tus, cap. 1. de constit. num. 50. fauet Ambros. in id
Roman. 1. gratias ago, &c. dicens, facilè facit infe-
rior, quod fieri viderit à potiori, & Sanazarius lib. 1.
epigram. ad Federicum Regem, publica nimirum res
tunc sibi constat, & æquum Imperium, cùm Rex quod
iubet, ipse facit. Claudianus de 4. consul. Honorij,
in commune iubes si quid, censésve tenendum: Primus
iussa subi. Quam rationem assignauit lex illa 16.
tit. 1. partita 1 vnde Rebuf. initiò citatus, ait Prin-
cipem instar Zaleuci Regis debere proprias leges
seruare, si ab aliis seruari velit: de quo loquitur
Valer. maxi. lib. 1. de iust. & idem Rebu. in pro&#x0153;m.
concordatæ glos. 1.</P>
<P>  Et hæc obligatio est charitatis, qua quis tene-
tur consulere propriæ ęstimationi, & bono subdi-
torum, & peccatum contra illam, quatenus con-
cernit bonum subditorum, est peccatum scandali,
quo præbetur illis occasio ruinæ, & violando le-
ges superiorum: cùm videant illos secundum ipsas
non viuere, vt si videant Papam sine causa non ie-
iunare, non dicere officium, non adesse sacro,
&c. Et non suscipere onera, quæ illis imponit.</P>
<P>  Non audeo dicere, hîc esse etiam obligationem
iustitiæ, quamuis enim ex officio, prælati Ec-
clesiastici teneantur saluti spirituali subditorum
attendere: non tamen videtur, quod ex officio, &
iustitia teneantur tali bono attendere per hoc, vel
alia eiusmodi exempla, sed per conuenientia
præcepta, vel alia media, & eodem modo tenentur<-P>@@

<-P>omnes principes attendere bono communi pro-
portionato, cum communitate, quam guber-
nant.</P>
<P>  Quædam tamen sunt leges propriæ, quas si<marginalia>Quædam le-|ges ex iustitia|à Principe ser|uandæ.</marginalia>
non seruet princeps, peccabit contra iustitiam, vt
taxantes pretia rerum: quia ex iustitia tenetur ser-
uare pretium iustum commune non solùm natu-
rale, sed etiam legale, sicut multi dicunt clericos
non obligari directè legibus sæcularium, tamen
peccare mortaliter contra iustitiam si pluris ven-
dunt triticum, quàm lege taxatum sit: si autem
Pontifex nō ieiunet, vel non abstineat à carnibus,
vel lacticiniis nō peccabit mortaliter contra tem-
perātiam, sicut alij, nec si omittat officium, vel sa-
crum in festo, contra religionem, quidquid dicant
aliqui, vt Victoria relect. de simon. num. 39. Sotus
suprà, Vazquez, & Suar. hîc, quia lex humana, non
constituit medium respectu omnium in materia,
circa quam versatur, sed tantum respectu subdito-
rum, quibus solis imponitur, quosque directè
obligat: cùm igitur superior non obligetur dire-
ctè suis legibus, nec sibi imponantur, eo quod sibi
nihil potest propriè præcipere, efficitur, vt non
seruans suas leges non peccet eo genere peccati,
quo peccarent eius subditi. Nec secluso scandalo
peccat mortaliter, sed venialiter tantùm, vt apertè
docet Viualdus 3. p. candelabri cap. 12. in fine, sic
interpretans D. Thom. & Caiet. hîc quæst. 96. a
5. ad 3. sed D. Thom. solum dicit principem obli-
gati ad seruādas suas leges quoad vim directiuam
propria voluntate, non verò quoad coactiuam:
quod contra aliquos putat Caietanus esse verum,
siue à principio sine causa voluerit se eximere à le-
ge, siue postea: nam ridicula esset obligatio, si cùm
vellet, posset eam non suscipere vel susceptam ex-
cutere manente lege erga alios, vnde concludit
posse quidem se eximere à lege, & à principio, &
postea, vt quemc&#x0169;que alium etiam sine causa, &
tunc agendo contra legem, non esse reum viola-
tæ legis, & voti, sicut neque alius sine causa dis-
pensatus, agere tamen contra ius naturæ, quia
pars iure naturæ debet conformari toti, & caput
membris, & quia plus mouent exempla, quàm
verba, & princeps non solum vt præsit, sed vt
prosit creatur. Sentit ergo Caietanus principem
(sublata ratione exempli) quando se exemit sine
causa à lege, peccare sicut subditum sine causa
dispe&#x0303;satum. De hoc autem postea dicemus ex Ca-
ietano, & communi solum peccare venialiter: er-
go idem secundùm D. Thom. dicendum est de
Pontifice in illo euentu: & secundum nos simpli-
citer, quia nunquam directè comprehenditur, nec
comprehendi potest sua lege. Vnde rectè quidam
recentiores dicunt, principem directè, & per se
non obligari ad culpam suis legibus, quia ad hoc
requiritur iurisdictio, quam tamen princeps non
habet in seipsum; & licet eam haberet, se non obli-
garet; quia præter facultatem requiritur animus,
& intentio obligandi, quæ deest principi erga se-
ipsum. Optimè etiam Medina quæst. 96. art. 5. dub,
2. ad 2. in 2. solu. ait.</P>
<P>  Secundò respondeo, & hanc solutionem nota,
quod fortassis lex lata à principe, respectu princi-
cipis, respectu principis non habet vim legis pro-
priè loquendo: nam non est causa immediata, &
proxima, à qua princeps in conscientiam obliga-
tur, sua lex; sed est conditio requisita, qua posita
emanat iure naturali obligatio ad seruādam suam<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0326.jpg/>
@@1@<SE326>310 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>legem. Nam lex naturæ præcipit, quòd caput se
conformet corpori, & membris, & quòd patiatur
lege&#x0303; quā ipse tulerit, malè tamen Med. addit ver-
bum fortassis: & malè in solutione vltimi argume&#x0303;-
ti approbauit in genere solutione&#x0303; Caiet. sed bene
(id intelligendo de obligatione indirecta) docuit,
principem non posse eximere se à lege propria,
quamuis posset alium eximere: nam in principem
tamquam in exemplar omnium oculi sunt conie-
cti: vnde se omnino eximere à lege esset in perni-
ciem reipubl & contra legem naturæ, patere legem
quam ipse tuleris.</P>
<P>  Sed optimè Azor tom, 1. lib. 5. cap. 11. quæst. 1.<marginalia>18</marginalia>
in hac quæst. an princeps ligetur suis legibus, ait,
esse duas opiniones: primam D. Thom. Soti, Caiet.
obligari suis legibus, sed hos à cæteris, iudicio suo,
non re sed verbis tant&#x0169; dissentire: secundam, esse
legibus suis solutum quamuis naturalibus, & di-
uinis legibus teneatur, quam tribuit Felino cap.
canonum, seu 1. de const. num. 30. & 31. & vtrius-
que iuris interpretibus, & nonnullis Theologis,
& sanè eam rene&#x0303;t Bald. & Orosc. l. princeps. ff. de
legib. Bald. digna vox in prin. & num. 1. C. eod. tit.
Decius cap. 1. de const. in 1. lectura n. 48. & 61. &
in 2. lectura num. 20. & de statutis, & consuetudi-
nibus subditorum disserentes: eandem sententiam
tradidêre plures citati à Tiraquello de retractu
linagier §. 1. glos. 13. num. 38. pro qua opin. præter
argumenta, quæ nos suprà fecimus in 1. part. 2.
opinionis ipse Azor adducit l. ex imperfecto ff. de
legatis 3. vbi dicitur. Ex imperfecto testamento liga-
ta & fidei commissa imperatorem vendicare, inuerecun-
dum est. Dicit enim tantam maiestatem seruare leges,
quibus solutus esse videtur: item inst. quibus modis
testamenta infirmentur ad finem habetur. Diuus
Seuerus & Antoninus sæpissimè rescripserunt, li-
cet legibus soluti simus: attamen legibus viuimus: & l.
ex imperfecto, C. de testam. ait Alexander Impe-
rator ex imperfecto testamento nec imperatorem hære-
ditatem vendicare posse sæpe constitutum est, licet enim
imperij solemnibus iuris lex imperatorem soluerit: nihil
tamen tam propri&#x0169; est, quàm legibus viuere: & l. digna
vox. C. de legib. postquam dictum est, decere ma-
iestatem imperatoriam profiteri se legibus obligari, sub-
ditur, & reuera maius imperium est subdere legibus
principatum. Adducit etiam Azor quòd Romanus
Pontifex habet auctoritatem à Christo, non à po-
pulot$unclearergo non potest humana potestate ligari: &
quòd cæteri Principes, vr Imperatores, & Reges
licèt habeāt à populis potestate&#x0303;, tamen iam populi
ipsi potestatem à se abdicarunt, & in principes
transtulerunt, vnde lex Imperatoria vel Regia, po-<marginalia>Lex Impera-|toria vel Re-|gia populum|tenet, princi-|pem non item.</marginalia>
pulum quidem tenet, principem non item: & sub-
iungit Azor. Fateor itaque principem esse suis le-
gibus solut&#x0169;, quatenus illius leges sunt: nec enim
princeps sibi imperat, aut sibi præcepta vel leges
dat; sed iure naturali, (quod ipsa æquitas, & hone-
stas rationis præscribit) princeps suas leges serua-
re debet. Et hoc non est principem suis legibus
alligari, sed iure naturali debere id facere quod ip-
sa æquitas, & honestas rationis postulat: hoc enim
est quod docuit D. Thomas principem suis legi-
bus ex honestate rationis constringi. Quapropter
existimo Sotum, Caietanum & alios in hac parte
nihil, aut parum dissentire à Iurisperitis: nam hi
nihil aliud volunt, nisi leges principis, vt ipsius
sunt leges, eum non tenere: illi verò contra volunt
principem suis legibus ligari, non vi ipsarum le-<-P>@@

<-P>gum, sed ex honestate, & æquitate rationis. Nam
recta ratio præscribit, vt seruet princeps leges,
quas condit: ita vt graue peccatum non cōtrahat,
si eas non seruet: at ex honestate rationis decet
principem id facere, quod lege sua imperat, vt suo
exemplo alios inuitet, alliciat, flectat, & moueat:
ac ne quispiam possit occasionem arripere per-
fringendi legem. Et quia lex eo ipso, quòd est iu-
sta, decet maximè principem, vt iuxta eam viuat,
quamuis ad eam seruandam vi ipsius legis in inte-
riori foro minimè compellatur.</P>
<P>  In quibus verbis Azor cōfirmat omnia, quæ di-<marginalia>19</marginalia>
ximus, scilicet principes suis legibus directè non
obligari, sed iure naturali, & hāc obligatione&#x0303; non
esse grauem, aut sub mortali, quod etiā insinuant
leges modo adductæ, quæ vtuntur verbis dece&#x0303;tiæ,
indece&#x0303;tiæ, vel indecori, & verecundi, &c. quæ vo-
ces leuem tantùm obligationem indicant, scilicet
secluso scandalo. Vnde paulò post idem Azor ad
1. arg. ait. Respondemus, in his omnibus locis so-
lùm ostendi debet, principem quadam naturali
æquitate, & honestate suas leges seruare: non ta-
men ita eis teneri, vt si non seruet, graue peccat&#x0169;
semper incurrat, quale nimirum priuati contra-
hunt: nec enim qui contra naturalem honestatem
rationis agit, eo ipso sese graui peccato obstringit.</P>
<P>  Vnde non mihi placet, quod aliqui dicunt pec-<marginalia>20</marginalia>
care mortaliter etiam semoto scandalo, & aliis
circunstantiis, Pontificem, qui leges suas merè po-
sitiuas non seruat, vt si non confiteatur singulis
annis, si non communicet in Paschate, si faciat cō-
tractum iure tantùm humano Simoniacum, & in
aliis similibus. Quod tribuitur Victoriæ relect. de
Simonia, num. 39. Couarruuiæ cap. alma mater,
part. 1. num. 5. & 7. Decio ca. sanè, 2. de officio de-
legati, num. 6.</P>
<P>  Sed in primis Victoria loquirur cum formidi-<marginalia>Pontifex non|peccat morta-|liter suas leges|positiuas non|seruàns.</marginalia>
ne, ait enim: si Papa faciat contractum aliàs Simo-
niacum de iure positiuo grauiter peccaret, quia
princeps tenetur sua lege quoad vim directiuam,
&c. dixi, inquit, grauiter: quia fortasse, neque à mor
tali excusatur, & quia vendit non sua, & ratione
scandali, & ratione iniuriæ, quam aliis facit coge&#x0303;-
do ad ius, quod ipse tenere non vult, & idem est
de similibus aliis, quę sunt iuris positiui: & ibidem
ait, quod peccaret peccato Simoniæ, sicut pecca-
ret contra temperātiam, si absque rationabili cau-
sa non ieiunaret, quæ sunt de iure positiuo. Dein-
de oppositum esse communiorem sententiam, pa-
tet, ex eo quòd ibidem dicit, quamuis Doctores
teneant, quòd non peccatet peccato Simoniæ, sed
acceptionis personarum, vel auaritiæ, vel alio hu-
iusmodi, & infra, licet contra huiusmodi proposi-
tiones teneat glossa illo cap. ex parte, & Antonius
de Butrio, Imola & Card. cap. 1. de Simonia.</P>
<P>  Præterea Caietanus tom. 1. op. 15. quæst. 2. &
Sotus 7. iust. quæst. 5. art. vlt. dicunt, religiosum fa-
ctum Episcopum solùm teneri ad obseruantias
religiosas præter tria vota, sub peccato veniali,
quia solùm tenetur quoad vim directiuam. Ergo
similiter cùm docent principem teneri suis legi-
bus quoad solam vim directiuam, deberent po-
nere tantùm obligationem sub veniali: & ratio
vtrobique esse videtur, quia obligatio illa non est
ex vi legum, vel statutorum, talis enim esset gra-
uis in illis sicut in aliis, sed ex quadam decentia, &
honestate.</P>
<P>  Decius autem suprà, malè pro illa sententia ci-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0327.jpg/>
@@1@<SE327>Disput. XIV. Sectio II. 311
<duolan 2><-P>tatur: non enim ait, Pontificem peccare mortali-<marginalia>Papa tenetur|ad Confessione&#x0303;|annuam, sed|non cogitur.</marginalia>
ter, si non confiteatur iuxta cap. omnis vtriusque
sexus, sed peccare. Verba eius sunt: Conclusio se-
cundùm Modernos cap. 1. de constit. in fine. fall. 4.
est, quòd Papa tenetur ad confessionem, sed non
cogitur confiteri secundùm formam, quæ habe-
tur in cap. omnis vtriusque de p&#x0153;nit. & remis. sed
cōsiderandum est, quod de rigore iuris nullo mo-
do obligatur cap. proposuit, de concess. præbend.
l. digna vox, C. de legibus, sed solùm obligatur de
naturali æquitate, quæ est patere legem, quam ipse
tuleris cap. 1. de constit. & dixi ibi. Et ex ista ratio-
ne etiam infertur, quòd etiam teneatur secundùm
formam cap. omnis vtriusque. Couarruuias etiam
suprà, nobis non obstat: nam illo num. 7. inquirit,
an Pontifex teneatur confiteri semel in anno, &
ait de hac re agere Dec. & gl. c. sane, 2. de offi. dele.
gl. c. nemo, 9. quæst. 3. Dom. cap. iustum, d. 9. Ioan.
Andr. cap. omnis vtriusque. Idem & Panor. nu. 14.
cap. significasti, de foro compet. Felin. d. cap. sanè,
& cap. 1. de constit. fallen. 4. Syluest. confess. 2. q. 6.
Theolog. 4. dist. 17. Nauarrum de p&#x0153;nit. dist. 5. in
princ. num. 32. & cap. placuit, de p&#x0153;nit. dist. 6. nu.
15. & communem resolutionem, & decisionem
horum esse, non teneri confiteri præcisè semel in
anno: quod etiam tenet Sotus 4. dist. 18. quæst. 1.
art. 5. Viuald. in candelab. p. 4. cap. 8. num. 57. Hen-
riquez 1. de sacram. p&#x0153;nit. cap. 3. num. 2.</P>
<P>  Quorum, inquit Couarruuias, opinio in hoc
sensu mihi placet, vt ratione præcepti humani, ex
eius vi cogente non teneatur Pontifex, semel in
anno præcisè: opinor tamen eum omninò teneri
ad hanc confessionem semel in anno, ex vi illius
Canonis directiua, ratione sanè naturali, quæ do-
cet, principem etiam legibus humanis subdi-
tum esse, & statim subiungit, teneri sub peccato
graui, & mortali, quod malè tribuit Decio, sed
num. 7. rem declarans ait. Si non sumat Euchari-
stiam in Paschate, aut non confiteatur semel in
anno, grauissimè peccare. Primò, quia licet sum-
mus Princeps non subiiciatur legibus humanis,
quoad earum vim præcisè cogentem seu coacti-
uam: tamen non eximitur à legibus humanis,
quoad vim directiuam, quæ procedit à lege na-
turali, & eius ratione, & simul a lege humana. Ra-
tio enim naturalis dictat, princi pem teneri ad
seruandam legem, quam subditis indixerit.
Secundò, quia licet præceptum confessionis
aliqua ex parte humani iuris sit, non omninò di-
uini, tamen verè est iuris diuini limitati per hu-<marginalia>Præcept&#x0169; Cō-|fessionis est di-|uini iuris, sed|limitati per|humanum.</marginalia>
manum: nam vtriusque iuris violatio vnum pec-
catum est, quoniam ambo illa præcepta vnicum
actum iniungunt: & alterum est alterius determi-
natio: semel autem constituta lege à Pontifice, vt
confessio fiat semel in anno, non potest sine iusta,
& grauissima causa summus Pontifex seipsum, vel
alium liberare ab obligatione confitendi semel
in anno,</P>
<P>  Sed Couar. quem omninò sequitur Sayrus libr.
3. cap. 4. num. 14. crasso modo philosophatur. Nam
ex eo quod princeps teneatur suis legibus quoad
vim directiuam ratione admixtæ rationis natura-
lis, non sequitur obligatione&#x0303; esse grauem, & sub
mortali, quoniam ratio ad multa leuiter, & sub ve-
niali tantùm obligat, similiter, ex eo quod præce-
ceptum de confitendo semel in anno, vel commu-
nicando in Paschate sit determinatio iuris diuini,
malè colligit violationem eius esse peccatum<-P>@@

<-P>mortale, quando non violatur, qua parte diuinum
est, sed qua parte est humanum nempe quoad de-
terminationem temporis, si Papa numquam con-
fiteretur, & numquam communicaret, duo pecca-
ta committeret, alterum mortale contra præce-
ceptum diuinum, quo tenetur aliquando confite-
ri, & communicare: alterum verò contra præce-
ptum diuinum naturale, quo tenetur propriam
legem seruare de confitendo, & communicando,
priusquàm obligetur præcepto diuino: & hoc
peccatum est veniale: quia natura solùm sub ve-
niali obligat, vt princeps propriam legem obser-
uet, ne in suo opere à suis præceptis, & monitis si-
ne causa discrepet, & vt corpori, cuius caput est, se
conformet in oneribus, qui illis prælatus est in
honoribus.</P>
<P>  Viualdus in candelabro tract. de confessione
num. 10. ait, an Papa teneatur confiteri semel in<marginalia>Quare Papæ|teneatur con-|fiteri, & com-|municare.</marginalia>
anno. Vide Couarr. & numer. 14. vide Nauarrum.
Vnde nescias, cuius sententiam amplectantur, sed
Suarez 3. p. tom. 4. disp. 36. sect. 2. num. 5. solùm di-
cit Pontifice&#x0303;, vi directiua teneri ad confessionem
annuam, tamen dum addit, vt rectè Couarruuias
significat obligationem esse sub mortali, sed ibi-
dem refert Richardum 4. d. 17. art. 2. quæst. 4. ad 5.
vbi dicit teneri tantùm ex congruitate iuxta cap.
confidimus, & cap. iustitia 25. qu. 1. & Scotum ead.
d. quæst. 1. art. 1. inde probante&#x0303; præceptum con-
fessionis non esse merè Ecclesiasticum, aliàs non
obligaret Papam; refert etiā Nauarrum de p&#x0153;n. d.
5. in prin. nu. 32. asserentem, si Concilium genera-
le est supra Papam, obligari ea lege; si autem (vt
verum est) non est supra Papam, sed infrà, non
obligari, quia non potest obligari ab inferiori, &
licet à Papa sit confirmatum, tamen non posse
principem à se ipso, vel ab æquali, lege lata obliga-
ri, ex quibus auctoribus habemus, principem nec
sub mortali nec directè propriis legibus alligari:
& licet hoc concederemus in lege annuæ confes-
sionis, malè aliqui idem putant in reliquis omni-
bus: nam hæc est determinatio iuris diuini, non
verò reliquæ omnes.</P>
<P>  Rectè autem Leonardus Lessius 2. de iustitia ca.
35. dub. 5. ait, Papam non posse incurrere p&#x0153;nas Si-
moniæ iure Ecclesiastico statutas, quia princeps
non subest suis legibus quoad vim cogendi per
p&#x0153;nas, cùm nemo iurisdictionem in seipsum ha-
beat, sicut nec par in parem. Secundò, Papam, et-
si faciat contractum iure humano aliàs simonia-
cum, non peccare mortiferè, modò scandalum ab-
sit: quia non tenetur suam legem seruare, nisi eo
iure, quo tenetur se conformare subditis. Ter-
tiò, licet quidam dicant, si iusta causa subsit,
posse secum dispensare, sicut cum subditis: verius
tamen esse dispensationem hāc locum hîc non
habere, quia non obligatur imperio suę voluntatis,
sed iure naturali, in quo non potest secum dispen-
sare, neque verò ea opus esse, quia posita causa,
cessat ea obligatio per se, eo quod desinat illa ra-
tio, ob quam se subditis debebat conformare.
Vnde falsò vel impropriè Syluester verbo lex,
quæst. 14. Caiet. quæst. 96. a. 3. ad 3. Med. & Valen.
ibi Sayr. lib. 3. cap. 4. num. 13. Vaz. & alij princi-
pem in suis legibus posse secum veluti cum sub-
dito dispensare. Iam enim superiùs ostendimus,
principem sua lege non obligari directè, sed iure
naturali supposita sua lege. Rectè autem Syl. ver-
bo Simonia, q. 4. & Sotus. 9. iust. quæst. 5. a 2. do-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0328.jpg/>
@@1@<SE328>312 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>cent Papam, non posse in Simoniam iuris huma-<marginalia>Papa nō potest|in Simoniam|lege humana|prohibitā in-|currere.</marginalia>
ni incurrere: nam præceptum generale naturæ
de seruanda propria lege naturæ, nō ponit actum
principis in eadem specie, in qua esset actus sub-
diti, qui directè subditur legi principis, quæ spe-
cialiter pertinet ad materiam talis virtutis, & vi-
tij, & ideò in ea specie vitij violationem legis
humanæ constituit. Vnde non satis consequen-
ter ad sua superiora dicta Leonardus cum Vict.
relect. de Simo. num. 39. docuit, Papam posse esse
Simoniacum Simonia iuris humani, & principe&#x0303;,
si absque causa non seruet suam legem peccatu-
rum pro conditione materiæ, & virtutis præcep-
tæ, vt si non ieiunet tempore quadragesimæ, pec-
caturum contra temperantiam: si non seruet diem
festum, contra religionem.</P>
<P>  Confirmatur nostra sententia de obligatione<marginalia>22</marginalia>
tantùm indirecta, ex Baldo. l. 2. C. de seruit. num.
40. & Decio cap. 1. de consti. lectura 1. num. 15.
dicentibus, principem obligari ad seruandam suā<marginalia>Princeps obli-|gatur ad ser-|uandam suam|legem ex dis-|cursu rationis</marginalia>
legem; non ex ipsa lege, sed ex discursu rationis,
& æquitate: idem tenet Felin. c. 1. de const. nu. 30.
& 31. & ait esse clarum ex l. princeps, ff. de legib.
citat etiam Cardinalem consil. 2. incip. circa sta-
tutum, & Bald. l. 2. C. de seruitute, & à qua, col-
la. 10. vnde idem Baldus cap. filij si de feu. suc.
contro. inter do. & agna. ait, si Imperator legiti-
mat spurium stante legitimo, non habere prę ocu-
lis iustitiam publicæ honestatis. Et Felin. loco
cit. num. 34. & seque&#x0303;tib. refert Ioan. Andr. Pan.
Domin. Imol. Astense. Anto. de Butrio, asseren-
tes, Papam nullo iure humano obligari, nec te-
neri confiteri semel in anno ex necessitate propter
cap. omnis vtriúsque sexus, sed ex quadam
decentia æquitatis, & rationis naturalis. Sayrus
etiam tom. 1. lib. 3. cap. 4. à nu. 4. ait, leges prin-
cipis vt ab ipso sunt, ipsum non obligare, sed tan-
tùm ratione cuiusdam æquitatis & honesta-
tis.</P>
<P>  An verò princeps saltem ex simili decentia
æquitatis, teneatur seruare statuta, seu leges mu-<marginalia>23</marginalia>
nicipales prouinciarum sibi subiectarum, saltem<marginalia>Dub.|Princeps an te|neatur serua-|re leges muni-|cipales.</marginalia>
quando in illis moratur, vel peregrinatur? vide-
tur enim teneri ob vniformitatem morum, & vi-
tationem scandali. Respondeo, tunc non teneri:
est communis sententia ex Felino cap. 1. de con-
stit. num. 30. referente Cardinalem. consil. 2. ci-
tato, idem tenet Tiraquellus alios referens de
vtroq. retractu lib. 1. gloss. 1. §. 13. num. 38.
Suarez opusculo de legib.</P>
<P>  Probatur, quia talia statuta lata sunt ab inferio-
ri: ergo nec de æquitate possunt principem obli-
gare. Qua etiam ratione dicunt communiter Ca-
nonistæ, Legatum Pontificis, dum est in aliquo
episcopatu, non obligari peculiaribus legibus il-
lius. Imò addit Tiraquellus suprà cum aliis, licèt
tale statutum particulare approbatum sit ab ipso
principe, non obligare illum. Ratio esse potest,
quia non approbat illud pro tota sua Repub. sed
pro determinato loco: ideò nulla ratio obligat
caput totius Reip. vt illi subdatur. Quod limitat
Suarez, nisi talis locus sit propria habitatio ipsius,
vt Roma respectu Papæ, Curia respectu Regis:
nam quæ ibi generaliter seruanda statuuntur, non
tantùm ab inferioribus, sed etiam per supremam
potestatem principis fiunt, & ita eum obligare vi-
dentur, quia in eis procedunt omnes rationes, quæ
in legibus communibus: & quia speciali ratione<-P>@@

<-P>se habet tanquam ciuis, & membrum eius loci.
Ex vi autem legum positiuarum, nulla est obliga-
tio in principe supremo, ad suas vel suorum præ-
decessorum leges seruandas: rectè enim Iustinia-
nus auth. de consulibus non longè à fine collat. 4.
imperarori, dixit, Deus & leges ipsas subiecit. Iulius
Cæsar leges sanxit, quibus etiam reges obtempera-
rent, vt refert Cornel. Tacit. 3. annal. cap. 5. qui-
bus legibus, senatu ita decernente, primus omni&#x0169;
Augustus Cæsar, deinde alij Imperatores penitus
soluti sunt, vt constat ex Dione lib. 83. histor.
Rom. dicente, Aliud porrò quoddam ius habent,
nulli vnquam Romano apertè & in omnibus re-
bus concess&#x0169;: legibus enim soluti sunt Imperato-
res, &c. & in epitome, quam ex multis libris Dio-
nis composuit lib. 53. ait, in vrbe sibi vsurpaue-
runt Imperatores, quod anteà ciuium Romano-
rum datum est nemini, vt soluti legibus esse di-
cantur, hoc est (inquit ille author) omnis legis
necessitate liberati, neque iis quę scripta sunt, sub-
iecti. Itaque dempta nominis acerbitate regiam
obtinent potestatem, & nonnullis interiectis, Se-
natus Cæsarem (Augustum) à quo magno hono-
re afficiebatur cōmunicato sæpè rerum agendar&#x0169;
consilio, mutuò colebat, eumque vt Imperato-
rem decreto liberauit omnibus legum vinculis:
vt ea quæ vellet, faceret, & ab iis, quæ nollet, absti-
neret. Ex quibus auctoribus patet, Imperatori
Regiam potestatem datā, nimir&#x0169; qualem Reges
ante Seruium Tull&#x0169; habebāt, vt illi satis insinuāt,
& Augustinus 3. ciuit. cap. 21. dicens, Augustum
Cæsarem ad regale arbitrium cuncta reuocasse, &
Onuphrius Panuinus 1. Romanorum principum
affirmans, illis hoc singulare, & ante nemini Du-
cum concessum est, vt ipsi legibus omnibus soluti
essent: qua ratione regiam omninò potestatem
habent, odioso nomine expuncto, &c. quæ ferè
omnia repetit commentario in 2. fastorum, &
Antonius Augustinus lib. de legibus, cum de lege
Cornelia, & soluto legibus disserit, & de lege Re-
gia, qua à Senatu, P. Q. R. omnis potestas & Im-
perium ad Remp. gubernandam in Imperatorem
translatum est. Quamobrem (inquit Ant. Augu-
stinus) soluti dicuntur ab Vlpiano lib. 13. ad legem
Iuliā & Papiā, cuius sententia refertur l. princeps,
ff. de legib. Vnde inde Mend. 1. de pactis, cap.
5. numer. 31. restrinxit hanc legem Princeps ad
leges Papiam, & Iuliam, quem meritò Vazquez
suppresso nomine reiecit, vt in secunda opinione
retulimus, consentit nobis Alciatus libello de
Magistratuum ciuilium officiis, & alij plures in
dict l. princeps, lege etiam Imperij solemnibus
iuris Imperatorem solutum esse constat, l. ex im-
perfecto, C. de testam. Vlpianus ergo suprà ex
generali illa propositione, princeps legibus so-
lutus est, ostendere voluit solutionem à lege Iulia,
& Papia.</P>
<P>  Nec refert, quod pro se adducir Mendoza num.<marginalia>24</marginalia>
52. Imperatores nonnullis legibus solutos nō esse:
lege enim, qua interdictum erat absentes consules
creari, Iulius Cæsar se solui rogauit à senatu, vt re-<marginalia>A quibus le-|gibus impera-|tores soluti nō|fuerint.</marginalia>
fert Appian. 2. libr. de bellis ciuilibus, lege etiam
Falcidia solutos non esse constat ex l. 4. C. ad Ie-
gem Falcidiā, nec lege Glicia, quæ de inofficiosis
testamentis loquebatur, vt constat ex l. Papinianus
§. si imperator ff. de inoffic. testam. iuncta in scri-
ptione legis 4. ff. eod. ti. quæ est ad l. Gliciam: Nam
soluti erant lege Voconia, qua definitum erat ne<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0329.jpg/>
@@1@<SE329>Disput. XIV. Sectio II. 313
<duolan 2><-P>qui census esset, mulierem etiam vnicam filiam,
hæredem faceret, vt constat ex Augustino sup. &
Alexandro 6. dierum genial. cap. 15. & Antonio,
Augustino libr. de legibus: cùm de Vaconia lege
disserit, census appellabatur, qui millia nummo-
rum professione detulisset, vt Alexander, & Anto-
nius Augustinus suprà tradiderunt. Hac igitur le-
ge Augustum Cæsare&#x0303; à Senatu se solui rogasse ex
Dione affirmat Mendoza suprà, quæ omnia non
referunt, tum quia cùm Iulius Cæsar solui se lege
illa à Senatu rogauit, rem Romanam adeptus non
erat, vt patet ex Suetonio in Iulio Cæsare cap. 26.
ex ipso Iulio Cæsare 1. commentariorum de bello
ciuili. Tum quia Falcidia, ex legatis principi reli-
ctis, voluntate principum detrahebatur. Alexan-
der enim l. 4. C. ad legem falcidiam, inquit, in lega-
tis principi datis legem falcidiam locum habere meritò
Diuo Adriano placuit. Principum etiam voluntate fa-
ctum est, vt inofficiosum dici posset testamentum, in quo
imperator hæres sit institutus: Vlpianus enim in d. l.<marginalia>Inofficiosum|testamentum|dicitur, in quo|Imperator hæ-|res est insti-|tutus.</marginalia>
Papinianus §. si imperator ff. de inoffic. testam. ait,
si imperator sit hæres institutus, posse inofficiosum dici
testamentum, sæpissimè rescriptum est. Nec enim opus
erat principis rescripto, si res illa certis legibus,
quibus imperator teneretur, definita erat, vt ex ip-
sa voce, rescriptum, & ex iis quæ Mendoza sup.
num. 15. docet, perspicuum est, cùm enim, inquit
Mendoza, grauia negotia, & obscura ad magistra-
tus absentes deferebantur, consulebant principes
per literas, & principes etiam per literas respon-
debant, &c. nec video cur Mendoza pro se referat
illum §. si imperator ad l. Gliciam de inoffic. testa.
cùm non hæredem scriptum, sed testatorem de-
uinciant leges, quæ de condendis testamentis la-
tæ sunt, & lex Glicia ne verbum quidem dicat de
inoffic. testamento, in quo imperator hæres insti-
tutus est, vt ex l. 4. ff. de inoffic. testam. patet. Nul-
lo enim alio in loco illius legis mentio fit, vt ait
Anton. Augustinus suprà, legem Gliciam expla-
nans. Denique quod Augustus lege Vaconia, &
alij Imperatores aliis legibus solui se à Senatu pe-
tierint, apud solùm Mendozam legi. Legi quidem
apud Dionem lib. 56. Histo. Romanæ ex Besse Ti-
berium, ex Triente Liuiam ab Augusto hære-
des institutos: nam Augustus (inquit Dio) vt suo-
rum quoque aliqua bonor&#x0169; pars ad Liuiam per-
uenire posset, à Senatu petiuerat, vt tantùm etiam
præter legum præscripta, legare ei posset: de
Augusto ait Dionysius, c&#x0169;que lege voconia mu-
lieribus prohibetur, ne qua maiorem ce&#x0303;tum mil-
libus numûm hæreditatem posset adire, ea quo-
que lege quasdam soluit. Causam explicat Couar.
1. pract. cap. 1. num. 3. dicens, Cæsares, vt veteres
Reip. Romanæ imaginem referrent, & ne vide-
rentur imperium inuito populo obtinere, magi-
stratus sæpissimè petebant, qui plebis electione
obtinebantur, tamet si omnia fierent libero Cæsa-
rum arbitrio. Couarruuiæ consonat Dion libr. 53.
dicens. Hæc igitur singula cùm legibus fuerint stabili-
ta, in Reip. institutione, qua penes populum, & summa
rerum imperatores cum ipsis nominibus sibi sumunt, vt
nihil sibi à subditis habere viderentur, & Corn. Tacit.
1. annalium cap. 4. de Tiberio ait, At Germano Cæ-
sar proconsulare imperium petiuit, & lib. 3. cap. 12.
mittit literas ad Senatum, quibus potestatem tri-
bunitiam Druso petebat, cùm tamen ex eodem
Cornelio constet Tiberium re Romana potiri: nā<-P>@@

<-P>illo c. 4. ait, Tum secundò è cāpo comitia ad patres trās-
lata sunt: nā ad eum diem, etsi potissima arbitrio Prin-
pis: quædā tamen studiis tribunûm fiebant, neque popu-
lus ademptumius quæstus est. Eadem etiam ratione
cum noui Imperatores creabātur, Senatus eos le-
gibus soluebat ipsis petentibus Imperatoribus à
Senatu veteris auctoritatis retinendę studio com-
moto: vt quàm ipsi Imperatores armis occuparāt,
aut prædecessoris Imperatoris voluntate, vel mili-
tum electione, & arbitrio supremam in Remp.
potestatem habebant, Senatus auctoritate, & con-
sensu habere viderentur. Hoc enim constat ex
Corn. Tacito: de Vespasiano enim in imperato-
rem electo lib. 4. cap. 1. ait. At Romæ senatus cuncta
principibus solita Vespasiano decernit. Quæ verò sint
principibus solita, & Vespasiano decreta, liquet ex
fragmento acephalo illius Senatusconsulti, quod
in tabula ærea incisum Romæ tunc primum in-
uentum est in Basilica Lateranensi affixum, nunc
autem in Capitolio stat, & ad verbum scripsit
Onuphrius Panuinus 1. Romanorum principum,
& commentario in librum 2. fastorum, Briso. 2. de
formulis antiquis Romanorum, & Anton. Au-
gustinus libr. de legibus, regiam legem expla-
nans.</P>
<P>  Et quamuis daremus, imperatores antiquis
nonnullis Romanorum legibus mansisse subie-
ctos, quia limitatam petestatem acceperint: tamen
suis propriis non tenebantur, & principes absolu-
ti, nullis tenentur, licet ex iure naturæ superiùs
declarato teneantur eas seruare, & hoc est quod
vult D. Thom. quæst. 96. art. 5. in corp. dicens: eum
qui est absolutus à iurisdictione alicuius, eius legibus
non teneri: sed princeps in se non habet iurisdi-
ctionem, ergo. & ad 3. dicens, quantum ad vim
directiuam legis, princeps subditur legi propria
voluntate, &c. Et quæst. 93. art. 5. nullus propriè
loquendo suis actibus legem imponit. Et Abul. Matt. 23.
quæst. 24. licet qui condit legem, non teneatur ea,
cum par in parem non habeat imperium, & è for-
tiori idem in seipsum: tamen si quis condit legem,
per quam viuant subditi, tenetur ipse ex quadam
naturali æquitate, & ratione secundum eam viue-
re, & peccat, si contra agat sine causa. Idem docet
Medina quæst. 95. art. 5. dub. 2. ad 2. Gratian. §. his
ita respondetur, qui est 25. quæst. 1. post. cap. ideo,
Bald. l. 2. num. 40. C. de seruit. & aqua, Decius cap.
1. num. 53. in 1. lectura de const. Couarr. cap. alma
p. 1. §. 1. num. 7. & colligitur ex l. ex imperfecto ff.
de legatis 3. vbi vtitur verbo Decet, & verbo, In-
uerecundum est. Idem tenetur dicere Vazquez
disp. 167. cap. 3. numer. 20. dicens, principem non
posse seruare legem suam, ex affectu obedientiæ:
quia nullum agnoscit superiorem, à quo præce-
ptum accipiat, quod etiā sumi potest ex cap. quod
autem 4. de p&#x0153;nit. & remiss. vbi dicitur à non suo
iudice neminem ligari, vel absolui posse, & c. à no-
bis 2. de sent. excom. vbi dicitur hac sententia non
nisi subditi obligantur, & ex Aristot. 7. polit. cap. 14.
dicente, Quod oporteat, qui in magistratu sunt, dif-
ferre à subditis indubitabile est. Scilicet quia illi te-
nentur eius præceptis: ipse verò non: sicut ergo
nemo potest seipsum baptizare, absoluere, &c.
quia inter dantem, & accipientem debet esse di-
stinctio personalis cap. fin. de instit. cap. debitum
de baptismo, ita nec seipsum legibus obligare.
Pontifex verò cum indulgentiar&#x0169; particeps effici-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0330.jpg/>
@@1@<SE330>314 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>tur, nullam in se iurisdictionem exercet, sed ex
thesauro Ecclesiæ eam sibi partem applicat, quam
aliis iusta de causa elargitur, nec propriè secum in
lege dispensat, quia in diuinis cum nullo dispensa-
re potest, sub humanis verò non includitur: in
votis verò dispensat etiam se cum auctoritate<marginalia>Præceptum|particulare|princeps non|potest sibi im-|ponere.</marginalia>
Dei cedens iuri, quod Deus ex voto acquisiuit.
Deinde præceptum particulare non potest prin-
ceps sibi imponere: ergo nec generale, quod est
lex. Par in parem non habet imperium, l. ille, à
quo §. intempestiuum, ff. ad Trebellianum, &
capitulo innotuit, de election. sed princeps non
est superior seipso: sed par, vel idem: ergo non
potest imponere sibi legem, aut propria lege
obligari. Vnde Corrasius lib. 2. miscellanearum
iuris ciuilis, cap. 25. docet duo: primum est, prin-
cipem teneri lege naturæ, iustitiæ, & honestatis,
quocirca infamem, & impuram esse vocem Iu-
liæ nouercæ Antonini Caracallæ, quæ cùm esset
pulcherrima, & quasi per negligentiam se maxi-
ma corporis parte nudasset, dixit illi Antoninus,
vellem, si liceret. Cui illa respondit, si libet, licet.
An nescis te Imperatorem esse, & leges dare, non acci-
pere? Et melius Platone&#x0303; dixisse, 4. de Rep. se vide-
re, interitum ei Reipub. paratum, in qua non lex
principi, & magistratui: sed legi princeps, ac ma-
gistratus præesset: salutem verò illi, vbi lex ser-
uie&#x0303;tibus magistratibus dominatur. Oportet enim<marginalia>Quis princi-|pi princeps est|nisi lex?</marginalia>
legem, vt Chrysippus dicebat, omnium ducem
& principem esse. Et quis principi princeps erit,
nisi lex, vt inquit Plutar. quæ omnium regina est,
mortalium, & immortalium, vt ait Pindarus: &
est inuentum deorum, l. 2. ff. de legib. quorum
decretis princeps solutus non est. cap. cum infe-
rior de maior. & obed. nec legibus naturæ, iusti-
tiæ, & honnestatis, l. 1. §. 1. ff. de rebus eorum
qui sub tutela sunt: ideò Baldus, l. 2. C. de seruit.
& aqua, dixit, quantumuis princeps solutum se legibus
dicat: rationis tamen naturalis dictamine tenetur, &
obstringitur: cum ius naturale potentius sit quàm prin-
cipatus, aut imperium, Bald. cap. 1. §. fin. qui feu.
da. poss. Qua etiam ratione constat, principem
lege conuentionis, & contractus obligari, Bald.
l. 1. ff. de const princ. quando nihil magis sit na-
turale, & congruum fidei humanæ, quàm pacta
seruare, l. 1. ff. de pactis: & nihil sit quod lumi-
ne clariore præfulgeat, quàm recta fides in prin-
cipe, cap. inter Claras, C. de sum. Trin. Secun-
dò ait Corrasius, principem legibus ab alio condi-
tis non teneri, cum par in parem imperium non
habeat, l. nam & magistratus, ff. de arbit. cap.
innotuit, de elect. nec legibus à seipso promulga-
tis, cùm nemo possit sibi legem imperare, l. pen.
ff. de arbit. aut legem talem imponere, à qua non
liceat recedere, l. si quis in princip. ff. de lega. 3.
vnde nec teneri solemnitatibus, nam hæ ab illo,
vel eius prædecessoribus institutæ sunt. Patet ex
l. omnium, C. de testam. legibus itaque solemni-
tatis solutus est princeps, veluti ne testando ad te-
stamentariam, iudicando ad iudiciariam astringa-
tur, l. ex imperfecto, C. de testam. cùm eius præ-
sentia suppleat omnes solemnitates, l. omnium,
C. de testam.</P>
<P>  Vnde deceptus fuit Ferdinandus de Mendoza<marginalia>25</marginalia>
1. de pactis, cap. 5. à num. 4. qui quamuis fatea-
tur, esse sententiam omnium Theologorum, &
iurisperitorum, principem non esse suis legibus<-P>@@

<-P>subiectum quoad p&#x0153;nam; ipse tamen ait esse illis
subiectum quoad culpam, & p&#x0153;nam ex pacto
initocum Rep. quod suaderi potest ex mutuo iu-<marginalia>Reges iurare|apud omnes|natione more|comparatum|est.</marginalia>
ramento, quod Rex, & regnum sibi præstant: &
quidem reges iurare apud omnes nationes more
comparatum videmus, vt de veteribus Hebræo-
rum regibus docet Abulensis 1. Reg. 10. quęst. 3. &
de Græcis ex Platone colligitur dial. 3. de legib.
non longe à medio, de Lacedemonibus hoc ips&#x0169;
docet Stobæus ser. 44. de legibus, dicens: Rex an-
te susceptum imperium iurat, imperaturum se iuxta
ciuitatis leges. de Romanis Plinius in Panegyrico
ad Traianum: de antiquissimis Hispaniæ Regi-
bus, Consil. Toletanum 8. cap. 20. quod & no-
stra tempestate seruatur: propter contractum au-
tem inter Rege&#x0303; & regnum lex à Licophronte so-
phista apud Arist. 3. polit. cap. 6. pactio appella-
tur, & fideiussor inuicem iustorum, & apud Pla-
tonem in Crito Socrates non semel inter Reip.
ciues & Reges latas, conuentiones, pactionesq;
initas esse pronuntiat, & Papinian. l. 1. ff. de leg.
legem appellat, communem Reip. spontionem:
quod etiam ex Demosthene Martianus ait, l. 2. ff.
eodem. Cum igitur ex pacto, & iuramento na-
turalis oriatur obligatio, l. fin. ff. de liber. causa,
l. vt iurisiurandi, & l. si quando, ff. de operis li-
bertorum: & fusè ostendit Mendoza sup. cap. 4.
num. 16. Rex conuentionem iureiurando firma-
tam non seruans, compelli poterit, cum in eo
euentu Regnum in Regem iurisdictione&#x0303; habeat,
& maiore&#x0303; potestatem, Nec planè otiosa hæc pote-
stas in Rep. est, cum & ea Lacedemones aduersus
su&#x0169; Regem Archidam&#x0169; vsos fuisse Plutar. scribat
lib. de liberis educand. & Romanos aduersus Tar-
quinium superbum Regem, & aduersus Domitia-
num Imper. vt ait diuus Thomas epist. 20. de
regimine principum libfo primo, capite sexto, &
aduersus Alphonsum Hispaniæ Regem cogno-
mento sapientem eadem potestate, violata regni
iura Hispani vindicarunt: Emanuel Alphonsi
frater suo, & aliorum procerum nomine publi-
ca sententia in conuentu pronuntiata regno eum
priuauit, vt testatur Iurita libro quarto, annalium
capite decimoquinto.</P>
<P>  Accedit Cuiacius, qui lib. 15. obseruationum
iuris ciuilis cap. 30. ex Hermonopolo veteris iu-
ris collectore lib. 1. epitomes iuris ciuilis titu. 1.
suppresso eius nomine mutuatus, legem illam,
princeps, ff. de legibus interpretatur de p&#x0153;na &
coercitione leg&#x0169;, qua princeps solutus est: quam
interpretationem & alij veteris iuris prudentes
reddiderunt, vt testatur Mendoza sup. num. 28. &
D. Thom. quæst. 96. artic. 5. ad 3. Caiet. & alij ibi,
Sotus 1. iust. quæst. 6. art. 7. ergo cum hæc solutio
principis à coercitione, & p&#x0153;na legis, ex priuile-
gio illi conueniat lege regia concesso, l. 1. ff. de
const. princip. quæ lex etiam imperij appellatur,
l. ex imperfecto, C. de testam. vt Salomonius
apud Oroscium, dict. l. princeps assenerat, effici-
tur, vt leges principem etiam coerceāt & puniant,
nisi à Rep. aliter sit dispositum.</P>
<P>  Sed ad hæc respondeo, Reges, cùm iurant se
regni iura, & leges seruaturos, non iurare se obser-
uaturos proprias, vel prædecessorum leges: pos-
se ad seruandas proprias, vel prædecessorum le-
ges ex contractu se obligare: imò & ad subeun-
dam p&#x0153;nam, si Reip. vel suas leges, aut condi-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0331.jpg/>
@@1@<SE331>Disput. XIV. Sectio II. 315
<duolan 2><-P>tiones non seruaret, & tunc possit à Rep. puniri:
quam potestatem Reip. Solon concessit, vt scili-<marginalia>Solon concessit|potestatem|rep. vt posset|magistratuum|malefacta cor-|rigere.</marginalia>
cet magistratuum malefacta corrigeret, vt ait
Arist. 2. Pol. cap. 10. nisi enim (inquit) populus hanc
habeat potestatem seruus erit & inimicus, quam Arist.
& Solonis sententiā commendat Abulensis Exod.
18. quæst. 9. Alij improbant, tum quia in eo mo-
narchiæ principatu, quem Christus in Ecclesia
perfectissimum instituit, ea potestas non est. Pri-
ma enim sedes à nemine iudicatur. §. nemo. 9. quæst.
3. cap. nemini, 15. quæst. 4. nec ideò tamen Ec-
clesia est inimica Pontifici, aut onere seruitutis
oppressa. Tum quia etsi Dauid iniustè à Saule rege
opprimeretur, quem facile posset interimere, id
non fecit, 1. reg. 26. dicens, Quis enim intendet
manum suam in Christum Domini, & innocens erit?
T&#x0169; denique quia ex ea potestate innumera seque-
rentur incommoda Reip. ipsius: nam obedien-
tia erga principes elangueret, & falsis interdum,
atque ementitis delictis innocentem Regem op-
primerent. Seditiones, & discordiæ inter Regem,
& regnum orirentur, & ex seditionibus ciuile
bellum, quò Resp. funditus euerteretur, vnde
eam potestatem Reip. non expedire tenet Abu-
lensis d. 9. quæst. 46. &. 1. reg. 15. quæst. 27.
& cap. 28. quæst. 4.</P>
<P>  Dices: si princeps non potest suis, aut suorum<marginalia>26</marginalia>
prædecessorum legibus directè obligari, quomo-<marginalia>Obiectio.</marginalia>
do in l. princeps, ff. de legibus significatur esse
priuilegium cùm dicitut. Augusta legibus soluta non
est, principes autem eadem priuilegia illi tribuunt, quæ
& ipsi habent.</P>
<P>  Respondeo. Potestatem quam dedit ei Resp.<marginalia>Solutio.</marginalia>
exemptionem à legibus, quibus olim Imperato-
res ipsi tenebantur appellari priuilegium: & hoc<marginalia>Augusta quo-|modo legibus|non subijci-|tur.</marginalia>
quod ipse habet sine priuilegio propriè dicto, per
priuilegium propriè dictum communicat Augu-
stæ, vt nulla lege ligetur. Imò si legislator ipsam
vellet comprehendere in omnibus legibus, iniu-
riam ei irrogaret, vt si continerent aliquid regina
indignum: Idem est respectu procerum, & ma-
gnatum, & bene Vazquez disp. citata num. 25.
sic interpretatur Arist. 3. polit. cap. 9. dicentem,
Excellentes in Rep. potentia, opibus, ac virtute non esse
cum reliquis connumerandos, & censendos, fieret enim
illis iniuria, si pariter atque alij censerentur, cùm sint
vsque adeo superiores secundùm virtutem ac ciuilem
potentiam. Ex quo, inquit, manifestum est, positio-
nem legum necessariam esse circa æquales genere, & po-
tentia: sed in illos tales non est lex: ipsi enim lex sunt:
etenim ridiculus foret, qui illos legibus subijcere cona-
retur. Ex quibus Aristotelis verbis colligere licet,
principem suis legibus subiectum directè non es-
se, cùm ipse sit lex viua & animata reliquorum: &
cùm primates paucis legibus debeant esse subie-
cti: fit vt ipse nulli prorsus directè debeat subiici,
nec possit etiam si velit. Imò Azor supra exponit
Arist. vt velit legibus non ligari Reges, & Princi-<marginalia>Ante Vespa-|sianum Impe-|ratores omnes|fuerunt sub-|iecti legibus.</marginalia>
pes, sed ciues, refellit etiam asserentes, ante Ves-
pasianum omnes Imperatores fuisse legibus sub-
iectos, ita vt primus ipse fuerit, in quem hoc be-
neficium populus contulerit, vt suis legibus sol-
ueretur, & deinde hoc ipsum tribuere cōsueuisse
cæteris Imperatoribus iustis, & bonis: Nam hoc
est contra dict. l. Princeps, si enim ipse Imperator
solo priuilegio esset solutus legibus non posset
Augustam ipse soluere: nam vnus priuilegiatus
non potest alter&#x0169; priuilegiare. Item quia vt dedu-<-P>@@

<-P>ci potest ex Dione li. 53. & Strabone li. 15. Au-
gustus eo anno, quo M. Antonium vicit, obti-
nuit vt penitus suis legibus solutus esset. Quod
deinde cæteri Imperatores habuerunt, siue id Au-
gustus sibi tyrannide assumpserit, siue consensu
Populi, ídque meritò cōstituit Augustus, quam-
uis ex natura rei sequatur ad maiestatem princi-
pis, vt apertè constaret, quo pacto tota Reip. po-
testas in Imperatorem fuerit trāslata: potuit enim
populus hac conditione Regem vel Imperatorem
creare, vt legibus suis teneatur, sed non ita cum
ipso aut aliis Regibus aut Imperatoribus Chri-
stianis factum est, negat etiam Azor principem
habere præceptum diuinum positiuum suas ser-<marginalia>Solutio tacitæ|obiectionis.</marginalia>
uandi leges. Quod verò inquit Aristo. 3. polit.
cap. 7. in fine & D. Thom. ibi. lect. 10. leges in
Rep. dominari debere, nihil obest prædictis, quia
non dicunt debere dominari principi, sed oppor-
tere principem legibus alios gubernare: nisi in
casibus particularibus qui lege comprehendi ne-
queunt, in quibus princeps à seipso gubernari
debet.</P>
<P>  Sed iam de vi coactiua distinctiùs, & expres-<marginalia>27</marginalia>
siùs disseramus omnes doctores initio citati do-<marginalia>Princeps|quoad vim|coactiuam le-|gibus non|subsunt.</marginalia>
cent, principem suis legibus non subesse, quoad
vim coactiuam. Hoc probat Ferdinandus Men-
doza. 1. de pactis cap. 5. Primò, quia sic idem es-
set obligans, & obligatus, referrerúrque ad seip-
sum, essetq&#x0301;ue agens, & patiens contra Arist. 3.
phy. cap. 8. & lib. 8. cap. 4. tex. 40. & contra l.
ille à quo, §. tempestiuum, ff. ad Trebellianum.
Secundò, quia eo ipso quòd princeps facit contra
suam legem, videtur illi derogare per aliam: nam
quod principi placuit, legis habet vigorem, l. 1. ff. de
consti. princip. Tertiò, obligatio & coactio debet
esse à maiori, vt in illo, §. tempestiuum, & l. nam
magistratum, ff. de arbitris: sed princeps non ha-
bet superiorem: ergo. Quartò, quia princeps ha-
bet dominium bonorum subditi, ergo nec vio-
lando pactum cum illo initum peccat contra iu-
stitiam: Antecedens constat, ex l. Lucius Titius, ff.
de euict. qua ratione Imperatores dic&#x0169;tur domini
vniuersi orbis, l. deprecatio, ff. ad l. Rhod. de
iactu, & notat Bart. l. 1. §. per hanc actionem, nu.
2. ff. de reiuendic. Bald. Ang. Alberic. Salicetus,
Iason, & reliqui, l. à Zenone ibi: Cum omnia prin-
cipis esse intelligantur, C. de quadrienni præscript.
Consequentia vero probatur, quia iniustitia consi-
stit in alieni vsurpatione, secundùm Arist. 5. eth.
cap. 2. 5. probat ex 1. reg. 8. ius Regis hoc erit, &c.
6. quia principem solut&#x0169; esse legibus, ait Vlpi. l. prin-
ceps, 31. ff. de legib. Alex. Imper. l. ex imperfe-
cto, C. de testam. Iustinia, §. fin. ff. quibus modis
testamenta infirmentur secutus Seueri, & Anto-
nini exemplum. Circa has probationes aduerte
primò, etiam probare, quòd princeps nec quoad
vim directiuam directè obligetur suis legibus &
Mendozam quamlibet obligationem directam
in conscientia appellasse coactionem: nec omni-
no impropriè. Deinde in 5. & 6. probat falsò con-
tineri, quòd princeps sit dominus bonorum sub-
diti, & ideo non esse contra institiam, si violet
pactum cum illis initum. Meliùs Fortunius, l. 1.
fol. 2. versic. tertio noto, & l. ius naturale, fol. 49.
ff. de iust. & iure docuit principem ad seruanda
pacta teneri iure naturæ: non autem positiuo,
quia nullum habet superiorem, & quòd princeps
ad seruanda pacta teneatur lege naturæ, communi<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0332.jpg/>
@@1@<SE332>316 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>consensu tradidere iurisp. Cynus, l. Digna vox,
C. de legib. Bal. & Paul. Cast. l. princeps, ff. de legib.
Pan. & Ioan. Andr. c. 1. de prob. & probat Azor to.
1. lib. 5. cap. 11. q. 1. nam ciuis cum principe con-
trahens, iure naturæ obligatur: sed contractus
non potest ex vna parte claudicare: ergo. Item re-
latorum eadem est ratio: ergo si vnus contrahens
obligatur, naturaliter etiā alter. Tertiò, quia tunc
princeps potius habet rationem priuati hominis,
quàm publici. Benè etiam docet Fortunius ius
gentium esse positiuum: vt & Nauar. cap. ita quo-
rundam, not. 11. num. 12. 13. & 14. quem malè
reprehendit Mendoza suprà, tenens omne ius gen-
tium esse naturale. Sed de hoc suprà de diuisione
legum multa diximus contra Mendozam & alios.</P>
<P>  Loquendo tamen strictiùs de vi coactiua, scili-<marginalia>28</marginalia>
cet per p&#x0153;nas, id sciendum est, etiam si princeps
in conscientia se obligaret lege sua ad subeundam
per se aliquam p&#x0153;nam, non fore in rigore coa-
ctionem, sicut nec quando se obligat voto, pro-
missione, vel iuramento; quia vt patet ex dictis
tractat. 3. & ex Philosophia coactum est, quod
fit ab extrinseco, passo non conferente vim. Ab
aliis etiam cogi non posset, quia non potest prin-
ceps obligare se lege ad permittendum, vt in ip-
sum inferior violentas manus inijceret, vel bona
ipsius inuiti occupare, quia id esset indecens. Nec
æqualis vi alicuius legis id facere posset, quoniam
non potest dare contra se vlli iurisdictionem, sal-
tem per legem quæ erga solos inferiores vim ha-
bet, ipse autem superiorem non habet, ergo ex vi
nullius legis suæ, vel superioris cogi poterit. Di-
ces, ad summum hac ratione probari nullum esse,
qui p&#x0153;nam in principem, dum princeps manet,
exequi possit, non verò quod ex vi sui peccati non
sit illi obnoxius, & ideò si contingat fieri subdi-
tum, puniri posse, vt generalis alicuius religionis
punitur à generali, cùm postea fit subditus. Res-
pondent quidam, legislatorem ita esse exemptum
à vi coactiua suæ legis, vt nullomodo ex violatio-
ne ipsius reddatur obnoxius p&#x0153;nę apud homines,
sed tantùm apud Deum, quia ipse non intendit se
ipsum ad p&#x0153;nam obligare, nec obligatur à Rep.
ex vi alicuius contractus, vt patet ex præcedenti-
bus, & quia nullum est indicium talis conuentio-
nis, neque à Deo, neque à lege naturæ. Sed me-
lius respondeo, illum pro ratione culpæ, quam
habuit in obseruanda propria, lege puniri posteà
posse, non ex vi illius, sed ex facultate quam supe-
rior habet puniendi subditos pro delictis, quę ad-
miserunt etiam cùm subditi non erant: quamuis
hæc punitio communiter leuis esse poterit, quia
communiter legislator tantùm tenetur sub venia-
li, vt diximus, proprias seruare leges.</P>
<P>  Probatur deinde, legislatorem non obligari<marginalia>Legislator nō|obligatur pro-|pria lege ad|p&#x0153;nam sube&#x0169;-|dam, donec le-|gislator est.</marginalia>
propria lege, aut alia ad p&#x0153;nam subeundam,
dum princeps est: nam p&#x0153;na ex se est quodam-
modo violenta, seu valde inuoluntaria: inde-
cens autem est, supremum principem ad rem
valde inuoluntariè patiendam, vel faciendam
obligari, & talis obligatio communiter esset su-
perflua, & frustranea, cùm moraliter non possit
ad executionem perduci, nam ab aliis cogi per
sententiam, aliáve ratione non potest, cùm supe-
riorem non habeat: ante sententiam autem sicut
alijnon obligantur communiter, nec obligari pos-
sunt ad solutione&#x0303; p&#x0153;næ, multò minùs ipse. Dein-
de talis obligatio ad p&#x0153;nam sibi inferendam, vel<-P>@@

<-P>ab alio sustinendam per se est indecens maiestati
Regi: ergo nullo iure inducitur. Præterea, ad
p&#x0153;nam excōmunicationis omnes docent, nemi-
nem propria lege obligari, quia nemo potest ex-
communicari, nisi à superiori, cap. à nobis 1. de
sent. excomm. seu ab eo qui potest esse iudex in<marginalia>Nemo potest|esse iudex in|propria causa.</marginalia>
ea causa, gloss. cap. licet canon, verbo executio-
nem de elect. in 6. nullus autem potest esse iudex
in sua causa: ergo nec se excommunicare. Sed ea-
dem aut maior ratio est de aliis p&#x0153;nis: ergo ne-
mo potest sua lege se obligare ad illas. Dein de
vel executio illius p&#x0153;næ futura esset publicè, vel
secretè, si primum esset indecens siue princeps se
puniret, siue ab alio puniretur ex obligatione pu-
niendi se, vel permittendi punitionem ab alio: si
verò secundum, illa punitio ad exemplum esset
inutilis, & periculum esset in principe illam omit-
tendi: ergo nullo modo ad p&#x0153;nam violatæ suæ
legis princeps obligari potest, esto ad eius obser-
uantiam directè posset se obligare per ipsammet
legem.</P>
<P>  Si obijcias, quia vis directiua, sine coactiua est<marginalia>29</marginalia>
valdè infirma, & inefficax, & proptereà aliqui<marginalia>Vis directiua|sine coactiua|est valde in-|firma.</marginalia>
existimant non posse separari, & si separentur,
directiuam solùm obligare sub veniali: vnde Ca-
ietanus tom. 1. op. 25. quæst. 2. quem sequitur
Sotus 10. iust. quæst. 5. art. vlt. in fine, dicunt, re-
ligiosum factum Episcopum non peccare mor-
taliter non seruando præcepta religionis, præter
tria vota, licet ante Episcopatum obligarent sub
mortali. Rationem reddunt, quia iam non obli-
gantur illis præceptis quoad vim coactiuam, sed
directiuam: ergo idem esset in præsenti.</P>
<P>  Respondent aliqui, certum esse, vim directi-
uam aliquando esse sine coactiua respectu aliqua-
rum personarum: vt patet de legibus ciuilibus
respectu clericorum, & de statu innocentiæ, in
quo poterant homines obligari præceptis, non
tamen p&#x0153;nis, sæpe etiam lex obligat ad opus,
non ad p&#x0153;nam, & aliquando ad p&#x0153;nam non ad
opus, quia isti actus sunt distincti & non subordi-
nati, & ideò exerceri vnus potest sine alio. Ad
efficaciam ergo legis humanæ satis est, vt vtram-
que vim regulariter exerceat, vbi specialis ratio
exceptionis non interuenit; in præsenti autem
interuenit, quia cùm legislator, vel simpliciter,
vel vt talis, non sit subiectus homini, non potest
conuenienter ei subdi, quoad vim coactiuam, sa-
tis ergo est, quòd apud Deum possit, & debeat
timere p&#x0153;nam.</P>
<P>  Sed hæc solutio non plenè satisfacit, quia de
clericis quidam dicunt, si nō fuissent per potesta-
tem Papæ, vel cessionem principum sæcularium,
potuisse puniri à principibus ipsis saltem in tem-
poralibus, & de statu innocentiæ, quamuis eo
durante nulla esset p&#x0153;na, tamen sicut Deus com-
minatus est p&#x0153;nam pro tempore amissę innocen-
tiæ, possent principes illam comminari: & sic
per se loquendo coniunctæ sunt vis coactiua, &
directiua, licèt exercitia earum disiungi possint:
ergo si princeps non potest sua lege obligari ad
p&#x0153;nā, videtur non posse obligari ad opus. Item
exemplum de Episcopo religioso incertum est, &
credo esse falsum, & religiosum Episcopum nul-
lo modo obligari illis statutis directè, sed tantùm
ex quadam decentia, & honestate.</P><marginalia>P&#x0153;næ suscep-|tio non decet|suprem&#x0169; prin-|cipem.</marginalia>
<P>  Vnde respondeo secundò, non esse simile de
opere, & p&#x0153;na in principe, quia obligatio ad<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0333.jpg/>
@@1@<SE333>Disput. XIV. Sectio III. 317
<duolan 2><-P>p&#x0153;nam dedecet principem supremum, non verò
obligatio ad opus, imò hæc si est indirecta, maxi-
mè ipsum decet, quia sic aliis exemplum præbet,
vt eius iustitiam suspiciant, venerentur, & seruent:
p&#x0153;næ autem susceptio, quia indicaret violatio-
nem legis propriæ præcessisse, quamuis vna ra-
tione posset esse ædificationi, tamen alia ratione
posset esse scandalo.</P>
<P>  Ex dictis patet primò, si Papa percutiat cleri-<marginalia>30</marginalia>
cum, non esse excommunicatum, & si Rex violet
legem suam, non incurrere infamiam, nec p&#x0153;nam
periurij, Medina quæst. 96. art. 5. Sayrus, lib. 3. cap. 4.
num. 5.</P>
<P>  Secundò, sequitur dispositionem cap. auaritiæ<marginalia>Papa nō obli-|gatur suis le-|bus.</marginalia>
de elect. libr. 6. vbi electus ante confirmationem
administrationi Ecclesiæ se ingerens, eo ipso pri-
uatus est iure, ex electione quæsito, Papam non li-
gare, Glossa ibi verbo Ecclesiarum, Ioānes And.
ibi Gomez. reg. de infirmis resign. quæst. 1. in prin.
Sayrus, illo num. 5. probatur, quia Papa non obli-
gatur legibus suis, vel prædecessorum quantùm
ad p&#x0153;nam: & quia Papa electus nullius confirma-
tionem expectare tenetur.</P>
<P>  Notat autem Sayrus numer. 9. ex Soto 1. iust. qu.
6. art. 7. Med. 1. 2. quæst. 96. art. 5. con. 3. in fine, Al-
phō. Viualdus in candela. p. 4. cap. 8. num. 58. hanc
exceptionem principis à vi coactiua, & p&#x0153;nis le-
gis suæ, non tam esse priuilegium, quàm onus,
non tam gratiam, quàm conditionem iniquam.
Quia subditi, qui non solùm lucis lege ducuntur,
sed etiam eius p&#x0153;nis stimulātur, duobus subsidiis
ad virtutem vtuntur, princeps autem altero desti-
tutus est, dum nullus fit, qui illum cogere possit,
aut reprehendere audeat: imò vix vllus, qui veri-
tatem doceat. Ad hoc afferunt illud Prouerb. 21.
sicut diuisiones aquarum, ita cor regis in manu Domi-
ni: quocumque voluerit, inclinabit illud. Hoc est, cum
priuatorum corda sic in manu Dei sint, vt per suos
iustitiæ ministros ea gubernet, & cogat: cor tamen
regis in solis Dei manibus positum est. Vt sicut
ipse solus posset ingentem amnem, & rapidum
aiiorsum diuertere, quàm alueus ducit: sic solus
ipse regem, qui suæ mancipatus est voluntati, po-
test, vel remotari, vel in aliam mentem conuerte-
re: sed hic locus apud Iansenium, & alios meliores
habet expositiones: quamuis hæc non sit contem-
nenda.</P>
<P>  Sicut autem legislator non debet proprias legis<marginalia>Legislator nec|alienas trans-|greßiones pro-|priæ legis in se|punire debet.</marginalia>
proprię trāsgressiones in se punire: ita nec alienas.
Laudo anim&#x0169;, sed nō fact&#x0169; Zalinei relat&#x0169; à Sayro
supra nu. 12. & à Valerio Maximo, lib. 6. & Anto-
nino 1. p. histo. tit. 3. cap. 13. §. 16. Qui cùm eius fi-
lius de adulterio damnatus, lege ita iubente, vtro-
que oculo carere deberet, ac tota ciuitas in hono-
rem patris aliquamdiu repugnaret, ad vltimum vi-
ctus, ne lex sua violaretur, suo primùm, demum fi-
lij eruto oculo vsum videndi vtrisque reliquit, ac
se iustum legislatorem, & misericordem patrem
ostendere voluit. Laudo etiam animum, sed non
factum Zaleuci, qui Locris leges constituens, cùm
sanxisset, nequis armis obseptus, senatum ingre-
deretur, & ardente bello armatus senatum adiisset,
succlamassétque quidam: legem soluit Zaleucus:
conuersus non soluturum quidem: sed corrobora-
turum pronuntiauit, moxque gladio se ipsum tra-
dens vitam abrupit: quæ p&#x0153;na transgredienti san-
cita erat.</P>@@

------------------------------------------------------------
<Z>SE CTIO III.
Continens multorum dubiorum circa eandem ma-
teriam emergentium resolutionem.</Z>
<P><INI4>S</INI4>Ed Dubium primum, an Princeps ex<marginalia>31</marginalia>
suis legibus ciuiliter obligetur.</P><marginalia>Dub. 1.</marginalia>
<P>  Referunt aliqui duas sententias<marginalia>An princeps|sua lege ciuili-|ter obligari|possit. Prima|sente&#x0303;tia affir-|mans.</marginalia>
iurisperitorum: prima est Decij asse-
re&#x0303;tis non posse obligari ciuiliter, quia hoc deno-
tat vim coactiuam: secunda est Felini, & Baldi, pos-
se ciuiliter obligari, quia ex lege ciuili obligatio
orta ciuilis est §. 1. instit. de excep. quæ (inquit qui-
dam Theologus) simpliciter mihi placet, quamuis
posset esse æquiuocatio, nam obligatio ciuilis in-
terdum est obligatio in conscientia: vocatur au-
tem ciuilis, quia non oritur ex sola lege naturali,
sed adiuncta ciuili, verbi gratia, si ex contractu
cum minori inito non acquiritur dominium ra-
tione legis ciuilis, tenetur quis in conscientia rem
restituere, illa verò obligatio non est ex sola natu-
ra rei: sed ex ciuili lege; ideò ciuilis dici potest.
Idem videre licet in præscriptionibus. Alio modo
dici potest obligatio ciuilis, ex qua nascitur actio
in foro ciuili contra debitorem: quomodo dicunt
Iurisperiti ex stipulationibus, & aliis contractibus
oriri obligationem naturalem, & non ciuilem.
Priori modo dicunt, principem sine dubio obliga-
ri ciuiliter, quia tenetur in conscientia stare con-
tractui habenti vim, & valorem ex adminiculo iu-
ris ciuilis. Vnde non potest ab alio iustè auferre
rem legitimè præscriptam iure ciuili, etiamsi an-
teà fuisset ipsiusmet principis: quia totum hoc
nascitur ex vi directiua legis: quæ in ipsummet
principem cadit. De posteriori autem modo sub-
distinguunt: nam si actio in iudicio tendat ad co-
gendum verè debitore&#x0303;: sic non potest dari aduer-
sus principem, & sic dici debet non posse obligari
ciuiliter. Si verò solùm tendat eò, vt per iudicis
sententiam declaretur ius creditoris aduersus
principem, vt iuridicè constet ipsum teneri ad ser-
uandum illud, nec posse sine iniustitia, & tyranni-
de illud negare: sic dari potest actio contra prin-
cipem, ita vt in conscientia teneatur illā admitte-
re: atque hoc etiam sensu ciuiliter obligatur sine
coactione. Hæc vera sunt, modò intelligatur, ex
nulla lege ciuili, seu humana posse directè in con-
scientia supremum Principem obligari: si tamen
lex sit confirmatoria, vel declaratoria iuris diuini,
obligabitur ad id, quod in ea præscribitur, non ex
vi legis humanę, sed ex vi iuris diuini naturalis, vel
positiui adiuncti. Vide Tiraquellum de vtroque
retractu libr. 1. glo. 1. §. 13. num. 39.</P>
<P>  Vnde intelliges resolutionem illius quæstio-<marginalia>Generales or-|din&#x0169; tenentur|suis legibus de|iure.</marginalia>
nis, an generalis religionis alicuius teneatur suis
legibus, quoad vim directiuam, & coactiuam. Re-
spondet Emanuel tom. 1. regul. quæst. 68. art. 3.
teneri suis legibus, quoad vim directiuam, & hoc
sufficere, vt ad arbitrium iudicis aliqua p&#x0153;na affi-
ciatur, quia ex ipsorum obseruantia pendet obser-
uantia aliorum, & reformatio ordinis, & quia si-
cut princeps hæres institutus adeundo hæredita-
tem obligatur omnibus oneribus hæreditariis iux-
ta l. 1. & 2. ff. de offi. procur. Cæsaris: & hæc obliga-
tio est ciuilis l. hæres inst. ff. de oblig. quæ ex qua si
contract. Fulgos l. digna vox num. 7. C. de legib.
Areti. cap. 1. num. 3. & ibi Felin. num. 1. de prob. ita
etiam generales ordinum huiusmodi constitutio-
nibus assensum, & confirmationem præbentes, &<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0334.jpg/>
@@1@<SE334>318 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>ipsis vim præcepti addentes, videntur ex quasi
contractu ad earum obseruationem obligari, ita
vt in eis deficie&#x0303;tes possint p&#x0153;na arbitraria puniri:
sed dico, si absque scandalo proprias, vel aliorum
generalium leges transgressi sunt, non posse gra-
uiter puniri, quia leuiter tantùm peccauerunt, ne-
que vllum pactum fecerunt de suis legibus ser-
uandis: nec propriè ex illis teneri ciuiliter, quam-
uis princeps ex pacto possit ciuiliter obligari, mo-
do à nobis explicato.</P>
<P>  Dubium secundum: An princeps subdatur suæ<marginalia>32</marginalia>
legi irritanti.<marginalia>Dub. 2.</marginalia>
<P>  Respondeo, irritatio aliquando est propriè, &<marginalia>Irritatio purè|p&#x0153;nalis quæ|sit.</marginalia>
purè p&#x0153;nalis, quæ solùm in p&#x0153;nam sit, vt quando
simoniacus per suum contractum nihil operatur,
vel beneficiarius non facit fructus suos, quia non
recitauit officium, & tunc non comprehendit
principem, vt tenet Suarez in op de legibus, ratio-
nem reddens, quia princeps non tenetur suis legi-
bus, quoad vim cogentem p&#x0153;nis. Aliquando verò
irritatio est per se intenta propter honestatem
morum, vt solemnitas testamenti requiritur ad va-
lorem eius, vt securiùs seruetur iustitia, & tunc,
inquit Suarez, lex irritans comprehendit Princi-
pem, nisiexpressè der ogetur vel dispensetur.</P>
<P>  Sed alia distinctione opus est, nam si lex irritans,
vel comparatur ad actum Principis, vel cum ipso
contrahentis, vel ad actum alterius non contrahe&#x0303;-
tis c&#x0169; Principe: primo modo nulla lex irritans ope-
ratur circa principe&#x0303;, irritando actus ipsius, vel con-
trahe&#x0303;tis c&#x0169; ipso, siue irritatio sit p&#x0153;na, siue nō: quia
eo ipso, quòd princeps vult celebrare alique&#x0303; cōtra-
ctum, qui alioqui esset sua lege irritus, vult à lege
nō irritari, & derogat suæ legi erga se, & erga con-
trahente&#x0303; c&#x0169; ipso, quia contractus nō debet claudi-<marginalia>Contractus|nō debet clau-|dicare, & va|lere ex vna|parte, & non|ex alia.</marginalia>
care, & valere ex vna parte, & non ex alia: vnde re-
ctè Leonardus 2. de iust. c. 35. dub. 5. contra Adria-
num, quodlib. 9. & Ioannem Andream ab Adria.
citatum, tenet eum, qui cum Papa celebrauit con-
tractum aliàs simoniacum iure positiuo, non in-
currere p&#x0153;nas latas contra tales simoniacos (qua-
rum vna est irritatio contractus) quia eo ipso,
quod Papa cupit cum aliquo contrahere, censetur
ill&#x0169; eximere à lege quant&#x0169; potest: nō enim credi-
bile est, quod velit ill&#x0169; punire pro opere, ad quod
inuitat, vel certè in quod consentit: sic enim se-
ipsum condemnaret. Idem dicit de Episcopo, qui
ludum aleæ sub excommunicatione vetuit, & po-
steà alium ad ludum secum inuitat: eiusdem sente&#x0303;-
tiæ est Sotus 9. iust. quæst. 5. art. 2. Syluester Simo-
nia quæst. 4. Paludanus 4. d. 25. quæst. 4. art. 1. conc.
3. Couarruuias reg. peccatum p. 2. §. 8. num. 9. vnde
infert Leonardus, talem simoniacum, non teneri
ad renuntiandum beneficium emptum, seu con-
tractu simoniaco obtentum à Papa. De hoc casu
lude&#x0303;tis cum Episcopo, habes in alio dub. 4. Si verò
lex irritat actum factum ab alio, sine cooperatio-
ne principis, irritatio habet locum, etiam si actus
circa principem, & in eius fauorem versetur, vt si-
quis ex testamento minùs solemni hæredem, vel
legatarium ipsum constituat, testamentum est irri-
tum, ac si fieret circa personam priuatam. At hoc
non est propriè, & directè principem subdi legi
suæ, sed alios.<marginalia>33</marginalia>
<P>  Dubium tertium: An Episcopi, & cæteri Eccle-<marginalia>Dub. 3.</marginalia>
siarum antistites statutis à se conditis alligen-
tur.</P>
<P>  Prima opinio, alligari quoad culpam, non<-P>@@

<-P>quoad p&#x0153;nā: vt si statuto interdicit Episcopus<marginalia>Episcopus alli|gatur suis sta-|tutis quoad|culpam, non|quoad p&#x0153;nam.</marginalia>
clericis aleæ ludum sub excommunicatione lata,
& ipse postea ludit, peccat, sed non incurrit ex-
communicationem: pro hac sententia aliquos re-
fert Ioannes Andreas cap. cui licet, de regul. iur.
in 6. & videntur intelligere de directa obligatio-
ne. Probant primò, quia de solo supremo principe
dicit ius ciuile, esse suis legibus solutum. Secundò,
quia iure communi institutum est, vt inferiores
præfecti, & magistratus suis statutis alligentur.
Tertiò, quia Episcopus statutum condit, quatenus
personam publicam gerit, at verò vt priuatus ho-
mo, vnà cum cæteris suo statuto tenetur.</P>
<P>  Secunda, & vera opinio est Ioann. Andr. suprà,<marginalia>Nō obligatur|directè.</marginalia>
Azoris tom. 1. lib. 5. cap. 11. quæst. 2. & communis,
non obligari directè suis statutis: quia sicut prin-
ceps supremus suis legibus est solutus, eo quod
nemo sibi ipsi, vel pari possit imperari, ita Episco-
pus, maximè cum nullo præcepto superioris te-
neatur, sua statuta seruare: nullibi enim extat tale
præceptum, quamuis ex quadam rationis naturali
æquitate, & honestate seruare illa debeat, non ita
tamen, vtsi non seruet, graue peccatum contra-
hat, vt docet Azor suprà, & constat ex iis, quæ de
supremo principe sect. præced. dictum est.</P>
<P>  Et quod in illo euentu Episcopus excommu-
nicationem non incurrat, præter Ioann. Andream,
& Azorem suprà, tenet Ancaranus cap. 1. de con-
stit. num. 178. & 179. vbi alios refert, Alexander, Ia-
son, & alij, l. 1. ff. quod quisque iuris. Ludouicus
Gomez reg. de infirmis resig. quæst. 1. in prin. Say-
rus lib. 3. cap. 4 num. 5. & facit lex penul. ff. de arb.
& ratio est, quia excommunicare est actus iuris-
dictionis, quam nemo in seipsum habet.</P>
<P>  Dubium tamen quartum: an is, qui tunc ludit<marginalia>34</marginalia>
cum Episcopo excommunicationem incurtat.</P><marginalia>Dub 4.</marginalia>
<P>  Quidam affirmant, vt Ioann. And. reg. eui licet,<marginalia>An qui ludit|alea cum Epi-|scopo excōmu-|nicationem in|currat.</marginalia>
de regul. iur. in 6. Ancaranus cap. 1. de const. num.
183. probant ex cap. proposito animi 32. quæst. 5.
vbi in actu. inseperabili vnus peccat, alter non:
vnus punitur, & alter non, vt patet de eo qui com-
mittit adulterium per vim, patiens enim vim
non peccat: & ibi glossa verbo vnus commisit, affert
aliud exemplum de eo, qui committit Simoniam,
altera parte ignorante. Et idem patet in actu ele-
ctionis, vbi qui eligunt scienter indignum, pu-
niuntur, sed non ignorantes, cap. script&#x0169;, de ele-
ctione in 6. cap. si alicuius, eod. tit. & lib. & cap.
si compromissarius eodem tit. in 6. Limitant isti,
nisi Episcopus suspendat effectum suæ constitu-
tionis. Addunt Ioannes And. & Ancaranus, quòd
licet præfatus Episcopus ludens cum alio, non li-
getur sententia sui statuti: ex participio tamen
cum illo tertio in crimine criminoso ligatur sen-
tentia iuris, quamuis ista sententia occasionaliter
causetur à statuto, vt colligitur ex cap. nuper de
sent. excom. vbi Innoc. & alij: hanc sententiam
sequitur Sayrus, lib. 3. cap. 4. num 6.</P>
<P>  Alij apud Ioannem Andream suprà, contrariam
sententiam sequuntur, quia exemptio vni concessa
extenditur ad socium, arg. cap. licet de priuileg. in
9. quia actus iste lude&#x0303;di inter duos est indiniduus;
sed in indiuiduis victoria vnius prodest alteri C. si
vnus ex pluribus l. 2. & 3. ergo.</P>
<P>  Sententiæ vtriusque rationes, friuolæ sunt. Se-<marginalia>Opinio sec&#x0169;da|tenenda est.</marginalia>
cunda tamen tenenda est, quia eo ipso, quod Epi-
scopus alium ad ludendum inuitat, vel admittit,
censetur cum ipso dispensare, sicut Papa con-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0335.jpg/>
@@1@<SE335>Disput. XIV. Sectio III. 319
<duolan 2><-P>trahens cum alio in casu aliàs simoniaco de iure
humano, & de vtroque exemplo dictum est dub. 2.</P>
<P>  Dubium quintum: an mandans alicui legato, vt<marginalia>35</marginalia>
excommunicet omnes, qui non soluerant procu-<marginalia>Dub. 5.</marginalia>
rationem suam, an dictus mandatarius, qui non
soluit procurationem legati, excommunicare de-
beat, aut possit, seipsum.</P>
<P>  De hoc latè Calderinus, & Ancaranus capit.
1. de constitutione numer. 184. & sequenti-
bus, & rectè dicunt, nec debere, nec posse: quam-
uis enim in illo vniuersali mandato Mandatarius
ipse de virtute sermonis includi videatur, eo quòd
sermones vniuersales vniuersaliter videntur in-<marginalia>Sermones vni|uersales vni-|uersaliter in-|telliguntur.</marginalia>
telligi, & qui totum, seu omne dicit, nihil exclu-
dit, ca. 1. d. 19. & ca. sunt nonnulli 1. quæst. 1. Nihi-
lominùs tamen ex mente auctoris, quæ verbis
præferenda est, non includitur; quia non est veri-
simile, quod mandans voluerit mandatario iniun-
gere, quod seipsum occideret, vel quod contingit
per excommunicationem ca. per venerabilem, qui
filij sint legitimi: vel quòd tam grauem p&#x0153;nam si-
bi ipsi imponeret, ca sacro. de sent. excomm. nulla
enim maior est p&#x0153;na in Ecclesia: nam per eam
quis traditur Sathanæ in interitum carnis ca. cor-
ripiantur 24. quæst. 3. ca. audi 11. quæst. 3. Ad hunc
ergo casum tam durum, & difficilem verba man-
dantis quantuncumq&#x0301;ue generalia, non debent ex-
tendi, sed restringi adid, quod ciuiliter fieri po-
test, argu. l. si cui, de seruit. & notatur in ca. scienti
de reg iur. in 6. per Dynum quæst. de potestate,
&c. Vnde consequens est, mandatum de excom-
municando non soluentes, non extendi ad man-
datarium. Imò si expressè illi esset mandatum,
quod seipsum excommunicaret, mandatum esset
illicitum, & nullum, & sic verba vniuersalia hunc
casum illicitum non includunt arg. ca. ad nostram
de iure iur. & ca. 1. eod. tit. in 6. Quod enim expres-<marginalia>Quod expres|sè & specificè|mandari non|potest, in sermo|ne generali nō|venit.</marginalia>
sè, & specificè man dari non potest, in sermone ge-
nerali non venit, arg. ca. dilecto de præb. & ca. tria
de decimis. Et denique cùm seipsum quis absolue-
re non possit, ca. quod autem, de p&#x0153;nit. & remiss.
multò minùs se ligare valebit. Nam fauorabilior
est absolutio l. Artianus, de actio. & oblig. Et ge-
neraliter non potest esse, idem agens, & patiens:
ergo nec excommunicans, & excommunicatus.
Hanc sententiam tenet etiam Sayrus libr. 3. cap. 4.
num 7. qui num. 8. meritò addit, si aliquibus præ-
ceptum sit, vt denuntient delinquentes in suo ter-
ritorio, & ipsi sint de eorum numero, non debere
se ipsos denuntiare, vt ait Ancaranus ca. 1. de con-
stit. num. 190. cum Marchagnano de Arzonitis:
nemo enim tenetur seipsum prodere, ca. cum non
deceat, de ele. in 6. & vitæ suæ quisque debet con-
sulere l. vt vim, de iust. & iure, l 1. de bonis eorum,
qui mortem sibi consci. & facit l. nemini timorem
quod metus causa. Rectè etiam idem Sayrus num.
9. ait, Si Episcopus statutum faciat, annullans om-
nes alienationes factas de rebus Ecclesiarum, sine
eius licentia, & p&#x0153;nam apponat: contingat autem
capitulum Episcopo terrulas aliquas sine alia li-
centia vendere, non erit locus statuto, nec eius
p&#x0153;nis, quia Episcopus non comprehenditur suo
statuto: & quia Episcopus sic contrahendo con-
sensisse, & licentiam dedisse videtur, Ioa. And. reg.
qui tacet, de regul. iur. in 6. Ancatanus ca. 1. de
const.</P>
<P>  Sextum dubium est: An Episcopus directè sub-<marginalia>36</marginalia>
datur legibus in Synodo Episcopali latis.<marginalia>Dub. 6.</marginalia>
@@

<P>  Respondeo negatiuè, quia illæ sunt leges pro-
priæ ipsius, vt patebit disp. 20. sect. 4. quæst. 4.</P>
<P>  Septimum dubium: An Archiepiscopus di-<marginalia>Dub. 7.</marginalia>
rectè subdatur legibus Synodi Prouincialis.</P>
<P>  Respondeo affirmatiuè ex iis, quæ dicentur dis.
20. sect. 4. quæst. 5.</P>
<P>  Octauum dubium: An Augusta legibus solu-<marginalia>Dub. 8.</marginalia>
ta sit.</P>
<P>  Respondeo ex Corrasio libr. 2. miscellanea-<marginalia>Augusta legi-|bus soluta nō|est.</marginalia>
rum iuris ca. 25. solutam non esse, l. princeps ff. de
legib. & l. 1. C. de cond. & proc. præd. de August.
li. 12. cessant quippe in Augusta rationes, quę tan-
tam dederunt principi auctoritatem, illa præser-
tim condendæ legis, quæ in solo principe lo-
cum habet l. fin. C. de legib. Aliis omnibus negata
est, mulieribus maximè, quæ legibus condendis
ne quidem interesse possunt, l. 1. ff. de legib. imbel-
lis enim sunt, & inconstantis animi, vt non imme-
ritò veteres voluerint f&#x0153;minas à ciuilibus, seu pu-
blicis officiis remouere, l. 2. ff. de reg. iuris, neque
vllo iure viris suis, quàm in iis, quæ ad lanificium
pertinent, operari. Quamquam aliquando vel
principum indulgentia, vel moribus receptum sit,
vt mulieres sceptra regia teneant, pro tribunali-
q&#x0301;ue ius dicentes sedeant. Nam & Anglis morem
esse, vt f&#x0153;minæ in regno succedant, regniq&#x0301;ue ad-
ministrationem suscipiant, palam est, Ioannamq&#x0301;ue
Siciliæ Reginam, in regali solio sedentem, senten-
tiamq&#x0301;ue pro tribunali ferentem, Angelus se vidis-
se testatur. Et in Reginam Francorum aliquando
compromissum esse, legimus ca. dilecti de arbitr.
Abbatissamque administrationem habere, & iu-
risdictionem dignitati suæ annexam, scribitur ca.
indemnitatibus, de elect. in 6. Planè licèt Augusta
legibus soluta non sit: princeps tamen eadem illi
priuilegia tribuit, quæ & ipse habet, d. l. princeps,
& l. fiscus §. fin. ff. de iure fisci. Vnde sicut princeps,
ab omnium vectigalium pręstatione immunis est,
l. licitatio §. fin. ff. de pub. & donatio ab ea proce-
dens, vel in eam collata non eget insinuatione,
l. sancimus, cum auth. seq C. de don. Et facta inter
Augustum, & Augustam donatio constante ma-
trimonio, rata est, l. donationes, quas diuus C. de
don. inter virum, & vxo. Quibusque donātur cu-
bicularij principis priuilegiis, donati quoque in-
telliguntur, qui apud Augustam eodem munere
funguntur, l. cubicularios, de præposi. sac. cub. libr.
12. C. Horum omnium ratio est, quia splendent<marginalia>Splendent ho-|nore mariti|vxores.</marginalia>
honore mariti vxores l. f&#x0153;minę ff. de senato. l. mu-
lieres de dig. lib. 12. C. Et cùm duo sint in carne
vna, sociiq&#x0301;ue diuinæ, & humanæ domus dicantur,
l. 1. de ritu nup. l. aduersus C. de crimi. expil. hæred.
indignum lex existimauit, marito in altissimo ho-
noris gradu collocato, vxoris dignitatem pariter
non concrescere l. si liberam C. de nup. Quid enim
tam humanum est, quàm vt fortuitis casibus, pro-
speris, vel aduersis coniugis participem coniugem
fieri? l. si cum dotem §. Si maritus ff. soluto matri-
monio Meritò absurdum veteres putauerunt, ali-
quid esse, quod non inter virum: & vxorem com-
mune sit. Qua ratione virum ab vxore, contraque
vxorem à viro quicquā accipere vetitum Plutar-
chus in Problem. scribit: Iurisconsultis tamen in
aliam rationem abeuntibus lege 1. ff. de don. inter
vir. & vxor. Hactenus Corrasius.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO IIII.</Z></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0336.jpg/>
@@1@<SE336>320 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><Z>Vtrum peregrini, & aduenæ obligentur legibus,
& consuetudinibus loci, in quo
versantur.</Z>
<P><INI5>D</INI5>Ico primò, si peregrinus eò venerit,<marginalia>37</marginalia>
vt ibi constituat domicilium, statim<marginalia>1. Con.|Peregrinus le-|gibus loci, in|quo versatur|quomodo te-|neatur.</marginalia>
contracto domicilio tenetur legi-
bus, & consuetudinibus domicilij
circa ieiunia, festa, & alia huiusmodi,
Leonardus Lessius 4. de iust. cap. 2. dub. 7. bene di-
cens, in hoc conuenire omnes: ita tenet Medina
quæst. 96. art. 5. in fine, ex quo Sayrus lib. 3. ca. 4. nu.
15. hoc certum esse docet Sanchez tom. 1. de matr.
lib. 3. dis. 18. num. 3.</P>
<P>  Probatur: Nam hoc ipso, quod ibi constituit,
vel contrahit domicilium, desinit esse peregri-
nus, & forensis, & fit incola, & pars illius Reip. ac
proinde incipit obligari illius legibus, & consue-
tudinibus, sicut alij ciues.</P>
<P>  Ad contrahendum autem alicubi domicilium,
requiritur, vt incipiat ibi habitare cum animo
perpetuò manendi, vt ex communi sententia Do-
ctor&#x0169; docet Syluester, verbo domicilium nu. 2. &
Sancius 3. de matrim. disp. 23. ac Leonardus
suprà.</P>
<P>  Vnde si venias cum animo manendi solùm ad
tempus aliquot annorum, vt studiosi ad Acade-
mias, non contraxisti domicilium.</P>
<P>  In dubio tamen, an statuerit quis manere per-
petuò, præsumitur voluisse, ac proinde habere do-<marginalia>Ex habitatio-|ne decennali|præsumitur|quis habere|domicilium.</marginalia>
micilium ex habitatione decennali, vt iidem tra-
dunt.</P>
<P>  Quòd siquis duobus locis vicissim habitet
cum animo ita perpetuò faciendi, in vtroque do-
micilium habebit, vt Syl. num. 2. Leonardus, San-
cius, & alij docent. Vnde legibus, & consuetudi-
nibus loci. vbi præsens fuerit, tenebitur.</P>
<P>  Domicilium autem semel contractum, non
amittitur animo recede&#x0303;di: sed requiritur, vt reipsa
deserat, ita vt non dicatur ibi amplius habitare.
Vnde non desinet obligari, donec reipsa recedat.
Sed nota, quòd siquis expleuit ieiunium quadra-
gesimæ, vel aliud, & venerit vbi nondum est pera-
ctum, vt potest cōtingere ratione noui calendarij
non vbique recepti (licet ibi constituat domici-
lium) non tenetur de nouo ieiunare, vel à carnibus
abstinere (semoto scandalo) quia iam præcepto
Ecclesiæ satisfecit, Leonard. illo dub. 7. num. 52.
idemq&#x0301;ue ait dicendum de celebratione festorum,
& communione Paschali. Imò si quis in die festo
loci, ad quem trasfert domicilium, astiterit sacro,
vbi anteà habebat domicilium, siue ibi esset dies
ille festus, siue non, non oportet iterum in loco
noui domicilij sacro interesse: sufficit eodem die
alibi interfuisse, siue intenderit satisfacere præce-
pto, siue non.</P>
<P>  Dico secundò, etiamsi non constituat ibi domi-<marginalia>2. Con.</marginalia>
cilium: sed solùm cogitet manere per maiorem<marginalia>Quomodo|quis parochia|nus non con-|stituatur.</marginalia>
anni partem, tenetur similiter ieiuniis loci, & aliis
consuetudinibus. Hanc credit Leonardus esse
communem sententiam: quia plerique etiam stri-
ctiùs loquuntur.</P>
<P>  Probatur, quia etsi talis habitatio non est suf-
ficiens ad contrahendum domicilium absolutè:
sufficit tamen ad domicilium parochiale, & ad
contrahendum par&#x0153;ciam, quoad omnia sacrame&#x0303;-
ta necessaria, vt docet Syl. v. domicilium n. 2. Ang.
eodem, & vterq. verbo parochia.</P>@@

<P>  Nam hocipso, quod quis cum tali animo in-
cipit habitare alicubi, fit parochianus illius loci, &
subiectus illi par&#x0153;ciæ. Quod non solùm verum
est, quoad sacramenta necessaria: sed simpliciter,
quoad omnia Ecclesiastica, vt confirmationem,
matrimonium, sepulturam, dispensationem voto-
rum, &c. Præter sacramentum ordinis (sub quo
intellige etiam Primam tonsuram) vt cum Sancio
illa dis. 23. & plerisque recentioribus, tenet Leon.
& confirmat vsus.</P>
<P>  Sed quid, si minore tantùm anni parte statue-<marginalia>38</marginalia>
rit ibi manere, Sancius illa disp. 18. num. 9. proba-<marginalia>Quæst.</marginalia>
bilius censet non teneri, si scandalum absit: & illa<marginalia>1. opin.</marginalia>
in loco domicilij non obligent. Primò, quia tali<marginalia>1. arg.</marginalia>
mansione non contrahitur par&#x0153;cia, seu obligatio
sacramentorum in illo loco percipiendorum: ergo
nec obligatio legum, & consuetudinum loci: non
enim videtur esse maior ratio in his, quàm in illis.
Secundò, quia illæ consuetudines non obligant
ibi habitantes: sed qui solùm minore parte anni
ibi versatur, non censetur ibi habitare: ergo. Maio-
rem docet Ioann. Medina C. de ieiun. quæst. 10.
quæ est de necessitate ieiunij dicens, non obliga-
ri eos, qui aliunde illuc conueniunt sine animo
habitandi. Idem apertè insinuat Paludanus 4. d. 15.
quæst. 4. art. 3. Speculator rub. de const. nu. 7. Ioan.
Andre. additio. ad Speculat. tit. de instrum. editio. §.
compendiosè nu. 16. verbo quæsitum, Archid. re-
ferens Hostien. dicto cap. illa d. 12. v. serua. Ant.
2. p. tit. 6. cap. 2. §. 2. Syl. v. ieiunium, quæst. 2. num. 7.
& 8. Ledes. 2. p. 4. quæst. 17. art. 3. dicto 3. Bartolom.
Medina hîc quæst. 96. art. 5. circa finem, Sayrus li.
3. c. 4. n. 15. Vega, Angles, Palacius, Rozell. Margar.
confessorum, & multi alij, quos infrà referam.</P>
<P>  Quod confirmatur, quia Episcopus loci, & ma-
gistratus non possunt obligare, nisi suos subditos,
qui sunt soli incolæ.</P>
<P>  Minor probatur, quia à minore parte non fit de-
nominatio, sed solùm à maiore.</P>
<P>  Tertiò, quia hęc sententia est media inter eam,
quæ requirit domicilium, quæ est nimis laxa: &
inter eam, quæ solùm transitum, vel vnius dici
præsentiam, quæ est nimis stricta: nec commodior
terminus videtur posse assignari: quàm is, qui à
Doctoribus assignatur ad contrahendam per&#x0153;-
ciam. Nec obstat versiculus ille vulgatus.</P>
<shi>Si fueris Romæ: Romano viuito more.
Et si sis alibi, viuito sicut ibi.</shi>
<P>  Nec illud Amb. quod refert Aug. ep. 118. cap. 2.
Ad quamcumque Ecclesiam veneris, eius morem serua.<marginalia>Solutio tacitæ|obiectionis.</marginalia>
Quia hæc continent non præceptum, sed bonum
consilium, seposito scandalo, vt ex toto Augustini
discursu, & glos. in ca. illa d. 12 (vbi Aug. refertur)
colligitur.</P>
<P>  Leonardus, suprà, hanc sententiam ait esse val-<marginalia>39</marginalia>
de probabilem, & videri omninò veram, si solùm<marginalia>2. opinio.</marginalia>
conditio, & natura talium statutorum considere-
tur. Hæc enim per se, & vi sua non possunt, nisi
subditos, & incolas cōstringere. Vnde idem putat<marginalia>Vagi, & pere-|grini non te-|ne&#x0303;tur statutis|Episcopor&#x0169; la-|ci, in quo sunt.</marginalia>
dicendum de vagis, qui nusquam fixam sedem ha-
bent, quod de peregrinis: nam eadem ratio in illis
locum habet: nimirum quia non sunt incolæ, aut
inhabitantes, & Doctores generaliter loquuntur,
nec distinguunt hoc loco inter peregrinos, & va-
gos, sed volunt omnes alienigenas, qui veniunt
animo non manendi, non teneri. Ita Paluda-
nus, Antoninus, Syluester, & Ioannes Medina
suprà.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0337.jpg/>
@@1@<SE337>Disput. XIV. Sectio IV. 321
<duolan 2><P>  Nec obstat, quòd possint recipere sacramenta,
vbicumque se inueniunt: quia illud est priuile-
gium non obligatio. Ad nullam enim in particu-
lari astringuntur par&#x0153;ciam: nisi per maiorem
anni partem aliquo loco consistere decreuerint.</P>
<P>  Neque absurdum videri debet, eum, qui nus-
quam sistit, nullis statutis particularium locorum
teneri.</P>
<P>  Addit Leonardus, Verum etsi hæc probabilia
sint: Dico tamen, contrariam sente&#x0303;tiam videri ve-<marginalia>Cōtraria sen-|tentia videtur|verior.|1. arg.</marginalia>
riorem spectata consuetudine fidelium passim re-
cepta. Probatur primò, quia fideles, non solùm ru-
des, sed etiam doctores passim vbique putant se
obligari ad ieiunia, & festa locorum, vbi ipsos ver-
sati contigerit, si constituerint ibi ad aliquot dies
manere. Adeò, vt si quis deprehenderetur ves-
ci carnibus die ieiunij, vel violare festa, puniretur
ab ordinario, tanquam transgressor, maximè si
duos, vel tres menses ibi mansisset. Atqui consue-
tudo ex tali opinione orta, inducit obligationem,
non minùs quàm lex vniuersalis: non enim alio
modo id, quod antè non obligabat, incipit per
consuetudinem esse obligatorium, quàm quòd
homines putent se obligari, & incipiant illud pas-
sim tamquam obligatorium seruare: vt communi-
ter Doctores tradunt. Itaque cùm consuetudo ser-
uandi aliquod statutum, vel consuetudinem etiam
liberam, ex opinione obligationis inducat obliga-
tionem, & hæc consuetudo talis sit, videtur om-
ninò inducere obligationem. Nec refert, quod hęc
consuetudo orta sit ad scandalum vitandum: quia
non respicitur, ex qua occasione, vel causa impul-
siua inducta sit, quādo tanquā absolutè obligato-
ria est inducta. Secundò, Quia id est magis con-<marginalia>Incōmoda quæ|nascuntur ex|prima opinio-|ne.</marginalia>
sentaneum rationi, & moraliter necessarium, vt
alijpræceptum seruent: si enim peregrini possent
vesci carnibus, & c&#x0153;nare, magna daretur occasio
iis, apud quos versantur, si illis causa hospitalita-
tis, & amicitiæ adiungendi, & violandi præcepti,
idque probat quotidiana experientia, quando ali-
quis tempore ieiunij accedit foris, vel recedit.
Nam sub prætextu tractandi amici, qui causa iti-
neris non obligatur, hospes, & domestici simul
comedunt, & præceptum ieiunij violant. Vnde ob
hanc causam puto (inquit) Episcopum loci
posse etiam peregrinos ibidem, per aliquot
dies subsistentes obligare, vt se aliis accom-
modent.</P>
<P>  Tertiò, Quando quis est extra suum oppidum,<marginalia>Quando quis|est extra suum|oppidum, non|obligatur ie-|iuniis, & festis|oppidi sui.</marginalia>
non obligatur amplius ieiuniis, & festis oppidi, vt
statim dicemus: ergo par est, vt subeat obligatio-
nem loci, in quo versatur: Qui enim sentit commo-
dum, debet etiam sentire onus, reg. 55. de reg. iur. in 6.
Hanc sente&#x0303;tiam tenet Driedo 1. de libert. Christia.
cap. 17. circa medium §. vna est. Vbi probat ex Au-
gustino suprà, vt & alij. Couar. 4. vari. cap. 20. nu. 8.
vbi pro ea adducit Imolam, Bonifacium, & Za-
barel. Clem. 2. de celeb. miss. & Maio. 4. d. 15. quæst.
5. §. sed contra, Suarez 3. p. tom. 5. disp. 44. sect. 3. §.
illud verò, & tom. 5. disp. 5. sect. 5. & in opusculo
de legibus, Nauarrus cap. 13. num. 5. in fine, & cap.
23. num. 120. vbi præter dictos adducit Panor-
mitanum addens communi consuetudine ita ser-
uari. Lopez 1. p. instructo, cap. 52. Sotus 4. d. 18.
quæst. 4. art. 2. §. & hic tamen notandum, Leonar.
suprà. Hostien. in summa tit. de obseruat. ieiun. §.
quando ieiunandum num. 5. Laudul. quem refert
Card. suprà, Guiller. quem refert Imola, Præposi-<-P>@@

<-P>tus cap. quæ contra d. 8. Alberic. l. 1. num. 28. C. de
sum. trin. Felin. cap. quod clericis de foro compet.
Mexia pragm. frumenti con. 5. num. 80. Ledesm.
1. 4. quæst. 15. art. 4. dub. 2. Alex. in suo Enchirid. 2.
p. tit. de ieiunio, Alcozer in summa cap. 24. Pedra-
za præcep. 3. §. 14. Henr. lib. 7. de indulg. cap. 13.
num. 8. Philiarcus tom. 1. parte 2. lib. 3. cap. 23. Ro-
driguez tom. 1. summæ cap. 122. num. 1. & in Bul-
la §. 1. nu. 8. ad finem, quod valde probabile putat
Sancius sup. num. 4.</P>
<P>  Hoc tamen non ita strictè intelligendum pu-
tat Leonardus, vt ratione simplicis transitus obli-
getur: non enim consuetudo id tam strictè obser-<marginalia>Ratione tran-|situs peregri-|nus non tene-|turad ieiunia,|& festa Epi-|scopi.</marginalia>
uat. Vnde si eodem die, quo venit, vel postridie
cogiter discedere, non tenetur, secus si integro
die, vel pluribus ibi manere statuerit, multoq&#x0301;ue
magis, si aliquot hebdomadis, vel mensibus: tunc
enim postridiè quàm venit, debet se conformare:
quia talis dicitur ibi manere, & habitare pro tem-
pore: Quòd si ab initio non statuit ibi manere, &
singulis diebus captet occasionem redeundi, non
puto teneri, etiam si forte non proficiscatur, quia
non censetur ibi vllo die manere: sed esse assiduè
veluti in transitu.</P>
<P>  Pro huius rei declaratione dico primò, Exi-<marginalia>40</marginalia>
stente scandalo, vel imminente, nisi lex, vel con-<marginalia>1. Con.</marginalia>
suetudo loci seruetur: quilibet aduena, siue pere-<marginalia>Ratione scan-|dali tenetur|communi loco|se conformare.</marginalia>
grinus, tenetur eā seruare. Hoc cert&#x0169; apud omnes
est, vt docet Sancius illa disp. 18. n. 3. sæpe autem
poterit nullum esse scandalum, quia transgressio
ignota erit, vel sufficienter suaderi poterit, nullam
esse tunc obligationem seruandi legem, vel con-
suetudinem loci.</P>
<P>  Dico secundò, si in loco sui domicilij eadem<marginalia>Cōsuetudo pa-|triæ seruandæ|in loco pere-|grinationis.</marginalia>
sit lex, vel consuetudo, quæ est in loco peregri-
nationis, tenebitur peregrinus in loco peregri-
nationis eam seruare, etiam si ibi non commore-
tur per maiorem anni partem.</P>
<P>  Hoc inter certa ponit Sancius illa disp. 18. n. 3. &
24. quia t&#x0169;c nulla est causa excusans: cùm lex vtro-
bique obliget, quem tamen aliqui reiiciunt: quia
cùm Sancius existimet illos nō teneri legibus pro-
prij domicilij, vt sect. seq. referemus. Item non
teneri legibus domicilij proprij, vt docet num. 6.
nullis ergo: quamuis enim illæ leges vtrique lo-
co sint communes; tamen ipsa legum communi-
tas causa esse non potest inducendæ obligationis,
si vnius loci leges non illos attingunt: quia ipsi
sunt absentes, aliæ verò, quia alieni territorij.
Secus si esset aliqua cōmunis principis, aut Reip.
lex, quæ ipsos vtroque in loco comprehenderet.
Ratio satis apparet, sed eam solues dicendo, licet
in aliis casibus, nec proprij loci, nec alieni teneri,
tamen quando concurrunt teneri vtrisque, quia
Episcopus proprius potest illum obligare ad ser-
uandas proprias leges extra territorium, si ibi si-
miles sunt, & Episcopus alienus potest eò adue-
nientes obligare propriis legibus, cùm in eorum
diæcesibus similes seruantur: & Papa obligat
omnes, ad seruanda ieiunia, & festa propriæ diæ-
cesis cùm versantur in alia diæcesi, vbi etiam ser-
uantur.</P>
<P>  Dico tertiò, vagos obligari legibus, & consue-<marginalia>Vagi tenentur|legibus loci in|quo sunt,</marginalia>
tudinibus loci, per quem transeunt, vel in quo
obiter reperiuntur: quia cùm nullum certum do-
micilium habeant, illud sola habitatione, aut
transitu videntur acquirere, esto non habeant
animum permanendi, & ita semper legibus loci<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0338.jpg/>
@@1@<SE338>322 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>obligantur sicut subditi. Hoc tenent Sotus 4. d. 18.
quæst. 4. a. 2. v. est. Hic tamen Azor to. 1. li. 5. cap. 11.
quæst. 13. in fine. Sancius supra num. 15. & aliqui re-
centiores putant, id esse certum, sed falluntur:
nam oppositum tene&#x0303;t Bar. Med. q. 96. a. 5. in fine, &
Sayr. lib. 3. c. 4. n. 15. & valde probabile putat Leon.
sup. sed Sayr. & Medin. non loquuntur consequen-
ter, dicunt enim teneri legibus regni, quamuis in
illo nullum habeant domicilium: alioqui non esset
bene consultum regno: ergo similiter tenebuntur
legibus loci, in quo sunt, alioqui non erit bene
consultum illi.</P>
<P>  Dico quartò, etiam qui alibi habet domicilium
tenetur legibus territorij, in quo est. Oppositum
tenent Paludanus 4. d. 15. quæst. 4. art. 3. Ledesma.
2. 4. quæst. 17. art. 3. dic. 3. Ioann. Med. C. de p&#x0153;n.
quæst. 10. de necessit. ieiunij. Bart. Med. Archidia-
conus, Hostiensis, Speculator, Ioannes Andreas,
Sayr. & Anton. superiùs citati. Pro hac etiam sen-
tentia Sancius illa disput. 18. num. 6. citat Domi-
nicum, Card. Alex. Præpositum, & Turrec. dicto
cap. illa d. 12. item Turrec. cap. quo iure. §. digni-
tate d. 6. art. 4. num. 8. cum Hugo. ibit per ipsum
allegato. Margaritam confessorum, quæst. mora-
lib. fol. 165. col. 2. Palac. 4. d. 15. disp. 8. post. 6. con.
Angles in 4. quæst. 4. de ieiunio ante dubium 1.
diffic. 2. Vegā 2. summæ casu 315. eandem proba-
bilem putat Suarez. 3. p. tom. 3. disp. 44. sect. 3. §.
illud verò, & Azor eam tenet tom. 1. lib. 5. cap. 11.
quæst. 3. & dicit esse communem omnium sen-
tentiam, quod miror cùm opposita sit commu-
nior etiā inter eos, quos ipse citat, sed infrà pluri-
bus Azoris sententiā referemus: imo isti doctores
non excipiunt eos, qui sunt in eo loco per maio-
rem anni partem, pro qua opinione adducitur à
Sancio, & aliis nonnullis Augustinus ep. 118. ad
Ianuar. cap. 2. relatus cap. illa. d. 12. vbi obligatio-
nem seruandi alicuius loci consuetudinem, so-
lùm dicit oriri in exteris hominibus ex obligatio-
ne vitandi scandalum, & glos. in d. cap. illa, verbo
societate, air argumentum, quod quilibet tenetur
viuere secundùm consuetudinem illorum, inter
quos versatur, vt suprà. 8. d. quæ contra & 41. d.
quisquis. Vnde versus, si fueris Romæ, &c. Tamen
statim in verbo, veneris, ait argumento, quod
viatores tenentur sequi consuetudinem loci, ad
quem veniunt, vt hic, & sup. d. 8. quæ. contra, sed
argumentum contra ff. de iudic. hæres absens so-
lutio, vt in d. cap. quæ contra: quia refert an sint
moraturi, vel citò recessuri, vel an sit consuetudo
apparens, vel latens, & in illo cap. quæ contra,
solùm ait in verbo, aut peregrini. Numquid ergo
peregrini, & scholares tenentur sequi cōsuetu-
dinem illorum, inter quos commorantur? Arg.
quod sic ex hoc tex. & 12. d. illa, & cap. 2. d. 41.
Arg. contra, quia viatores non sortiuntur forum
illius loci per quem transeunt, vt ff. de iud. hæres
§. 2. & est arg. quod soli perpetuò habitantes obli-
gantur legibus ciuitatis, vt ff. de pignoribus l. de-
bitor. In quibus verbis glossa, licet nihil clarè re-
soluere videatur, tamen insinuat, si peregrini, &
viatores citò sint recessuri, non teneri consuetu-
dinibus, & legibus loci, in quo versantur, Secus
si non sint citò recessuri, quomodo potest exponi,
quod ait in illo cap. quisquis. Quilibet conforma-
bit se sociis suis, in cibis, & in moribus. Fauet
etiam gloss. l. c&#x0169;ctos populos verbo, quos, C. de
summa trin. vbi ait, Argumento, quod si Bono-<-P>@@

<-P>niensis conueniatur Mutinæ non debet iudicari
secundùm statuta Mutinæ, quibus non subest,
cùm dicat, quas nostræ Clementiæ regit imperium.</P>
<P>  Deinde hæc opinio dicitur Augustini ep. 112.<marginalia>41</marginalia>
cap. 2. relatus, cap. illa d. 12. Alia verò, inquit,<marginalia>Argume&#x0303;ta pro|1. opinione cō-|traria. 4 concl.</marginalia>
quæ per loca terrarum, regionesq&#x0301;ue varian-
tur, sicuti est, quod alij ieiunant sabbatho, alij
non, &c. totum hoc genus rerum liberas habet
obseruationes, scilicet, forensibus, vt exponit glo.
v. liberas. Ite&#x0303; suadetur: nā infidelis transiens per re-
giones Christianorum, non tenetur eorum ieiu-
nia, vel festiuitates seruare. Imò Paludanus, &
Ledesmius aiunt monachos hic habitantes nō
teneri ad seruanda ieiunia synodalia, sicut è con-
uerso non tenentur sæculares seruare ieiunia
propter statuta religionis, similiter inter religio-
sos hospes non videtur teneri ad seruandum ieiu-
nium, vel festiuitatem propriam illius prouinciæ,
vel loci, in quo peregrinatur, si non sint cōmunia
toti religioni: Similiter nouitius non tenetur
seruare statuta religionis, quamuis ibi actu ad
tempus moretur; & sacerdos Græcus transiens
per Latinam Ecclesiam non obligatur consecra-
re in azimo, nec Latinus apud Græcos in fermen-
tato: Imò Leo. 9. ep. ad Micha. patriar. Constanti-
nop. cap. 29. Latinos, & Græcos sacerdotes mo-
net, vt vnusquisque secundùm Ecclesiæ suæ ri-
tum celebret, licet in alieno solo versetur. Item
lex tantùm obligat subditos, & partes commu-
nitatis pro qua fertur: sed forenses non sunt pars
communitaris, in qua versantur, nec subditi eius:
ergo non tenentur legibus eius. Nec valet dicere
teneri consuetudine, nam lex, & consuetudo ean-
dem vim habent: ergo si leges loci non obligant
peregrinos, neque consuetudines eos obligabunt.
Ite&#x0303; in cap. à nobis 1. de sent, exco. ait, sentenria ge-
neraliter excommunicante eos, qui furtum com-
miserint, tantùm comprehendi subditos, & non
alios, scilicet etiam in eius territorio existentes
alioqui non interrogaretur ea de re, quia de non
subditis alibi existentibus, nulla quæstio esse
poterat.</P>
<P>  Alia opinio, & vera, iuxta quā constituta est,<marginalia>Forenses obli-|gantur consue-|tudinibus loci,|quando eadem|est ratio.</marginalia>
quarta const. ait, forenses obligari consuetudini-
bus, & legibus loci, quando eadem est in illis
ratio. Pro qua opinione sunt iurisperiti commu-
niter dicto cap. quæ contra mores, & d. cap. illa, &
cap 1. de const. & l. citata, cunctos populos. Pa-
normitanus cap. à nobis d. 1. de sent. excommun.
num. 7. & cap. fin. de foro compet. num. 3. & cap.
consilium de obseru. ieiunij num. 6. Card. Clem. 1.
de celebr. miss. qu. 5. Coua. Nau. Maior. Syl. & alij,
quos in 2. opin. retulimus, quam etiam tenet Sa.
verbo ieiunium, num. 1. his verbis, adieiunium loci,
& festa tenetur, qui illic eo die manet non qui transit.
Imò Syl. licet verbo ieiunium, quæst. 2. num. 7.
faciat pro contraria sententia, tamen pro hac fa-
cit ver. excommunicatio 2. num. 5. vbi ait. Scien-
dum est tertiò ad intelligendum, qui ligentur à
sententiis quor&#x0169;cumque prælator&#x0169; latis per mo-
dum statuti, quod vt colligitur ex Panormitano
cap. à. nobis d. 1. de sent. excommun. & Geminiano
in cap. vt animarum, de const. lib. 6. sic distinguen-
d&#x0169; est. Aut enim fit contra statut&#x0169; ab existentibus
in territorio statuentis, aut extra eius di&#x0153;cesim:
si primum, siue sint subditi, siue forenses, sunt
excommunicati, si sciunt statut&#x0169;, & incurrunt
omnem aliam p&#x0153;nam statuti cuiuscumque p&#x0153;-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0339.jpg/>
@@1@<SE339>Disput. XIV. Sectio IV. 323
<duolan 2><-P>nalis. Quod tamen limitat Innocentius, vt ibi re-
fert Panormitanus, quando statutum est, aptum
comprehendere tam subditos, quàm non subdi-
tos, vt si dicat, quicumque furtum fecerit, sit excom-
municatus. Si verò non sit aptum comprehendere
nisi non subditos, vt si statutum Archiepiscopi di-
cat, quicumque archiepiscopus in prouincia mea crucem
ante se portauerit, sit excommunicatus, secund&#x0169; Inno-
centium statut&#x0169; non valet, quia nō comprehendit
nisi subditos, cùm Archiepiscopus nō habeat Ar-
chiepiscopum subdidum. Hostiensis autem hoc
impugnat, quia sequitur; quod contra peregrinos
in loco delinquentes nihil statui possit, Panormi-
tanus verò dicit hunc articulum esse dubium: sed
Hostiensi adhæret, &c. pro eadem sententia est
Rebuffus, in pro&#x0153;m. const. regiarum gloss. 1. num.
50. vbi ait, Hispanos, verbi gratia, in Gallia teneri
quibusdam legibus regni, quando in eo delin-
quunt, vel negotiantur, ex cap. fin. vbi Doct. de
const. in 6. Idem latè tenet Suarez opusc. de legib.
item lex 11. in fine titul. 23. partita 1. ibi, quando
alguno fuese à l'escuelas ò à Roma ò à otro lugar, se deue
accordar en las buenas costumbres de aquellos con quieu
viue, vbi idem tenet Gregorius Lopez ex d. c. illa.
Et planè videtur sententia August. 3. confess. cap. 8.
ep. 118. ad Ianua. cap. 2. & 3. de doctrina Christia.
cap. 12. quæ tria loca referuntur in tribus canoni-
bus, cap. quæ contra d. 8. cap. illa d. 12. cap. quisquis
seu 2. d. 41. & in illa epist. citat Ambr. Idem docet
Aug. Epist. 86. ad Carbisulanum, relatus in cap.
in his, 11. distinct. Hi sancti planè asserunt Foren-
ses teneri ad seruandas consuetudines locorum,
vbi inueniuntur: non est autem maior vis consue-
tudinis, quam legis: imò tunc maximè potest
consuetudo obligare, quando à legislatore accipit
vim legis expressè, vel tacitè, vt dicemus disp.
de consuetud. nec obligatio consuetudinis funda-
tur in opinione populi, sed in voluntate expressa
vel tacita principis. Ad hæc loca Augustini re-
spondet Sancius suprà nu. 16. intelligi de consilio:
sed contra, quia in illo loco confessionum vocat
flagitiosum, & turpe violare illas consuetudines:
quæ omnes voces præceptum, & obligationem
grauem indicāt, quam etiam probat Augustinus,
quia turpis est pars suo vniuerso non congruens:
& partem vocat aduenam, etiam si non maneat
ibi maiori anni parte, aut multo tempore: vnde
illa ep. 118. ait, ad quam fortè venerit Ecclesiam,
non in qua manserit, & in illo loco de doct. Chri-
stian. ait flagitiosum esse, qui metas consuetu-
dinis bonorum, inter quos versatur, excedit. Sed
de hoc loco Augustini, qui corruptè à multis le-
gitur, & sinistrè à gloss. 3. cap. quisquis d. 41. expli-
catur, dicam postea aliquid. Præterea licèt in
Gallia, verbi gratia, sit consuetudo non abstinen-
di à carnibus feria sexta à natiuitate vsque ad pu-
rificationem, vt Paludanus suprà refert, non lice-
bit Gallo hic eo tempore existenti, seruare con-
suetudinem suæ patriæ, vt constat ex communi
vsu hominum, sed tenebitur se conformare con-
suetudini loci, & similia exempla possunt facilè
applicari: ergo. Nec valet dicere, abstinentiam sex-
tæ feriæ à carnibus esse de vniuersali lege, & con-
suetudine Ecclesiæ, & ideò seruandam esse ab
omnibus, vbi non est contraria consuetudo: ne-
que enim hoc est ligari peculiari consuetudine,
vel statuto alicuius loci, sed lege, aut consuetudi-
ne communi. Nam licet hoc ita sit, tamen ex eo<-P>@@

<-P>etiam sequitur, contra aduersarios, à viatoribus
seruanda esse festa populi, vbi inueniantur. Nam
vniuersalis Ecclesiæ lex est cap. fin. de feriis, vt ce-
lebrentur solemnitates, quas singuli Episcopi in
suis di&#x0153;cesibus cum clero, & populo duxerint, so-
lemniter venerandas. Idem generalis lex, & con-
suetudo Ecclesiæ introduxit in obseruatione ie-
iuniorum, vt scilicet quisque seruet consuetudi-
nem, vel legem populi, in quo fuerit, vnde in cap.
2. de obserua, ieiunij §. Item de illis expressè dici-
tur, in festiuitatibus, & abstinentiis seruandam
esse regionis consuetudinem, & lex ac consuetu-
do abstinendi à carnibus feria sexta, vbi non est
contraria consuetudo introducta, generalis est,
& consuetudo Gallicana est particularis exceptio
pro illis solis, qui ibi commorantur: & commu-
niter ita receptum est, vt forenses seruent in ieiu-
niis, & festis statuta, & consuetudines populorum,
in quibus esse contigerit, & scandalum, quod ex
contrario sequitur, non est fundatum in errore
alicuius ignorantis, sed in communi, & certa per-
suasione hominum de lege, vel consuetudine ad
id obligante. Vnde quòd Aug. ep. 112. cap. 2. di-
xit, eiusmodi obseruationes esse liberas, intellige,
quia non astringitur illis tota Ecclesia: sed quæ-
dam obseruantur, & obseruari debent ab existen-
tibus in vno loco, aliæ ab existentibus in alio: vel
quia sunt de rebus non præceptis, nec prohibi-
tis diuino iure, naturali, aut positiuo: vnde Ep. 86.
ad Casulan. relata cap. in his, dist. 11. in his re-
bus, de quibus nihil certi statuit Ecclesia, mos po-
puli Dei, vel instituta maiorum pro lege tenenda
sunt. Cōfirmatur: nam subditus extra territorium
non obligatur lege municipali: ergo eo ipso inci-
pit obligari propriis legibus eius prouinciæ, in
qua versatur, quia non debet manere immunis ab
obligatione omnium legum prouincialium pro-
pter suam peregrinationem: & quia sicut per ab-
sentiam à territorio amittit aliquam actualem
subiectionem, & ideò desinit obligari propriis
legibus, ita per existentiam actualem in alio terri-
torio acquirit aliquam actualem subiectionem ad
leges illius. Et quamuis non interueniat commu-
nis, & generalis lex, aut consuetudo principis, qui-
libet princeps, qui potest leges, vel statuta cōdere,
potest eis aduenas, & peregrinos comprehendere,
modò sint capaces. Potest enim princeps loci sta-<marginalia>Potest Prin-|ceps statuere|quidquid ad|pacem & con-|seruationem|illius loci in|quo est, neces-|sarium est.</marginalia>
tuere quidquid ad pacem, & bonam conseruatio-
nem illius necessarium est: sed ad hoc multum re-
fert, vt aduenæ se conforment moribus populi:
nam ex contrario sequi possunt scandala, pertur-
bationes, & dissidia: ergo eam conformitatem
præcipere possunt, & solùm, & sic suis statutis, &
consuetudinibus per se, & directè, & non solùm
ex vi alicuius generalis legis, vel consuetudinis,
ligant aduenas, præsertim nullibi habentes do-
micilium, ne omnibus eiusmodi legibus careant,
aut habentes in loco domicilij similes leges, &
consuetudines sic non grauantur ex peregrinatio-
ne, sed quasi in eodem statu permanent, & quod
morum vniformitas inter peregrinos, & incolas
maximè necessaria sit ad pacem, quietem, & tran-
quillitatem Reip. patet ex cap. in nouo 16. quęst. 7.
& cap. illud de electio. Facit etiam cap. illa d. 12.
§. quod enim. Vbi ex Ambrosio, inquit Aug. sic
etiam tu, ad quam fortè Ecclesiam veneris, eius
morem serua, si cuiquam non vis esse scandalo,
nec quemquam tibi.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0340.jpg/>
@@1@<SE340>324 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><P>  Ex quo intelligitur, quomodo leges territorij<marginalia>Corollari&#x0169; &|solutio argu-|mentor&#x0169; pri-|mæ opinionis.</marginalia>
obligent forenses ratione scandali vitandi: non
enim solùm obligant, quando scandalum in indi-
uiduo imminet, sed etiam vbi in indiuiduo cessat,
quamuis lex ad vitanda scandala, quæ communi-
ter acciderent, introducta sit. Vt si propter vitan-
dum scandalum statueretur, ne f&#x0153;minæ hoc, vel
illo modo incederent: in quo euentu scandalum
solùm fuit motiuum legislatoris, sic in præsenti
vitatio scandali, perturbationum, & malorum
exemplorum, vt etiam notauit Leonardus, solùm
est motiuum condendi legem, quæ tamen obli-
gat, etiam cùm in indiuiduo scandalum cessat:
& hæc fuit sine dubio mens Augustini, vt patet
attentè ipsum legenti. Et cōfirmatur, quia iure na-
turę, vel gentium Princeps: quilibet punire potest
aduenas in suo territorio delinquentes, & ita dici
solet, homines sortiri forum ratione delicti, cap.
fin. de foro comp. cap. 1. de raptor. l. fin. ff. de accu-
sat. auth. qua in prouincia C. vbi de crimine agi
oporteat, & aliis iuribus citatis à glos. cap. fin. de
for. compet. verbo. ratione delicti. Vide etiam l.
quæstiones C. vbi de delictis agi oporteat: ergo
etiam potest eos obligare, vt quamdiu ibi sunt,
seruent mores, consuetudines, & leges proprij
territorij.</P>
<P>  Dixi autem suprà, quarum sunt capaces: nam qui<marginalia>43</marginalia>
baptizati non sunt, incapaces sunt legum Eccle-<marginalia>Ad arg. 1. opi.|Qui baptiza-|ti nō sunt, in-|capaces sunt le|gum Ecclesia-|sticarum.</marginalia>
siasticar&#x0169;: & ideo illis non obligantur, siue sint ad-
uenæ, siue incolæ: ciuilibus tamen legibus, quibus
posse&#x0303;t obligari, si essent incolæ, possunt obligari,
quando sunt aduenæ: hæ leges solùm respiciunt
homines, vt homines, vel ciues sunt: ideò possunt
illos ligare: legibus autem Ecclesiasticis non obli-
gantur, quia nec sunt subditi per se potestati Ec-
clesiasticæ, nec habent fundamentum illius obli-
gationis, quod est fides, & religio, & baptismus:
quia præcepta solent esse de actibus religionis,
qui ad cultum Dei, & salutem animæ ordinantur:
ideò ad eos, qui non credunt, nec verè, nec fru-
ctuosè, sed irrisoriè, & noxiè obseruabuntur, non
diriguntur, ex intentione Ecclesiæ: maximè cùm
ea ad fidem, & religionem non possit cogere eius-
modi infideles. Per quod patet responsio ad pri-
mum exemplum positum in fundamentis primæ
sententiæ. Secundum erat de religiosis compara-
ris ad communitatem sæcularium, in qua habi-
tant: de quibus in primis dicitur, non rectè in
exemplum afferri: nam illi non existunt ibi tam-
quam peregrini, & aduenæ, sed ibi suam habent
habitationem, & domicilium. Deinde quantùm
ad leges ciuiles; si sint communes omnibus ciui-
bus, & non repugnent immunitati Ecclesiasticæ,
obligari possunt, vt reliquæ personæ Ecclesiasticę.
De quibus dicam sect. 8. Deinde si consuetudo
Ecclesiastica sit ita vniuersalis, vt ab omnibus
cuiuscumque status, & conditionis seruetur, etiam
obligabit illos, quia illi etiam sunt membra illius
Ecclesiasticæ communitatis, quatenus talis est.
Si autem lex sit Episcopalis, non obligat illos,
quia sunt exempti, & quasi extra territorium.</P>
<P>  Excipit tamen duos casus Tridentinum, ses.
25. cap. 12. de regularib. præcipiens regularibus,
vt obseruent censuras, & dies festos diæcesis, quæ<marginalia>Ex decentiæ|seruandæ sunt|leges politicæ,|non dissenta-|neæ statui re-|ligioso.</marginalia>
obligatio magis nititur iurisdictioni Concilij,
quàm diæcesani, & illamet exceptio firmat regu-
lam in contrarium, quoad alios casus. Ex decentia
tamen seruandæ sunt leges, non dissentaneæ<-P>@@

<-P>statui, religioso, & vitanda omnino scandala.</P>
<P>  Tertium exemplum erat de religiosis, vt sunt
hospites in prouinciis, vel domibus, ad quas di-
uertunt: de quibus Antoninus, & Syluester signi-
ficant religiosos non habere certum territorium,
sed totam Ecclesiam: quia religio vbique esse
potest: sed licet hoc verum sit, quoad generales
obseruantias, & regulas totius religionis: tamen
quoad particulares, quæ in vna prouincia, vel
domo esse possunt, reuera sunt forenses, ideò
doctrina data in eis etiam locum habet, quia
procedit eadem ratio, & ita tenet Suarez suprà.</P>
<P>  Quartum exemplum de nouitiis sine causa
affertur, quia non sunt propriè aduenæ: sed ibi
habitationem, & domicilium habent. Dicit ergo<marginalia>Nouitij pro-|priè non sunt|aduenæ.</marginalia>
Suarez alia ratione non obligari præceptis reli-
gionis: quia nimirum deest illis fundamentum,
& votum obedientiæ, & religionis. Et præcepta,
quæ habent vim obligandi ad religiosos ferun-
tur: & quia ex directa, & expressa intentione ibi
sunt, vt probentur, non vt habeant æqualem cum
cæteris obligationem, cum hoc tamen stat, vt
habeant aliquem modum obligationis in rebus
suo statui accommodatis, vt ait Suarez, & sæpe
in hoc tract. de peccatis diximus: sicut à prælato
possunt puniri, ita & ad peccatum etiam mortale
obligari.</P>
<P>  Quintum exemplum erat de sacerdotibus Græ-
cis, de quibus ex professo Suarez 3. p. tom. 3. disp.
44. sect. 4. §. illud verò, & cæteri in eadem materia
de Euch. malè Ledesmius 1. p. 4. qn. 15. art. 4. dub.
2. dixit, sacerdotem Græcum inter nos versantem
teneri in azymo consecrare, quem refellit Suarez
loco hic citato, ex Leone IX. ep. ad Mich. patrem
Constantinop. cap. 29. & ex Eugenio IIII. in liter.
vnio. quæ habentur in Florentino post sess. vlt. &
multos Græcos, & Armenos vidimus in Hispania
in fermentato consecrantes, & ita expedit ad con-
cordiā inter Latinos, & Græcos ineundā & con-
seruandā, & difficillim&#x0169; esset sacerdoti peregrināti
nouos ritus addiscere, & exercere, & consuetudo
hæc tam est nota, vt null&#x0169; generet scandal&#x0169;, & va-
rietas est decus Ecclesiæ, & delectat. N&#x0169;c breuiter
dico, illam consuetudine&#x0303; cum hac limitatione, &
moderatione introductam esse, tum ad euitanda
schismata, tum etiam, quia esset difficile peregri-
no se accommodare in omnibus cæremoniis: nec
ex illa varietate sequitur aliquod incommodum,
sed spectat potiùs ad Ecclesiæ pulchritudinem,
quando de eiusdem Ecclesiæ voluntate satis con-
stat. Neque exemplum hoc est ad rem: quia sacer-
dotes Latini non ex statuto particularis prælati,
sed generalis, nempe Pontificis, consecrant in
azymo: quod mandatum est generale toti Eccle-
siæ: sed cum Græca dispensatum ex causa fuit, vel
exceptio posita. An verò sicut sacerdos Græcus in
Ecclesia Latina permittitur consecrare in azymo,
ita sacerdos Latinus in Ecclesia Gręca possit cele-
brare in fermentato, discussum est à nobis, & aliis
tract. de Eucharistia. Vide Suarez suprà.</P>
<P>  Ad cap. autem à nobis 1. de sent. excomm. re-<marginalia>44</marginalia>
spondet glossa ibi, forenses comprehendi illa ex-
communicatione, non quarenus forenses sunt,
sed quatenus subditi ratione delicti, & ita intel-
ligit textum de subdito quacumque ratione Sua-
rez 3. p. tom 5. disp. 5. sect. 5. & op. de legibus, sed
hoc secundùm aliquos est euertere responsionem
Pontificis, & friuolam eam reddere. Nam hoc est,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0341.jpg/>
@@1@<SE341>Disput. XIV. Sectio IIII. 325
<duolan 2><-P>quod ab illo quærebatur, an forenses fiere&#x0303;t subditi
tatione delicti commissi in territorio excommu-
nicantis, quoniam de aliis nulla erat difficultas:
nomine ergo subditorum incolæ ibi intelligun-
tur, & quæritur, an in illa generali excommunica-
tione exteri ibi furantes comprehendantur. Dein-<marginalia>$unclearl&#x0169;</marginalia>
de in doctrina glossæ inuoluitur repugnantia: nam
ante delictum debet esse subiectio, ratione cuius
possit Episcopus prohibere illi delictum: aliqui
enim, etiam si furetur in eo loco, non est contu-
max, seu inobediens Episcopo, sed legi naturæ, &
ideo non poterit excommunicari. Ergo alia sub-
iectio est ibi ante delictum, sic ille excōmunica-
tioni subiacet. Secundò ad argument&#x0169; respondent
Pan. & alij, per subditos ibi intelligi incolas, fo-
renses autem in eo euentu non esse excommuni-
catos, nec esse eandem ratione&#x0303; de statuto, vel lege
de qua nos loquimur, & de mandato generali
sub excōmunicatione, de quo loquitur ille tex-
tus.</P>
<P>  Rationem discriminis assignat Pan. dict. cap. à
nobis, quem sequitur Armil. excom. num 29. An-
gel. exco. 1. num. 11. citans Geminianum, idem
Syl. excom. 2. num 10. Quia sententia tunc ope-
ratur, quando fertur, vnde si tuc non inuenit per-
sonam habilem, & subiectam, quamuis postea
subijciatur, non operatur in illam: statutum au-
tem semper manet, & loquitur, ideo semper obli-
gat eos, qui successiuè subijciuntur, seu præsen-
tes sunt in tali loco: sed hæc ratio non satisfacit,
nam licet illud sit verum de sententia, quæ fer-<marginalia>Sententia est|actus legiti-|mus.</marginalia>
tur pro actu vel præsenti: præterito, a qui senten-
tia est actus legitimus, qui non admittit con-
ditione&#x0303;, vel suspensionem, iuxta regulam iuris: ta-
men sententia, quæ fertur pro futura culpa, in
hoc imitatur legem, quod non operatur, donec
actus fiat, cum non sit impleta conditio. Vnde
consideratione iuris tunc propriè censetur ferri
illa sententia, quando actus committitur, pro quo
ipsa fertur; ergo si eo tempore persona versatur
in illo loco, in quo fertur sententia, non minori
ratione incurret illam, quā si esset lata per statu-
tum, & sicut statutum semper loquitur etiam post
mortem statuentis, ita mandatum generale sem-
per loquitur vsque ad mortem mandantis: ergo
eo tempore qui delinquit, incurrit excommuni-
cationem, ac si delinqueret contra statutum.</P>
<P>  Tertiò alij respondent, huiusmodi sententiam,
verè & reipsa non ferri tunc, quando fit delictum,
sed fictione iuris considerari, ac si tunc ferretur:
& ideò non extendi nisi ad illas personas, quæ
erant habiles & subiectæ eo tempore, quo reuera
talis sententia lata fuit, quia fictio iuris supponit
habilitatem extremorum: ac forenses eo tempo-
re non erant subiecti, ideò non poterant obligari
Ita videtur sentire Sa verbo excōmunicatio num.
12. dicens, Episcopus non potest excommunicare non
subiectum sibi tempore promulgationis edicti, seu ex-
communicationis ab homine: secus est tamen de statuto,
aut lege, quæ potest etiam postea subditum, aut in terri-
torio agentem ligare. Postea tamen remitte&#x0303;s, ad glo.
c. à nobis 1. de sentent. exco. quod est 21. in ordi-
ne, videtur primam solutionem relatam, quæ est
illius glossæ, opprobare.</P>
<P>  Sed nec ista solutio satisfacit, quia etiam si adue-
næ tempore, quo datur generale mandatum, ver-
sentur in territorio mandantis, non ligantur, nec
mane&#x0303;t excommunicati propter delictum posteà<-P>@@

<-P>commissum, econtrà verò si tempore, quo datum
est mādatum, non erat in eo territorio, si posteà eò
transtulit domicilium, & delinquit, manet ex-
commnnicatus: ergo non est attendenda subie-
ctio tempore mandati, sed satis est, & requiritur
tempore delicti: forenses autem nullam videntur
habere subiectionem tempore delicti, & ideò non
videntur incurrere excommunicationem, vt Pon-
tifex decernit: ergo idem est in statuto.</P>
<P>  Ad hoc arg. à nobis reiectis aliis expositionibus
respondet Suar. 3. p. to. 5. disp. 5. sect. 5. n. 10. &
15. quia lex imponitur directè ratione territorij:
præceptum verò, seu sententia directè ad personas
dirigitur, quęsi nō sunt subditæ, non reprehend&#x0169;-
tur. Hoc impugnant quidā recentiores Theologi;
quia si fore&#x0303;ses non sunt subiecti, non obligab&#x0169;tur
legib. quæ iurisdictione&#x0303; requirāt: si verò subiecti
sunt, etiam præceptis, & sente&#x0303;tia ligabuntur, vnde
ad illud c. respōdent, non agere de fore&#x0303;sibus, quia
reuera pro tunc sunt subditi, sed de ciuibus, vel
alijs extra territori&#x0169; existe&#x0303;tibus, qui non sunt actu
subditi: ideò nec legibus, nec præceptis compre-
henduntur.</P>
<P>  Quartò alij respondent, discrimen esse inter
statutum & generale præceptum, quia statutum
est quid perpetuum & stabile, & non spirat morti
statuentis, vnde censetur imponi territorio, tan-
quam rei stabili & permanenti: & ita dixit Pan.
statutum esse quasi legem territorij, & ideò etiam
non obligat extra territorium, quia non directè
ad personas, sed prout in territorio versantes fer-
tur. At præceptum generale temporale, non est
præceptum, sed spirat morte mandantis, ideo non
censetur affixum territorio, sed personis in eo ha-
bitantibus actu, & ideò non afficit forenses, siue<marginalia>Statutum est|lex territorij,|& non obli-|gat extra ter-|ritorium.</marginalia>
subditos, dum extra territorium sunt. Sed nec ista
solutio placet: quia mandatum generale, licet non
sit perpetuum eo modo, quo statutumpotest ferri
ad quoscunque existentes in territorio, licet in eo
non habeant domicilium, sicuti & statutum: cur
ergo non intelligetur sic lat&#x0169;, quando indefinitè
loquitur, sicuti & statutum, & eandem habere
vim, quam statutum, ne&#x0303;pe in omnes & solos exi-
stentes in territorio, siue sint incolæ, siue non? aut
saltem concedendum erit, si Episcopus velit man-
dato generali includere forenses, verè includi.</P>
<P>  Vnde respondeo quintò, Episcop&#x0169;, si velit, pos-
se generali mandato sub excommunicatione lata
forenses fures, aut alios delinquentes in suo ter-
ritorio includere: communiter autem non cen-
seri id facere, sicut in statuto. Quia lex cum sit
stabilis, & perpetua, facilè à forensibus cognosci
potest, etiam vt ipsos obligans ex consuetudine
sic illā interpretāte, ideò nullum est incōmodum,
si forenses obliget, licet indefinitè loquatur. At
verò mandatum generale, cùm varietur passim,
non inducit consuetudinem, quæ interpretetur
etiam ad forenses extendi, ideò incommodum
esset, cùm indefinitè loquitur, ad forenses exten-
di: esset enim onerosum forensibus examinare, an
in generali mandato comprehendantur. Ita Sua-
rez opusc. de legibus.</P>
<P>  Ad l. autem 19. seu hæres ff. de iudic. §. 2. seu,<marginalia>45</marginalia>
proinde, vbi dicitur, viatores non sortiri forum
loci, per quem transeunt, forum autem sortiri, &
ad eius statutum obligari, à pari procedunt, vt
docent Decius & alij apud Romanum dubio ter-
tio: Respōdeo in ea reddi rationem ibi durissimum<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0342.jpg/>
@@1@<SE342>326 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>est, quotquot locis quis nauigans, aut iter faciens de-
latus est, tot locis se defendere. iniustum ergo esset,
si gubernatores in illis locis vellent eos iudica-
re de rebus ad talia loca non pertinentibus: non
autem est iniquum, vt interim dum ibi sunt, ser-
uent honestas locorum leges & consuetudines.
Nota l. istam intelligi, cùm is qui cum forensi cō-
trahit, sciebat eum confestim inde discessurum,
Bartol. illo §. proinde num. 1. & alij, Rodericus
Suar. l. 1. tit. 3. lib. 3. fori legum limit. 6. Greg.
Lopez l. 32. verb. en aquella tierra tit. 2. part. 3.
Simancas in inst. tit. 9. nu. 145. Ratio autem cur
in eo euentu aduena conueniri non debeat in lo-
co contractus, quamuis in eo reperiatur, cùm iu-
ris sit communis ratione contractus, forum con-
trahentis sortiri l. 2. §. legatis, l. hæres absens.
§. si quis tutelas, l. omnem obligationem ff. de
iudic. cap. dilecti & cap. fin. de foro comp. cap.
Romana §. contrahentes eodem tit. lib. 6. l. 8.
tit. 9. part. 1. l. 32. tit. 2. part. 3. ratio, inquam, as-
signatur à Roderico Suar. & Simanca suprà, quo-
niam is, qui cum aduena contraxit, quem confe-
stim inde discessurum sciebat, contractus execu-
tionem destinasse videtur in locum domicilij ad-
uenæ, atque adeo quoad sortiendum forum eo
loco cōtraxisse videtur, vt Greg. Lop. suprà alios
rece&#x0303;sens obseruauit, & Iulian. l. contraxisse ff. de
oblig. & actio. contraxisse, inquit, vnusquisque in
eo loco intelligitur, in quo vt solueret, se obligauit. Eam
verò contrahentium latentem voluntatem opti-
mè deduxit Vlpianus ex naturali æquitate, cui
contrahentes studiusse intelligendum est; nam
durissimum esset vbicunque quis nauigans, aut
iter faciens delatus est, se defendere. Quare si cō-
trahens cum aduena confestim eum inde profe-
cturum ignorauerit, poterit eum in loco contra-
ctus conuenire, si eum ibi consistentem inuenerit,
vt Bartholus suprà, & Pan. cap. fin. num. 33. de
foro competenti tradunt, & colligitur ex Vlpiano
& aliis suprà: tunc enim causa nulla est, ex qua
cōtrahentium voluntas de executione contractus
in locum domicilij aduenæ destināda deducatur:
& contra voluntatem contrahentium iniustum
esset contrahe&#x0303;tem tunc c&#x0169; aduena, ad loc&#x0169; domi-
cilij aduenæ amandare, vt illum cōueniat, quāuis
in loco contractus aduena consistens inueniatur.</P>
<P>  Si opponas l. exigere ff. de iudic. vbi<marginalia>46</marginalia>
in contractu dotis non attenditur locus, vbi fit
contractus: sed locus domicilij viri: ergo ad-
uenæ non tenentur legibus loci, in quo versan-
tur, sed proprij domicilij. Respondeo notando,
male aliquos ex illa l. exigere, deduxisse, virum
contrahentem matrimonium extra locum domi-
cilij, non teneri in cōtractu dotis legibus illius lo-
ci, in quo contractus celebratus est, nam vt ob-
seruat Grego. Lop. l. 24. verb. el casamiento, tit. 11.
part. 4. & Siman. suprà num. 143. lex illa de facul-
tate conueniendi, quæ post contractum matri-
monij oritur, & de exactione dotis loquitur, & so-
l&#x0169; docet dote&#x0303; à muliere exigendā esse, vbi maritus
domicili&#x0169; habet, non vbi instrume&#x0303;tum dotale cō-
scriptum est: causam ex communi foro omnium
sententia adsignat Simancas num. 144. plures re-
ce&#x0303;sens, Quia in loco domicilij viri, coniuges do-
tis exactæ solutionem destinasse videntur, in que&#x0303;
vxor à viro deduce&#x0303;da erat, & cuius for&#x0169; sortiri de-
bet, l. cum quædam ff. de iuris. omnium iudicum,
& l. fin. ff. ad municipalem, quæ communis ad<-P>@@

<-P>l. exigere interpretatio ibi ab Vlpiano traditur,
nec enim (ait) id genus contractus est, vt & eum lo-
cum spectari oporteat, in quo instrumentum dotisfactum
est, quàm eum, in cuius domicilium & ipsa mulier per
conditionem matrimonij erat reditura.</P>
<P>  An verò quoad lucrandam donationem pro-<marginalia>47</marginalia>
pter nuptias, & mediam partem bonorum, quæ
constante matrimonio sunt comparata, inspicie&#x0303;-
dæ sint leges eius loci, in quo contractus matri-
monij initus est, an verò loci domicilij viri, in
quem à matrimonio vxor deducitur, doctè dis-
putant Gregorius Lopez & Simācas suprà, Palac.
rub. repet. rubricæ, cap. per vestras, de don. in-
ter. vit. & vxo. §. 55. num. 12. & alij plures, quos
diligenter congessit Ioan. de Baraona addition.
ad Palac. rub. suprà ver. inspiciendam consue-
tudinem domicilij mulieris.</P>
<P>  Iuxta hæc benè Azor lib. 5. cap. 23. quæst. 3.<marginalia>48</marginalia>
ait, cum primùm quis delinquit, etiamsi sit pere-
grinus, & extraneus, subijcitur potestati eius, qui
condidit statutum, quamuis tempore, quo condi-
tum est statutum, subiectus non esset. Item extra-
neus subiicitur statuto ratione rei sitæ in loco,
vbi est conditum statutum, vel ratione contractus
in eo loco initi. Nam cap. fin. de foro comp. his
tribus modis pertinet quis ad for&#x0169;, & iurisdictio-
nem alicuius. Latiùs hæc docuerat capit. 3. q.
11. vbi interrogat, an forenses ligentur statutis
& legibus, quibus incolæ. De qua ait agere Cyn.
Din. Bar. Salic. & alios, l. cunctos populos. C. de
sum. Trin. Inn. Hostien, Ioan. Andr. Ancar. But.
Pa. Fel. & alios, c. à nobis, 1. de sen. exc. Syl. exc. 2.
n. 5. & sequentibus, Ang. exc. 1. quæst. 10. & cō-
munem omnium sententiam esse, illis legibus &
statutis non teneri: quia non sunt ciues, incolæ,
nec municipales. Nam ciues facit origo, manu-
missio, vel allectio, id est electio ad honorem vel
dignitatem ciuitatis, vel adoptio, l. ciues, C. de in-
colis, lib. 10. incola est qui aliunde veniens, vel a-
libi ortus, hîc domicilium collocauit, d. l. ciues:
& l. pupillus §. incola ff. de verbor. sig. Munici-
pe&#x0303; facit natiuitas propria, vel paterua, aut manu-
missio, vel adoptio, l. municpem ff. ad municipale&#x0303;.
Ratione tamen delicti peregrinus subiicitur legi,
vel statuto impone&#x0303;ti p&#x0153;nam, vt si peregrinus ibi
furetur. Item etiā si in patria sua sit, si hic habet
vina, oliueta &c. subiicitur legibus & foro hu-
ius loci, l. actor C. vbi in rem actio, l. for-
ma §. si verò ff. de censibus, gl. cap. sanè, de for.
comp. item si habet hic domicili&#x0169;, & potest quis
duo habere, si in duobus se collocasse videatur, l.
assumptio §. filius, ff. ad municipalem, gl. cap.
dilectus filius de rescrip. item externus, vbi con-
trahit, obligatur, & eo loco contraxisse quis cre-
ditur, vbi vt solueret, aut responderet, sese obliga-
uit, l. contraxisse, ff. de actio. & oblig. Viatores, &
peregtini statutis & moribus eorum, per quorum
loca transeunt, vel ad quorum loca veniunt, con-
festim recessuri, profecturive non subiici&#x0169;tur, nisi
ex causis supradictis: sed dubiæ quæstionis est, an
teneantur statutis & legibus, quæ seruantur circa
ieiunia, & delect&#x0169; cibor&#x0169;, & festa in locis per quæ
trāseunt, Pan. consi. de obser. ieiun. ait teneri, gl. c.
quę cōtra d. 8. & c. illa d. 12. ait, si statim sint reces-
suri, non teneri, si cōmoraturi, teneri existimo ra-
tione scādali, licet cōfestim sint recessuri, sed seclu
so scādalo nō teneri, nisi ibi sint moraturi. Scho
lastici quoad punitionem subsunt Episcopo ciui-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0343.jpg/>
@@1@<SE343>Disput. XIV. Sectio IV. 327
<duolan 2><-P>tatis, l. rectori academiæ, aut gymnasij, gl. auth.
ne filius pro patre. Horat. de priuileg. scholastic.
cap. 64. sed consuetudine quod ad professores, &
magistros spectat, magistratus ciuitatis solet esse
eorum iudex in criminibus. Alicubi Episcopus est
iudex, c&#x0169; scholaris est clericus: cum verò laicus,
Magistratus ciuilis. Consuetudo gymnasij vbique
seruanda, vt ait Iullius Clarus libro 5. sentent.
recept. in pract. crimi. quæst. 35. nu. 23. Quoad
Sacramenta necessaria, scholares subsunt ordina-
rio loci vbi student: quoad non necessaria, pro-
prio Episcopo; vbi etiam ad ordines indigent
sui Episcopi dimissoriis: & eorum vota,
& iuramenta non possunt relaxari authoritate
Episcopi loci, vbi student: vt cum aliis ait Syl. do-
micilium, §. 2. & 3. milites de iure in criminibus
militaribus puni&#x0169;turà duce, & de cōsuetudine etiā
in aliis, Iul. Clar. illa quæst. 35. nu. 24. & quęst. 34.
n. 4. Nullibi habentes domicili&#x0169;, vbi inueniuntur
pro quolibet crimine, puniri possunt secund&#x0169; glo.
l. 1. C. vbi de crim. agi opor. quam Couar. ait esse
communiter receptam, licet ipse putet esse remit-
tendos ad locum, vbi delictum commiserunt, in
pract. cap. 11. num. 7. Clarius suprà, q. 39. n. 7.</P>
<P>  Ampliatur primò quarta conclusio, vt forenses<marginalia>49</marginalia>
legibus territorij ligentur, etiamsi ad illos solos<marginalia>Ampliatio 1.</marginalia>
dirigantur, vt contra Innocentium, ca. à nobis 1.
de sentent. excommunic. retulimus dixisse. Ho-
stien. Pan. & Syl. excom. 2. num. 5. quibus & Sua-
rez suprà consentit: quia princeps prouinciæ
potest statuere omnia, quæ fuerint conuenientia,
ad incolumitatem sui territorij, vel ad suam se-
curitatem, aut debitum honorem, vel quid simi-
le, etiam si præceptum dirigatur ad solos adue-
nas: vt quod non deferant arma, quod non hos-
pite&#x0303;tur in tali, vel tali loco, licet admittātur. &c.</P>
<P>  Secundò ampliatur, vt leges territorij non tā-
tum obligent forenses quoad vim directiuam, sed
etiam quoad vim coactiuam. Ita citati pro secun-
da opinione, præsertim Bartolus l. cunctos popu-
los, C. de summa Trinit. quia idem titulus est, ad
præcipiendum, & ad puniendum: Et vis directi-<marginalia>Idem titulus|est ad præci-|piendum, &|pumendum.</marginalia>
ua sine coactiua esset inefficax, & inutilis. Et si
forenses tenentur per se in conscientia seruare le-
ges territorij, transgrediendo eas, delinquunt in
eo, & contra ipsum: ergo ratione delicti sub-
duntur punitioni superioris, & iudicis talis ter-
ritorij, iuxta auth. quæ in prouincia, C. vbi de
crimine agi oportet. Limita, nisi peregrinus
sit superior statuente: quia superior non potest
subdi inferiori, quoad vim coactiuam. Vt si Epis-
copus hic sub excommunicatione lata prohibeat
clericis aliquid, Metropolitanus, etiamsi in hoc
Episcopatu contra talem legem agat, non incur-
rit censuram: notat Syl. excommunicatione 1.
num. 9. Nauar. capit. nouit de iudic. sumitur ex
Pan. cap. 1. de raptor. num. 8. & cap. fin. de fo-
ro compet. indicat Armil. excomm. numer.
29. intellige de superiore quoad iurisdictionem:
nam si sit superior quoad dignitatem tantùm, vel
officium, obligari potest. Vt ijdem sentiunt, quā-
uis oppositum indicet Sotus 4. d. 22. quæst. 2. art.
2. sine causa tamen: quia illa maior dignitas per
accidens est, & non repugnat subiectioni in ali-
quo facto, imò Angel. excommunic. 1. numer.
12. ait non solum Archiepiscopum in loco suffra-
ganei, sed etiam ipsum suffraganeum, proprio sta-
tuto ligari quoad excommunicationem, si pecce&#x0303;t<-P>@@

<-P>vt priuatæ personæ, secus si vt Archiepiscopi, vel
Episcopi: sed est opinio ridicula, quia nemo po-
test se excommunicare: Archiepiscopum verò si
potest excommunicare, quia furatur, etiam po-
terit excommunicare, quia facit ordines in loco
suffraganei, vel alium actum episcopalem, iure
illi vetitum. Vide Syl. suprà.</P>
<P>  Tertiò amplia, vt vera sit conclusio, etiam si
vno tantùm die quis existat in territorio alieno, vt
dixit Sa suprà, & hic est vsus: neque refert, quod
habeat animnm diutius ibi manendi, vel alio die
recedendi, aut suspensum, seu neutr&#x0169;. Nec enim
est, cur vel statuta particularia, vel leges generales
Ecclesiæ de seruandis ieiuniis, abstinentiis, & so-
lemnitatibus regionis, in qua quis est, restringa-
mus ad existe&#x0303;tes ibi, cum domicilio, vel per maio-
rem partem anni, aut per aliud determinatum te&#x0303;-
pus, aut cum certo animo.</P>
<P>  Et quamuis aliqui Doctores nostram senten-
tiam restringant, & moderentur aliquo modo, vt
solus transitus non sufficiat obligare ad statuta, &
cōsuetudines loci, sed requiri, vt sistat ibi, Naua.
cap. 13. num. 5. Ludouic. Lopez illo cap. 52. §.
nec peccant, Philiarchus eo cap. 23. §. est tertiò
notandum, Henriquez, lib. 9. de Missa cap. 25. nu.
2. in fine, Sa verbo Missæ auditio, num. 6. tamen
diuersimodè hoc explicant: Nam Sa ait, transiens
per locum, vbi est festum particulare, non te-
netur audire sacrum: secus, si inde recedat, aut
eò accedat. Philiar. ait, peregrinum sistentem in
oppido, in quo est dies festus, vel ieiunij, teneri
audire sacrum, & ibi prandentem teneri à carni-
bus abstinere iuxta illius loci consuetudinem, sed
supponit non teneri sistere, vt audiat sacrum.
He&#x0303;riquezautem ait, peregrinum non teneri ad ie-
iunium, & abstinentiam carnium priuati statuti,
priuatæq&#x0301;ue consuetudinis oppidi, per quod tran-
sit obiter, & addit in commento liter. R. nec
teneri audire sacrum, licet pridie illic dormierit,
vt seque&#x0303;ti die proficiscatur: sed Thomas Sancius
illa dist. 18. numer. 5. ait conformius sententiæ
sec&#x0169;dæ (quam nos sequimur) locutum esse Phili-
arcum. Nam tenendo peregrinos teneri legibus
loci, per quem transeunt, dicendum est, si adim-
pletio legis non requirat specialem moram, te-
neti peregrinos transeuntes obiter, ad eam: vt
ad abstinentiā à carnibus, dum in oppido etiam
transeuntes sunt: si verò specialem moram requi-
rat, teneri transeuntes, quādo mansuri in oppido
sunt te&#x0303;pore proportionato impletioni illius præ-
cepti: quare non teneri audire sacrum, quando
eo solo tempore mansuri sunt, quod satis est ad
cibos sumendos, quia ea mora non est propor-
tionata auditioni sacri, secus si toto mane vel ma-
gna eius parte illic sistere debeant.</P>
<P>  Ego verò rem sic explicarem, à carnibus absti-
nere tenentur toto eo tempore, quo sunt intra
limites oppidi, vbi à carnibus abstinetur, siue si-
stant intra illos limites, siue non. Item si cōmo-
dè possunt, tenentur antequam fines illius oppidi
egrediantur, audire sacrum, si in eo oppido dor-
mierunt, vel per notabile aliquod tempus in eius
finibus versantur, & ad hoc tenentur sistere, se-
cus si commodè non possunt, quia oporteret mul-
to tempore expectare, vt sacrum audirent. Non
enim obligat Ecclesia cum tanta difficultate, præ-
sentim si alia incommoda sumptuum, & simi-
lium ex mora sequere&#x0303;tur. Item cum modico tem-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0344.jpg/>
@@1@<SE344>328 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>pore versantur intra terminos illius loci, etiam si
commodè possint, non tenentur sacro intercesse,
quia non censentur eo die in tali loco existere: pa-
rum enim pro nihilo reputatur. Verbi gratia, si
tantum per vnam horam intra illos terminos sint
futuri.</P>
<P>  Sed obijcies: quia qui transit, vel breui tem-<marginalia>51</marginalia>
pore est in aliquo loco, non dicitur moraliter in
eo esse, arg. l. quæsitum 76. §. fin. ff. de legatis
3. ibi, rebus quæ in fundo sunt, legatis, non ac-
ced&#x0169;t, quæ casu illic fuerunt, & l. si ita 84. ff. eo-
dem, ibi nec quod casu abesset, minus esse lega-
tum, nec quod casu ibi sit, magis esse legatum, &
l. si pro patre vers. in rem autem versum, ff. de in
rem verso. Versum, inquit, sic accipimus, vt duret
versum; & l. diuortium ff. de diuortiis: si breui
reuersa vxor est, nec reuertisse videtur, & cap. nā
& ego, de verb. signif. quod est desumptum ex
Hieronymo, vbi quærit, cur Salomon se vnige-
nitum nominet, cùm fratrem vterinum habuerit?
& respondet, quia, cùm statim obierit, quasi non
natus reputatur, vbi gloss. verbo, quasi ait, non<marginalia>Non videtur|fuisse, qui non|durauit.</marginalia>
videtur fuisse, qui non durauit, quod, probat ex
c. ad nostram de regular. vbi qui triduo fuit re-
gulari habitu indutus, non dicitur habitum in-
duisse: quia, vt ait gloss. verbo statim, non dicitur
factum, quod non durat: quam glossam sequun-
tur Speculator, tit. de instrum. edit. §. cōpendiosè,
num. 16. Felin. cap. in præsentia, numero 32. de
prob. si ergo transeuntes vel modico tempore si-
stentes, non dicuntur esse moraliter in eo loco,
non astringentur eius legibus.</P>
<P>  Respondeo, quæ parua, aut modica morali-
ter sunt, in ordine ad aliqua negotia: magna esse
possunt in ordine ad alia, quæ non tanti mon, e&#x0303;ti
sunt: sic ergo esse transeuntes, vel breui tempore
in aliquo loco: moraliter parum, aut pro nihilo
reputantur in ordine ad domicilium, vel habita-
tionem, & negotia, quæ domicilium, vel habi-
tationem requirunt; sed in ordine ad Missæ audi-
tionem, vel ieiunium, vel abstinentiā à carnibus:
quæ facilia sunt, magnum, & notabile quid existi-
matur: ideo vsus & consuetudo, quæ legem Ec-
clesiæ interpretatur, est, vt tales quasi obligati,
Missam audiāt, à carnibus abstineant, statutis, prę-
ceptis generalibus, vel particularibus iustis gu-
bernantium ea loca obedient, eorum sententiæ
stent, si delictum commiserint, tres dies, aut duo
parum quid videtur, nihilominus peccaret nu-
meraliter, qui ordines reciperet, si ei deessent
tres dies, aut duo de tempore, de ætate, quam Ec-
clesia requirit, similiter qui vna hora ante ortum
diem sine priuilegio celebraret, & sic in aliis
multis. Quod verò attinet ad loc&#x0169; Hieronymi, si
eam, quā insinuat, sente&#x0303;tiam amplectamur, Ber-
sabe scilicet præter Salomonem nullum ex Dauid
habuisse filium, pręter eum quem ex adulterio cō-
cepit, & qui mox natus sine nomine decessit: res-
pondeo eum inter Bersabe filios non numerari,
quia ante octau&#x0169; die&#x0303; in quo circ&#x0169;cidi, & nomen
capere debebat, mortuus fuit, vt liquet 2. Regum
12. vers. 18. Censeo tamen ex Dauid præter Sa-
lomonem alios filios habuisse, de quo vide inter-
pretes Prouerb. 4. num. 3. nam & ego filius fui
patris mei, tenellus, & vnigenitus coram matre
mea. Vnde meritò Sancius illa disp. 18. n. 8. & 9.
reiicit gloss. cap. quæ cōtra, d. 8. verbo aut pere-
grini, Speculat. rub. de const. num. 7. Archid. ca.<-P>@@

<-P>illa d. 12. Turrec. Hugo, Io. Med. Margar. confes-
sorum, Marti. Ledes. Palud. Rossell. Syl. & Palac.
qui videntur requirere animum transferendi do-
micilium in aliquem locum, vel habitandi ibi, vt
statutis & consuetudinibus eius obligentur, &
quamuis ipse dicat sufficere & requiri animum
existe&#x0303;di ibi per maiorem anni partem, tamen nos
cum Lessio, & aliis diximus minus tempus suffi-
cere.</P>
<P>  Item Sancius ipse num. 10. & sequentibus sen-<marginalia>52</marginalia>
tentiæ tenenti, peregrinos non obligari legibus
loci, per quem trāseunt, aut in quo breuiter sunt,
apponit tres exceptiones, quæ sententiam nostrā,
& communem confirmant. Prima est, quoad cō-<marginalia>Prima exce-|pio Sancij.</marginalia>
tractuum, solennitatem: nam forenses, & pe-
regrini tenentur in contractibus seruare for-
mam & solemnitatem legibus, vel consuetudi-
nibus loci requisitas. Quilibet enim forum sor-
titur in loco coutractus, quantùm ad ipsum con-
tractum, cap. fin. de foro compet. l. si fundus ff. de
euiction. & tradit Innocentius, rub. de consued.
num. 6. & 7. & ibi Antonius de Butrio num. 2.
& cap. 2. de const. num. 22. Imola. num. 9. ad fi-
nem, Ancaranus, cap. fin. de const. in 6. numero 7.
opposi. 7. & cap. 1. de const. num. 208. Pan. cap.
1. de sponsalib. num. 10. Præposi. ca. quæ contra
d. 8. Cynus lib. 1. C. de sum. Trinit. vbi Bart. n.
14. Bald. num. 20. Fulgos. nu. 18. Salicet. num.
4. Iason, in 2. lectura num. 56. Io. Bap. de Sanct.
Seuerino nu. 87. Aduenam, seu forensem in con-
trahendo debere seruare formā præscriptam eo
loco, iuxta l. si fundus ff. de euictio. docet Greg.
Lopez, ex tex. l. 15. tit. p. 1. verbo postura ô yerro, &
l. 34. verb. el casamiento, tit. 11. part. 4. & in tes-
tamentis seruādam à forensibus solemnitatem le-
gibus regni præscriptā, Bart. l. de quib. num. 29.
ff. de legi. & l. 1. num. 24. C. de sum. Tri. quem
probat, & ab aliis neotericis probari testatur Tel-
lin Fern. l. 3. Taur. 2. part. num. 1. & 2. Cifuitis,
num. 23. Anto. Gom. num. 20. moli. to. 1. iust.
tract. 2. disp. 127. probat Bart. sup. quia solemni-
tas actus pertinet ad territorium, vbi actus fit l.
3. in fine, ff. de testibus, l. 2. C. quemadmodum
testamen. aperiantur. Idem Bart. repeti. l de
quibus, num. 27. & 29. ff. de legibus, Baldus l. 1.
num. 3. C. de contrah. emp. Corneus consil. 64.
volu. 3. Cassan. consuetud. Burg. Rub. 4. §. 2.
gloss. ou duché. numer. 3. & gloss. Selon, num. 10.
Anto. Gab. tom. 3. commu. opi. lib. 6. tit. de cō-
suetudine, num. 4. & tom. 1. lib. 6. verbo Foren-
sis, Mexia in pragm. frumenti, concilij 5. num. 81.
Hinc cōtractus absolutè initus, censetur celebra-
tus iuxta consuetudines, & statuta loci, in quo fit
ex l. quod si nolit §. quia assidua, ff. de ædilit.
edicto, & affirmant Bartol l. nemo est, ff. de
duob. reis, Pan. cap. cum M. n&#x0169;. 5. de const. Ang.
verb. contractus, num. 4. Syl. quæst. 8. Moli. to.
2. de iust. tract. 2. disp. 260. initio. Ab hac re-
gula excipe contractum dotis per legem exigere,
ff. de iudic. in quo solum attenditur locus domi-
cilii viri exigere, inquit, dotem illic mulier debet, vbi
maritus domicilium habuit: non vbi instrumentum
dotale scriptum est. Decius consilio 19. Roderic.
Suarez ad l. 1. titul. de las ganancias, l. 3. fori le-
gum, Grego. Lop. alios referens, l. 14. verb. del
casamiento, tit. 11. part. 4. Bart. li. 1. num. 17. C.
de Sum. Tri. Fulgos num. 18. Iason num. 60. Si-
manc. cum multis in inst. tit. 9. n. 142. & duobus<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0345.jpg/>
@@1@<SE345>Disput. XIV. Sectio IV. 329
<duolan 2><-P>seqq. de solemnitate autem testamenti, an adhi-
benda sit iuxta leges loci, in quo fit, vel potiùs,
in quo bona sita sunt, vide Doct. l. 3. Tauri. ibi
ei fuentes, num. 23. Anto. Go. num. 20. Burg. de
Paz. num. 387. Roland. Consil. 24. Volum. 3.
Azebed. 5. compil. tit. 4. lib. 1. num. 5. & seque&#x0303;-
tibus. Hinc gabellæ soluandæ in loco contractus,<marginalia>Gabellæ sol-|uendæ sunt in|loco contra-|ctus.</marginalia>
Bald. l. 1. nu. 3. & 4. C. de contrah. emp. Ber-
tachin. in repert. ver. Gabella per quos soluatur,
Caiet. verb. vectigal. Syl. gabella 3. quæst. num.
13. Armilla, eod. verb. num. 11. Medina de rest.
quæst. 15. §. verum cum in his vers. per hæc pa-
tet, idem est de aliis tributis, quando debentur ra-
tione rei existentis in eo loco, vel actionis, quæ
ibi fit. Hinc etiam forenses vendentes triticum in
Castella, tenentur Pragmaticam frumenti serua-
uare, Io. Medina de rest. quæst. 36. Mexia in prag.
frum. con. 5. num. 78.</P>
<P>  Iuxta hanc exceptionem bene aliqui docent,
peregrinos in locis, vbi obligat Tridentinum, non
posse validè celebrare matrimonium clandesti-
num, quia est contractus.</P>
<P>  Ex eadem exceptione colligitur decisio illius<marginalia>53</marginalia>
quæstionis, an lex, vel statutum loci habeat<marginalia>An lex vel|statutum loci|possit irritare|actus, qui à|fore&#x0303;sibus fi&#x0169;t.</marginalia>
vim irritandi actus, qui à forensibus fiunt. De hoc
Bartolus, Iason, & alij d. l. cunctos populos, Feli-
nus, cap. 1. de spons. Tiraquellus de primogeniis
quæst. 46. & 48. respondent affirmatiuè; sensus
autem est, forensem, qui in hoc loco testatur, vel
contrahit, debere seruare formam præscriptam
per leges ipsius, ac proinde, si lex cōtract&#x0169; irritet,
irritare etiam respectu forensium, quia in cōtrac-
tibus seruanda est forma loci in quo fit. Cōfirma-
tur, quia actus, qui certam solemnitatem requir&#x0169;t,
non habent valorem sine adminiculo iuris, lege
legitima ff. de pactis, tunc autem ius non con-
currit, sed potiùs resistit; ergo, &c. Idem est de iu-
diciis: nam agenda sunt iuxta formā præscriptam
per leges loci, in quo feruntur, quibus forensis li-
tigans debet accommodari. Vnde nihil efficiet, si
legibus loci irritum sit; suppono leges esse iustas,
& respicere bona, & actiones in tali loco existen-
tes, aut factas, quia ratione loci subduntur iuris-
dictioni gubernantis illum, licet persona secun-
dùm se, & quoad conditiones personales non
concernentes illum locum, subdita non sit.</P>
<P>  Secunda exceptio, quam ponit Sanchez n. 14.<marginalia>54</marginalia>
est, nisi legum transgressio cederet in damnum il-
lius oppidi; tunc enim etiam peregrini tenentur:
vt si prohiberent extrahi aliquid ex eo oppido;
vel ne viatores ibi vltra cert&#x0169; tempus commoren-
tur, &c. Bart. l. 1. numer. 21. C. de sum. Trinit.
Bal. num. 22. Pan. ca. à nobis, 1. de sent. excom.
num. 7. & 9. Præp. ca. quæ contra, d. 8. colu. 2. in
medio, Auendamus de exeq. mand. lib. 1. cap.
13. nu. 10. Mexia illa con. 5. 80. n. 83. 84. 85. &
90. Probatur ex l. 12. tit. 12. libro 1. nouæ com-
pil. & libro 5. titul. 10. l. 12. & tit. 18. l. 7. & lib.
6. tit. 18. l. 5. vbi varia forensibus æquè ac regni-
colis præscribuntur, dum per Hispaniam tran-
seunt.</P>
<P>  Tertia exceptio est, num. 15. vt non intelliga-<marginalia>55</marginalia>
tur de vagis, qui nullibi certam sedem habent: hi<marginalia>Vagi tene&#x0303;tur|ad leges & cō-|suetudines lo-|ci in quo re-|periuntur.</marginalia>
enim tenentur ad leges, & consuetudines loci,
in quo etiam obiter reperiuntur: quia cum nul-
lum peculiare domicilium habeant, illud quoad
omnia acquirunt, vbicunque reperiuntur. Item
aliàs viderentur exempti ab omnibus statutis, &<-P>@@

<-P>consuetudinibus. Quare qui dicunt peregrinos
non teneri legibus loci, per quem transeunt, lo-
quuntur de habentibus alibi certam sedem. Sic
Sotus 4. d. 18. quæst. 4. art. 2. vers. est hic tamen.
sed certè eadem est ratio de vtrisque, quia etiam
habentes alibi domicilium, eius legibus non te-
nentur. Hæc ferè totidem verbis Sancius, quæ
libenter amplector, maximè cum ex illis mea &
communis sententia confirmetur, præsertim ex
2. exceptione, quam ponit num. 14. & repetit nu.
16. ad 4. Si enim quoties statuta, & consuetudi-
nes loci disponunt circa bonum, & vtilitatem il-
lius, seruandæ sunt à quibuscunque peregrinis,
semper, aut ferè semper seruandæ erunt, quia sem-
per, aut ferè semper eo modo disponunt: nam le-
ges semper feruntur propter bonum commune:
maximè cùm semper spectet ad pacem, & tran-
quillitatem, & bonum exemplum Reip. vt pere-
grini illor&#x0169; legibus se accommodent, ex contra-
rióque oriri scandala, & perturbationes, pugnæ,
ac dissidia soleāt. Qua etiam ratione, si locus par-
ticulariter sit interdictus, tenentur clerici pere-
grini censuram seruare, & non celebrare: si verò
interdict&#x0169; sit generale, habeant priuilegi&#x0169;, & non
tene&#x0303;tur omnes peregrini Missā non audire, & Ec-
clesiastica sepultura carent, quæ lex etiam cum
infantibus seruanda, quamuis Missæ assistere pos-
sunt, quia non assistunt humano modo, quæ sola
assistentia prohibetur interdicto. Quæ omnia Sā-
cius docet, num. 16. ad 5. cum Couar. c. alma. p.
2. §. 4. num. 6. ergo verisimile est, in aliis etiam
debere peregrinos se conformare populi legibus,
moribus & statutis.</P>
<P>  Hinc primò videbis, non rectè Emanuelem<marginalia>56.</marginalia>
tom. 1. quæstio. regul. quæst. 68. art. 4. definiisse
illam quæst. vtr&#x0169; statuta alicuius Prouinciæ obli-
gent hospites aliarum prouinciarum pro tempo-
re, quo in ipsis hospitantur, ait hoc definiendum
ex iis quæ tradunt doctores de peregrinis, qui in
alienis prouinciis versantur. De quibus dicendum
est, teneri legibus prouinciæ, in qua versantur ex
dicto c. quæ cōtra mores, & quia certum est, quā-
libet Rempu. posse contrariis sibi noxiis resiste-
re, vt probat Sotus, 4. iust. q. 4. art. 1. qua ratio-
ne potest Ecclesia coe&#x0308;rcere sibi non subditos, pu-
ta infideles, qui prædicationem Euangelij quo-
quo modo impedirent, vt tradit Victoria relect.
de Indis, num. 12. At fore&#x0303;ses turbant regem Reip.<marginalia>Forenses tur-|bant reip. sta-|tum, si non|se conforment|moribus om-|nium.</marginalia>
in qua commorantur, si ciuium moribus non cō-
formantur: ex illa namque morum diuersitate
insurgit ciuium scandalum, vt colligitur ex ca. illa
d. 12. & sic ps. 67. extoll&#x0169;tur, habit ates vnius moris
in domo, vnde tenentur forenses abstinere à carni-
bus vbi id est in præcepto, vt tenent Card. Clem.
2. quæst. 5. de celeb. Miss. Alex. d. ca. illa num. 6.
& obseruare festa, & ieiunia eiusdem loci, Alex. d.
c. quæ contra mores, nu. 3. quidquid contra dicat
Syl. ieiunium, num. 3. & iuxta hanc regulam fo-
renses violantes statuta, eo ipso p&#x0153;nis statutor&#x0169;
subduntur, ac proinde quoad hoc partes Reip.
censentur. Hoc tamen non procedit, quando ali-
qua adest iusta causa, ob quam cessat materia
scandali: eo namque ipso potestas Reip. non ex-
tenditur ad forenses, & iuxta hæc explica, quæ
dicunt glossæ communiter receptæ l. cunctos,
C. de sum. Tri. & ca. quæ contra mores d. 8. ver.
aut peregrini, & Bart. d. leg. cunctos, num. 24. fo-
renses non esse legibus subiectos: quòd colligitur<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0346.jpg/>
@@1@<SE346>330 Quæst. XCVI. Tract. XV.
<duolan 2><-P>ex l. 1. C. de emancip. liber. Vnde fratres hospi-
tes, in aliquibus prouinciis cōmorantes, possunt
compelli in foro externo ad ear&#x0169; constitutiones
seruandas in his, quæ ad mores, & cōmune regi-
men spectant. At in foro interiori, cessante scan-
dalo minimè peccabunt eas transgrediendo, ali-
qua eos causa excusante. Hæc ille: quæ non cohæ-
re&#x0303;t: nam si violantes cum scandalo subiacent p&#x0153;-
nis, non peccant tantùm ratione scandali, sed per
se contra leges, & ideo in foro interno tenebun-
tur eas seruare etiam cessante scandalo, nisi adsit
excusatio, quæ etiam non hospites excusa-
ret.<marginalia>58</marginalia>
<P>  Secundò, hinc intelligas c. quisquis quod est<marginalia>3. Corol.</marginalia>
1. 41. d. & sumptum est ex Augustino 3. de doct.
Christ. capit. 12. & in operibus Augustini, & in
Iuone. part. 4. capit. 24. & Pan. lib. 2. capit. 195.
& in Gratiano sic habet. Quisquis rebus prætereun-
tibus restrictùs vtitur, quam sese habent mores eorum
cum quibus viuit, aut temperans, aut superstitiosus
est: quisquis verò eis sic vtitur, vt metas consuetudinis
bonorum, inter quos versatur, excedat, aut aliquid si-
gnificat, aut flagitiosus est. Vbi glossa putauit le-
gendum, intemperans, & propter illam sic legitur
modò in decreto Gregoriano, vt in ipso notatur,
sed lectio esset absurda. Quomodò enim qui re-
strictiùs rebus vtitur intemperans esse potest? stul-
tè glossa inquit intemperans est, nolens confor-
mare se aliis; legendo autem temperans, nulla est
difficultas: Sed solùm manet difficultas in illo
verbo partis secundæ, aut aliquid significat. Quid
enim aliquando significat, qui per excessum non
se accommodat bonorum, inter quos versatur, cō-
suetudini? Gloss. ex eo fortè quòd habet ventrem
insatiabilem, vel causa infirmitatis hoc facit.
Non attigit Augustini mentem: sensus enim eius
est, flagitiosum esse consuetudini bonorum non
se accommodare, nisi afflatu spiritus sancti ad
aliquid significandum consuetudini illi aduerse-
tur, vt Oseas fecit accedendo ad meretricem iussu
Dei. Hoc enim exemplo vtitur eo loco Augusti-
nus.</P>
<P>  Tertiò inferes, falsum esse quod nonnulli di-
cunt, Mediolanensem, qui in patria sua non tenet
ieiunare ante dominicam primam quadragesimę,
si à die cineris transeat per alias terras, vbi ieiuna-
tur, ieiunare non debere, & Maioricensem posse
Sabbatovt in sua patria, sic in aliis locis comedere
carnes, & Castellanum extrema animalium, quod
asseruit Sanchez in illa disp. 18. num. 7. & alij, ci-
tantes pro se Palacium, 42. disp. 8. post 6. con.
& Pet. Ledesm. de matrim. quæst. 45. arr. 3. dub.
vltim. Oppositum meritò docet Rodriguez super
Bullam cruciatæ in fine, Henricus lib. 9. de missa
cap. 25. num. 2. in fine, Pan. ca. Consilium de ob-
seru. ieiun. Quia ita habet omnium consuetudo:
& quia abstinentia à carnibus in illis diebus est de
lege vniuersalis Ecclesiæ: consuetudo autem in-
troducta in vno loco, contra legem communem,
est priuilegium locale, quod non se extendit ad
existentes, etiam obiter, in aliis locis, & ita Medi-
na quæst. 96. art. 5. & Sayr. li. 3. cap. 4. numer.
15. licet docuerint peregrinos non obligari legi-
bus propriis loci, ad quem diuertunt, docent ta-
men teneri legibus communibus regni, quæ ibi,
licet non in suo domicilio seruentur, alioqui non
foret benè consultum regno.</P>@@

------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO V.
Vtrùm ciuis, dum absens est, teneatur sui oppidi
statutis, legibus, aut consuetudinibus.</Z>
<P><INI3>A</INI3>Liis verbis, An subiecti principi, eius<marginalia>59</marginalia>
legibus extra prouinciam, vel territo-
rium eius versantes teneantur.</P>
<P>  Prima sententia est, teneri sui oppidi, & Prin-<marginalia>1. Opin.</marginalia>
cipis legibus, consuetudinibus, & statutis, quam-
diu non mutauit domicilium, etiamsi extra pro-
uinciam, vel territorium versetur. Sic docent
Paludanus 4. d. 15. quæst. 4. art. 3. num. 26. Anto-
ninus, 2. part. tit. 6. cap. 2. §. 2. in fine, Syluester
verbo ieiunium, quæst. 2. dicto 2. in fine, & Ro-
sella, num. 16. in solo casu de ieiuniis patris trans-
euntes cum Paludano, de quo solo ipse loquitur,
sed generatim: id satis probabile putat Sancius to.
1. de Matrim. quæst. 2. nu. 17. in fine, citat Ioan.
Andteam additio, ad speculatorem, tit. de instru-
mentorum editione §. compendiosè, num. 16. v.
quæsitum. Armilla autem verbo excommu. num.
30. ex Pan. ca. à nobis 1. de sent. excom. citat In-
noc. eodem. Alij citant Præpositum ca. illa d. 12.
Cynum repet. l. fi. ff. de iuris. omn. iud. relat&#x0169; à
Bartol. l. 1. à num. 47. C. de summa Trin. §. ex
quibus. Vbi Bart. ait, Cynum asseruisse, constitu-
tionem Bonifacij ca. vt animarum, de const. lib.
6. Huic sententiæ contrariam ex errore Canoni-
starum processisse. Cui sententiæ ex parte subscri-
bit ipse Bartolus ibidem, num. 32. dicens statut&#x0169;
prohibens minorem viginti quinque annis con-
dere testamentum, ne in eius confectione deci-
piatur, obligare illum extra territorium, & nume.
45. ait, statutum ligare eum, qui extra territorium
delinquit, quando disertis verbis ad eum produ-
citur, seu dirigitur, & l. mercatores num. 1. C. de
cōmertiis, & mercator. ait, legem imponi posse,
qua puniatur ciuis extra territorium egrediens.
Hanc etiam sententiam Bartoli multis aliis aucto-
ribus allegatis probat Alex. Consil. 41. incipien-
te visis, quæ subtiliter num. 6. lib. 5. consiliorum,
alios referens, & consil. 111. incipiente, pon-
deratis verbis num. 1. lib. 1. (licet hîc cum for-
midine) Hippolit. lib. vlt. ff. de iurisd. omnium
Iud. num. 142. & cum ea opinione Bartoli tran-
sit Signo. de Homod. l. 1. seu cunctos populos. C.
de sum. Trinit. & plerique alij, & Rochus Cur-
tius scribit de consuetud. quæst. 3. omnes Docto-
res transire cum opinione Bartoli, quàm probat
Henric. Bottæus tract. de Synod. 3. part. art. 2. nu.
25. in p&#x0153;na statuti per sententiam imponenda.
Hi etenim, & alij veram esse censent Bartoli opi-
nionem, vt testatur Couar. c. alma mater de sent.
excommunicat. in part. prima §. 10. numer.
tertio.</P>
<P>  Pro hac sententia sunt argumenta non infir-
ma, quæ posteà proferemus.</P>
<P>  Contrariam sententiam tenent Couar. d. ca<marginalia>60.</marginalia>
alma, part. 1. §. 10. num. 3. dicens esse commu-
nem opinionem, vt fatentur Doctores, præsertim
Paulus Parisi. consil. 159. col. 2. lib. 4. Felin. cap.
à nobis, 1. de sent. excommu. Roch. Curt. suprà,
quæst. 13. Bottæus suprà num. 21. Alex. illo con-
silio 111. numer. 1. & 2. imò & Bart. illa lege
cunctos populos, vers. 8. memb. 2. Hanc etiam
opinionem amplectuntur Angelus, & Paulus de<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0347.jpg/>
@@1@<SE347>Disput. XIV. Sectio XV. 331
<duolan 2><-P>Castro lege vlt. ff. de iurisdi. omnium iudicum,
Nauar. in sum. cap. 13. num. 5. & cap. 23. num.
120. & in summa Hispa. num. 128. Sancius tom.
1. de matrim. libro 3. disput. 18. quæst. 1. num.
18. Pan. ca. à nobis 1. de sentent. excommunica.
nu. 7. & 11. Fel. n. 6. vers. circa tertium, Cardin.
ibidem, Laudulchus, quem refert, & sequitur
Cardin. clem. 2. de celeb. miss. quæst. 5. & ibi
Imola num. 3. Bonifacius, num. 68. Couar. 4.
varia. ca. 20. num. 8. Syl. quamuis cum multis li-
mitationibus excommun. 2. num. 5. & sequen-
tibus, Alexia in pragma. frumenti conclu. 5. nu.
95. Maior 4. dist. 15. quæstion. 3. col. 15. arg. 4.
Driedo de libert. Christiana lib. 1. cap. 17. §. vna
est, & in alia editione lib. 1. capite 2. part. 3. a. 2.
memb. vlt. §. vna est, Marti. Ledesma 2. part. 4.
quæst. 15. a. 4. dub. 2. vers. sequitur ex dictis. Pro
hac sententia citatur Suarez 3. part. to. 3. disp. 44.
sect. 3. §. illud verò sed clarius eam docet to. 5. qui
est de censuris, disp. 5. sect. 4. & 5. opi. de legib.
Henriquez 7. lib. sum. qui est de indul. c. 13. n. 8.
& lib. 9. qui est de missa, capite 25. num. 2. in fi-
ne. Pedraza præcepto 3. §. 14. Lopez 1. par. in-
structor. ca. 52. §. vnaquæque ciuitas, Petrus Le-
desma de matrim. quæst. 45. a. 5. pu. 3. dub. vlt.
Philiarc. de officio sacerdo. tom. 1. part. 2. libro
3. cap. 23. notalib. 3. Emmanuel tom. 1. summæ
cap. 122. num. 1. Leonard. Lessius, 4. de iust. &
virtu. cap. 2. dub. 8. Toletus 1. sum. cap. 6. num.
4. Sa excommunicatio numer. 12. Tabu. excom.
4. num. 2. Iacob. de Graff. lib. 4. decisionum ca.
7. num. 37. & 39. Pan. cap. vlt. de foro compe.
num. 39. & 40. citans Ioa. de Lignano, Vgolinus
de censuris tabula, 1. capit. 9. §. 3. numer. 1. & 2.
Azor tom. 1. lib. 5. capite 18. quæst. 14. & capit.
25. quæst. secunda, Armill. excommunica. nume.
30. Domi. & Ioan. Crotta not. vltimo cap. fin.
seu, vt animarum deconstit. in 6. §. statuto, Paul.
Parisien. consil. 159. colum. 1. & secunda, libro
4. Bertachin. 4. lib. de Episcopo. part. 2. numer.
34. Rosell. excommunica. 7. numer. tertio, & 7.
Pan. addiction. ad cap. à nobis 1. de senten. ex-
communica. num. 11. & ca. 1. de raptorib. num.
8. Henric. Bohic. in dist. cap. à nobis numer. 14.
vers. aut est, rationabile, Zabar. prope finem &
in repet. cap. perpendimus numer. 20. de senten.
excommunica. Bald. l. fin. numer. 2. ff. de ruris.
omnium iudicum, Iason ibi num. 3. cum Imo.
exemplum ponentes in statuto sub excommunic.
nequis aleis ludat, nam etiam si specificet, extra
territorium, ibi non ligat.</P>
<P>  In hanc sententiam his argumentis prefati au-<marginalia>61</marginalia>
ctores conspirarunt: primum & potissimum duci-<marginalia>1. Arg.</marginalia>
tur ex capite vt animarum de constitut. in 6. vbi<marginalia>Non ligari|sente&#x0303;tia Epis-|copi subditos|extra territo-|rium suum|probatur.</marginalia>
Bonif. VIII. ait. Statuto Episcopi, quo in omnes, qui
furtum commiserunt, excommunicationis sententia pro-
mulgatur, subditi eius extra eius Di&#x0153;cesim existe&#x0303;tes mi-
nimè ligari noscuntur, cùm extra territorium ius di-
centi non pareatur impunè. Quàm rationem sumpsit
Pontifex leg. vltim. ff. de iurisdiction. omnium
iudicum.</P>
<P>  Secundum, quoniam iure Pontificio defini-
tum est, nullum à non suo iudice ligari posse, vel
absolui, ca. ad audientiam de consuetudine, cap.
at si clerici in princip. de iudic. ca. quod autem
de p&#x0153;nit. & remissio. capite à nobis, 1. de sent.
excommunica. consentit Grego. 11. registri cap.
54. & lege fin. C. si à non competenti iudice: er-<-P>@@

<-P>go cum princeps iudex non sit subditi in aliena
prouincia, seu territorio versantis, non poterit
ab eo ligari, vel absolui. Hæc ratio nulla est, quia
præses territorij potest in illo punire delictum
commissum extra territorium, vt cum Vgoli. no-
tato sect. seq.</P>
<P>  Tertium, quia nemo potest iurisdictionem in
alieno territorio exercere, Clem. 1. de foro comp.
c. placuit el 2. 7. quæst. prima, c. Episcopum cum
duob. sequentib. 9. quæst. 2. ca. fin. de constit.
in 6. l. fin. ff. de iurisdict. omnium iudicum l.
1. vers. initio, & lege fin. ff. de offic. præfecti
vrbis: vbi dicitur, præfectum vrbis, si eius termi-
nos exierit, potestatem non habere, quod de aliis
magistratibus extra suum territorium intelligen-
dum quoque est.</P>
<P>  Quart&#x0169;, quia sicut præses prouinciæ cùm pro-
uincia excessit, priuatus est l. præses prouinciæ, ff.
de offic. præsidis, & de legatis Pōtificis colligitur,
excom. capit. noui, de offic. legati, sic etiam cum
subditus extra prouinciam est, solutus actu est
legibus Principis in prouincia existentis.</P>
<P>  Quintum, quia Clemens I. Clem. prima de<marginalia>Priuilegium|collatum Epi-|scopis è suis|sedibus pulsis.</marginalia>
foro compet. priuilegium illud confert Episco-
pis à suis sedibus proteruia impiorum expulsis, vt
in locis insignibus suis Ecclesiis vicinioribus, in
quibus poterunt securè morari, iurisdictionem
suam liberè exercere possint contra suos expulso-
res, & eorum consiliarios, & fautores, & vt in
alienis di&#x0153;cesibus, in quibus moram traxerint,
possint subditis ius dicere, & suam iurisdictione&#x0303;
in subditis omnimodā exercere, modò in propriis
di&#x0153;cesibus id per se, vel per alios facere non au-
deant, vel non possint: ergo alioqui id non pote-
runt, vnde in Clem. Pastoralis, §. nunquid etiam,
de re iudicata, Cleme&#x0303;s ait, Vt illud tanquam notissi-
mum nullatenus omittamus, quòd regem extra distri-
ctum imperij, in regno scilicet Siciliæ, notoriè, ac con-
tinuè pro tempore suprà dicto morantem citare non po-
tuit Imperator, nec citatio, si quam forsan de ipso intra
imperij fines fecit, citatum citra imperium constitutum
arctauit.</P>
<P>  Sextum, quoniam Augustinus epist. 118. ad Ia-
nuar. cap. 2. & refertur ca. illa dist. 12. Matre eius
Monica dubitante, an Mediolani sabbato ieiuna-
re deberet, consultum ab eo Ambrosium respon-
disse, cùm Romam venio, sabbato ieiuno, cum
Mediolani sum, non ieiuno. Sic & tu ad quācum-
que Ecclesiam veneris, eius morem serua, si cui-
quam non vis esse scandalo, aut quemquam tibi.
Hoc cum matri renuntiassem (inquit Augusti-
nus) libenter amplexa est, ego verò de hac sente&#x0303;-
tia, etiam atque etiam cogitans, ita semper ha-
bui, tanquam eam c&#x0153;lesti oraculo susceperim: &
cap. 4. de peregrino disserens, in cuius patria te&#x0303;-
pore quadragesimæ sabbati ieiunium laxabatur,
cum in eo loco, vbi versabatur, ieiunium non
solueretur, ait Augustinus, non, inquit, hodie ie-
iunabo; quæritur causa, quia non fit, inquit, in
patria mea. Quid aliud ille, nisi consuetudinem
suam cōsuetudini alterius præponere conatur. Et
nonnullis interiectis, ait, violat sanè Augustinus
quietem, & pacem suam de superflua quæstione
rixando. Mallem tamen in rebus huius, vt & ille
in huius, & hic in illius patria ab eo, quod cæte-
ri faciunt, non abhorrerent. Similia dicit Augu-
stinus epist. 119. cap. 17. & epist. 86. ad Casula-
num, & sæpe alibi: sentiunt ergo Ambrosius, &<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0348.jpg/>
@@1@<SE348>332 Quæst. CXVI. Tract. XV.
<duolan 2><-P>Augustinus consuetudines, & leges patriæ extra
illam non obligare, etiamsi quis aliò non transtu-
lerit domicilium.</P>
<P>  Septimò probatur ex l. 11. titul. 23. partita 1.
vbi Alphonsus Rex de Religiosis ait, Quando al-
guno de estos sobradichos fuese à Escuella ò à Roma ò à
otro lugar. &c. se deue accordar en las buenas
costumbres de aquellos, con quien viue. Hoc est, ad
eorum viuendi rationem se accommodare & conforma-
re debet. Vt Gregorius Lopez ibi, verbo, à otro lu-
gar, interpretatur ergo consuetudines & leges
proprij domicilij extra illud non obligant: Ad
idem est ille versicul. si fueris Romæ, &c.</P>
<P>  Octauum argumentum, quia cum peregrini &
aduenæ ligentur statutis, legibus, & cōsuetudinib.
loci, in quo versantur: si etiam ligarentur legi-
bus, & consuetudinibus proprij domicilij, nimis
graue, & onerosum illis esset, imò esset impossi-
bile, si leges aut consuetudines essent repugnan-
tes, in quo euentu certum videtur standum esse
legibus, & consuetudinibus alieni domicilij: er-
go saltem tunc non obligarentur legibus & con-
suetudinibus domicilij proprij.</P>
<P>  Nonum, quia leges & consuetudines cuiusque
domicilij sunt latæ in bonum communitatis illic
degentis, aut existentis actu, & illi accommodatæ:
ergo non obligant eos, qui extra illum loc&#x0169; sunt,
sed sunt illi veluti affixæ, & solùm ligant actua-
liter existentes in illo, sicut leges, & obseruantiæ
religiosæ, non obligant religiosum factum Epis-
copum, aut à religione expulsum: confirmat tom.
5. disp. 5. sect. 4. num. 4. nam qui illud delictum
committit in aliena diæcesi, subditur legibus il-
lius & censuris, si quæ sunt propter tale delictum
latæ: ergo non debet puniri etiam legibus pro-
priæ diæcesis: quia non punitur idem bis in idi-
psum.</P>
<P>  Hæc omnia argumenta facillimam, meo iudi-<marginalia>62</marginalia>
cio, habent solutionem (quæ ex dicendis in eius<marginalia>Decisio Au-|ctoris.</marginalia>
limitationibus facile colligi poterit) præter il-
lud primum desumptum ex capite fin. de con-
stitut. in 6. cui debuisset Sancius, cum priorem
opinionem dixit valde probabilem, solutionem
aliquam probabilem adhibere, quam si ego inue-
nissem, libentissimè illam sententiam amplecte-
rer, quāuis multò maior Doctorum numerus se-
cundam opinionem amplectatur: sed quia ille
textus commodam solutionem non habet, à pri-
ma opinione rece lo, & secundam, quæ commu-
nior est, sequor, sed cum multis limitationibus,
quas ex variis Doctoribus posteà assignabo.</P>
<P>  Ex hac autem secunda opinione multa corol-
laria deducit Sanchez illa disp. 18. quæst. 2. num.<marginalia>63</marginalia>
19. & sequentibus, quem fere sequuntur Leonar-<marginalia>1. Corol.</marginalia>
dus Lessius suprà, nonnullique recentiores, aliquid
tamen addentes, vel detrahentes. Primum con-
sectarium his verbis ponit Leonardus, ex hac opi-
nione in fertur, Primò vbi incolæ, vel parochia-
ni possunt vesci carnibus, vel ouis, certis diebus,
ibidem id posse etiam peregrinos, etsi illo tem-
pore in oppido, vel par&#x0153;cia eorum non liceat, &
illi eodem die domum sint reuersuri, vel ab ea<marginalia>Lusitani &|Nauarri per|Castellam iter|facientes vesci|possunt carni-|bus in Sabba-|to, quibus non|vescuntur in|patria.</marginalia>
recessuri. Vnde Lusitani & Nauarri per Castellam
iter agentes possunt diebus sabbati comedere
extrema & viscera animalium, quamuis id in pa-
tria eorum sit illicitum. Hoc vltimum de iter fa-
cientibus per Castellam notissimum est ex vsu, &
consuetudine generali omnium: idque docent<-P>@@

<-P>Sancius illo num. 19. & num. 7. Nauar. capit. 13.
num. 5. capit. 23. in summa latina, num. 120. &
in Hispan. 128. Palac. 4. dist. 15. disp. 8. Pet. Le-
des. de matrim. quæst. 45. art. 5. punct. 3. Couarr.
4. var. cap. 20. num. 8. vers. fuit, & in dicto Pe-
draza in summa præcepto 3. §. 14. Henriquez lib.
9. de Missa, capit. 25. num. 2. in fine, aliíque au-
ctores Hispani, quod verum esse credo, etiamsi
eodem die homo ille ex Castella in patriam suam
esset reuersurus: Vbi id est illicitum, & similiter
si eade&#x0303; die à sua domo recesserit: illa tamen verba,
vel ab ea recessuri, non intelligo, nisi ad par&#x0153;ciam
referatur: nam in domo sua non li cebit illis vesci,
etiamsi eodem die Castellam sint ingressuri: imò
dubito an sit licitum ex industria, & sine vlla ne-
cessitate, vel commoditate propter solam carni&#x0169;
comestionem in oppida Castellæ concedere ani-
mo statim reuerte&#x0303;di in proprium: & multo magis
dubito, an liceat id facere in vicina par&#x0153;cia:
quādo verò aliàs esset necessarium, aut valde vtile
manere in oppido, vel par&#x0153;cia vicina ad vescen-
dum, licitum erit ibi carnibus vesci.</P><marginalia>64</marginalia>
<P>  Secundò, infert Sancius, num. 20. Sacerdotem<marginalia>2. Corol.</marginalia>
gręcum, cui in sua patria permissum est in ferme&#x0303;-
tato celebrare, transeunte&#x0303; per Ecclesiam Latinam
posse in fermentato, iuxta morem suæ patriæ, vel
in azymo iuxta more&#x0303; Ecclesiæ Latinæ celebrare:
similiter sacerdotem Latinum per Græciam trās-
euntem, posse in fermentato, Græcorum mo-
re, vel in azymo instar Latinorum cōsecrare. Pro-
batur prior pars ex dictis num. 6. non enim trās-
euntes tenentur ad leges loci transitus: posterior
autem pars probatur, quia dum abs&#x0169;t à patria non
tenentur illius legibus, vt probaui nu. 18. Hoc est
contra Ledes. 1. q. 15. sect. 4. du. 2. assere&#x0303;tem teneri
sacerdotem Græc&#x0169; transe&#x0169;tem per Ecclesiam La-
tinam in azymo cōsecrare. Sed vtramque partem<marginalia>Sacerdos græ-|cus transiens|per Ecclesiam|Latinam po-|test in fermen-|tato celebrare.</marginalia>
nostri corolarij docet, & latiùs probat Suarez, 3.
part. tom. 3. disp. 44. sect. 3. §. illud verò, & posse
sacerdotem Græcum transeuntem per Ecclesiam
Latinā celebrare in fermentato affirmat Palacius
4. dist. 15. disp. 8. fol. 126. col. 1. initio. Si tamen,
vt fieri solet, inueniātur inter Latinos aliquæ Grę-
corum Ecclesiæ, in quibus eorum ritus seruantur,
& inter Græcos aliquæ Latinor&#x0169;, in his templis
tenetur venusquisque suæ Ecclesiæ vsum seruare:
quia perinde se habet, ac si in propria Ecclesia
Græca vel Latina celebraret: nec posset Latinus
in ea Ecclesia Græcor&#x0169; inter Latinos existe&#x0303;ti, cele
brare in fermentato; quia id est quasi speciale pri-
uilegium Græcis in ea Ecclesia concessum, Sua-
rez ibi. Hactenus Sancius, quæ vera esse qui-
dam existimant, cùm Ecclesia, Græcorum ritum
seruans ædificata in prouincia Latinorum mori-
bus consecrata, subiecta est iurisdictioni Episcopi
illius di&#x0153;cesis, tunc enim nulla de causa Latinus
sacerdos potest in Græcorum te&#x0303;plo, eorum mo-
re sacra peragere, cùm illud quafi speciale priui-
legium sit Græcis tantùm concessum: cæterum si
Ecclesia illa Græcorum soluta sit potestate, & iu-
risdictione alterius ordinarij, immediati Latini, &
soli Papæ sit subiecta, censent, posse in eo tem-
plo Latin&#x0169; sacerdotem Græcorum more rem sa-
cram facere, quia etsi reipsa in prouincia Latino-
rum exemplum illud sit, moraliter tamen extra
illam esse iudicatur. Quare Antonius 3. part. s&#x0169;-
mæ tit. 24. cap. 75. §. 1. Paludanus 4. dist. 18. q.
2. art. 2. Gab. ibi quæst. 1. art. 2. con. 6. Rosella<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0349.jpg/>
@@1@<SE349>Disput. XCIV. Sectio V. 333
<duolan 2><-P>excommu. 7. §. 3. Armil. num 30. Glo. verbo non
exempto, cap. cum Episcopus de offic. ordinarij
lib. 6. Archid. & Annacarr. ibi numer. 2. & An
cara. cap. 2. num. 10. de const. in 6. Card. vers.
si tamen in Clemen. Archiepiscopo de priuilegiis,
Iason l. fin. num. 5. ff. de iurisd. omnium iudic.
alios plures allegans, existimant locum exemptum
in diæcesi aliqua existentem, moraliter censeri
quoad iurisdictionem extra illam esse, 16. quæst.
1. capit. luminoso, 18. quæst. 2. cap. cum Episco-
pus, Clem. Archiepiscopo, ad finem, cap. vnico §.
fin. de statu regular. lib. 6. & cap. 2. de priuileg.
eod. lib. Hæc recentiores: sed maximè dubito, an
intra Ecclesiam Latinam sacerdoti Latino, in Ec-
clesia Græcis concessa licitum sit in ferme&#x0303;tato ce-
lebrare, etiamsi Ecclesia illa sit subiecta immedia-
tè Græco Episcopo, vel prælato. Me&#x0303;s enim Pon-
tificis solùm esse videtur, vt solis Græcis, vel Lati-
nis apud Græcos versantibus liceat in fermentato
celebrare, sed vsus erit optimus huius priuilegij
interpres. Aduerte etiam sacerdotem Latinum in
Ecclesia Græca non ideò posse cōsecrare in Azy-
mo, & Græc&#x0169; in Latina in fermentato, quia pere-
grini non teneātur leges loci, ad quem diuertunt,
seu consuetudines non seruare: hoc enim supe-
riori sect. reiectum est: sed quia Pontifices sum-
mi id permittunt propter rationes assignatas à
Suarez suprà, quas & nos attigimus sect. præ-
ced.</P>
<P>  Tertium corollarium hoc modo ponitur à Leo-<marginalia>65</marginalia>
nardo. Quando est festum in vna par&#x0153;cia oppidi,<marginalia>3. Corol.</marginalia>
in altera verò non, posse subditos par&#x0153;ciæ in qua
est festum, extra limites suæ par&#x0153;ciæ laborare. Hi
tamen mane debent audire sacrum iuxta Nauar-
rum suprà, quia præceptum in loco, vbi vim ha-
bet, ipsum deprehendit: confirmatur, quia præ-
scius impedimenti superuenturi, quod ab imple&#x0303;-
do præcepto impediet, tenetur præuenire, vt si
tempore Paschali posterioribus septem diebus à
communione es impediendus, teneris in priori-
bus communicare, vt præceptum impleas: quādo
sunt oppida diuersa: ita tenent Sancius disp. 18. n.
21. Nauar. ca. 13. n. 5. Ludou. Lop. 1. p. instru-
cto. cap. 52. §. nec peccant, Emman. 1. tom. sum-
mæ, cap. 122. num. 1. de par&#x0153;cia verò in specie
non loquuntur, & difficilius est, nam vtile esset
præceptum seruandi festum in vna par&#x0153;cia, si per
transitum ad aliam qui tam facilis est, neminem
obligaret. Propterea lex, vel consuetudo intro-
ducere potest, vt in alia par&#x0153;cia eiusdem oppidi
existentes ab hoc præcepto minimè absoluantur:
nam statim videbimus multos casus, in quibus
subditus extra territorium potest obligari à præ-
lato. Deinde non solùm Nauar. sed & alij citati di-
cunt: antequam eant ad locum, vbi laborare licet,
debere Missam audire, adde vel esse cum animo
audiendi illam in alio loco, quia per hoc satisfa-
cerent præcepto sui territorij.</P>
<P>  Bene aute&#x0303; aduertit Leonardus, etsi hæc sente&#x0303;tia<marginalia>66.</marginalia>
Nauar. sit tutior, alterā tamen esse valde probabi-
le&#x0303;, vt Sācius ex quibusdam doctis rece&#x0303;tioribus te-
statur, nimirum tales non teneri ad sacrum, si du-
rante adhuc commoditate præcepti sint futuri ex-
tra limites loci: nam quamdiu adhuc superest illa
commoditas, non peccant non audiendo; dum
verò sunt extra limites loci, desinunt obligari.
Neque tenentur præuenire audiendo ante abit&#x0169;,
quia tunc solùm tenemur præuenire, quando ma-<-P>@@

<-P>nente vi præcepti, seu nostra subiectione, impe-
diendi sumus, vt cum quis manens in loco, vbi vi-
get præceptum, videt se horis posterioribus im-
peditum iri, secus verò, quando intra tempus im-
plendi desinet esse subditus præcepto. Ratio est,
quia quando præcipitur, vt intra tale tempus hoc
vel illud facias, intelligitur tacita conditio, si to-
to illo tempore subditus præcepto manseris, vnde
si te contigerit, intere à eximià subiectione pręce-
pti, siue per dispensationem, siue alio modo, non
teneberis tempus exemptionis præuenire. Ex qui-
bus patet responsio ad argumenta.</P>
<P>  Quartum consectarium Leonardi, Qui manè<marginalia>67</marginalia>
discedit ex oppido domicilij, vbi nō est ieiunium,<marginalia>4. Corol.</marginalia>
potest comedere carnes, vt alij, etiamsi vesperi,
vel meridie perue&#x0303;turus sit ad oppidum domicilij,
vbi abstinetur. Hoc tamen loco non poterit car-
nibus vesci, quia in loco domicilij statim eius le-
gibus tenetur. Poterit tamen c&#x0153;nare, quia ieiu-
nio semel violato, non tenetur à c&#x0153;na abstinere:
quod si nondum violatum est, tenetur illud serua-
re, & à secunda refectione abstinere.</P>
<P>  Quint&#x0169; Leonardi corollarium, qui discedit ma-<marginalia>68</marginalia>
ne ex oppido domicilij, vbi est ieiuni&#x0169;, peruentu-
rus ad loc&#x0169;, vbi non est ieiuni&#x0169;, non potest quide&#x0303;
in loco domicilij vesci carnibus, quia quamdiu
ibi est, obligatur præcepto abstinendi à carnibus,
sicut alij: potest tamen sumere ientaculum, vt re-
ctè docet Sancius, si certus sit, se peruenturum ad
locum, illi præcepto non subiectum: quia non
tenetur illo die abstinere à secunda refectione, c&#x0169;
in loco, quo peruenturus est, possit secundò &
tertiò comedere: ergo potest primam refectione&#x0303;
sumere antequam discedat. Quicunque enim po-
test intra diem bis comedere, non tenetur illo die
præcepto ieiunij quoad vnicā refectionem, vt du-
bi. 3. ostensum est. Hoc consectarium sumpsit
Leonardus ex Sancio suprà num. 22. & 23.</P>
<P>  Sextò infert Leonardus, quid dicendum sit ad<marginalia>69</marginalia>
illam quæstionem, vtrum is, qui durante quadra-<marginalia>6. Corol.</marginalia>
gesima in oppido, vbi versabatur, recedit aliò, vbi
illa iam est trāsacta, teneatur ibi eam perficere. Res
est quæ quotannis accidit ob mutationem Kalen-
darii, quibusdam locis non receptam. Vide&#x0303;tur te-
neri, quia hoc præceptum est generale: ergo obli-
gat vbique, & vbique impleri debet. Respondet
tamen, verius dici, non obligari ob rationem illā
generalem, quòd possit se moribus eorum, qui-
buscum viuit, accommodare. Confirmatur, quia
qui primis quatuor diebus quadragesimæ veni&#x0169;t
Mediolanum, non tenentur ieiunare, vt commu-
nis in Italia est opinio, eo quòd ieiuni&#x0169; illud ibi
nondum sit inchoatum: ergo etiam qui veniunt
aliquò vbi iam est transactum, non tenentur: sed
possunt se incolis accommodare. Idem dicend&#x0169;
de festorum celebratione.</P>
<P>  De confessione annua, & communione alia est
ratio: nam qui in Paschate non impleuit, tenetur
postea ad primā opportunitatem iuxta veriorem
sententiam: hoc enim onus absolutè personam
absque respectu ad locum afficit.</P>
<P>  Ad arg. respondet, etsi ieiunium quadragesimæ
obliget omnes, & vbique: non tamen omninò
absolutè, sed sub tacita conditione, si sit in loco,
vbi nondum est expletum, sicut festa communia.
Addit tamen Leonardus, contratia tamen sen-
tentia mihi probatur in praxi, præsertim cùm sit
vtilis ad præcepti tanti obseruationem, & morum<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0350.jpg/>
@@1@<SE350>334 Quæst. XCVI. Tract. XV.
<duolan 2><-P>honestatem, quam etiam à viris doctissimis no-
stræ Societatis Romæ teneri intelligo.</P>
<P>  Secundæ opinioni asserenti, subditos extra ter-<marginalia>Limitationes</marginalia>
ritorium non obligari legibus, vel censuris pro-<marginalia>2. Opin.</marginalia>
prij prælati, apponuntur variæ limitationes, Pri-
ma à Bart. l. 1. C. de summa Trinit. numer. 45. &
46. vt quando legislator intendit ligare subditum
extra territorium existentem, verè maneat liga-
tus: vt si statutum dicat, sit excommunicatus, vbi-
cunque sit. Si autem statutum est generale, restrin-
gitur ad territorium statuentis, vt dicitur in illo
cap. 2. de const. in 6. de subditis committentibus
furtum extra territorium sui Episcopi. Hoc repre-
hendunt Pan. c. à nobis 1. de sent. excommunic.
dicens cum multis legistis modernis, l. 1. ff. de iu-
risd. omnium iudic. Suarez 3. part. to. 5. disp. 5.
sect. 5. n. 17. Nauar. cap. 17. num. 272. aut 273.
Couar. cap. alma part. 1. §. 10. num. 3. Syl. excō-
mun. 2. notab. 3. nu. 7. qui citant sum. Pisa. An-
gelum excom. 1. num. 10. & alios communiter:
Quia Pontifex in illo c. 2. subiecit, cum extra ter-
ritorium ius dicenti impunè non pareatur: quibus
verbis satis indicat non posse, etsi velit, sente&#x0303;tiam
excōmunicationis ferre in subditum delinquen-
tem extra territorium, imò & qui ei parerent (in-
tellige, quasi obligati) peccaturos, tanquam irro-
gantes iniuriam Episcopo talis loci. Talia ergo
verba non indicant defectum voluntatis, sed po-
testatis, vt ex se constat, & ex l. vltima, ff. de iuris-
dict. omnium iudic. ex qua desumpta sunt, vbi
etiam interpretes in hoc conueniunt. Sic in Phi-
losophia defectu potestatis, extra spheram non
fit actio.</P>
<P>  Secundò, aliter eandem sente&#x0303;tiam limitat Vgo-<marginalia>71</marginalia>
linus libr. de censur. tab. 1. capit. 9. §. 3. in fine,<marginalia>2. Limitatio.</marginalia>
scilicet, qui delinquit in alieno territorio, non in-
currere censuram per statutum latam à suo Epis-
copo, nisi peccatum inchoauerit in proprio ter-
ritorio: vt si Episcopus statuat, Si quis in sua Eccle-
sia per duos menses non resideat, excommunicatus sit:
Tunc enim licet Canonicus per duos me&#x0303;ses, aut
plures extra diæcesim moretur, incurrit censurā:
quia licet contumacia consumetur in alieno terri-
torio, tamen in proprio inchoata est. Hanc limi-
tationem probat Vgol. arg. c. proposuisti, cum ibi
cit. de for. compe. & quia vbi quis quippiam fa-
cere debet, & non facit, ibi id non facere dicitur,
arg. l. qui non facit ff. de reg. iur. citat etiam pro
hac limit. Anto. cap. à nobis 1. de sent. excomm.
quem refert & sequitur in simili Gemin. cap. fin.
num. 14. 21. & 26. de const. in 6. Eam verò im-
pugnat Suarez tom, 5. in 3. part. disp. 5. sect. 4.
num. 8. & 9. dicens. Sed in primis exemplum non
est ad rem, quia si attentius consideretur, peccat&#x0169;
illud, quantum attinet ad ce&#x0303;suras, & ad forum Ec-
clesiæ, non in alieno territorio, sed in proprio cō-
summatur: nam, vt ex superioribus constat, in
ordine ad censuras & forum Ecclesiæ peccatum
cōsummatur in ipso actu, & effectu externo pro-
hibito; in dicto autem exemplo, quod prohibe-
tur, est omissio residentiæ: hæc autem omissio in
illa Ecclesia cons&#x0169;matur, vbi residendum erat ex
obligatione; vnde quod dicitur de contumacia
inchoata in proprio territorio, & consummata
in alieno, non rectè dictum est. Nam si illa perso-
na per duos menses integros in proprio territorio
fuit, & non resedit ibi, inchoauit, & consumma-
uit contumaciam, & censuram incurrit. Quòd<-P>@@

<-P>verò in alieno territorio diutiùs in ea perseuerat,
impertine&#x0303;s est. Si autem in proprio territorio exi-
stens, non fuit absens à sua Ecclesia per duos me&#x0303;-
ses, non inchoauit ibi contumaciam: sed alibi, vbi
terminum illum non residendo transegit. Nam
quando lex pręfigit terminum, non inchoatur cō-
tumacia, donec terminus præfixus compleatur, &
ideo in huiusmodi legibus simul est inchoari, &
consummari contumaciam. Quamuis autem cō-
tumacia interior inchoetur, & consummatur in
alieno territorio, tamen quia ipsa exterior trans-
gressio in proprio consummātur, ideo in ordine
ad censuram potiùs censebitur delictum illud in
proprio territorio committi. Atque hinc tandem
videtur sine causa adhiberi limitatio illa: sed po-
tius è contrario dicendum foret, ibi committi de-
lictum in ordine ad censuram, vbi exterius cons&#x0169;-
matur, licet alibi inchoetur. Vnde si quis inchoet
delictum in proprio territorio, consummet verò
extra illud, non incurret censuram statuti proprij
territorij: secus verò si è contrario, extra inchoet,
& intra consummet. Dico autem in ordine ad ce&#x0303;-
suram, quia in ordine ad alias p&#x0153;nas, vel effectus,
communis est doctrina iuristarum, quando deli-
ct&#x0169; in vno loco inchoatur, & in alio consumma-
tur, delinque&#x0303;tem vtrique loco fieri subiectum ra-
tione delicti iuxta l. 1. C. vbi de crim. agi oportet,
in illis verbis. Vbi cōmissa, vel inchoata sunt. Vbi in-
terpretes id docent, & Bart. in l. dominium ff. de
furtis, & Abbas in cap. postulasti, de foro compet.
num. 25. & ratio est clara; quia is in vtroque lo-
co verè deliquit: ergo ratione delicti fit illius fori
quantum ad p&#x0153;nam, vel iudicium correspondens
tali delicto, prout in singulis locis commisso. At
verò in ordine ad censuram intercedit hæc pecu-
liaris ratio, quod illa non contrahitur propter in-
choationem delicti, donec cōsummatum sit: sup-
ponimus enim ita esse latam, & ideò dicimus, prę-
cipuè esse attendendum territorium, in quo con-
summatur, etiam si extra illud inchoat&#x0169; sit. Quod
primò probari posset eodem exemplo, prout à no-
bis declaratum est, aliaque adhiberi possent mo-
ralia, & frequentia. Nam si stuprum, verbi gratia,
esset prohibitum in hoc Episcopatu sub censura,
& quis decipiens virginem, eā traheret extra ter-
minos di&#x0153;cesis, quamuis per tactus, & oscula
inchoaret hîc delictum: si tamen non cōsumma-
ret, donec esset in altera di&#x0153;cesi, non incurreret.
Idem intelligi potest de homicidio, & aliis simili-
bus. Præterea, si quis occidat hominem in Eccle-
sia existentem, quamuis inchoet delict&#x0169; extra Ec-
clesiam, inde proiicie&#x0303;do sagittam, incurret censu-
ram latam contra homicidam in Ecclesia: secus
verò esset, si in Ecclesia inchoaret delictum inde
proiiciendo sagittam, & extra cōsummando de-
lictum, ibi occidendo. Ergo cum proportione
loquendum erit de peccato intra, vel extra terri-
torium consummato. Et ratio reddi potest ex su-
perioribus, quia censura non incurritut, nisi pro-
pter peccatum consummatum in ea specie, in qua
sub censura prohibitum est: ergo vbi consumma-
tur, ibi delinquitur in ordine ad censuram contra-
hendam. Hæc Suarez suprà, inter quem, & Vgoli-
num de re nulla est differentia: nam vterque con-
cedit in illo euentu clericum non residentem, li-
cet extra territorium proprium sit, incurrere cen-
suram latam ab Episcopo proprij territorij, & Sa-
no modo potest explicari Vgolinus, vt in eo eue&#x0303;-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0351.jpg/>
@@1@<SE351>Disput. XIV. Sectio V. 335
<duolan 2><-P>tu delict&#x0169; consummetur in territorio alieno, & in-
choetur in proprio: non quidem, quia in proprio
delinquat, & in alieno delict&#x0169; cōtinuet, quāuis id
contingere possit, vt si animo non residendi vltra
duos menses à territorio recedat, & in alieno for-
maliter, vel virtute c&#x0169; eade&#x0303; voluntate maneat: sed
quia discedere ex propria Ecclesia intra proprium
territori&#x0169; fuit præambulum necessari&#x0169; ad delict&#x0169;.
Quod ea ratione dicitur cons&#x0169;mari in alieno ter-
ritorio, quia omissio venie&#x0303;di, & priuatio residen-
tiæ ibi est, nō in propria Ecclesia, licet in propria
Ecclesia sit damnum ex ea omissione secutum: &
hac ratione rectè etiam dixit Suarez, delictum cō-
summari in proprio territorio, & Angel. excom.
1. num. 10. casu 3. & Syl. excom. 2. num. 8. casu
3. dicit in eo euentu delictum censeri cōmissum
in proprio territorio. Vtrumque autem modum
loquendi comprehendit Armilla excommunic. n.
30. dicens. Si Episcopus excommunicat non fa-
cientes residentiam, clerici existentes extra, & ha-
bentes notitiam de hoc, ligantur, qui habent ini-
tium in proprio territorio, vel finem (aliqui le-
gunt, fine.)</P>
<P>  Vnde rectè etiam Suarez, illa sect. 4. numer.<marginalia>73</marginalia>
10. ait, si subditus lethaliter vulnerauit alium in
propria di&#x0153;cesi, vbi est censura annexa homici-
dio, & vulneratus non ibi moriatur, sed in alia
diæcesi, ad quam discessit, incurri censuram. Pro-
bat ipse, quia licet delictum quoad effectum vlti-
mum consummetur extra territorium, tamen
quoad actionem etiam externam intra territori&#x0169;
consummatum fuit, vnde licet ille non esset sub-
ditus ratione delicti, posset conueniri in illo terri-
torio, vbi deliquit, non solùm de vulnere inflicto,
sed etiam de homicidio commisso, imò in alio
territorio conueniri non poterit, quia ibi non de-
liquit: ergo à fortiori per ipsammet legem con-
nenitur, & punitur. Quocirca, licet, vt incurratur
censura, expectetur effectus consummatus talis
actionis: tamen quòd effectus sequatur in hoc,
vel in illo loco, est valde accidentiarum & extrin-
secum, sed considerandum est, vbi reuera delict&#x0169;
commissum est. Hæc ille: sed concedi potest, tunc
delictum non plenè consummari in di&#x0153;cesi, nam
actio occidendi, & occisio passiua simul sunt, imò<marginalia>Actio occide&#x0303;-|di & occisio|passiua simul|sunt.</marginalia>
s&#x0169;t idem motus, & vtraque includit morte&#x0303;, actio,
vt egredientem ab agente, passio vt receptam in
passo & talis occisio reuera est peccatum: licet si-
ne noua malitia, quando ante mortem hominis
homicida non dolet de causa homicidij data, ergo
tunc plenè consummatur peccatum homicidij,
quando percussus moritur, & quamuis percussor
ante mortem percussi doluerit de percussione fa-
cta, tamen in morte consummatur peccatum,
quoad effectum, ex quo tanquam ex obiecto tra-
hit suam malitiam, quę tamen consummatio non
sufficit, vt percussor in eo territorio conueniri
possit, cum non fuerit ibi tempore delicti, nec de-
lictum sit ibi consummatum, quoad malitiam,
nec quoad externam actionem, ex qua secutum
est damnum.</P>
<P>  Bene etiam Suarez eadem sect. 4. nu. 11. scri-
bit, si quis faciat contra statutum Episcopi præci-
pientis sub censura, ne triticum, vel aliquid si-
mile, à di&#x0153;cesi extrahatur, censuram incurri. Ra-
tio eius est, quia non solùm moraliter (vt r$unclearpen-
sandæ sunt) sed etiam in rigore Physico peccat&#x0169;
illud quoad actionem consummatur in toto ter-<-P>@@

<-P>mino di&#x0153;cesis, sed opponi huic rationi potest,
quòd peccatum illud non consistit in extractione
materiali, & merè locali, sed per venditionem,
traditionem, & alienationem, hæc autem reuera
fit extra di&#x0153;cesim. Ratio ergo, quare tunc incur-
ratur censura non est illa, sed alia, quam postea
ex eodem Suarez in opus. de legibus & ex Couar.
aliis postea assignabimus.</P>
<P>  Bene etiam Suarez, ead. sect. n. 12. ait, si Epis-
copus per statutum prohibeat clericis, ne in alia
di&#x0153;cesi Missam, vel quid simile faciant, & illi sta-
tutum non seruent, censuram incursuros. Sed
addit, hoc solùm prohiberi posse ab Episcopo, im-
ponendo aliquod genus censuræ; vt suspensionis
ipso $unclear, quæ suspensio inhæret, inquit, perso-
næ, & ideo illā deffert vbicunque sit, vt infrà la-
tiùs explicabimus. Ego tamen non intelligo, quo-
modo quod prohiberi sub censura potest, non
possit simpliciter, & sine censura prohiberi: nam
obligatio ad culpam præuia est, & independe&#x0303;s ab
obligatione ad p&#x0153;nā, & ab impositione p&#x0153;næ, &
licet non posset Episcopus sine censura id pro-
hibere, habemus, quod intendimus, ne&#x0303;pe in casu
illo censuram incurri. Cuius rei rationem ex eo-
dem Suarez opusc. cit. & ex aliis reddam in quar-
ta limitatione.</P>
<P>  Tertia limitatio Panormitani cap. 1. de raptor.<marginalia>74</marginalia>
his verbis num. 7. Quæritur, numquid iudex do-<marginalia>3. Limitatio.</marginalia>
micilij possit punire subditum alibi delique&#x0303;tem,
secundùm statuta sua? Et conclusio sit ista: quod
aut statutum loci domicilij p&#x0153;nam imponit ipso
facto, & tunc nō ligat subditum, alibi delinquen-
tem, vt not. in cap. vt animar&#x0169; de constit. in 6. aut
p&#x0153;na est imponenda per sententiam, & tunc po-
terit punire secundùm istud statutum, dummo-
dò statutum non causet delictum de nouo, sed di-
sponat circa aliam prohibitionem à iure. Ratio di-
uersitatis est, quia non potest quis inducere deli-
ctum de nouo in alieno territorio. Exemplum de
nocte passionis dominicæ, cōsuetudo est, vt Chri-
stiani vadant de nocte ad Ecclesiam: Episcopus
vnius loci sub certa p&#x0153;na prohibuit, & stante
prohibitione subditus Episcopi, qui prohibuit in
di&#x0153;cesi alterius Epi#[2019].scopi, iuit tali nocte ad Eccle-
siam, certè tunc non potest puniri per istum Epi-
scopum proprium, quia in illo loco, vbi commisit,
non erat delictum: & hoc nota. Hactenus Panor-
mitanus, cuius doctrinā amplectitur Suarez opus.
de legibus. Et ego libentissimè, quantum ad hoc,
quòd sub excommunicatione, aut alia censura fe-
renda possit subditis prohibere, ne in aliena di&#x0153;-
cesi faciant, quæ alioqui sunt prohibita, quia tunc
non exequitur p&#x0153;nam, nec imponit nouæ culpa$unclear
obligationem in aliena di&#x0153;cesi, sed confirmat quę
ibidem erat, & sic nec iniuriam irrogat alteri Epi-
scopo, nec nimis grauat subditos, quamuis aliquod
grauamen illorum sit: nam ratione illius præcepti
non futandi, verbi gratia, etiam in di&#x0153;cesi aliena
sub p&#x0153;na excommunicationis ferendæ, poterit
rediens ad di&#x0153;cesim ta$unclearquam inobediens, & cō-
tumax excommunicari: tamen addendum est ex
dictis, & dicendis esse aliquos casus, in quibus per
statutum potest excommunicari subditus in alie-
na di&#x0153;cesi delinquens.</P>
<P>  Quarta limitatio est Couar. cap. alma, part. 1. §.<marginalia>75</marginalia>
10. num. 3. vt statuto municipali absens obligari<marginalia>4. Limitatio.</marginalia>
possit, ad id quod est in vtilitatem municipij, &
puniri si id non faciat: nec tunc, inquit, punitur<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0352.jpg/>
@@1@<SE352>336 Quæst. CXVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>delictum commissum extra territorium simplici-
ter, sed offensa per subditum propriæ ciuitati, &
patriæ facta. Qua ratione potest subditus alicui
principi eius legibus comprehendi, & puniri pro-
pter obligationem, qua is tenetur, patriæ vtilita-
tem publicam diligenter obseruare, vel ab ea di-
scedere, amissa ciuis, & incolę conditione, eiusq&#x0301;ue
priuilegiis, & iuribus priuatus, aliò domicilium
transferre. Sic ait verum esse, quod ait Romanus
sing. 516. posse ciuitatem, & principe&#x0303; inferiorem
lege lata prohibere, ne quis ei subditus extra ciui-
tatem, vel prouinciam mercaturā exerceat, domi-
ciliúmve habeat: idem ait Rochus Curtius de
consuetud. quæst. 13. limit. 1. quæ quidem lex, in-
quit Couarruuias, à multis iusta censeri poterit,
quæ modò missa facimus. Hoc modo posset sen-
tentia Bartoli, & aliorum auctorum primæ opi-
nionis defendi, quam sic intellectam confirmabo
postea ex l. fin. ff. de decretis ab ordine faciendis, de
qua lege tractat Couarruuias ibi. Hanc limitatio-
nem ex Couar. sumptam ponit etiam Suarez, hæc
fere addens. Siquis rectè aduertat, per hanc non li-
mitatur in rigore superior doctrina: quia delicta
contraria tali legi, non extra, sed intra territorium
fieri ce&#x0303;sentur, nam si præceptum sit affirmatiuum
mandans aliquid fieri in proprio territorio, omis-
sio eius ibi censetur committi, vbi actus fieri de-
buisset, iuxta l. qui non facit, ff. de regul. iuris, vbi
dicitur, qui non facit, quod facere debet, videtur facere
aduersus ea, quæ (aliàs quia) non facit: & in l. face-
re oportere, ff. de verb. sign. dicitur. Facere oportere,
& hanc significationem habet, vt abstineat quis ab eo
facto, quod contra conuentionem fieret: & colligitur ex
gloss. cap. 1. de vsuris in 6. & cap. 1. vt lite non con-
test. si autem præceptum sit negatiuum, & com-
missio contra illud cedat in iniuriam territorij, ibi
planè consummatur delictum, vt si quis corpore
existens extra territori&#x0169; regni, aut di&#x0153;cesis, emissa
sagitta occiderit homine&#x0303; in territorio regni exi-
stentem, planè censetetur peccare in territorio re-
gni, & ideo contra legem eius ageret, & censuram,
si in eo lata esset, incurreret; & ita contingeret, si
Episcopus huius di&#x0153;cesis faceret statut&#x0169;, vt om-
nes sui subditi habentes beneficium in suo Epi-
scopatu, residerent tali tempore sub censura, vel
p&#x0153;na aliqua: obligaret enim illos vbicumque exi-
stant, &c. Idem docent doctissimi quidam recen-
tiores è nostris in hac materia, & miror Thomam
Sancium nullam omninò ex limitationibus posi-
tis, aut ponendis attigisse.</P>
<P>  Quatuor casus, in quibus limitanda est secunda
opinio, ponunt Angel. excomm. 1. nu. 10. Syluest.
excomm. 2. num. 8. quos imitatur Armilla, eodem
verb. num. 30.</P>
<P>  Primus est, si statutum originat causam in ter-<marginalia>76</marginalia>
ritorio proprio, ex facto negatiuo commisso in<marginalia>5. Limitatio.</marginalia>
limitibus alterius territorij: sicut, si statuto ca-
uetur, quòd faciens furtum vbicumque, nisi in-
tra mensem à die commissi criminis compareat
coram iudice delicti, vel coram nobis, sit excom-
municatus: iste faciens furtum ligatur non ratio-
ne furti facti in territorio alieno, sed quia non cō-
paruit in limitibus territorij statue&#x0303;tis. Ratio, quia
per edictum ad hoc potuit arctari, vt in ca. ex tuæ,
de cler. non residente, facit quod notatur cap. 1. de
rapt. & capit. Romana, §. contrahentes, de foro
compet. in 6.</P>
<P>  Secundus est, quando statutum principaliter<-P>@@<marginalia>6. Limitatio.</marginalia>

<-P>respicit rem subiectam statuenti: vt si Episcopus
per statutum excommunicet clericos non residen-
tes, ratione rei, qua subiecti sunt Episcopo, quæ in
eius di&#x0153;cesi sita est, cap. fin. de foro comp. etiamsi
persona sit extra di&#x0153;cesim, vt probatur in d. §. cō-
trahentes, & per hoc, quod hic sequitur.</P>
<P>  Tertius est, quia vbi quis tenetur ad aliquid fa-<marginalia>7. Limitatio.</marginalia>
ciendum, & illud non facit, factum delictum vi-
detur, vbi opus facere debebat, vt l. qui non facit,
ff. de regul. iur. & cap. 1. de vsur. in 6. & facit quod
notat gloss. magna, cap. 1. vt lite non contest. sicut,
si statutum mandat sub excommunicatione om-
nes clericos interesse capitulo prouinciali in di&#x0153;-
cesi tali, qui non intersunt, etiamsi sint in alia, li-
gantur.</P>
<P>  Quartus est, quando delictum est inchoatum<marginalia>8. Limitatio.</marginalia>
in territorio, licet alibi sit consummatum: facit
quod notat Ioan. Andr. cap. 1. de priuileg. in 6. de
sagittante in loco nō exempto, cùm ipse sit exem-
ptus, vt efficiatur subditus iudicis vtriusque. Vnde
religiosus faciens contra statutum excommu-
nicans quemcumque assentientem prælationi ex-
tra ordinem, nisi priùs restitutis libris, est excom-
municatus, si assentitur. Quia originatio facti fit
in subiectione prælati statuentis, licet efficiatur
exemptus ab eo post præstirum consensum. Et sic
determinant domini de Rota ex notatis per Inno.
cap. præterea requisiti de appell. de eo qui excom-
municauit, si elegerit. Hæc Syluest. num. 8. vnde
infert num. 9. & ideò limita textum dicti cap. vt
animarum, quòd statuto non ligantur extra terri-
torium delinquentes, quando delinquens, & res
circa quam delinquit, & ipsum delictum sunt to-
taliter extra prouinciam, seu territorium statuen-
tis. Consentit Azor tom. 1. lib. 5. cap. 25. quæst. 2.
vbi ait, in certis casibus ligari subditos extra terri-
torium. Primò, quando statutum est de re subiecta
statuenti, vt cùm Episcopus excommunicat cleri-
cos non residentes: nam cap. fin. de foro compet.
ratione rei sitæ in aliquo loco subiicitur quis iu-
risdictioni illius. Secundò, quando opus c&#x0153;ptum
est in territorio, licet extra sit completum: vt cùm
quis ex territorio staruentis mittit sagittam in e&#x0169;,
qui est extra. Tertiò tenetur quis statuto, eo quòd
non se sistat in iudicio, etiamsi extra territorium
delinquat: vt si statuat Episcopus, Quicumque fu-
ratus fuerit, vbicumque sit, nisi intra mensem à die
commissi furti sistat se coram iudice delicti, vel
coram nobis, sit excommunicatus.</P>
<P>  Aliam limitationem inueni tract. de mancipiis,<marginalia>77</marginalia>
quam quidam ex Patribus Lusitanis ederet parat.<marginalia>9. Limitatio.</marginalia>
Agens de mancipiis, qui se vendunt ait, Quando
quis est extra territorium Principis, qui tulit le-
gem, ne quis se venderet, & est alibi, vbi est con-
suetudo, vt qui vult se vendat, posse ibi se vendere,
docet Molina tom. 1. de iust. disp. 33. vers. scie&#x0303;dum
est item, in fine. Sed oppositum dice&#x0303;dum est, quia
lex illa comprehendit subditos vbicumque inue-
niantur. Nam licet dispositiones, seu cōtractus ho-
minum forensium, seu exterorum quoad solenni-
tatem fieri debeāt secundùm leges loci, vbi fiunt,
tamen quoad substantiam debent fieri secundùm
leges loci, & fori ipsius personæ, vt docet Anton.
Gomez l. 1. Tauri, nu. 20 ex l. 2. C. quemadmodum
testame&#x0303;ta, & l. 1. C. de emancip. lib. 10. & l. fundus,
ff. de euict. & ex doctr. Bart. l. 1. C. de summ. Trinit.
& fide Catholica num. 24. & quòd consuetudine
alterius loci iuuari nō possit, vt se ibi vendat, pro-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0353.jpg/>
@@1@<SE353>Disput. XIV. Sectio V. 337
<duolan 2><-P>bat à simili ex intellectu ordinationis Lusitaniæ
lib. 4. tit. 75. inhabilitantis patrem, qui filios habet,
ne testari possit, nisi de tertia parte bonorum: con-
tra Authen. nouissimè, C. de inoffic. testam. quam
volunt interpretes non comprehendere exteros
in Lusitania testantes, vt in terminis docet Paris.
lib. 3. consil. 12. num. 2.</P>
<P>  Ego in dicto casu credo, venditionem fore va-
lidam, si esset valida in territorio statuentis, esto
lex haberet vim extra territorium, tunc enim ad
summum haberet vim prohibendi, non autem ir-
ritandi extra territorium: deinde nisi expressè pro-
hibeat talem venditionem vbicumque fiat, non
intelligitur prohibere venditionem extra territo-
rium, vbi esset liberum se vendere, si autem id ex-
primeret, crederem illicitam, aut etiam irritam es-
se venditionem: ac si fieret in proprio territorio,
quia est contra bon&#x0169; territorij vendere se extra il-
lud: & ideo Princeps potest talem venditionem<marginalia>Venditionem|sui Princeps|vbicumque|fiat, potest ir-|ritare.</marginalia>
vbicumque fiat, prohibere, vel etiā irritare: rectè
enim Suarez suprà, ex Couarr. & aliis dicebat le-
ges, & statuta concernentia commodum proprij
territorij, etiam in alieno seruandas esse.</P>
<P>  Sed hîc valde notandum est, quod ait Suarez<marginalia>78</marginalia>
opus. citat. de legibus, licet probabile sit, Episcop&#x0169;
nec præcepto generali, nec statuto, posse extra
territorium obligare proprios subditos, mihi au-
tem non satisfacit: quia non potest in vniuersum
defendi, quòd territorium sit omninò necessari&#x0169;
ad dicend&#x0169; quodlibet ius, vel ad quamc&#x0169;que hu-
manam obligationem. Certum est enim, præla-<marginalia>Prælatus po-|test excommu|nicare subdi-|tum existen-|tem extra|territorium,|supposita legi-|tima caussa.</marginalia>
tum posse excommunicare subditum etiam exi-
stentem extra territorium, supposita legitima
causa, & absoluere à censura, quia hi actus ex ge-
nere suo non requirunt præsentiam, nec fiunt
cum exteriori apparatu & solennitate, vt ea de
causa requiratur territorium. Certum etiam est
posse prælatum subdito, vbicumque sit, impone-
re iustum præceptum personale: ergo eadem ra-
tione potest per generale præceptum, & genera-
lem sententiam ipsum obligare, quia nec ex natu-
ra rei, nec ex aliquo iure positiuo est maius impe-
dimentum in præcepto generali, quàm in parti-
culari. Item præceptum non respicit directè terri-
torium, sed personas: ergo quantùm est ex vi, &
forma præcepti, obligat personas subditas, vbic&#x0169;-
que sint: quia secum ferunt obligationem, sicut
de censuris personalibus dici solet. Ad cap. autem
vt animarum de sent. excomm. in 6. vbi dicitur
mandato generali sub excōmunicatione lata non
cōprehendi subditum in alio territorio furātem,
quia dicenti ius extra territoriis, non paretur impunè.
Respondeo, intelligendum esse de actu dicendi
ius, qui directè respicit territorium: cuiusmodi
est promulgatio statuti, & probatio sententiæ c&#x0169;
exteriori solemnitate: quæ ex loco pendet. Nam
simpliciter de omni dictione iuris verificari non
potest: quia non omnis pendet ex loco. Sed for-
maliter sumendum est illudprincipium, vt sit vni-
uersaliter verum, scilicet dicenti ius extra iuris-
dictionem suam non esse parendum: & sic non
comprehendit casum præsentem, quia qui præ-
cipit subdito, non dicit ius extra iurisdictionem
suam, nec propriè extra territori&#x0169;: nam actus ille
non respicit territorium, sed abstrahit ab illo.
Iuxta hanc doctrinam potest exponi Innocentius
super dict. cap. à nobis 1. de sent. excom. dicens,
superiorem, si id intendat, obligare subditos extra<-P>@@

<-P>suum territorium suo statuto, quo nomine fortè
intelligit etiam particulare præceptum. Ad idem
posset applicari sententia Bartol. l. 1. C. de sum.
Trin. Ex quo etiam addi potest, hoc præcipuè in-
telligi de potestate. Nam vsus pendebit ex inten-
tione, quæ ex verbis iuxta cōmunem vsum intel-
lectis cognoscenda est. Vnde præcepta generaliter
lata, iuxta cōmunem vsum fortè non extenduntur
extra territorium ex intentione ferentis: si autem
ipse velit, & sufficie&#x0303;ter exprimat, possunt extendi.</P>
<P>  Hæc ferè sunt verba Suarez, & similia di-<marginalia>79</marginalia>
cit tom. 5. disp. 5. sect. 5. in fine: vtrobique au-<marginalia>1. Prb.</marginalia>
tem ponit discrimen inter statutum, & præcep-
tum generale, aut particulare, & de statutis ne-
gat obligare posse subditum in alieno territorio:
de præcepto autem generali & particulari id con-
cedit, cum tamen eadem sit ratio de vtrisque, vt
sect. seq. ostendam, & Innocen. ac Bart. expressè
de statutis, & legibus loquantur: idque esse verum
probari possit. Primò, nam in dict. cap. à nobis
1. de sent. excommu. ait Pontifex, præceptum ge-
nerale sub excommunicatione lata subditos com-
prehendere. Sed etiam qui versantur in alio terri-
torio, verè sunt subditi: ergoillo præcepto &
censura, si prælatus id velit, & exprimat, possunt
comprehendi, & in l. fin. ff. de decretis ab ordine
faciendis, & l. 2. C. de eunuchis, in quibus lex
videtur ad eos perducta, qui extra territorium de-
linquunt, nam vt perduceretur, lege ipsa statutum
est. Verba prioris legis iuxta vulgarem ex Græco
in Latinum translationem sunt: Municipali lege ita
cautum erat, siquis extra municipium iudicio agat, pro-
hibeatur, & soluai drachmas mille, scilicet ne ager de-
beat, vel stare, vel aliquam negotiationem excercere
extra municipium. Ex qua lege quid collegerint
Rochus Curtius, & Romanus, in 4. limit. retuli-
mus: sed eam lectionem vitiosam esse ait Alciatus
lib. 2. dispunctionum, capit. 18. vnde aliqui cum
Couar. cap. alma part. 1. §. 10. num. 3. dicunt,
secundum exemplaria correcta, quæ nunc cir-
c&#x0169;feruntur, ad Florentinorum Pandectas confor-
mata, sic legi. Municipij lege ita cautum erat, si quis
extra collegium iudicio experiri voluerit, ipso collegio
prohibeatur, & soluat dragmas mille. Ex quibus ver-
bis non colligitur, legem eos obligare, qui extra
territorium sunt legislatoris, cùm etiam in muni-
cipio alij extra decurionum collegium necessariò
iudices esse debebant, ad quos municipij guber-
natio pertineret, & apud quos decuriones iudicio
experiri possent. Municipia enim, auctore Aulo
Gellio lib. 16. noct. Atticar. cap. 13. dicta sunt,
quòd cum omninò suis iuribus, & legibus viue-
re&#x0303;t, munera tamen honoraria cum populo Rom.
habebant communia: quare apud Scæuolam illius
legis auctorem, dubitatum non fuit, an lex ad
delinquentes extra territorium produceretur; sed
an p&#x0153;nam sustinere deberet, qui ignorans, ad-
uersus decretum fecit. Ex quo colligunt nonnulli
Theologi recentiores, Couar. secuti Bartolum an-
tiqua, & corrupta lectione illius legis deceptum,
pro sua sententia legem illam attulisse. Ad l. au-
tem 2. Cod. de eunuchis respondent, non esse ad
rem, cùm in ea Leo Imperator solùm prohibeat,
ne eunuchi Romani vbique gentium ad domini&#x0169;
cuiusquam transferantur p&#x0153;na statuenda & ad-
uersus emptorem, & aduersus tabellionem, qui
huiusmodi emptionis, siue cuiusvis alterius alie-
nationis instrumenta conscripserit: & aduersus<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0354.jpg/>
@@1@<SE354>338 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>eum, qui octauam, vel aliquid vectigalis causa
pro his susceperit, quæ omnia satis insinuant,
emptionem eunuchorum, quam Imperator pu-
niendam decernit, factam esse in prouincia Im-
peratori subiecta. Sed hæc non omninò extenuāt
argumenti vim: nam si lege municipali prohiberi
potuit, ne quis extra collegi&#x0169; in eodem municipio
experiri vellet, à fortiori, ne extra tot&#x0169; municipi&#x0169;.
Et si Imperator prohibere potuit, ne eunuchi Ro-
mani intra ditionem Romanorum venderentur,
à fortiori ne venderentur extra, etiamsi subditi
imperij extra illud fortè versare&#x0303;tur. Meritò igitur
Bart. pro sua sententia vtrāque legem adduxit: ma-
ximè cùm lex illa de eunuchis expressè dirigatur
ad Romanos extra Romanum imperium versātes.
Sic enim habet. Romanæ gentis homines, siue in Bar-
baro, siue in Romano solo eunuchos factos nullatenus
quolibet modo ad dominium cuiusque transferri iube-
mus &c. Barbaræ autem gentis eunuchos extra loca
nostro imperio subiecta factos cunctis negotiatoribus, vel
quibuscunque alijs emendi in commereijs, & vendendi,
voluerint, tribuimus facultatem.</P>
<P>  Facit etiam l. 2. nemo, C. quæ res exportari non<marginalia>80</marginalia>
debeāt, vbi prohibetur, ne quis Barbaris (hostibus
Romani populi, vt gl. Accursij interpretatur) vllo
in loco arma vlla vendat, aut ferrum: cuius legis
præuaricator sanè esset, qui in eor&#x0169; terris repertus
arma eis venderet: ergo leges extra territorium
statuentis ligare possunt. Idem argumentum sumi
potest ex l. fin. C. de p&#x0153;nis, vbi agitur de scien-
tia fabricandarum nauium, hostibus non com-
municanda, & facit l. vnica, C. de littorum, & iti-
nerum custodia, lib. 12. sed magis fauet l. eman-
cipari ff. de adoptionibus, l. 2. ff. de officio Pro-
consulis, vbi dicitur, magistratum extra prouin-
ciam versantem adoptiones, emancipationes, & ma-
numissiones facere posse, & quòd proprius sacerdos sub-
ditos suos vbicumque existentes absoluere potest à pec-
catis, vt docet Hostiensis in summa tit. de p&#x0153;nit.
& remissio. §. cui confitendum, & §. quid si extra
territorium, & Iason, l. fin. num. 3. & Ioan. Oros-
cius, num. 4. ff. de iurisd. omn. iud. & alij plures,
quos recenset & sequitur Suarez, 3. part. tom. 4.
disp. 25. sect. 1. num. 17. ergo aliqui actus iuris-
dictionis fieri possunt extra territorium, erga sub-
ditos similiter extra territorium existentes: ergo
etiam possunt illis ibi leges, & præcepta imponi,
maximè si legislator in proprio territorio est,
quamuis legumlatio actus iurisdictionis sit, vt
Doctores notant in l. 1. ff. quod quisquis iuris, &
Ancaranus cap. postulasti, nu. 42. de foro com-
pet.</P>
<P>  Hoc spectat celebris distinctio iurisprudenti&#x0169;,<marginalia>81</marginalia>
imò & Theologorum, de iurisdictione, in cōten-
tiosam, & voluntariam, quam docet Marcianus,
l. 2. ff. de officio Proconsul. Accursius ibi, verbo
conte&#x0303;tiosam, & verb. non est, in l. emancipari, ff. de
adoptio. & verb. non paretur, ff. de iuris. omnium
iud. Socinus, Decius & Oroscius ibi, & glos. clem.
1. verbo iurisdictionem de foro comp. & Couar.
plures alios recensens, 3. vari. ca. 2. num. 8. Con-<marginalia>Contentio|sa & volun-|taria iurisdi-|ctio quæ sit.</marginalia>
tentiosam iurisdictionem illam appellat Accur-
sius illa l. 2. quæ in inuitum redditur, volunta-
riam verò, quæ inter volentes tantùm redditur, &
colligi videtur ex l. inter stipulantem, §. 2. ff. de
verb. oblig. & l. fin. ff. de offic. eius, cui mand.
iurisdictio. Voluntariam verò, quæ inter volen-
tes tantùm redditur, vt colligi videtur ex l. 2. de<-P>@@

<-P>offic. procons. sed voluntaria etiam dicitur, quæ
non fit cum strepitu iudicij, etiamsi in inuitum
reddatur, vt siquis priuatim aliquid præcipiat sub-
dito sub excōmunicatione: appellatur autem tunc
voluntaria, quia pendet à solavol&#x0169;tate superioris,
nō à testibus, vel territorio, aut sole&#x0303;nitate. Ea igi-
tur omnia, quæ ad voluntariam iurisdictione&#x0303; spe-
ctant, extra prouinciam, & territorium fieri; quæ
verò ad contentiosam iurisdictionem spectāt, ex-
tra territorium fieri non posse à iudice, vel Magi-
stratu authores memorati tradiderunt, vno ex-
cepto Otoscio, qui & nonnulla, quæ contentio-
sæ iurisdictionis sunt, extra territorium fieri posse
affirmat, & nonnullis iuribus probare contendit.
Sed sanè constat, si iurisdictio contentiosa in tri-
bunali exercenda sit, non posse in alieno territo-
rio exerceri, quia in eo nullus potest tribunal eri-
gere, vel habere.</P>
<P>  Sed hanc communem Iurisperitorum senten-<marginalia>82</marginalia>
tiam de voluntaria iurisdictione in alieno territo-<marginalia>Iurisdictio|contentiosa|in alieno ter-|ritorio exer-|ceri nō potest.</marginalia>
rio exercenda, quidam Theologi leuiter reijciunt.
Primò, quia potestas politica principis à Rep.
emanauit: at Resp. extra proprios terminos ferri
nulla ratione potest, ergo nec Princeps: Neganda
est minor, si de terminis & metis corporalibus
sermo sit, nam Resp. Veneta, vel Genuensis ora-
toribus, vel aliis subditis suis Romæ, aut alibi age&#x0303;-
tibus potest multa præcipere, ergo similiter Prin-
cipes, quod & vsus ostendit. Secundò, quia in l. 2.
ff. de offic. proconsulis ea ratione dicitur, apud
proconsules statim atque vtbem egressi fuerint,
manumissiones & adoptiones fieri posse, quia ha-
bent iurisdictionem non cōtentiosam, sed volun-
tariam; apud legatum verò Proconsulis neminem
manumittere posse, quia non habet talem iuris-
dictionem: ergo non ex voluntate eorum, inter
quos iurisdictio voluntaria exercetur, sed ex pu-
blica potestate oritur: ergo non potest exerceri
extra terminos proconsuli designatos. Dico, faci-
lè non dici voluntariam iurisdictionem; quia à
voluntate eorum, in quos exercetur, oriatur, sed
quia non exercetur in inuitos, nec pręuia conten-
tione, & lite, quæ erectionem tribunalis posceret,
quæ proconsuli non competit Romæ, aut alibi,
antequam ingrediatur decretam illi prouinciam:
exercet ergo extra suam prouinciam, postquam
Romam egressus fuit vbilibet voluntariam iuris-
dictionem, vt & sacerdos absoluendo p&#x0153;niten-
tem vbique terrarum, quia eius potestas nullis lo-
ci terminis, sed personis tantùm finitur, vt Sua-
rez, & alij tract. de p&#x0153;nit. tradunt.</P>
<P>  Deinde sententia nostra confirmatur ex l. quæ<marginalia>83</marginalia>
situm, 78. §. fin. ff. de legat, 3. vbi dicitur, rebus, quæ
in fundo sunt, legatis, accedunt etiam ea, quæ tunc non
sunt, si esse solent, ex quibus verbis Bartolus ibi de-
ducit, quæ casu absunt, abesse non videri: cùm
ergo omnes ciues quamdiu non mutarunt do-
micilium, licet casu absint, censeantur non abesse,
& ideò inter ciues, & habitatores computentur
non solùm habitu, sed etiam actu subiecti erunt
Principi: & ipse poterit eos suis legibus, & aliis
præceptis obligare, & quamuis Sanchez de ma-
trim. libro 3. disp. 18. num. 24. respondeat iuxta
hanc legem, casu absentem, præsentem æstimari
in fauorabilibus, non in odiosis, vt est legibus do-
micilij esse deuinctum: tamen hoc non prodest,
quia legibus subiacere ad bonum commune, &
proprium ordinatur: ideo odiosum nō, est sed fa-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0355.jpg/>
@@1@<SE355>Disput. XIV. Sectio VI. 339
<duolan 2><-P>uorabile. Quamuis ex illa lege non admodum
efficaciter probetur intentum. Nam bello captus,<marginalia>Legibus sub-|iacere odio-|sum non est,|sed sauorabi-|le.</marginalia>
casu abest à ciuitate tamen non censetur ciuis, vn-
de Aulus Gell. 7. noct. Atticarum c. 28. & Pom-
ponius post liminij, ff. de captiuis ait, post liminio
reuersis animo remanendi omnia iura restitui, quę
ante captiuitatem habuerant: ergo in captiuitate
non erat ciuis, vt antea, quamuis casu abfuerit.
Deinde lex illa non fundatur in solita presentia,
& casuali absentia, sed ea ratione docet, rebus quæ
in fundo sunt legatis, accedere etiam ea, quæ tunc
non sunt, si esse solent, quoniam mens testatoris
fuit legare ea, quæ in fundo esse solent licet casu,
tempore testamenti, aut mortis testatoris absint:
vt colligitur ex l. cùm quidam ff. de instru. le-
gat. vbi Iauolenus, cùm quidam, inquit, duos fun-
dos iunctos haberet, & ex altero boues, cùm opus fecis-
sent, in alterum reuer terentur, vtrumque fundum cum
instrume&#x0303;to legauerat. Labeo & Trebatius boues ei fun-
do cessuros putant, vbi opus fecissent, non vbi manere
consueuissent: Cascellius cōtra, Labeonis sententiam pro-
bo. Ecce quo pacto iurisconsulti, ex præsumpta
voluntate defuncti definiunt, crede&#x0303;dum est enim
ei voluisse boues legare, cui legauit fundum, cui
inseruiebant, & cuius gratia parati erant.</P>
<P>  Præterea confirmatur nostra sententia quia le-
ges, quæ à principe feruntur circa rem existen-
tem in sua prouincia, etiam ex sententia aduersa-
riorum, absentes à prouincia obligant, vt cùm
decernit ne fundus, domus &c. Nisi tali forma,
aut specialibus personis, aut tali pretio vendatur,
l. 1. ff. de fundo dotali, & aliis iuribus, quæ ad-
duximus agentes de potestate ferendi leges poli-
ticas & in ca. ex tuæ de clericis non residentibus,
præcipitur beneficiariis, ne à propriis Ecclesiis
sint absentes, ex qua lege, cùm absunt, redire tene&#x0303;-
tur: ergo etiam similes leges possunt extra territo-
rium existentes obligare.</P>
<P>  Quare etiam aduersarij dicunt, si Episcopus
sacris imprecationibus deuouerit eos, qui in di&#x0153;-
cesanos pignorationes, seu represalias, vt vocant,
exercerent hoc est, pro iniuria, & damno illato ab
vno, alterius bona vsurparent, aut personam ca-<marginalia>Represalia|sunt prohibita</marginalia>
perent, quas vniuersè interdixit Gregorius X. l.
in Concil. generali Lugdunensi relato, cap. 1. de
iniur. in 6. essent reipsa excommunicati, qui ex-
tra di&#x0153;cesim existentes, eam legem Episcopi vio-
larent.</P>
<P>  Ad homines etiam est argumentum quoniam<marginalia>84</marginalia>
multi relati sect. præced. tenent, existentes in alie-
na prouincia, aut territorio, eius legibus, & con-
suetudinibus non teneri, ergo si nullis omnino
legibus proprij territotij tenentur, soluti erunt
vtrisq. legib. quod est absurd&#x0169; sic enim liberè va-
garentur homines, & vxores viris, & filij pare&#x0303;tib.
orbarentur. Respōdet Sancius, 3. de matrim. disp.
18. quæst. 2. numer. 24. ad 2. illos teneri legibus,
quæ in vtroque loco obligant: licet non teneātur
legibus propriis sui domicilij, nec propriis alieni.
Sed in sect. præced. ostendimus, quamuis per ac-
cidens concurrant leges proprij domicilii, & alie-
ni: tamen si per se non obligantur legibus pro-
prij domicilij, nec alieni, nullis obligari. Item
qui sentit cōmodum sentire debet & onus, ca. qui sen-
tit de regu. iu. in 6. ergo si homo, ex peregrina-
tione soluitur omnino à propriis legibus, debet
subesse alienis. Respondet idem author ibi ad 3.
regulam intelligi, quando onus est commodo re-<-P>@@

<-P>gulariter annexum, & inseparabile, vt cui colla-
tum est beneficium, debet eius onera subire, secus
in aliis casibus, nam nouitius religionis gaudet
eius priuilegiis, non tamen tenetur eius oneribus,
aut præceptis iuxta veriorem sententiā. Sed obiici
potest, hoc nos contendere, quòd si ex peregrina-
tione sentit commodum aliquod, (si tamen com-
modum est,) quatenus non subest legibus proprij
territorij, debet subesse legibus territorij alieni,
ne exlex maneat, sicut Nouitius, quia iam non
potest obligari aut puniri ab Episcopo, potest
obligari & pnniri à prælato, de punitione con-
stat, de obligatione id sæpe docuimus cum Vaz-
ques & aliis: multi etiam sentiunt posse superio-
rem religionis aliquos casus nouitij sibi rcserua-
re, vt in materia de confessione docuimus.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO VI.
Quid dicendum sit de locis exemptis intra territorium
statuentis contentis.</Z>
<P><INI5>C</INI5>Ommunis opinio affirmat subdi-<marginalia>85</marginalia>
tum existentem in loco exempto,
intra territori&#x0169; statuentis non obli-
gari statutis sui prælati. Azor tom.
1. lib. 5. ca. 25. quæst. 4. cum Ioan.
And. Gemin. & gloss. ca. fin. de const. in 6. Pan.
cap. à nobis, 1. de sent. excom. dicente sic sensisse
multos, l. fin. ff. de iurisd. omnium iud. Palud. 4.
dist. 18. quæst. 2. art. 2. Gab. quæst. 2. Anto. 3.
part. tit. 24. cap. 75. §. 1. Armil. excommu. num.
30. Canonistæ, cap. cùm Episcopus de offic. or-
din. in 9. Clem. Archiepiscopo de priuileg. &<marginalia>Locus exem-|ptus morali-|ter intra ter-|ritorium non|continetur.</marginalia>
Suarez, 3. part. tom. 5. disp. 5. sect. 4. & op. de le-
gibus. Probant quia locus exemptus, moraliter
intra territorium non continetur, seu quoad iuris-
dictionem imò est extra quia exceptis casibus ex-
pressis in iure relatis non potest ordinarius talis
territorij in loco exempto iurisdictionem exerce-
re, vt expressè dicitur in d. Clem. Archiepiscopo.
Obligare autem per statutum, vel legem in loco
exempto, est iurisd. ibi exercere, vt cōstat ex ca. vt
animarum seu, 2. de const. in 6. Ergo est eadem
ratio de illo loco, & ibi optimè applicatur illud
principium, extra territorium ius dicenti impune non
paretur, probatur idem ex dicto cap. cùm Episco-
pus, de officio ordinarij & ex cap. 1. de priuileg.
in 6. & ex Clem. cit. ad idem est, cap. luminoso:
18. quæst. 2. & c. vnicum §. fin. de statu regul. in
6. Sed ex iis locis & ex rationibus ad summum
colligitur non plus posse in locis exemptis, quàm
in alia di&#x0153;cesi: Tamen cùm in multis casibus pos-
sit obligari subditus in aliena di&#x0153;cesi existe&#x0303;s, non
solùm præceptis particularib. & generalib. præ-
lati, sed etiam legibus, & statutis, vt superiore se-
ctione vidimus, idem de loco exempto dicendum
est: imò quidam absolutè dicunt, eius præceptis,
& statutis subditum in loco exe&#x0303;pto intra di&#x0153;ce-
sim constituto obligari: vt Federicus de Senis con-
sil. 2. & Marsil. apud Vgol. Syluest. Angelus &
Rosell. infrà & Inno. ac Bart. apud Azorem suprà
& quamuis Suarez dicat non obligari statutis, ta-
men rectè id restringit ad locum plenè exemptum
à iurisdictione Episcopali: ita vt non possit ordi-
narius in eo leges ferre, incolas illius loci obligā-
tes: & per locum exemptum intelligit, non qui-
dem Ecclesias, aut Monasteria Religiosorum<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0356.jpg/>
@@1@<SE356>340 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>exemptorum, quæ non nisi ratione talium perso-<marginalia>Loca exem-|pta, quæ pro-|priè dicantur.</marginalia>
narum exempta vocantur.</P>
<P>  Sed loca exempta propriè putat dici Parochias
aliquas, aut oppida, quæ quoad ordinariam iuris-
dictionem Ecclesiasticam exempta sunt. Nec re-
ferre censet, quòd ille locus sit alteri Episcopo
subiectus, vel summo Pontifici reseruatus: quia
vtroque modo priuatur iurisdictione in eum lo-
cum prælatus, à cuius potestate locus eximitur,
qualis Conimbricæ est Parochia S. Crucis quæ
exempta est à iurisdictione ordinarii, & Priori il-
lius conuentus subiecta, iuxta, cap. cum olim, 2. de
priuileg. Atque hanc sente&#x0303;tiam quòd statuta Epis-
copi non extendantur ad loca exempta, constituta
intra ipsius territorium, dicens esse communem
tenet Vgolinus de censur. tab. 1. c. 9. §. 3. num. 3.
Ioan. Cald. & alij quos citant, & sequuntur Ge-
min. cap. vt animarum de const. in 6. Iason, l. fin.
num. 5. ff. de iurisd. omn. iud. Henr. Bohic, cap.
à nobis 1. de sent. excommu. num. 4. vers. & in-
telligo, Zabar. cap. perpendimus, nu. 20. de sent.
excomm. Graff. 4. decisionum, cap. 8. num. 37.
Ioan. And. dict. c. vt animarum, Rosel. excom.
7. num. 3. & 4. Angel. excom. 1. num. 15. & 16.
& verb. statutum, §. 2. Syluest. excom. 2. num. 12.
& sequentibus glos. verb. non exempto. in capit.
cùm Episcopus, de offic. ordinarij lib. 6. Archid. &
Ancar. ibi num. 2. idem Ancar. in cap. 2. num. 10.
de constit. in 6. Card. vers. Si tamen in Clem. Ar-
chiepiscopo, de priuileg. & Iason, l. fin. num. 5. ff.
de iurisd. omn. iudic. plures allegans: Sa excomm.
numer. 12. gloss. Clem. quamuis de foro comp.
sed per loca exe&#x0303;pta isti planè intellig&#x0169;t Monaste-
ria Religiosorum, & moniali&#x0169;, vt patet ex dubio
statim decidendo quod iidem mouent.</P>
<P>  Sed Angelus verbo statutum, §. 3. dubitat, nun-<marginalia>84</marginalia>
quid si statutum prohibet, ne vadant ad locum<marginalia>Dub.</marginalia>
exemptum, ligabuntur euntes. Respondeo c&#x0169; Phi-
lippo de Perusio, cap. vt animarum de const. in 6.
Quòd sic, si ex causa statutum fecerunt, quia sic
facere possunt. Facit quod notat Bartolus in l. re-
legatorum ff. de interdict. Vbi vult, quòd ciuitas
propter commodum ciuitatis, vel odium eorum,
ad quos non vult, vt vadant, prohibere potest ci-
uibus suis, ne vadant ad alteram terram, & notat
idem Panormitanus, cap. postulasti, de foro com-
pet. quod bene nota pro statutis Episcoporum ex-
communicantibus accedentes ad Monasteria mo-
nialium, quia ligāt, quando ex causa legitima hoc
faciunt in odium monialium, & quæ propter sua
scelera hoc merentur: secus si facerent in p&#x0153;nam
illius, contra quem fertur sententia, quia tunc non
possunt prohibere secundùm Panormitanum su-
prà, nisi habeant iurisdictionem in loco exempto,
puta, quia possunt arcere accessum, vt in cap. at-
tendentes de statu monach. de quo vide suprà,
monialis, §. 3. Hæc Angel. Roselus autem exco.
7. num. 4. ait, ex dictis patet quod dicendum de
illa quæstione & statuto Episcopi cauetur nequis
accedat ad quæuis Monasteria moniali&#x0169; sub p&#x0153;-
na excommunicationis, an sit excommunicatus
qui accedit ad Monasteria monialium exem-
pta.</P>
<P>  Quidam dicunt, quòd sic, si sine licentia illius,<marginalia>An sitexc om|municatus|qui accedit ad|Monasteria|monialium|exempta.</marginalia>
ad quem pertinet, accedunt: quia sine prædicta li-
centia, accessus est prohibitus, vt patet ex cap. 1.
de stat. reg. lib. 6. & ideò si Episcopi, vt compe-
scant tales accessus, addunt p&#x0153;nam, licitè faciunt:<-P>@@

<-P>& ideo ligantur. Nec dicendum, quòd delictum
committitur in loco exempto solùm, sed etiam in
non exempto, videlicet cùm accedunt, antequam
peruenerint: sed ista obstare videntur dictis in
præced. Quæstione, nam si intrantes dicta Mo-
nasteria exempta, & ibi delinquentes, non incur-
runt excommunicationem Episcopi, quod maius
est, minus accedentes. Non obstat, quòd accessus
sit prohibitus de iure cōmuni, quia fateor tamen
propter hoc non sunt excommunicati: Nec ob-
stat quòd Episcopi possunt compescere tales ac-
cessus & addere p&#x0153;nam. Hoc fateor, non tamen
simpliciter, & generaliter prohibendo: sed quan-
do specialiter prohiberent, nullus vadat ad Mo-
nasteria exempta vel non exempta, nam tunc talis
ligabitur: secus autem si simpliciter diceret, nul-
lus vadat ad Monasteria vel nullus intret. Nec
obstat si diceretur, quòd in hoc casu delicta ma-
nerent impunita, quia respondet Gem. dict. cap.
vt animarum, quòd talis poterit conueniri snper
hoc coram suo ordinario, 3. quæst. 6. cap. 1. nec
est verum, quòd hoc delictum quoad excommu-
nicationem committatur in loco non exempto,
scilicet antequam peruenerint ad dicta Monaste-
ria, licet malè faciant accedendo ad Monasteria
prædicta sine licentia eorum, ad quos pertinet.
Quid autem contineatur nomine Monasterij,
Respondet Nicolaus Papa, cap. exiit, de verb. sig.
lib. 6. nomine Monasterij intelligi claustrum do-
mus, & officinas interiores, ideò dicit ibi Ponti-
fex quod ad alia loca, vbi sæculares vad&#x0169;t puta ad
portam, vel Ecclesiam non est prohibit&#x0169; accede-
re. Secus tamen vbi prælatus prohiberet, non so-
lùm ingressum, sed accessum, quia tunc non lice-
ret accedere ad portam, minùs intrare in Eccle-
siam. Addit Rosel. num. 5. cum Decio, dict. cap.
vt animarum si statutum loqueretur per verba
specialia vt dice&#x0303;do, nullus cōmittat furtum in aliquo
Monasterio exempto, vel non exempto, vel, quòd nullus
subditus vadat ad Monasteria exe&#x0303;pta vel non exe&#x0303;pta:
qui iret ad Monasterium exemptum, incursurum
excommunicationem: nam ex iusta causa posset
Episcopus id præcipere & in eo euentu, inquit, n.
6. petendam esse ab illo licentiam, sed si statutum
generale non specificaret Monasteria exempta,
petendam esse ab eorum prælatis. Similia dicunt
Armilla & Syl. qui communiter præ manibus ha-
bentur.</P>
<P>  Ego autem credo cum Suarez, per loca exe&#x0303;pta<marginalia>85</marginalia>
non esse intelligenda hæc Monasteria: nam con-
suetudo ita interpretatur. Deinde valde probabi-
lem existimo opinionem Federici & Marsilij qui
dicunt, statuta Episcopi obligare in loco exempto
conte&#x0303;to intra territorium statuentis. Nam textus,
qui pro communi opinione affer&#x0169;tur, solùm pro-
bant Episcopos in his locis non posse exercere
quosdam peculiares actus iurisdictionis, aut alios
similes concernentes iurisdictionem contentio-
sam, & solemnem cum auctoritate, & strepitu iu-
dicij, quales sunt, habere ibi tribunale, publicare
statuta, vel edicta, comprehendere reos, & similia
de quibus vide. cap. cùm Episcopus de offic. or-
dinarij in 6. & cap. 1. de priuileg. eodem lib. &
Clem. fin. de priuileg. exemptio autem, cùm sit
priuilegium quoddam, & odiosa, non operatur
vltra expressam intentionem priuilegiantis &
credo hunc esse vsum & consuetudinem, & com-
munem hominum sensum, vt clerici, vel alij in<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0357.jpg/>
@@1@<SE357>Disput. XIV. Sectio VII. 341
<duolan 2><-P>his locis exempris non minùs censeantur obligari
statutis, & edictis Episcoporum quàm in aliis lo-
cis territorij. Ratio etiam maximè suffragatur:
nam statuta & edicta frustrarentur, si tam facilè
quis posset ab eorum obligatione fe eximere in-
grediendo locum exemptum, quem prope se ha-
beret. Et eadem ratione dicendum esset, habitan-
tes loca exempta non obligari extra illa statutis,
& edictis, & præceptis suorum prælatorum, quod
esset absurdum, maximè si per loca exempta in-
telligerentur etiam Monasteria non subiecta or-<marginalia>Præcepta Su-|periorum vbi-|que obligant|subditos.</marginalia>
dinario, omnes enim sentiunt præcepta superio-
rum obligare vbique subditos Religiosos, & op-
positum esset Religionum pernicies.</P>
<P>  Deinde saltem existimo verum, contra Vgoli-
num, quod ait Ancaranus cap. fin. seu, vt animar&#x0169;,
de constit. in 6. opinionem Federici veram esse,
quando præses loci exempti non haberet iurisdi-
ctionem episcopalem in tali loco. Quæ limitatio
ferè coincidit cum limitatione posita à Suarez de
monasteriis religiosis, nam ibi prælati non solent
habere episcopalem iurisdictionem. Sed malè An-
caranus & Federicus supponunt si statuta ordina-
rij non obligent in loco exempto, non posse de-
linque&#x0303;tes ibi puniri ab ordinario in propria di&#x0153;-
cesi ob sua delicta: nam etiam delinquentes extra
territorium possunt ab ordinario in propria di&#x0153;-
cesi puniri, vt docet Vgolinus suprà, num. 3. & 5. &
latiùs cap. 2. §. aut ob domicilium, & Henr. Bohic.
cap. à nobis, 1. de sent. excomm. num. 14. vers. dico
tamen: non tamen erit delictum, secundùm com-
munem opinionem, violare statutum Episcopi, seu
illud non seruare, in loco exempto.</P>
<P>  Quæ opinio licet admittatur, limitanda est om-<marginalia>86</marginalia>
nibus limitationib. quibus superiùs limitauimus
opinione&#x0303; asserente&#x0303;, statuta nō obligare extra terri-
tori&#x0169; statuentis: ad quas reducuntur illæ, quas po-
nunt Syluest. Ang. & Armil. supr. & Azor dice&#x0303;s. Si
statut&#x0169; Episcopi præcipiat, ne aliqui se cōferant ad
loc&#x0169; exempt&#x0169;, eo statuto ligantur ij, qui contrafe-
cerint, vt, teste Bart. l. cunctos populos. C. de sum.
Trin. ciuitas potest statuto imperare ciuibus, ne
eant ad certum oppidum, nam in l. mercatores, C.
de commerciis, & mercator. prohibentur ciues
Romani habere commercium c&#x0169; Persis, quia non
erant Romano imperio subiecti: & l. fi. ff. de decre-<marginalia>Romani ha-|bere prohibe&#x0303;-|tur commer-|cium c&#x0169; Tur-|cis.</marginalia>
tis ab ordine facien. statuitur ne quis eat ad com-
mercia extra municipium. Quo fit, vt statutis Epi-
scoporum, in quibus excommunicatio constitui-
tur in eos, qui ingrediuntur, vel accedunt ad mo-
nasteria sanctimonialium, teneantur ij, qui contra
fecerint. Huiusmodi enim statuta ponuntur ob
cōmune bonum ciuitatis, & di&#x0153;cesis, vel in odi&#x0169;,
& p&#x0153;nam eorum, qui in locis exemptis commo-
rantur. Ex his (addit) apparet, quid sit dicendum
de statuto excommunicante eos, qui ad aliquam
administrationem publicam promouentur extra
ordinem, vel religionem, nisi prius libros & cæte-
ra, quibus vtuntur in ordine, dimiserint.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO VII.
Vtrum præcepta, & censuræ, quæ non ponuntur per le-
ges, vel statuta ligent subditos extra ter-
ritorium præcipientis.</Z>@@

<P><INI5>V</INI5>Golinus de censur. tab. 1. cap. 9. §. 3.<marginalia>87</marginalia>
num. 4. partem affirmantem docet
in excommunicatione lata per
sententiam, & non per statutum:
citat Imolam cap. fin. num. 9. & Fel.
num. 24. versic. in hoc vltim. de foro compet. Za-
barel. repet. cap. perpendimus, num. 12. & cum se-
quentibus, vers. secunda quæstio, de sent. excommu.
Geminia. cap. Romana. §. caueant, num. 4. versi. de-
cima, & Ancaranum num. 6. vers. decimò, de sent.
excommun. in 6. idem Gemin. cap. fin. num. 12. de
de const. in 6. vbi hanc opinionem communem
esse testatur, eandem communem dixit Panormi-
tanus cap. fin. de foro compet. num. 42. & Iason l.
fin. num. 17. ff. de iurisdict. omn. iudic. pro eadem
sententia consuluit Federicus de Senis consil. 16.
Eam sequitur Suarez 3. part. tom. 5. de censuris,
disp. 5. sect. 5. & opusc. de legib. & Panormitanus
suprà ait: Ita videtur sentire Ioann. Andr. reg. cum
sunt, de regul. iur. in 6. in mercu. & planè loquun-
tur de sententia siue generali siue particulari, quā-
uis Suarez ait non declarare, de qua loquantur.
Ipse vt rem explicet, aduertit primò aliud esse cen-
suram ferri in eum qui extra territorium existit,
aliud in eum qui extra territori&#x0169; peccat. Primum
commune est sententiæ, & statuto: secundum est<marginalia>Aliud est cen-|suram ferri in|eum qui extra|territorium|existit, aliud|contra e&#x0169; qui|extra peccat.</marginalia>
proprium statuti, vt si quis extra territorium sta-
tuentis percutiat lęthaliter hominem, vbicumque
ille moriatur, hic censuram non incurrit: secus si
contra sente&#x0303;tiam ageret. Si verò percutiat in ter-
ritorio proprio, vbi est censura lata, siue per sen-
tentiam siue per statutum, vbicumque percussus
moriatur, percussor manet excommunicatus, siue
maneat in eadem di&#x0153;cesi, siue ad aliam confugiat,
antequàm mors sequatur. Secundò aduertit Sua-
rez, duobus modis posse sententiam sine statuto
ferri, vno modo pro peccatis præteritis cum ordi-
ne ad satisfactione&#x0303;, vel restitutionem: alio mo-
do pro peccatis purè futuris. Quando priori mo-
do fertur, vt incurratur censura, necesse est, tale
delictum esse commissum in propria di&#x0153;cesi, vel
alia ratione pertinere ad forum iudicis ferentis
censuram, vt quòd à subditis delict&#x0169; sit commis-
sum, & pars læsa ius suum à iudice requirat: nam si
hæc iurisdictio in eo non supponatur non poterit
delictum illud punire, aut eme&#x0303;dare. Supposita ve-
rò hac potestate, talis sententia obligabit subdi-
tos etiam si extra territorium sint, & ibi contu-
maces esse incipiant. Vt, verbi gratia, si Episcopus
hic excommunicet eum, qui tale furtum fecit, nisi
intra mensem restituat, quamuis reus in alia pro-
uincia versetur, & ibi incipiat esse contumax, ex-
communicationem incurret, quia sententia in ab-
sentem ferri potest, qui de delicto cognoscere po-
tuit, & læso ius reddere, ex cap. proposuisti, de fo-
ro competenti.</P>
<P>  Hæc duo à Suarez notata, quæ latiùs ipse pro-<marginalia>88</marginalia>
ponit, clarissima sunt, à nullóque negantur: & hoc
vltimum etiam est verum cùm censura fertur per
statutum, vt si statutum sit qui in nostra di&#x0153;cesi
furatus fuerit, & intra mensem non restituerit,
sit excommunicatus. Hoc tamen videtur speciale
sententiæ particulari, vt etiamsi delictum à subdi-
to fuerit commissum extra territori&#x0169;, si pars apud
iudicem proprium petat satisfactionem, poterit
illi præcipere sub p&#x0153;na excōmunicationis, vt re-
stituat, & vbicumque fuerit, si non paruerit, in-
curret censuram latā: & similiter si apud iudicem<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0358.jpg/>
@@1@<SE358>342 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>accusaretur, posset ei præcipi sub excōmunicatio-
ne vt compareret, & si esset contumax, maneret
excommunicatus. Quia Episcopus est iudex etiam
in ordine ad delicta cōmissa extra territorium, vt
cum Vgolino. sect. præced. notauimus, per gene-
rale autem edictum, in quo Episcopus non se ge-
rit vt iudex, sed vt gubernator, non posset sic sub-
ditus excommunicari: si non potest excōmunica-
ri per statutum: quia in tali euentu eadem vide-
tur ratio de vtroque, vt quando excommunicatio
ferretur, non ad restitutionem rei furto sublatæ,
sed ad vindicandum furtum: nam de his duobus
euentibus par ratio est. Sed de secundo agamus,
in quo omnes doctores citati tenent, si Episcopus
per edictum, vel sententiam generalem præcipiat
sub excommunicatione, ne quis furetur; eum, qui
furatur in alieno territorio, si sit subditus præci-
pientis, incurrere censurā: si tamen statuto impo-
neretur, illam non incurrere iuxta definitionem,
cap. vt animarum de const. in 6.</P>
<P>  Rationem discriminis assignat Panormitanus,<marginalia>89</marginalia>
dict. cap. fin. de foro compet. nume. 40. & 42. §.
ex prædictis: quia statutum videtur lex territorij:
non autem sententia, seu præceptum generale:
idem Panormitanus, cap. à nobis 1. de sent. exco.
Zabarella, num. 11. Vgolinus illo, §. 3. num. 1. &
4. quem sequitur Suarez, 3. part. tom. 5. disp. 5.
sect. 5. in fine, & op. de legibus, sed hæc ratio nul-
la est, quia si velis statutum esse legem territorij
& illi affixam, id est, datam pro solis existentibus
in territorio; non verò generale præceptum, peti-
tur principium. Si verò velis statutum esse datum
ad bonum commune territorij, hoc idem habet
præceptum generale.</P>
<P>  Secundò respondet Vgolinus illo, num. 4. id
fieri, quoniam mitiùs cum lege, quàm cum homi-
ne agitur, arg. l. Celsus, ff. de arbitr. Sed hoc non
satisfacit, quia lex licet soleat esse mitior in punie&#x0303;-
do, quàm homo, nihil tamen potest præcipi, aut
puniri ab homine præsertim præcepto, & edicto
generali, quod non possit præcipi & puniri à le-
ge, à qua solum differt quātum ad perpetuitatem,
nam præceptum generale expirat morte, vel amo-
tione præcipientis, lex autem manet, donec reuo-
cetur. Tertiò respondet idem Vgolinus & Panor.
suprà, quia vbi statutum obligat, ibi tunc esse fin-
gitur: at si extra territorium esset, obligare non
posset, nec enim extra territorium ius quis dicere
potest. Sed hæc solutio est mera fictio, cur enim
vbi statutum obligat, ibi esse fingitur, & non vbi
sententia seu præceptio generalis obligat? vnde
Vgolinus illo, num. 4. positis his tribus solutio-
nibus subiungit. His modis respondebatur ad hoc
argumentum à Federico de Senis eodem consil.
16. & Panormitano, eod. cap. fin. num. 40. de fo-
ro compet: quæ responsiones, ac præsertim po-
strema mihi non satisfaci&#x0169;t, nam si in alieno terri-
torio causas cognoscere quis non potest, censuras
tamen ferre sine causæ cognitione valet. Vti nos
infra, cap. fin. in hac tabulam comprobabimus:
ergo & statuta: cùm statim nulla intercedente
causæ cognitione censura obliget. Ego igitur sic
responderem. Idcirco statutum extra territorium
censura subditum non obligare: quoniam statuta
in primis fiunt, vt territorium tueantur, atque, qui
in territorio sunt, quæ in ibi cauere, quæve facere
debeant, non ignorent: arg. l. 2. & l. legis virtus ff.
de legib. & cap. nam concupiscentiam, de const.<-P>@@

<-P>iure igitur extra territorium non operatur, & hoc
fortasse est, quod dixerunt Doctores & Abba-
tes statutum esse territorij legem: at sententia in
primis fertur, vt personæ contumacia coe&#x0308;rcea-
tur atque puniatur: modò igitur subditus rema-
neat, puniri censura per sententiam vbic&#x0169;que po-
terit. Sed ista quarta solutio in primam recidit &
eodem modo impugnatur: nam idem est finis le-
gis, & generalis præcepti temporalis: lex enim
etiam p&#x0153;nis latis, vel ferendis coe&#x0308;rcet audacia, &
temporale præcept&#x0169; ordinatur ad bon&#x0169; territorij:
ergo non est discrimen. Confirmatur, quia statut&#x0169;
p&#x0153;nale etiam dicitur continere sententiam, si cut
generale præceptum p&#x0153;nale: ergo idem de vtro-
que dicendum est, nempe non posse ligare subdi-
tum in alieno territorio delinquentem, & ita di-
xere nonnulli iurisperiti quos suppressis nomini-
bus citat Vgolinus suprà, num. 4. id confirmantes,
quia si Iudex extra territorium censuram in sub-
ditum ferret extra territorium sententiam exe-
queretur, & alterius territorium violaret: at hoc
est contra, cap. postulasti, §. fin. de foro compet. &
cap. Romana §. contrahentes, in 6. ergo. Respon-<marginalia>Sententiæ ce&#x0303;-|suræ execu-|tionem sac&#x0169;|trahit.</marginalia>
det Vgolinus, cum Panormit. & Ioan. de Ligna-
no, sententiam censuræ executionem secum tra-
here, vt probatur, cap. pastoralis in fine, de appel.
quæ executio adeo tacita est, vt non modo per
eam alterius territorium non violetur, sed nec
etiam sensu percipiatur. At contra hoc est, quod
idem in statuto sub censura latè cernitur, secum
enim affert executionem insensibilem, & imper-
ceptibilem.</P>
<P>  Postremò illi probabant, quia antequam excō-
municatio in quemquam feratur, citari prius ille
debet ob cap. sacro. de sent. excom. at in alieno
territorio citatio fieri non potest, vt probatur in
Clem. Pastoralis de re iudic. ergo nec ferri excō-<marginalia>Excommuni-|catio sine ci|tatione lata|valet.</marginalia>
municatio. Hæc ratio reijcitur ab Vgolino tum
quòd excommunicatio etiam sine citatione lata
valet, vt probatur in cit. cap. sacro, & vt nos suo
loco agemus, tum quòd quæstio nostra in iudicis
domicilio disputatur, qui suum subdit&#x0169;, & in alie-
no territorio citare potest, vt notatur, cap. 2. §. aut
ob domicilium, at in cap. pastoralis, de iudice de-
licti agitur, qui tantam potestatem non habet, vt
vidimus in eod. cap. 2. §. aut ob delictum. Atque
ita respondet Pan. in eodem, cap. num. 42. vers.
nec obstat. Hæc Vgolinus & quidquid sit de ipsis,
certum est excōmunicationem mandati generalis
non poscere citationem, vnde illa ratione omissa
ad priores recurrendum.</P>
<P>  Vnde censeo, in illis casibus, in quibus statut&#x0169;<marginalia>90</marginalia>
non potest obligare in alieno territorio, neque<marginalia>Statutum in|quibus casib.|obligare non|potest in alie-|no territorio.|neque senten-|tia id potest.</marginalia>
sententiam seu præceptum generale id posse, in
causis autem in quibus potest statutum obligare
in alieno territorio, idem posse præceptum gene-
rale aut particulare vt si maximè expediat ad bo-
num huius territorij obligare subditos etiam in
alieno territorio existentes. Quod in statuto do-
cuit Couar. c. alma part. 1. §. 10. n. 3. & sic posset in-
telligi Bart. sect. 5. in prin. relatus, quor&#x0169; sententiā
in præcepto generali, & particulari sine censura,
aut cum censura ver&#x0169; esse arbitratur, Suar. 3. part.
tom. 5. disp. 5. sect. 5. in fin. op. de legibus. In vtro-
que loco addens etiam posse imponi præsertim
ab Ecclesia, ob bonum priuatum subditi, vel
aliorum & sic Episcopum posse præcipere alicui
clerico etiam sub censura, ne extra di&#x0153;cesim sa-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0359.jpg/>
@@1@<SE359>Disput. XIV. Sectio VIII. 343
<duolan 2><-P>crum faciat, vel aliquid simile, & in religionibus
id faciliùs cōtingere. Posset enim prouincialis sub
excōmunicatione pręcipere subdito, vt ieiunet se-
mel in hebdomada: quod facere tenebitur, etiāsi
extra prouinciam versetur. Et in hoc (inquit) cla-
rè distinguitur præceptum territorij, seu prouin-
ciæ, à præcepto personæ: nam licet in hac pro-
uincia esset consuetudo, aut lex ieiunādi feria sex-
ta etiam sub censura, subditus, qui extra illam
versatur, non tenebitur illo præcepto, nec incur-
ret censuram non ieiunando, quod secus esset si
præceptum fuisset directè impositum personæ.
Hæc ille. Sed nota, quòd maior causa requiritur
ad imponendam legem se extendentem ad subdi-
tos in alieno territorio existentes, quàm ad impo-
nendum præceptum generale non perpetuum, &
similiter, maior causa requiritur ad præceptum
temporale, quàm ad particulare: inde tamen non
sequitur numquam posse dari causam sufficien-
tem, vt imponatur pręceptum perpetuum, seu lex,
astringens etiam eos, qui in alieno territorio sint.
Similiter maior causa requiritur ad ponendam
legem, quæ astringat existentes in alieno territo-
rio quàm in loco exempto intra territorium.</P>
<P>  Ex dictis iudicium fiet de sententia Sa verb.<marginalia>91</marginalia>
excommunicatio, nume. 12. dicentis. Episcopus<marginalia>Sententia Sa|examinatur.</marginalia>
non potest excommunicare existe&#x0303;tem extra di&#x0153;-
cesim, aut in loco exe&#x0303;pto, aut non subiectum sibi
tempore promulgationis edicti, seu excommuni-
cationis ab homine: secus est enim de statuto, aut
lege, quæ potest etiam postea subditum, aut in ter-
rirorio agentem, ligare. Quidam tamen dicunt,
non posse Episcopum pro peccato extra cōmisso
excōmunicare: sed pro commisso in di&#x0153;cesis lo-
co non exempto posse excommunicare, etiam ab-
sentem. Item si absens non vult restituere, aut re-
sidere. Quæ ego Iurisperitis discutienda relin-
quo: interim existimo, qui non est subditus, dum
peccat, non posse pro eo ab Episcopo excōmuni-
cari, nisi fortè per statutum, vt si externus in suo
territorio peccet, de quo vide gloss. ca. 21. de sent.
excom. Hæc ille.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO VIII.
An Clerici legibus ciuilibus teneantur.</Z>
<P><INI5>C</INI5>Lericorum nomine personas Eccle-<marginalia>92</marginalia>
siasticas, quæ fori priuilegio, & im-<marginalia>Qui sint cle-|rici, & quæ|leges ciuiles de|quibus hîc fit|mentio.</marginalia>
munitate gaudent, intelligimus, le-
gum verò ciuilium eas, quæ iustæ
sunt, quales non essent, quæ cum di-
gnitate, immunitate, aut legibus Ecclesiasticis
pugnarent, & ideo personas Ecclesiasticas non
astringerent. Patet ex c. lege Imperatoris, dist. 10.
cap. bene quidem, cap. cùm ad verum, cap. satis
euidenter, cap. si Imperator, cap. numquam, 96.
dist. cap. quæ in Ecclesiarum, cap. Ecclesia S. Ma-
riæ, de const. cap. non minus cap. aduersus, de
immun. Eccles. cap. nouerint, c. grauiter de sent.
excomm. cap. fin. de immu. Eccles. lib. 6. Trid.
ses. 25. decret. de refor. cap. 20. & Pontifices ma-
ximi singulis annis sacris imprecationibus deuo-
uent Ecclesiasticæ libertatis corruptores. Nec so-
lùm fieri aliquid contra libertatem Ecclesiasticam
simpliciter prohibetur: sed etiam irritum esse de-
cernitur à Pontificibus suprà, & ab Imperatoribus<-P>@@

<-P>auth. cassa. C. de sacross. Eccles. auth. Item
nulla communitas auth. statuimus. C. de Episco.
& cler. & à regibus Hispaniæ, tit. 6. l. 50. & 56. &
l. 19. tit. 9. partita, 1. & l. 1. cum sequentib. tit. 3.
lib. 1. nouæ compil.</P>
<P>  Solùm ergo est quæstio de legibus politicis iu-
stis, quæ nulla ratione violant libertatem Eccle-
siasticam, qua in re non solùm est controuersia c&#x0169;
hæreticis, sed etiam cum Catholicis, inter quos
etiam sunt discrepantes sententiæ, quare nonnulli
Azorium miranturqui tom. 1. lib. 5. c. 12. quæst.
1. asserit nemini dubium esse, quin clerici sint à
legibus & constitutionibus Principum exempti,
& liberi: sed exponi potest, vt saltem aliquibus
non teneantur.</P>
<P>  Prima ergo sententia est hæreticorum asseren-<marginalia>93</marginalia>
tium clericos etiā in causis Ecclesiasticis esse sub-<marginalia>1. Sent.</marginalia>
iectos legibus ciuilibus & sæcularium tribunali-<marginalia>Hæretici qui|dicunt clericos|etiam in cau-|sis ciuilibus|sæcularibus|esse subi ectos.</marginalia>
bus. Caluin. 4. inst. cap. 11. §. 15. & Petrus Mar-
tyr in cap. 13. epist. ad Rom. addens nec ex priui-
legio principum posse clericos in rebus ciuilibus
ab obedientia politicorum Magistratuum libera-
ri, ab aut eorum legib. solui, nam iure diuino illis
deuinciuntur. In quam sententiā, nec rebus Eccle-
siasticis exceptis, conspirat Brentius in prolego-
menis, & Melancthon in locis capite de Magi-
stratu.</P>
<P>  Inter Catholicos, vt ait Vazquez disp. 167. ca.
4. num. 28. concors sententia est, aliquo modo
legibus ciuilibus obligari, sed in modo id expli-
candi differunt.</P>
<P>  Secunda ergo communis, & vera sententia est,<marginalia>94</marginalia>
Ecclesiasticos directè subiici legibus ciuilib. quæ<marginalia>Clerici qui-|bus legib. ci-|uilibus tene-|antur, ex Ca-|tholicorum|sententiæ.</marginalia>
neque cum eorum statu, neque cum legibus Pon-
tificiis pugnant, quales sunt, quæ statuunt pretia
rerum, quæ præscribunt formam contractibus,
quæ prohibe&#x0303;t arma noctu deferre, & similes, quæ
clericos non dedecent. Ita Victoria relect. 1. de
potest. Eccles. quæst. vlt. prop. seu num. 4. Sotus
4. dist. 25. quæst. 2. art. 2. conclus. 4. & 2. iust. q.
6. art. 7. conclus. 1. Medina 1. 2. quæst. 96. art. 5.
dub. vlt. Cardinalis Bellarminus lib. 1. de cleric. c.
28. prop. 2. Molina, tom. 1. de iust. tract. 2. & quæst.
77. art. 1. controuers. 10. disp. 31. con. 6. Salon, 1. 2.
quæst. 67. art. 1. controuers. 2. Emmanuel Rodri-
gues, tom. 1. regul. quæst. 6. art. 14. qui tamen in
vltimis verbis sibi aduersatur dicens, licet enim
Ecclesiastici, & regulares obligatione ciuili eximātur,
non tamen eximuntur ab obligatione, ad quam secun-
dùm ius naturale, & diuinum tenentur. &c. & ex iu-
risperitis citari solet, Antonius de Butrio cap. Ec-
clesia S. Mariæ num. 17. de const. Hic tamen de
statutis laicorum loquitur, quæ personis Ecclesia-
sticis vtilia sunt, ea ratione censet, tacitè à sede
Apostolica esse approbata: quod non esset ligari
directè legibus politicis, sed Ecclesiasticis. Hāc ve-
rò sententiam apertè docuit Bartolus, l. cunctos
populos num. 28. & 29. C. de sum. Trin. Pan. cap.
Ecclesia, S. M. de const. num. 13. & sequentibus:
quam sequuntur Felinus numer. 86. & 88. & 90.
Angelus verbo lex, num. 5. Syluester, quæst. 15.
Idem indieat Sa, ibi numer. 12. hanc opinionem re-
ferens, & non refellens, sed cum ea transiens. Philiarch.
2. part. summæ, lib. 3. cap. 2. in fine expressè dicit
clericos in multis subesse Regum præceptis, & le-
gibus. Item Suarez op. de legibus con. 2. ait. leges
ciuiles, quæ generaliter feruntur pro omnibus ci-
uibus, & honestæ sunt, & pertinentes ad cōmune<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0360.jpg/>
@@1@<SE360>344 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>bonum Reip. obligant Ecclesiasticos, modò nec
directè, nec indirectè, sint contra immunitatem
Ecclesiæ. Tribuit Bartolo, Panormitano Syl. &
Angelo, idem significat Sa, verbo clericus, num.
8. dicens, clerici tenentur secundùm quosdam le-
gibus ciuilibus, quæ Ecclesiasticum officium non
impediunt. Expressè idem tenent Driedo, 1. de li-
bert. Christiana, cap. 2. parte 3. fol. in quibusdam
libris 103. Nauarrus cap. 23. num. 28. Angles in
floribus. Quarti tract. de Sacram. ordi. in fine,
Valentia tom. 4. seu 2. 2. disp. 9. quæst. 5. pun. 4.
Thomas Zerula in praxi Episcopali tom. 1. verbo
pragmatica dub. 2. Viuald. 4. part. candelabri, ca.
9. num. 10. iterum Emmanuel Rodrig. tom. 1. sum-
mæ, cap. 196. con. 1. Sayrus lib. 3. cap. 4. num. 16.
& sequentibus dicens idem tenere alios commu-
niter, sed malè citat Castrum pro hac opinione,
magis enim fauet tertiæ, vt referemus. Idem tenet
Azebedo, l. 13. titut. 3. lib. 4. nouæ compil. num. 5.
ex ipso rextu, & Grego. Lopez, l. 4. titu. 15. partica.
4. licet ab aliis in oppositum citetur, vt starim no-
tabimus. Idem tenet Aluarus Valasco consult.
100.</P>
<P>  Hæc sententia fulcitur. Primò quia ita habet<marginalia>95</marginalia>
vsus confirmatus, Pontificum & Patrum auctho-
ritate. Nicolaus enim Papa epist. ad Michae&#x0308;l. imp.
circa fin. Pontificum & Imperatorum potestatem
ita esse à Christo discretam asseuerat, vt & Chri-
stiani Imperatores pro æterna vita Pontificibus
indigerent, & Pontifices pro cursu temporalium
tātum modo rerum imperialibus legibus vteren-
tur, refertur, capit. quoniam dist. 10. leges etiam
Imperatorias non esse contemnendas, sed seruan-
das à clericis docent alij Pontifices, cap. de capi-
tulis, cap. quis autem & cap. verum est, dist. 10. &
Amb. explicans illa verba Luc. 5. v. 3. & sedens do-
cebat &c. & refertur, capit. magnum 11. quæst. 1.<marginalia>Probatur|multis argu-|mentis illa|sententia.</marginalia>
ait, & spirituale documentum, quo Christiani viri sub-
limioribus potestatibus docentur debere esse subiecti, ne
quis constitutionem regis terreni putet esse soluendam si
enim censum filius Dei soluit, quis tantus est, qui non
putet esse soluendum. Chrysost. ho. 4. de verb. Isai,
vidi Dominum &c. de Ochozia Rege Iuda dissere&#x0303;s,
ait, ille quidem ea, quæ sunt in terra, sortitus erat
administranda. (Hoc est ciuilia, & temporalia) cæ-
terum sacerdotis ius è superis descendit &c. & in-
frà, Regi ea, quæ hîc sunt, cōmissa sunt, mihi c&#x0153;-
lestia. Mihi, cùm dico, sacerdotem intelligo, & in-
frà. Regi corpora commissa sunt, sacerdoti ani-<marginalia>Regi corpora|commissa sunt|sacerdoti ani-|m&#x0153;.</marginalia>
mæ, & hom, 23. in Epistol. ad Rom. explanans illa
verba cap. 13. verb. 1. Omnis anima potestatibus su-
blimioribus subdita sit, ait, Facit aute&#x0303; Paulus hoc ideo,
vt ostendat, Christum leges suas non ad hoc induxisse,
vt politicas euertat; sed vt ad meliùs instituat, & non-
nullis interiectis ait, interea eas rationes, quas com-
memoraui non mouet, sed eas, quæ potestatibus ex debi-
to obedire iubent, ostendens quòd ista impere&#x0303;tur omni-
bus, & sacerdotibus, & monachis non solùm sæculari-
bus: id quod statim in ipso exordio declarat, dicens, om-
nis anima potestatibus supereminentibus subdita sit,
etiamsi Apostolus sis, si Euangelista, Propheta, siue quis-
quis tandem fueris: nec enim pietatem subuertit ista
subiectio. Augu. cap. si quis laicus, 22. quæst. 5. Si
quis laicus iuramentum violando prophanat, quod Re-
gi, & Domino suo iurat &c. Ergo Rex est Rex, &
dominus clerici etiam Episcopi, & sic tenetur ei
obedire & infrà, Episcopus Presbyter & Diaconus, si
hoc crimen commiserit, degradetur. Ad idem est gloss.<-P>@@

<-P>magna in Clem. Pastoralis, de re iudicata, tex. cum
glossa Extrauag. quomodo in læsæ Majestatis cri-
mine procedatur. Conci. Tolet. 4. c. 75, & 10. ca.
2. & 16. ca. 8. & 9. Facit etiam, cap. si vobis 23. q.
8. cap. si Episcopus 18. dist. ex Consil. Emorite&#x0303;si,
canone, 5. habetur inter Toleta nuper Collecta à
Loaysa. Ad idem est, cap. cùm parati, de appell.
vbi supponitur Episcopum debere obedire regi, &
nota cum gloss. dict. ca. si Episcopus, & dict. cap.
cùm parati, & cum aliis, si concurrant præcepta
incompatibilia, primò obediendum Papæ, ex ca.
illud de maiorit. cap. irreprehensibile, 23. quæst.
8. Deinde si Metropolitanus præcipiat ire ad Con.
non posse regem id impedire ex can. 17. 8. Syn.
Constantinop. sed si occupatur à Rege sine frau-
de, excusatur à præcepto Metropolitani, ex cap.
si vobis 23. quæst. 8. præsertim si iam erat sic oc-
cupatus à Rege Gloss. dict. c. c&#x0169; parati Turrecr. d.
c. si Episcopus quia melior est cōditio occupantis,
l. potior ff. qui potiores in pign. habeantur l. fin.
ff. de vsucapio, l. quoties C. de rei vendic. sed si
persona esset necessaria concilio, & ideo vrgeret
Metropolitanus deberet Episcopus ei obedire: si
autem alia de causa eum vocet, videndum, quid sit
magis necessarium. Innoc. Pan. Præpos. & alij:
Druedo 1. de libert. Christiana cap. 15.</P>
<P>  Secundò fulcitur aucthoritate Imperatorum.<marginalia>96</marginalia>
Valentinianus enim, Valens & Gratianus epist. ad
Episco. Asiæ, quam refert Theodoretus 4. hist.
cap. 8. vel 7. de probis & studiosis Episcopis ait,
Publica secundùm leges munia subire sciunt, po-
tentiæ Imperatoris non oblo quuntur, sed sincerè,
& magni Imperatoris, & Dei mandata custodi&#x0169;t,
& nostris legibus subiiciuntur: at vos inobedien-
tes reperti estis. Et impp. Theodosius Magnus, &
Valentinianus minor legibus tributorum, quæ ad
causas publicas & omnibus communes, etiam di-
gnitate præditis imponuntur, clericos esse deuin-
ctos recensuerunt, l. neminem, C. de Sacros. Ec-
cles. & Honorius ac Theodosius l. instructiones,
C. eodem tit. & Iustinianus Imperator author.
quomodo oporteat Episcopos, in prin. collat. 1.
sacerdotium diuinis ministrare, imperium verò
humanis præsidere affirmat. Erāt autem hi impp.
Christiani, & ea de re numquam fuere ab Ecclesia
obiurgati. Vide etiam l. 3. nostri regni titu. 19. par-
tita 2. & l. 20. & 21. tit. 13. part. 2. & l. 13. tit. 3. lib.
4. nouæ compilationis. Ex quibus legibus cōstat,
Reges esse clericorum dominos, & clericos teneri
venire ad eorum vocationem, & mandatum, &
tanquam subditos præstare illis iuramentum fide-
litatis, & obedientiæ, & olim in Castella, modò
autem in Aragonia, Nauarra & Sicilia clerici Co-
mitiis adsunt, tanquam partes Reip. subiectæ
Regi suum habentes suffragium decisiuum. Vide
etiam Sanderum, 1. de visibus Monarch. capi-
te 2.</P>
<P>  Tertiò quia ciues gubernatori, & membra ca-<marginalia>97</marginalia>
piti debent esse subiecta: sed clerici sunt ciues, &
membra Reip. cuius caput, & gubernator est Rex:
ergo debent eius legibus, & præceptis subesse.
Vnde in regem iurant, & iurare tenentur, vt docet
Gregorius Lopez, l. 4. verbo encuyo señnorio, tit.
15. partita 4. & in Conci. Agath. 2. relato cap. si
Episcopus 18. decretum est, vt Episcopi prouin-
ciales vocati à Metropolitano ad Concilium Pro-
uinciale, aut ordinationem summi Pontificis ad
constitutam diem, adesse non differant, excepta<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0361.jpg/>
@@1@<SE361>Disput. XIV. Sectio VIII. 345
<duolan 2><-P>graui infirmitate corporis, aut præceptione regia.
Hac etiam de causa excusantur Episcopi Prouin-
ciales à præcepto Metropolitani in Cōcilio Eme-
ritensi nuper excuso inter Concilia Toletana à
Garsia Loaysa collecta. Et in Concilio Sardicensi
can. 8. & refertur, c. si vobis 23. quæst. 8. Osius
Episcopus dixisse legitur. Ne Episcopi accedant
ad Comitatum, (hoc est ad curiam regiam vt glos.
ibi interpretatur) nisi fortè, qui à religiosis impp.
vocati vel inuitati fuerint: & l. 24. tit. 2. lib. 3. or-
dinamenti regij, quæ est l. 13. tit. 3. lib. 4. nouæ
compilationis à Ioanne secundo Hispaniæ Rege
statutum est, vt personæ Ecclesiasticæ ter à rege
vocatæ venire respuentes, exilio à regno mulcte&#x0303;-
tur, & iure quod regni naturalibus competit,
& Hispani, temporalitates, appellant, priuen-
tur, bonisque quæ in regno possident, temporali-
bus, vt inobedientes præceptis Regis, ac domini
eorum naturalis.</P>
<P>  Quartò, quia nullo iure diuino, aut humano<marginalia>98</marginalia>
clerici sunt soluti, seu liberi à legib. Principum sę-
culari&#x0169;. Nullum enim testimonium ex scriptura,
traditione, aut Ecclesiæ definitione oste&#x0303;di potest,
quo hæc solutio iure diuino facta probetur, quin
potiùs vniuersè Paulus Ro. 13. ver. 1. videtur
asseuerare, omnis anima potestatibus sublimioribus
&c. Quæ verba ad clericos etiam producit Chry-
sostomus vt retulimus, & v. 7. Reddite ergo omnibus
debita, cui tribut&#x0169;, tributum: cui vectigal, vectigal: cui
timorem, timorem, cui honorem, honorem, &c. & 1. Pe-
tri. 2. ver. 13. & 15. Subiecti igitur estote omni hu-
manæ creaturæ propter Deum, siue Regi, quasi præcel-
lenti, quia sic est voluntas Dei. Imo nec quoad for&#x0169;,
& tributa sunt exempti iure diuino vt sect. 11. di-
cemus & in præsenti est multò certius: quia tale
ius diuinum, nec vestigium habet in scriptura, aut
traditione. Nec verò est lex aliqua humana, aut
consuetudo legitimè præscripta, qua hoc priuile-
gium clericis à Pontificibus vel Imperatoribus,
aut aliis principibus collatum sit: ergo.</P>
<P>  Quintò, quia clerici in temporalibus, in quibus<marginalia>99</marginalia>
omninò cōueniunt cum aliis ciuibus, debent gu-
bernari aliqua directa potestate temporali, Præ-
lati autem Ecclesiastici non habent directam po-
testatem temporalem: ergo debent subesse Re-
gibus, & principibus temporalibus & ab eis gu-
bernari: & alioqui omnibus legibus, & statutis
temporalibus essent soluti, sic enim non teneren-
tur seruare leges taxantes pretia rerum, sed posse&#x0303;t
vendere triticum cariùs quàm leges permittant,
seruato tamen pretio naturali, possent etiam ex-
trahere aurum, equos, & alia prohibita, à regno, &
arma noctu deferre, & alia facere quæ solo iure
ciuili sunt prohibita, modò illa faciant sine scan-
dalo, eorum etiam testamenta & contractus essent
validi, etiam si non essent facti secundùm formā
iure ciuili præscriptam: nec tenerentur in con-
scientia stare sententiis datis contra ipsorum bo-
na in tribunalibus sæcularibus vbi sunt actores in
causa ciuili contra laicos. Item pręscriptiones iu-
re ciuili introductæ contra illos non valerent.</P>
<P>  Confirmatur, quia si solùm tenerentur seruare
eius modi leges, sententias, aut statuta ex quadam
decentia, aut æquitate naturali, sicut princeps te-
netur proprias leges seruare: ergo ad summum
tenerentur sub veniali, sicut de principibus dixi-
mus, & non possent puniri grauiter à iudicibus
Ecclesiasticis pro violatione legum ciuilium. Hoc<-P>@@

<-P>autem est falsum, adeo vt Vaz. disp. 167. cap. 4. n.
30. putet iudicem Ecclesiastic&#x0169; posse clericis vio-
lantibus leges ciuiles, eamdem p&#x0153;nam infligere,
quæ laicis statuta est, si non dedecet statum Ec-
clesiasticum: ergo. Confirmatur, nam Vazquez
ead. disp. in extremis verbis ait, obseruandum
tamen est, leges ciuiles irritantes contractus, &
testamenta, nisi tali solemnitate & modo fiant,
etiam obseruandas esse à clericis, & factum ab eis
alio modò, irritum omnino esse. Hæ namque ir-
ritationes non sunt p&#x0153;næ: sed dispositiones leg&#x0169;
ad irritandos contractus: quibus non minùs cō-
prehendi debent clerici, quàm laici, vt pax, & bo-
na gubernatio Reipub. constet: alioqui nec liti-
bus, nec fraudibus sufficienter esset prouisum: eo-
dem igitur iure, quo clerici obseruare debent le-
ges Reip. quæ aliquid prohibent, aut iubent: de-
bent etiam seruare eas, quæ ciuiles contractus &
alios actus legitimos irritant. Hæc Vazques: ergo
debet dicere, clericos directè esse subiectos legib.
ciuilibus, alioqui non irritarent ipsorum actus.</P>
<P>  Sextò, quia Princeps tenetur ex iustitia defen-<marginalia>100</marginalia>
dere clericos ab hostibus, leges facere, quæ alios
obligant in bonum ipsorum, punire eos, qui iniu-
riam illis irrogant, ius illis petentibns dicere: non
tenetur autem de iustitia prospicere, nisi subditis,
& obligatis ad ipsius obedientiam: ergo illi tene&#x0303;-
tur Principi obedire. Confirmatur, quia sentien-
tes commodum debent onus incommodum &
damnum pati: illi autem ex legibus ciuilibus cō-
modum sentiunt, vt quando contra aliquos præ-
scribunt, quando contractus in fauorem ipsorum
irritantur &c. ergo & onus sentire debent obe-
diendo legibus ciuilibus, saltem hoc debe-
rent eis Pontifices præcipere, ne in temporalibus
istis, sine vlla lege positiua viuerent: cùm ergo id
non præcipiant, signum est id non esse necessa-
rium: quia leges politicæ ex se illos obligant.</P>
<P>  Tertia sententia est, clericos non teneri directè<marginalia>101</marginalia>
legibus sæcularibus, sed ex ratione naturali dictā-<marginalia>3. Sententia.</marginalia>
te, seruandas esse leges sæculares, propter confor-<marginalia>Clerici non|tenentur di-|rectè legibus|sæcularibus.</marginalia>
mitatem cum personis sęcularibus eiusdem Reip.
quæ illis legibus directè subiiciuntur: sicut dixi-
mus suprà, principem non obligari directè suis le-
gibus, sed indirectè, quia ratio naturalis dictat, vt
oneribus, quæ subditis imponit, ipse quoque sub-
iaceat. Hanc sententiā tenet Vazques disp. 167.
ca. 4. qui pro se citat Pan. Syl. & Angel: quos me-
ritò nos pro secunda opinione retulimus. Quan-
do enim dicunt non teneri legibus laicorum nisi
quādo tenentur ide&#x0303; facere ex lege naturæ: loqu&#x0169;-
tur expressè de legibus latis circa res & bona Ec-
clesiastica, hanc tamen sententiam tenet Azor.
tom. 1. lib. 5. cap. 12. quæst. 3. & tom. 2. lib. 9. de
Imperatore, cap. 7. quæst. 8. 9. & 15. & pauci qui-
dam Theologi recentiores, quibus faue&#x0303;t Ioannes
Medina. C. de rest. quæst. 36. §. dubitaret aliquis,
Et Castro. 1. de l. p&#x0153;n. capit. vlt. §. alia fuit, non
longè à medio. Sed hi non ag&#x0169;t ex professo de hac
re, & solùm loquuntur conditionaliter, dicentes,
licet clerici non ligentur legibus ciuilibus, tamen
peccare mortaliter si vendant maiori pretio fru-
mentum quàm sit illud, quod per pragmaticam,
seu legem huius regni taxatum sit, & teneri ad re-
stitutione&#x0303; excessus, quia ex iustitia, & lege natura-
li tenentur omnes non exigere quicquam vltra
pretium currens & iustum siue ex lege humana,
siue aliunde tale pretium constitutum sit: Idém-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0362.jpg/>
@@1@<SE362>346 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>que tenent Sayr. & Salon citati pro præced. opin.
quod confirmatur ex Paulo 1. Thessalo. 4. Et ne
quis supergrediatur neque circumueniat in negotio
fratrem suum. Quæ verba interpretans Anselmus
ait, supergressio enim est, vbi pro minori pretio
illud, quod maioris est, elicitur. Circ&#x0169;uentio ve-
rò, vbi per dolum frater in ipsa venditione, vel
emptione decipitur. Numquam verò Castro, aut
Ioannes Medina dixerunt clericos nullis legibus
ciuilibus obligari. Fauet etiam Gregorius Lopez,
l. 54. verbo, en las calçadas tit. 6. partita 1. & l. 4.
verb. encuyo señorio. tit. 15. partita 4. vbi ait licet
clerici non dicantur subditi regis ratione iurisdi-
ctionis, dicuntur tamen subditi ratione domicilij.
Sed credo tantùm velle, licet non habeat iurisdi-
ctionem ad puniendum illos, nec ad præcipiend&#x0169;
illis in rebus Ecclesiasticis quæ maximè ad ipsos
pertinent, tamen ratione domicilij, in aliis posse
eos suis legibus obligare, vnde concedit debere
illis obedientiam, & fidelitatem. Malè autem pro
hac sententia citantur Angelus verbo lex, num. 5.
Syl. quæst. 15. Pan. cap. Ecclesia S. Mariæ de cōst.
quia dicunt clericos non teneri legibus ciuilibus
ratione legum, sed ratione iustitiæ. Nam isti ex-
pressè loquuntur quando lex specificè disponit
super Ecclesiis, & personis Ecclesiasticis, t&#x0169;c enim
censent non esse illi obediendum, nisi esset funda-
ta in ratione naturali, in quo euentu seruand&#x0169; in-
quiunt, est, non ratione legis, sed ratione naturali:
ipsi tamen ponunt multos alios casus, in quibus
clerici tenentur seruare leges principum sæcula-
rium, vnde à Sayro Suarez & aliis communiter hi
Doctores pro priori sententia citantur.</P>
<P>  Pro hac sententia esse videtur Rebuffus in pro-
&#x0153;m. constitu. regal. gloss. 1. num. 55. vbi ait, le-
ges laicorum clericos non ligare ex cap. certum,
dist. 10. cap. inter hæc 33. quæst. 2. cap. Ecclesia
const. Barbatio repet. rub. de Reb. Eccles. non
alien. col. 16. num. 81. & quia nulla lex, vel ordi-
natio comprehendit non subditum, c. 1. de const.
iuncta gloss. ibi & ca. 2. illo tit. lib. 6. & cap. à no-
bis, de sent, excomm. l. cum quædam ff. de iurisd.
omn. iud. Sed clerici non sunt laicis subditi dict.
cap. Ecclesia: ergo. Et quia maior non potest le-
ge minoris constringi, cap. cùm inferior de maio-
rit. cap. nouit de iudic. cap. per venerabilem, qui
filij sint legitimi. Licet Papa decidat aliquando
per leges ciuiles, cap. 1. 2. & 3. de causa possess. vi-
de cap. si in adiutorium & c. de capitulis dist. 10.
& cap. super specula de priuileg. cap. quo iure d.
8. Nec obstat, (inquit Rebuffus) quòd leges diui-
nitus per ora principum sæcularium sunt pro-
mulgatæ, cap. fin. 16. quæst. 3. l. sin. C. de præscrip.
30. vel 40. annorum & lex est quasi sanctissimum
templum à summi numinis liberalitate collatum,
l. 1. §. cumque C. de vet. iur. enucleando: Ideo
ab omnibus colenda & seruanda, l. 2. §. hæc igitur
omnia eod. tit. & l. leges sacratissimæ, C. de legi-
bus. Et legum latores à Deo licentiam acceper&#x0169;t.
auth. vt hi qui oblig. se habere perhibent res mi-
no. in princ. collat. 6. Nam illæ solùm ad subditos
diriguntur: nec enim debet Rex in alienam mes-
sem falcem mittere. cap. nouit de iudic. & Deus
distinxit potestatem Ecclesiasticam & sęcularem,
cap. solitæ de maiorit, cap. quoniam dist. 10. Hæc
Rebuffus, sed reuera potiùs est pro secunda sen-
tentia, nam statim ponit plures exceptiones. Pri-
ma, est nisi Ecclesia velit leges à clericis seruari, c.<-P>@@

<-P>vt inquisitionis negotium, de hæret. in 6. Ea enim
nostra facimus, quibus aucthoritatem imperti-
mur, l. 1. §. omnia. C. de vet. iure enucl. capit. si
Apostolicæ de præb. in 6. Eas verò approbat Pa-
pa, quia optimè prouident humanis negotiis. ca.
quo iure dist. 8. vnde & Papa eas accommodat ne-
gotiis Ecclesiasticis, capit. ex antiquis 54. d. cap.
accusatores. §. cuius in agendo. 3. quæst. 8. ca. cùm
deuotissimam. 12. quæst. 2. Secunda exceptio. Nisi
respiciant ordinem procedendi: nam tales ordi-
nationes etiam contra clericos seruari debent,
glos. cap. quod clericis de for. comp. Et est regu-
la generalis, in respicientibus ordinationem litis
attenditur cōsuetudo, vel statutum, vbi causa agi-
tur, etiamsi sit statutum laicorum, l. 3. §. fin. de te-
stibus Bart. l. 1. col. 6. vers. sexto quæro. C. de sum.
trin. Cuman. consil. 139. P. laicus, colu. 2. Cald.
consil. 11. an clerici Rub. de const. Card. consil.
44. statuit ciuitas, num. 9. Pan. consil. 33. præsidio,
colu. 2. lib. 2. Probatur quia cùm lex canonica
consentiat in quibusdam casibus, quòd causa agi-
tetur coram sæcularibus vt secundùm regulam,
actor sequatur forum rei. capite cùm sit generale
de foro competen. videtur etiam velle, quòd
secundùm leges illius iudicij causa tractetur, vt
docet Ioan. And. additio. ad speculat. tit. de const.
& Ancaranus reg. ea quæ col. penul. de reg. iu.
in 6. Cuma. dict. consil. 139. Ex qua exceptione
infert Rebuffus aliqua corolaria, quæ omitto.</P>
<P>  Tertia exceptio est, nisi disponant in bonis cle-<marginalia>Cùm res sunt|in territorio|Regis, iudicā-|tur secundùm|constitutiones|Regis.</marginalia>
ricorum immobilibus, & in actionibus realibus:
quia cùm res sint de territorio Regis, iudicantur
secundùm constitutiones Regis, vt asserit Baldus,
capit. cùm venissent, col. 2. de eo, qui mittitur in
possessionem causa rei seruan. facit, cap. cùm ad
verum. 96. dist. ibi, & Pontifices pro cursu tempora-
lium tantummodò rerum imperialibus legibus vteren-
tur. Petrus Velluge in speculo Principum, rubri-
ca de Admortisa, §. nunc videamus, in fine. Bar-
batius rub. de rebus Eccles. non alien. col. 21. nu.
3. & 112. Consuetud. Burgund. Rub. des Iustices,
glossa de droit, de indire, in fine, & aliis locis, quæ
citat Rebuffus suprà. num. 7. Quarta exceptio, nisi
ordinatio esset rationabilis, & generaliter loque&#x0303;s,
& fauorabilis, & canonibus non contra dicens: vt
quando lex præscribit formā, & modum emptio-
nis, & ve&#x0303;ditionis, licèt reis conuentis sit odiosum:
quod non debet attendi. l. si quis nec causam, ff. si
certum petatur. Bald. consil. 166. Punctus, colu.
2. volu. 5. & l. 1. col. 8. num. 10. C. de sum. Trin.
Probat Rebuffus ex cap. 1. de noui oper. nuntiat.
cap. 1. & 2. dist. 10. capit. 1. de iuram. calum. Pa-
normitano, Antonio, & aliis, dict. capit. Ecclesia,
Baldo consil. 30. volum. 1. Alex. consil. 131. in fin.
lib. 2. & consil. 121. col. penul. num. 5. & seqq.
volu. 5. vbi dicit, leges imperiales non afferentes
dam num clericis seruandas esse: secus in consti-
tutionibus inferiorum; qualis non est Rex Gal-<marginalia>Leges impe-|riales non in-|ferentes dam-|num clericis,|sunt seruādæ.</marginalia>
liæ. Idem tenet Baldus consil. 133. in fine. volu. 3.
& 392. col. 2. volum. 4. Vnde leges de tutoribus
loquentes, in clericis locum habent. Et qui sunt
infames iure ciuili, regulariter etiam sunt infames
iure canonico. Angel. l. 1. in fine principij. ff. de
his, qui notantur infamia: nisi lex canonica infa-
miam tolleret, vt in secundo nubentibus, cap. fin.
de secund. nupt. leges etiam & ordinationes im-
ponentes p&#x0153;nam contumaciæ, seruari debent à
clericis: & quoad temeritatem, vt decidit Panor-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0363.jpg/>
@@1@<SE363>Disput. XIV. Sectio VIII. 347
<duolan 2><-P>mitanus, cap. dilecti, colu. 3. nu. 12. de arbitr. per
legem vnam ff. si quis ius dicen. non obtemper. &
cap. 1. de homic. in 6. & l. 2. de Episc. aud.</P>
<P>  Addit Pan. p&#x0153;nam consuetudinariam posse exi-
gi etiam à religiosis, vt in cap. dilectus, de offic.
ordin. & cap. 2. de delictis puer. modò consuetu-
do, vel ordinatio aliàs fuerit rationabilis, per c. fin.
de consuetud.</P>
<P>  Quinta, nisi ordinationes afficerent res, vt si res
non posset vendi extraneo, non possunt ve&#x0303;di cle-
rico extero, etiam ad clericum veniens naturale&#x0303;:
& indigeret titulo naturalitatis. Bald. consil. 174.
col. 2. volu. 5. Socin. consil. 45. volum. 3. per l. pla-
cet, & l. iubemus nullam, C. de Sacross. Eccles.
quia postquam res est affecta, sic transit in cleri-
cum, sicut in laicum. Vnde consuluit Aretin. con-
sil. 25. col. 1. quòd si ordinationes loquantur in
rem, valebunt; secus si in personam, vt si dicant,
valeat testamentum, vel, non alienetur res extra-
neo. Pulchrè Ripa libro 1. responsorum capi-
te 2.</P>
<P>  Sexta, nisi ante clericatum ordinatio c&#x0153;perit
in clerico habere vires, Ioannes Andreas in mer-
curialibus regula sine culpa de regul. iuris, in 6.
Albertinus Brunus tract. de statuto excludente
f&#x0153;minam art. 6. versic. nunc & 2. & quæst. 11. art.
12. dicens, quòd statutum excludens secundò ge-
nitum à successione regni, existente primogenito,
excludit secundò genitum etiam factum cleric&#x0169;,
eo quòd statutum ante clericat&#x0169; vires habuit. Ia-
son l. placet. C. de Sacross. Eccles. & alia multa
adducit Alb. suprà, quæ tamen intelligi debent in
rebus immobilibus, & non in personis clerico-
rum.</P>
<P>  Septima, nisi Ecclesiastici velint vti legibus, or-
dinationibus, vel statutis laicorum in fauorem ip-
sorum factis. Debent enim vti illis eo modo, quo
ipsa loquuntur, & cum illo onere illa recipere,
Bald. l. 1. C. de contrahen. empt. quæst. vlt. l. de
quibus ff. de legibus quæst. 6. l. contra, §. fin. ff. de
pactis, Pan. consil. 6. volum. 1. Decius, cap. no-
uit, num. 16. in gloss. quicunque de iud. Aufrer. 2.
reg. in fine, de potest. sæculari super Ecclesiastic.
personas.</P>
<P>  Octaua, leges, & ordinationes etiam deuiantes
à iure canonico, si non contineant peccatum, er&#x0169;t
seruandæ in foro sæculari, cap. cum esses, de test.
Gloss. cap. 2. vers. lex ciuilis, de arb. in 6. & in reg.
possessor, de reg. iur. in 6. Clem. dispendiosam, de
Iudic. Bart. l. priuilegia, C. de Sacross. Eccles. Pan.
& alij, cap. clerici, de iud. Calderinus consil. 18.
de const. fallit in 7. casibus positis à Pan. & aliis c.
Ecclesia, de const.</P>
<P>  Hæc Rebuffus, ex quibus constat ipsum cum
aliis, quos refert, potiùs esse pro nobis, quàm
contra nos.</P>
<P>  Hæc sententia suadetur: Primò, quia nemo te-<marginalia>103</marginalia>
netur directè legibus eius, qui in ipsum non ha-<marginalia>1. Arg.|Nemo tenetur|directè legib.|illius, qui in|ipsum non ha-|bet iurisdi-|ctionem.</marginalia>
bet iurisdictionem, vt disp. 7. & 8. docuimus, &
docet D. Thomas quæst. 96. art. 5. & constat ex l.
fin. ff. de iurisd. omn. iud. sed Princeps politicus
non habet in clericos iurisdictionem, vt patet ex
cap. Ecclesia S. Mariæ de const. vbi Innocentius
III. ait. Nos attendentes, quòd laicis etiam religiosis su-
per Ecclesiasticis personis & Ecclesiis nulla sit attribu-
ta facultas imperandi. Et Eugenius III. in Synodo
Rhemensi relata, cap. decernimus, de iudic. laicis
Ecclesiastica negotia tractare, maximè quæ spiritualia<-P>@@

<-P>sunt, interdicitur, & cap. placuit, 16. quæst. 7. laicis
statuendi in Ecclesia omnis aufertur facultas: &
in ca. sæculares, de foro compet. in 6. Bonifacius
VIII. nullam sæcularibus iudicibus contra per-
sonas Ecclesiasticas iurisdictionem competere af-
firmat. Et Leo X. sacro approbante Concilio La-
teranensi, ses. 9. in bulla incipiente supernæ dispo-
sitionis arbitrio &c. de reformatione Curiæ, &<marginalia>Laicis nullò|iure in preso-|nas Ecclesia-|sticas nulla|potestas tri-|buta est.</marginalia>
aliorum disserens sic ait. Et cùm à iure tam diuino,
quàm humano laicis nulla potestas in Ecclesiasticas
personas attributa sit &c. Et auth. statuimus, C. de
Episc. & cler. inquit, Federicus Imperator, vt
nullus Ecclesiasticam personam in criminali quæstione,
vel ciuili trahere ad iudicium sæculare præsumat con-
tra constitutiones imperiales, & canonicas sanctiones.
Et Honorius III. ca. super specula de priuileg. ait.
Ecclesiam sæcularium legum non respicere famulatum,
quæ æquitatis, & Iustitiæ vestigia imitatur.</P>
<P>  Secundò, quia forum sortiri, & statutis, seu le-
gibus fori ligari, à pari procedunt, vt ait Decius
cap. Ecclesia S. Mariæ, de const. num. 18. & alij ab
eo relati, & Syluester, & Aldobrandinus in addit.
ad Decium, verbo, apparet: clerici autem non sunt
de foro Principum sæcularium: sed Ecclesiæ, cap.
2. de foro compet. cap. cùm non ab homine de iu-
dic. cap. clericum, & cap. nullus, 11. quæst. 1. ergo
eorum legibus non ligantur.</P>
<P>  Tertiò, quia cui in alterum iurisdictio compe-<marginalia>Iurisdictio si-|ne coercione|est inutilis.</marginalia>
tit, potest eum punire, si legem transgrediatur: iu-
risdictio enim sine coertione inutilis esset, l. fin. ff.
de eo, cui mandata est iurisdictio: sed Princeps po-
liticus non potest punire clericos: ergo non ha-
bet in eos iurisdictionem, ac proinde non potest
suis legibus vel præceptis eos obligare: minor pa-
tet ex textibus citatis argum. præcedenti, & ex iis
quæ adducemus sect. 11.</P>
<P>  Mihi secunda sententia magis placet: sed te-<marginalia>104</marginalia>
nendo hanc tertiam ad argumenta secundæ re-<marginalia>Decisio Au-|ctoris.</marginalia>
spondendum esset.</P>
<P>  Ad primum argumentum respondeo, testimo-<marginalia>Ad 1. arg.</marginalia>
nia Pontificum, & Imperator&#x0169; solùm conuincere,<marginalia>1. sent.</marginalia>
leges quæ cum Ecclesiæ libertate non pugnant,
nec cum Ecclesiastici ordinis dignitate, seruandas
esse, id tamen non esse intelligendum ex vi ipsar&#x0169;
legum, sed ex æquitate naturali, vt toti Reipubl. se
conforment: & hoc pacto exponi posse Ambrosi&#x0169;
& Chrysostomum suprà, quamuis quod Chryso-
stomus ait de Apostolis, & Euangelistis, possit in-<marginalia>Cæteri Apo-|stoli teneban-|tur obedire|Petro, & Pe-|trus Christo.</marginalia>
telligi respectu potestatis Ecclesiasticæ: nam cæ-
teri Apostoli tenebantur obedire Petro, & Petrus
Christo, & ommes Clerici suis Prælatis Ecclesia-
sticis, imò ad vitandum scandalum omnes tene-
bantur olim obedire Principibus sæcularibus; per
se tamen numquam fuere ipsis subiecti, vel saltem
nunc sunt exempti cessione Princip&#x0169; sæcularium,
vel constitutione Pontif. Et quòd Chrysostomus
intelligat de obedientia ratione scandali vitandi,<marginalia>Ratione scan-|dali, Princi-|pibus Aposto-|li & alij obe-|diebant.</marginalia>
colligi potest ex eodem: nam explanans verba illa
Pauli eod. cap. vers. 2. Qui potestati resistit, Dei or-
dinationi resistit: ait, plurima quippe tunc circunfe-
rebat fama traducens Apostolos veluti seditiosos,
rerumque nouatores, qui omnia ad euertendum
leges communes, & facerent, & dicerent.</P>
<P>  Ad secundum respondeo, Iustiniani sententiam,
si cum particula exceptiua intelligatur, vt nimir&#x0169;
ad sacerdotium tantum spectet diuina admini-
strare, interpretandum esse, quando ciuilia, & hu-
mana non attingunt personas Ecclesiasticas, aut<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0364.jpg/>
@@1@<SE364>348 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>religiosas: his enim Pontifex potest leges ciuiles
imponere, ciuiles inquam, ratione materię de qua
tractant, spirituales verò ex parte personæ, cui im-
ponuntur: potest etiam Pontifex propter Ecclesia-
stici & religiosi ordinis cōfirmatione&#x0303;, dignitatem,
& honorem soluere huiusmodi personas legibus
Principum sæcularium Christianorum, nullas le-
ges politicas illis imponendo. Principes etiam
Christiani sæculares, vel proprio motu, vel iussu
Pontificis potuerunt hoc priuilegium illis con-
cedere, vt legibus politicis non teneantur, quod &
fecisse videntur: illæ verò leges in arg. comme-
moratæ, quæ de tributis personis Ecclesiasticis
imponendis disserebant, & similes, iam abrogatæ
sunt à Concilio Lateranensi sub Innocentio III.
can. 46. & refertur cap. aduersus de immun. eccles.
ab Alexand. IIII. cap. 1. eod. tit. lib. 6. & à Bonifacio
VIII. cap. de censib. eod. tit. à Clemente V. clem.
vnic. de immun. eccles. à Benedict. XI. in extrauag.
& à Leone X. vbi suprà, & ab Imperatoribus ini-
tio sectionis citatis, & in speciali legem illam, ad
instructiones C. de sacros. eccles. abrogatan esse
docet glossa cap. generaliter, verbo collationibus,
16. quæst. 1. Archid. ibi, Bart. Alciat. & Iason com-
munem dicens d. l. in 1. & 2. lectura, Hostiensis in
summa tit. de immunit. eccles. §. à quibus verò ex-
traordinaria, retractans contrariam sententiam,
quam in cap. 2. de immun. eccles. tenuerat. Panor-
mitanus magis communem dicens cap. non mi-
nus num. 18. de immun. eccles. Gregorius Lopez
l. 55. verb. pechar, & l. 54. verb. en las calçadas, tit. 6.
part. 1. Nauar. in summ. cap. 17. num. 201. Medin.
C. de rest. quæst. 15. Palacius de contract. libr. 12.
num. 2. Ludouicus Lopez instruct. conscien. par. 2.
cap. 40. Syluest. immunitas 1. nu. 20. Less. 2. de iust.
cap. 33. dub. 3. num. 25. & alij, de quo vide sect. 11.</P>
<P>  Neque ideò negatur, personas Ecclesiasticas
teneri lege naturali consulere necessitatibus Reip.
& in aliquo euentu ex lege canonica aliquid con-
tribuere, cap. 2. cap. non minus, c. aduersus de im-
munit. eccle. extrauag. quod olim eodem tit. inter
communes: vide sect. 11. Quod si tanta esset ne-
cessitas Reip. vt ea de re non posset Pontifex ma-
turè consuli, nec eius beneplacitum expectari, pos-
set Episcopus clericos cogere, Panorm. suprà, Gre-
gorius Lopez d. l. 54. verb. en las calçadas, arg. legis
tutor qui repertorium, ff. de administr. tutor. Azor
tom. 1. lib. 5. cap. 13. quæst. 8. & in eo euentu tene-
bitur Episcopus postea ea de re Pontificem cer-
tiorem facere, ne eius auctoritas violata videatur,
arg. cap. si quando, de rescript. cum aliis.</P>
<P>  Ad tertium, negant aliqui, Principem sæcula-<marginalia>Princeps sæ-|cularis nō est|caput clerico-|r&#x0169; nisi æqui-|uocè.</marginalia>
rem esse caput clericorum etiam in Politicis, &
ciuilibus, nisi ęquiuocè, vt oculus mortuus, de quo
Arist. 4. meteor. cap. 12. seu vlt. ait non esse oculum
propriè, sed æquiuocè seu analogicè, quia iam non
habet in illos iurisdictione&#x0303; vt anteà, nec illi sunt
ei iam subiecti, sed per clericatum à legibus eius
soluti sunt: vnde nec partes sunt Reip. ciuiles, nec
ciues. Vnde Iulius Clarus 5. receptarum sententia-
rum, §. læsæ maiestatis, cap. 7. ait clericos natos in
terra subdita alicui Principi laico, dici naturaliter
vel originaliter de dominio illius Principis, vt
communis doctorum sententia fert, teste Gigante
de crimin. læsæ maiestatis, quæst. 63. num. 2. non
tamen posse verè subditos dici ipsius Principis, vt
autem quodammodo ciues dicantur, satis est ex ea
ciuiate patres naturales ducere originem, vt sumi-<-P>@@

<-P>tur ex l. assumptio, ff. ad municipalem: & ex l. ciues,
C. de incolis lib. 10. & l. 24. tit. 24. part. 4.</P>
<P>  Propterea Principes sæculares debent sacerdo-<marginalia>Principes sæ-|culares erga|sacerdotes &|Episcopos qua|les esse debeāt.</marginalia>
tes honorare, ac tueri, cap. boni Principis, 96. dist.
& cap. sacerdotibus, 11. quæst. 1. reuerenter Epi-
scopis, & Archiepiscopis assurgere, & iuxta se ve-
nerabilem sedem assignare, cap. solitæ, de maiorit.
& obedient. videlicet quia eorum dignitas magna
est, & alioqui non sunt actu subditi, sed quantum
est ex vi originis, habitationis, autdomicilij. Quod
autem ex Concilio Agathensi, & Emeritensi in
argum. adducebatur, ostendit humilitatem, bene-
uolentiam, & vrbanitatem Episcoporum erga Re-
ges: eorum enim voluntatem, qua ab Episcopis
aliquid fieri volunt, pro imperio habent. Sic etiā
summus Pontifex Sixtus III. ad orientales Epi-
scopos scribens, & refertur cap. mandastis, 2. qu. 5.
ait, mandastis, vt scriberem vobis: & Syluerius Papa
epist. ad Amatorem Episcopum, & refertur capit.
Belisarius (mendosè legitur Guilisarius) 23. q. 4.
Belisarius patritius noster mandauit me venire ad
se pacificè, & Gregor. lib. 4. registri, cap. 75. epist. ad
Mauricium Imperatorem ait, in serenissimis iussioni-
bus suis dominorum pietas, &c. & ad Constantiam
Augustam suprà, ca. 78. & quidem (ait de Mauricio
Imperatore disserens) sic religiosum dominum de-
cuit, vt ista sacerdotibus præciperet, & cap. 194. ad
eundem Mauricium ait, de quorum mihi in suis ius-
sionibus dominorum pietas præcipit, &c. ac Regem nō
esse verè & propriè dominum Ecclesiasticorum
patet ex descriptione domini, quam tradit l. 1. tit.
25. par. 4. cum ait, propriè dominum appellari, qui
potestatem & imperium habet in eos, qui ciuita-
tatem incolunt, vel prouinciam, cuius dominium
habet: ex vrbanitate ergo Gregor. Imperatorem
dominum appellauit, vt Ioan. Apost. in epist. 2. c. 1.
vers. 2. Electam f&#x0153;minam dominam appellauit.</P>
<P>  Ad quartum, dici potest, eodem iure, quo cleri-
ci sunt exempti in temporalibus à foro sæculati,
exemptos esse à legibus ciuilibus: quia istæ exem-
ptiones connexæ esse videntur: vt ex argumentis
factis pro tertia sententia colligi potest. Qui ergo
dicunt exemptionem illam à foro sæculari esse de
iure diuino: idem dicere possent de exemptione
à legibus sæcularibus. Qui verò tenent illā exem-
ptionem à foro esse de iure tātùm humano: idem
dicere possunt de exemptione à legibus sæculari-
bus. Quo verò iure clerici habeant illā fori exem-
ptionem, tractant Azor suprà, Couar. in pract. cap.
31. & nos in hac disput. sect. 11.</P>
<P>  Ad quintum respondeo, clericis satis esse leges
diuinas, & canonicas: nam in merè ciuilibus satis
est obligari ex lege naturæ ad seruandas leges
ciuiles propter solam conformitatem cum reli-
giosis, & ad vitanda scandala, & alia incommoda,
quæ ipsimet paterentur, nisi leges seruarent: &
quòd attinet ad leges taxantes pretia, modicam
habet difficultatem: quia ex lege naturæ sub mor-
tali, & obligatione restituendi tenentur vendere
pretio currenti, siue ex lege humana siue aliunde,
quamuis daremus, non posse directè obligari hu-
mana lege, vt doce&#x0303;t Ioan. Medina & Castro suprà.</P>
<P>  De legibus verò, quibus irritantur contractus,
hæc opinio deberet fateri, si celebrantur inter ip-
sos clericos, non fore irritos: quia nullus contra-
hentium est directè subditus legi ciuili: debere ta-
men sic se habere quasi essent irriti, non ex directa
obligatione legis ciulis, sed naturalis, qua tenen-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0365.jpg/>
@@1@<SE365>Disput. XIV. Sectio IX. 349
<duolan 2><-P>tur se conformare aliis incolis. Si verò inter cleri-
cum, & sæcularem, erunt irriti, quia satis est alte-
rum contrahentium esse directè subditum legi:
tontractus enim non debet claudicare ex vna par-
ce. Si matrimonium Christianæ personæ cum in-
fideli est irritum iure canonico, quamuis vnus
tantùm contrahentium sit directè subditus Ec-
clesiæ.</P>
<P>  De irritantibus testamenta & legata: nisi sub
certa forma fiant, dici potest, si hæreditatem vel
legata deferant sæcularibus, esse nulla: quia per le-
gem sæculares fiunt incapaces, secus si aliis cle-
ricis.</P>
<P>  Tenendo tamen secundam sententiam, quam
præferendam diximus, facilius ad argumenta ter-
tiæ responderemus.</P>
<P>  Ad primum respondeo, Principes sæculares ha-<marginalia>Ad 1. argum.|3. opin.</marginalia>
bere iurisdictionem in clericos, non in rebus Ec-
clesiasticis, nec in ordine ad ipsorum punitionem:
sed vt eis præcipiant, quæ nec cum eorum statu,
nec cum legibus Pontificiis pugnant, nec Eccle-
siastica sunt, sed merè temporalia.</P>
<P>  Ad secundum respondeo, licet forum sortiri, &
eius legibus ligari à pari procedant, & ideò clerici
sicut non sortiuntur forum sæculare, ita nec eius
legibus, vel statutis ligentur: tamen ligantur aliis
legibus Principum sæcularium, quæ non pertine&#x0303;t
ad forum sæculare, sed ad alia negotia temporalia.
Ab his enim legibus nullo iure humano vel diui-
no exempti sunt.</P>
<P>  Ad tertium respondeo, licet communiter, &<marginalia>Qui potest le|gem imponere|potest punire,|hoc nō est sem|per verum.</marginalia>
per se loquendo, qui potest alicui legem impone-
re, possit illum punire: tamen istæ duæ potestates
non sunt adeò connexæ vt nō possint separari: sed
sicut multi possunt punire transgressores legum,
qui tamen non possunt leges condere: ita iudices
sęculares etiam supremi possunt clericis leges im-
ponere, quos tamen pro earum transgressione ne-
queunt punire: vel quia puniendi ius sibi irreuo-
cabiliter abstulerunt, vel quia Deus, aut summus
Pontifex illud ipsis abstulit. Ius autem imperandi
illis, quæ cum eorum statu non pugnant, nec sunt
Ecclesiastica, non est illis ademptum à Deo, vel à
Pontifice, vel à seipsis, vel ab aliis: ideò eo iure
gaudent. Nec inutilia sunt eorum præcepta, eo
quòd ipsi transgressores punire non valeant. Nam
clerici habent suos iudices, à quibus punientur,
maximè si Principes sæculares id petant, vt petere
aliquando debent pro communi bono. Prætereà
quia clerici communiter magis mouentur ad ser-
uandas leges sæculares amore iustitiæ, & publicæ
pacis, atque ædificationis, quàm timore & terrore
p&#x0153;narum temporalium: quare non frustrà Prin-
cipes sæculares leges illis imponunt, tametsi in
eis non possint illarum transgressiones punire.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO IX.
An clerici legum ciuilium violatores puniri à politico
magistratu possint.</Z>
<P><INI5>G</INI5>Lossa cap. filiis vel nepotibus 16. qu.<marginalia>105</marginalia>
7. verbo, Reges, & cap. Principes,<marginalia>1. Opinio.</marginalia>
verbo intra Ecclesiam 23. quæst. 5.
Carolus de Crassalis Regali&#x0169; Fran-
ciæ 2. p. priuilegio 17. & Gigas de
crimine læsæ maiestatis quæst. 63. affirmant, Ec-
clesiasticos à iurisdictione laica puniri posse ob<-P>@@

<-P>crimen læsæ maiestatis, aut cum à iudice Ecclesia-
stico puniri non valent. Addit Guillielmus Bene-
dictus in repet. cap. Raynutius verbo, in vxorem,
decisione 2. à num. 155. clericum, etiam in sacris
constitutum, officium sæculare gerentem, puniri
posse à iudice sæculari in bonis temporalibus, quę
possidet. Alij verò auctores, quos refert Couar. in
pract. cap. 18. num. 8. censent, clericum in ferendo
testimonio coram iudice sæculari delinquentem,
ab eodem puniri posse. Et ad solutionem eorum,
quæ pro causis publicis, & cōmunibus imponun-
tur clericis, posse Ecclesiasticos à iudicib. sæcula-
ribus compelli, saltem per bonorum apprehen-
sionem, etiam si beneficiis fructus sint, ex Platea
in l. fin. C. quibus muneribus lib. 10. & Rebuffus
cap. 1. tit. de sententiis art. 3. gloss. 6. Idem docent
Auiles in capitulis prætorum cap. 23. in gloss. ad
verbum, Den orden. Ludouicus Mexia ad pragma-
ticam frumentariam con. 5. num. 43. Couar. etiam
1. variar. cap. 20. num. 18. ad finem, & suprà, nu. 7.
existimat, clericum quemcumque arma prohibita
portantem posse per sæcularem iudicem, & mini-
strum politicæ iurisdictionis armis eiusmodi spo-
liari, & absque vllo metu excommunicationis pri-
uari, nec à iudice Ecclesiastico compelli posse, vt
arma restituat. Cui sententiæ subscribit Iul. Clar.
lib. 5. receptarum sententiarum §. fin. quæst. 35. nu.
26. & Plaza 1. de delictis, cap. 8. num. 26. Item Ca-
rolus de Crassalis regalium Franciæ, parte 2. priui-
legio 17. ait, quòd si clericus, vel Episcopus con-
spiret in caput Regis, vel destructionem Reipubl.
potest eum Rex de regno suo bannire. Acrius &
alij sentiunt. Colliges ex Guillielmo Benedicto,
2. ca. Raynutius, verbo, vxorem, num. 160. & se-
quentib. Gigante de crimine læsæ maiestat. Iulio
Claro lib. 5. §. læsæ maiestatis num. 7. & §. fin. q. 26.
num. 27.</P>
<P>  Suaderi hæc possunt, primò ex Concilio Tole-<marginalia>Probatur ista|sententia.</marginalia>
tano 9. cap. 1. relato cap. filiis & nepotibus, 16. qu.
7. vbi definitur, quòd si filij vel nepotes, aliive
propinqui eius, qui construxit, vel ditauit Eccle-
siam, sacerdotem, seu ministrum aliquid ex colla-
tis Ecclesiæ rebus defraudare cognouerint, Epi-
scopo, au iudici corrigenda denuntient. Si autem
Metropolitanus talia gerat, regis hæc auribus in-
timare non differant: vbi glossa ait, his verbis si-
gnificari, Regi esse intimandum, vt Metropolita-
num corrigat, sicut Episcopo, vt iudici insinuetur
culpa sacerdotis, vt eam corrigat.</P>
<P>  Secundò, ex Isidoro lib. 3. sent. de summo bono
cap. 51. & refertur d. cap. Principes, vbi ait: Sæpe per
regnum terrenum celeste regnum proficit, vt qui in-
tra Ecclesiam positi contra fidem, & disciplinam Ec-
clesiæ agunt, rigore Principum conterantur, ipsam&#xE8BF;&#x0301; di-
sciplinam, quam Ecclesiæ humilitas exercere non præ-
ualet, ceruicibus superborum potestas principalis
imponat. Ergo auctore Isidoro, cum clerici corri-
gi ab Ecclesia non possunt, puniri à politico ma-
gistratu poterunt.</P>
<P>  Tertiò ex Constantino Magno, epist. ad Nico-
medienses, apud Theodoretum 1. histor. cap. 19. si
quis Episcoporum inconsultè tumultuat, hic mi-
nistri Dei, hoc est, mea executione coercebitur: sic
legit Caluinus 4. instit. cap. 11.</P>
<P>  Quartò ex l. addictos, C. de episcop. audien. vbi
Arcadius & Honorius dicunt, Addictos supplicio,
& pro criminum immanitate damnatos, nulli
clericorum, vel monachorum, eorum etiam, quos<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0366.jpg/>
@@1@<SE366>350 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>Synoditas vocant, per vim, atque vsurpationem
vindicare liceat, ac tenere, &c. & nōnullis interie-
ctis, At si tanta clericorum, aut monachorum au-
dacia est, vt bellum potius quàm iudicium existi-
metur esse futurum, ad cleme&#x0303;tiarn nostram com-
missa referantur, vt arbitrio nostro mox seuerior
vltio procedat. Ex qua l. gloss. ibi, verbo vindice-
tur, obseruat, posse in euentu illius legis iudicem
politicum in clericos, & monachos animaduerte-
re: quam sententiam ex verbis illius legis apertè
deduci confessum fuit Alberico, Angelo, Baldo,
Paulo, Saliceto, Fulgosio & aliis, quibus non com-
memoratis eam interpretationem ob immanita-
tem criminis probat Ioann. Garsia de nobilitate
gloss. 9. num. 10.</P>
<P>  Vera tamen sententia est, nulla ratione magi-<marginalia>106</marginalia>
stratum politicum, Ecclesiasticos, qui sæculari cu-<marginalia>2. & vera opi.|Ecclesiastici,|qui sæculari|curiæ traditi|non sunt, nul-|la ratione à|magistratu sæ|culari puniri|possunt.</marginalia>
riæ ab Ecclesia traditi non sunt, p&#x0153;na aliqua posse
puniri Soto, 4. dist. 25. quæst. 2. art. 2. con. 5. Vazq.
hic disp. 167. Bellar. 1. de cler. cap. 38. prop. 3. Azor.
Gregorius Lopez, l. 3. verbo capellan traidor, tit.
9. partita 6. Iul. Clarus lib. 5. recept. sent. ca. fin.
quæst. 35. communem esse dicens sententiam, &
Couarruuias suprà ex Ioan. de Platea §. item lex
Iulia inst. de publicis iudiciis, & Ioanne Palacio
Rubric. rept. cap. per vestras de donatio. inter
virum & vxo. not. 1. §. 1. num. 13. asseuerat, p&#x0153;-
nam lege politica statutam contra ferentes arma
prohibita, non posse à clerico peti apud iudicem
sæcularem, sed pete&#x0303;dam esse apud Ecclesiasticum,
etiamsi pecuniaria sit.</P>
<P>  Quæ sententia non satis cohæret cum sente&#x0303;tia,
quam suprà Couarruuiam tradidisse retulimus, &
quamuis Vazquez supra ipsum interpretetur, vt
Couarruuias intelligatur de clerico arma prohi-
bita deferente, quæ nec domi retinere licet, lege
interdice&#x0303;te, quia Reip. sunt perniciosa: in eo enim
euentu putat Vazquez suprà rectè posse iudicem
laicum à clerico arma auferre: quia non esset p&#x0153;-
nam delicto infligere, sed efficere, vt lex seruare-
tur: hoc tamen aliquibus displicet, quia Couarru-
uias ait, alioqui clerici liberè vagarentur armati,
cùm iudex Ecclesiasticus non habeat ministros,
qui noctu possint clericos armatos capere, arma-
que ab eis tollere, præsertim quia frequentior
est in toto orbe Christiano illa consuetudo, quę
obtinet arma non amitti, nisi quis fuerit deprehe&#x0303;-
sus armatus, etiāsi constet, arma portasse. Hactenus
Couarruuias: ex quibus illi arbitrantur corruere
Vazques interpretationem, cuius etiam sententiā
reiiciunt, quia ad iudices sæculares non spectat
propria auctoritate efficere, vt leges ciuiles à
clericis obseruentur: cum nullam in eos iurisdi-
ctionem habeant: fatentur tamen illi, posse poli-
ticæ potestatis ministros à clericis, quos noctu ar-
matos deprehenderint, arma auferre: cæterùm ea
cùm primùm possint, debere iudici Ecclesiastico
reddere, etiamsi clericis ea domi retinere interdi-
ctum lege fuerit, Ecclesiæ fisco, non politico ab
Ecclesiastico iudice applicanda.</P>
<P>  Ego verò existimo, posse iudicem Ecclesiastic&#x0169;<marginalia>107</marginalia>
fisco regio arma applicare, nisi p&#x0153;nas generatim
teneatur fisco applicare Ecclesiastico ex Episcopi
ordinatione: deinde ministros politicæ potestatis
non teneri arma reddere iudici Ecclesiastico, sed
posse reddere parti, nisi inde periculum prudenter
timeatur. Si aute&#x0303; timeatur ex eo quòd vel illi, vel<-P>@@

<-P>iudici reddantur, vt si iudex Ecclesiasticus crede-
retur illi, vel alteri ea daturus &c. posse ea dare
ministris regiis, quibus dantur ea, quibus sæcula-
res spoliantur, reddito tamen pretio æquiualenti,
si quod haberi commodè potest sine iactura regis,
clerico vel Ecclesiastico iudici. Sic enim clericus
non punietur à politicis ministris, & bono com-
muni cōsultum erit: & sic intelligo Couarruuiam
suprà, & Sa, verbo clericus, numer. 6. vbi sic ait.
Clericus portans arma lege sæculari vetita potest à mi-
nistris iustitiæ sæcularis sine restitutione spoliari secun-
dùm Couarruuiā, & quidem, secundum Nauar. ar-
ma clericorum, nisi sint monachi, non sunt res
Ecclesiasticæ.</P>
<P>  Non posse autem clericum à iudice ciuili vlla<marginalia>108</marginalia>
ratione puniri, patet primò ex iuribus sect. 8. ini-<marginalia>Probatur cle-|ric&#x0169; nulla ra-|tione à iudice|sæculari puni-|ri posse.</marginalia>
tio citatis, quibus vniuersè laicis interdicitur cle-
ricorum causas discutere, & iudicare, & in eos
iurisdictionem vllam habere.</P>
<P>  Secundò, ex Alexandro III. c. atsi clerici in prin.
de iud. vbi statuit, clericum coram sæculari iudice
conuictum, aut confessum de crimine, non esse
ea de causa ab Episcopo vlla ratione condemnan-
dum: quia sicut sententia à non suo iudice lata,
non tenet, ita nec facta cōfessio coram ipso, quod
etiam statutum est cap. cùm non ab homine, & c.
qualiter & quando, de iudic. & cap. cùm contin-
gat, de foro compet. & Gregorius 9. registri, cap.
74. ad Bonifac. defensorem Corsicæ, ait. Peruenit
ad nos, quòd quidam clericorum, te illic posito, à laicis te-
neantur, quod si ita est, tuæ hoc culpæ noueris reputari:
quia hoc fieri, si homo esses, non debuit. Quæ postrema
verba referuntur in ca. si quis contra clericum, de
foro comp. & à Grego. priùs scripta sunt ad Ro-
manum defensorem Siciliæ lib. 9. registri cap. 32.
& referuntur cap. peruenit 11. quæst. 1. & iterum
ea scribit lib. 11. registri. cap. 54. & referuntur ca.
de persona 11. quæst. 1.</P>
<P>  Tertiò, ex Concilio Parisiensi relato capit. 2.
de foro compet. Nullus (inquit) neque Presbyte-
rum, neque Diaconum, aut clericum vllum, aut mi-
nores Ecclesiæ sine permissu Pontificis per se di-
stringere, aut condemnare præsumat. Quæ Con-
cilij constitutio, & aliorum Romanorum Ponti-
ficum, quibus Ecclesiasticorum libertas, & immu-
nitas stabilita est, confirmatæ sunt à Trid. ses. 25.
de reform. cap. 20..</P>
<P>  Quartò, ex Imperatoribus: nam Iustinianus au-
th. apud quos oporteat causas dicere monachos
&c. collat. 6. causas monachorum, & sanctimo-
niali&#x0169; ab Episcopo decidendas decernit, & auth.
vt clerici apud proprios Episcopos eadem coll. 6.
ad clericorum ciuiles causas Episcopos iudices
constituit, & quamuis criminum, quæ à clericis
perpetrantur cognitionem politicis magistratibus
committat, p&#x0153;nam tamen à iudice politico infligi
interdicit, nisi prius fuerit ab Episcopo reus curiæ
sæculari traditus, Si verò (inquit) Ecclesiasticum sit
delictum egens castigatione Ecclesiastica & mulcta, Deo
amabilis Episcopus hoc discernat, nihil communicanti-
bus clarissimis prouinciæ iudicibus. Nec enim volumus
talia negotia omninò scire ciuiles iudices &c. & auth.
de sanctissimis Episcopis, §. si quis contra aliquem
collat. 9. definit, vt qui contra clericum, vel mo-
nachum actionem aliquā habet, prius adeat eius
Episcopum, & Fredericus Imperator auth. statui-
mus C. de Epis. & clericis, statuit, vt nullus Eccle-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0367.jpg/>
@@1@<SE367>Disput. XIV. Sectio IX. 351
<duolan 2><-P>siasticam personam in criminali quæstione vel
ciuili trahere ad iudicem sæcularem præsumat
contra constitutiones Imperiales, & Ecclesiasticas
sanctiones, & Alphonsus Hispaniæ Rex, l. 54. tit.
6. part. 1. de iis rebus dissere&#x0303;s, in quibus propter cō-
munem vtilitatem clerici, ex suis facultatibus Reip.
politicæ consulere tenentur, ait. Epara est haZer
no les deuen apremiar las leyes, mas decirles que le ha-
gan, è si ellos no lo quisieren hazer han de mostrarlo à
los Perlados que selo hagan hazer.</P>
<P>  Quintò, nam Ecclesiasticos à laicis puniri turpe
est, & indecorum, & Ecclesiæ ordinem conf$unclearn-
dit, vt affirmat Gregorius, dict. cap. peruenit, &
Gregorius primus ep. ad Germanum, lib. 8. ep.
21. relatis, cap. quis dubitat 96. dist. & Imperator
Constantinus apud Ruffin. 1. histo. capit. 2. &
Greg. 4. registri, cap. 75. & refertur cap. sacer-
dotibus, 11. quæst. 1. Accedit Concil. Hispalense
2. cap. 9. cui Isidorus interfuit, & refertur cap. in
nouo 16. quæst. 4. indecorum esse affirmans,
laicum vicarium esse Episcopi, & sæculares in
Ecclesia iudicare. Et confirmatur, quoniam eo-
rum crimina à laicis ignorari expedit, & si ab
illis sciantur, cooperiri exemplo Constantini
Magni suprà, & filiorum Noé, ca. de scripturis
99. d.</P>
<P>  Hæc omnia intelligenda sunt, quando Principes
sæculares non habent priuilegium puniendi cle-
ricos, vt ait Vazquez, disp. 167. cap. vlt. num. 32.
quale in regno Galliæ est puniendi clericos defe-
rentes arma prohibita, vt refert Nauar. cap. 27. n.
70. An verò huic priuilegio derogatum sit per
bullam c&#x0153;næ, non audet definire. Rectè etiam
Vazquez in extremis verbis illius disput. addit:
leges ciuiles irritantes contractus, & testamenta
nisi tali solemnitate, & modo fiant, etiam obser-
uandas esse à clericis, & factum ab eis alio modo,
irritum omninò esse. Hæ namque irritationes nō
sunt p&#x0153;næ, sed dispositiones legum ad irritandos
contractus, quibus non minus comprehendi de-
bent clerici, quam laici, vt pax, & bona guberna-
tio Reip. constet: alioqui nec litibus, nec fraudi-
bus sufficienter esset prouisum.</P>
<P>  Ad primum argumentum, ex ca. filiis & nepo-<marginalia>109</marginalia>
tibus 16. quæst. 7. omissa interpretatione glossæ<marginalia>Ad 1. arg.</marginalia>
ibi verbo, Regis, asserentis Ecclesiasticum à politi-
co Magistratu puniri posse, cùm à proprio iudice
in officio cōtineri nequit, aut Episcopus est negli-
gens in ipsius punitione: hanc enim glossam im-
probant Archidiaconus & Bellarminus ad illum
tex. Panormitanus num. 6. & communis capit.
qualiter, & quando de iudiciis: Vbi Innocentius
III. ait, ne pro defectu Iustitiæ clerici trahātur ad iudi-
ciumsæculare, quod omninò fieri prohibemus, & ante
eum Gregorius 11. registri, capit. 54. ean-
dem rem non leuiter insinuauit, si dictum, (inquit)
fuerit, quia nec Metropolitanum habuit nec Patriar-
cham, dicendum est, quia à sede Apostolica, quæ omni&#x0169;
Ecclesiarum caput est, caussa hæc audienda, ac dirime&#x0303;-
da fuerat, sicut & prædictus Episcopus petiisse dignos-
citur, qui Episcopos alienos habuit omninò suspectos.
Archidiaconus & Panormitanus suprà, Metropo-
litani culpam Regi esse denunciandam doce&#x0303;t, non
vt ipse Metropolitanum comprimat, sed vt eum
moneat, aut instet apud superiorem, aut Metropo-
litanum contineat. Hanc interpretationem do-
ctissimi Iurisperiti reiiciunt; quia eodem gradu
den&#x0169;tiatur Regi, si Metropolitanus collata Eccle-<-P>@@

<-P>się à fundatore, vel Patrono bona dilapidet, aut si-
bi vsurpet, quo denuntiauerat Metropolitano,
si Episcopus eadem culpa esset obstrictus, sed Me-
tropolitano denunciatur, vt corrigat: ergo &
Regi cum sub eadem ferè verborum forma
& Metropo litano & Regi denunciandum Sy-
nodus affirmet, dicens, Quod si talia Episco-
pus agere tentet, Metropolitano eius hæc insinuare
procurent: si autem Metropolitanus talia ferat,
Regis hæc auribus intimare non differant. Quare
hi iurisperiti eam interpretationem probant,
quam ad illum textum ibi tradunt Archidia-
conus & Bellarminus suprà: & Imola dicto capit.
qualiter, & quando de iudic. & Azor tom. 1. lib. 5.
ca. 4. quæst. 2. ad finem, vt nimirum procedat se-
cundum antequam illius temporis cōsuetudinem,
quo Cōcilium Toletanum nonum coactum fuit:
iam tame&#x0303; eam antiquatam, & abrogatam esse no-
uis Romanorum Pontificum constitutionibus, vt
constat ex cap. decernimus, cap. at clerici, capit.
clerici, cap. qualiter, & quando de iudiciis. Aliis
verò prima interpretatio magis arridet, quia non
code&#x0303; gradu Regi, & Metropolitano culpa Eccle-
siastici, dilapidantis Ecclesiæ bona, denuntiari
præcipitur: Regi enim denunciatur tamquam im-
potenti ad causas Ecclesiæ iudicandas: Metropoli-
tano verò quasi potenti eas iudicare: ea verò tem-<marginalia>Quando Cō-|cilium Tole-|tanum habi-|tum fuerit.</marginalia>
pestate, qua Concilium nonum Toletanum coa-
ctum fuit, non fuisse more comparatum, vt Re-
ges politicam iurisdictictionem in Ecclesiasticos
exercerent, suadetur. Quoniam habitum est anno
salutis. 655. Tunc autem omnia, quæ pro li-
bertate Ecclesiastica habita ex Gregorio pro-
duximus constituta erant, cùm Iustinianus, Gre-
gorium, Gregorius autem ætate præcesserit Re-
cesuintum Regem, cuius regni anno septimo
Concilium illud celebratum est, vt ex eius epigra-
phe constat. Et confirmatur; nam Gregorius lib.
9. regis. c. 54. ad Ianuarium Defensorem Hispaniæ
scribens Iustiniani constitutiones de libertate Ec-
clesiastica disserentes commemorat. Et 3. Dialo-
gi, ca. 31. Leandro Episcop. Hispalensi, Recha-
redum Regem ab eius Patre Leouigildo in or-
thodoxa Religione instituendum, traditum fuisse
asseuerat, eamque adeò obnixè coluisse, vt nul-<marginalia>Leander &|Gregorius I.|Pontifex val-|de familiares.</marginalia>
lum, inquit Gregorius, in suo regno militare per-
mitteret, qui regni Dei hostis existere per Hæreticam
prauitatem non timeret: quare videtur in Hispania
ea omnia fuisse obseruata, quæ pro libertate Ec-
clesiastica à Gregorio statuta erant, Leandro pro-
currante, cui cum Gregorio à superioribus annis
familiaritas erat, & coniunctio animorum ma-
xima, vt constat ex epistolis Gregorij ad Leandr&#x0169;,
1. regist. cap. 41. & lib. 4. ca. 90. nec minori apud
Recaredum Leander gratia valuit, cùm Leandri,
& Fulgentij præceptis Recaredus confirmatus de
reuocanda in Hispaniam Catholica Religione
ab exordio Regni seriò cogitarit, cùm ergo Re-
caredus obierit anno 601. Recesuintus autem Al-
hindasuino Rege eius Patre consors declaratus sit
anno 648. quis iure affirmauerit Hispaniæ
mores adeò ab instituta Religione, & in Eccle-
siam pietate intra breuissimum tempus, scilicet
47. annorum, qui inter Recaredi Regis obitum, &
Recesuinti regni primordia intercessere, degene-
rasse, vt reges consuetudine obtinerent Ecclesia-
sticorum crimina vindicare? aut Recesuintum,
qui eo solemni Religionis amplificandæ studio<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0368.jpg/>
@@1@<SE368>352 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>flagrabat, sacerdotum iura, & libertatem violasse?
Quare præfati affirmāt persuadere sibi non posse,
vt Cōcilij noni Toletani Patres culpā Ecclesiasti-
cor&#x0169; Regi enunciandam decernerent, vt pro illius
te&#x0303;poris cōditione vindicaret. Quin potius si in ea
sententia Patres essent interpretandi, necessariò
existimarem ab eisdem patribus Regi esse colla-
tam facultatem, vt sacerdotum dilapidantium bo-
na Ecclesiæ collata, culpas vindicaret, cùm pro-
pria authoritate non possent.</P>
<P>  Ad secundum, tantùm velle Isidor&#x0169;, Principes
veluti auxiliarios milites, pro Ecclesia esse debere,<marginalia>110</marginalia>
aduersus inobedientes Ecclesiæ præceptis, politi-<marginalia>Ad 2. arg.</marginalia>
ca potestate in eos animaduertentes, cum à Præ-
latis Ecclesię eorum auxilium fuerit imploratum,
vt colligitur ex illis Isidori verbis. Vt per eamdem
potestatem disciplinam Ecclesiasticam muniant;
& paucis interiectis, ipsamque disciplinam, quam
Ecclesiæ humilitas exercere non præualet, cerui-
cibus superborum potestas principalis imponat,
& vt venerationem mereatur, virtute potestatis
impertiat: & sanè in rebus Ecclesiasticis authori-
tatem non habent, nisi patientia, & permissione
sacerdotum iuxta Bonifacij VIII. extrauag. vnam
sanctam inter communes de maior. & obed. Ex-
tant etiam plures constitutiones, quæ de inuoca-
tione brachij sæcularis disserunt, cap. petimus, c.
istud 11. quæst. 1. capit. ab Imperatoribus 23. q.
3. cap. 1. de offic. ordina. capit. postulasti de ho-
micid.</P>
<P>  Ad tertium respondeo, male Caluinum refer-
re ex Theodoreto verba, & historiam Constanti-
ni. Constantinus Eusebium Episcopum Nicome-
diensem ob Arianam hæresim ab Episcopatu de-
positum, exilio posteà mulctauit: deinde dolet
Nicomedie&#x0303;ses ob societatem criminis Eusebium
vocare, monétque vt dilecto Episcopo fideli, &
integro ad veram Religionem traducantur. Tan-
dem seuerè se in plebem Nicomedie&#x0303;sem animad-
uersurum affirmat, si iterum redire velit ad Epis-
copos hæreticos à Concilio damnatos, & à pro-
priis sedibus deturbatos. Verba Constantini apud
Theodoretum hæc sunt, quòd si quis audacter ad
memoriam, & laudem pestium illarum, (scilicet Epis-
coporum Arianorum, quos Nicæna synodus dam-
nauit) exarserit, illius statim audaciam, ministri Dei,
hoc est, mea executione coercebitur.</P>
<P>  Ad quartum respondent Albericus, Salicetus,
& Fulgosus dict. l. addictos C. de Episc. audien.
aliique Iurisperiti legem illam abrogatam iam es-
se nouis Imperatorum constitutionibus superiùs
adductis, speciatim à Frederico auth. cassa C. de
sacros. Eccles. & auth. statuimus, C. de Episcop.
& clericis: cui sententiæ communi Doctorum cal-
culo probatæ subscribendum esset, si verum esset,
quòd ex illa l. addictos, interpretes deduxisse in
argumento dicebatur. Cæterum alij putant aliam
fuisse Imperatorum illorum sententiam, qui sic
dicunt, Ad Episcoporum sanè culpam, vt cætera,
redundabit, si quid fortè in capite regionis, in qua
ipsi populos Christianæ Religionis doctrinæ in-
sinuatione moderantur, ex his, quæ fieri hac lege
prohibemus, à monachis perpetrata esse cogno-
uerint, nec vindicauerint: volunt ergo ad Episco-
pos pertinere illius criminis punitionem. Neque
officiunt verba illa, nisi vsurpatio ista vindicetur, &
illa, ac si tanta clericorum, aut monachor&#x0169; fuerit auda-
cia, vt bellum potius, quàm iudicium futurum esse exi-<-P>@@

<-P>stimetur, ad clementiam nostram commissa referatur,
vt arbitrio nostro mox seuerior vltio procedat. Respon-
det enim lege illa vniuersè omnibus interdictum
esse, nō solùm clericis, & monachis, sed etiam lai-
cis, ne addictos supplicio vindicent, aut ad soc&#x0169;
p&#x0153;nę pergentes reos teneant, ac defendant, vt ad
l. illā Baldus, & Paulus de Castro obseruarunt: c&#x0169;
igitur laici fuerint, qui addictos supplicio vindi-
cant, tunc quidem, nisi vsurpatio ista vindicetur
iudicibus, qui primates officij in illa l. appellātur,
Imperatores decernunt plectendos esse. Vel sen-
sus est, reos ipsos à clericis, & monachis defensos,
seuerius ab Imperatore plectendos esse.</P>
<P>  Obseruant tamen Victoria, & Sotus: Victo. re-<marginalia>111</marginalia>
lict. 1. de potest. Eccles. quæst. fin. num. 8. Sotus 4.
d. 25. quæst. 2. art. 2. quos citat & sequitur Mo-
lina, tom. 1. de iust. tract. 2. disp. 31. postrema 4.
con. Si clericorum libertas in manifestam cederet
Reip. pernicie&#x0303;, clericis impunè vacantibus in lai-
corum cædes, summique Pontifices admoniti ad-
hibere nollent remedium: posse equidem princi-
pes sæculares suis subditis consulere, nihil immu-
nitate, & priuilegio clericorum impediente. Quo-
niam Resp. ciuilis est sibi ipsi sufficiens, quocirca
quemadmodum propria auctoritate potest seip-
sam defendere, & seruare indemnem à quacum-
que alia Rep. sæculari, sic etiam ab Ecclesiasticis.
Meritò autem admonent Victoria suprà, num. 9.
Sotus suprà: inquit Molina potestatem hanc esse
apud Principem, non verò apud iudices & Magi-
stratus, & idcircò nefas illis esse propria auctori-
tate agere contra Ecclesiæ libertatem, & Ecclesia-
sticas leges, vel ciuiles ea in re infringendo, aut
clericos capiendo, vel malefactores extrahendo
de Ecclesiis, vel aliqua alia ratione leges trāsgre-
diendo, tametsi vim vi repellendo cum modera-
mine inculpatæ tutelæ suos ab Ecclesiasticis tuta-
ri, ac defendere possint.</P>
<P>  Idem docent Guillielmus Benedictus, c. Rainu-
tius verbo vxorem num. 454. Aufrerius de potest.
sæculari super Ecclesiasticas personas, regula 2.
Nauarr. cap. cum contingat de rescriptis, reme-
dio 1. vers. 1. Simancas de Cathol. institutio. cap.
42. num. 32.</P>
<P>  Sed casus isti sunt ferè Metaphysici, & morali-
ter contingere non possunt, quia clerici non ha-
bent tantam potestatem in Rep. & vel à suis iudi-
cibus reprimi, ac puniri poterunt: vel Papa con-
cedet Principibus facultatem, vt per suos mini-
stros id faciant.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO X.
An Ecclesiastici legum ciuilium p&#x0153;nis ab Ecclesiastico
iudice puniri debeant.</Z>
<P><INI5>P</INI5>Ars affirmans suaderi potest, quia<marginalia>112</marginalia>
rationi consentaneum videtur, vt
quando p&#x0153;næ illæ non dedecent
clericos, illis à suo iudice subiician-
tur, sic enim quibus fient similes in
culpa, erunt similes in p&#x0153;na.</P>
<P>  Nihilominus Vazquez disp. 167. cap. 4. num.
30. & alij nonnulli Theologi secuti Couarruuiam
in pract. cap. 33. num. 7. & alios, quos ipse recen-
set, existimant, clericos non esse puniendos ne-
cessariò p&#x0153;na Iegibus ciuilibus constituta, etiamsi<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0369.jpg/>
@@1@<SE369>Disput. XIV. Sectio XI. 353
<duolan 2><-P>cum eorum statu non pugnet, nam lex ciuilis p&#x0153;-
nam ordinariam assignans, non potuit clericos ad<marginalia>Clerici non|sunt puniendi|p&#x0153;na legibus|ciuilibus sta-|tuta necessa-|riò.</marginalia>
eam obligare: non enim habent laici potestatem
saltem coerciuam, & punitiuam comparatione
clericorum. Quamuis Iudices Ecclesiastici pos-
sint, p&#x0153;nam lege ciuili constitutam transgressori-
bus clericis infligere. Alij verò prædictam sen-
tentiam, si de obligatione ex obedientia intelligi-
tur, veram censent: quia clerici non tenentur ex
obedientia ciuiles leges seruare: ergo nec iudices
Ecclesiastici tenentur ex obedientia clericos iuxta
ciuiles leges punire: secus si de obligatione natu-
rali: nam cùm ratione naturali teneantur clerici
seruare leges ciuiles, quæ eorum statum non de-
dece&#x0303;t, ita & iudices Ecclesiastici teneb&#x0169;tur p&#x0153;nas
imponere clericis legibus ciuilibus pro communi
bono decretis, quæ cum statu clericor&#x0169; non pu-
gnant, quando per canones nulla p&#x0153;na decreta
est: si enim decreta esset, illa deberet imponi,
omissa p&#x0153;na per ciuilem legem statuta. Nā quod
à Celestino. III. statutum est ca. quod clericis de
iudic. vt causæ pecuniæ clericorum secundum iu-
ris canonici decreta, definiantur, hoc idem de aliis
causis potiori ratione asserendum.</P>
<P>  Ego verò existimo nulla ratione iudicem Ec-
clesiasticum teneri ad infligendum clericis violā-
tibus leges ciuiles easdem p&#x0153;nas, quas ille sæcu-
laribus ipsarum violatoribus imponit, quia decet
cum clericis mitius agere ob conseruationem sta-
tus Ecclesiastici, & ita vsu seruari videmus etiam
in p&#x0153;nis statutis pro violatione legum naturali&#x0169;.
Adde, si verum esset, quòd clerici non obligantur
directè legibus ciuilibus, quia secluso scandalo nō
peccarent mortaliter eas violando, non debere
illis imponi graues p&#x0153;nas, vt superiùs dict&#x0169; est.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO XI.
An exemptio, quam Ecclesiastici habent quoad forum,
tributa, & alia, competat illis iure diuino.</Z>
<P><INI5>I</INI5>N primis supponendum est, Ecclesia-<marginalia>114</marginalia>
sticos quoad forum, in Ecclesiasticis
& ciuilibus, exemptos esse à ciuili iu-
risdictione: item à p&#x0153;nis legum ci-
uilium, item à legibus ciuilibus, in
iis, quæ ad res Ecclesiasticas pertine&#x0303;t. Quæ omnia
ex superioribus constant, & ex tota 11. quæst. 1.</P>
<P>  Secundò supponendum est, esse etiam à vecti-<marginalia>2. Suppos.</marginalia>
galibus, & aliis tributis impositis, & imponendis<marginalia>Prob. 1.</marginalia>
exemptos: vt patet primò ex cap. quamquam, de
censib. in 6. & Concilio Viennensi, Clem. Præsen-
ti, de censib. cap. aduersus, cap. non minùs, de im-
munit. eccles. auth. item nulla, C. de episc. & cler.
l. sancimus, 2. C. de sacros. eccles.</P>
<P>  De quo latè Syluester, & alij summistæ, verbo
immunitas, Lessius 2. de iust. cap. 33. dub. 3. quam-
quam si antequam res aliquæ ad Ecclesiasticos<marginalia>Res Ecclesia-|sticæ quibus|sint oneribus|subiectæ.</marginalia>
venirent, onus aliquod certum & inuariabile an-
nexum habebant, verbi gratia, aliquem sensum,
vel seruitutem debitam, vel onus reparandæ viæ
publicæ adiacentis, hoc etiam ab Ecclesiastica
persona præstandum est, cap. cum non fit, & cap.
pastoralis, de decimis, Syluest. immunitas, 1. num.
19. Lessius suprà.</P>
<P>  Secundò patet ex bulla cænę, vbi bona clerico-
rum à bonis Ecclesiæ distinguuntur, quod contra
Nauar. cap. 27. nu. 128. notat Lessius illa dub. 3. &
pro se adducit eundem Nauar. cap. 17. num. 202.<-P>@@

<-P>& rectè explicat Lessius, quomodò in bulla cænæ
excommunicantur, qui à clericis sponte dantibus
tributa accipiunt. Sa autem verbo clericus, nu. 18.
ait clerici patrimonium, etiam ad cuius titul&#x0169; quis
est ordinatus, non gaudere priuilegio bonorum
Ecclesiæ: quidam aiunt, quidam negant, sunt &
qui absolutè putent gaudere eius bona patrimo-
nialia. Ego dicerem, spectandum in his, quid vsu
sit receptum. Hæc Sa.</P>
<P>  Notat autem Lessius & bene, in quibusdam ca-<marginalia>115</marginalia>
sibus clericos non esse exemptos. Primò, si nego-
tiationem exerceant: tunc enim licitè ex eo quod
emunt, vendunt, aut deferunt negotiationis cau-
sa, possunt vectigalia exigi, c. quamquā, de censib.
quod Ecclesia concessit in odium negotiationis
clericis seuerè interdictæ, à qua si ter ab Episcopo
moniti non desistunt, perdunt quoad bona cleri-
cale priuilegium, cap. ex literis, de vita & honest.
cleric. ex quo glossa colligit clericos negotiatores<marginalia>Clericorum|negotiantium|p&#x0153;na.</marginalia>
ante trinam monitionem non teneri in conscien-
tia soluere vectigal, quia gaudent priuilegio cleri-
cali vsque ad trinam monitionem. Hoc tamen
quamuis à Lessio non limitetur, credo limitand&#x0169;,
vt non teneatur soluere de aliis, secus de illis, qui-
bus negotiatur.</P>
<P>  Secundò, si possessio aliqua habebat onus ali-
quod perpetuum, & inuariabile annexum, ante-
quam veniret ad ius Ecclesiæ, vel Ecclesiastici, vt
suprà dictum est.</P>
<P>  Tertiò, quando contributio facienda est æquè
primariò in vtilitatem clericorum, ac laicorum,
verbi gratia, pro reparatione aggerum, ne flumen
vicinos agros clericorum, & laicor&#x0169; inundet. Non
potest tamen tunc per se potestas laica clericos
recusantes compellere, sed per Ecclesiasticā. Quod
si id commodè fieri non posset, putant quidā non
esse omninò improbandā realem executione&#x0303;: quia
in tali casu præsumi potest ratihabitio, seu tacita
lice&#x0303;tia summi Pontificis: sed tutiùs censet Lessius,
& ego omninò necessarium, vt hæc expressè ad
tales casus per Principes petatur: vide dicta. sect. 9.</P>
<P>  Ad reparationem autem pontium, viarum pu-
blicarum, murorum vrbis & similium, quę primò,
& principaliter spectant ad communitatem, non
tenentur clerici contribuere, vt communiter ca-
nonistæ docent, quia non tangit illos principali-
ter: sed solùm secundariò, vt sint membra commu-
nitatis. Alioqui nimis angustum &, prope nullum
esset in omnibus publicis priuilegi&#x0169; clericorum,
vt ait Lessius: Neque obstat lex ad instructiones
C. de sacros. eccles. Ad instructiones itinerum, pon-
tium&#xE8BF;&#x0301; etiam diuinas domos & venerabiles Ecclesias
libenter adscribimus: quia cùm sit contra immunita-
tem Ecclesiæ, vim non habet, nisi ab Ecclesia ap-
probetur, vt communiter doctores Theologi &
Canonistæ docent, excepto Lessio suprà: & patet
ex dictis sect. 9. & Syluestro immunitas, 1. nu. 20.
Multi tamen præsertim iuris ciuilis doctores pro-
pter l. citatam, contrarium tenent ex canon. Host.
glos. Card. & Ancaran. cap. non minus, de immun.
eccles. sed prior sententia verior.</P>
<P>  Quartò, quando laicorum facultates non suffi-
ciunt ad succurrendum publicæ necessitati, potest
etiam aliqua contributio imponi Ecclesiasticis.
Ad quod tamen olim requirebatur consensus Epi-
scopi, & clerici, cap. non minus, de immunit. eccle.
nunc verò summi Pontificis, vt patet in bulla c&#x0153;-
næ, eundem requirit Innocent. III. cap. aduersus,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0370.jpg/>
@@1@<SE370>354 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>de immun. eccles. nisi fortè periculum esset in mo-
ra: tunc enim non deberet Papæ consensus expe-
ctari, sed sufficeret consensus Episcopi, vt notant
Syluester & Lessius suprà, & alij relati sect. 9. Cō-<marginalia>Cōsensus Epi-|scopi non po-|test obligare|exemptos.</marginalia>
sensus tamen Episcopi non potest obligare exem-
ptos, vnde necesse est, vt hi quoque consentiant.
Posito autem consensu prælatorum, quorum est
consentire, tributum non exigitur auctoritate lai-
ca, sed Ecclesiastica, & ita omnes inferiores illo-
rum tenentur.</P>
<P>  His suppositis dico primò, summum Pontifi-<marginalia>116</marginalia>
cem iure diuino esse exemptum ab omni iurisdi-<marginalia>1. Con.</marginalia>
ctione Principum sæcularium, imò ab omni ter-<marginalia>Summus Pon-|tifex iure di-|uino ab omni|iurisdictione|Principum sæ|cularium, &|terrena pote-|state est exem-|ptus.</marginalia>
rena potestate, vt ait Molina tom. 1. de iust. tract. 2.
disp. 31. con. 4. videtur Driedonis 1. de libert. Chri-
stiana cap. 15. docentis, à nulla terrena potestate
posse extra hæresis casum iudicari, aut puniri, aut
interfici, etiamsi aliorum iudicio velit se submit-
tere. Idem videntur sentire alij, quos afferemus,
2. 2. quæst. 1. art. 10. asserentes extra casum hæresis,
à nemine posse deponi, aut puniri, eo quòd iure di-
uino ab omnibus sit exemptus. Consentit Victor.
relect. 1. de potestate Ecclesiæ: ad finem, seu quęst.
vlt. num. 9. cum Caiet. op. de potest. Papæ, cap. 27.
asserente, iure diuino à nemine pro quocumque
delicto posse interfici: ergo etiamsi Pontifex non
esset modò supremus dominus temporalis in suis
terris, sed earum temporale dominium esset, vt
olim, in aliquo Principe sæculari, non posset ab
illo puniri, aut leges vllas accipere, sed omninò es-
set sui iuris. Probatur, quia decentissimum erat, vt
saltem vnum Caput totius Reip. Christianæ, cui
sæculares Principes subesse debeant, hanc exem-
ptionem haberet ex Christi institutione: præser-
tim cum, vt dicemus, per suam potestatem exime-
re posset Ecclesiasticos à potestate Principum sæ-
cularium Ecclesiæ subditorum. Confirmatur, quia
Christus talem immunitatem habuit, vt Molina
superiori disp. 28. ostendit: ergo verisimile est suo
Vicario eam reliquisse. Quod significatur Mat. 17.
vbi postquam cap. 16. summum Pontificatum Pe-
tro promisit: publicanis tributum petentibus,
Christoq&#x0301;ue concludente, ergo liberi sunt filij, addi-
dit: vt autem non scandalizemus eos, vade ad mare, &
mitte hamum, &c. da eis pro me & te, vbi solùm ra-
tione scandali iussit reddi tributumpro se, & Vi-
cario suo, reliquorum Apostolorum nullam men-
tionem faciens. Sic colligit Molina. Verum quia
ratio illa, ergo liberi sunt filij: saltem ad omnes Apo-
stolos teferenda videtur: ideò superiùs exposui-
mus, Apostolos fuisse à tributis liberos, quia erant
de familia Christi: sed hinc etiam colligere con-
clusionem licet, quoniam, si ij qui erant de familia
Christi, eo ipso erant diuino iure exempti à tribu-
tis, par est id credere de quocumque Christi Vi-
cario.</P>
<P>  Secundò dico, in causis merè Ecclesiasticis cle-<marginalia>117</marginalia>
rici diuino iure exempti sunt à ciuili, & laica po-<marginalia>2. Con.</marginalia>
testate, vt in creandis Episcopis, & sacerdotibus, in<marginalia>In causis me-|rè Ecclesiasti-|cis clerici di-|uino iure exe&#x0303;-|pti sunt à lai-|ca potestate.</marginalia>
distribuendis di&#x0153;cesibus, & par&#x0153;ciis, in causis in-
de emergentibus, & denique in iis omnibus, quæ
ex se ad solam spectāt Ecclesiasticam potestatem:
ita tenet Molina tom. 1. de iust. tract. 2. disput. 31.
con. 2. cum Soto, Victor. & aliis statim referendis,
Azor tom. 1. lib. 5. cap. 12. quæst. 1. Probat Molina:
quia potestas Ecclesiastica immediatè est à Chri-
sto tradita, ciuilis autem ortum habet à Deo per
Remp. solumq&#x0301;ue se extendit ad naturalia: ergo in<-P>@@

<-P>causis Ecclesiasticis, quæ potestatis Ecclesiasticæ
sunt propriæ, clerici iure diuino à potestate ciuili
exempti sunt. Vnde Apostoli sine vlla laicæ pote-
statis auctoritate, curam, & administrationem Ec-
clesiæ exercebant: eodémque modo perpetuò se
gesserunt eorum successores. Meritò ergo post
Vvicleff & Ioan. Hus in Concil. Constant. sess. 8. &
15. damnatos à Ioan. XXII. damnati sunt Marsi-
lius Patauinus, & Ioan. de Ianduno, qui, vt refert
Vict. relect. 1. de potest. Ecclesiæ, quæst. fin. num. 9.
Azor to. 1. lib. 5. cap. 12. quæst. 1. asserebant, Chri-
stum tributum soluisse non ex liberalitate, sed ex
obligatione & necessitate coactum, iuxta illud
Ioan. 19. nisi tibi datum esset desuper. Item ad Im-
peratorem pertinere, Papam corrigere, atque in-
stituere: & ab Imperatore emanasse sacerdotem
vnum esse maiorem alio in auctoritate, posseq&#x0301;ue
eam tollere, sicut eam contulit: neque à Papa, vel
tota Ecclesia puniri quemquam posse, nisi Impe-
ratoris auctoritate: contra quem Hæreticum vide
Pyghium 5. hierarchiæ. Eadem conclusio proba-
tur ex cap. si Imperator 96. dist. vbi Ioan. Papa in-
ter alia ait. Ad sacerdotes Deus voluit, quæ Ecclesiæ
disponenda sunt, pertinere, non ad sæculi potestates: &
ex insigni illo facto Constantini in Concilio Ni-
ceno, quod refertur à Ruffi. 1. hist. ca. 2. seu lib. 10.
Euseb. lib. 2. cap. 2. Theodoret. lib. 1. cap. 7. Niceph.
lib. 2. cap. 10. & 42. & lib. 7. cap. 32. Sozom. lib. 1.
cap. 16. Greg. 4. registri epist. 75. Nicol. 1. epistol. ad
Michael. Imp. & à Gratiano cap. sacerdotibus 11.
quæst. 1. cùm enim Episcopi libellos accusationis
quorundam contra alios ad Constantinum detu-
lissent, conuocatis illis dixit. Vobis dedit Deus pote-
statem iudicandi nos, vos verò ab hominibus iudicari
non potestis, libellosq&#x0301;ue omnes coram omnibus cō-
bussit. Ergo in Ecclesiasticis clerici iure diuino
exempti sunt à Principibus sæcularibus. Quocirca
ius patronatus, quod quidam habent, à Pontifice
acceperunt. Idem est de iure sepulturæ, de iure exi-
gendi pensiones beneficiis impositas, & de aliis
huiusmodi iuribus Ecclesiasticis. Et licet Caietan.
tom. 1. op. 1. de potest. Pap. cap. 27. Victoria relect.
1. de potest. Eccles. quæst. vlt. num. 3. Sotus 4. dist.
25. quæst. 2. art. 2. Driedo 2. de libert. Christiana
cap. 2. asserant, si summus Pontifex Ecclesiastica
potestate in Ecclesiæ perniciem abuteretur, con-
ferendo Simoniacè Ecclesiastica beneficia, &c.
posse Principes sęculares ei resistere, denegareq&#x0301;ue
possessionem beneficiorum sic electis. Quod ve-
rum, sed non nimis extendendum ait Molina su-
prà, vide ill&#x0169;. Vide etiam Azor qui addit, Princi-
pem sæcularem non posse clericis præcipere, vt
arma tractent, aut alia sæcularia factitent: quia de
iure diuino est, clericos sacris vsibus consecratos
profanis, & ciuilibus rebus perpetuò implicari
non posse.</P>
<P>  Dico tertiò, non omnis exemptio clericorum<marginalia>118</marginalia>
est de iure diuino, sed seclusa alia exemptione, ita<marginalia>3. Con.</marginalia>
essent subditi Principibus sæcularibus, vt Princi-
pes non peccarent saltem contra iustitiam, de cau-
sis eorum temporalibus cognoscendo, delicta eo-
rum puniendo, tributaq&#x0301;ue ab illis exigendo. Est
communis Theologorum, præsertim rece&#x0303;tiorum,
Molinæ suprà, con. 3. 4. & 5. Vict. relect. de potest.
sub finem, seu quæst. 6. propos. 2. num. 3. Salon 2. 2.
quæst. 67. art. 1. controu. 1. con. 4. Bannes eodem
art. Bellarm. 1. de cleric. cap. 28. Ioan. Medin. C. de
rest. quæst. 15. Soti 4. d. 25. qu. 2. art. 2. con. 3. 4. & 5.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0371.jpg/>
@@1@<SE371>Disput. XIV. Sectio XI. 355
<duolan 2><-P>Couar. in pract. cap. 31. num. 2. con. 1. & lib. 2. var.
cap. 20. cum Pet. Ferra. in practicis de confessione
§. plenum, Alciat. cap. cùm non ab homine de iud.
Innoc. cap. 2. de maior. & obed. Nauar. cap. 27. nu.
219. Caiet. excommun. cap. 31. & 37. Lessij suprà,
dub. 4. Driedonis 2. de liber. Christia. cap. 2. Suarez
opusc. de legib. Ioan. Garsia. de nobilitate, gloss. 9.
num. 14. Palac. 4. dist. 25. disp. 3. con. 3. Ledes. 2. p. 4.
qu. 20. art. 4. vers. hæsitabis, con. 2. & 3. & D. Thom.
in id Rom. 13. Ideo enim tributa præstatis, ait exem-
ptionem Ecclesiasticorum à tributis, habere ęqui-
tatem, non tamen esse de necessitate, quasi sit de
iure diuino. Videtur etiam Henrici quodlib. 9. q. 1.
dicentis, habent clerici immunitatem exactionum
sæcularium statutis Papæ, & Imperatorum. Si cre-
deret esse de iure diuino, id non taceret.</P>
<P>  Tametsi Panor. cap. 2. de maior. & obed. ac ali-
bi, & quidam alij, clericos quoad personas suas &
bona iure diuino à laica potestate exemptos esse:
ita tenet Azor tom. 1. lib. 5. cap. 12. quæst. 1. citans
pro se Innoc. cap. 2. de maiori. & obed. vbi ait, cle-
ricos exemptos esse vel Imperatorum priuilegio,
vel potius iure diuino, vel saltem Pontificio. Vnde
ait male citatum Alciatum, in quo primam opi-
nionem se non inuenisse ait Azor, & pro sua citat
etiam Hostien. cap. 2. de maior. gloss. cap. si Impe-
rator, dist. 96. verbo discuti, & cap. quamquam, de
censib. in 6. verbo diuino, Ioan. And. Dom. Archid.
Ancaran. & Franc. cap. quamquam de censib. in 6.
Panorm. Felinum, Decium, Butrium, cap. Ecclesia
S. Mariæ, de const. Card. cap. perpendimus, oppos.
7. de sent. excommun. Rotam in antiquis decis. 10.
de consuet. Aufrer. clem. 1. de offic. ordin. vers. ad
quæstionem, Roman. sing. 419. Roch. Curt. cap. fi.
de consuet. Rebuff. in concordat. Rub. de protect.
Almain. de potest. eccles. cap. 8. propos. 3. ad finem,
Angelum immunitas num. 33. vers. 11. vbi dicunt,
cam sententiam esse veriorem.</P>
<P>  Conclusionem tamen, eius auctores probant<marginalia>119</marginalia>
primò, quia nec ex sacris literis, nec ex traditione,<marginalia>Prob. Concl.</marginalia>
neque ex naturali ratione, neque ex Patrum testi-<marginalia>1. prob.</marginalia>
monio talis exemptio probari potest. Nam quòd
aliqui adducunt ex Genes. 47. de Ioseph, qui ter-
ram omnem Ægypti tributariam fecit Pharaoni,
præter terram sacerdotum, non est ad rem, vt ait
Molina: nam benefice&#x0303;tia regis postulante id recta
ratione fuit fact&#x0169;. Quod verò adducunt ex Matth.
17. Ergo liberi sunt filij. solùm probat de Christo,
vel ad summum de Apostolis, & de summo Pon-
tifice, vt ait Molina, & superiori con. diximus. Id
verò Psal. 104. vel 114. Nolite tangere Christos meos:
solùm probat ministris Dei iniuriam non esse ir-
rogandam, in quibus etiam sæculares Principes
intelliguntur.</P>
<P>  Secundò probatur conclusio: quia clerici initio<marginalia>2. Probat.|Clerici initio|nascentis Ec-|clesiæ fuerunt|subiecti ter-|renis potesta-|tibus.</marginalia>
nascentis Ecclesiæ, erant subiecti Principibus sæ-
cularibus, vt colligitur ex Paulo ad Rom. 13. Om-
nis anima potestatibus sublimioribus subdita sit, vbi
etiam comprehenduntur clerici. Nam vt glos. ait,
cùm dicitur omnis anima, nullus excipitur (scilicet
præter Christi Vicarium) & Chrysostomus ibi
ait. Ostendens ista omnibus imperari, & sacerdotibus &
Monachis, nō solùm sæcularibus, quod declarat, cùm di-
cit, omnis anima: etiamsi Apostolus sis, si Euangelista, si
Propheta, siue quisquis tandem sit: & Theodoretus,
siue est sacerdos quispiam, siue antistes, siue monachus, iis
cedat, quibus sunt mandati magistratus: & Theophy-
lactus, instituens omnem animam, siue sacerdos sit, vel<-P>@@

<-P>Monachus, vel Apostolus, subiici Principibus. Similia
dicit Oecumenius.</P>
<P>  Nec dici potest, id solùm vitandi scandali gra-
tia præceptum esse. Nam Apostolus effectum re-
fert in ordinationem diuinam tāquam in causam,
dicens. Nam qui potestati resistit, Dei ordinationi re-
sistit. Additq&#x0301;ue, eos esse Dei ministros, & idcircò eis de-
beri tributa. Ergo clerici tributa deberent, nisi hu-
mana aliqua potestate essent posteà exe&#x0303;pti. Cōfir-
matur ex Act. 25. vbi Paulus ait: Ad tribunal Cæsa-
ris sto, vbi oportet me iudicari, & 1. Pet. 2. legimus de-
bere omnes subiici Principibus etiam discolis, &
Matth. 22. Reddite quæ sunt Cæsaris, Cæsari, &c.</P>
<P>  Tertiò, quia olim Ecclesia ex agris suis tributa<marginalia>3. Probat.</marginalia>
soluit etiā Imperatoribus Christianis. Vnde Am-
brosius cap. si tributum 11. quæst. 1. Si tributum pe-
tit Imperator, non ei negamus: agri Ecclesiæ soluant
tributum. Et Vrbanus cap. tributum 23. quæst. 8.
Quod in ore piscis inuenitur, pro Petro & Domino da-
ri iubetur: quia de exterioribus Ecclesiæ, quod constitu-
tum antiquitus est, pro pace, & quiete, qua nos defensa-
re debent, Imperatoribus persoluendum est.</P>
<P>  Quartò, quia Ecclesiastici, qui in Repu. infide-<marginalia>4. Probatio.</marginalia>
lium commorantur, tenerentur tributa præstare
Principibus illius Reip. quippè cùm Principes illi
non minus in eor&#x0169; bonum, quàm aliorum, Remp.
administrarent, ac defenderent, quare cum priui-
legio illorum Principum non essent exempti, &
summus Pontifex potestatem in eam Remp. non
haberet, vtpote Ecclesiæ non subiectam, tenentur
in foro conscientiæ tributa soluere; Quin potiùs
tam in causis ciuilibus quàm criminalibus subie-
cti essent Principibus illius Reip. vt Albertus Py-
ghius 5. eccles. hierar. cap. 7. rectè affirmauit, vt ait
Molina suprà: ergo nil mirum si stando in iure di-
uino ea teneātur soluere Principibus Christianis.</P>
<P>  Quarta conclusio, exemptio illa quodammo-<marginalia>120</marginalia>
dò, seu quadam ratione est de iure diuino, quam-<marginalia>Exe&#x0303;ptio hæc|quodammodo|est de iure di-|uino.</marginalia>
uis simpliciter solùm sit de iure humano, canoni-
co, & ciuili. Ita Molina illacon. 4. & 5. Lessius ilia
dubit. 4. num. 30. Bellarminus, Sotus, Victo. Ledes.
Palac. Ioan. Med. Salon, Bannes, & Couarr. suprà.
Probatur, quia Pōtifex à Deo immediatè potesta-
tem habet faciendi eiusmodi exemptionem: imò
& præceptum illam faciendi, quando commodè
fieri possit: quod etiam pręceptum habent sæcula-
res Principes, sunt autem tres causæ illius pote-
statis, & præcepti.</P>
<P>  Prima, quia Ecclesiastici peculiari modo sunt
diuinis rebus mancipati, & consecrati: atqui con-
tra reuerentiam Deo debitam est, si id, quod se-
mel Deo consecratum est, tractetur tanquam pro-
fanum. Hinc Dauid ne defensionis causa ausus
vmquam fuit lędere Saulem, quia vnctus erat Do-
mini: quæ tamen vnctio erat in Regem, non in
sacerdotem, & solùm erat vmbra vnctionis, &
sanctificationis Ecclesiasticorum.</P>
<P>  Secunda, quia Ecclesiastici sunt pastores, patres,
& iudices sæcularium in spiritualibus: atqui inde-
corum, & contra reuerentiam est, vt quis iudicet
suum pastorem, licet in alio genere, & filius patre&#x0303;,
& qui fuit reus iudicem, maximè si alia commoda
ratio iniri potest: & hęc in diuerso genere punien-
di facultas occasione&#x0303; tribuit mutuæ vindictæ sub
prætextu iustitiæ, & mater esset discordiarum &
scandalorum, dum quisque in suo genere alium
punire vellet.</P>
<P>  Tertia, & si Principes ab iniuria clericos defen-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0372.jpg/>
@@1@<SE372>356 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>dant, & curent, vt temporali tranquillitate fruan-
tur: tamen ipsi eos in spiritualibus & temporali-
bus, prosunt sæcularibus per orationes, sacrificia,<marginalia>Ecclesiastici|quantùm pro-|sint sæculari-|bus principi-|bus.</marginalia>
& alia pia suffragia, per Sacramenta, prædicatio-
nes, lectiones, gubernationem, exempla &c. non
mirum ergo si spiritualia seminantes, vt inquit
Paulus, temporalia metant: si non alligetur os bo-
ui trituranti: si à tributorum oneribus liberentur:
quod maximè procedit in Religiosis, qui suas fa-
cultates, & spes sæcularibus ipsis reliquerunt. Vn-
de Constantinus & Constans concedentes cleri-
cis, & Religiosis perpetuam securitatem ab one-
ribus personalibus addunt, scientes magis Reli-
gionibus, quàm officiis ex labore corporis, vel su-
dore, nostram Remp. contineri, cap. in qualibet,
23. quæst. 8. maximè autem hoc expedit hac etiā
ratione, quia si religiosi & clerici tributa pendere&#x0303;t
quod illa via amittunt, deberent sæculares alia
compensare: vt sustentari possent, sic Deus Num.
18. dedit decimas sacerdotibus, quibus sustenta-
rentur. Et cùm minus communiter delinquant,
quàm sæculares, & suos proprios habeant iudices,
non indigent iudicibus sæcularibus, à quibus co-
e&#x0308;rceantur, & puniantur, & alioqui ad diuersa tri-
bunalia distracti, & simul in multis se defenden-
tes, non possent diuinis rebus liberè vacare, vt eo-
rum institutum postulat. Quæ rationes maiorem
vim in sanctimonialibus habent.</P>
<P>  Secundò, probatur exemplo Ioseph, qui totam<marginalia>Ioseph totam|terrā Ægypti|fecit tributa-|riam, excepta|terra Ægipti.</marginalia>
terram Ægypti fecit tributariā, vt penderet quin-
tam partem fructuum præter terram sacerdot&#x0169;,
quibus etiam ex publico cibaria dabantur. Vnde
colligit Vrbanus C. tributum 23. quæst. 8. agros
Ecclesiæ non esse Imperatoribus subiiciendos, &
1. Esdræ 7. Artaxerxes vult, sacerdotes, Leuitas, &
alios templi ministros à vectigalibus esse immu-
nes: nam dignitas, & functio sacerdotum noui
Testamenti incomparabiliter est sublimior, &
Reip. vtilior. Vnde religio, obseruantia, & grati-
tudo magis obligat, vt à tributis eximantur, & à
tribunalibus sæcularium. Quod etiam ex illo Cō-
stantini facto confirmatur.</P>
<P>  Et in hoc sensu accipiendi sunt Panormitanus<marginalia>Exemptio cle-|ricorum quo-|modo sit de|iure diuino.</marginalia>
suprà, & alij Doctores asserentes eiusmodi exem-
ptionem esse de iure diuino, scilicet originaliter,
primordialiter, seu initiatiuè, aut inchoatiuè,
quod expressè habetur cap. quamquam de censi-
bus in 6. & insinuatur capit. non minus deimm.
Eccles. cap. Si Imperator dist. 96. & ca. nimis de
iureiurando, vbi Innoc. III. in Conc. Lateran. ait,
nimis de iure diuino quidam laici vsurpare nituntur,
cum viros Ecclesiasticos nihil temporale obtinentes ab
eis, ad præstandum sibi fidelitatis iuramenta compell&#x0169;t,
& Trid. ses. 25. de reform. cap. 20. ait, personarum
Ecclesiasticarum immunitatem Dei ordinatione, &
canonicis sanctionibus constitutam esse. Quamuis dici
posset Dei ordinationem in hoc testimonio refe-
rendam esse ad immunitatem in spiritualibus, quā
diximus, simpliciter esse de iure diuino. Sic etiam
potest intelligi Concilium Laterane&#x0303;se sub Leone
X. ses. 9. vers. & cùm à iure, vbi sic legimus: & cùm
à iure tam diuino quàm humano laicis potestas nulla in
Ecclesiasticas personas attributa sit. Vel vtrumque
Concilium Lateranense intellige, vt laici in cle-
ricos iure diuino non habeant potestatem ab illis
inseparabilem, & a Romano Pontisice indepen-
dentem. Pontifex enim, poterit omnem potesta-
tem in Ecclesiasticos laicis auferre. Et iuxta hæc<-P>@@

<-P>possunt explicari cap. continua, cap. præsertim, c.
placuit, 3. cap. relatum 11. quæst. 1. Gratianus,
capit. futuram 12. quæst. 1. capit. conuenior 23.
quæst. 8.</P>
<P>  Secunda pars conclusionis, nempè clericos re-<marginalia>121</marginalia>
ipsa exemptos esse iure canonico, & ciuili, patet
ex iuribus initio citatis, cap. in qualibet, ca. secun-
dum canones, cap. Sancitum, 23. quæst. 8. & 11. q.
1. per multa capita, cap. at si clerici, cap. clerici, c.
qualiter, de iudic. vbi aduerte primò cum Lessio,
Victoria, Soto, Couarr. Molina, & Palac. toto te&#x0303;-
pore, quo Imperatores fuerunt Ethnici, clericos
in temporalibus fuisse illis subiectos, sicut laicos.
Quia neque principes eos eximebant, cum eorum
dignitatem non agnoscerent; neque summus Pō-
tifex, cùm non posset commodè. Postquam autem
c&#x0153;perunt esse Christiani, sensim eos c&#x0153;perunt
eximere. Primùm Constantinus lege lata exe-<marginalia>Imperatores|qui & quales|immunitatem|clericis conces-|serunt.</marginalia>
mit eos ab oneribus personalibus, refertur, c. con-
uenior 23. quæst. 8. & à publici census solutione,
vt testatur Sozomenus, 1. histor. cap. 8. In cæteris
tamen māsere subiecti. Deinde à Iustiniano fue-
runt exempti in causis ciuilibus pro Prima instan-
tia solùm: in criminalibus tamen reliquit eos sub
iudice sæculari: vtpatet ex nouella, 83. & 123. Vide
Gelasium cap. siquis clericum 11. quæst. 1. Multa
tamen vsurparunt sibi isti Imperatores in causis
Ecclesiasticis, quæ iure diuino sunt omninò exe&#x0303;p-
tæ. Idem concessit immunitatem à quibusdam
tributis, l. sancimus, 2. Cod. de Sacros. Eccles. à
posterioribus principibus omninò exempti fuere:
eaque exemptione multis sæculis, consensu totius
orbis sunt potiti. Et à successoribus reuocari non
potest. Primò, quia fuit absoluta, & perpetua ex
mente concedentium: omnis autem donatio, vel
exemptio facta communitati in perpetuum, est
irreuocabilis. Secundò, quia fuit facta ad remune-
randa beneficia spiritualia, quæ regna percipiunt
ab Ecclesia. Tertiò, quia fuit facta principaliter ad
Dei honorem, sicut donatio agrorum, aut villar&#x0169;,
quæ offeruntur Ecclesiæ, eiusque ministris. Vnde
sicut esset sacrilegium repetere agros Ecclesiæ do-
natos: ita infringere clericorum immunitatem.
Quartò, quia orbis Christianus, à quo Principes
habent auctoritatem, cōsensit in hanc exemptio-
nem: quòd autem consensu regni semel est alie-
natum, repeti non potest. Quintò, quia Cōcilia &
Pontifices, qui sunt superiores principibus, eam
confirmant.</P>
<P>  Adde, etiamsi principes noluissent in hanc exe&#x0303;-
ptionem consentire: tamen Pontifices, & Conci-
lia habebant auctoritatem eam inducendi, vt
communiter docent Doctores, & probat Couar-
ruuias in practicis, cap. 31. num. 3. & 4. Quia ha-
bent potestatem à Christo statuendi, quod ad bo-
num hominum spirituale, & Dei honorem videa-
tur necessarium, aut valde expedie&#x0303;s, quale est hoc:
vt patet ex dictis: & quia valde vilesceret status
Ecclesiasticus, & res diuinæ, quas tractāt, si instar
laicorum ad iudices traherentur; & periret liber-
tas, qua in laicis instruendis, & corripiendis vti
debent: & laici etiam causas Ecclesiasticas facilè
ad se pertraherent. Accedit, quòd principes sunt
subditi Pontifici, sicut oues pastori: atqui superior
potest aliquem eximere à iurisdictione sui subditi,
præsertim quando recta gubernatio, & honor Dei
id postulat. Quòd si Pontifex potuit clericos exi-
mere à iurisdictione principum sæcularium: ergo<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0373.jpg/>
@@1@<SE373>Disput. XIV. Sectio XII. 357
<duolan 2><-P>& à tributis: quia tributa ob iurisdictionem pen-
duntur Ro. 13. Ideò necessitate subditi estote: non so-
lùm propter iram, sed etiam propter conscientiam: ideò
enim & tributa præstatis.</P>
<P>  Exemptione autem gaudent, ait Leonardus
Lessius suprà, dub. 5. omnes clerici sacrorum or-
dinum, beneficiarij, religiosi, & religiosæ. Est cō-
munis doctrina, teste Couar. in practicis cap. 31.
num. 5. Nam hi omnes statui Ecclesiastico firmi-
ter sunt addicti, vel actu Ecclesiæ deseruiunt.</P>
<P>  Item clerici minorum ordinum & tonsuræ, si
non sunt coniugati, secundum canones sunt à tri-
butis liberi, licet beneficiarij non sint, neque Ec-
clesiæ deseruiant, ex ca. fin. de vita & honest. cler.
cap. quamquam, de censibus, in 6. & l. Presbyte-
ros C. de Episcop. & cler. Nec obstat Trid. ses.
23. cap. 6. de reform. quia loquitur solùm de pri-
uilegio fori, quo non possunt ad tribunal sæcula-
re pertrahi, quod priuilegium Concili&#x0169; non con-
cedit, nisi illis clericis primæ tonsuræ, vel minor&#x0169;
ordinum, qui aut beneficium Ecclesiasticum ha-
bent, aut clericalem habitum, & tonsuram defe-
rentes alicui Ecclesiæ ex mandato Episcopi deser-
uiunt, aut in seminario clericorum, vel in aliqua<marginalia>Clerici primæ|tonsuræ &|minorum or-|dinum quam|immunitatem|amiserint.</marginalia>
schola, vel vniuersitate de licentia Episcopi, quasi
in via ad maiores ordines versantur: longè tamen
consuetudine contraria clerici primæ tonsuræ, &
minorum ordinum, qui nec beneficium habent,
nec vlli Ecclesiæ deseruiunt, videntur hanc exem-
ptionem amisisse, etiamsi coniugati non sint: quia
iam à multo tempore vectigal soluunt sicut laici.
Ita Couarruuias num. 9. vbi in fine ait, se vidisse
litteras regias decernentes, vt clerici primæ ton-
suræ etiam non coniugati, cogantur soluere deci-
mam partem rei venditę. Quod tamen videtur es-
se contra ius Pontificium, cap. quamquam, de ce&#x0303;-
sibus in 6. Dices, non potest vmquam valere præ-
scriptio, aut consuetudo contra immunitatem, &
libertatem Ecclesiæ, vt expressè habetur in nouel-
la Frederici Imperatoris, quæ incipit, Cassa, & ir-
rita: & colligitur ex cap. causam, de præscrip. ca.
clerici de iudi. ergo consuetudine non potuit hoc
introduci. Respondeo, non posse valere inuito
Pontifice, secus ex eius libero consensu: qui præ-
sumitur, ob commoda Principum hîc interue-
nisse. Nam hæc consuetudo non est omninò à ra-
tione aliena, præsertim ob multitudinem talium
clericorum, quorum plerique ideò duntaxat cle-
tici fiebant, vt tributis eximerentur, absque vllo
animo ad Ecclesiasticum statum.</P>
<P>  Quod verò ad priuilegium fori attinet, talibus
clericis iuxta canones aliquos, & Tridentini for-
mam competens, non est credibile, Ecclesiam cō-
sentire, aut consensisse, vt possint eo per con-
trariam consuetudinem priuari: quia magis per
hoc dignitas status Ecclesiastici lęderetur, & prin-
cipibus nihil commodi accederet.</P>
<P>  Clerici coniugati non sunt exempti à vectiga-
libus, neque iure canonico, neque consuetudine:
vt rectè Couarruuias: quia duo tantum priuilegia
istis conceduntur, fori, & canonis, vt patet, capit.
vnico, de cler. coniug. in 6. Ad hoc tamen duo
requiruntur: primò vt duxerint virginem, & qui-
dem vnicam, secundò vt deferant tonsuram, &
vestes clericales. Quibus addit Tridentinum, vt
priuilegio fori non gaudeāt, nisi ab Episcopis ali-
cuius Ecclesiæ ministerio sint deputati. Hæc Leo-
nard. Lessius suprà, quæ amplius fortasse alio loco<-P>@@

<-P>elucidabimus.</P>
<P>  Quomodò autem percussores clericorum $unclear
excommunicati latè tractant Suarez tom. 5. Hi$unclear
golinus, & alij agentes de censuris, seu excommu-
nicatione, nec est à nobis hoc loco examinan-
dum.</P>
<P>  Sed circa illum locum Mat. 17. ergo liberi sunt<marginalia>122</marginalia>
filij, quem in secunda & tertia conclusione attuli-
mus, nota, ex mente Orige. Hierony. Euthym.
Theophylacti ibi, Augustini 1. quæstio. Euang. c.
23. Christum nomine filiorum naturales intelli-<marginalia>Christus verè|fuit naturalis|Dei filius.</marginalia>
gere, & quia ipse erat naturalis filius Dei, conclu-
dit se non debere tributum. Sic etiam interpreta-
tur D. Thom. 2. d. 44. quæst. 2. art. 2. ad 1. Bon.
art. 3. quæst. 1. ad 1. Dur. quæst. 4. ad finem ex eodem
principio scilicet, quòd ipse erat filius Dei, posset
probare se eximere posse Petrum, & alios quosli-
bet à tributis, & D. Thom. ac Bonauentura suprà
docent, Christum probare etiam voluisse paupe-
res, qui omnia propter Christum reliquer&#x0169;t, sicut
fecerunt Apostoli, non teneri ad solutionem tri-
buti: nimirum quia nec habent, vnde tributum
soluant, neque id quætere tenentur: sic etiam ex-
ponunt Richardus 2. dist. 44. art. 3. quæst. 1. ad 1.
Argentina quæst. 1. art. 4. Caiet. 2. 2. quæst. 104. ar.
6. quam expositionem probat Azor tom. 1. lib. 5.
cap. 12. quæst. 1. Sed ex ea non rectè infertur, cle-
ricos iure diuino esse immunes à tributis, neque
conuentus habentes proprium.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO XII.
Vtrum laici vi consuetudinis longi temporis potesta-
tem iudicandi, & puniendi clericos
habere queant.</Z>
<P><INI5>D</INI5>E hac re latè Azor tom. 1. lib. 5. ca.<marginalia>123</marginalia>
12. quæst. 1. §. sed dubitari posset.</P>
<P>  Quidam affirmant, vbi contra di-
ctam exemptionem clericorum à
foro, vel tributis est aliqua consue-
tudo introducta, vim habere: quia res per quas
causas nascitur, per easdem dissoluitur. l. secundum
naturam ff. de regul. iuris: & quia consuetudo
mixta etiam in Ecclesiasticis vim habet.</P>
<P>  Hanc sententiam docet Couar. in pract. ca. 31.
Ioannes Garsia de nobilit. gloss. 9. num. 48. & se-
quentibus, sic Audientia Galleciana cognoscit via
ordinaria de aliquibus causis inter personas Ec-
clesiasticas, vt de possessione beneficij: huius co-
gnitionis meminit l. 10. lib. 3. nouæ compil. eam
defendit Ioan. Garsia suprà, num. 49. In Francia
etiam clerici conueniuntur in causis, & actioni-
bus realibus coram Iudice sæculari. Defendit Io-
ann. Faber §. fin. inst. de satisdatione numer. 20.
alios refert Garsia suprà, nu. 45. In Sabaudia qui-
libet clericus personaliter citatus coram prælato,
potest recurrere ad senatum, vt cognoscat de iu-
stitia, vel iniustitia citationis, vt si iniuriam facit,
reformetur, decis. Pedemontana per totam. An-
glię cum florebat Christiana religio, clerici litiga-
bant coram iudice sęculari in quibuscum que cau-
sis realibus & mixtis, & de personalibus ciuilibus
refert Couar. suprà, nu. 3. & non impugnat Gar-
sia suprà, n. 44. In Nauarra an delinquenttes gau-
deant immunitate iudicat Consilium Regium. In
Castella clerici & pręlati ministri Regis visitantur,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0374.jpg/>
@@1@<SE374>358 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>in tribunalibus, in quibus ministrant, & subiecti
sunt iurisdictioni regiæ, & pro meritis damnan-
tur ad p&#x0153;nam pecuniariam, & priuationem offi-
ciorum, idq&#x0301;ue in aliis pluribus regnis seruatur.
Probat Cassaneus in consuetud. Burgundiæ, ver-
bo iustitiæ in fine, Aufrerius Clem. pastoralis de
offic. ordinar. regul. 1. Fallen. 27. & 28. & in cō-
trouersiis, quæ sunt inter pręlatos & communita-
tes Ecclesiasticas, & sæculares: recurritur ad consi-
lium Regium, & licitum esse ex communi cōsen-
su & vsu probat Nauar. cap. nouit, de iudic. not.
3. num. 31. Vide Almai. de potest. laica cap. 3. & 5.
Couar. in pract. cap. 35. num. 3. vers. 5. Nauar. ca.
27. num. 70. Guilliel. de Benedicto cap. Raynu-
tius verbo, & vxorem nomine Adelasiam, decisio
ne 2. & quidam alij recentiores Hispani, & Galli
plures afferunt casus, in quibus asserunt solere re-
gia prætoria clericorum, & Ecclesiarum causas ad
sua tribunalia reuocare, quem vsum plerique eo-
rum nituntur iure probare.</P>
<P>  De hac re, quæ magis pertinet ad iutisp. quam
ad Theologos, & ad 2. 2. in materia de iudice, &
ad bullam c&#x0153;næ, quàm ad præsentem materiam:
non vacat modò dicere, interim videatur Azor
suprà, qui alios refert.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO XIII.
An pueri amentes, & alij ratione carentes, teneantur
legibus humanis.</Z>
<P><INI5>D</INI5>Ico primò, pueros ante vsum ratio-<marginalia>124</marginalia>
nis nullis legibus teneri, Medina q.<marginalia>1. Cor.</marginalia>
94. art. 1. §. Sed dubium est, Victoria
& communiter omnes recentiores,
Azor tom. 1. lib. 5. cap. 11. quæst. 4.
dicens inter omnes conuenire, nec legibus astrin-
gi, nec teneri posse: quia non imperamus, nisi iis
qui præcepta intelligere, & eis parere possunt.</P>
<P>  Nec obstat primò, quod infantes si non bapti-
zantur, damnabuntur: hoc enim non est, quia ba-<marginalia>1. Obiectio.|Baptismus|pueris necessa-|rius necessi-|tate medij, nō|præcepti.</marginalia>
ptismus sit eis necessarius necessitate præcepti,
sed medij, vt ait Azor suprà, & Sotus 4. d. 5. q. 1. ar.
1. in principio.</P>
<P>  Nec obstat secundò, quòd infantes paruuli tem-
pore localis interdicti sepultura sacra priuantur.
Hoc enim non est, quia ipsi violent legem inter-
dicti, sed quia expedit, vt etiam, qui culpa carent,
sacra tunc sepultura priuentur, vt illi resipiscant,
qui causam dedere interdicto: consentit Azor
suprà. An verò qui pueros carentes vsu rationis
tempore interdicti ad diuina officia admittunt,
peccent, dicam con. 4.</P>
<P>  Neque obstat tertiò, quod ignorantia non tol-
lit obligationem, & vinculum, licet excuset à pec-
cato: ergo licet pueri, & amentes non peccent
contra leges; ipsis tamen tenentur. Respondent
Medina, & alij recentiores, pueros esse naturaliter
per se impeditos, ne lege&#x0303; cognoscāt, & ideò lex ad
illos nō dirigitur, neq; illos obligat: obligat tame&#x0303;
amentes, dormientes, inuincibiliter ignorantes, &
tempore promulgationis absentes, quia isti per se
loquendo legem intelligere possunt, & ei parere,
quamuis per accidens non possint. Sic catulus an-
te nonum, diem c&#x0153;cus non dicitur, quia eo
tempore per se & naturaliter videre non potest:
si tamen nouem diebus elapsis non videat, cæcus
dicitur. Aliqui autem præsertim canonistæ, aut<-P>@@

<-P>nominales dicunt, nullos istorum legibus obliga-
ri. Alij verò dicunt, omnes obligari in habitu, vel
in actu primo, non verò in actu secundo. Quæstio
est de nomine, & parui momenti.</P>
<P>  Tota difficultas est, quando incipiant pueri hu-<marginalia>125</marginalia>
manis legibus obligari: Soto 4. d. 12. quæst. 1. art.<marginalia>Soti opinio|refertur.</marginalia>
11. col. penul loquens de Eucharistia sic ait, Pueri
non obligantur hoc Sacramentum accipere vsque ad<marginalia>Pueri quando|ad recipiendā|Eucharistiam|teneæntur.</marginalia>
duodecimum annum, quando alijs tenentur Ecclesiæ
legibus: etenim licet paulò ante in rationis crepusculo
possint illud recipere: tamen ad obligandum ad Sacra-
mentum tam p&#x0153;nitentiæ, quàm Eucharistiæ maior ætas
requiritur, & eadem quæst. art. 9. in fine dixerat So-
tus, posse pueros recipere Eucharistiam cùm possunt
discernere inter bonum, & malum, atque adeò inter h&#x0169;c
cibum, & alios sæculares, quod pluribus accidit à de-
cimo vsque ad duodecimum annum. Ita docet Alens.
4. quæst. 49. memb. 5. Paludanus 4. dist. 9. quæst. 4. Ca-
iet. 3. part. quæst. 80. art. 9. Syl. Euch. 3. §. 5. imò ante
duodecimum annum posset viuacissimus puer idoneus
esse. Citra septennium verò non esset permittendus: quia
tunc vix rationis aurora ridere assolet. Et d. 18. quæst.
1. art. 3. in fine ait, de verbo illo, cap. omnis vtriusque
sexus postquam ad annos discretionis peruenerit, nihil
opus est disputare, non enim designat certum tempus, vt
duodecimum aut decimumquartum annum, sicut ad
contrahendum matrimonium. Sed cùm primùm puer
fuerit doli capax, sic scilicet, vt inter bonum & malum
discernere c&#x0153;perit, vt prudentium iudicio mortaliter
peccet. Et ratio est clara: nam cum necessitas præcepti
confessionis tam diuini, quàm Ecclesiastici ex eius ne-
cessitate ad salutem oriatur, cùm primùm homo necessi-
tatem salutis incurrit, tenetur etiam ad confessionem t&#x0169;
semel in anno, tum etiam in articulo mortis. Verum est
tamen, quòd vsque ad annum ætatis duodecimum Ec-
clesia per censuras neminem ad confessionem cogeret:
quia licèt nouerit, antea etiam posse peccare, vt cap. pue-
ris de delict. 1. puer. decernitur. Nam à septem annis, vbi
desinit infantia, & incipit pueritia, peccare possunt, suis
tamen præceptis & censuris non vult ante duodecimum
vel decimumquartum annum cogere, sed relinquit eos
sub diuino iure, & 7. iust. quęst. 3. art. 2. col. 4. ait, ante
annos pubertatis non teneri Ecclesiasticis Sacramento-
rum & ieiuniorum legibus, ac proinde nec voto, nisi cer-
tissimè constet habuisse vsum rationis sufficientem, quā-
do illud emisit. Tunc autem iuxta e&#x0169;dem Sotum, &
communem opinionem est rationis vsus sufficie&#x0303;s
ad votum, cùm sufficit ad peccatum mortale.</P>
<P>  In his locis sibi non satis constat Sotus. Nunc<marginalia>Sotus refelli-|tur.</marginalia>
enim ait præcepta Ecclesiæ pueros non ligare vs-
que ad duodecimum, vel decimumquartum
annum: nunc autem statim atque peccauerint
mortaliter teneri, etiam iure Ecclesiastico ad con-
fessionem; idque communiter cōtingere à septen-
nio. Nunc à decimo vsque ad duodecimum ann&#x0169;.</P>
<P>  Prætereà non reddit rationem, cur pueri statim
ac possunt decenter confiteri, & communicare,
non obligantur Ecclesię præceptis, vel etiam cen-
suris. Nam Ecclesia sub p&#x0153;nis quibusdam præce-
pit confiteri, & communicare omnes, cùm ad an-
nos discretionis peruenerint, cap. omnis vtrius-
que, & Episcopi præcepta ista non obseruantibus,
sæpe excommunicationem imponunt.</P>
<P>  Corduba in summa q. 40. Quinque dicit: pri-<marginalia>126</marginalia>
mò, Ecclesiam pro diuersis casibus, & materiis di-<marginalia>1. Cordub. e$unclear|ctum.</marginalia>
uersas ætates designasse, vt ad recipie&#x0303;dos ordines,
dignitates, & beneficia Ecclesiastica, ad habendam
vocem actiuam & passiuam in electionibus, ad<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0375.jpg/>
@@1@<SE375>Disput. XIV. Sectio XIII. 359
<duolan 2><-P>contrahenda sponsalia & matrimonia, ad emitten.
da vota solemnia, & ad alia huiusmodi, vt verbo
ætas, & aliis verbis tractant Syluest. & alij Sum-
mistæ.</P>
<P>  Secundò, puer etiam vltra septennium irregu-
laritatem non incurrit, nisi sit doli capax, & dis-
cernat inter bonum, & malum: si autem est doli
capax, licet hîc, & nunc ignoret inuincibiliter oc-
cisionem esse illicitam, & ita non peccet occiden-
do, fit irregularis: citat Syluest. homicidium, 3. qu.
1. part. 5. quæst. 2. part. 3.</P>
<P>  Tertium dict&#x0169;, Quando omnes personæ vnius
populi interdicuntur, ne adsint diuinis officiis, in-
terdicuntur etiam pueri, si sunt doli capaces, & ha-
bentes vsum rationis. Si verò non sunt doli capa-
ces, nec habent vsum rationis, possunt deferri, &
admitti ad diuina officia in terra non interdicta;
non autem in terra interdicta, quia non est eis iu-
re concessum, sumpsit ex Syluestro interdictum
2. quæst. 17. cui non omninò consentit Couar. cap.
alma, part. 2. §. 4. nu. 5. quia non distinguit, de terra
interdicta, vel non interdicta respectu eorum, qui
non sunt doli capaces. Item ait, eos, qui sunt doli
capaces, si non intelligant, ad Dei cultum & reli-
gionem pertinere Missam, & alia officia diuina,
posse ad illa deferri & admitti: quia tales, quātum
ad hoc cum pueris ratione carentibus deputari
debent.</P>
<P>  De Ecclesiastica sepultura dicunt Cordub. &<marginalia>Pueri inter-|dicti tenore à|sacra sepultu-|ra arcendi.</marginalia>
Couar. ibi, puerum etiam vsu rationis carentem
non posse in sacro sepeliri, vt superius etiam di-
xit Azor: quia nullo iure excipiuntur à præcepto
non tradendi corpora tunc sacræ sepulturæ. Vnde
Syuest. interdictum 5. quæst. 8. excipiens alios, non
excipit pueros.</P>
<P>  Hæc in tertio dicto contenta intelliguntur de
iure communi. Nam si pater, mater, vel alius con-
sanguineus pueri intra quartum gradum bullam
Cruciatæ habeat, poterit puer admitti ad diuina
officia, siue careat vsu rationis, siue non: Similiter
si bulla sumpta sit pro illo, poterit admitti ad diui-
na officia, & in sacro sepeliri, vt super bullam do-
cuimus.</P>
<P>  Quartum Cordubæ dictum est, Puer cùm venit
ad vsum rationis, qui communiter in septennio
cōtingit, potest peccare venialiter, & deinde mor-
taliter: quia vt docet Victoria relect. 2. de ven. ad
vsum ratio. num. 11. prius potest puer peccare ve-<marginalia>Priùs puer|potest peccare|venialiter,|quàm morta-|liter.</marginalia>
nialiter, quàm mortaliter, & priùs mortaliter in
vna materia quàm in alia: tamen ad peccat&#x0169; mor-
tale communiter incipit vsus rationis anno deci-
mo vel vndecimo in viris, in f&#x0153;minis aute&#x0303; octa-
uo vel nono, & ita vsque ad hanc ætatem Ecclesia
non obligat sub mortali & excommunicatione
ad confessionem, communionem, Missam, ieiunia,
& abstinentiam à cibis prohibitis: quamuis à sep-
timo anno obliget ius diuinum ad confessionem
in articulo mortis, & in aliis casibus. Pro hac sua
sententia citat Antoninum 2. part. tit. 9. cap. 18. §. 2.
Dominicum, Antonium de Butrio, Ancaranum,
Sotum 4. dist. 12. quæst. 1. art. 11. & dist. 18. quæst. 1.
art. 4. & 7. iust. quæst. 3. art. 2. sed quid Sotus his lo-
cis asserat, iam retulimus.</P>
<P>  Sed statim Corduba & sibi, & his auctoribus
aduersatur: Ait enim, quoad confessionem veriùs
sibi videri quod cum Richardo & aliis ait Sylue-
ster confessio 2. quæst. 5. Nauarrus cap. 21. nu. 33.
adueniente vsu rationis, nempe elapsis septem vel<-P>@@

<-P>octo annis communiter teneri pueros, & qui eo-
rum curam habent, interdum sub mortali, interd&#x0169;
sub veniali ad confessionem: non tamen incurre-
re excommunicationem, & alias iuris ecclesiastici
p&#x0153;nas vsque ad annum duodecimum. Sic enim
sonat cap. omnis vtriusque de p&#x0153;nit. & remiss. &
generalis Ecclesiæ consuetudo interpretatur. Et
quantùm ad communionem placent illi Nauarrus
cap. 21. num. 67. Caietanus & alij dicentes, consue-
tudinem (quæ generalis videtur in tota Ecclesia)
cognitam, & toleratam à prælatis, vt impuberes
non communicent statim post septennium: sed
f&#x0153;minæ duodecimo vel decimotertio anno; pueri
verò decimoquarto, vel decimoquinto, declarare
sic intelligendum esse, cap. omnis vtriusque, quia
vsque ad hanc ætatem non habent deuotionem
& reuerentiam, quam Eucharistia requirit, & sic
etiam intelligendum ius diuinum. Itaque ante hāc
ætatem, nec in articulo mortis debent Euchari-
stiam recipere, nisi paulò ante illam appareant si-
gna specialia sufficientis deuotionis, & reueren-
tiæ. In quo stare debent iudicio gubernantium ip-
sos, licet iam decimumquart&#x0169; vel decimumquin-
tum annum expleuerint: & ait concordare Sotum
4. dist. 12. art. 9. & 11. Syluest. Eucharistia, 3. q. 5. &
communem doctrinam.</P>
<P>  Sed quoad ieiunia ait Corduba, licet Panorm.
Rub. de obseru. ieiun. & alij canonistæ aliter sen-
tiant, tamen Victoria 2. 2. quæst. 147. artic. 4. cum
Theologis 4. dist. 15. melius sentit, secundùm con-
suetudinem à pręlatis & ab omnibus approbatam,
qui non expleuerunt vigesimumquintum annum,<marginalia>Qui non ex-|pleuerunt vi-|gesimumquin-|tum annum,|non tenentur|ieiunare.</marginalia>
non tenentur sub mortali ieiunare totā quadrage-
simam, & vigilias, sed partem prout magis, vel mi-
nus tali ætati appropinquauerint, iuxta Syluest.
ieiunium quæst. 6. Angel. & alios eodem verbo,
Nauar. cap. 21. num. 15.</P>
<P>  Et quantùm ad esum carnium in diebus prohi-
bitis, ait Corduba, consuetudinem vniuersalem in-
terpretari, peccare mortaliter qui post septimum
vel octauum annum edunt, & ratione vtuntur, &
non excusantur ignorātia præcepti: quamuis iuxta
cōsuetudinem patriæ, ouis, & carnibus pueri vesci
possunt, vt ait Caiet. 2. 2. quæst. 147. art. 8. Prædictis
ait concordare Pedrazam præcepto 3. §. 4. fol. 34.
Syluest. verbo ieiunium, quæst. 5. in fin. & 10. in
princ. Pan. & alios Rub. de obseru. ieiun. Victoria
2. 2. quæst. 147. art. 4. & 8. dicentes, hos communi-
ter non teneri seruare leges diuinas & ecclesiasti-
cas. Quoad ingressum in monasteria monialium
seruantium clausuram, ex voto, vel pręcepto: cre-
dit Corduba pueros, & puellas post septimum an-
num, si rationis vsum habent, & prohibitionem
nō ignorāt, peccare mortaliter, & incurrere excō-
municationem post Trid. sess. 25. cap. 5. nam ibi di-
citur. Ingredi autem intra septa monasterij nemini li-
ceat, cuiuscumque generis, aut conditionis, sexus, vel æta-
tis fuerit, sine Episcopi, vel superioris licentia in scriptis
obtenta, sub excommunicationis p&#x0153;na ipso facto incur-
renda. Dare autem tunc Episcopus, vel superior licen-
tiam debet in casibus necessariis, neque alius vllo modo
possit etiam vigore cuiuscumque facultatis, vel inducti
hactenus concessi, vel in posterum concedendi.</P>
<P>  Quintum dictum Cordubæ, probabilius sibi
videri, quòd sicut pueri ante septennium non pec-
cant ingrediendo monasteria moniali&#x0169;, vel eden-
do carnes & oua in diebus vetitis: ita neque qui
eos introducunt, vel admittunt ad monasteria, vel<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0376.jpg/>
@@1@<SE376>360 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>eis dant carnes, &c. secus si post septennium, & in
his omnibus vim habere consuetudinem, iuxta
Victoriam 2. 2. quæst. 147. art. 8.</P>
<P>  In his videtur Corduba nihil certi resoluere, &<marginalia>127</marginalia>
sibi contradicere, & contrarias sententias eisdem<marginalia>Auctor.|Corduba non|sibi consentit.</marginalia>
tribuere. Iam enim videtur dicere, quòd pueri sta-
tim post septennium peccant mortaliter, non ser-
uando diuinas leges, & ecclesiasticas. Iam verò ne-
gare, iam distinguere, vt peccent mortaliter non
seruando diuinas, non verò peccent mortaliter,
nec incurrant excommunicationem non seruan-
do ecclesiasticas. Item durum, & contra consuetu-
dinem, & communem opinionem videtur, quòd
ante annum vigesimumprimum sit obligatio ie-
iunandi partem quadragesimæ, & vigiliarum, &c.
vnde Sa, verbo ieiunium, num. 9. absolutè ait, ex-
cusat à ieiunio ætas minor anno vigesimoprimo.</P>
<P>  Dico ergo secundò, leges ecclesiasticæ confes-<marginalia>2. Conclus.</marginalia>
sionis annuæ, & Paschalis communionis obligant
omnes, cùm ad annos discretionis peruenerint, ita
Azor tom. 1. lib. 7. cap. 41. quæst. 10. dicens esse
omnium sententiam, S. Thom. 3. part. quæst. 80. art.
9. ad vlt. & 4. dist. 9. quæst. 1. art. 5. gloss. 4. Alensis
3. part. quæst. 11. m. 2. art. 3. §. 1. dub. 6. Anton. 2. par.
tit. 9. cap. 9. §. 1. Palud. 4. dist. 12. quæst. 1. art. 5. con.
1. Syluest. Eucharistia 3. quæst. 5. dicto 7. Tabienna
communicare num. 6. Caiet. verb. communio. vbi
Arm. num. 3. Sotus, & Cord. suprà. Patet quia ita
præcipitur in cap. omnis vtriusque, &c.</P>
<P>  Dico tertiò, Hoc non ita est intelligendum, vt
statim ac puer peccare potest, seu est doli capax,
seu ratione vtens, teneatur confiteri, & Euchari-
stiam recipere, nempe circa septennium, vt vide-
tur tenere gloss. d. cap. omnis vtriusque, quam sic
declarat & sequitur Palud. 4. dist. 12. quæst. 1. art. 5.
con. 1. & probant, quia cap. omnis, generatim de
vtroque præcepto ait obligare, cùm ad annos di-
scretionis peruenerint; sed septennium solet esse
tempus discretionis: ergo. Quæ tame&#x0303; ratio nullius
momenti est, quia Ecclesia solùm vult obligare
ad sumendam Eucharistiam, quando reuerenter, &
decenter sumi potest. Sed in septennio non potest
sic recipi, quia pueri tunc nō habent discretionem
sufficientem ad hoc, licet illam habeant ad alia: er-
go tunc non obligantur præcepto Ecclesiæ, nec
diuino: vnde consuetudo interpretatur, tunc non
esse obligationem communicandi: nam multi
pueri, qui tunc confitentur, ad Eucharistiam non
admittuntur. Ita docent Azor, Cord. & Sot. supr.
Si tamen eo tempore contingat mortis articulus,<marginalia>Pueri com-|municandi in|articulo mor-|tis.</marginalia>
instruendi sunt quantùm fieri poterit, vt cùm ali-
qua deuotione, & reuerentia communicent, &
propter necessitatem minor deuotio & reueren-
tia est ab illis exigenda, quàm cum nulla vrget ne-
cessitas: sic enim debemus interpretari præceptum
Christi & Ecclesiæ. Sed cùm decenter & commo-
dè hæc, & alia præcepta Ecclesiæ, quæ certā ætate&#x0303;
nō requit&#x0169;t impleri possunt, maior ætas expectāda
non est: quia verò communiter decimo, vndeci-
mo, vel duodecimo anno est vsus rationis suffi-
ciens ad Eucharistiā decenter sumendam, verum
esse poterit, quod inquit Sotus suprà, à decimo,
vsque ad duodecimum annum obligari: non ta-
men debet generalis regula statui, vt antè id tem-
pus præcepta, & censuræ Ecclesræ non obligent:
vt rectè probat Azor suprà. Primò, quia S. Tho-
mas, Syluester, Tabiena, Paludanus, & Caietanus,
locis præallegatis, dicunt, pueros præceptis con-<-P>@@

<-P>fessionis, & communionis obligari ante duodeci-
mum ætatis annum. Secundò, quia pueri præce-
pto confessionis obligantur statim, ac sunt doli
capaces: & ante duodecimum, imò & decimum
ætatis annum coguntur à carnibus, & aliis cibis
vetitis abstinere, & ad ieiunium non coguntur,
nisi multò post annum duodecimum, & ante h&#x0169;c
ann&#x0169; tenentur Missam audire. Et vt tradit Sylue-
ster, homicidium, 3. q. 1. §. 5. & q. 2. §. 3. puer, qui est
doli capax, si occidat aliquem, irregularitatem
contrahit, Clem. si furiosus. de homicidio: de quo
latè Villadiego tract. de irregulatitate. cap. 6. num.
58. & sequentibus. Et si scienter & ex ira clericum
percutiat, incurrit excommunicationem canonis,
si quis suadente 17. quæst. 4. Et interdicto populo
interdicti sunt pueri, si sunt doli capaces, teste Syl-
uestro, interdictum 2. quæst. 17. & hæc omnia ha-
bet communis opinio: pugnat igitur Sotus in hac
re cum communi sententia: præsertim cùm in cap.
pueris, de sent. exco. expressè habeatur, pueros si-
ue ante, siue post pubertatem in sententiam cano-
nis incurrere, & ibi Glossa ait, intellige pueros
doli capaces. Vnde concludit Azor, pueros cùm
primùm perueniunt ad annum decimum, vel vn-
decimum, si rationis compotes fuerint, præcepto
Paschalis communionis obligari cùm S. Tho. Syl.
Tab. suprà. Sed admonet, in his pueris non solùm
considerandā esse ætatem, sed cōsuetudinem, quæ
est optima legum interpres: non enim sole&#x0303;t pueri,
sacram communionem recipere, nisi parentum &
consanguineor&#x0169; iudicio, vt Caietanus, & Armilla
tradiderunt: considerandum item esse rationis iu-
dicium, quo sacrum Eucharistiæ cibum à profano
discernant, & sacramenti gustum habeant, vt sic
iusta, ac debita animi veneratione, & cultu, piè, &
religiosè ad illud accedant. Vitandā item aliorum
offensionem, quæ si admodum paruulis, quamuis
alioqui iudicio pollentibus, publicè conferatur,
oriri posset. Consonat Viualdus in candelab. tract.
de confess. num. 15. dicens, Licet Viguerius de con-
fess. vers. 14. & alij tenuerint, quod etiamsi puer, vel
puella post septennium peccent mortaliter, non tenentur
confiteri ex d. c. omnis. sed ex iure diuino, quia licet ha-
beant annos discretionis ad peccandum: non tamen ha-
bent annos discretionis, quos Ecclesia requirit ad com-
municādum, qui censentur in puella duodecim, in puero
quatuordecim, & tunc ligantur præcepto annalis con-
fessionis. Syluester tamen cum quo communis, & vsus te-
net contrarium: imò quòd teneantur post septennium,
cùm discretionem, & rationis vsum habebunt, declarat
Soto d. 18. quæst. 1. art. 3. ad fin. & omnes moderni com-<marginalia>Pueri ante|septennium|etiamsi discre|tionis annos|habeant, non|tenentur com-|municure.</marginalia>
muniter. Et tract. de Euchar. num. 97. Ex præcepto
Ecclesiæ tenentur omnes, cùm ad debitum vsum rationis
peruenerint, communicare in Paschate, &c. Et nu. 99.
Quando pueri ad hoc dicantur habere vsum rationis,
relinquitur arbitrio confessoris, simúlque illor&#x0169;, qui pue-
ri curam gerunt, vt sunt parentes, tutores, domini, &c.
secundùm morem, atque consuetudinem regionis. Citat
Nauar. c. 21. nu. 57. Arm. & Caiet. suprà Catechism&#x0169;
Roman&#x0169; pag. 278. & melius (inquit) Med. 1. S&#x0169;mæ,
ca. 14. §. 42. Et tract. de Extrema vnct. num. 28. ait,
Licet ferè omnes dicant, puerum teneri ad Extremam
vnctionem, quando habet vsum rationis ad peccādum;
& confitend&#x0169;, mihi tamen videtur expectandā esse æta-
tem Eucharistiæ sumendæ, quia hoc sacrament&#x0169; viatico
succedit, Soto 4. d. 23. q. 2. a. 2. vers. quòd si quæras. Vnde
nota quòd licet aliquis nō esset communicaturus in sani-
tate, vsque ad 12. vel 14. annum, in quibus iudicatur di-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0377.jpg/>
@@1@<SE377>Disput. XIV. Sectio XIV. 361
<duolan 2><-P>scretione&#x0303; habere: tamen in articulo mortis est optimum
confilium, & à viris pijs simul & doctissimis practica-
tum etiam in decimo anno illi viaticum præbere, ac
consequenter illum vngere.</P>
<P>  Emmanuel Sa verbo cōfessio n. 3. ait, Etsi quidā
putant teneri ad confessionem, qui habet vsum ratio-
nis, scilicet, cum pudet malefacti, tamen Ecclesia non
videtur obligare ante pubertatem, & verb. Euchari-
stia num. 12. Excusantur pueri etiam post annum
12. præcepto parentum prohibentium communicare: pa-
rentes verò excusantur recepta consuetudine, & verb.
censura n. 2. censuram nemo incurrit ante annum 12.
nec forte ante annos pubertatis secundùm quorumdam
probabilem sententiam.</P>
<P>  Dico quartò, etiam quando interdictum est<marginalia>128</marginalia>
locale, seu quando terra est interdicta, pueri, qui<marginalia>4. Con.</marginalia>
non sunt doli capaces, seu non habentes vsum ra-<marginalia>Interdicti te&#x0303;-|pore quando|possunt pueri|ad diuina ad-|mitti.</marginalia>
tionis, possunt admitti ad diuina officia, idem est
de amentibus. Dico, qui non sunt doli capaces, quia
de aliis cert&#x0169; apud omnes est, admitti non posse.
Hanc conclusionem tenet Couar. c. alma p. 2. c.
§. 4. n. 5. illatione 12. Suarez 3. p. to. 5. disp. 34.
sect. 1. n. 34. contra Cordubam in summa Hisp. q.
60. Armillam interdictum n. 17. Azor lib. 5. c.
11. q. 4. Nauarrum c. 27. n. 169 seu 168. ad sinem.
Quiabsolutè ait, puerum, vel infantem lactentem
vbera, esse tempore interducti expellendum à di-
uinis officiis: quod verum esse, quādo non homi-
nes, sed terra est interdicta ait Viualdus tract. de
interdicto n. 141. vbi male sic interpretatur Cou.
fortè etiam Margallum rub. de celeb. Missa. asse-
rentem, pueros doli incapaces interdicto nō com-
prehendi: est etiam hæc conclusio contra Syl. in-
terdictum 1. q. 17. vt illi tribuunt Couar. Viuald.
Cord. & alij, & Suar. dicit id colligi ex contextu
Syl. quāuis in cōmunib. exe&#x0303;plarib. desit particula.
Non, qua sublata nihil ibi dicitur de infantibus.</P>
<P>  Nostra verò conclusio probatur: quia diui-
na officia non prohibentur, nisi vt celebranda,
vel audienda humano modo, seu more, ac proin-
de cum aliqua intelligentia, ad quam requiritur
vsus rationis. Ergo qui omnino care&#x0303;t vsu rationis,
non excluduntur à diuinis officiis, imò si contin-
geret, alique habere vsum rationis ad alia, non
tamen ad humanam & rationalem assistentiam in
diuinis Officiis, vt putat Couar. non esset exclu-
dendus, vt infert idem Couar. quamuis Suarez
meritò non admittit, hunc casum posse cōtinge-
re: nam qui habet vsum rationis sufficientem ad
peccandum, habet etiam illum sufficientem ad
assistendum diuinis officiis humano modo.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO XIV.
An constitutio Pontificia generatim, & vniuersè lata
obliget Cardinales.</Z>
<P><INI5>D</INI5>E hac re latè Alba de Cardin. quæst.<marginalia>129</marginalia>
42. priuileg. 13. & Azor tom. 1. lib.
5. cap. 11. q. 5.</P>
<P>  Quidam negant ea constitutione
Cardinales comprehendi: quia Pon-
tifex constitutiones condit cum Collegio Cardi-
nalium, ita vt ipse & Cardinales cōstitutiones, &
leges cæteris imponere videantur, & Pontifex t&#x0169;c
illos appellat fratres. Ita sensere Hostiensis, Ioan.
Monachus, Pet. Ancharanus capit. 1. de Schism.<-P>@@

<-P>Barbatius cap. in nostra de rescrip. Oldrad. consil.
293. Roma. consil. 498. Iason consil. 117. vol. 4.
Alij dicunt eos cōprehendi, quando id quod con-
stitutione vetatur, est per se malum, aut alioqui
erat iure communi interdictum: vel quādo quod
imperatur, erat per se obligatorium, vel iure cō-
muni decretum, ita Archid. Ioan. And. Dom. &
Felinus, quos citat Alba suprà, probant: quia com-
prehenduntur c. si quis suadente, 17. qu. 4. & c.
omnis vtriusque de p&#x0153;nit. & remissio. & cap. pro
humani 1. de homic. in 6. & c. nemo deinceps de
elect. in 6. & extrauag. iniunctæ de elect. inter
communes, & extrauag. excommunicamus de
sent. excom. inter communes, & in cap. canonum
de const. decernitur, canonum statuta ab omnibus
obseruari debere. Item regulis Cancellariæ alli-
gantur, vt latè ostendit Ludoui. Gomez in earum
pro&#x0153;m. quęst. 4. nisi quātùm ad ea, in quibus Car-
dinales iure communi, vel nouo; vel more, & vsu
curiæ excipiuntur: & Felin. capit. ad aures, de re-
scrip. dicit, Franciscum Pauin. auditorem Rotæ re-
tulisse, in Rota sæpe iudicatum esse, Cardinales
generalibus Romanorum Pontificum constitu-
tionibus alligari, & quidem de contentis in cor-
pore iuris communis canonici, vel Cōciliis gene-
ralibus nulla potest esse dubitatio, vt ait Azor su-
prà: quare soluti non sunt iure cōmunicirca mul-
titudinem beneficiorum, circa residentiam in suis
Ecclesiis, &c. Solùm est quæstio de constiturioni-
bus, quas Pōtifex facit cum Concilio Cardinali&#x0169;.
Azor Cardinales non teneri constitutionibus la-
tis absolutè contra clericos, beneficiarios, aut di-
gnitates: quia hoc nomine non comprehendun-
tur nisi communes clerici, beneficiaij &c. non
isti excellentissimi. Vnde vt comprehendatur, so-
let addi, cuiusc&#x0169;que status, conditionis, & digni-
tatis sint. Imò putat Azor, nec nomine Episcopo-
rum, Archiepiscorum, aut Patriarcharum com-
prehe&#x0303;di, etiamsi ipsi sint Episcopi, Archiepiscopi,
vel Patriarchæ. Addit, si lex feratur de re, siue ma-
teria aliqua, in qua Cardinales specialibus gau-
dent priuilegiis, non obligantur: quia lex gene-<marginalia>Lex generalis|non derogat|priuilegio.</marginalia>
ralis non derogat priuilegio, vt habet communis
opinio. Item si cōstitutio generatim loquatur de
curialibus, non comprehendit Cardinales.</P>
<P>  Sed si Pontifex constituat, vt omnes, qui Eccle-<marginalia>Cardinales nō|comprehe&#x0303;dun-|tur in genera-|libus cōstitu-|tionibus quo|ad p&#x0153;nas &|odia.</marginalia>
siasticos redditus habent, soluant certum subsi-
dium, siue pensionem ad impensas belli contra
Christianorum hostes, Alba ait, obligari Cardi-
nales, nisi excipiantur: sed non obligari iis con-
stitutionibus, quibus interdiceretur aliquis con-
tractus absque certa solemni formula, si damna-
retur solùm ob vitandas fraudes. Sed addit Azor,
At id non videtur satis firma ratione cōprobare: nam
Cardinales debent in cōtractibus à fraudibus procul ab-
esse, & non est, cur suspecti nomine fraudis haberi non
queant. Probabilis igitur est opinio Hostiensis in gene-
rali constitutione Pontificia, quod attinet ad p&#x0153;nas, &
odia, non comprehendi Cardinales, nisi exprimantur.
An comprehendantur generalibus regulis Cancellariæ
dubiæ quæstionis est. Nam Sarnensis in pro&#x0153;m. earum
quæst. 4. & super regulam Cancellariæ de infirmis resi-
gnationibus qu. 3. affirmat, eos comprehendi, & citat pro
se Felinum, & Franciscum Pauinum. Sed Mandosius
super eamdem regul. de infirmis, quæst. 2. negat ipsos
comprehendi. Idem ante ipsum senserunt Ancharanus,
& Romanus, vt ait Sarnensis, & hoc est probabilius, &
verius. Quoniam, vt dixi, generali constitutione Pon-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0378.jpg/>
@@1@<SE378>362 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>tificia non cōtinentur, nisi exprimātur, siue hoc sit, quia,
vt ait Hostiensis, Cardinales cum Pontifice cæteros om-
nes iudicant, siue quia Pontifex non creditur eos velle
comprehendere generali sua constitutione, nisi cùm id
exprimit.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO XV.
An Græci & Orientales clerici more Græcorum viuen-
tes, teneantur canonicis Latinorum constitutionibus.</Z>
<P><INI4>P</INI4>Anormitanus cap. canonum de const.<marginalia>130</marginalia>
mittit ad gloss. cap. de libellis. d. 20.<marginalia>Gr&#x0153;ci quibus|Canonibus|Latinorum|obligentur.</marginalia>
quæ tamen strictim, & cursim quæstio-
nem tractat. Beroius dict. cap. canon&#x0169;,
num. 197. concludit, teneri: quia Rom. Pontifex
etiam Græcos regit. Azor autem to. 1. li. 5. c. 11. q.
7. primò ait, iure communi canonico, quo Latini
vtuntur, multi canones antiqui continentur, quos
edidere generalia Concilia eo tempore, quo Græ-
ci, & Orientales clerici nondum erant à Latinis
separati, & huiusmodi canonibus tum Græci, tum
Latini tenentur per se: nam ex accidenti fieri po-
test, vt Græci, & Orientales soluti sint: quo-
niam apud ipsos vsu, & consuetudine multi ca-
nones sunt in totum, vel ex parte abrogati, cum
tamen eos Latini adhuc more & vsu retineant.
Secundò ait, dubitari non potest, quin apud
Græcos & Orientales multa sint vel vsu recepta,
vel etiam iure antiquo communi introducta lon-
gè contraria iis, quæ apud Latinos iure, vel vsu
antiquo seruantur. Nam Græci à te&#x0303;poribus Apo-<marginalia>In quibus|Græci à Lati-|nis dissentiāt.</marginalia>
stolorum sabbatum perinde ac dominicam diem
piè, ac religiosè colunt: ex cōiugatis aliqui ad or-
dines promoue&#x0303;tur: filij Presbyterorum ordinibus
initiantur: ter aut quater quotānis quadragenari&#x0169;
ieiuni&#x0169; seruant: in peruigiliis Apostolor&#x0169; non ie-
iunant: ante sacros ordines nullum minorem cō-
ferunt nisi lectoris: aliter diuinas preces recitant;
aliter diuini officij pensum exoluunt: in fermen-
tato consecrant: iis quos Præsbyteri baptizant,<-P>@@

<-P>Sacramentum confirmationis ministrant: Eucha-
ristiam pueris etiam infantibus præbent: multa
alia in sacrificiis & Sacramentis obseruant diuersa
à moribus & institutis latinæ Ecclesiæ. Denique
negari non potest diuisionem Græcæ, & Orienta-
lis Ecclesiæ à Latina plures extenuare canones,
pro sola Ecclesia Latina editos, vt de electione,
præsentatione, promotione, & ordinatione cleri-
corum, de constitutione, erectione, vnione Eccle-
siarum, & beneficiorum, de simonia, de sent. excō-
de suspensione, interdicto & irregularitate. Suut
Græci & Orientales iure diuino Romano Ponti-
fici subiecti, vnde eis potest leges dare, & præce-
pta imponere: sed non semper vtitur hac pote-
state, nec ad eos leges ferre creditur. Hæc ferè te-
nens eisdem verbis Azor.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO XVI.
An successores eorum, qui potestatem condendi leges
in Principes transtulerunt, eorum legibus
teneantur.</Z>
<P><INI5>R</INI5>Espondeo affirmatiuè cum Coua. ca.<marginalia>131</marginalia>
alma par. 1. §. 10. n. 2. Castr. 1. de lege<marginalia>Successores eo|rum qui pote-|statem conde&#x0303;-|di leges prin-|cipibus tradi-|derunt eorum|legibus tene&#x0303;-|tur.</marginalia>
p&#x0153;n. c. 1. ad finem. Molina, Victoria.
Ratio est, quia illi non solùm potue-
r&#x0169;t, & voluerunt tradere potestatem
legislatiuam erga se, sed etiam erga eorum suc-
cessores: natura enim ipsa ad bonum commune
dedit eis hanc potestatem in posteros, præsertim
cum magna ex parte sint eorum ciues, & hære-
des, vt nō sit mirum eos in hoc grauare potuisse,
& voluisse ad ipsorum bonum. Item quia cum
illis constitu&#x0169;t vnum populum, vnamque Remp.
vnde cùm præsens Resp. sequentem obligat, se-
ipsam obligare censetur ad patendum Principi-
bus, & eorum legibus. Sic etiam per contract&#x0169;,
imò secundum aliquos per votum, potest populus
successores obligare, vt in materia de voto vidi-
mus.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0379.jpg/>
@@1@<SE379>363
#(IMAGE)
<Z><A+3>DISPVT. DECIMA QVINTA</A+3>
<A+2>DE LEGE POENALI.</A+2>
#(IMAGE)</Z>
<duolan 2>------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO PRIMA.
An lex p&#x0153;nalis obliget in conscientia, ad aliquid agen-
dum, vel omittendum.</Z>
<P><INI8>E</INI8>X iis, quæ de vtilitate, &<marginalia>1</marginalia>
necessitate legum superiùs<marginalia>Aliquæ, sed|non omnes le-|ges debent esse|p&#x0153;nales.</marginalia>
docuimns, constat, expe-
diens esse, vt leges aliquæ
p&#x0153;nales constituantur,
oderunt enim peccare mali
formidine p&#x0153;næ: & ideò
Aristot. 10. Ethico. cap. 9.<marginalia>Horat in epist</marginalia>
Multitudo necessitati potiùs, quàm rationi: & p&#x0153;næ,<marginalia>Cur p&#x0153;næ le-|gibus addātur</marginalia>
quàm honestati paret. Idcircò sunt, qui legumla-
tores oportere censent ad virtutem inuitare, ac
prouocare honestatis gratia: propterea quòd hi,
qui probi sunt, ob consuetudinem præcipuè ob-
temperabunt: aduersus autem inobedie&#x0303;tes, & he-
betiores ingenio castigationes, p&#x0153;nasq&#x0301;ue insti-
tuere, & eos, qui curari, atq. eme&#x0303;dari neque&#x0169;t, ex-
trudere, atq&#x0301;; exterminare. Prob&#x0169; enim homine&#x0303;, &
ad honestatem viuentem rationi obtemperatum
esse inquiunt: improbum verò voluptatem affe-
ctantem, dolore afficiendum esse, perinde atque
iumentum: & Concilium Lugdunense ca. exigit,
de censibus, ait. Exigit peruersorum audacia, vt non
simus sola delictorum prohibitione contenti: sed etiam
p&#x0153;nam delinquentibus imponamus: quamuis non
expedit, vt omnes leges p&#x0153;nales sint: aliquæ enim
propositis præmiis, vel vtilitate ipsar&#x0169; seruab&#x0169;tur,
etiāsi p&#x0153;nam nullam cōtineant. Vnde Plato 1. de
legib. Cicer. & legib. de putāt esse persuadere legis
non autem omnia vi, & minis cogere, & Diodo-
rus lib. 1. Biblith. leges Barbarorum reprehendit,
quòd magis punire, quàm docere videantur: &
Xenophon 1. de vita Cyri, Persarum instituta plu-
rimùm laudat, quòd non vt cæteri, de p&#x0153;nis ex
lege constituendis solliciti sint: sed magis cauent,
nequa apud ipsos crimina perpetrentur.</P>
<P>  Nec dubitamus, quin legislator, quando ali-<marginalia>2</marginalia>
quid sub p&#x0153;na statuit, si velit in conscientia ad id<marginalia>Satus quæ-|stronis</marginalia>
obligare, possit: Nam sine impositione p&#x0153;næ pos-
set in conscientia ad id obligare: cōstitutio autem<marginalia>Legislator po-|test ad p&#x0153;nam|obligare in|conscientia.</marginalia>
p&#x0153;næ hanc non eripit potestatem: ergo statuen-
do p&#x0153;nam potest obligare ad culpam, & si id ex-
primit, obligatio erit certa: imò etiamsi id non
exprimat, sed tantùm se tota sua potestate & au-
ctoritate vti velle: Nam cùm possit ad culpam
obligare, si vult vti plenè, & integrè sua auctori-
tate. eo ipso obligabit ad culpā. Solùm est dubi&#x0169;,
an cùm non se explicat, credendum sit, non velle
obligare ad culpā, ac proinde re ipsa nō obligare.</P>
<P>  Nauarrus c. 23. n. 55. & seqq. ait, leges humanas,<marginalia>3</marginalia>
etiam præcipientes, præsertim sæculares, quæ p&#x0153;-<marginalia>1. Opinio|Nauarri.</marginalia>
nam temporariam constituunt, & non supponunt
æternam, vt quæ excommunicationem impon&#x0169;t,
de quo Nauarrus n. 53. in dubio ad æternam p&#x0153;-<-P>@@

<-P>nam, seu sub peccato mortali nō obligare, id est, si
aliunde non constet, legislatorem ad æternam
p&#x0153;nam, seu sub peccato mortali obligare velle.
Probat primò, quia Imola repet. c. cùm contingat<marginalia>1. Arg.</marginalia>
de iure iuran. col. 17. Felin. c. 1. de sponsal. num. 18.
Caietanus verbo, clericus §. Verum, & verb. ieiu-
nium §. quoad quartum, & alij tenuerunt, leges
humanas non obligare ad mortale, secluso con-
temptu, & scandalo, quod etiam docuit Calderi-
nus apud Panormitanum rubrica de obseruatione
ieiun. licet à Nauarro non citetur. Vide etiam re-
latos disputat. 10. sect. 8. in principio.</P>
<P>  Secundò, quia in dubio benignior interpretatio<marginalia>2. Arg.</marginalia>
facienda est, & lex explicari debet de minori p&#x0153;-
na, cap. in p&#x0153;nis 49. de regul. iur. in 6. & cap. p&#x0153;-
næ de p&#x0153;nit. disp. 1. & l. si præses, l. interpreta-
tione, ff. de p&#x0153;nis. Tertiò, quia qui ex duobus<marginalia>3. Arg.</marginalia>
propositis alterum tantùm affirmat, alterum
negare videtur, l. cùm prętor, ff. de iud. cap. nonne,
de præsumptio. ergo legislator (qui ad p&#x0153;nam
temporalem, & æternam potest obligare) si solius
temporalis meminit, non videtur intendisse obli-
gare ad æternam, vt dixit Matthæus Matthesilla-
nus in suis singularibus, notab. 78. cuius hac in
parte doctrinam mirabilem appellat Decius, cap.
nam concupiscentiam, in 2. lectura n. 22. Quartò,<marginalia>4. Arg.</marginalia>
quia consuetudo antiqua ita videtur interpretari,
præsertim leges sæculares, de quarum trāsgressio-
ne non consueuit fieri scrupulus conscientiæ, ne-
que à doctis, neque ab indoctis, neque à p&#x0153;nite&#x0303;ti-
bus, neque à confessariis, neque ab aliis cuiusuis
conditionis, ordinis, vel sexus hominibus, nisi c&#x0169;
per eas etiam lex diuina, naturalis, aut reuelata,
aut lex canonica perfringeretur. Quintò, quia ge&#x0303;-<marginalia>5. Arg.</marginalia>
tiles legumlatores de p&#x0153;na æterna nihil curar&#x0169;t,
& paucissimi sæculares ex Christianis reperien-
tur, qui dicant suam intentionem, quando leges
ferunt, p&#x0153;nam te&#x0303;poralem statuendo, esse ad æter-
nam obligare, ad quam diuina, vel naturalis non
obliget: actus autem agentium non operantur
vltra eorum intentionem, l. non omnis, & l. siquis
nec causam ff. si certum petatur, & l. in agris ff. de
acqui. rer&#x0169; dominio. Sextò, quia lex purè p&#x0153;nalis<marginalia>6. Arg.</marginalia>
non obligat in conscientia, vt tenet Castro, & alij
citandi: ergo nec mixta: Nam eadem ratio vide-
tur de vtraque. Septimò, frustrà fiunt per plura,<marginalia>7. Arg.</marginalia>
quæ possunt fieri per pauciora: sed vt leges serue&#x0303;-
tur, & prouideatur bono communi, sufficit statue-
re p&#x0153;nam temporalem: ergo frustra adhiberetur
æterna. Octauò, ex Nahum 1. non consurget duplex<marginalia>8. Arg.</marginalia>
tribulatio, seu non iudicat Deus bis in idipsum; ergo
cui imponitur p&#x0153;na temporalis, non est infligen-
da æterna. Nonò, quia durum, & in humanum est,<marginalia>9. Arg.</marginalia>
velle obligare ad p&#x0153;nam æternam: ergo non est
credendum, de humanis legislatoribus.</P>
<P>  Pro hac opinione, quatenus ait, legem p&#x0153;nalem
non obligare in conscientia, Couarruias reg. pec-
catum, part. 2. §. 5. nu. 2. citat Ludouicum Gomez,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0380.jpg/>
@@1@<SE380>364 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>cap. 2. de constit. in 6. num. 60. C&#x0153;pollam con-
silio Ciuili 13. col. 2. Decium cap. nam concupi-
scentiam lectura 2. de constitutio. Mathesellum
suprà, & ait à plerisque probari auctoritate Ho-
stiensis, & Ioannis Andreæ, cap. relatum de cleric.
non residentibus: qui idem tenent, & eos sequun-
tur Iason, l. 2. num. 143. C. de iure emphyt. & §.
item siquis postulante num. 78. Institut. de actio-
nibus, & alii, cap. inuentum 16. quæst. 7. & c. co-
gnoscentes, de constitutionibus. Hanc opinionem
appellat Sotus 1. iust. q. 6. ar. 5. errorem vulgi pu-
tantis, cum sua p&#x0153;na licêre cuilibet legem trans-
gredi. Declarat autem Nauarrus cap. fraternitatis
12. quæst. 2. num. 23. neminem Canonistarum as-
seruisse, legem p&#x0153;nalem nō posse obligare ad cul-
pam, etiamsi p&#x0153;nam temporariam imponat, sed
de facto non obligare, nisi in ipsa lege sit expres-
sum: quod rarò, vel nunquam fit: & in illo capit.
23. num. 57. intelligit, etiamsi lex statuat grauissi-
mam p&#x0153;nam, etiam vitæ, modò alia lex prior non
iubeat idem sine p&#x0153;na.</P>
<P>  Huic sententiæ fauet Valentia, disputat. 7. q. 5.<marginalia>5</marginalia>
pun. 6. post 6. sign&#x0169;, §. alter&#x0169; sign&#x0169; vbi ait, Alterum<marginalia>Valen.</marginalia>
signum, ex quo possit colligi legislatorem non
velle obligare in conscientia sub mortali, ponitur
à Nauarro cap. 23. num. 55. & ab aliis valde pro-
babiliter, si videlicet legislator ciuilis, aut etiam
Ecclesiasticus apponat aliquam p&#x0153;nam, tantùm
temporalem, neque aliunde ex aliquo certo signo
constet, ipsum voluisse simul in conscientia per
eiusmodi legem p&#x0153;nalem obligare sub peccato
mortali, atque adeò ad p&#x0153;nam etiam æternam.
Tunc enim, vt Nauarrus ex communi existimatio-
ne populi, & multis aliis rationibus, & auctorita-
tibus probat: possunt sibi homines persuadere, le-
gislatorem tantùm ad illam temporalem p&#x0153;nam
obligare voluisse, quam solam expressit: putās ni-
mirum eam p&#x0153;næ comminationem, fore satis ad
deterrendum subditos ab eo, quod prohibetur. Et
quidem, quòd ad legislatores sæculares attinet,
minùs videtur de probabilitate huius sententiæ
dubitandum, cum illi, vt Nauarrus etiam notat,
rarò intendāt obligare in conscientia. Itaq&#x0301;ue cùm
aliud non explicant, videntur agere solùm de p&#x0153;-
na temporali: quod autem attinet ad Ecclesiasti-
cos legislatores, cùm illi possent, & soleant com-
minari spititualem p&#x0153;nam: si tantùm tempora-
lem p&#x0153;nam statuāt, iudicium etiam esse videtur,
quòd ad eum tantùm obligare velint, præsertim
cum odia sint restringenda. Multa alia ad defen-
sionem, & probationem huius sententiæ subiun-
git ibi Valentia putans cum Nauarro suprà num.
56. nihil referre, quòd lex sit purè p&#x0153;nalis, vel
mixta, sed pari probabilitate de vtraque dici pos-
se, non obligare in conscientia, nisi id legislator
expresserit.</P>
<P>  Et magis fauet Menchaca 1. controuers. ca. 29.<marginalia>6</marginalia>
dicens, principes sæculares nec velle, nec posse<marginalia>Menchac.</marginalia>
suis legibus, vel præceptis obligare ad p&#x0153;nam<marginalia>1. Dictum.</marginalia>
æternam, seu in conscientia: & in hoc recipit sen-<marginalia>1. Arg. pro|1. dicto.</marginalia>
tentiam Gersonis asserentis, leges humanas non
obligare ad p&#x0153;nam æternam. Probat, quia prin-<marginalia>Leges humanæ|non obligant|ad p&#x0153;nam æ-|ternam.</marginalia>
cipatus ad meram ciuium vtilitatem ordinatur,
nec vllus, modò sanus, id negabit, quin ipsis ciui-
bus perniciosissimum esset, si leges, vel præcepta
illa ad mortem æternam obligarent, & conuerte-
rentur, contra l. quòd fauore, ff. de legibus, l. non
ideò minus C. de procuratoribus, l. legata inutili-<-P>@@

<-P>ter, ff. de leg. 1. l. legata inutiliter, ff. de adimen.
legat. Deinde, quia vt arbiter, qui habet iurisdi-<marginalia>2. Arg.</marginalia>
ctionem ex commissione, & concessione colliti-<marginalia>Habens iuris-|dictionem ex|cōcessione col-|litigantium,|non potest eos|punire vltra|terminos sibi|præscriptos.</marginalia>
gator&#x0169;, si ipsi collitigatores eius pręceptis nō pa-
reant, eos punire non potest, nisi intra terminos,
& mensuram sibi ab eis commissam: & sic ad eam
p&#x0153;nam tenentur, cui se subdiderunt, l. cùm antea,
cum ibi notatis C. de arbitris: ita quoque Prin-
ceps, cui se populus commisit, nec aliunde habet
iurisdictionem, non potest ciues punire vltra ter-
minos, & mensuram iurisdictionis sibi à populo
datæ, vt fusè suprà ostendimus & tradunt omnes
Doctores per tex. ibi l. fin, ff. de iurisd. omni. iu-
dic.</P>
<P>  Tertiò, quia omnis potestas est propter vsum, vt
tradit Sotus 4. iust. quæst. 4. art. 2. sed Princeps
sæcularis non potest infligere p&#x0153;nam æternam:
ergo nec eam imponere; quia ad hoc nec à Rep.
nec à Deo media Rep. accepit potestatem: vt ar-
biter non potest vltra potestatem ipsi concessam
mulctare collitigantes, qui illi non parent. Cui
exemplo simillimum est, quòd in §. fin. inst. de
verbor. oblig. qui aliquid se facturum, etiam per
solemnissimam stipulationem promisit, cùm ad
factum præcisè compelli non possit, secundùm
communem opinionem l. stipulationes non diui-
duntur, §. Celsus per tex. ibi ff. de verb. obligatio.
l. si quis ab alio §. fin. ff. de re iud. ad id quod sti-
pulatoris interesset dumtaxat condemnandus est
est, & id solùm tenetur præstare per dict. §. fin.
inst. de verb. oblig. Vbi Iustinianus consuluit, vt
p&#x0153;na pecuniaria promitteretur, si aduersus illud
factum promissum quid fieret, fignificans planè,
quòd præterea p&#x0153;na æterna nulla manet: ergo
idem in lege.</P>
<P>  Secundò, dicit legem p&#x0153;nalem in dubio num-<marginalia>2. dictum.</marginalia>
quam obligare in conscie&#x0303;tia, etiamsi lex sit Eccle-
siastica: quia legum latores tantùm intendunt, vt
vel subditi legi pareant, vel p&#x0153;nam soluant, itaq.
ea obligatio est alternatiua, & disiuncta, non co-
pulatiua & coniuncta, & soluta p&#x0153;na aufertur fa-
cti obligatio, iuxta simile in l. si pacto, quo p&#x0153;nā.
Vbi communiter Doctores C. de pactis, imò
tantùm abest, vt legislator humanus subditos suos
sub p&#x0153;na æterna obligare voluisse videatur, quòd
potiùs omni cura, dilige&#x0303;tia, studio, & conatu pro-<marginalia>Legislator sæ-|cularis omni|studio prospi-|cit, ne subdito|rum animæ|p&#x0153;nis æternis|illaqueentur.</marginalia>
spicit, ne eorum animæ illaqueentur, & omnium
legislatorum talem esse animum, præsumendum
est, l. quæ sub conditione in princ. ff. de conditio.
instit. Vnde tenendum est, in dubio, nec legem
Ecclesiasticam p&#x0153;nalem obligare in conscientia,
siue p&#x0153;na expræssim sit definita, siue non: quia le-
gis transgressor semper manet arbitrio iudicis pu-
niendus; quia interest Reip. vt qui ex contractu
promisit, se aliquid facturum, si id non faciat, te-
neatur ad interesse aduersarij, licet ad principale
factum præcisè non sit obligatus ciuiliter, aut na-
turaliter, ita videntur sentire omnes m&#x0169;di homi-
nes illiterati, quibus assentiendum: quia vox po-
puli vox Dei: licet aliter communes sententias
sequuti scripserimus, 1. de successio. progress. in
præfatione num. 88. inquit, Menchaca, qui latè
rem prosequitur.</P>
<P>  Sed ex superioribus patet, erroneum, aut<marginalia>7</marginalia>
fortè hæreticum esse dicere, leges ciuiles non<marginalia>Auctor.</marginalia>
obligare, nec posse obligare in conscientia,
nec argumenta illius vim vllam habent: quia
primò, occurrimus dicendo, sæpe expedire po-<-P><marginalia>Ad 1. arg.</marginalia></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0381.jpg/>
@@1@<SE381>Disput. XV. Sectio I. 365
<duolan 2><-P>pulis, vt leges sæculares quemadmodum diuinæ,<marginalia>Manchasæ|pro 1. dicte.</marginalia>
& Ecclesiasticæ obligent sub p&#x0153;na æterna: nam
eius metu vitātur legum transgressiones, licet non
semper omnes.</P>
<P>  Ad secundum autem, & tertium respondeo,<marginalia>Ad 2. & 3.|arg.</marginalia>
Remp. ex natura rei,  & à Deo, vt naturæ auctore
habere potestatem obligandi, quia illam postulat
commune bonum: & sic intelligitur id Prouer. 8.
Per me reges regnant &c. Vnde quod Castro. 1. de
lege p&#x0153;nali cap. 4. dixit, Prælatos Ecclesiæ à Deo
habere facultatem obligandi sub p&#x0153;na æterna;
dicendum suo modo de sæcularibus: licet neutri
possint eam p&#x0153;nā exequi. sed Deus ipse. De secun-
do autem dicto Menchacæ; quod pertinet ad solā
legem p&#x0153;nalem, dicam statim.</P>
<P>  Secunda opinio ait, leges p&#x0153;nales esse in dupli-<marginalia>8</marginalia>
ci differentia: Nam quædam sunt mixtæ: contine&#x0303;t<marginalia>2. opinio.</marginalia>
enim duas partes: alteram, quæ simpliciter aliquid<marginalia>Leges p&#x0153;nales|sunt in duplici|defferentia.</marginalia>
præcipit, vel prohibet: alteram, quæ violanti
præceptum p&#x0153;nam statuit, vt in capit. omnis
vtriusque sexus, de p&#x0153;niten. & remission. Primò
præcipitur confessio semel in anno: deinde præ-
ceptum hoc transgredienti imponitur p&#x0153;na, si-
militer in Pragmatica frumentaria &c. Aliæ sunt
leges purè p&#x0153;nales, quæ sub hac forma cōstituun-
tur, qui fecerit, vel omiserit hoc, soluat, vel patia-
tur illud, &c. vt l. 2. C. de mendicis validi lib. 10.
statuitur p&#x0153;na in me&#x0303;dicantes ex otio, vel cupitate
citra egestatem. Ait ergo hęc opinio, leges mixtas
obligare in conscientia, & sub peccato, ad sui ob-
seruationem, non verò purè p&#x0153;nales: ita Castro 1.
de lege p&#x0153;nali cap. 8. 9. & 10. Angelus verb. ino-
bedie&#x0303;tia, §. 1.  & Henricus Eselthe, si credimus Ca-
stro suprà, qui etiam citat Caietanum, sed malè 1.
2. quæst. 187. art. 5. Nauarrum, & Angelum suprà,
& Siluestrum verbo inobedie&#x0303;tia, in fine, & Azor.
tom. 1. lib. 5. cap. 3. quæst. 4. Vazquez infra. Hanc
opinionem tribuunt Henrico Gandauensi quod-
lib. 3. quæst. 22. Sed re vera potius tenet tertiam
opinionem, vt notat Sayrus lib. 3. cap. 9. num. 6.
cum Castro suprà. Et eodem num. 7. Sayrus ter-
tiam sententiam tribuit Driedoni: quem malè ali-
qui pro hac citant, vt & alios.</P>
<P>  Pro hac sententia est, quòd lex purè p&#x0153;nalis
nihil statuit, nisi p&#x0153;nam: ergo solùm obligat ad
p&#x0153;nam: vt homo per vot&#x0169; purè p&#x0153;nale solùm se
obligat ad p&#x0153;nā. Huius opinionis videtur Vazq.
disp. 159. cap. 2. & 3. Vbi ait, has leges purè p&#x0153;na-
les non esse propriè leges, nisi fortè respectu iudi-
cum, qui tenentur p&#x0153;nam infligere, & hanc sen-
tentiam tribuere videtur. Couarruuiæ, Ioanni
Medinæ, & Driedoni, qui tamen communiter, &
bene pro sequenti referuntur.</P>
<P>  Tertia opinio ait, leges etiam purè p&#x0153;nales sim-<marginalia>9</marginalia>
pliciter latas, obligare in conscientia, nisi legisla-<marginalia>3. opinio.</marginalia>
tor expressè declaret, non esse intentionis suæ sic<marginalia>Leges purè|p&#x0153;nales non|obligant in|conscientia, si|legislator id|expressè decla|ret.</marginalia>
obligare, vt in aliquibus religionibus declaratur,
Sotus 1. iust. quæst. 6. art, 4. & 5. Couarruuias reg.
peccatum part. 2. §. 5. nu. 2. & seqq. Medin. quæst.
96. artic. 4. dub. 3. & communiter recentiores
ibi Syl. verbo inobedientia in fine, seu num. 3. &
citat Geminianum, & Glossam, Archidiaconum c.
vt animarum de consti. in 6. Innocen. cap. quod
super his, de voto. Ioannem Andream ca. relatum,
ne clerici vel Monachi, Gemin. cap. vt animarum,
de constit. in 6. & ca. perpetuò, de electio. in 6. &
ibidem Syl. refert se ad alia loca, vbi idem docet,
idem Victo. relect. de potest. ciuili num. 16. Le-<-P>@@

<-P>desma 2. 4. quæst. 17. art. 2. dub. 6. Adrian. quodlib.
6. art. 1. con. 2. Præposit. cap. perpetua de elect. in
6. Franc. ibidem, & cap. commissæ eod. tit. & lib.
Decius in 1. lectu. cap nam concupiscentiam, de
constit. Ioannem Medinam C. de rest. quæst. 3.
post 3. requisitum, & quæst. 36. ad 2. & ca. de ieiu-
nio quæst. 7. Caietan. 2. 2. quęst. 169. cap. 2. ad 2. du-
bi&#x0169;, Palac. 3. dict. 37. col. 28. & 29. Armil. verbo in-
obedientia §. 2. Vbi distictionem illam de lege pu-
rè p&#x0153;nali & mixta, vt & Syl. suprà inutilem arbi-
tratur, & vtramq&#x0301;ue obligare in conscientia. Pro
hac etiam sententia est Panor. Rubr. de obseruat.
ieiunij, Maior 3. d. 37. quæst. 16. Sayr. lib. 3. cap. 9.
num. 7. & seqq. Henric. Gandauensis quodlib.
3. quæst. 22. Driedo de libertate Christia. cap. 10.
post 2. propos. Angon. 2. 2. quæst. 62. art. 3. Salon
tom. 2. quæst. 77. art. 1. contro. 7. & 8. Viualdus 4.
part. candelabr. cap. 9. num. 8. in fine Philiarch. de
offic. sacerd. part. 2. lib. 3. cap. 2. con. 4. Toletus li.
de peccat. ca. 20. dub. vlt. Rodriguez tom. 1. sum-
mæ ca. 195. Corona. part. 1. cap. 1. num. 33. post 4.
concl. reg. 2.</P>
<P>  Dico primò, lex p&#x0153;nalis saltem mixta obligat<marginalia>10</marginalia>
in conscientia ad mortale, vel veniale iuxta quali-<marginalia>1. Con.</marginalia>
tatem materiæ: oppositum cum multis recentio-<marginalia>Lex p&#x0153;nalis|obligat in cō-|scientia, iuxtæ|qualitatem|materiæ.</marginalia>
ribus doctissimis censeo improbabile, quòd vt vi-
dimus, errorem vulgi appellauit Sotus, & Couar-
ruuias suprà, num. 2. ait iure defendi non posse,
præterquam quòd si verum esset, ferè tota huma-
narum legum vis periret, parumq&#x0301;ue vtilis esset le-
gumlatorum cura, & diligentia, & p&#x0153;na, quā ipsi
legum conditores ad maiorem earum vim addi-
dere, eas imbecillimas redderet. Probatur primò,
quia lex humana etiam laica potest obligare per
se ad culpam, siue solam, siue simul cum p&#x0153;na, vt
omnes aduersarij præter Menchacam fatentur:
cur enim sub peccato poterit obligare ad susti-
nendam p&#x0153;nam, & non ad id faciendum pro cu-
ius omissione imponitur p&#x0153;na? Aut cur non po-
terit obligare sub peccato ad vtrumque, cum istæ
obligationes non sint contrarię, aut incompatibi-
les? id verò intendere legislatores communiter, &
non contrarium, patet, quia mirum esset (vt ait
Couar.) legis conditorem, qui p&#x0153;nam addidit le-
gi ad eius maiorem vim, & executionem, velle le-
gem imbecilliorem ad hæc efficere, auferendo ab
ea obligationem in conscientia. Confirmatur cum
Castro: Nam inducta ad vnum effectum, non de-
bent contrarium operari, l. legata inutiliter, ff. de
leg. 1. l. legata inutiliter, ff. de adime&#x0303;d. leg. l. nō ideò
minus C. de procur. l. quod fauore. ff. de legib. &
Bernardi, quod pro charitate institutum est, cōtra cha-
ritatem militare non debet: Sed p&#x0153;na imponitur, vt
seruetur lex, iuxta Isidorum 5. etymol. cap. 21. rela-
tum cap. factæ sunt leges, dist. 4. ergo non debet
excludere obligationem in conscientia, sine qua
tantùm seruaretur, cùm p&#x0153;na timeri posset; Vio-
laretur autem in aliis euentibus, in quibus p&#x0153;na
timeri non posset, vel homines periculum p&#x0153;næ
contemnerent. Secundò, quia appositio p&#x0153;næ
potiùs indicat obligationem ad culpam: nam p&#x0153;-
na propriè dicta semper imponitur propter culpā:
in his autem legibus non ponitur pro culpa alie-
na: ergo pro culpa propria. Vnde D. Thom. 1. 2. qu.
87. art. 3. & 2. 2. quæst. 108. art. 4. Docet, p&#x0153;nā non
infligi nisi ob culpā, & licet hoc art. 4. ad 2. loque&#x0303;s
de p&#x0153;na latiùs sumpta excipiat aliquos casus, in
quibus homo pati debet p&#x0153;nā sine propria culpa<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0382.jpg/>
@@1@<SE382>366 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>tamen in illis non includitur iste, de quo loqui-
mur, quin potiùs ibidem ait D. Thomas, nunquam<marginalia>Numquam|quis debet pu-|niri sine culpa</marginalia>
secundùm humanum iudicium aliquis debet pu-
niri sine culpa p&#x0153;na flagelli, vt occidatur, mutile-
tur, vel verberetur. Confirmatur: quia p&#x0153;na, vt iu-
sta, supponit culpam, Leuit. 18. & Deut. 25. Iuxta
mensuram delicti, erit & plagarum modus. Item signi-
ficatur in 2. de constit. in 6. &c. non afferamus 24.
quæst. 1. Vnde Augustinus 1. retract. c. 9. Omnis p&#x0153;-
na, si iusta est, peccati p&#x0153;na est: & supplicium nomina-
tur. Ideò culpam & p&#x0153;nam correlatiua esse dixit
Gerson, de vita spirit. lect. 1. Imò & ex aduersariis
ipse Castro 1. de lege cap. 3. Vnde Augustinus 4.
ciuit. cap. 3. iustis quidquid malorum ab iniustis
dominis irrogatur, non est p&#x0153;na criminis, sed
virtutis examen, & sanè quamuis p&#x0153;næ pecunia-
riæ & corporales leues possint sine culpa imponi
à legislatoribus nolentibus obligare ad culpam,
sed ad solas eiusmodi p&#x0153;nas, quæ latè tantum t&#x0169;c
dicere&#x0303;tur p&#x0153;næ: tamen mors, & mutilatio, & aliæ
eiusmodi, non possunt ab hominibus infligi sine
graui culpa, vt modò ex D. Thoma referebamus,
& ideò, in superioribus vt vidimus, indicat obli-
gationem sub mortali, quod etiam docuit Ioan-
nes Medina C. de ieiunio quæst. 7. & Couarruuias
num. 3. addens, sic & Scotus, 4. dict. 1. quæst. 6. an-
notauit in lege Mosaica nunquam statutam p&#x0153;nā
mortis, nisi pro transgressione mortali: & profe-
cto iniquam censerem humanam legem, quæ p&#x0153;-
nam mortis, aut mutilationis imponeret, pro trās-
gressione alicuius legis, quæ ob publicum, leue
tamen incōmodum non esset digna mortali cul-
pa: tametsi fatear posse legislatorem humanum
aliquid prohibere graui appossita p&#x0153;na, & tamen
expressè insinuare se nolle obligare transgressore&#x0303;
ad mortalem culpam: hæc Couarruuias. Confir-<marginalia>Excommuni-|catio mors spi|ritualis dici-|tur.</marginalia>
matur, quia excommunicatio, quæ dicitur mors
spiritualis cap. 2. de Maior. & obed. vt omnes in-
terpretantur, teste Nauarr. ca. fraternitas 12. quęst.
2. num. 20. non potest imponi nisi pro peccato
mortali, ergo nec mors corporea, quæ maior p&#x0153;-
na est: quia inducit damnum irreparabile.</P>
<P>  Tertiò probatur: quia scriptura, & patres<marginalia>12</marginalia>
passim damnant violatores legum humanarum,<marginalia>3. Prob.</marginalia>
etiam sæcularium, quæ tamen ferè omnes sunt<marginalia>Scriptura &|Patres viola-|tores leg&#x0169; hu-|manarumpas-|sim damnant.</marginalia>
p&#x0153;nales: ergo etiam harum violatio peccat&#x0169; est.
Vnde Augustinus ep. 166. & refertur ca. Impera-
tores 11. q. 3. inter homines p&#x0153;nas luet, & apud
Deum sortem non habebit, qui hoc facere noluit,
quod ei per cor regis ipsa veritas iussit. Ad id est c.
perpetuæ, & cap. commissæ, de lect. in 6. & Rom.
13. non solùm propter iram, sed etiā propter conscientiā.
Vbi vides coniungi obligationem culpę & p&#x0153;næ:
& ridicul&#x0169; esset dicere, has duas obligationes con-
iungi, quando p&#x0153;na non taxatur, secus quando
taxatur: nihil enim ad hoc refert, quod p&#x0153;na ta-
xetur, vel arbitrio iudicis relinquatur, vt bene di-
xit Menchaca suprà: ergo si quando arbitrio iu-
dicis relinquitur, obligatio ad ipsam est simul c&#x0169;
obligatione ad culpam. Idem erit quando per le-
gem taxatur p&#x0153;na. Confirmatur: nam si priùs non
designasset p&#x0153;nam, lex obligaret in conscientia.
Sed sequenti additione p&#x0153;næ non tollitur talis
obligatio: ergo vtraque manet simul. Cur ergo
non concedemus sæpe vtramque imponi, & in-
cipere simul? Confirmatur etiam, quia istæ obli-
gationes in lege diuina, positiua coniunguntur:
ergo & in humana, quæ diuinam solet imitari, cō-<-P>@@

<-P>iunguntur. Antecedens patet Gen. 2. de ligno scien-
tia boni & mali ne comedas: in quacumque die come-
deris, morte morieris, scilicet temporali: ad idem est
Leuit. 18. & 20. Vbi sub p&#x0153;na mortis prohiben-
tur in matrimoniis quidam consanguinitatis &
affinitatis gradus. Confirmatur etiam exemplo
Toleti & Sayri, nam cap. fin. de celebr. missarum
præcipitur, ne Latinus  in occide&#x0303;tali Ecclesia con-
secret in fermentato, & statuitur p&#x0153;na priuatio-
nis officij & beneficij.</P>
<P>  Dico secundò, etiam leges, quæ ex forma sua, &<marginalia>13</marginalia>
vi verborum nihil videntur statuere, sed tantùm<marginalia>2. Conc.</marginalia>
imponere p&#x0153;nam, vel quasi p&#x0153;nam, obligant in<marginalia>Etiam leges|quæ nihil vi-|dentur statue-|re, sed tantùm|p&#x0153;nam impo-|nere, obligant|in cōscientia.</marginalia>
conscientia ad aliquid, præter passionem, vel so-
lutionem p&#x0153;næ aut quasi p&#x0153;næ, ita tenet tertia
sententia, pro cuius declaratione nota. Si de p&#x0153;na
propriè dicta sermo sit, nullam lege&#x0303;, quæ ad mo-
res aliquos obliget in conscientia, esse purè p&#x0153;-
nalem propriè loquendo. Item nullam propriè
loquendo esse posse p&#x0153;nalem, quæ ad mores non
obliget in conscie&#x0303;tia, vel supponat obligationem:
quia p&#x0153;na propriè loquendo semper respondet
culpę, & ideò implicat in adiecto, quod lex sit pu-
rè p&#x0153;nalis, id est imponens veram p&#x0153;nam, non
obligando ad culpam: nec supponendo cul-
pam: & sic reiicienda omninò est distinctio le-
gis in purè p&#x0153;nalem, & mixtam, vt reiiciatur
à Syluestro, Armilla, Soto, Nauarro, &
Valentia, sed si nomine legis purè p&#x0153;nalis intel-
ligatur lex, quæ solam p&#x0153;nam statuit, præsertim
latè dictam, nihil in moribus statuendo, sed ad
summum supponendo obligationem, inductam
alia lege naturali, vel positiua, admittenda est prę-
dicta distinctio cum He&#x0303;rico (qui tamen non vti-
tut his verbis) cum Castro 1. de lege cap. 9. Sayr.
lib. 3. cap. 9. num. 3. Mercado de contract. lib. 3. ca.
10. Salon, 2. 2. tom. 2. quæst. 77. art. 1. controuer. 7.
Philiarc. part. 2. summæ lib. 3. c. 2. conclu. 4. Ro-
driguez, tom. 1. summæ ca. 195. con. 1. licet autem
hæc distinctio in hoc sensu sit admittenta in se,
non tamen est admitte&#x0303;da ad tem, de qua agimus;
ita vt omnes leges, quæ ex forma, & vi præcisa
verborum videntur purè p&#x0153;nales, re vera sint pu-
rè p&#x0153;nales, & non obligent, nec supponent obli-
gationem ad mores aliquos: sed dicendum est, has
leges, vel supponere aliquam obligationem, vel
illam inducere, communiter loquendo saltem ex
intentione legislatoris.</P>
<P>  Iam probatur conclusio. Primò, quia illa forma<marginalia>14</marginalia>
legis significat in legislatore animum imponendi<marginalia>Prima proba.|conclusionis.</marginalia>
veram p&#x0153;nam: vera autem p&#x0153;na supponit cul-
pam: ergo animus legislatoris est, si aliàs non est
obligatio, illam imponere.</P>
<P>  Secundò, quia si contraria sententia vera
esset, ferè tota vis humanarum legum periret,
parumq&#x0301;ue vtilis esset legumlatorum cura, & dili-
gentia bonis, etiam, qui magis mouentur virtutis
amore, quam formidine p&#x0153;næ, aperiretur via ad
faciendas innumeras fraudes contra finem le-
gum: nam magna pars legum fertur sub illa for-
ma verborum: quia legislatores simpliciter proce-
dunt, & putant se sub illa forma obligare: ergo si
tunc leges non obligant ad opus, vel omissionem,
cui adiungitur p&#x0153;na, absq&#x0301;ue timore culpæ, igno-
miniæ, & scandali, etiam boni transgredientur sæ-
pe legem, maximè si videant, se posse etiam aliqua
via p&#x0153;nam euadere, & sic infirmæ erunt leges:
quarum tamen vim per appositionem p&#x0153;næ ro-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0383.jpg/>
@@1@<SE383>Disput. XV. Sectio I. 367
<duolan 2><-P>borare nitebantur legislatores. Et quis dubitat,
quin si legislatores intelligerent illa forma non
oblgari homines in conscientia, alia vterentur; er-
go intendunt obligare in conscientia, & sic arbi-
trantur obligari subditos.</P>
<P>  Tertiò, quando p&#x0153;na talis est, quæ non potest
incurri sine culpa, vt excommunicatio, vel alia ce&#x0303;-
sura, etiamsi legislatores vtantur illa forma, inten-
dunt obligare ad culpam, vt etiam Nauarrus, &
alij aduersarij fatentur: ergo par est idem credere
in aliis casibus, quia cùm aliud non exprimunt,
semper vt eor&#x0169; leges melius obseruentur, inten-
dunt obligare, quārùm possunt, & vti planè, & in-
tegrè sua potestate.</P>
<P>  Quartò, quia non expedit bono communi, vt
p&#x0153;næ, quæ communiter statuuntur in legibus,
quæ ex forma sunt merè p&#x0153;nales, aut mixtæ, sine
culpa incurrātur: ergo non possunt, aut certè non
intendunt legislatores imponere, nisi posita, vel
supposita obligatione ad culpam. Antecedens
probatur ex cap. satis peruersum 56. dist. vbi di-
citur, satis esse peruersum, vt quis suis officiis priuetur,
quem sua culpa, vel facinus à suo gradu non deiicit.</P>
<P>  Idem notatur l. si prætor ff. ad leg. Aquil.<marginalia>15</marginalia>
Confirmatur primò, quia seclusa culpa, nulla res
potest esse sufficiens, vt quis omnium bonorum,
vel magnę partis eorum confiscationem patiatur,
quando ea non sunt necessaria ad bonum com-
mune: ergo cùm leges imponunt hanc p&#x0153;nam,
vel alias valde graues etiam temporales, obligant
ad culpam, aut ipsam supponunt. Vnde Cicero 2.
de legib. Omnia supplicia, quæ à legibus proficis-
cuntur, culpæ, aut malitiæ vindicandi causa con-
stituta sunt, quod maximè habet locum in p&#x0153;na
mortis, vnde Iob 4. Quis vmquam innocens perijt,
aut quando recti deleti sunt? & Clemens, lib. 3. re-
cogn. Certum est, quòd non aliam ob causam
Deus, siue in præsenti, siue in futuro sæculo pec-
catorem punit, nisi quia scit ipsum potuisse vince-
re; sed neglexisse victoriam, & sanè p&#x0153;nam in-
fligere est actus iustitiæ vindicatiuæ. Vnde Ro.
13. Pet. 1. & 2. iudex vocatur vindex: ergo non im-
ponitur, nec infligitur p&#x0153;na, nisi supposita culpa.
Ac proinde omnes leges p&#x0153;nales obligant, vel
supponunt obligationem ad culpam.</P>
<P>  Confirmatur, quando in re alioqui non præce-<marginalia>16</marginalia>
pta nec prohibita legislatores nolunt obligare ad<marginalia>Confir. 1.</marginalia>
culpā, solent id exprimere in ipsa lege, vel in aliis,
aut aliis modis id inducere: ergo cùm nihil hor&#x0169;
faciunt, intelligendi sunt velle obligare ad culpā.
Antecede&#x0303;s patet ex statutis minorum, in quorum
pro lege dicitur, vt refert Castro suprà, cap. 8. &
Sayr. num. 7. Nolumus per hæc, quæcumque nostra sta-
tuta ad peccati vinculum astringere, nisi aliàs per ius
diuinum, vel humanum fuerint astricti. Et in statutis
Prædicatorum hæc habentur verba, vt referunt
Castro, Driedo, & Sayrus, Vt vnitati, & paci totius
ordinis prouideamus, volumus & declaramus, vt con-
stitutiones nostræ non obligent ad culpam, sed ad p&#x0153;nā,
nisi propter præceptum, vel contemptum. Item Castro
& Sayro refer&#x0169;t Bullam Eugenij IIII. quæ incipit.
Ordinis tui, vbi declarauit nihil eorum, quæ in pri-
ma regula S. Claræ continentur, obligare ad cul-<marginalia>In regula S.|Cleræ quæ|obligent ad|culpam.</marginalia>
pam præter quinque illius regulæ vota, quæ sunt
de paupertate, castitate, clausura, & Abbatissæ
electione, aut depositione; & idem declarauit 2.
reg. per Vrb. VI. eisdem religiosis S. Claræ data,
& in ordine Calsinensi, aliàs S. Iustinæ de Padua,<-P>@@

<-P>Eugenij IIII. in priuilegio quodā incipiente, Re-
gularem vitam agentibus anno 436. pridie Kalend.
Iulij declarauit, quod constitutiones capituli ge-
neralis, Præsidentis, Visitatorum, & Rectorum
obligant personas eis subiectas, sed non ad pecca-
tum, nisi per contemptum appellatione promota,
vt refert Sayrus suprà: similia referunt D. Thom.
2. 2. quæst. 86. art. 9. ad. 1. Nauarrus cap. 23. num.
49. & 51. & seqq. Soto 1. iustit quæst. 6. art 4. &
5. Palac ius, Medic. Arag. Vazquez suprà, Syl. verb.
lex qu. 8. & 9. verb. præceptum quæst. 2. & 3. & v.
inobedientia, Angel. verb. lex §. 3. Armil. 4. & fere
omnes adducti pro secunda, & tertia opinione,
gloss. cap. 3. & cap. per venerabilem, qui filij sint
leg. Panor. ibi & cap. tua desponsalibus, & in no-
stra Societate Iesv, constitutiones declarant, se
ad culpam non obligare, ob quod Medina, Salon,
Aragon, & Soto suprà dicunt, eiusmodi religiosa
statuta, & constitutiones non esse propriè leges,
idem cum eisdem & Castro 1. de lege cap. 8.</P>
<P>  Docet Sayr. suprà, num. 14. de quo sæpe in su-<marginalia>Irregularitas|quædam non|est p&#x0153;na sed|indecentia.</marginalia>
perioribus dictum est, irregularitas autem biga-
miæ, & homicidij liciti facti auctoritate publica,
verè non est p&#x0153;na, sed indecentia, & inhabilitas
quædam: & ideò ab illa non potest sacerdos virtu-
te Bullæ Cruciatę absoluere: secus ab irregularita-
te, quæ est p&#x0153;na, secundùm Medinam, & Aragon.
suprà, Sotum in 4. dist. 27. quæst. 3. artic. 1. & alios
multos, de quo in expositione Bullæ latè egimus.</P>
<P>  Hinc decretum Cardinalium editum contra<marginalia>Decretum Car|dinalium con-|tra religiosos|ingredientes|moniali&#x0169; mo-|nasteria sub|mortali obli-|gat.</marginalia>
religiosos accedentes ad monasteria monialium,
vbi est in vsu, obligat sub mortali: quia ponit p&#x0153;-
nam priuationis officij, vocisq&#x0301;ue actiuę, & passiuę.
Hinc etiam, vt notant Couarruuias suprà, nu. 4. &
Saytus nu. 10. sub mortali obligant leges de non
extrahendis equis de regno te&#x0303;pore belli, aut alio:
& de non extrahendo frumento, vino, aut alia re
simili, ne regnum maneat exhaustum, & graue
damnum patiatur: idem est de aliis similibus
legibus p&#x0153;nalibus.</P>
<Z><A+1>Tertia Conclusio.</A+1></Z>
<P><INI3>S</INI3>Vnt verò aliæ leges p&#x0153;nales, quæ non<marginalia>17</marginalia>
sunt propriè p&#x0153;nales, sed conuentiona-<marginalia>3. Concl.</marginalia>
les, seu potiùs conditionales, & modales,<marginalia>Leges quæ nō|sunt proprie|p&#x0153;nales, sed|conditionales|quomodo obli-|gent.</marginalia>
in quibus aliquid solùm permittitur, aut concedi-
tur alicui eo pacto, modo, & conditione, vt de-
prehe&#x0303;sus in aliquo opere soluat certam quantita-
tem pecuniæ, vel amittat instrumenta, aut merces.
In hac conueniunt omnes auctores primæ & se-
c&#x0169;dæ sententiæ, Henricus, Angelus, Driedo, Co-
uarruuias, Ioan. Medina, Vazquez, & alij auctores
tertiæ sententiæ, etiam Sotus 1. iust. quæst. 6. art.
5. in fine, seu ad 3. & alij communiter, quos sequi-
tur Sayrus suprà, num. 11. Vbi ait, si lex dicat, qui
frumentum è regno euexerit, illud perdat, aut ta-
lem luat p&#x0153;nam: qui lignum in nemore cecide-
rit, tali puniatur p&#x0153;na: inducere obligationem
culpæ & p&#x0153;næ, quòd etiam expressè dicit Sotus:
si autem dicat, qui vult euchere frumentum, tan-
tùm soluat, qui vult in nemore ligna cedere, tan-
tum contribuat: aut dicat, non cædat ligna, vel
soluat &c. non inducere obligationem in con-
scientia: quia lex illa non est propriè p&#x0153;nalis. Sed
conceditur euectio frumenti, vel cessio lignorum
cum illo onere, & conditione in fręnum, ne res
illa passim à quocumque, & pro libito fiat, vel vt<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0384.jpg/>
@@1@<SE384>368 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>fiat cum communi bono, vtilitate, & commodo
Reip. cui pecunia illa cedit.</P>
<P>  Quod credo esse verum sæpenumerò, etiamsi<marginalia>18</marginalia>
lex iniungat aliquid nomine p&#x0153;næ: nam ex fine
legislatoris, & qualitate materiæ colligitur, non
appellari p&#x0153;nam propriè, sed latè: quia ea lex non
vult impedite omninò actum, sed nimiam licen-
tiam frænare, ne magna strages fiat in montibus,
syluis, pascuis, &c. Vel ex illis bonis excerpere
aliquam vtilitatem pro communibus expensis, &
sumptibus, eode&#x0303; modo: quamuis Sotus dicat hanc
legem, si quis mula equitauerit, illam perdat, obli-
gare in conscientia ad non equitandum mulam,
credo non obligare in conscientia. Idem de prag-
maticis vestimentorum, & de legibus registrandi
mulas (vt vocant) & quamuis aliqui dicant, quādo<marginalia>Quæ leges|ebligent in|conscientia,|prohibentes|traiectionem|ex vno regno|in aliud.</marginalia>
duo regna sunt sub eodem rege, leges prohiben-
tes transitum mercium ab vno regno in aliud sub
certa p&#x0153;na, solùm obligare ad p&#x0153;nam: si verò s&#x0169;t
sub diuersis regibus, obligare etiam ad culpam.
Tamen credo eandem esse rationem in vtroque
casu, etsi transitus sit in damnum regni, ex quo ex-
trahitur, obligare ad culpam, alias verò ad solam
p&#x0153;nam latè suptam: & Sotus ac Sayrus suprà fa-
tentur principem posse inte&#x0303;dere, vt illa extractio
non sit prohibita, sed potiùs permissa cum obliga-
tione tamen ad p&#x0153;nam. Similiter leges vel statu-
ta de non importandis simpliciter, vel tali tempo-
re mercibus in ciuitatem, sic interpretatur con-
suetudo, vt solùm obligent ad p&#x0153;nam, in quo as-
sentimur Nauarro cap. 23. num. 53. & 61. & Va-
lentiæ suprà.</P>
<P>  Vnde Medina quæst. 96. ar. 4. & multi recentio.<marginalia>19</marginalia>
res dicunt, statuta, quibus cauetur sub certa p&#x0153;na,
ne opidani cædant communem syluam non obli-
gare in cōscientia; idem dicunt de legibus sic pro-
hibentibus venationem propriis ciuibus. Imò
quidam hanc doctrinam extendunt ad cædentes
vel venātes in nemoribus, vel fluminibus alienæ
communitatis, vel priuatorum dominorum, quā-
uis aliqui limitent, vt si venatio, vel piscatio cer-
tis temporibus, vel instrumentis fieri prohibea-
tur, quia talibus instrumentis multi pisces capiun-
tur, vel quia tali tempore multiplicari sole&#x0303;t, obli-
gare sub veniali, quia cędit in aliquod detriment&#x0169;
communitatis, licet non magnum: & Azor su-<marginalia>Quæleges non|obligent in cō-|scientia iuxta|Azorem.</marginalia>
prà ait, multarum leg&#x0169; violatio non videtur mor-
talis, vt de lignis communibus non cædendis, de
non venando, aut piscando, de non pascendis pe-
coribus in communibus Reip. pascuis, de non fe-
rendis noctu armis, de non vtendo his, vel illis
vestibus, vel pompa funebri, &c. Valentia etiam
illo cap. cap. 2. & 3. ait in ciuitatibus, & oppidis
plures ordinationes esse circa Syluarum, & pas-
cuorum custodiam, quæ solùm ad p&#x0153;nam obligāt
consuetudine ita interpretante. Addit de iis, qui
pascunt oues in alienis pratis, & scindunt ligna in
alienis syluis, & nemoribus, dicendum est, si po-
pulus contentus manet p&#x0153;na, nec vlteriùs damni
illati compensationem exigit: tales constitutio-
nes ad solam p&#x0153;nam obligāt: si verò exigitur etiā
damnum, signum est remittere noluisse illud, sed
deberi in cōscientia. Intelligit de nemoribus, syl-
uis, & pratis communitatum: Nam de priuatis
alia ratio est: nunc satis sit eiusmodi leges non
obligare in conscientia ad abstinendum ab illo,
pro quo imponitur p&#x0153;na. Medina suprà,
quem alij iuniores sequuntur, ait, statuta commu-<-P>@@

<-P>nitatum de aliquo faciendo, vel omittendo, sub
certa p&#x0153;na, non obligare ad culpam. Addunt ali-
qui recentiores, id verum esse, etiamsi confratres
iurauerint statuta seruare, quia iurame&#x0303;tum intel-
ligitur de statutis iuxta cuiusque qualitatem.</P>
<P>  Quia igitur hæc statuta solùm intendunt obli-<marginalia>20</marginalia>
gare ad p&#x0153;nam, sequitur eorum violatorem, ex vi
iuramenti solùm obligari ad p&#x0153;nam. Idem doce&#x0303;t
communiter Doctores in tractatu de voto, & iu-
ramento, & sumitur ex Clem. exiui de verbor. si-
gn. vbi dicitur, eum, qui vouit seruare certam re-<marginalia>Regulæ quæ|obligant sub|mortali, vel|non.</marginalia>
gulam, & contenta in ipsa, solùm teneri ad obser-
uationem eorum, quæ in ea continentur, iuxta cu-
iusque qualitatem, ita vt ibi conditor regulæ in-
tendit obligare sub mortali, veniali, vel p&#x0153;na, sit
obligatio ex voto, sub mortali, veniali, vel p&#x0153;na:
ad alia verò non. Ergo idem dicendum est in iu-
ramentis Cōfraternitatum, vniuersitatum, & alia-
rum eiusmodi cōmunitatum, præsertim cùm obli-
gatio iurameti, secund&#x0169; D. Tho. 2. 2. q. 89. a. 8. mi-
nor sit quàm voti. Vnde quod ait Anto. de Padilla,
li. de transaction. pag. 94. col. 3. n. 2. religiosos, in
quorum regula continentur aliqua præcepta, sub
certa p&#x0153;na transgressori imposita, etiamsi regulæ
obseruationem iurauerint, non incurrere pericu-
lum, nec peccare mortaliter, sed satis esse p&#x0153;nam
in eos infligi, pro quo citat Hostiensem, Ioannem
Andream, Iasonem, Mathesilanum, Decium, &
Gomezium, debet limitari, nisi ea pars regulæ,
quam quis transgreditur, obligaret ad sui obserua-
tionem sub mortali: nam tunc etiam periurium
esset mortale. Vnde bene Palacius 3. dist. 37. qu.
7. in dubio post septimam cōclusionem ait, scho-
lasticum, cui præcipitur sub p&#x0153;na præstiti iura-
menti, vt vadat ad sacra votiua, vel ad sociandum
feretrum defuncti scholaris, vel ad orandum pro
eo, non esse periurum, quia est materia leuis, secus
si Doctores, & Magistri Vniuersitatis sub p&#x0153;na
pręstiti iuramenti conuocantur ad grauissima ne-
gotia tractanda, cōuenientia Vniuersitati, maximè
qui possunt suo consilio iuuare eius emolume&#x0303;ta.
Idem si particularis aliquis vocatur ad aliquid,
maximè conueniens studio generali, in quo pos-
sit ipse operam suam nauare, deinde iuramentum<marginalia>Iuramentum|promissiorium|in materia le-|ui solum obli-|gat sub ve-|niali</marginalia>
promissori&#x0169; in materia leui sol&#x0169; obligare sub ve-
niali rectè docet Aragō suprà & alij in materia de
iuramento, 2. 2. qu. 89. art. 3. ergo licet quis iura-
uerit statuta alicuius cōfraternitatis, vel commu-
nitatis, si illa solùm obligant ad p&#x0153;nam, ipse ex vi
iuramenti solùm tenetur ad p&#x0153;nam, si verò sub
culpa veniali, ipse ratione iuramenti solùm tene-
tur sub culpa veniali.</P>
<P>  Quidquid autem sit de aliis extractionibus, ex-<marginalia>21</marginalia>
trahere aurum, seruum, aut equum ex hoc nostro<marginalia>Extrahere au|rum, seruum,|aut æquum ex|regno Castellæ|mortale est.</marginalia>
Castellæ regno, mortale videtur, quia p&#x0153;nā mor-
tis habet annexā, quæ pro sola mortali culpa iustè
infligi potest. Quamuis enim Valentia disp. 7. q. 8.
punct. 6. signum §. qui eod. loco: Satis probabile
putet, quod ait Nauarrus, c. 23. n. 57. & 58. legem
p&#x0153;nalem non obligare ad culpam mortalem,
quantumlibet p&#x0153;na temporalis sit magna: nam
multis Imperatoribus laudi dat&#x0169;, est quòd propter
minimum furtum, aut aliquam aliam culpam, nō
mortalem, milites vel subditos affecerint extremo
supplicio, ad exemplum meritò reiicitur. Vnde
Vazquez ait, p&#x0153;nam mortis non posse imponi,
vel infligi, nisi ob grauem culpam transgressionis,
quamuis enim in bello liceat occidere infantes, &<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0385.jpg/>
@@1@<SE385>Disput. XV. Sectio I. 369
<duolan 2><-P>innocentes ob finem belli, nempe propter pacem,<marginalia>Infantes &|innocentes in|bello quando|licet occidere.</marginalia>
quando alio modo non potest victoria compara-
ri, quia maius bonum est pax, & victoria de ini-
micis, quàm vita innocentum: tamen nulla con-
stitutio fieri potest sub p&#x0153;na mortis absque vlla
obligatione ad culpam. Idem ait de p&#x0153;na mutila-
tionis. Vnde Doctores cōmuniter aiunt, p&#x0153;nam
mortis, & mutilationis esse signum obligationis
sub peccato mortali. De p&#x0153;na autem pecuniaria,
vel etiam alicuius infamiæ, vel flagellationis, pu-
tat imponi posse sine culpa: nam probabilis opi-
nio fert, non peccare illum, qui vt euitet pericu-
lum mortis, frāgit carcerem, licet habeat p&#x0153;nam
verberum iustè impositam: quia responderi non
potest sibi prouidere minori cautione, de quo vi-
de Vazquez ead. disp. numer. 13. 23. & 24. & la-
tiùs disp. 174. c. 2. Qui ergo transgreditur legem,
quæ ex forma videtur purè p&#x0153;nalis, in qua est im-
posita p&#x0153;na mortis, vel mutilationis, non solùm
peccat, vt aliqui dixere cum Nauarro, cap. 23. nu.
57. exponendo se temerè periculo mortis, sed etiā
trāsgrediendo legem sine tali temeritate, quia ipsa
per se obligat. P&#x0153;na autem pecuniaria, & similes
imponi, & infligi sine culpa possunt: in quo casu
verificatur regula iuris in 6. P&#x0153;na interdum im-<marginalia>P&#x0153;na impo-|nitur sine cul-|pa, sed non si-|ne causa.</marginalia>
ponitur sine culpa, sed non sine causa: vide gloss.
cap. 2. de const. & de p&#x0153;na verberum aliqui exi-
stimāt imponi non posse, nisi ob grauem culpam,
vel eius præsumptionem, & sic impositam putant
effractori carceris, quia Resp. præsumit (licet fal-
sò,) grauem iniuriam sibi in ea re irrogari. Addi
potest, hos homines, alioqui esse dignos verberi-
bus, licet non inferrentur, si carcerem non fregis-
sent. Vnde Resp. non peccat eos verberando, licet
nec ipse peccet effringe&#x0303;do carcerem, similiter ait
Sayrus suprà, num. 12. mortem, exilium, vel perpe-
tuum carcerem, infamiam, & confiscationem
omnium bonorum, & priuationem omnium be-
neficiorum, non posse sine culpa graui imponi.
Idem ait de excommunicatione, & interdicto, &
suspensione, & de irregularitate orta ex de-
licto.</P>
<P>  Addit etiam Sayrus num. 12. si ex nullis regu-<marginalia>22</marginalia>
lis certò colligi possit, an lex sit verè p&#x0153;nalis, an<marginalia>Lex quæ sci-|ri non potest|an sit p&#x0153;nalis|vel cōditiona-|lis, censenda est|conditionalis|tantùm.</marginalia>
verò conditionalis, censenda est conditionalis:
quia p&#x0153;næ potiùs sunt restringendæ, quàm am-
pliandæ, arg. ca. p&#x0153;næ de p&#x0153;nit. dist. 1. reg. odia &
reg. in p&#x0153;nis de regul. iur. in 6. & l. præses, ff. de
p&#x0153;nis. Credo in dubio legem esse censendam cō-
ditionalem: quia hîc nō est dubium de p&#x0153;na cer-
tò cognita, an sic hæc, vel illa maior, vel minor:
sed ex doctrina Sayri ibidem num. 13. contrarium
colligitur, & an ad hos, vel illos extendatur, &c.
sed an dispositio sit verè p&#x0153;nalis, an solùm con-
ditionalis. Vnde est dubium iuris, & tract. 8. la-
tè ostendi, in dubio iuris tutiorem partem esse se-
quendum, nisi multùm intersit sequi minùs tu-
tam.</P>
<P>  Ad primum argumentum primæ opinionis<marginalia>23</marginalia>
respōdeo, iam superiùs esse reiectam opinionem<marginalia>Ad 1. arg.</marginalia>
asserentium, leges humanas non obligare ad cul-
pam, nisi ex contemptu, vel scandalo, aut nisi in
illis expressè id dicatur.</P>
<P>  Ad secundum respondeo ex Sayro suprà, nu.
13. leges explicandas esse à iudice, de p&#x0153;na mino-
ri, quando est dubium, an lex imponat pro tali
delicto p&#x0153;nam maiorem, vel minorem, quia ita
fieri vult legislator, & semper est sufficiens causa<-P>@@

<-P>sic interpretandi legem, ne fortè reus maiorem
patiatur p&#x0153;nam, quàm vult legislator. At verò
quando est dubium, an lex obliget ad culpam, &
consequenter ad p&#x0153;nam alterius vitæ, tempora-
lem, vel æternam, non est interpretanda de sola
p&#x0153;na temporali, quia in dubio iuris tutior pars se-
quenda est, nisi aliquis vrgeat ad sequendam par-
tem minùs tutam, vt paulò ante dicebamus: ma-
ximè cùm longè probabiliùs, aut etiam moraliter
certum sit, legislatores cōmuniter in legibus, quæ
ex forma sua sunt mixtæ, imò etiam in habenti-
bus formam purè p&#x0153;nalium, intendere obligare
in conscientia. Sic quando simpliciter aliquis ex-
communicatur, intelligitur de excommunicatio-
ne maiori, & non de minori, cap. si quem, de sent.
excom. de quo vide Couarr. ca. alm. mater, parta
1. §. 8. num. 5. Suarem, 3. part. tom. 5. disp. 3. sect. 2.
num. 9. & disput. 8. sect. 3. num. 3. quia ista est com-
munis vsurpatio excommunicationis. Verborum
autem cōmunis vsurpatio est magni ponderis ad<marginalia>Verborum cō-|munis vsur-|patio est ma-|gni pōderis ad|interpretatio-|nem cuiusque|sermonis.</marginalia>
cuiusque sermonis interpretationem, l. labeo ff. de
suppellectili legata, l. librorum §. quod tamen Cas-
sius ff. de lega. 3. & cap. quamquam 2. quæst. 7. &
capit. ex literis, de sponsalibus, licet ex adiunctis
verbis, vel circumstantiis interdum, excommunico,
interpretandum sit de minori excommunicatio-
ne, vt docet Suares illa sect. 3. num. 4.</P>
<P>  Ad tertium respondeo, qui ex duobus propo-
sitis alterum affirmat, alterum negare videtur, nisi
sint affinia & consequentia, seu correlatiua, sicut
sunt culpa & p&#x0153;na: cùm ergo legislator vult im-
ponere p&#x0153;nam, eo ipso intendit expressè obligare
ad culpam, si de ea expressè cogitet, implicitè au-
te&#x0303; cùm de culpa non expressè cogitat, quia t&#x0169;c in-
tendit obligare eo modo, quo potest, & plenè vti
sua potestate: cum ergo possit obligare ad culpam
& p&#x0153;nam, ad vtramque obligat.</P>
<P>  Ad quartum respondeo, bonos & doctos viros
semper existimasse esse peccatum grauius, aut le-
uius pro qualitate materiæ, transgredi leges hu-
manas, etiam quæ ex forma, & vi verborum vi-
dentur purè p&#x0153;nales, sed præsertim mixtas, aut
purè morales.</P>
<P>  Ad quintum respondeo, licet multi legislatores
Gentiles de p&#x0153;na æterna nihil cogitarint, tamen
volendo obligare ad culpam, vel vti plenè sua po-
testate, implicitè voluerunt obligare ad p&#x0153;nam
æternam. Et eam agnouisse constat ex Homero in<marginalia>Legislatores|agnouerunt|p&#x0153;nas æter-|nas.</marginalia>
Odyssea, vbi funus describit, & ex Platone in dia-
logo, qui Minos, vel de lege inscribitur, & ex So-
crate apud Platonem in Gorgia.</P>
<P>  Ad sextum respondeo, opinionem Castri, licet
sit verisimilior opinione Nauarri: quia aliquæ
leges possunt esse purè p&#x0153;nales, sumendo p&#x0153;na-
le latè, seu minùs propriè: tamen etiam esse fal-
sam.</P>
<P>  Ad septimum, negatur minor propter rationem
superiùs adductam.</P>
<P>  Ad octauum respondeo, cert&#x0169; esse de fide, quòd
licèt iudices, vel Deus ipse imponat, & infligat
delinquentibus p&#x0153;nas temporales, nisi p&#x0153;niten-
tiam agant, patientur æternas: sunt autem verè
delinquentes, qui transgrediuntur leges humanas
etiam p&#x0153;nales, vnde non euadent æternas, nisi
p&#x0153;nitentia culpam deleant. Quamuis p&#x0153;na com-
pleta, huius, vel alterius vitæ numquam Deus bis
punit.</P>
<P>  Ad nonum respondeo, sicut non est inhuman&#x0169;<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0386.jpg/>
@@1@<SE386>370 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>in Deo, velle obligare ad p&#x0153;nam æternam, ita nec
in humanis legi slatoribus: nam & Deus, & homi-
nes in legibus suis bonum intendunt, sed subditi
delinquentes voluntariè sibi mortem inferunt.
Rom. 7. lex quidem sancta est, & mandatum sanctum,
& iustum, & bonum: quod ergo bonum est, mihi factum
est mors? Absit: sed peccatum operatum est mihi mor-
tem, vide Driedonem 3. de libert. Christ. capit. 3.
ad 5.</P>
<P>  Ad fundamentum secundæ opinionis respon-<marginalia>22</marginalia>
deo, non posse aliquem propriè loquendo se obli-<marginalia>Ad fund. 2.|opinionis.</marginalia>
gare ad p&#x0153;nam, quin se obliget, vel aliàs sit obli-<marginalia>Non potest|quis obligari|ad p&#x0153;nam, nisi|sit obligatus|ad culpam.</marginalia>
gatus ad culpam: quia p&#x0153;na propriè sumpta exi-
git pręuiam culpam: ideò lex, quæ propriè est p&#x0153;-
nalis, semper obligat ad culpam, nisi aliàs homo
sit obligatus. Idem est de voto p&#x0153;nali propriè s&#x0169;-
pto. Quod verò ait Aragon suprà, qui emisit vo-
tum p&#x0153;nale, tantùm obligari ad p&#x0153;nam, intelligi-
tur de p&#x0153;nali latè, vel quādo homo iam erat obli-
gatus: Tunc enim potest dari obligatio ad p&#x0153;nam
propriè dictam, ex tali voto sine obligatione ad
culpam ex eodem voto. Ex dictis benè infert Ca-
stro, eos, qui nolunt soluere consueta vectigalia
transferentes merces ex vno regno in aliud, etiāsi
lex sit purè p&#x0153;nalis, peccare, & esse obnoxios re-
stitutioni, si alioqui vectigalia iustè imposita eode&#x0303;
iusto titulo perseuerant: quia illa debebantur in
conscientia ex vi prioris legis, & lex, quæ posteà
apposuit p&#x0153;nam, non abstulit, sed potiùs firmauit
priorem obligationem, & Vazquez addit, hoc esse
verum, licet eadem lege, quæ p&#x0153;nam statuit pri-
mò constituta sunt vectigalia, vnde malè Nauar-
rus cap. 23. num. 60. in eo euentu putauit non esse
obligationem in conscientia soluendi tributum:
maximè c&#x0169; hęc lex sit, determinatio & taxatio tri-
buti debiti iure naturæ. Vt ergo leges imponen-
tes pretia seruandæ sunt in conscientia, cum onere
restituendi, ita hæc.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO II.
Vtrum lex possit obligare in conscientia ad subeundam
p&#x0153;nam antè iudicis sententiam.</Z>
<P><INI5>D</INI5>E excommunicatione, & aliis censu-<marginalia>23</marginalia>
ris, atque de irregularitate orta ex
culpa: omnes fatentur incurri posse
ante vllam iudicis sententiam: nam
vsus Ecclesiæ sufficienter docet, esse
in Ecclesia potestatem ad irrogandas has p&#x0153;-
nas independenter ab omni iudicis sententia.
Vt ait Suarez, tom. 5. de censuris disput. 3.
sect. 2.</P>
<P>  Sed dubium primum est, an id aliquibus aliis<marginalia>1. opinio|Soti.</marginalia>
p&#x0153;nis competat? Sotus 1. iust. quæst. 6. art. 6. præ-
sertim con. 1. & ad 1. 2. & 4. & lib. 4. quæst. 6. artic.
3. videtur affirmare, nullam aliam p&#x0153;nam incurri
posse ante sententiam. Rationem autem discrimi-
nis assignat, quia per excommunicationem non
priuatur quis bonis propriis, sed tātùm bonis cō-
munibus totius Ecclesiæ, quibus per legem ante<marginalia>Cur ante sen-|te&#x0303;tiam latam|incurrit quis|p&#x0153;nam censu-|rarum, non a-|lias.</marginalia>
sententiam potest priuari. Temperat tamen Sotus
suam sententiam illo artic. 6. ad vlt. vt aliæ p&#x0153;næ
incurri possint ante sententiam condemnato-
riam ad p&#x0153;nam, post sententiam tamen decla-
ratoriam criminis: sed hæc non admodum co-
hærere videntur, vt notat Vazquez disput. 1. 68.<-P>@@

<-P>capit. 2. numer. 6. quia cur lex potest ante con-
demnationem iudicis infligere p&#x0153;nam aliquam
priuatiuam ipsi reo, & non ante sententiam de-
claratoriam iudicis? Posse tamen pro Soto respō-
deri, magis asperum & durum esse puniri ante de-
clarationem criminis, quàm post ipsius declara-
tionem: & hoc secundum esse tolerabilius, & ideò
potestate humana hoc secundum, non autem pri-
mum fieri posse, maximè quòd si ante declaratio-
nem criminis p&#x0153;nam incurreret, cogeretur sæpe
se ipsum prodere exequendo in se p&#x0153;nam, quæ iu-
dicium est criminis. Sed hæc responsio non est
omninò sufficiens, & deinde aliis rationibus sen-
tentia Soti reiicitur à Suarez suprà, nimirum, quia<marginalia>Per censuras|quibus bonis|homo priue-|tur.</marginalia>
per censuram non solùm priuatur homo propriis
bonis Ecclesiæ, sed etiam aliquibus bonis com-
munibus omnibus hominibus, vt est communica-
tio ciuilis, seu participatio humani conuictus.
Priuatur etiam aliquando bonis propriis, seu ap-
propriatis reo, quorum distributio iam non per-
tinet ad Ecclesiam: quia iam sunt facta pro-
ptia talis personæ. Priuatur enim homo libertate
ad communicandum cum aliis, & quadam habili-
tate, vt alij cum ipso cōmunicent: quia omnia erāt
propria illius hominis, qui per censuram illis pri-
uatur. Deinde quia leges ciuiles interdum impo-<marginalia>Leges ciuiles|imponunt p&#x0153;-|nas ipso facto|incurrendas.</marginalia>
nunt p&#x0153;nas ipso iure, seu facto incurrendas, vt l.
non potest ff. de furtis, & indicat gloss. l. si quis
maior C. de transact. Ad quas tamen quid respō-
deat Soto, & alij, posteà videbimus. Possumus etiā
aliter contra Sotum argumentari: quia si Ecclesia
per censuras potest bonis suis priuare reum ante
vllam iudicis sententiam bonis communibus, ad
quæ, vel in quibus ius habebat anteà reus, & qui-
bus non poterat absque delicto priuari: ergo si-
militer Resp. poterit ante vllam sente&#x0303;tiam iudicis
priuare reum bonis communibus Reip. ad quæ,
vel in quibus homo habebat ius, & quibus abs-
que delicto priuari non poterat: & sic aliqua p&#x0153;-
na temporalis poterit incurri ante vllam iudicis
sententiam. Vnde fortasse meliùs pro se Sotus re-
spōdere potuisset, vel plus posse Ecclesiam in hac
re, quàm temporalem Re&#x0303;p. Potuit enim Christus
ei conferre potestatem aliquam puniendi absque
iudicis sententia nonnullis p&#x0153;nis: ne omnia de-
licta occulta omninò manerent impunita: & vt
peccatores occulti possent per p&#x0153;nas aliquas cor-
rigi, & ad officium reuocari: quòd non est adeò
necessarium, aut expediens in temporali Repub.
ideò natura hanc potestatem illi non dedit, vel
non esse eandem rationem de his p&#x0153;nis spiritua-
libus, & de temporalibus: nam temporales per se
loquendo care&#x0303;t remedio: Censuræ verò sunt p&#x0153;-<marginalia>Cur Ecclesia|punire possit.|sine sententia|iudicis, non|respub.</marginalia>
næ medicinales, à quibus debet iudex omninò
peccatorem absoluere, si correctus, & emendatus
fuerit. Deinde damna temporalia, quia sensibus,
& euidentia intellectus percipiuntur, magis sunt
dura, & intolerabilia, quàm spiritualia, quæ sola
fide cognoscuntur, aut ponderantur: Ideò hæc
possunt induci à lege ante sententiam iudicis, illa
verò non. Adhuc tamen sente&#x0303;tia Soti est difficilis,
cui tamen fauet Victoria relect. 1. de Indis num.
14. probans priuationem dominij suorum bono-
rum esse p&#x0153;nam, ideò non debere incurri ante
condemnationem: & addit, Nec satis scio, an ius
humanem possit hæretic&#x0169; priuare dominio suo-
rum bonor&#x0169; ante iudicis condemnationem, quem
citat, & sequitur Durandus 4. dist. 13. prop. 41. ad<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0387.jpg/>
@@1@<SE387>Disput. XV. Sectio II. 371
<duolan 2><-P>medium. Idem tenet Angles in 4. in quęst. de iust.
legis p&#x0153;nalis, dicens esse Soti, & Ioannis Medinę:
faciet etiam Sayrus verb. lex num. 11. dicens, lex
probās ob peccatum reum iure suo posse priuari,
intelligitur in foro exteriori post condemnatio-
nem.</P>
<P>  Vnde est secunda opinio Caietani 2. 2. quæst.<marginalia>2. opinio|Caiet.</marginalia>
62. art. 3. & in summa verbo p&#x0153;na, asserentis, nul-
lam legem humanam obligare posse ad p&#x0153;nam
ante iudicis sententiam, si p&#x0153;na requirit execu-
tionem aliquam, qualis est solutio pecuniæ, vel
quid simile: si verò p&#x0153;na nullam postulet execu-
tionem, vt inhabilem fieri aliquem ad aliquid, op-
timè posse per legem humanam infligi, nulla ex-
pectata iudicis sente&#x0303;tia. Cum Caietano sentit Ar-
mil. verb. p&#x0153;na, num. 1. Medina hîc quæst. 96. art.
4. Valentia disp. 7. quæst. 5. punct. 6. quæst. 3. prope
finem. Bannes 2. 2. quæst. 12. art. 2. ad 2. & vltim&#x0169;
Aragon, 2. 2. quæst. 41. art. 3. & q. 62. art. 3. Idem vi-
detur tenere Sayrus, l. 3. cap. 9. num. 27. & sequen-
tibus, & Simancas in instit. tit. 9. num. 199. & 201.
aliàs nu. 31. & sequent. præsertim 44. Vnde hanc
sententiam ei tribuit Vazquez disp. 168. cap. 1. nu.
2. Sed certè Simancas, vt patet nu. 211. sentit non
posse ab homine cōdi legem, quæ obliget ad ma-
gnam p&#x0153;nam subeundam in foro conscientiæ an-
re sententiam iudicis consistentem in executione,
secus ad paruam, vel mediocrem: sed omisso Si-
manca, citantur etiam Conradus de contract. qu.
7. Corduba lib. 1. quæst. 36. qui plures ex Iurispe-
ritis referunt, præsertim Bartolum l. id quod pau-
peribus C. de Episcop. & cleric. & Ioann. Andr.
capit. de homic. in 6. & Ancharanum cap. felicis,
de p&#x0153;nis in 6. Multi tamen ex his non loquuntur
generaliter, sed de vna, aut alia p&#x0153;na.</P>
<P>  Priorem partem de p&#x0153;na, quæ postulet execu-
tionem, probat Caietanus, quia vi legis p&#x0153;nalis
nullus ampliùs obligari potest, quàm vt p&#x0153;nam
statutam patiatur: lex enim p&#x0153;nalis tantùm obli-
gat ad p&#x0153;nam; p&#x0153;na autem in passione consistit:
ergo nullus debet sibi p&#x0153;nam infligere: hoc enim
non solùm est pati, sed etiam agere.</P>
<P>  Posteriorem verò partem comprobat Caieta-<marginalia>25</marginalia>
nus, quia p&#x0153;na, quæ requirit executionem, in sola
passione consistit, nec vt quis ipso facto eam pa-
tiatur, aliquid in se ipsum agere debet, veluti vt
inhabilis fiat, aut vt excommunicatus sit: ergo
quisque eam incurrere potest ipso facto, nulla ex-
pectata iudicis sententia.</P>
<P>  Sed hæc distinctio inanis videtur: primò quia
licet p&#x0153;na requirat actionem rei, potest esse mo-
derata & humana: ergo poterit eius obligatio esse
à lege sicut à iudice: secundò, quia non minus gra-
ue, & onerosum est homini se priuare aliquibus
actionibus, ad quas habet propensionem, vel ius,
vel ex quibus sperat fructum, quàm aliquas actio-
nes exercere: ergo si ad illud potest obligari ante
sententiam, etiam ad hoc est licitum. Confirma-
tur primò, quia secundum æstimationem mora-
lem potiùs eligeret homo certam pecuniæ quan-
titatem soluere, quàm priuari voce actiua, & pas-
siua: sed hanc p&#x0153;nam potest per se lex inducere,
ergo & illam. Confirmatur secundò, quia leges
imponentes p&#x0153;nas priuatiuas, cōsequenter obli-
gant: ad multas actiones inuoluntarias vt si ex-
communicatus sit in Ecclesia, & inchoetur diui-
num officium, tenetur egredi: si ei detur benefi-
cium, tenetur reiicere: & priuatus beneficio tene-<-P>@@

<-P>tur illud resignare, & alium viuendi modum quę-
rere: ergo etiam posset directè obligare ad eas
actiones: parum enim refert, quod obligatio sit
directa, vel indirecta.</P>
<P>  Tertia sententia, & vera est, legem humanam<marginalia>3. opinio|Auctoris.</marginalia>
posse obligare ad p&#x0153;nā ante omne&#x0303; iudicis senten-
tiam, siue p&#x0153;na in sola priuatione consistat, neq;
vllam requirat executionem, siue eam exposcat.
Ita tenet Castro 2. de lege p&#x0153;nali ca. 5. 8. & seqq.
& secundo, de iusta hæret. punit. cap. 6. & seqq. &
Suarez, 3. part. tom. 5. disp. 3. sect. 1. Corduba lib.
1. qu. 36. quam malè inquit à nullo vnquam nega-
ri potuisse: & eandem tenet Vazquez, disp. 168. ca.
2. & seqq. citans Nauarrum, ca. 23. num. 67. & cap.
25. num. 117. aliàs 118. Vbi ait p&#x0153;nam ipso facto
non incurri ante sententiam, nisi vbi constat de
mente legislatoris: Et loquitur etiam de p&#x0153;na re-
quirente executiouem: idem sentit Couarruuias
2. part. de sponsalibus cap. 6. §. 8. num. 10. & seqq.
Sylu. verbo Assassinus, & ver. Emphyteusis qu. 2.</P>
<P>  Non autem omnes eodem modo hanc senten-
tiam tuentur: nam Castro intelligit de omni p&#x0153;-
na, quam iustè iudex infligere per sententiam pos-
sit, ad quam tenet reipsa obligari hominem, nulla
expectata sententia, quoties lex dicit ipso facto,
vel quid simile: qui pro se citare posset, & partim
re vera citat Panormitanum, cap. Canonum statu-
ta num. 11. de const. & cap. dilecti, de arbitris cap.
cum non ab homine, de iudiciis cap. peruenit, de
appell. cap. fin de hæretic. ca. quibusdam, de p&#x0153;-
nis, Rebuffum in pro&#x0153;m. const. reg. gloss. 1. nu.
46. Angelum verbo p&#x0153;na §. 2. Dominicum de  S.
Gem. ca. pro humano §. sacri de homicid. in 6. Fe-
linum, cap. Rodulphus de rescript. §. declaratoria
sententia num. 44. Barbatium repet. c. Raynaldus
de testa. fol. 11. col. 1. Decium dict. c. Canonum,
lectura 1. num. 20. de constit. Paulum de Castro, l.
1. §. ad bestias ff. de postul. Hostien. & Bartolum,
apud Barba. suprà, Angel. de Perusio Auth. de in-
cæstis nup. n. 2. & 5. Decium l. quod à quoque ff. de
reg. iur. quem sequitur ibi Ioann. Ferramont, Ia-
son, li. 3. cōsil. 21. qui citat pro se Bart. & Bald. An-
ton. Corset, in suis singularibus titulo p&#x0153;na, vers.
vbicumque p&#x0153;na, Ludouicum Gomez, cap. 1. nu.
9. de rescript. in 6. Baldum, l. id quòd pauperibus
C. de Episcop. & cleric. qu. 9. Tiraquellum, l. 11.
vmquam verbo reuertat, C. de reuoc. donat. num.
236. 241. & seqq. glos. c. quàm sit in vers. eo ipso de
electio. in 6. & in Clem. quoniam, vers. eo ipso de
vita, & honestate cler. & Clem. multorum gloss.
vlt. de p&#x0153;nis, citat etiam pro se Castrus D. Tho-
mam 2. 2. quæst. 98. art. 3. ad 3. Vbi ait, violatorem<marginalia>Vialator iu-|ramenti pro-|missorij est ip-|so iure infa-|mis.</marginalia>
iuramenti promissorij esse infamem ipso iure, &
ante sententiam, & Adrianum in 4. in quæst. de
acquisitis per ludum, & Ioann. Medinam, Cod. de
rest. quæst. 1. §. ad propositum igitur.</P>
<P>  At verò Nauarrus numer. 67. hanc facultatem
concedit in paruis p&#x0153;nis temporalibus, quasi di-
cat, grauiores non posse hoc modo per legem im-
poni, vt ad earum solutionem sente&#x0303;tia non requi-
ratur. Couarruuias verò ait, leges posse hoc modo
p&#x0153;nam imponere, si rationi visum fuerit: quod in
idem recidit, vt ait Vazquez: nam p&#x0153;næ graues
incurrendæ ante sententiā iudicis grauissimæ red-
duntur, & eo ipso æquitatem excedere possunt.
Nec enim parum refert ad grauitatem, & accer-
bitatem p&#x0153;næ, statim esse soluendam ante iudicis
sententiam. Cæteri verò auctores obsolutè lo-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0388.jpg/>
@@1@<SE388>372 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>quuntur, & eodem modo intelligendi viden-
tur, ait Vazquez, quia suam sententiam sic ex-
plicat, vt lex obligare queat ad aliquam p&#x0153;nam
ante sententiam, etiamsi p&#x0153;na executionem re-
quirat, non tamen ad omnem, sed ad eam solùm,
quam per solum iudicem infligi æquitas non
exposcit. Eodem modo hanc sententiam docet
Suarez suprà.</P>
<P>  Hanc quoque sententiam tenet Azor tom. 1.
lib. cap. 7. & cap. 8. q. 6. Imò Caiet 2. 2. quæst. 186.
art. 9. ad. 2. dubium, vbi docet, teneri ordinis præ-
dicatorum professores ad nonnullas leues p&#x0153;nas
in se ipsis exequendas, etiamsi nullus prælatus
imponat, & Salcedus in pract. crimina. capit. 66.
& 136. Ferdinandus Mendoza 1. de pactis capit.
5. nu. 31. Simancas in inst. cap. 9. nu. 211. Sarmien-
tus 3. selecta. ca. 6. num. 6. citans Panormitanum,
& alios, & multi Theologi recentiores, quę mihi
eo modo quo, defenditur à Suarez, & Vazquez,
semper placuit.</P>
<P>  Quorum sententia suadetur, primò ex Paulo II.
in extrauag. ambitiosæ, de rebus Eccles. non
alien. qui beneficiarios bona Ecclesiæ alienantes
punit ea p&#x0153;na, vt ipso facto beneficiis, quorum
bona alienarunt, priuati existant, illáque absque
declaratione aliqua vacare censeantur, possintq&#x0301;ue
per locorum ordinarios, vel alios, ad quos eorum
collatio pertiner, personis idoneis (illis exceptis,
quæ priuatæ fuerint) liberè de iure conferri &c.</P>
<P>  Quæ p&#x0153;na, licèt solùm priuatiua videatur, ali-
quam tamen continet executionem: nam ea le-
ge tenetur beneficiarius beneficium relinquere, &
renunciare, quòd planè agnouit Sotus 1. iust. qu.
6. art. 6. ad 8. §.  restat igitur. Nec officit, quòd aliqui
respondent, solam beneficij priuationem lege illa
humana præscribi, obligationem autem renun-
ciandi beneficium consequi ex lege diuina, quia
iure naturali nemo potest, quod suum non est, re-
tinere. Quare cùm beneficium sine titulo, aut ca-
nonica institutione obtineri, vel retineri non pos-
sit, cap. 1. de reg. iur. in 6. cap. relatum de iure pa-
tron. cap. 1. de eo qui mittit in possess. lib. 6. effici-
tur, vt qui priuatus est titulo beneficij, confestim
iure naturæ teneatur illud emittere, & renuntiare:
non, inquam, officit, quia obligatio illa ren&#x0169;cian-
di benefici&#x0169;, proximè, & immediatè oritur natu-
raliter ex priuatione beneficij: ergo lex priuans
beneficio moraliter ce&#x0303;setur inducere talem obli-
gationem: ergo immediatè etiam poterit obliga-
re ad p&#x0153;nam consistentem in executione, & in
hoc euentu ita tenet Vazquez, disp. 168. à nu.  29.
non quòd sufficiat dicere ipso facto, vt putauit
Nauarrus, aut sine declaratione, vt putauit Sylue-
ster verb. Assassinus, quos sequitur Corduba, lib. 1.
quæst. 36. dicens, ob eas rationes p&#x0153;nam hanc in-
curri absque vlla sententia, sed quia addit benefi-
cium statim vacare. Quasi verò idem sit benefici&#x0169;
amitti ipso facto ante declarationem, & vacare:
Ergo si verbum vacare excludit omnem senten-
tiam, idem erit de verbo ipso facto ante declara-
tionem. Hāc legem quoad aliqua alicubi non esse
vsu receptam ait Caietanus, vers. ex eo. capit. 75.
Nullibi autem ait Syluester, apud Nauarrum, qui
tamen cap. 27. nu. 150. ait nullibi receptam quoad
p&#x0153;nas, sed in multis locis receptam quoad alia,
præsertim in Lusitania, & Castella. Tamen adhuc
ex ea putat Vazquez colligi intentum, quia non
recipi quoad p&#x0153;nam, licet inferat non obligare<-P>@@

<-P>ad illam, non tamen infert non potuisse obli-
gare.</P>
<P>  Secundò, ex Pio V. in Const. incipiente ex pro-<marginalia>27</marginalia>
ximo Lateranensi Concilio edita Romæ anno
1571. 12. Kalend. Octobr. Pontificatus sui anno 6.
relata à Nauarr. cap. 25. num. 122. vbi decernit, vt
beneficiarius horas omnes canonicasvno, vel plu-
ribus diebus non recitans, omnes beneficij, seu
beneficiorum suorum fructus, qui illi, vel illis die-
bus, responderent, si quotidie diuiderentur, &c.
amittat. Quæ p&#x0153;na etiam postulat executionem,
scilicet restitutionem fructuum, & illa constitu-
tio est declaratio decreti Leonis X. facti in Con-
cilio Lateranensi, in quo beneficiarium horas ca-<marginalia>Beneficiarius|omittens re-|citare Horas|Canonicas|fructus sui be-|neficij pro ra-|ta perdit.</marginalia>
nonicas non recitantem fructus beneficiorum
suos non facere stabilitum erat. Neque obstat
quòd Sotus 10. iust. quæst. 5. artic. 3. §. igitur ait,
Decretum illud Cōcilij, nond&#x0169; planè, quòd sciat,
vsu, & more receptum: Simancas verò suprà num.
208. affirmat, neque enim decretum illud vsu re-
ceptum est, & vix paucis innotuit. Nam, vt omit-
tam ea de re dubitari non posse post prædicti Pij
V. const. eamque moribus esse receptam experi-
mento compertum sit, vt obseruauit Vazquez su-
prà cap. 4. num. 32. Nullus, quem viderim, neque
etiam Sotus, aut Simancas vnquam asseuerauit,
decretum Cōcilij iniustum fuisse. Hoc enim dicere
audacissimum esset. Sed respondeo Simancæ, Be-
ceficium sub conditione, & onere datum esse be-
neficiatio, vt suis precibus, & orationibus interce-
dat pro populo, & ob eam rem dari illi fructus:
ergo si beneficiarius conditionem non seruat, nec
id facit, cuius ergò beneficij fructus ei concedun-
tur, mirum non est si eos in conscientiæ foro re-
stituere taneatur, etiamsi nulla lege humana ad id
obligetur: vt is cui datum est prædium sub ea cō-
ditione, vt aliquid fiat; si conditioni non paret, iu-
re naturæ est obnoxius restitutioni, vt constat ex
l. 1. c&#x0169; seqq. ff. de cond. caus. data. Quoniam autem
hoc responsum impugnat Vazquez suprà, nu. 34.
Tum quoniam fructus beneficij, cui cura animar&#x0169;
annexa est, aut administratio Sacramentorum, aut
aliud quoduis officium spirituale, non ob solam
canonicarum horarum recitationem: sed etiam ob
spiritualium munerum exercitationem beneficia-
rio dantur: ergo beneficiarius, qui huiusmodi mu-
neribus exercendis incumbit, fructus, qui spiritua-
libus ministeriis respondent, secundum diuinam
legem faceret suos, quantumuis Horarum recita-
tionem omitteret, cùm & beneficium canonica
institutione obtineat, & causam habeat fructus
comparandi, atque retinendi. Cùm igitur eos etiā
fructus beneficiarius, qui horas non recitat, resti-
tuere teneatur, vt ex Leone X. & Pio V. contra So-
tum deducere conatur Vazquez, n. 35. efficitur, vt
sola lex humana puniat, eorum fruct&#x0169;, quos suos
fecerat, amissione. Deinde canonicus, qui choro
certis anni diebus interfuit, & ea de causa pro mo-
re Ecclesiarum Cathedralium magnam aliquam
fructuum partem, seu vestiariorum acquisiuit, si
horas canonicas non recitauerit, tenetur fructus,
qui, si per singulos dies diuiderentur, ei diei res-
ponderent, restituere. Igitur non ob causam non
secutam, vt Simancas asseruit: sed quia p&#x0153;na est
lege Pontificis imposita, renetur ante iudicis sen-
tentiam restituere.</P>
<P>  Secundò, respondet Simancas cum Caietano,
hanc legem esse priuatiuam, ideò incurri ante<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0389.jpg/>
@@1@<SE389>Disput. XV. Sectio II. 373
<duolan 2><-P>sententiam posse: sed certè priuatio hæc infert
executionem, hoc est, resti tutionem fructu&#x0169;: er-
go censenda est p&#x0153;na in executione consistens,
& nō solius inhabilitatis. Hoc ipsum probat Vaz-
quez, quia qui non recitat, etiam grossam antè lu-
cratam, & cōsumptam, tenetur restituere. Sed cre-
do, si contingat eam priùs verè, & absolutè lucra-
ri, quàm officium omittat, nihil eius debere resti-
tuere, quia p&#x0153;na non est, vt fructus iam suos re-
stituat, sed vt non faciat fructus suos.</P>
<P>  Tertiò, ex Concilio Tridentino, sess. 23. in de-<marginalia>28</marginalia>
crero de Reform. cap. 1. decernente, vt ij omnes,
qui beneficia cum animarum cura habe&#x0303;t, si à pro-
priis Ecclesiis contra illius decreti dispositionem
absint, pro rata temporis absentiæ, fructus suos nō
faciant, nec tuta conscientia alia etiam declaratio-
ne non secuta illos sibi detineri possint: ergo lex
humana obligat ante iudicis sententiam ad p&#x0153;-
nam, qu$unclearuirit executionem rei.</P>
<P>  Quartò, quia in l. fin. tit. 3. & l. 2. tit. 9. & l. fin. tit.
14. & tit. 15. & tit. 23. lib. 2. ordinam. Regij, & l. 1.
t. 28. li. 2. nouæ comp. statuitur, quod earum leg&#x0169;
rei in conscientia ante omnem sententiam obli-
gantur ad soluend&#x0169; p&#x0153;nam legib. illis præscriptā.</P>
<P>  Quintò, nam Princeps speciali præcepto, aut
sententia subditos potest ad p&#x0153;nam in seipsos
exequendam obligare, cùm ea iusta est, & ad natu-
ralem rationem accommodata: quid enim prohi-
bet, cùm in religionibus hoc receptum sit, & in
Rep. politica sæpe contingat, reos legis sententia
in eos lata relegatione mulctari ad censerendam
manum cum Reip. hostibus, & propugnandum
castrum, vel ciuitatem, atque si ignobiles sint, ad
remigandum obligari?</P>
<P>  Sextò, quia excommunicationem sæpe incurri<marginalia>29</marginalia>
ante vllam iudicis sententiam constat ex cap. non
dubium de sentent. excomm. vbi Alexander III.
non dubium esse (ait) in clericos, vel canonicos, aut cu-
iuslibet religionis conuersos violentas manus inijcientes
sententiam excommunicationis incurrere, nec nisi in ar-
ticulo mortis ab alio quàm à Pontifice Romano absolui
posse. Item, Diaconum rem sacram facientem, ad sacer-
dotis officium promoueri non posse. Vrbanus III. defi-
niuit c. 2. de cler. non ord. ministr. sacerdotem ho-
micidam ab altaris ministerio abstinere debere, &
suspensum esse decernitur, ca. significasti 1. de ho-
micid. Interdictum afficere reipsa eum, qui inter-
dicitur, ante omnem sententiam, liquet ex cap. is
cui, de sentent. excomm. in 6. de priuatione vocis
passiuæ ex cap. 1. de postulat. præl. cap. cum inter,
de elect. ca. postulasti in princi. de cleric. excomm.
ministr. ex statutis Academiæ Salmantiæ à Domi-
no Ioanne de Astuminga, eiusdem Academiæ vi-
sitatore, atque supremæ inquisitionis consiliario
promulgatis, quæ in lucem prodier&#x0169;t anno 1595.
& à Philippo II. Hispaniarum Rege consultatio-
ne habita cum Regio senatu, confirmata sunt,
titul. 33. de conferendis Cathedris, numer. 20.
candidatus cathedræ qui pecuniis datis, aut
commodatis, conuiuiis, quauisue alia re, perse,
vel per alios suffragatores corruperit, ad omnes
Academiæ Cathedras inhabilis redditur, eaque
p&#x0153;na in vtroque foro afficitur ante omnem con-
demnationem, vel declarationem à iudice factā:
& si forsan cathedram aliquam obtinuerit, decer-
nitur, ne eius cathedræ fructus suos faciat, & in
conscientia teneatur eos Academiæ restituere:
qua etiam p&#x0153;na afficiuntur suprà, num. 22. cathe-<-P>@@

<-P>drarum candid ati, qui alteri eorum, vt obtineat
cathedram, in petitione cathedræ cedunt, aut mu-
tuam operam sibi pollicentur, vel suffragatori-
bus persuadent, vt pro eo suffragium ferant.</P>
<P>  De voce autem actiua, cap. quia diuersitatem,
de concess. præb. ca. fin. de excess. prælato cap. vni,
§. 1. ne sede vacante lib. 6. & in Salmantiæ statu-
tis tit. 33. num. 21. suffragator pecuniis, aut quauis
alia re, quę pecunia æstimari possit, à cathedræ cā-
didatis corruptus ante omnem cōdemnationem,
& declarationem, & nullo ei crimen obiiciente ad
ferendum suffragium inhabilis constituitur.</P>
<P>  Inhabilitas ad matrimonium interdum est p&#x0153;-
na, quæ ipso facto incurritur: Nam in Tridentino
sess. 24. in doctrina de Sacram. Matrimon. canone
3. & 4. definitur, Ecclesiam potuisse cōstiruere im-
pedimenta matrimonij præter ea, quæ in Leuit.
ponuntur. Vnum autem ex eiusmodi impedimen-
tis est adulterium, quòd quis fide data de futuro
matrim onio cum aliqua commisit, vt patet capit.
super hoc, & cap. significasti, & cap. fin. de eo qui
dux. matrim. quam pollu. per adulter. & capit. si
quis viuente 31. quæst. 1. & omnes schol. etiam
Sotus 4. disp. 31. 36. & 37. & in cap. transmissæ, de
eo qui cognouit consang. vxor. incestuosè, impo-
nitur p&#x0153;na, ne contrahere matrimonium possit,
nisi annuente Pontifice, & si est coniugatus, ne
possit debitum petere, quæ p&#x0153;næ ante sententiam
obligant. Sententiam Soti improbabilem censet
Vazquez, disp. suprà citata num. 9. contra quam
etiam argumentatur num. 10. quia lege canonica
potest aliquis fieri inhabilis ad contrahendum ex
propriis bonis in tali ætate, aut sine tali, vel tali
solemnitate, & contractus factus contra has leges
est nullus. Cur ergo propter peccatum non potest
imponi p&#x0153;na similis inhabilitatis adactus alio-
qui legitimos, ita vt ante sententiam nulli sint?
& quidem reipsa propter vitium prodigalitatis
prodigus inhabilis fit per iudicem ad contrahen-
dum, quando ipse sub curatore cōstituitur: De quo
plura dicemus agentes de lege irritante: ergo. De-
inde argumentum factum de excommunicatione
vrget: nam certum est, excōmunicationem incurri
sine vlla sententia iudicis, vt docet ipse Sotus 1.
iust. quæst. 6. art. 6. con. 2. Caietanus ver. p&#x0153;na, &
2. 2. quæst. 62. art. 3. Medina, 1. 2. quæst. 96. art. 4.
Nauarrus, cap. 23. num. 67. Bannes quæst. 62. art. 3.
Castro, 2. de lege cap. 8. Valentia hic disp. 6. quæst.
5. punct. 6. quæst. 3. ante finem, Sayrus, lib. 3. cap. 9.
num. 23. & alij ex cap. si quis suadente 17. quæst. 4.
cap. pro humani de homicidio in 6. & cap. ad abo-
lendam de hæreticis: ergo etiam possunt absque
sententia iudicis incurri aliæ p&#x0153;næ priuatiuæ, &
discrimen constitutum à Soto inter illam, & alias
p&#x0153;nas priuatiuas, reiectum initio sectionis, & be-
ne impugnatur, à Bannes & Sayro: nam eo ipso
quòd quis per Baptismum membrum Ecclesiæ<marginalia>Per baptism&#x0169;|eo ipso quod|quis fit mem-|brum Ecclesiæ|habet ius ad|percipienda sa|cramenta.</marginalia>
fit, habet ius ad percipienda sacramenta, & alia
bona spiritualia ipsius. Deinde quia bona ciuilia
eodem modò pertinent ad bonum commune, vt
cathedræ suffragia, &c. Eorumque dispensatio ad
eum pertinet, qui gerit curam communitatis: ergo
sicut bonis illis spiritualibus per legem priuari
potest, etiam bonis temporalibus priuari poterit.
Vnde Caietanus, Nauarrus, Calderinus, Aragon,
Medina, & Valentia dicunt, quidquid sit de aliis
rationibus, excommucationem posse incurri abs-
que sententia iudicis, quia est p&#x0153;na priuatiua.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0390.jpg/>
@@1@<SE390>374 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>Idem eadem ratione dicunt de interdicto, suspen-
sione, & irregularitate, quę non est ce&#x0303;sura, vt fal-
sò, & contra cap. quærenti de verb. sign. dixit So-
tus, nec p&#x0153;na medicinalis, sed vindicatiua. Sed de
suspensione, & irregularitate aliam rationem assi-
gnat Sotus, quia scilicet est commaculatio, & in-
dignitas ad tractandum sacra. Sed ratio est parui
momenti: nam si hæc indignitas potest induci
absque iudicis sententia: ergō alia priuatiua. Nec
video, cur idem de aliis requirentibus aliquam
rei actionem dici non debeat; quod probatur.</P>
<P>  Septimò, ex legibus nostri regni, quæ dicunt, se<marginalia>30</marginalia>
ante sententiam obligare, vt notant Couar. 2. part.
de sponsalibus cap. 6. §. 8. num. 10. Castro 2. de lege
p&#x0153;nali, cap. 1. Sot. 1. iust. quæst. 6. art. 6. ad 4. Cord.
lib. 1. quæst. 36. ad Vazquez, disp. 168. cap. 3. & alij
Medin. quæst. 96. art. 4. Perez, 2. ordinam. legibus
citandis. Huiusmodi erat lex 2. tit. 9. lib. 1. ordin.
regal. & l. 34. tit. 5. l. fin. tit. 14. & l. fin. tit. 3. & l. 3. &
fin. tit. 15. eod. lib. quibus ministri regis munera
accipientes non tantùm obligabātur ad restituen-
dum, quæ acceperunt (id quòd sola p&#x0153;na inha-
bilitatis fieri poterat) sed etiam ad reddendum
quadruplum: idq statutum erat addita particula,
in conscientia, & nulla sententia expectata. Quæ
leges posteà partim omissæ, partim correctæ, &
temperatæ sunt quoad p&#x0153;nam soluendi quadru-
plum, atque hoc pacto moderatè habentur 2. libr.
compil. tit. 5. lib. 6. & lib. 3. tit. 15. l. 14. & l. 4. tit. 23.
l. 21. Vbi eadem p&#x0153;na statuitur, nempè soluendi
quadruplum: non tamen ponitur in conscientia
ante sententiam: & quamuis l. 21. tit. 23. lib. 4.
compil. & lib. 9. tit. 4. l. 14. decernatur, vt ministri
iustitiæ iuramentum præstent subeundi p&#x0153;nam
statutam per legem: id tamen (inquit Vazquez)
non intelligitur ante sententiam, sed iuramentum
exigitur, vt p&#x0153;nam soluant eo modo, quo per le-
gem statuta est: solùm exstat nunc l. 1. tit. 8. lib. 2.
compil. contra Regis secretarios recipientes mu-
nera: quæ ipsos ante sententiam ad solutionem
illius quadrupli obligat, cui nescio an ex hac parte
consuetudine sit derogatum. Has leges iniustas
esse docet Sotus suprà: quia sentiùs, quàm par es-
set, puniunt delinquentes. Addit, immeritò impo-
suisse verbum, in conscientia, quia leges ciuiles de
obligatione in conscientia iudicare non debent,
in quo quidem, me iudice, Sotus mod&#x0169; excessit.
Nam licèt legislator errare possit, putant se posse
obligare in conscientia, quando non potest: at er-
rasse, non esse ita certè asserendum, & Sotus ratio-
ne ipsa coactus, tandem concessit, 1. iust. q. 6. ar. 6.
ad 7. hanc legis seueritatem admitti posse, quādo
aduersus legem proteruè operetur, cōtempta p&#x0153;-<marginalia>Quando lex|ciuilis obligat|in conscientia|ex doctrina|Soti.</marginalia>
na exterioris fori, vel quando nullum aliud esset
opportunum remedium: sed putat Sotus id pro-
uenire ex pacto, cum quo officium datum est, in
quam quis consentire videtur eo ipso, quòd offi-
cium admittit: vnde alij, cum quibus nullum pro-
cedit pactum, putant non posse in conscientia ad
p&#x0153;næ solutionem obligari. Sed mihi videtur, hoc
pactum excogitatum esse; cùm n&#x0169;quam ministris
Regis exprimatur, aut insinuetur, nec lex ipsa illis
proponatur, & non tantùm pro eligendis, sed etiā
pro iam electis constituta sit: cur igitur potestas
negabitur principibus secularibus obligandi ad
p&#x0153;nam soluendam ante iudicis sententiam, maxi-
mè cùm competat legibus Ecclesiasticis &c. Ha-
ctenus Vaz. ferè eisdem verbis. Vtcumque sit, te-<-P>@@

<-P>nendum est cum Medina, Corduba, Perez suprà, &
aliis recentioribus, illas leges non obligare in cō-<marginalia>Illæ leges cur|in conscientia|non obligent.</marginalia>
scientia ex vi legis pacti, aut iuramenti: quia vel
non sunt iustæ, vel numquam fuere vsu receptæ,
vel iam abierunt in desuetudinem, aut vim non
habent, cùm non sint saltem eo modo in noua
Compil. aut in partitio. & iuramentum solùm est
de seruandis legibus, quatenus sunt in vsu, & vi-
gore, & nulla ratione sunt reuocatæ: quamuis
Couarr. illas num. 10. dicat obligare ad p&#x0153;nam
ante sententiam: & Simancas, tit. 9. num. 25. dicat,
obligare ex vi pacti, & iuramenti: & Sotus suprà
ad 4. & 8. & Lopez, 2. part. instruct. cap. 29. Merca-
do, 4. de contract. cap. 16. Ouand. 4. dist. 13. propo.
41. Aragon, 2. 2. quæst. 11. art. 3. dicant obligate ex
vi pacti. Vide in capitulis prætorum prag. 58. cap.
40. Hispali anno 1500. Hugonem de Celso vers.
derechos, vers. Iuez, & vers. oidores.</P>
<P>  Octauò, probari hæc sententia posset ex cap.
pro humani de homicid. in 6. vbi statuitur, eum,
qui per Assassinos aliquem Christian&#x0169; occiderit,
ipso facto priuari beneficiis, quæ possidebat, quā
legem obligare ad p&#x0153;nam ante iudicis sente&#x0303;tiam
putat Corduba, libr. 1. quæst. 36. & sumi potest
ex Nauarro, cap. 23. num. 67. vbi docet, p&#x0153;nam
amissionis beneficii, etsi lex dicat, ipso facto incurri
ante sententiam, sicut p&#x0153;nam excommunicationis. Sed
non obligare ante sententiam tenet Vazq. disp.
68. cap. 4. cum Syl. ver. Assassinus in fine, & Soto
1. iust. quæst. 6. ar. 6. ad 8. ratio Syluestri, & Soti est,
quia non dicit absque declaratione: sed potiùs in-
sinuat debere præcedere. Ait enim, & postquam
probabilibus constiterit argumentis aliquem sce-
lus tam execrabile commisisse, nullatenus alia ex-
communicationis, vel depositionis sententia re-
quiratur. Sed addit Vazquez, quamuis adderetur
absque declaratione, vel ipso facto, posse benignè
interpretari, vt in aliis legibus ostenditur.</P>
<P>  Nonò, probari solet ex cap. quicumque §. hæ-<marginalia>31.</marginalia>
retici, & §. illorum, de hæret. li. 6. vbi electio hæ-
retici ad beneficium Ecclesiasticum, vel publicum
officium, & emancipatio filij ab hæretico est irri-
ta ante sententiam iudicis, ex ca. cùm secundum
leges de hæretic. in 6. sed de hoc multa infrà, ex c.
quæsitum de cohabit. cleric. vbi ob p&#x0153;nam forni-
cationis notoriæ clerici in sacris constituti, statui-
tur, vt alij ab eo in officiis Ecclesiasticis absti-
neant.</P>
<P>  Pij V. contra confidentiam in beneficiis, quam
refert Nauarr. cap. 23. num. 110. vbi ponitur p&#x0153;na
amissionis beneficij ipso facto, non solum benefi-
cij acquisiti per confidentiam: sed etiam antea
possessi: atque idem videtur esse de lege Trident.
sess. 22. de reformat. in cap. 16. vbi qui occupat bo-
na benficiorum, aut iurisdictiones, aut fructus, si
laicus sit, priuatur iure patronatus, siverò clericus,
ipso facto priuatur omnibus beneficiis suis. Cæ-
terùm sec&#x0169;dum sententiam Syluestri, verb. Assas-
sinus, cùm lex non dicat absque declaratione, non
incurretur p&#x0153;na ante omnem sententiam, vt no-
tat Vaz. addens cum Couarr. 2. part. de sponsal. c.
6. §. 8. num. 8. nullam legem etiam in beneficiis
incurri ante sententiam, etiamsi dicat, ipso facto.
Imò etiamsi dicat absque declaratione: quia ni-
mis asper&#x0169; esset omnes leges, quæ eiusmodi ver-
bis vtuntur (de quibus eadem est ratio) ita inter-
pretari: nec ociosa est illa particula, absque decla-
ratione: facit enim, vt p&#x0153;na retrahatur ad diem<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0391.jpg/>
@@1@<SE391>Disput. XV. Sectio II. 375
<duolan 2><-P>cōmissi criminis, vt posteà videbitur, & sic expone&#x0303;-
da est lex Bonifacij VIII. confirmata à Gregorio,
XIII. quam interpretatur Nauar. lib. de datis & ac-
ceptis, vbi statuitur p&#x0153;na priuationis benefi-
ciorum, quæ anteà possidebantur, in eos qui ali-
quid in curia Romana pro gratia, vel iustitia ac-
ceperint ametsi lex dicat, ipso facto.</P>
<P>  Primò probari potest, ca. licet de elect. in 6. vbi
statuitur priuatio beneficij, contra eum, qui habe&#x0303;s
beneficium curatum, non promouetur intra ann&#x0169;
ad sacerdotium, quam p&#x0153;nam incurri ante sen-
tentiam putat Nauarr. cap. 25. num. 117. idem ait
de simili lege: quæ habetur in Trident. sess. 23. de
reform. cap. 2. vbi statuitur, vt electus in Episco-
pum, si intra tres menses non consecretur, sit ipso
facto priuatus Episcopatu: sed illo cap. 4. num. 27.
ait Vazquez in illo euentu hominem incurrere
priuationem beneficij ante sententiam, & ita ser-
uari in praxi, nec de hoc posse dubitari: non tàm
incurri eam priuationem virtute soliùs legis hu-
manæ, quàm virtute legis naturalis determinatæ
per legem humanam. Nam cum beneficium ex<marginalia>Benefici&#x0169; da-|tur propter|officium exsui|institutione.</marginalia>
sui institutione detur propter officium, & offici&#x0169;
Parochi sine ordine Sacerdotis, officium autem
Episcopi sine consecratione exerceri non possint,
sequitur, vt sine illo ordine, vel illa consecratione
titulus, aut perceptio fructuum consistere non
possint. Ver&#x0169; quia non potest, obligatio hæc ita in
momento vim habere, vt statim sine mora inci-
piat, iure optimo ab Ecclesia tempus aliquod in-
duciarum statutum est, quod alioqui vir prudens
arbitrari poterat, sicut facit lex humana, d&#x0169; pretia
rerum assignat, quæ aliàs homines priuati inter se
assignare solent. Hoc igitur tempore elapso cen-
set lex humana iam cessare titulum iustum reti-
nendi beneficium, aut Episcopatum: titulo autem
deficiente, ipso iure naturali vacat benefici&#x0169;, quia
ipso iure naturali sine titulo possideri non potest.
Qua etiam ratione disput. 160. cap. 5. diximus, le-
gem humanam meritò priuare fructibus paroch&#x0169;,
qui post annum nec ordinem suscepit, nec tale
propositum suscipiendi ordinem habuit, tametsi
alioqui lex humana vi sua obligare nonposset ad
actus interiores, vt ibidem ostendimus. Hæc Vaz-
quez. Sed obiici potest, quia licet beneficium de-
tur proptet officium, tamquam propter finem, ite&#x0303;-
que cum onere illud exercendi suo tempore: non
tamen datur ea conditione, vt homo intra cert&#x0169;
tempus ordines, vel consecrationem recipiat, aut
officium suum exerceat, alioqui si munus suum
non exerceret, amitteret non solùm fructus, sed
etiam titulum beneficij, ipso iure naturæ. Item er-
go etiam si nulla esset lex positiua, si non ordina-
retur tempore statuto ab Ecclesia, amitteret simi-
liter titulum sublato omni statuto Ecclesiæ circa
amissionem tituli. Imò etiamsi Ecclesia tempus
ordinum non determinasset, parochus: vel Epi-
scopus titulum eo tempore amitteret, vel dicen-
dum erit, nec modò amittere, quia p&#x0153;na priua-
tionis beneficij numquam de facto incurritur an-
te latam sententiam ex vi legis p&#x0153;nalis. Confir-
matur: nam si anticipatio illa amissionis beneficij
incurritur ex vi legis humanæ p&#x0153;nalis: ergo etiā
amissio beneficij simpliciter posset referri in lege&#x0303;
p&#x0153;nalem. Nec opus est recurrere ad legem natu-
ræ. Cōfirmatur etiā, alioqui non solùm Episcopi,
qui non consecrantur intra tres menses, & pare-
chi, qui non ordinantur intra annum, essent ipso<-P>@@

<-P>facto per legem priuati beneficio, sed etiam isti,
& omnes alij beneficiarij, qui intra debitum tem-
pus non habent ordinem, & reliqua omnia requi-
sita ad munus suum obeundum, quæ omnia sunt
dura creditu: vel ergo parochus, & Episcopus
non sunt ipso iure ante sententiam priuati titulis
suis in illis eue&#x0303;tibus, vel id præuenit tāquam p&#x0153;-
na ex iure humano, sicut etiam diximus suprà de
eo, qui intra annum nec ordinem suscepit, nec ani-
mum habuit illum suscipiendi: ex lege humana
incurri & non ex sola lege naturæ.</P>
<P>  Primò, probatur hæc sententia à Suar. quia quòd<marginalia>32</marginalia>
is, qui deliquit exerceat circa seipsum vel circa res<marginalia>Per se non est|malum delin-|quente&#x0303; exer-|cere circa se-|ipsum vel res|suas actus|p&#x0153;nales.</marginalia>
suas actionem p&#x0153;nalem, non est perse malum, imò
ex se potiùs est honestum: ergo quod ad talem
actionem exercendam per legem obligetur, nec
est per se iniustum, nec est cur existimetur suprà
humanam potestatem legislatiuā, præsertim quā-
do talis p&#x0153;na, delicti grauitatem non excedit, nec
adeò acerba, & difficilis, vt præter humanam con-
ditionem videri possit obligare hominem ad il-
lam in se exequendam.</P>
<P>  Et confirmatur: nā hæc res magis est moraliter,<marginalia>Conf. 1.</marginalia>
quàm physicè pensanda; at moraliter loquendo
perinde est obligare hominem ad aliquid agen-
dum, & ad aliquid p&#x0153;nale agendum. Imò interd&#x0169;
illud difficilius est, vt verbi gratia, obligare, vt per
diem taceat, aut quòd cum amicis non communi-
cet, difficilius alicui erit, quàm dare eleemosynā,
vel aliquid simile facere, & inferius ait, non exce-
dere potestatem legis humanæ, vt obliget reum
ad exequendam in se p&#x0153;nam ipsa lege latam: si-
ue talis executio requirat physicam actionem, siue
carentiam actionis, dummodò talis modus feren-<marginalia>Legislator nō|potest statuere|vt reus id a-|gat quod na-|turæ repugnet|vt seipsum|occidere vel|mutilare.</marginalia>
di p&#x0153;nam prudenter iudicetur expediens ad cō-
mune bonum, & non excede&#x0303;s grauitatem delicti,
neque sit in re adeò difficili, vt vel naturæ repu-
gnet, sicut est se occidere, vel mutilare, vel mora-
liter suprà humanas vires esse videatur, vt se pu-
blicè flagellare, vel aliquid simile facere.</P>
<P>  Confirmatur secundò, nam Princeps saltem Ec-
clesiasticus potest indicere ieiunium, ad satisfa-
ciendum Deo pro peccatis, sicut indixit Rex Ni-
niuitis, Ionæ 3. ergo posset aliquid præcipere sub
obligatione ieiunij statim incurrenda.</P>
<P>  Confirmatur tertiò, nam Respub. potest trans-
ferre dominium, & possessionem absq; vlla iudicis
sententia, vt in præscriptione: vt docet Innocen-
tius, in ca. cura, de iure patronat. Panormitanus, c.
vigilanti, de prescriptio. Ancharanus, reg. poses-
sor de reg. iur. in 6. Decius, cap. 1. num. 8. de con-
stitutio. Ergo etiam poterit delinquentem priua-
re dominio bonorum suorum, saltem aliquorum,
& obligare illum in cōscientia, vt ea fisco, vel pau-
peribus tradat, etiam absque iudicis sententia: nec
vt ratio hæc vim habeat, oportet dicere cum Ca-
stro, legem præscriptionis esse p&#x0153;nalem, & de fi-
nitionem traditam à Panormitano, rubr. de præ-
script. num. 1. & probatam ab aliis, quos recenset
Sebastian. de Sapia apud Pan. ibi: nam re vera non
est, vt docent latè Simancas suprà, num. 203. &
Molina, tom. 2. de iust. tract. 1. dist. 62. sed disposi-
tiua.</P>
<P>  Confir. 4. quia lex diuina positiua aliquādo obli-
gauit ad p&#x0153;nā subeundam ante vllā sente&#x0303;tiā: ergo
idem poterit lex humana, etiam laica: quę quidem
est participatio diuinæ, illamq. imitatur. Antece-
dens patet in lege illa Exod. 21. vt qui percusserit<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0392.jpg/>
@@1@<SE392>376 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>oculum, aut excusserit de&#x0303;tem serui, aut ancillæ in
p&#x0153;nam delicti, teneatur ei dare libertatem. Quæ
lex, vt aduertunt Castro, 2. de lege ca. 4. & Sayrus,
lib. 3. cap. 9. num. 27. inutilis ferè esset, si non obli-
garet absque sententia, quia Dominus posset ser-
uum domi inclusum tenere, ne eum apud iudi-
cem accusaret. In p&#x0153;nam etiam pro variis deli-
ctis, varia sacrificia offerri præcipiebantur, & p&#x0153;-
na incurrebatur sine vlla iudicis sententia, & in
lege Euāgelica, vt patet Matthæi 5. & 19. licit&#x0169; est
debitum negare coniugi fornicanti, qui quamuis
non peccet, blandè & humiliter ab innocente de-
bitum petendo, vt ait Sayrus suprà, tamen vim in-
ferre illi non potest: ergo incurrir p&#x0153;nam priua-
tiuam iuris præscripti ante iudicis sententiam, po-
tiùs est dispositiua, licet obiter etiam negligenti-
bus p&#x0153;nam statuat, de quo vide Molinam, tom. 1.
de iust. tract. 2. disp. 61. Simancam suprà, nu. 208.
& Paulum de Castro, concil. 293. visis, & Felin&#x0169;,
rubr. de pręscriptio. & colligitur ex ipsa definitio-
ne præscriptionis, & ex l. 1. ff. de vsucapio. & l. fin.
C. de longi tempo. præscrip. & l. 18. tit. 29. par. 3. &
cap. vigilanti de præscriptionibus.</P>
<P>  Pro hac sententia facit Couarruuias, de spons.<marginalia>33</marginalia>
par. 2. cap. 6. §. 8. num. 10. in fine, dicens Castrum, 2.
de lege p&#x0153;nali cap. 2. eam probare vrgentissimis
rationibus, & admitti posse hunc rigorem, quan-
do iuxta subiectam materiam, præfectorum ne-
gligentia præsumitur, vel quādo aduersus legum
præcepta inuerec&#x0169;dè, & proteruè agitur cōtempta
exteriori p&#x0153;na, vt ita nullum aliud sit opportun&#x0169;
remedi&#x0169;. Sayrus ait, hāc potestatem valde esse ne-
cessariā in Repub. ne secreta crimina tolerentur,
quādo p&#x0153;na à iudice impone&#x0303;da timeri non potest.
Vtitur etiam Sayrus c&#x0169; multis hac ratione, nō ha-
bet minorem potestatem lex, quàm iudex: nam vt
ait Cicero 2. de legibus, verè dici potest, magistra-<marginalia>Magistratus|est lex loque&#x0303;s,|lex mutus ma-|gistratus.</marginalia>
tum legem esse loquentem, legem autem mutum
magistratum. Sed iudex potest obligare ad p&#x0153;-
nam absque alia sententia: ergo & lex: sed hæc ra-
tio nimium probare videtur, nempe quoties iu-
dex potest obligare in conscientia, posse legem
absque vlla sententia, quod falsum est. Vnde dice&#x0303;-
dum est, legem scriptam, & vocalem idem posse.
Item idem posse præceptum legislatoris tempo-
rale, vocale, aut scriptum, quod potest ipsa, quæ est
mandatum perpetuum: neutrum autem mandat&#x0169;
posse passim, & communiter imponere p&#x0153;nam
incurrendam absque sententia declaratoria cri-
minis: non enim potest communiter Princeps
præcipere generatim, vt quicumque tale crimen
commiserit, incurrat sine sententia p&#x0153;nam, nec in
particulari potest Petro iniungere, vt si commi-
sit tale crimen, incurrat talem p&#x0153;nam: nam hæc
præcepta cōmuniter essent nimis rigida, & eò ma-
gis acerba, quòd casus nondum probatos, aut etiā
nullo modo probabiles comprehenderint: senten-
tia autem iudicis exte&#x0303;siuè non ita est rigida, quia
ad solum casum iam probatum se extendit, & lex
siue scripta, siue vocalis casum probat&#x0169; non sup-
ponit. Ideò communiter minus potest, quàm iu-
dex, agens vt iudex, seu causa cognita: & quidquid
potest lex, potest legislator, sed non è contra. Si-
manc. suprà, num. 198. ait idem posse legem & iu-
dicem, nempè punire reum accusatum, cōfessum,
& conuict&#x0169;. Sed hoc nihil valet, quia lex non sic
punit, sed iudex. Alij dicunt, p&#x0153;nam, ex eo quòd
incurratur ante sententiā, esse acerbiorem, quàm si<-P>@@

<-P>imponatur declarato per sententiam crimine: &
ideò non quoties potest inferri à iudice, posse im-
poni à lege: sed certè licet mandatum esset acer-
bius, & durius, tamen p&#x0153;na in se esset æqualis.
Vnde recurrendum ad priorem solutionem. Itaq;
non quoties iudex per sententiam potest obligare
ad p&#x0153;nam, etiam potest lex ad idem obligare ante
vnam sententiam, sed cùm legem sic ferti bono
communi est valdè necessarium, quia simplicia
mandata, vel sub p&#x0153;nis aliter incurrendis, non
sufficiunt ad illationem, conseruationem, vel pro-
motionem communis boni: mandata autem sub
p&#x0153;nis statim in cōscientia incurrendis vtilia sunt,
vt esse solent, quæ ad illos pertinent, qui curam
conscientiæ habere solent, vt religiosi, Episcopi,
& clerici: nam sæculares rarò possunt sic obligari
ad aliquid agendum, vel omittendum: quia com-
muniter non adeò sunt solliciti de conscientia,
vnde tales leges essent perniciosæ, nempè sine vl-
lo, aut cum paruo fructu, occasiones multorum
peccatorum præbendo.</P>
<P>  Non ergo passim, sed rarò, & grauissimis de<marginalia>Non passim|sed rarò &|grauissimis de|causis tales|leges sunt fe-|rendæ.</marginalia>
causis possunt leges ferri, quæ ante sententiam
iudicis obligent ineuitabiliter ad res difficiles, nec
debemus iudicare legem sic obligare, nisi expres-
sissimis verbis nullum alium sensum patientibus
id dicāt. Quare leges illæ, quæ dicunt, ipso iure, ipso
facto, non obligant ante sententiam iudicis, quia
passim in iure inueni&#x0169;tur, & res difficillimas in-
iungunt, & non est necessari&#x0169;, imò nec expediens
bono cōmuni, vt ante sente&#x0303;tiam incurratur. Imò
etiam cùm lex dicit, p&#x0153;nā incurri abs&#xE8BF; declaratione,
si patitur hunc sensum, vt non incurratur à die cō-
missi criminis, sed ad ill&#x0169; retrotrahatur, sic est lex
interpretāda, vt dicemus de cōfiscatione bonor&#x0169;,
quæ præter hæresim incurritur. Vnde Lessius, lib.
2. cap. 16. dub. 2. postquam retulit legem quādam
restitue&#x0303;di dupl&#x0169;, c. exigit, & c. sequenti de censib.
addit, notandum est hic, legem finalem de duplo
obligare ante sententiā: quod perrar&#x0169; est, nec vm-
quā præsumitur, nisi ex modo loque&#x0303;di sit euidens.</P>
<P>  Sed obiicit Sotus primò, quia natura abhorret,<marginalia>34</marginalia>
vt idem in seipsum p&#x0153;nam exequatur, sitque<marginalia>Obiectiones|Soti cōtra su-|periora.</marginalia>
agens, & patie&#x0303;s. Proprium iudicis munus est p&#x0153;-
nam infligere, nemo autem in seipsum est iudex:
ergo nullus lege obligatur sibi p&#x0153;nam infligere.
Secundò, quia si p&#x0153;na posset incurri ante senten-
tiam; ergo posset quis obligari ad mane&#x0303;dum per-
petuò in carcere, etiam sine vlla sententia: & simi-
liter ad abstinendum ab omni cibo & potu, do-
nec moreretur: quod est absurdum.</P>
<P>  Sed ad primum respōdetur, naturam etiam ab-<marginalia>Ad 1. obie-|ctionem Soti.</marginalia>
hortere à p&#x0153;na post sententiam iudicis patienda:
tamen tunc obligate in conscientia: eodem ergo
modo potest lex aliquando ad eam absque senten-
tia incurrendam obligare, licet non semper posset
sic obligare: quia esset nimium seuera, aspera, &
crudelis lex, & ideò non obligaret, vt inquit Vaz-
quez, disp. 168. cap. 5. num. 39. & sicut damnatus
à iudice tenetur in se exequi p&#x0153;nam soluendo pe-
cuniam, vel eundo in locum exilij, & tunc esset
idem agens, & patiens; ita posset aliquando per<marginalia>Iudex non po-|test damnare|reum ante-|quam audia-|tur: lex potest.|antequam an-|diatur à iudi-|ce.</marginalia>
legem solam obligari, vt simul sit agens, & patie&#x0303;s,
& licet iudex non possit dānare reum, antequam
audiatur, tamen lex potest damnare aliquem ante-
quam audiatur à iudice, relictus suæ conscientiæ,
vt si delictum se perpetrasse nouerit, talem p&#x0153;nā
de se sumat, vel agendo, vel abstinendo ab actione<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0393.jpg/>
@@1@<SE393>Disput. XV. Sectio II. 377
<duolan 2><-P>aliqua, alioqui licita, quod est aliquo modo esse
iudicem, accusatorem, testem, & reum in tali
causa.</P>
<P>  Ad secundam respondeo, leges illas non fore<marginalia>Ad 2. obie-|ctionem Soti.</marginalia>
licitas, quia rem durissimam, & asperrimam præ-
ciperent, imò nec iudex per sententiam potest
obligare ad abstinendum se ab omni cibo, & po-
tu, secus ad manendum perpetuò in carcere: sed in
carcere non tenetur quis mortis sententiam ex-
pectare, vt inferius dicemus: vide Vazquez suprà,
num. 43. & 44.</P>
<P>  Ad fundamenta secundæ sententiæ, seu Caie-<marginalia>Ad fundame&#x0303;-|ta Caiet.</marginalia>
tani respōdeo, legem humanam non solùm obli-
gare posse ad sustinendum p&#x0153;nam, sed etiam ad
inferendum eam sibi: nam licet p&#x0153;na in sola pas-
sione consistat, tamen inde non sequitur non pos-
se legem humanam obligare ad actionem, vnde
passio p&#x0153;nalis resultet in ipsomet agente, quin
potiùs præcepta dentur de actibus, vel eorum
omissione, lex potest non solùm ad omissiones,
sed etiam ad actiones p&#x0153;nales obligare, quando
expediens, & consentaneum rationi fuerit.</P>
<P>  Sed adhuc obiicies primò, nam D. Thomas, 2.<marginalia>35</marginalia>
2. quæst. 62. art. 3. in corpore, & ad 3. ait, p&#x0153;nam à<marginalia>1. Obiectio|noua.</marginalia>
reo non deberi ante sententiam iudicis: subscribit
Molina, to. 1. de iust. tract. 2. disp. 176. §. illud vni-
uersim, vbi sic ait, nullus tenetur subire p&#x0153;nam
ante latam sententiam, & multò minus eam exe-
qui aduersus semetipsum: quam sententiam om-
nibus Theologis probari affirmat Sanchez, tom.
1. de matrim. lib. 3. disp. 53. num. 2. cui & ipse sub-
scribit num. 6. ad 2. & 3. Idem tenet glossa ver. cùm
augmento in c. fraternitatis 12. quæst. 2. Didacus
Perez ad legem si. ver. que en ellas cayere, tit. 13. lib.
2. ordinam. Regij, & alij plures auctores, quos re-
censet, & probat Antonius Gomez. tom. 3. variar.
cap. 14. num. 3. quamuis nullus ex his auctoribus,
quos commemotaui, speciatim dicat, reum nullā
p&#x0153;nam subire ante sententiam, & Simancas su-
prà, licet num. 199. dicat, legem, quæ obligaret in
conscientia ad p&#x0153;nam, fore contrariam iuri natu-
rali, & excedere potestatem legislatoris: quia for&#x0169;
conscientiæ quod ad hoc est extra eius territori&#x0169;,
vt docet nu. 193. & 200. Tamen num. 194. & 211.<marginalia>Lex humana|obligare potest|in conscientia|ad aliquam|quantitatem|dandam pro|expiatione|peccati.</marginalia>
legem humanam posse obligare in conscientia ad
exiguam aliquam quantitatem dandam pro ex-
piatione peccati, vt olim in lege veteri Exod. 21.
ver. 26. & 27. Leuit. 15. ver. 19. & 20. & cap. 22. ver.
14. num. 5. ver. 6. & 7. aliisque locis citatis à Castro
suprà, num. 5. respondeo, D. Thomam, & alios esse
intelligendos regulariter: nam regulariter lex non
obligat ad p&#x0153;nam incurrendam ante sententiam,
nec dicit verba, quibus intelligatur id legislato-
rem intendere. Vnde Molina, tom. 1. de iust. disp.
88. inquit, nullus regulariter tenetur ante latam
sententiam etiam post trāsgressionem præcepti,
p&#x0153;namque commeritam: ergo sentit aliquando
teneri.</P>
<P>  Secundò obiicies: nam scriptura, canones, &
leges significant, iniustum esse homines indem-
natos puniri, Ioan. 7. ver. 51. ait, Nicodemus, nun-
quid lex nostra iudicat hominem, nisi prius audiuerit
ab ipso, & cognouerit quid faciat? & Paulus, Act. 16.
ver. 37. incusat eos, à quibus indemnatus punitus
erat, Cæsos nos (inquit) publicè indemnatos homines
Romanos miserunt in carcerem, & occultè nos eiiciunt,
& capit. 22. ver. 2. Si hominem Romanum, & in-
demnatum licet vobis flagellare? & Festus Iudęæ Præ-<-P>@@

<-P>ses, Act. 25. ver. 16. Non est (ait) Romanis cōsuetudo,
damnare aliquem hominem, prius quàm is, qui accusa-
tur, præsentes habeat accusatores, locumque defendendi
accipiat ad abluenda crimina, & cap. inter quatuor
de maior. & obed. dicitur. Iuris ratio postulat, vt in
eorum præiudicium, quibus eædem Ecclesiæ sunt subie-
ctæ: nihil ordinemus de ipsis, cùm nec citati sint, nec cō-
uicti, nec per contumaciam se absentent. & in cap. 1. de
causa poss. & propr. nec nos (inquit Gregor. Magn.)<marginalia>Non licet|quemquam in|auditum dā-|nare.</marginalia>
contra inauditam partem aliquid possumus definire.
Idem habetur cap. nos in quemqam, & cap. iudex
2. quæst. 1. cap. non oportet, cap. habetur, cap. qui
accusare, cap. absens verò 3. quæst. 9. in quo po-
stremo cap. Zepherinus Papa ait. Absens verò nemo
iudicetur, quia & diuinæ, & humanæ hoc probibent le-
ges, & Clemens V. in Clem. Pastoralis, §. cæterùm,
de re iudicata, defensionis facultatem nemini, etiā
ab Imperatore tolli posse docens ait, Cùm illa Im-<marginalia>Imperatori|non licet tol-|lere defensio-|nem.</marginalia>
peratori tollere non licuerit, quæ iuris naturalis exist&#x0169;t,
& Vlpianus inauditum filium à patre occidi non
posse definiuit, l. inauditum ff. ad leg. Cornel. de
Sicariis, & Martianus, l. 1. ff. de requiren. reis, Diui
(inquit) Seueri & Antonini Magni, rescriptum est,
nequis absens puniatur, & hoc vtimur iure, ne absentes
damnentur: nec enim inaudita causa quemquam dam-
nari, æquitatis ratio patitur. Vide etiam l. absentem
ff. de p&#x0153;nis, & l. absentem C. de acusatio. & l. si
quondam C. ad leg. Iul. de adulter. Si absens, & in-
auditus damnari non potest: ergo nemo ante iu-
dicis sententiam incurrit p&#x0153;nam: Confirmatur
primò, quia inflictio p&#x0153;næ suppponit criminis
declarationem, l. eius qui delatorem ff. de iure fis-
ci, ibi Verùm oportet constare prius, & de crimine
pronunciare; Gratian §. in hoc capite post cap. siue
de coniugiis 35. quæst. 2. P&#x0153;na (inquit) nulli est
inferenda, nisi per iudicem. Confirmatur secundò,
nam p&#x0153;na infligitur, vt conspectu p&#x0153;næ alij ab
eisdem, vel similibus facinoribus perpetrandis de-
terreantur, l. ita vulneratus ff. ad leg. Aquiliam, l.
locatio, §. quod illicitè ff. de publican. l. aut facta,
§. non numquam, & l. capitalium, §. famosas ff. de
p&#x0153;nis, sed p&#x0153;na sequuta, quàm reus incurreret
absque iudicis sententia, ad hoc non conduceret:
ergo nulla p&#x0153;na incurritur ante iudicis senten-
tiam.</P>
<P>  Ad obiectionem, & primam eius confirmatio-
nem respondeo, scripturę, Pontificum, & Impera-
torum testimonia solùm agere de condemnatio-
ne, quæ in externo foro à iudice fit, contra certam
personam: hæc enim fieri nulla ratione potest, nisi
legitimis probationibus, & parte audita: fieri etiā
conditionaliter, id est, dicendo si hoc fecisti, talem
p&#x0153;nam patiaris in conscientia. Quamuis Princeps
aliquando per legem, aut per temporale manda-
tum potest præcipere: ne quid fiat sub tali p&#x0153;na
incurrenda in conscientia ante omne&#x0303; sententiam.
Tamen iudex id non potest, imò nec ipse Princeps
potest in genere præcipere, vt qui tale delict&#x0169; iam
fecerit ante ipsum mandatum, substineat in con-
scientia talem, vel talem p&#x0153;nam, præsertim cuius
nulla præcessit comminatio, nec conditionali-
ter priuaræ personæ coram illo accusatæ præci-
pere, si fecisti hoc crimen, substine hanc p&#x0153;nam. Sed
sententia debet esse absoluta præuiis probationi-
bus, & reo audito. Excipe excommunicationes, &
alias censuras, quæ si præcessit comminatio ipsa-
rum, & homo adhuc est contumax, inferri pote-
runt generaliter conditionaliter, Si quis verò gene-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0394.jpg/>
@@1@<SE394>378 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>raliter non communicauit in Paschate sit excommuni-
catus, seu excommunicamus omnes, qui non communi-
cauerunt in Paschate, eò quod censuræ sunt p&#x0153;næ
medicinales, & correctoriæ, quarum facile est re-
medium: homine enim correcto non possunt prę-
lati ipsum non absoluere.</P>
<P>  Ad secundam confirmationem respondeo, p&#x0153;-
nam imponi non solùm ad exemplum alienum:
sed etiam, vt omnes eius timore contineantur in
officio.</P>
<P>  Obiicies tertiò, nam si p&#x0153;na interdum incur-<marginalia>37</marginalia>
ritur in conscientia, tenebitur peccator seipsum<marginalia>3. Obiectio.</marginalia>
prodere, quia per obseruationem p&#x0153;næ detege-
tur crimen. Respondeo negando consequentiam:
nam si ex p&#x0153;næ executione occultum crimen est
aperie&#x0303;dum, peccator poterit p&#x0153;nam non exequi,
ne seipsum infamet iuxta id Chrysostomi homil.
32. in epistola ad Hebræos, Non tibi dico, vt te pro-
das in publicum, nec vt te apud alium accuses.</P>
<P>  Quartò obiicies contra id, quod diximus, non<marginalia>4. Obiectio.</marginalia>
posse hominem lege obligari ad omnem p&#x0153;nam
subeundam ante sententiam: namque potest quis
obligari ad quamcumque p&#x0153;nam: ergo & lege
humana. Respondeo negando consequentiā, nam
votum est voluntarium, & ideò potest se extende-
re ad multa, ad quæ non potest lex, vt ad actus in-
ternos, ad consilia Euangelica, &c. leges autem
debent esse faciles, & tolerabiles, & accommoda-<marginalia>Leges debent|esse saciles &|tolerabiles.</marginalia>
tæ humanæ consuetudini, cap. erit autem lex, d. 4.
cap. alligant, 26. quæst. 6. vide Nauarrum cōmen-
tario de datis & promissis nu. 44.</P>
<P>  Ex dictis ergo patet, etiam cùm lex continet<marginalia>38</marginalia>
sententiam latam, non teneri communiter reum
in sententia eas p&#x0153;nas subire, quæ in actione cō-
sistunt, vt in carcerem, vel exilium ire, bona tra-
dere fisco, &c. Colligitur ex D. Thoma 2. 2. qu. 62.
art. 3. vbi Caietanus, Aragon, Salon, & alij recen-
tiores: alij ibi quæst. 11. art. 3. Bannes quæst. 12. art.
2. Medina hic quæst. 96. art. 4. Valentia, Vazquez,
Sotus, Corduba, Conradus & Sa suprà. Adrianus
quodlib. 6. art. 1. corol. 3. lit. I, & sequentib. & in 4.
in materia de restitut. quæst. de ludo, quæ incipit:
quia in superioribus §. prima pars, & citat Paluda-
num 4. dist. 15. quæst. 3. & glossam notabilem cap.
faternitatis, 12. q. 2. cui ait stare omnes Doctores,
Caietan. in s&#x0169;ma, verbo p&#x0153;na, vbi Angelus §. 3. &
verbo inobedientia, in fin. & verbo assassinus, §. 4.
Rosella §. 1. vbi ait Panormitanum, qui oppositum
dixit, ab omnibus reprehendi, Armilla verbo con-
stitutio, num. 7. Driedo 2. de libert. Christ. cap. 1.
propos. 2. Angles 2. part. 4. quæst. de restitut. legis
p&#x0153;nalis, Ouand. 4. dist. 13. propos. 41. Nauarrus ca.
23. num. 66. & cap. inter verba, corol. 54. Palacius
4. dist. 37. quæst. 7. Perez. 2. ordinamenti, tit. 9. l. 2. &
& lib. 3. tit. vlt. l. 4. & aliis locis ibi citatis, Syluester
verbo assassinus, quæst. 5. emphyteusis quæst. 2.
hæresis 1. quæst. 8. p&#x0153;na. quæst. 25. Tabienna ex-
commu. 5. casu 2. §. 1. & verbo, assassinus, Simancas
in instit. tit. 9. à num. 27. Archidiaconus cap. cùm
secundùm leges, de hæret. in 6. Maior 3. dist. 25.
quæst. 3. in fine, Ancharanus cap. f&#x0153;licis, col. 3. de
p&#x0153;nis lib. 6. & cap. pro humani de homicid. in 6.
vbi Francus & Ioannes Andreas. Item Anchara-
nus, & Franciscus d. cap. cùm secundùm leges, Ale-
xander l. si quis maior, C. de transactio. tentauit
id tenere Felinus cap. audiuimus de symonia, vt
ait Nauarrus suprà, tenuit Bartolus, l. ciues qui
delatorem, ff. de iure fisci, Couarruuias cap. alma,<-P>@@

<-P>part. 1. §. 2. num. 9. vers. 5. & 2. part. 4. cap. 6. §. 8. nu.
10. dicens esse communem, Menchac. libr. 1. con-
trouers. cap. 28. num. 4. & lib. 1. quæst. frequentium
cap. 7. num. 2. & cap. 10. num. 34. Victoria relect. 1.
de Indis à nu. 9. Ledesm. 2. 4. quæst. 18. art. 3. Ioan.
Medina C. de restit. quæst. 1. dub. 3. vers. aut etiam,
& quæst. 22. part. 2. ad 6. arg. partis affirm. post co-
rol. 3. vers. nec obstat motiuum, Guillielmus Be-
nedictus c. Raynutius de testamen. part. 2. num. 32.
Hippolyt. Marsil. in pract. causarum crimin. §. ag-
gredior, num. 105. & in rubr. ff. ad leg. Cornel. nu.
24. Alciatus l. cum posteaquam C. de pactis, & l. si
quis maior, C. de transact. Saytus libr. 3. capit. 9.
num. 36.</P>
<P>  Probatur, quia communiter homo suum cri-<marginalia>39</marginalia>
men manifestaret per executione&#x0303; p&#x0153;næ, ad quod
obligare esset durissimum, si autem ad id nō obli-
garetur, lex esset inutilis: quia communiter non
obligaret. Item quia æquitas non patitur, vt in re-<marginalia>Aequitas non|patitur, vt in|rebus grauis-|simis homo sit|contra se.</marginalia>
bus grauissimis homo sit contra se, quasi iudex,
accusator, & testis: nec est credibile Rempubl. tra-
didisse Regi tantam obligandi potestatem, neque
Deum Pontifici, maximè cùm iugum Christi suaue,
& onus eius leue sit, & cùm Christus abstulerit iug&#x0169;
durissimum veteris legis, de quo Petrus in Actis
dixerit. Quid tentatis imponere iugum super ceruices<marginalia>Act. 15.</marginalia>
discipulorum, quod nec nos, nec patres nostri portare po-
tuimus, & lex præsertim humana debeat esse mo-
raliter possibilis: quod autem adeò est difficile, fit
quodammodo impossibile 5. Met. cap. 12. Vnde
Ecclesia non posset præcipere confessionem pec-
catorum, nisi esset à Deo præcepta, nec potest prę-
cipere alicui, vt religionem ingrediatur, vel vt cō-
tinentiam seruet, nec vt se probat, iuxta Chrysost.
cap. quis aliquando de p&#x0153;nit. dist. 1. nec iudex etiā
supremus potest, quando lex solùm continebat
sententiam ferendam, generaliter præcipere, vt
omnis qui inciderit in tale delictum, soluat talem
p&#x0153;nam. Vnde Gregor. cap. 1. de causa possess. Nos
contra inauditam partem nihil definire possumus: quod
etiam habetur cap. nos in quemquam, & cap. iu-
dex, 2. quæst. 1. Potestas Ecclesiæ, & Reipu. in ædi-<marginalia>Potestas Ec-|clesiæ, est in æ-|disicationem,|non in destru-|ctionem.</marginalia>
ficationem est, non in destructione&#x0303;, vt docet Pau-
lus 2. Corinth. 15. esset autem in destructionem, si
ad grauem p&#x0153;nam exequendam ante sententiam
posset obligare: quia cùm res sit adeò difficilis, à
paucis fieret, & sic conscientiæ replerentur pec-
catis. Sane talis lex magnam præberet occasione&#x0303;
peccandi contra cap. ex parte, de constit. & l. con-
uenire, ff. de pactis dotal. Vide Ancharanum cap.
possessa, num. 21. de reg. iur. in 6. & Nauarrum illo
num. 66. qui hanc veritatem confirmat, quia non
est credendum, legislatorem qui semper præ ocu-
lis æquitatem habere debet l. 1. quod si Ephes. ff.
quod certo loco dare oportet, velle partem facere
contra seipsam executricem. Confirmatur l. nimis
graue, C. de testib. & l. humanitatis, C. de excusa-
tio. tutor. vide Simancam in cathol. instit. tit. 9.</P>
<P>  Primò ergo ex superioribus assero, legem hu-<marginalia>40</marginalia>
manam posse obligare in conscientia ante sen-<marginalia>Auctoris as-|sertiones ex|quibus supra|dicta confir-|mantur.</marginalia>
tentiam ad p&#x0153;nam passiuam, & actiuam, si aliun-
de seruetur æquitas.</P>
<P>  Secundò, hunc modum obligationis tantùm
habere locum in p&#x0153;nis moderatis, non in quibus-
cumque etiam grauissimis, quales sunt, quæ ma-
gnum, & irreparabile, aut ineuitabile damnum in
se habent, quales non sunt censuræ, quæ facilè re-
medium habere solent: imò neque irregularitates,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0395.jpg/>
@@1@<SE395>Disput. XV. Sectio III. 381
<duolan 2><-P>neque omnes inhabilitates ad aliqua, ideò in his
frequentius, quàm in aliis ita leges disponunt.</P>
<P>  Tertiò non esse facile præsumend&#x0169;, quod mens
legislatoris sit, obligare ad p&#x0153;nā ante iudicis sen-
tentiam: præsertim si p&#x0153;næ sint grauiores, maxi-
mè si inuoluant, vel inferant aliquam molestam
actionem, vel abstinentiam ab actione grata, vtili,
vel iucunda, aut si de executione p&#x0153;nę nullo mo-
do, aut vix constare iudicibus possit, sed tota re-
linquatur conscientiæ delinquentis: tunc enim ra-
rò lex seruatur quantum ad p&#x0153;nam, ideò inutili-
ter imponeretur, quod in rebus spectantibus ad
sæculares maximè locum habet, qui communiter
de conscientia non sunt adeò soliciti.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO III.
Quibus verbis obligare soleant leges ad p&#x0153;nam sub-
eundam ante iudicis sententiam.</Z>
<P><INI4>D</INI4>E p&#x0153;na irregularitatis certum est, quo-<marginalia>41</marginalia>
modocumque ponatur, incurri ante<marginalia>P&#x0153;na irregu-|laritatis in-|curritur ante|sententiam iu|dicis.</marginalia>
sente&#x0303;tiam iudicis: quia non est iudicis,
sed iuris irregularitatem inducere.</P>
<P>  Secundò, in aliis verò p&#x0153;nis cùm nō adhiben-
tur verba, quibus aliqualiter indicetur, p&#x0153;nam in-
curri ante sententiam, non incurritur. D. Thomas
2. 2. quæst. 62. art. 3. vbi Caietanus, Syluester, An-
gelus, Armilla, Rosella, Tabienna, & alij summistæ
verbo p&#x0153;na, glossa ex ipso textu, cap. fraternitas,
12. quæst. 2. Rebuffus in pro&#x0153;mio constit. reg. glo.
1. num. 46. & 47. Adrian. quodlib. 6. art. 1. corol. 3.
littera L, & sequentib. quia p&#x0153;næ mitius inter-
pretandæ, reg. iuris, & l. penult. ff. de p&#x0153;nis: & quia
si legislator voluisset magis vigere p&#x0153;nam, id ex-
pressisset. Vnde quando lex solùm dicit sub p&#x0153;na
excommunicationis, suspensionis, aut interdicti,
non incurritur ante sententiam iudicis. Quoties
ergo p&#x0153;na sic imponitur, instituitur, vel obligatur
index, non verò obligatur reus, arg, cap. de causis,
§. 5. de offic leg. Vnde cùm lex dicit, priuetur, excō-
municetur, interdicatur, deponatur, &c. non incurri-
tur p&#x0153;na ante sententiam, vt omnes docent hîc,
agentes de censutis. Vide Tiraquell. l. si vmquam,
verbo reuertatur, C. de reuocand. donationib.</P>
<P>  Tertiò, quando lex dicit, ipso facto, vel quid simi-
le, dicere debemus, particulam eiusmodi aliquid
operari, & non esse positam solùm ad terrorem,
vel ad moue&#x0303;dum iudicem, vt rigidè se gerat, alio-
qui tolleretur efficacia legum, volentium ea parti-
cula inducere aliquem effectum.</P>
<P>  Quartò, quando post particulam ipso facto, se-
quitur confiscatio omnium bonorum, non significatur
obligatio exspoliandi se ante sententiam: sed quid
aliud, vt sect. seq. videbimus: idem est de confisca-
tione, vel amissione aliquorum bonorum, quę an-
te delictum erant delinquentis, nisi addatur, reti-
neri non possint, vel quid simile.</P>
<P>  Quintò in censuris verba, ipso iure, ipso facto sit
excommunicatus, & similia significant p&#x0153;nam in-
curri ante sententiam iudicis: ita omnes, & confir-
mat vsus Ecclesiæ. Ratio est, quia illæ voces in ri-
gore hoc indicāt, qui neque vsu, neque iure tem-
peratus est: sed confirmatus, & congruentiæ assi-
gnatæ sunt sect. præced. Præcipua est, quia istæ
sunt p&#x0153;næ medicinales, quæ, si homo velit corri-
gi, promptum habent remedium. Vnde nō est du-
rum sic imponi intelligi, & incurri. Item quia per<-P>@@

<-P>se loquendo solùm priuant cōmunibus suffragiis,
ac actiua, & passiua communicatione, in sacrame&#x0303;-
tis, & aliis diuinis, aut spiritualibus, & communi-
catione aliqua non necessaria in humanis: spiri-
tualia autem præsertim carnales non admodum
mouent, ideò hę p&#x0153;nę minus grauatè sustinentur,
& communiter seruantur, secus alia, quæ visibilia
bona, & magna attingunt, quibus carere molestis-
simum est, præsertim carnalibus. Hæc Vazquez.</P>
<P>  Sextò, in nonnullis aliis p&#x0153;nis particula, ipso
facto, nisi aliud addatur, non indicat sufficienter
p&#x0153;nam incurri ante sententiam: ita Sotus, Couar-
ruuias, Cardiualis, Angelus, Armilla, Nauarrus, Si-
mancas, Syluester, & Valentia citati sect. præced.
in tribus sententiis, Iulius Clarus, lib. 5. quæst. 73.
verb. Notarius, significat gloss. Auth. de Tabel-
lionibus, §. penult. coll. 4.</P>
<P>  Sed contrà, quia vel talis particula sufficiens est,<marginalia>42</marginalia>
vt lex statim efficiat p&#x0153;nam, & obligationem, vel<marginalia>Obiectio.</marginalia>
non.</P>
<P>  Hoc secundum dici non potest, aliàs nec in ce&#x0303;-
suris sufficeret. Si verò primum, cur non inducit
statim effectum? Deinde si non statim incurritur
p&#x0153;na, superfluè apponitur illa particula, cùm ni-
hil operetur. Respondent aliqui, in his p&#x0153;nis id
operari, vt non sit necessaria sententia condem-
natoria, sed declaratoria criminis sufficiat.</P>
<P>  Fundatur in illo principio iuris, p&#x0153;næ sunt stri-
ctè interpretandę, & temperandæ, quantùm verba
patiuntur, & ratio postulat, & cōfirmat vsus opti-
mus legum interpres, qui sic leges aliquas accipit,
vt non intelligantur p&#x0153;nam inducere ante omne&#x0303;
sententiam, quamuis fortè initio alia fuerit mens
legislatoris. Vnde & posteriores legislatores in il-
lis casibus, quando plus intendunt, solent addere
alia verba, quibus illam, vel alias interpretationes
excludant: ergo cùm non addunt, admittunt illas,
secus in censuris propter rationem allatā, & vsum
Ecclesiæ. Sed quid, si dicat ante sententiam? vt ca.
pro humani de homicid. in 6. Respondeo, excludi
condemnatoriam, non declaratoriam, Glos. Ioan.
Andras, Ancharanus, Geminianus, Francus ibi,
Tabienna, & Armilla, verb. Assassinus, vbi Sylue-
ster, quæst. 5. seu in fine, & verbo Emphyteusis qu.
2. Angelus, p&#x0153;na qu. 3. Alexander, & Imola, quos
omnes citat, & sequitur Azor, tom. 1. lib. 5. cap. 7.
quæst. 6. sed quid si addat ante omnem declaratio-
nem, vel monitionem? Syluester, vers. Emphy-
teusis, quæst. 2. & verb. Assassinus in fine, & Cor-
duba, lib. 1. quæst. 36. nota. 3. suadent, ex Trid. sess.
23. de reform. cap. 1. ibi: alia etiam declaratione non
sequuta, & c. licet canon, de elect. in 6. ibi, nulla mo-
nitione præmissa, in quibus locis apertè excluditur
necessitas declarationis, vel monitionis, vt p&#x0153;na
incurratur: ergo statim incurritur, aliàs illud ver-
bum nihil operaretur, quod est contra intentione&#x0303;
legislatoris. Oppositam sententiam tenet Dida-
cus Perez, lib. 2. ordinam. tit. 9. l. 2. Henriquez, &
Lessius, & Sa postea referendi, Couaruuias, 2. part.
4. cap. 6. §. 8. num. 10. Corol. 3. quem sequitur Vaz-
quez, hîc disp. 168. cap. 4. num. 25. 29. & 30. & la-
tiùs, disp. 170. cap. 4. nu. 20. & seqq. Probat, alio-
qui, cùm in nostro regno lex 1. tit. 21. lib. 8. com-
pilatio. imponit p&#x0153;nam confiscationis propter
crimen sodomiæ ipso facto ante sententiam de-
clatoriam, tenetur reus se suis bonis spoliare, &
reddere fisco ante omnem sententiam, quod est
contra communem vsum, & praxim, & contra<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0396.jpg/>
@@1@<SE396>380 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>communem sententiam Theologorum, & iuri-
speritorum: & quia alioqui lex esset iniusta. Et
quoniam illa verba, etiamsi requiratur sententia,
ad executionem possunt aliquid operari, vt di-
cetur: ergo sic debent exponi, nam p&#x0153;næ sunt
strictè interpretandæ, quando fieri commodè po-
test, & ita videtur interpretari Pontifex confisca-
tionem, quæ fit propter crimen hæresis, cap. cum
secundum leges, de hęret. in 6. vt non teneatur sta-
tim hæreticus tradere bona sua fisco, sed cùm dā-
natus per sententiam fuerit de crimine. Imò Sa,
ver. fiscus num. 4. ait, etiamsi lex dicat, vt quis te-
neatur statim bona dare fisco, non tenetur ante
sententiam iudicis. Vnde ad argumentum re-<marginalia>Quamuis lex|dicat quem|teneri ad dan-|d&#x0169; statim sua|bona fisco, nō|tamen debet.</marginalia>
spondet Couarruuias, verbum illud operari, vt in
foro externo aliquis statim incurrat p&#x0153;nam. Sed
hoc pugnātia inuoluere videtur, quia ante talem
sententiam nec iudex, nec alius potest ipsum spo-
liare: ergo in foro externo non statim incurritur
p&#x0153;na. Fortè voluir Couarruuias, incurri in foro
externo, quia comparatione fori externi est, ac si
incurrisset: nam post sententiam retrotrahitur
confiscatio ad diem commissi criminis. Vt dicitur
in illo ca. cùm secundum leges, & eodem spectat,
quod ait Vazquez, verba illa duos effectus habere,
vt obseruarunt Antonius Gomezius, 3. tom. suo-
rum opusculotum, cap. vlt. & Simancas, in inst. tit.
9. num. 189. Primus est, vt hæredes defuncti, qui
deliquit, conueniri possint coram iudice in soli-
dum etiam lite non contestata ante mortem de-
linquentis. Quod tamen fieri non posset, si p&#x0153;na
non esset imposita ipso facto, & vt incurrenda ali-
quo modo, absque nulla alia sententia, vt constat
ex l. 1. C. de tutelis defunctorum, & l. ex iudicio-
rum ff. de accusatio. & ratio est, quia à die cōmissi
criminis manent obligata fisco, ac si eius essent, &
ideo etiam lite in vita criminosi non contestata
contra illos agi potest, vt quando crimen fuisset
in damnum alterius Sec&#x0169;dus est, vt omnes aliena-
tiones, & contractus, post diem criminis, aut nulli
sunt ipso iure, vt quidam volunt, aut annullandi,
vt probabiliter fert opinio.</P>
<P>  Iuxta hanc opinionem Couarruuiæ, & Vaz-
quez, sensus illorum verborum est, vt ipso facto, &
ante omnem sententiam sit quasi priuatus domi-
nio suorum bonorum, & illa sint quasi fisci, quia
ira illa potest vindicare, ac si ab illo die sua fuis-
sent.</P>
<P>  Hanc sententiam existimo probabilem, præ-
sertim in p&#x0153;nis, quæ iniustæ, aut crudeles essent,
nisi sic explicare&#x0303;tur: in aliis enim meliùs erit pla-
nè interpretari, reum omninò incurrere p&#x0153;nam
nulla sententia expectata, etiā si lex sol&#x0169; dicat, ipso
facto, vel ipso iure, & non addat ante declarationem,
vel alia verba æquiualentia, vt in p&#x0153;na inhabili-
tatis ad matrimonium, officium, beneficium, ca-
thedram, electionem, dominij acquisitionem. Su.
mitur ex Caiet. 2. 2. quæst. 62. art. 3. Corduba latè
illa, quæst. 36. Medina, l. 1. 2. qu. 96. art. 4. & Azor,
tom. 1. lib. 5. cap. 7. quæst. 4. ait leges, quibus aliqui
ipso facto priuantur voce actiua, vel passiua, &
aliis commodis in Academiis, Collegiis, reli-
gionibus, & Vniuersitatibus, habere effectum ante
sententiam. Couarruuias, 2. 4. cap. 6. §. 8. nu. 8. vbi
loquitur de spurio, qui per leges sit inhabilis ad
hæreditatem paternam, quamuis illa non sit pro-
priè p&#x0153;na eius, sed parentis: idem docet, reg. pec-
catum parte 2. §. 6. loquens de lege p&#x0153;nali impe-<-P>@@

<-P>diente acquisitionem dominij, qualis est in Tri-
de&#x0303;tino, sess. 22. de reform. c. 3. & sess. 23. ca. 1. quod
exemplum admittit etiam Sotus, 10. iust. q. 5. a. 6.
reducit tamen illud ad pacta, & conuentiones,
quod parum refert, & non est necessari&#x0169;. Est op-
timus textus cap. cum singula de præben. in 6. vbi
Ex tunc, æquiualet illi verbo, ante declarationem:
nam excludit omnem futuram actionem, vel sen-
tentiam: & ita etiam omnes intelligunt: sic etiam
iura, quæ dicunt, propter homicidium coniugis,
cum machinatione, vel fidem matrimonij cum
adulterio aliquem ipso facto fieri inhabilem ad
matrimonium, cap. significauit, cap. significasti, ca.
ex litteris, de eo qui duxit &c. omnes intelligunt,
vt p&#x0153;na incurratur ante sententiam: vnde talia
matrimonia, si fiant, nulla esse declarantur, & Va-
lentia, disp. 7. quæst. 5. pun. 6. q. 2. in fine, ait, p&#x0153;nā
quæ priuat iure faciendi fructus suos, incurri ante
sente&#x0303;tiam: idem est de inhabilitate ad electionem
actiuam, seu adferendum suffragium in cathedris,
vel aliis electionibus, de quo Sotus, 1. iust. quæst.
6. art. 6. & lib. 4. quæst. 6. art. 3. in fine contendit,
quantumcumque, & quibuscumque verbis statu-
tum inhabiliter ad suffragium ferendum, non ha-
bere effectum, donec sententia intercedat, nec
obligare in conscientia, quod etiam tenet Ledes.
2. p. 4. q. 18. a. 2. con. 3. quia aliàs lex esset nimis ri-
gorosa, & iniusta, & nemo esst seucus in cōscientia,
& quietus de valore electionis: & quia hęc statuta
iuxta iuris communis regulas interpretanda sunt,
& auctores eorum, & fundatores sic ea videntur
intellexisse: hanc sententiam probabilem putat
Azor tom. 1. lib. 5. cap. 7. quæst. 2. vt mitiorem, &
iuri communi magis consentaneam, licet contra-
ria sit probabilior, quia talia iura eligendi actiuè,
aut passiuè, & similia, data sunt sub conditione, ne
hoc aut illud faciamus: ergo sunt leges conditio-
nales potiùs, quàm p&#x0153;nales. Item quia potiùs im-
pediunt, ne acquiramus, quàm priuent, & spolient
acquisitis. Temperat Sotus suam sententiam, vt si
scholares laborent infamia, & interrogati negaue-
rint, inhabiles fiant, & voce actiua careant: Con-
trarium tenet Corduba, & Medina suprà, Anton.
Gomezius l. vlt. Tauri num. 15. Bonifacius, & Car-
dinalis clem. vt hi, qui, de ætate & qualitate, Vazq.
1. 2. tom. 2. disp. 168. cap. 6. vbi ait, sententiam Soti
esse improbabilem. Tum quia contra omnes Do-
ctores est, tum quia nullo fundamento probabili
nititur: tum quia manifestè solùm pugnat: nam si
hæc p&#x0153;na non incurritur ipso facto, sed sententia
expectanda est, parum refert, quòd quis laboret,
aut non laboret infamia, aut non, aut quod inter-
rogetur, vel non interrogetur. Hoc intelligit Vaz-
quez, etiamsi lex solùm dicat ipso facto, vel verba
æquiualentia. Suarez autem in seriptis de legibus
existimat, hanc posteriorem sententiam esse cer-
tam, quando lex dicit, ante declarationem, aut alia
verba ęquiualentia: at si lex tantùm dicat, ipso facto,
expectari sententiam posse iuxta sextum nostrum
dictum. Sed ego credo, in hoc genere p&#x0153;narum
sufficere verbum ipso facto, quia leges istæ planè
intellectæ, vt verba ipsa indicant, nec sunt inuti-
les, nec cōtinent grauia incommoda, nec sunt per-
niciosæ, nec continent iniustitiam, nec crudelita-
tem, aut nimium rigorem: cùm par&#x0169; referat scho-
lari, ferre, aut non ferre suffragium, nec habeat ius
vllum suffragandi, nisi quod leges, & statuta illi
concedunt: ergo non est, cut eiusmodi leges ad<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0397.jpg/>
@@1@<SE397>Disput. XIV. Sectio III. 381
<duolan 2><-P>sensus non proprios trahamus, explicando ipso fa-
cto cum additione subintellecta, scilicet, per sen-
tentiam declarato: nec est, cur eas restringa-
mus, nec cur, quando ipsæ non distingunt, nos di-
stinguamus. Sextum autem dictum solùm habet
verum in p&#x0153;nis confiscationis, & similibus, quæ
inutilitatem, pernieiem, inconuenientia, iniusti-
tiam, vel nimiam seuetitatem, & rigorem conti-
nerent, nisi sic limitarentur. Quod si aliquando in
legibus inhabilitantibus ad electionem actiuam
additur, sine declaratione: non est, quia non sufficiat
dicere, ipso facto, sed ad ab&#x0169;dantiore&#x0303; expressionem,
vel ad excludendas interpretationes dicentium,
non sufficere, si dicant, ipso facto.</P>
<P>  Sed forsitan quæres, an tunc interrogatus à<marginalia>44</marginalia>
superiore de impedimento, & inhabilitate, tenea-<marginalia>Dub.</marginalia>
tur veritatem detegere. Sotus & Ledesma respon-
dent, si impedimentum sit omninò occultum, &
infamia non præcedat, posse negare, quia non le-
gitimè interrogatur: secus verò si præcessit infa-
mia. Contrarium videtur probabilius, quod tenet
Suarez hîc in scriptis, Medina, qu. 96. art. 4. Vaz-
quez, disp. 168. cap. 6. num. 47. hic enim non est
necessaria infamia, vt legitima sit interrogatio;
cuius signum est, quòd non tantum interrogatur
quis de delicto, sed etiam de aliis conditionibus
necessatiis ad suffragium, vt de ætate, si necessaria
sit, de tempore assistentiæ, quo audiuit, vel pręsens
fuit, &c. ad quas conditiones impertinens est in-
famia. Deinde (quod Sotus in aliis respondet)
ibi interuenit pactum tacitum, vt quæ admittatur
ad suffragium ferendum, si has, vel illas conditio-
nes habuerit, aliàs verò non: ergo quisque legiti-
mè interrogatur ab habente potestatem, an illas
habeat? Deinde illa interrogatio non est quasi co-
acta, & inuita, sed est voluntaria: nam voluntariè
quis se offert ad suffragandum. Ergo hocipso cō-
sentit, vt iuxta pactus, vel legem interrogatur, si
infamiam aliquam timet, respondendo verè ad
interrogata, abstineat à suffragio. Confirmatur:
quia lex iusta est, & indifferenter præcipit omnes
interrogare, siue præcesserit infamia, siue non; er-
go omnes legitimè interrogātur, & tenentur res-
pondere ad mentem interrogantis: alioqui dare-
tur bellum iustum ex vtraque parte. Præterea in-<marginalia>Interrogatio|de omninò oc-|cultis quando|sieri potest.</marginalia>
terrogatio hæc non tendit ad punitionem, sed vt
actus Reip. legitimè fiant: talis autem interroga-
tio legitimè fit, etiam de omnino occultis, vt fate-
tur Sotus, de secreto memb. 2. quæst. 6. con. 3. &
tractat latè Nauarrus, cap. inter verba, 11. quæst. 3.
con. 6. Corol. 63. num. 181. & seqq. vbi plures re-
fert: sentiunt etiam Syluester, Angelus, & alij ver-
bo inquisitio, 1. quæst. 4. part. 2. Angel. eod. verb.
num. 1. sumitur ex cap. multis, cap. cum dilectus,
de elect. & cap. vlt. de Clandest. despons. sed addit
Vazquez, non fore petiurum, etiamsi neget im-
pedimentum occultum, & turpè, de quo non est
diffamatus, si alia via velit lationem suffragij de-
clinare. Ratio esse videtur, quia tunc solùm tene-
tur respondere ad mentem interrogantis, quate-
nus necessarium est, vt si non habet ius suffragādi,
non suffragetur; sed illo non ferente suffragium,
satisfiet huic intentioni: ergo satis erit, nolle fer-
re suffragium: sed alio titulo se inhabilem often-
dere, aut se à suffragio excusare.</P>
<P>  Quod dictum est de inhabilitate ad electio-<marginalia>45</marginalia>
nem actiuam, scilicet, incurri ante sententiam, si
lex dicat, ipso facto, etiamsi non dicat, ante declara-<-P>@@

<-P>tionem, docet Vazquez, disp. 168. cap. 6. de inhabi-
litate ad electionem passiuam: & ibidem ait, etiāsi
inhabilitas ad cathedram imponatur propter sub-
ornationes, vel pactiones, vel similia me ignoran-
te facta, inhabilitatem contrahi ante sententiam,
& eam legem esse in Complutensi Academia, iu-
stāque esse, & non carere vi per non vsum, vt ali-
qui dixer&#x0169;t. Azor etiam suprà ait, lege&#x0303;, quæ priuat
voce passiua, vel inhabilitat, ad aliquid habere ef-
fect&#x0169; ante sententiā. Sedquid de p&#x0153;na priuationis
officij, vel beneficij iam habiti, n&#x0169; quid hæc p&#x0153;na
incurritur ante sententiam? De legibus, quæ priuāt
beneficio ipso facto vide Azor, t. 2. li. 7. c. 16. Suar.
hîc dicit, Si lex tantùm dicat, ipso facto, expectari posse
sententiā: si autem addat, ante omnem declarationem,
p&#x0153;nam ante sententiam incurri. Ita sentiunt Cordub.
& Nauarr. Syluester confessor. 1. quæst. 19. casu 3. &
verb. hæresis, quæst. 8.</P>
<P>  Sed in hoc euentu (inquit Suarez) est grauis
difficultas, an obligandus sit reus statim renun-
tiare simpliciter, vel, si voluerit, in fauorem tertij:
durum enim videtur obligare ad actum tam dif-
ficilem, & moraliter impossibilem, saltem sine in-
famia magna, vel priuatione omnium bonorum,
quæ ad vitam sustentandam necessaria sunt. Ideò
Sotus, & sequaces nullo modo admittunt hanc
obligationem, sed non explicat Sotus, quid opere-
tur illud verbum ante omnem declarationem: pos-
set explicari iuxta dicta de confiscatione; nam hæ
p&#x0153;næ videntur æquiparari in difficultate, & ideò
posse dici officium, vel beneficium quasi manere
confiscatum, & confiscationem retrotrahi iuxta
materiæ capacitatem: id est, si sit beneficium ha-
be&#x0303;s fructus, retrotrahitur p&#x0153;na ad omnes fructus
perceptos, à die commissi criminis: si verò benefi-
cium habens actus, vel effectus, irritabuntur om-
nes à die criminis. Videtur satis probabile, quia sa-
tisfacit legi sufficie&#x0303;ter, & temperat eius rigorem:
fauet glos. c. licet canon. verb. executionem, de
elect. in 6. sed probabilius censeo, dimittendum,
per se loquendo, officium, vel beneficium, ante
sente&#x0303;tiam, vel quærendum sine mora remedi&#x0169;, vt
titulus beneficij recuperetur. Nā quòd lex inter-
dum priuare possit titulo, vel dominio, suprà oste&#x0303;-
di, ex c. licet canon. cum similibus, & sunt optima
verba extrauagantis, vnicæ seu ambitiosæ de reb.
Eccles. non alien. Vbi postquam dixit, ipso facto,<marginalia>Quando vacat|beneficium.</marginalia>
addidit, ipsa beneficia absque declaratione aliqua
vacare censeantur: tunc enim vacat beneficium,
quando caret domino habente verum titulum:
ergo non potest retinere beneficium, &, vt verus
Dominus, illud administrare, quia repugnat natu-
ræ, & institutioni talium rerum. Et ratio est, quia
huiusmodi officia, & beneficia, non sunt per se in-
stituta ob commodum possidentium, sicut sunt
alia bona temporalia, sed propter commodum
Reip. & Ecclesiæ, ad quod multùm spectat: vt ea
non retineantur, nec administrentur, nisi ab ha-
bente verum titulum; aliàs quantùm est ex vi sua
efficeret actus nullos, & quamuis Ecclesia id sup-
pleat propter reputatum titulum: tamen satis
magnum inconueniens est, quòd actus non ma-
neant firmi, sed irritabiles. Item contra iustitiam
est, quòd quis percipiat fructus sine titulo: ideò in
his rebus non habet locum ille modus confisca-
tionis: quare nullus fortè illius meminit: ergo,
per se loquendo, est obligatio. Et licet videatur
durum: tamen semper supponitur dignitas tantæ<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0398.jpg/>
@@1@<SE398>382 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>p&#x0153;næ. Si autem id fieri non potest absque eo,
quòd homo se infamet, ad hoc non est cogendus,
ideò ex accidenti excusatur à tali obligatione. Ite&#x0303;
si necesse sit cadere à suo statu, & reum in magna
necessitate constitui, suspendenda est executio il-
lius obligationis, & procurandum interim, vt Pō-
tifex, vel Princeps restituat beneficium, vel offi-
cium. Quod secretò, & sine infamia fieri potest.
Hæc Suarez: sed in primis Nauarrus, cap. 25. num.
117. 118. & 119. & cap. 23. cap. 67. & 110. sensit,
etiāsi lex non dicat, ante declarationem, sed solùm,
ipso facto, incurri ante sententiam priuationem be-
neficij anteà possessi, quod etiam sentit Valen.
disp. 7. quæst. 5. punct. 6. quæst. 4. ad finem. Sylue-
ster autem, verb. Assassinus, & verb. Emphyteusis
qu. 2. sentit non incurri ante sententiam: si lex
tantùm dicit, ipso facto, & non addit, ante declara-
tionem, idem ait Rossella, verbo Assassinus in fine,
& verb. Emphyteusis, §. 4. & Ouand. 4. d. 13. prop.
41. sic explicantes extrauagantem ambitiosæ de
reb. Eccles. non alien. & Sotus, 1. iust. quæst. 6. art.
6. ad 8. ait, Pontifice&#x0303; in hac extrauag. potuisse obli-
gare in conscientia ad relinquenda beneficia ante
sententiam: quia, vt dispensator dedit illa sub ea
conditione: dubitat tamen an eam intentionem
habuerit, & remittit se ad vsum Ecclesiæ: illum se-
quitur Ouand. 4. d. 13. prop. 41.</P>
<P>  Vazq. autem disp. 178. c. 4. n. 25. & sequentibus
cum Couar. 2. part. de sponsal. cap. 6. §. 8. num. 8. &
10. citante alios quatuor vel quinque Doctores,
putat, etiamsi lex dicat, ipso facto, & ante declaratio-
nem, nisi alia addantur, non incurri priuationem
benficij ante sententiam, & verba illa operari, si-
cut in casu confiscationis, quòd retrotrahitur po-
steà, per sententiam effectus ad diem commissi
criminis: in illo tamen casu extrauag. ambitiosæ,
de reb. Eccles. non alien. putat, priuationem incurri
ante sententiam, quia non solùm dicitur, ipso facto
absque declaratione, sed additur, vacare censeantur.</P>
<P>  Quòd non multùm vrget: quia priuatio & va-<marginalia>46</marginalia>
catio beneficij idem sunt, quando alteri benefici&#x0169;<marginalia>Auctor.|Priuacio &|vacatio bene-|ficij idem s&#x0169;s.</marginalia>
non confertur: ergo sicut priuatio, ipso facto, &
ante declarationem, potest explicari, vt per senten-
tiam posteà retrotrahatur ad diem criminis, ita de
vacatione beneficij dicendum, maximè cùm po-
natur verbum, censeantur, quod indicat non va-
care ex tunc: sed ita sententiam postea ferendam,
ac si tunc vacassent, & saltem hoc est dicendum,
quia illa extrauagans, quoad p&#x0153;nas nullibi est re-
cepta secundum Nauarrum cap. 27. numer. 150. Et
Caietanus, verb. excomm. c. 75. absolutè ait, in ali-
quibus locis receptā non esse. Et generatim exi-
stimo priuationem officij, vel beneficij, vel alior&#x0169;
bonorum iam possessorum, si notabilia sunt, seu
magni momenti, non incurri ante sententiam,
quamuis lex dicat, absque declaratione, quia lex ali-
ter intellecta iniusta esset, vel saltem crudelis, aut
nimis rigida: & saltem cum in hac re sint variæ
opiniones probabiles, & in dubio suspensionis,
vel opinionis, melior sit conditio possidentis, po-
terit quis retinere officium, beneficium, vel alia
bona, quæ antea legitimè possidebat: vnde Sa ver.
p&#x0153;na num. 1. ait. P&#x0153;na imposita ipso iure, vel facto
non incurritur sine sententia iudicis, & executione per
ipsum, etiamsi lex dicat, non requiri sententiam aut de-
clarationem, aut etiam soluendam in foro conscientiæ:
intelligitur enim iudice exequente, nisi p&#x0153;na esset eius-
modi, quæ secum traheret executionem, vt excommuni-<-P>@@

<-P>catio, suspensio inter actum, & irregularitas, aut lex di-
cat, sit incapax, aut inhabilis (quidam tamen etiam
hîc sententiam requiri aiunt) aut dicat, non faciat
alioqui fructus suos: est enim conditio, quæ seruanda est,
vt quæ ponitur à testatore. Hæc ille, & v. lex nu. 11.
lex priuans ob peccatum re iure possessa, intelligitur, in
foro exteriori post condemnationem. Et Perez 2. or-
din. tit. 9. l. 2. latè disputat, an quando lex dicit, ali-
quem ipso facto esse priuatum officio, vel benefi-
cio, amittatur absque alia sententia, & non amitti,
etiamsi lex dicat asque alia declaratione, esse dicit
probabilius, licet oppositum sit securius.</P>
<P>  Et quidem quando lex ipso facto priuat officio,<marginalia>47</marginalia>
vel beneficio, non obligare ante senten-
tiam, docuit ipse Castro, 2. de iusta hæret. punct.
ca. 9. quamuis malè addat, vt notat Vazquez, disp.
172. num. 10. fructus prouenientes ex officio, be-
neficio, aut dignitate, restituendos esse fisco ante
sententiam, sicut cætera bona. Nam infrà videbi-
mus, cætera bona non esse restituenda fisco ante
sententiam, ac proinde nec fructus istos, qui verò
sunt delinquentis: Sed ad priuatione&#x0303; officij, & be-
neficij reuertamur. Lessius lib. 2. cap. 29. dub. 8. ait,
quando leges statuunt priuationem officij, vel be-
neficij ipso facto, propriè loquendo non vacare,
nec debere dimitti ante sententiam, nisi apertè cō-
stet, illā fuisse legislatoris mentem, vt si addat, te-
neri in conscientia dimittere, vel non posse absol-
ui, nisi dimittat, vel beneficium eo ipso vacare, ita
vt alteri liberè possit conferri: vt in casu, c. dudum
2. de electione, cum quis accipit secundum benefi-
cium incōpatibile colligitur ex D. Tho. 2. 2. q. 62.
art. 3. Caiet. ibi, Soto, 1. iust. quæst. 6. atr. 6. Adrian.
quodlib. 6. art. 1. Couarr. de matrim. part. 2. §. 8. nu.
9. & 13. & passim recentioribus: vtrum autem
vacat, quando dicitur in lege, sit priuatus ipso facto
absque alia declaratione, dubium est, Couarr. & So-
tus suprà, & Henr. de excom. capit. 56. & multi alij
recentiores tenent, non vacare, sed requiri senten-
tiam declaratoriam criminis: illam autem clausu-
lam, absque alia declaratione, intelligendam de de-
claratione p&#x0153;næ, non criminis. Quæ expositio,
etsi nonnihil videatur violenta, tamen vsus ipse
eam confirmat: ita enim sunt receptæ leges huius-
modi, vt ante declarationem criminis, possessores
non teneantur resignare. Imò vsus habet, vt nisi
executio fiat per sententiam, ita vt per eam non
solùm declaretur crimen, sed etiam reus ipse pri-
uetur beneficio, vel officio, non ce&#x0303;seatur omninò
priuatus, vt patet ex Couarruuia suprà. Vnde &
leges illæ, quæ statuunt, vt beneficium iure ipso
vacet, vt in extrauag. ambitiosæ, de rebus Eccles.
non alien. non videntur receptæ in illo rigore, vt
sponte teneatur se reus spoliare.</P>
<P>  Petes, quam ergo vim habent eiusmodi cōstitu-<marginalia>Quam vim|habent consti-|tutiones, qui-|bus quis ipso|iure priuatur|officio, vil be-|neficio.</marginalia>
tiones, quib. aliquis ipso iure priuatur officio, vel
beneficio, siue propter crimen, siue propter ade-
ptionem alterius incompatibilis? Respondeo, hoc
efficere, vt statim amittat titul&#x0169; ipsum, ita vt non
sit ampliùs Dominus beneficij: retinet tamen pos-
sessionem, qua priuari non potest, nisi causa co-
gnita, vt docet gloss. ca. licet Episcopus, de Præb.
in 6. & quamquam illud cap. solùm loquatur in
casu adeptionis beneficij incompatibilis: tamen
glossa & Doctores, quos ibi citat, volunt esse eā-
dem rationem in cæteris, vbi quis ipso iurè priua-
tur, id enim ad publicam trāquillitatem est valde
expediens: titulum voco ius illud firmum &c.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0399.jpg/>
@@1@<SE399>Disput. XV. Sectio III. 383
<duolan 2><-P>Hæc Lessius. Sed credo nec dominium amittere,
cùm possit eodem modo vti illo, siue de ipso di-
sponere, quo anteà, & aliud est, titulum, seu domi-
num infirmari, aliud tolli. Verum hæc quæstio fe-
rè est de nomine. Deinde etiamsi lex non contine-
ret sententiam latam, sed ferendam, esset titulus
infirmus: ergo cùm sententia est lata, plùs aliquid
debemus dare, nempe, vt dicebat Suarez suprà, per
se loquendo dimittendum esse beneficium, vel
manere quasi confiscatum, vel, vt dicebāt alij, non
requiri sententiam declaratoriam p&#x0153;næ, seu con-
demnatoriam, sed tantùm declaratoriam crimi-
nis: & illud de quasi confiscatione beneficij, quæ
consistit in retrotractione sententiæ ad diem cri-
minis, rectè dici posset iuxta aliam Leonardi Les-
sij doctrinam; nam eodem lib. cap. 35. dub. 27. vbi
ait, quādo Symonia confidentialis conuentiona-
lis vtrimque completur saltem ex parte, retrotra-
hi excōmunicationem, & inhabilitatem ad bene-
ficium ad diem pacti, ita vt ex tunc ce&#x0303;seatur col-
latio inualida, vt ostendit Nauar. c. 23. n. 104. aliàs
103. ita enim seruat stylus curię. Idem cum eodem
ait in amissione Emphyteusis, propter non solu-
tam pensionem in triennio: postea enim si Domi-
nus voluerit esse amissam, amissa censebitur cum
suis fructibus à fine triennij, vt ipse declarauerat
ca. 24. dub. 8. Item excommunicatio ob non solu-
tam pensionem beneficiariam, cum pensionarius
vult esse incursam, retrotrahitur ad diem crimi-
nis, quo c&#x0153;pit esse in mora, vt ait Gigas, quęst. 77.
de pensionibus, & Nauarrus, suprà, & si is qui ca-
ptus est ab hostibus, mortuus post aliquod tem-
pus fuerit, censebitur mortuus ab initio captiuita-
tis, & si postliminio reuersus fuerit, perinde erit, ac
si semper fuisset in ciuitate, §. eius qui apud hostes
iuncta gloss. Inst. quibus non est permissa facultas
testandi Etsi legatum venditum fuerit ab hærede,
& legatarius repudiet legatum, valet venditio si
autem acceptet illud, & velit destitui, nō valet ab
initio, l. quædā sunt ff. de reb. dubiis: sic ergo colla-
tio beneficij per Symoniam illam obte&#x0303;ti, si posteà
cōpleatur, ce&#x0303;setur qua si inualida ab initio, quāuis
re vera fieret valida, quia sic habet stylus Curię, vt
adducit Lessius illo dub. 27. ex Nauarro suprà, nu.
104. ergo eodem modo dici potest, cum quis ipso
facto priuatus est officio, vel beneficio, non esse
priuatum illo ante sententiam, sed per sententiam
retrotrahi priuationem ad diem criminis: quia
priuabitur omnibus fructibus, & emolumentis
officij, vel beneficij, quæ à die illo habuit, ac si re
vera ex tunc illud amisisset, vt in confiscatione
bonorum dicemus.</P>
<P>  Vtcumq. sit, priuatum ipso iure beneficio, non<marginalia>48</marginalia>
teneri ante sententiam dimittere illud, rectè do-
cet Lessius, lib. 2. c. 29. dub. 8. c. 34. dub. 34. & c. 35.
dub. 26. & 27. & generaliter quoties quis priuatur<marginalia>Quando quis|recipit benefi-|cium incom-|patibile prius|audiendus est,|quàm eo pri-|uetur.</marginalia>
re sua iam possessa, ex gloss. communiter recepta,
cap. fraternitas 12. quęst. 2. & quidem quando quis
recipit beneficium incompatibile, ipso facto pri-
uari: primò, tamen priùs reum esse audiendum
monet Sotus, 1. iust. quæst. 6. art. 6. ad 8. & con. 4.
in fine ex cap. licet Episcopus, de Præb. in 6. Item
10. iust. quæst. 5. art. 6. de eo, qui beneficium etiam
curatum recepit, animo non recipiendi ordines,
sed contrahendi matrimonium, ait, fructus non
facere suos, sed titulum non amittere, ac proinde
mutato proposito posse benefici&#x0169; sine noua col-
latione retinere. Azor tom. 1. lib. 5. cap. 7. quæst. 4.<-P>@@

<-P>ait, leges quibus clerici priuantur beneficiis, ho-
noribus, dignitatibus, fructibus, habere vim ante
sententiam, ita vt beneficia ipso iure vacent, ita vt
tanquam vacantia impetrari, & conferri queant
ante criminis condemnationem: sed cap. 8. quæst.
3. ait, etiamsi clericus ipso iure, vel facto priuatus
sit beneficio, potest ipsum retinere vsque ad sen-
tentiam declaratoriā criminis, nisi lex dicat, quòd
statim in conscientia, vel ante declarationem de-
beat beneficium deponere: citat, Syl. Ang. Tabien.
& Armil. reddit rationem, quia licet clericus do-
minium, vel quasi dominium, & titulum beneficij
amiserit: non tamen administrationem, & posses-
sionem, vnde eius acta valent, & ait, illum cleric&#x0169;
non facere fructus suos: addit licèt eius benefici&#x0169;
ipso non vocato, possit ab alio impetrari, ipsique
conferri, non tamen posse conferri possessionem,
nisi ipso vocato & audito. cap. licèt Episcopus, de
præbend. in 6. ego credo, impetrari ab alio posse,
eique conferri. Sed ante sententiam non carere
titulo, aut Dominio, & ideò facere fructus suos:
quando verò beneficiarius vxorem ducit, vel sit
Episcopus, quando parochus institutus intra an-
num ad sacerdotium non promouetur, quando
beneficium accipit incompatibile, concedo Azori
non facere fructus suos.</P>
<P>  Ex dictis patet, quid dicendum sit de p&#x0153;na, quæ<marginalia>49</marginalia>
in executione delinquentis consistit: de qua qui-<marginalia>De p&#x0153;na quæ|in executione|delinquentis|consistit Suarij|sententia.</marginalia>
dem sic loquitur Suarez hîc. Quando lex directè
imponit p&#x0153;nam, quæ in actione, rei consistit, verba de-
bent esse luce clariora, vt si lex obliget ad executionem
etiam ante sententiam declaratoriam. Quia in hac
p&#x0153;na est maior difficultas ex genere suo: ideò minor
vsus talis impositionis: ergo meritò postulatur maior
claritas. Item quia regulariter hæ p&#x0153;næ s&#x0169;t pecuniariæ,
quibus facilè potest applicari effectus confiscationis, qui
talem executionem non requirit. Hinc leges ciuiles,
quando volunt eo rigore vti, exprimunt obligationem
in conscientia lib. 2. tit. 9. ordin. Reg. Hispaniæ, &l. 2. tit.
14. & l. 40. tit. 15. l. 30. t. 21. l. 15. vbi dicitur in quibus p&#x0153;-
nis ex nunc eos condemnamus, ita vt in foro conscientiæ
ad eas persoluendas ante sententiam teneantur. Quādo
lex sic loquitur, non dubium de obligatione: sed viden-
dum est, an hæ & aliæ eiusmodi leges sint receptæ, etiā
quoad modum incurrendi, & soluendi p&#x0153;nam, quod in
simili notat Caietanus excomm. cap. 75. Nauarr. cap.
27. num. 150. Hæc illæ.</P>
<P>  Sed si in p&#x0153;nis priuatiuis bonorum antea pos-<marginalia>50</marginalia>
sessorum, teneamus cum Sa suprà, etiamsi apponāt
prędicta verba, non inducere p&#x0153;nam ante senten-
tiā: à fortiori est dicend&#x0169; de p&#x0153;nis istis, quæ non
solùm continent priuationem bonorum anteà
possessorum, sed etiam obligationem tradendi ea
fisco, pauperibus, vel aliis.</P>
<P>  Existimo autem, illas nostri regni leges, non esse
vsu receptas, sed in p&#x0153;nis paruis potuisse induce-
re obligationem ante sententiam, non in magnis,
nec propterea damnandi earum auctores tāquam
iniusti: nam bona intentione, & ex opinione pro-
babili asserentium potuisse obligare, ante senten-
tiam, leges illas ediderunt, aut certè illas intelle-
xerunt, sicut legem confiscationis, ita vt effectus
retrotrahatur ad diem criminis.</P>
<P>  Azor tom. 1. lib. 5. ca. 7. quæst. 4. inter leges, quæ
habent effectum ante sententiam, numerat eas,
quibus iudices, Notarii, Tabelliones priuantur
muneribus, si quæ acceperunt à litigantibus, &
quibus præcipitur taliter acceptum restituendum:<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0400.jpg/>
@@1@<SE400>384 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>nam tales reddunt nullam translationem domi-
nij. Sed pensanda sunt verba legum, an solùm prę-
cipiant non recipi munera, vel recepta restitui: ta-
les enim non impediunt dominij translationem:
siquidem hæc præcepta cum translatione domi-
nij stare possunt: si verò dicant esse in talibus, ac
sic comparandum dominium, vel donationem
esse nullam, non transferetur dominuim.</P>
<P>  Sed quid de p&#x0153;nis conuentionalibus, quæ<marginalia>51</marginalia>
adhiberi solent à contrahentibus, & de aliis,<marginalia>P&#x0153;næ cōuen-|tionales</marginalia>
quæ in collegiis, & testamentis ponuntur,
Sotus, & Bartholomæus Medina suprà, existi-<marginalia>quæ in colle-|giis & testa-|mentis pon&#x0169;|tur, quando|obligant.</marginalia>
mant deberi statim in conscientia, oppositum tri-
buitur Nauarro cap. 23. num. 63. & 67. & in sum-
ma Hispana cap. 28. additione ad cap. 23. num. 67.
vbi ait, statuta collegiorum, quę decernunt, vt ipso
facto, qui hoc, vel illud fecerit, sit priuatus collegio,
non inducere p&#x0153;nam ante sente&#x0303;tiam. Suarez au-
tem hîc existimat, attendendum, an sit conditionalis
donatio, vel pactio, an propriè p&#x0153;na: in primo eue&#x0303;tu sta-
tim oritur obligatio impleta conditione, quia dispositio
conditionalis deficiente conditione nihil operatur, & ita
contingit in testamentis, & legatis, per quæ aliquid re-
linquitur sub tali onere, quo non impleto res transeat
ad alium. Idem censent aliqui de collegiis, sed id non
satis constat: nam receptio ad collegium absoluta est, &
leges eius aliarum legum p&#x0153;nalium regulis metiendæ
sunt. Vnde cum Nauarro censeo, quotiescumque p&#x0153;-
na conuentionalis est vera p&#x0153;na, & non conditio, nec
restitutio alicuius damni, vel interesse, non deberi ante
condemnationem, quamuis non dubium, quin contra-
hentes possint se obligare ad eam soluendam, etiam an-
tequam petatur, si tamen hoc volunt efficere, explicent
satis clarè, alioqui illa p&#x0153;na sequitur naturam alia-
rum. Hæc ille. Alij probabiliùs existimant, cùm hę
p&#x0153;næ conuentionales propriè dictæ nimirum re-
spondentes veræ culpæ in violatione pacti com-
missæ, non sint impositæ à publica potestate, sed
ex voluntate, & consensu contrahentium, non de-
bere sequi naturam aliarum p&#x0153;narum, nec requi-
rere iudicis sententiam, cum id non exprimitur:
sed deberi eo ipso, quòd petuntur. Hoc sentit Sa,
ver. p&#x0153;na nu. 2. dicens, ad p&#x0153;nam conuentionalem
tenetur quis, cùm petitur, non est autem petenda, si
culpa abest, nisi ob interesse damni, aut lucri cessantis.
Priorem tamen sententiam tenet Vazquez disp.
173. cap. 1. vbi postquam retulit Castrum, 2. de le-
ge p&#x0153;n. cap. 1. dicentem, p&#x0153;nas, quæ apponuntur
in testamentis, & contractibus, deberi statim in
conscientia, licet in contractu, aut testame&#x0303;to non
dicatur, ipso facto, ait hanc doctrinam, quantùm
attinet ad testamenta veram esse, vt docet Nauar-
rus cap. 23. num. 67. Caietanus verb. p&#x0153;na, Panor-
mitanus, & gloss. cap. Raynaldus de testam. quia
hæ potiùs habent rationem legati conditionalis,
quàm p&#x0153;næ. P&#x0153;nas tamen appositas in contra-
ctibus non deberi, nisi petantur, etiamsi positæ
sint cum particula, ipso facto, vt sentit Nauar. loco
cit. & num. 68. Couarruuias, 2. part. 4. cap. 6. §. 8. n.
11. Eam verò rationem (inquit Vazquez) reddit
Couarruuias; quia p&#x0153;na etiam post sententiam, nisi actu
petatur, non debetur: ergo multò minùs in contracti-
bus. Hæc tamen ratio mihi non probatur: quia p&#x0153;na
statim post sententiam debetur, nec opus est, vt petatur,
postquàm iam alicui applicata est. Quare Nauarri ra-
tio mihi efficacior videtur, videlicet, ideò p&#x0153;nam in con-
tractibus non deberi, antequam petatur, quia hæc est
communis consuetudo, & interpretatio mentis contra-<-P>@@

<-P>hentium. Intelligit autem meritò Nauarrus, p&#x0153;nam
appositam contractibus non deberi antequam petatur
coram iudice, & cōdemnetur. Hæc Vazquez. Sed Na-
uarrus non dicit, p&#x0153;nam positam in contractu
non deberi ante sententiam iudicis, sed non debe-
ri antequam petatur: quod potest intelligi de pe-
titione extra iudici&#x0169;, & Rebuffus, in pro&#x0153;m. con-
stit. regal. glossa 1. num. 47. ait, p&#x0153;nam legis etiam
post condemnationem non deberi, nisi fuerit pe-
tita, & quando quis cadit in commissum, si domi-
nus sciat, & non petat, videtur, inquit, commissum
remittere, & sic in foro conscientiæ dicerem ad-
huc retineri posse: quia debitor putare potest Do-
minum eo iure vti nolle: sicut dicitur de hærede,
posse legat&#x0169; triginta annis præscribere: arbitratur
enim legatarium illud nolle, cùm non petat, teste
Ancharano, cap. sine possessione, de reg. iur. in 6.
Hæc Rebuff.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO IIII.
De p&#x0153;na confiscationis bonorum.</Z>
<P><INI5>D</INI5>E hoc fusè Antonius Gomez tom. 3.<marginalia>53</marginalia>
variar. cap. 14. num. 1. & 2. Simancas
de Cathol. insti. tit. 9. à num. 1. vsque
ad 20. Vazquez 1. 2. tom. 2. disp. 169.
& sequentib. Azor tom. 1. lib. 5. cap.
7. quæst. 8.</P>
<P>  Suppono primò, hanc p&#x0153;nam contra hæreti-<marginalia>1. Suppositio.</marginalia>
cos positam, cap. cùm secundùm leges, de hæret. in
6. vbi etiam dicitur imposita per leges ciuiles
contra reos læsæ maiestatis, & in Hispania posita
est contra Sodomitas l. 1. tit. 28. lib. 8. compil. vn-
de mortuo criminoso potest fiscus de eius crimi-
ne in iudicio agere, vt capiat bona illius, gloss. re-
cepta, l. 3. §. quod autem, ff. quod quisque iuris, &
esse communem sententiam testatur Couarruuias
2. 4. cap. 6. §. 8. num. 6. vnde cap. accusatus, §. penul.<marginalia>Hæreticus|potest post mor|tem condem-|nari, & bona|eius fisco ad-|dici.</marginalia>
de hæret. in 6. & cap. 2. de præscrip. in 6. hæreticus
potest post mortem cōdemnari, & bona eius, quæ
ad hæredes deuenerunt, fisco addici.</P>
<P>  Secundò sub p&#x0153;na confiscationis omnium bo-
norum, comprehendi omnia bona delinquentis,
mobilia, immobilia, se mouentia, iura, & actiones,
etiam iura sepulchrorum d. ca. cùm secun dùm le-
ges, ac proinde donata causa mortis, quia vsque
ad mortem sunt delinque&#x0303;tis, sicut relicta in testa-
mento, & donata vxori, quia omnis donatio inter
virum, & vxorem non sortitur effectum, nisi mor-
te confirmetur, Vazquez disp. 169. num. 4. ex cap.
fin. de don. inter virum & vxor. & l. cùm hic status,
ff. eod. l. 1. & 3. & l. donationes, quas parentes, C.
eod. tit. & in Hispania l. 4. tit. 11. p. 4. & l. 1. tit. 4. par.
5. l. 1. in princip. ff. de don. Eam autem donationem
factam vxori, non confirmari morte hæretici ma-
riti, habetur d. l. cùm hic status.</P>
<P>  Tertiò ex Antonio Gomezio tom. 1. varia. cap.<marginalia>Triplex est|einditio.</marginalia>
12. num. 60. triplicem esse conditionem. Prima est
casualis, vt si nauis venerit ex Italia, dabo tibi cen-
tum. Sec&#x0169;da potestatiua, quæ est in potestate eius,
cui fit promissio, si feceris hoc, dabo tibi centum.
Tertia mixta, vt si nupseris tali viro, dabo tibi cen-
tum. Dico ergo cum Gomezio tomo 3. variar. cap.
14. num. 2. Azor suprà, & Vazquez disp. 119. nu. 5.
& 6. quæ debentur reo sub conditione casuali, vel
mixta pertinent ad fiscum sub eadem conditione:
sed si conditio est potestatiua, non succedit fiscus,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0401.jpg/>
@@1@<SE401>Disput. XV. Sectio IV. 385
<duolan 2><-P>si defunctus non impleuit conditionem, quia alij
hæredes non succederent in illis bonis, eò quod
defunctus censetur in culpa fuisse, l. si decem, ff. de
verb. oblig. limitant bene Simancas suprà, nu. 11.
Couarruuias in pract. cap. 39. Vazquez illo nu. 6.
nisi conditio potestatiua posset æquè bene à fisco
impleri: legata verò mortuo testatore, pendente
quacumque conditione, non transmittuntur ad
hæredes legatarij, nec ad fiscum. Vazquez num. 7.
cum Gomezio suprà, & in l. 4. Tauri, nu. 4. Siman-
cas suprà, num. 62. Similiter, si conditio impleta
fuerit post condemnationem, non pertinent ad
fiscum bona legata, sicut si impleta esset post mor-
tem testatoris, non deferrentur hæredibus legata-
rij. Si verò ante condemnationem impleatur con-
ditio, confiscantur, vt dicitur l. 1. C. de caduc. toll.
& l. interdicit, ff. de conditio. nam vt rectè nota-
uit Gomezius cap. illo 14. num. 1. bona futura non<marginalia>Bona futura|non confiscan-|tur, sed præ-|sentia.</marginalia>
confiscantur, sed præsentia, hoc est, tantùm acqui-
sita ante sententiam. Hoc in crimine hæresis ad-
mittit Tellius Fernandez l. 4. Tauri, num. 48. sed in
crimine nefando, & aliis, ait solùm confiscari bo-
na acquisita ante crimen. Sed priorem sententiam
approbat Vazquez num. 8. quia in omnibus his
euentibus eodem modo loquuntur.</P>
<P>  Quartò, si vxor alicuius crimen comittat habe&#x0303;s
annexam p&#x0153;nam confiscationis, confiscantur om-
nia bona eius dotalia, paraphernalia, arrhæ, quas à
sponso accepit, medietas bonorum, quę constante
matrimonio lucrata sunt, vbi hæc bona lucrifacta
diuiduntur, vt in nostro regno iuxta l. 77. & 78.
Tauri, in quibus etiam dicitur, alterum coniugem
innocentem non amittere medietatem, quæ illi
contingere debebat, vt in eandem l. 77. notat Go-
mezius.</P>
<P>  Quintò, si filius eiusmodi crimen committat,<marginalia>Filius crimen|committens,|quæ bona a-|mittat.</marginalia>
confiscantur omnia eius bona castrensia, & quasi
castrensia, quoad dominium, & vsumfruct&#x0169;: imò
& aduentitia, quor&#x0169; vsumfructum amittit pater,
quia propter tale crimen soluitur filius à cura pa-
tris, ratione cuius pater gaudebat vsufructu.</P>
<P>  Sextò, si pater sic delinquit, confiscantur bona
profectitia filij, quia eorum dominium habet pa-
ter, & filius solam administrationem.</P>
<P>  Septimò, cùm bona alicuius confiscantur, con-
fiscatur vsusfructus, quem habet, etiamsi graua-
tus sit ex testamento post mortem alteri restitue-
re: quod grauamen etiam transit ad fiscum, & fun-
dus, qui censum habet Ecclesiæ, confiscatur saluo
iure pensionis. Hæc omnia Simancas, & Vazquez.
De bonis, quæ non confiscantur, agit Vazquez
disp. cit. cap. 2. & Simancas illo tit. 9. à num. 61.</P>
<P>  Octauò, depositum, commodatum, cōductum,
quod penes delinquentem est, non confiscatur, sed
domino restituitur.</P>
<P>  Nonò, nec dos vxoris hæretici, nisi scienter hę-
retico nupserit, l. si maritus, ff. soluto matrimonio,
& cap. decreuit, de hæret. in 6. nomine dotis intel-
liguntur bona, quę congruis probationibus mari-
to tradita esse constiterit l. 1. C. de dote causa non
numerata, & l. si quis posthac, C. de bonis damna-
torum, quod pręter Simancam, & Vazquez suprà,
docet Couarruu. 1. variar. cap. 7. vel 3. num. 5. & 6.
Quocirca & fiscus, sicut hæres vti potest aduersus
vxorem delinquentis exceptione non numeratæ
dotis, si tamen intra annum à morte mariti id fa-
ciat.<marginalia>Propter deli-|ctum mariti</marginalia>
<P>  Decimò, propter delictum mariti non confi-<-P>@@

<-P>scantur bona paraphernalia, vel alio titulo vxori<marginalia>vxor non per|dit bona par|phernalia.</marginalia>
quæsita, nec arrhæ, & donationes propter nuptias
factæ vxori, nisi vxor scienter nupserit hæretico,
quia ille tunc liberè donare non potuit, sed cum
obligatione confiscationis: fit etiam in p&#x0153;nam
delicti, sicut diximus de dote. Si maritus hęreticus
consentiente, & iurante vxore vendiderit agrum
dotalem, & fiscus ob crimen mariti illum vendi-
cet, potest vxor repetere, vt aduerit Simancas nu.
75. quia fiscus cum detrimento vxoris non debet
locupletari: limitat Vazquez num. 13. nisi ipsa iam
conscia hæresis mariti consensisset, quia tunc
eadem ratio esset, quæ de dote, quando mulier
scienter nupsit hæretico. Sed non est opus limita-
tione: tum quia non est eadem ratio, cùm nubere
hæretico sit crimen: non autem cōsentire in ven-
ditionem proprij fundi: rum quia lex p&#x0153;nalis non<marginalia>Lex p&#x0153;nalis|non est exten-|denda propter|similitudinem|rationis.</marginalia>
est extendenda propter similitudinem rationis.</P>
<P>  Vndecimò, donationes factæ vxori à consan-
guineis, ob crimen mariti non confiscantur, nisi
factæ essent ea conditione, vt marito acquireren-
tur.</P>
<P>  Duodecimò, media pars bonorum lucratorum
cōstante matrimonio, quę cedit coniugi innoce&#x0303;ti,
non confiscatur ob crimen alterius l. 77. Tauri, vbi
etiam dicitur, bonorum eiusmodi augme&#x0303;tum fieri
vsque ad sententiam declaratoriam, quod notat
Vazquez num. 14. cum Simanca num. 71. Si vxor
alicuius committat crimen, ob quod imposita sit
p&#x0153;na confiscationis, & maritus id sciat, reuocāda
est quæcumque alienatio horum bonorum, quo-
rum administratio ad maritum pertinebat, ac si
vxor post mortem mariti ob crimen proprium ea
alienasset, Vazquez ibid. cum Simanca num. 82. &
sequentib. Quòd si bona fide maritus alienauerit,
non reuocabitur alienatio titulo oneroso, & sem-
per maritus alienasse censetur bona fide, nisi fiscus
probet contrarium, Vazquez nu. 15. cum Simanca
num. 85. ex l. 5. Hisp. tit. 9. lib. 5. nouæ compila. sed
gratiosæ reuocantur, Vazquez ibi cum Simanca
num. 86. Palac. rubr. de don. §. 66. num. 29. Tellius
Fernandez l. 19. Tauri, num. 4. quamuis Rodericus
Suarez in legibus fori tit. de lucris, limit. 8. versic.
quæro vlterius, & Anto. Gomez. l. 51. Tauri, num. 4.
dicant, nec gratiosas bona fide factas reuocari:
quos impugnat Vazquez: quia lex, nostri regni so-
lùm concedit alienare inutilitatem, & augme&#x0303;tum
rei familiaris: quod solùm fit per contractus one-
rosos. Non potest maritus post sententiam latam
contra ipsum alienare medietatem lucrorum, quę
vxori contigit, inuita vxore, etiam si posteà recon-
cilietur, sicut neque dotem, aut parapherna: quia
ipse sua culpa ad inopiam peruenit. Simancas nu.
87. Vazquez 16. si coniugium contrahatur vbi nō
est consuetudo diuidendi lucra, & vterque trans-
fert domicilium in loc&#x0169;, in quo diuiduntur, atten-
di debet in diuisione lucrorum locus vbi acquisi-
ta sunt, colligit Simancas ex l. 24. tit. 11. part. 4. quę
licet dicat, habendam esse rationem loci, vbi con-
trahitur matrimonium, addit tamen, & loci, vbi
acquiritur lucrum: non autem quò transfertur do-
micilium, quasi dicat, si prius contraxerunt matri-
monium in loco, vbi diuidebantur lucra, & fue-
runt tempore acquisiti lucri in eo loco, vel simili:
ad acquirendum lucrum parum refert, si posteà
transtulerint domicilium in locum, vbi lucra non
diuid&#x0169;tur, vt videlicet quia ius diuisionis iam erat
vtrique acquisitum.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0402.jpg/>
@@1@<SE402>386 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><P>  Decimotertiò, si filius committit eiusmodi cri-
men, legitima, quam post mortem parentum spe-
rabat, non confiscatur, sed post mortem parentum
est deferenda damnato filio: quia nōdum est eius,
imò nec ius ad illam transfertur in fiscum, quia est
remotum, & nec legari à filio poterat: ita Vazquez
ex Simanca num. 79. & 80.</P>
<P>  Decimoquartò, damnato patre non confiscatur<marginalia>Damnato pa-|tre, non confi-|scatur vsus-|fructus, quem|habebat in bo|nis filiis pater.</marginalia>
vsusfructus, que&#x0303; habebat pater in bonis filij, quia
dānato patre filius efficitur sui iuris, & ideò vsus-
fructus cōsolidatur cum dominio, quod filius ha-
bebat. Simancas nu. 81. Vazquez q. 18. Azor suprà.</P>
<P>  Decimoquintò, bona clerici, etiam beneficiarij,
confiscantur in nostro regno, quia in eo sunt cle-
ricorum, & de illis testari possunt. Vnde excom-
municatio lata clem. 1. de hæret. & cap. excommu-
nicamus, 1. §. 1. de hæreticis in principes & iudices
sæculares, qui confiscare præsumpserint bona cle-
ricorum etiam propter delictum, locum non ha-
bet in nostro regno propter antiquam consuetu-
dinem testandi: imò hæc consuetudo confiscandi
bona clericorum probata est per quandam extra-
uag. Bonifacij, vt docet idem Simancas.</P>
<P>  Decimosextò, bona relicta alicui cum grauami-
ne ea restituendi alteri post aliquod tempus, vel
si pater accepit cum hoc eodem onere restituendi
filio suo, non confiscantur propter delictum illius.</P>
<P>  Decimoseptimò, quāuis ius patronatus, eo quòd
transit ad hæredes, natura sua, sicut alia bona con-
fiscandum erat: tamen ex consuetudine extingui-
tur, vt seruitus mancipiorum criminosi.</P>
<P>  Decimooctauò, bona feudalia non confiscan-
tur, quia alienari nequeunt sine consensu veri do-
mini, nisi ita liber&#x0169; esset feudum, vt alienari pos-
set; tunc enim confiscaretur, Vazquez nu. 19. cum
Simanca num. 120.</P>
<P>  Decimononò, vt ait Simancas num. 121. fiscus
debet prius satisfacere creditoribus delinquentis,
quia illa tantum censentur bona alicuius, quæ de-
ducto ære alieno supersunt. Addit etiamsi fiscus ex
indulgentia concedat tertiam partem, vel quotam
aliam bonorum delinquenti, tantùm teneri ad so-
lutionem debitorum pro rata l. si debitor, l. tutor,
l. 1. 2. & 3. C. de sententiam passis. Simancas num.
122. Azor suprà.</P>
<P>  Sed ait Vazquez num. 21. intelligendum, si bo-
na confiscata erant sufficientia ad soluenda omnia
debita: nam si non sufficerent, posteà ipse veniens
ad pinguiorem fortunam, debet reliquum resti-
tuere. Soluitur aute&#x0303; damnatus ab onere restituen-
di, quæ per bona confiscata restitui porerant, quia
fiscus subrogatur loco illius. Eadem ratione si cō-
fisce&#x0303;tur bona tutoris, vel curatoris, ille qui in eius
locum substituitur, debet exigere rationem tute-
læ, aut curæ à fisco: debita enim tutoris, aut cura-
toris subire debet fiscus, sicut & cætera, quare ea
non confiscantur. His consonat Sa, verb. fiscus, nu.
3. dicens, ad fiscum transeunt bona cum suis one-
ribus, itaque tenetur soluere debita. De debitis
post crimen contractis quomodo ea teneatur sol-
uere fiscus, dicam posteà.</P>
<P>  Vigesimò, ex bonis confiscatis extrahi debent
alimenta damnati, & filiorum, quando non puni-
tur morte. Simancas num. 63. alioqui esset nimium
seuera sententia, vt ipse ait. Hæc apud omnes vi-
dentur certa, vt iidem tradunt.<marginalia>Hæreticus oc-|cultus est in-|capax hære-|ditatis.</marginalia>
<P>  Vigesimoprimò, hæreticus exterior quantum-
cumque occultus, est incapax hæreditatis illi de-<-P>@@

<-P>latæ. Tellius Fernandez l. 4. Tauri, num. 34. Siman-
cas num. 124. Vazquez num. 22. ex l. fin. tit. 7. par. 6.
& l. 4. tit. 3. p. 6. & l. 4. tit. 26. par. 7. & l. Manichæos,
C. de hæret. & in nouella const. 144. de Samarita-
nis: vnde hæreditas illa non confiscatur. Addunt
Vazquez, & Simancas, hoc esse verum, etiam
si hæreticus sit denunciatus, & confessus, & iudi-
cum calculis reconciliatus, si nondum est absolu-
tus: quia vsque ad absolutionem semper censetur
hæreticus, vt sit inhabilis ad hæreditatem, item in
aliis criminibus talem hæreditatem non confisca-
ri, quia non reddunt auctores suos inhabiles ad
illam.</P>
<P>  Vigesimosecundò, Emphyteusis perpetua tran-
sit ad hæredes, temporalis, non perpetua, Simācas
num. 99. Couarr. 2. variar. cap. 17. Si dominus dire-
ctus emphyteusis perpetuæ sit Ecclesia, ex singu-
lari priuilegio eam potest recuperare à fisco, vel
fiscum, si maluerit, in emphyteutā habere; ad deli-
berandum datur illi biennium: Simancas nu. 104.
addens, etiam elapso biennio Ecclesiam restitui
posse aduersus fiscum, quia benignius cum Eccle-<marginalia>Benignius c&#x0169;|Ecclesia. quā|cum fisco age&#x0303;-|dum est.</marginalia>
sia, quàm cum fisco agendum est. Meliorationes
factæ ante crimen ad Ecclesiam, quæ habet do-
minium directum emphyteusis, pertine&#x0303;t, vt ex Si-
manca num. 108. & Sarmiento 1. select. cap. 4. ait
Vazquez num. 24. vnde bene infert non confisca-
ri; secus, inquit, factæ post crimen, quantùm ad ea-
rum pretium, quia à die criminis omnia bona de-
linquentis obligata manent fisco, inter quæ labor
& industria, & expensæ delinquentis, quibus em-
phyteusis meliorata est, meritò computantur. Sed
ego de hoc dubito, quia dominus directus nō de-
bet cogi ad soluendas meliorationes: fortè
enim illis non indiget, sed pretio, nec ex alterius
crimine debet damn&#x0169; pati, maximè in bonis pro-
priis, qualia reuera sunt meliorationes, quæ non
possunt iam vtiliter extrahi à re emphyteutica,
nec demoliri sine maiori damno: & quod ex in-
dustria, & labore hæretici alicui non confiscatur,
sed pretium, quod ex industria sua habuit, vel ha-
bere debuit: nunquid si gratis pro me iter fecit,
vel in meo codice hæreticus scripsit, debeo ego
posteà pretium reddere fisco? nequaquā, sicut nec
debeo soluere aliquid religioni, si religiosus pro
me gratis laborauit.</P>
<P>  Vigesimotertiò, si verò emphyteusis perpetua
erat domini sæcularis, inter bona possessoris de-
linquentis confiscatur, & fiscus manet emphyteu-
ta, quia fiscus succedit loco hæredis ipsi delinque&#x0303;-
ti. Si tamen crimen esset contra dominum direct&#x0169;
emphyteusis, illa cum meliorationibus ad direct&#x0169;
dominum rediret.</P>
<P>  Vigesimoquartò, emphyteusis temporalis non
confiscatur, sed c&#x0169; meliorationibus ad dominum
reuertitur, & vsusfructus cum dominio directo
consolidatur, Sarmientus suprà, num. 4. cùm verò
confiscatur emphyteusis, reseruatur ius suum in-
tegrum directo domino, Simancas nu. 97. Quan-
do verò pretium, quod melioratione rei alienæ,
vel impignoratæ expensum est, compe&#x0303;sari debeat
ex fructibus, fusè Simancas à num. 111. & Couarr.
1. variar. cap. 8.</P>
<P>  Vigesimoquintò, de maioratuum confiscatione,
vide Vazquez illa disput. 169. cap. 4. Simancam in<marginalia>Maioratus|quomodo con-|fiscari possit|vel non.</marginalia>
instit. tit. 9. à num. 252. qui ait, Si maioratus insti-
tutus sit largitione Principis concedentis bona
maioratus, & illum instituentis, confiscari posse,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0403.jpg/>
@@1@<SE403>Disput. XV. Sectio IV. 387
<duolan 2><-P>etiamsi in sui institutione ex priuilegio Principis
concedererur ob crimen hæresis confiscari non
posse: sed hoc meritò reiiciunt Vazquez, & alij
quia tale priuilegium, vt non confiscetur, aliquid
debet operari, ne inutile sit. Imò addit Vazquez
nec immeritò, si p&#x0153;na confiscationis propter hæ-
resim applicaretur fisco Ecclesiastico à Pontifice,
vt fieri posset, etiam maioratum institut&#x0169; à Prin-
cipe sæculari ex propiis bonis, cōfiscari posse, quia
priuilegium Principis sæcularis nō operatur con-
tra legem Pontificiam, nec census Principis sæcu-
laris esse videtur, vt maioratus ille non possit con-
fiscari à Papa, sed vt non possit confiscari à suis
ministris, vel successoribus: qui tamen possent hoc
priuilegium reuocare, sed si non reuocaretur, non
comprehenderetur talis maioratus sub lege con-
fiscationis. Si verò maioratus institutus sit conces-
sione legis, sicut in nostro regno per legem 27.
Tauri vnicuique cōcessum est, vt tertiam & quin-
tam partem suorum bonorum cuilibet filiorum
relinquere possent præter legitimam pottionem,
cum perpetuo onere eas non alienandi, sed perpe-
tuo iure ad successores transmittendas: ait etiam
Simancas, cōfiscari posse, etiamsi adderetur clau-
sula, quæ communiter addi solet, vt ea bona propter
nullum crimen confiscari queant: quia dispositio te-
statoris non potest legi præiudicare. Sed hoc me-
ritò etiam reprehendit Vazquez cum Castro 2. de
iusta hæret pun. cap. 2. post med. Tellius Fernan-
dez l. 27. Tauri à num. 17. Sarmientus 1. Selectar&#x0169;
cap. 4. num. 5. Molina 4. de primogeniis cap. 11. nu.
31. etiamsi in institutione maioratus non addatur
clausula illa, vt propter nullum crimen possit confiscari;
& etiamsi, vt bene dicit Sotus 4. iust. quæst. 1. ar. 1.
dicamus, in bonis maioratus possessorem habere
dominium directum: potest enim esse dominium
sine potestate alienandi, vt colligitur ex Galat. 4.
Quandiu hæres paruulus est, nihil differt à seruo, &c.
& cùm res illænunquam sint sine domino, nec sit
alius dominus, nisi possessor, ille est verus domi-
nus, vt docet Simancas: nihilominùs tamen maio-
ratus ille non confiscatur, nec fideicommissum,
propter crimen possessoris, quia æquum non est,
vt propter eius crimen alij iure suo priuentur, &
in bonis ad quæ ex voluntate primi institutoris
ius habent, iacturam patiantur, sicut fatetur Si-
mancas ea bona, in quibus hæreticus non habet
dominium, sed vsumfructum, confiscari nō posse:
quia non debet fiscus cum iactura innocentium<marginalia>Non debet fi-|scus cum ia-|ctura inno-|centium locu-|pletari.</marginalia>
locupletari. Sic etiam l. 3. ff. de interdictis, & rele-
gatis dicitur, quæ verò non à patre, sed à genere, à ci-
uitate, à rerum natura tribuuntur, ea manere filiis
incolumia. Et illam clausulam posse apponi ab in-
stitutione maioratus probatur ex l. illa 27. Tauri,
vbi conceditur facultas illa institue&#x0303;di maioratum
cum facultate imponendi quæcumque onera, &
conditiones quascumque possessoribus: ergo po-
terit ponere grauamen, vt si possessor crimen tale
commiserit ipso facto, trāseat maioratus ad succes-
sorem: & clausulam illam, vt non possit confiscari,
semper censeri appositam rectè probat Vazquez
cum Molina, & Tellio, quia mens instituentis est,
vt maioratus perpetuò transeat ad successores, &
propter nullum crimen possessoris extinguatur.
Cùm autem clausula diceret, ipso facto, transire ma-
ioratum ad successorem, intelligenda est de facto
per sententiam declarato, vt docet Vazquez: rectè
igitur Sa, verbo, fiscus num. 1. ait, in prohibitis alie-<-P>@@

<-P>nari, non succedit fiscus. Addit Sarmientus, nec pro-
pter crimen instituentis confiscari hunc maiora-
tum posse, sed tantòm vsumfructum, quem habe-
bat pro vita sua. Hoc verum esse meritò ait Vaz-
quez, quando vinculum est institutum donatione
inter viuos, secus si testamento: certum etiam est
quod ait, maioratum institutum post crimen, con-
fiscari. Rectè etiam aduertit cum Molina 4. de pri-
moge. cap. 11. nu. 69. quando maioratus priuilegio
Regis institueretur ab aliquo ex bonis propriis
vltra tertiam & quintā parte&#x0303; lege concessam, non
confiscari ob crimen possessoris: t&#x0169; quia concessio
Regis æquiualet concessioni legis, tùm quia in eo
casu successores nō à possessore, sed à primo insti-
turore accepturi erāt maiorat&#x0169;: ergo nō est æqu&#x0169;,
vt propter crimen possessoris illum amittant.</P>
<P>  Sed quid, si de maioratus institutione non con-
stat? Simancas ait, semper confiscari inter alia bo-
na possessoris: quia semper præsumitur ex dona-
tione, & largitione Principum fuisse institutum.
Melius autem Vazquez cum Molina suprà, num.
70. & cap. 2. num. 18. docet, maioratum, de cuius
institutione non constat, præsumi institutum ex
priuatis bonis, ideò non confiscari: fortasse hac ra-
tione Sa, verb. fiscus, num. 5. dixit, in dubio tenen-
dum contra fiscum.</P>
<P>  In maioratibus Regum, & aliorum Principum,<marginalia>De maiorati-|bus Reg&#x0169; &|aliorum Prin-|cipum.</marginalia>
qui electione populi instituti sunt, Castro 2. de iu-
sta hæret. punit. cap. 7. & Simancas tit. 46. num. 75.
dicunt, patre delinquente deuolui maioratum ad
filium innocentem, iure hæreditario: quia in pri-
ma populi electione omnes successores instituti,
sunt legitimi hæredes ordine suo, ac proinde nul-
lus accipit maioratum à possessore propinquo, sed
ab ipso populo, qui elegit, & ita eadem ratio est de
hoc maioratu, & de aliis secundi generis. Vazquez
etiam notat, confiscationem propter alia peccata
ad fiscum Principis sæcularis pertinere, vt docet
Couarr. 2. variar. cap. 9. Simancas tit. 9. num. 127.
nisi donatione Principis pertineat ad Duces, Mar-
chiones, &c. Similiter confiscatio propter hære-
sim ad fiscum Principis sæcularis pertinet cap. se-
cundùm leges de hæret. in 6. licet, vt notat Siman-
cas nu. 132. olim tertia pars dabatur domino tem-
porali, tertia officio inquisitionis, tertia Romanæ
Ecclesiæ. Iam in Hispania totum cedit inquisitio-
ni pro stipendiis ministrorum, & expensis neces-
sariis. Si bona hæretici sunt in diuersis regnis, vni-
cuique Regi obuenit pars bonorum, quæ in eius
regno est. Simancas num. 129. De præscriptione
huius p&#x0153;næ disputat Castro 2. de iusta hæretico-
rum punitione, cap. 4. & alij tract. de præscript. &
Azor suprà ait, Hæres criminosi potest contra fis-
cum præscribere, Couarr. cum communi 2. 4. cap.
6. §. 8. nu. 6. Vnde hæredes hæretici, si quadraginta
annis post mortem ipsius bona eius possederunt
ignorantes fuisse hæreticum, vsucapiunt ea bona,
nec possunt à fisco vexari, cap. 2. de præscript. §. si
post mortem, secus si nouerint fuisse hæreticum:
tunc enim hæredes nullo tempore vsucapiunt, vt
habetur eod. cap. Addit Couarruuias bona alte-
rius criminosi posse hæredem legitimo tempore
vsucapere, etiam cum mala fide hoc est etiā si no-
uerit, eum fuisse criminosum. Sed cum possessio
illa fuerit licita, non debet dici malæ fidei, sed bo-
næ, & per illam propriè non præscribitur: quia
bona illa verè sunt hæredis, nemo autem præscri-
bit in rigore bona propria.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0404.jpg/>
@@1@<SE404>388 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><P>  His suppositis, quæ parum ad institutum perti-<marginalia>54</marginalia>
nent, Quæstio, quam præsens locus poscit, est, an
p&#x0153;na confiscationis obliget in conscientia ante
iudicis sententiam?</P>
<P>  Prima opinio est, esse obligationem in con-<marginalia>1. opinio quæ|affirmat.</marginalia>
scientia, ad soluendum hanc p&#x0153;nam, & tradend&#x0169;
bona fisco, etiam si sit confiscatio omnium bono-
rum, ante vllam iudicis sententiam, Castro 2. de
iusta hæret. punit. cap. 6. & lib. 2. de lege p&#x0153;n. ca. 8.
Vazquez ad 11. Felinus, cap. 1. de const. num. 44.
45. & 46. Panormitanus eod. cap. Antonius Go-
mez tom. 3. opusc. cap. 2. num. 5. tametsi, vt notat
Vazquez, posteà retractauerit, ca. vltimo: pro ea-
dem citat Castro Panormitanum, & alios iurispe-
ritos. Eade&#x0303; tribuitur Tiraquello, l. si vnquam ver-
bo, reuertatur num. 291. vel, 24. & seqq. Lod. de re-
uoc. donatio. qui citat Panormitanum, Felinum,
Corsetum, & alios. Quidam horum limitant, vt si
crimen sit notorium, reus debeat bona tradere fis-
co ante omnem sententiam; si verò secus, expectā-
dam sententiam. Fundamentum pręcipuum est,
quia lex potest obligare in conscientia ad subeun-
dam p&#x0153;nam ante iudicis sententiam: vt sect. 2.
ostensum est: hanc autem intentionem clarè indi-
cant verba, ipso facto, ante declarationem, & similia,
quæ in his legibus continentur: ergo.</P>
<P>  Item illa, à die crminis sunt priuati dominio illorum
bonorum: ergo non possunt illa, aut illa retinere: sed
tenentur ea reddere ei, qui dominus est: & erit ra-
tionabiliter inuitus, si illi non reddantur, saltem
cùm ipse indiget, vel sine infamia, aut aliis incom-
modis reddi ipsi possunt.</P>
<P>  Hæc opinio communi Theologorum, & Iuri-<marginalia>55</marginalia>
speritorum consensu reiicitur; vt notat Azor,<marginalia>Reiicitur|prima opinio.</marginalia>
tom. 1. lib. 5. capit. 7. quæst. 2. Vazquez, disp. 170.
num. 3.</P>
<P>  Ratio est, quia leges istæ benigniorem inter-
pretationem patiuntur: vt videbimus, quod si il-
lam non patere&#x0303;tur, & priuatio esset omni&#x0169; bono-
rum, vel bonæ partis eorum, meritò censerentur
iniustæ: vt inquit Vazquez, cui consonant Victo-
ria, Ouand. & Angles sect. 2. citati, aliíque multi
affirmantes, non posse, humana lege tantam obli-
gationem induci, aut in dubium id reuocantes; in
dubio autem melior est conditio possidentis: ergo
verò illi possunt eiusmodi bona retinere, etiamsi
nulla infamia, aut damna alia in honore, fama, vel
corpore, aut anima sequantut. Et ita tenent Sotus,
Corduba, Couarruuias, Angel. Syluester, Adrian.
Valentia, Sa, Sayrus, Armilla, Victoria, Ouand.
Angles, & Suarez, hîc inter alia asserens certum
sibi esse, de facto nullam esse legem, quæ obliget
ad spoliandum se omnibus bonis, & satis probabi-
le esse, id non cadere sub potestare humana: nam
quod hactenus fact&#x0169; non est, etiam in grauissimis
& freque&#x0303;tissimis delictis sign&#x0169; est fieri non posse,
& quod hactenus non fuit necessari&#x0169;, nec expedie&#x0303;s
ad cōmune bonum, signum est n&#x0169;quam futurum,
& natura non esse tale, nec legi humanæ accom-
modatum: vt nec materia consiliorum, quia est
vltra humanam consuetudinem, & vtilitatem.
Idem tenent Tabienna verbo. assassinus, & alij re-
ferendi. Et vsus, atque consuetudo, quæ est opti-
ma legum interpres illud interpretatur, & alioqui
essent puniendi, qui non redderent statim bona
sua fisco, & à concionatoribus & confessariis re-
prehendendi.</P>
<P>  Secunda opinio est, per eiusmodi leges priuari<-P>@@<marginalia>56</marginalia>

<-P>hominem dominio eiusmodi bonorum, licet non<marginalia>Secunda opi-|nio probabi-|lior.</marginalia>
possessione, & administratione. Azor suprà, quæst.
2. hanc opinionem ait esse Theologorum, & Iuri-
speritorum, Ioannis Andrææ, Dominici, Ancha-
rani, Franci, & aliorum, cap. cum secundum leges
de hæret. in 6. Conradi de contractibus tract. 1. q.
7. con. 2. &. 3. Caiet. 2. 2. quæst. 62. a. 3. in fine, Ioan.
Medinæ, Cod. de rest. quæst. 1. §. post rerum domi-
nium. Hanc etiam opinionem tenet Valentia hîc
disp. 7. quæst. 5. puncto 6. §. ex quo deinde, Azor,
tom. 1. lib. 5. cap. 2. quæst. 4. Sayrus lib. 3. cap. 9. nu.
10. Rosella absolutio. 1. nu. 19. & verb. assassinus,
Aragon, 22. quæst. 11. art. 3. & quæst. 62. art. 3. Co-
uarruuias, 2. part. 4. cap. 6. §. 8. nu. 9. initio, Canus,
& multi recentiores. Hanc & sequentem opinio-
nem referens Azor suprà, quæst. 2. nihil determi-
nat, licet in sequentem inclinare videatur, quia eā
sec&#x0169;do loco refert. Hanc probabilem putat Cord.
lib. 1. q. 36. opin. 1. quamuis in sequentem, in fine
quæstionis, magis inclinet. Et Sotus, 1. Iust. quæst.
6. art. 6. non recusat concedere hanc priuationem
dominij, licet absque illa etiam leges explicet.
Hanc similiter dominij priuationem docuere Pa-
normitanus, cap. excommunicamus de hæret. &
Dominicus Præt. c. c&#x0169; secundum leges de hæret.
in 6. Gregor. Lopez, l. 4. tit. 2. partita 3.</P>
<P>  Fundamentum est, quia leges possunt id serua-
re, & apertè videntur id intendere, nam in dict. ca.
cùm secundum leges, definitur, bona hæreticorum
esse cōfiscata ipso facto ante omnem sententiam:
hoc autem nihil aliud est, quàm eorum dominium
translatum esse in fiscum, & licet ibi statuatur, ne
executio confiscationis fiat ab vllo iudice sæcula-
ri, donec sententia in hæreticum feratur à iudice
Ecclesiastico competente, & in nostro regno l. 4.
tit. 2. partita 7. dicitur, nullam venditionem, dona-
tionem, permutationem, aut alienationem factam
ab eo, qui reus est læsæ Maiestatis humanæ, vali-
dam esse: quia etiam si habeat possessionem ho-
rum bonorum, iam per delictum amisit domi-
nium, Perdido auia ya el señorio porsu maldad.</P>
<P>  Hanc opinionem tenet Lessius, lib. 2. cap. 29,
dub. 8. & sic interpretatur, quod de hæretico dici-
tur, ca. cùm secundùm leges de hæret. in 6. & quod
de contrahente incestas nuptias dicitur ibid. &
auth. incestas C. de incestis nuptiis, & alia similia
iura: permitti tamen ait possessionem, & vsum
vsque ad sententiam declaratoriam.</P>
<P>  Tertia, & vera opinio est, in his euentis reum<marginalia>57</marginalia>
non amittere iustitiam, possessionem, & domini&#x0169;
ante sententiam, licet bona ita maneant obligata
fisco per delictum, vt sequuta sententia omnes
contractus rescindi possint, aut etiam rescindan-
tur; Simancas, tit. 9. à nu. 157. Antonius Gomez,
tom. 3. suorum opusc. cap. vltimo, Victoriam re-
lect. 1. de indis num. 8. & seqq. præsertim. 14. Sotus
suprà, Vazquez, disp. 170. cap. 3. indicat Azor su-
prà, Adrianus, quodlib. 6. a. 1. corol. 3. lit. L. & seqq.
idem significant Angelus verb. assassinus, §. vlt. &
verb. p&#x0153;na num. 3. Syluester quæst. 25. & verb. hę-
resis quæst. 8. & verb. Assassinus, quæst. 5. Nauarr.
cap. 23. num. 66. sed expressè solùm docent reum
non obligari in conscientia ad soluendum p&#x0153;nā
ante sententiam.</P>
<P>  Clariùs hanc opinionem insinuat Sa, verb. hæ-<marginalia>58</marginalia>
resis num. 3. dicens. Hæreticus non priuatur bonis,
nisi per sententiam iudicis, nec post eam tenetur dare
bona fisco, nisi idexprimatur in sententia: eamdem<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0405.jpg/>
@@1@<SE405>Disput. XV. Sectio IIII. 389
<duolan 2><-P>tenet Molina, tom. 1. de Iust. tract. 2. disp. 95. Bānes
2. 2. quæst. 12. art. 2. dicens esse communem inter
Thomistas Ouandi, part. 4. dist. 13. prop. 41. Ca-
strus 2. de lege p&#x0153;na cap. 9. & alij idem tribuunt
Archid, cap. cùm secundum leges, de hæret. in 6.</P>
<P>  Sit ergo prima conclusio, nemo ante sententiam<marginalia>1. Con.</marginalia>
priuatur dominio, & possessione iusta suorum bo-<marginalia>Nemo priua-|tur ante sen-|tentiam pos-|sessione suor&#x0169;|bonorum.</marginalia>
norum, ita vt tunc ea restituere debeat fisco. Hanc
probat Vazquez illo cap. 3. quia si lex obligaret ad
tradenda omnia sua bona fisco ante sententiam,
adeò rigida, & seuera ea videretur, vt non posset
obligare, ac proinde esset iniusta: vt ergo lex sit
iusta, oportet eam intelligi de solutione post sen-
tentiam. Ideò sententia Castri vel hac sola ra-
tione meritò ab omnibus exploditur. Alia pro
hac conclusione in confutatione primæ opinio-
nis adduxi.</P>
<P>  Secunda conclusio, per leges illas non priuatur<marginalia>59</marginalia>
reus ante sententiam suorum bonorum dominio.<marginalia>Perleges illas|non priuatur|homo suorum|bonorum do-|minio.</marginalia>
Probatur primò ex præcedenti conclusione, nam
si reus à die commissi criminis careret illorum
bonorum dominio, deberet ex lege naturę ea red-
dere domino petenti, quamuis ipse in casu hære-
sis non possit per vim ea vsurpare, prohibente id
lege Ecclesiastica, contra quam peccaret, sic ea
occupando, sed factum teneret, nec deberet resti-
tuere hæretico, quod non est hæretici, sed ipsius
Principis: quia lex non præcipit, Principi restitu-
tionem, sed solùm prohibet occupationem. Nec
vllam dat facultatem reo retinendi illa bona, ergo
si illam habet, habet sanè ratione dominij: nam ex
vol&#x0169;tate Principis illam non habet, quin potiùs,
si Princeps posset, statim ea bona occupasset,
posset in genere, vel specie declarare hanc
esse suam vol&#x0169;tatem, vt statim sibi fiat restitutio;
quo igitur iure t&#x0169;c reus bona illa retinebit? Dices
iure alimentorum: contra, quia nemo alienis ali
potest inuito domino, nisi in extrema, aut saltem
grauissima necessitate, seu propè extrema: sæpe
autem non tanta erit in reo. Deinde ad sua ali-
menta sæpe non indigebit tot bonis: ergo quæ su-
persunt, debet restituere. Et magis vrget argu-
mentum, quando confiscatio fit lege Principis
sæcularis, qui lege Ecclesiastica non prohibetur
occupare sua bona: ergo si illa bona sunt sua, nulla
præcedente sententia: & hoc illi constat, poterit
nulla præcedente sententia occupare ipsa, & si ea
petat in communi, vel in particulari, rei etiam oc-
cultissimi tenebuntur ipsa illi reddere, præsertim
si illis indiget, & rei non ita, quia possunt aliter
vitam, vel etiam statum tueri: & à fortiori ad idem
tenebuntur eorum filij, & hæredes.</P>
<P>  Secundò probat Vazquez, quoniam licet fra-
tres minores non habeant dominium rerum vsu
consumptibilium, eo quòd non possunt vti illis
omni vsu, sed tantùm ad alimenta, adde & cum
dependentia à dominis: tamen hæretici & alij
huiusmodi possunt illis vti secundum omnem
vsum, & sine dependentia à fisco: ergo verè ha-
bent illorum dominium: si quis verò dicat illos
habere dominium rerum vsu consumptibilium,
quæ necessariæ sunt ad alimenta, non verò aliar&#x0169;:
instat Vazquez quia nullæ in particulari sunt ne-
cessariæ ad alimenta: dominium autem debet
esse de re determinata: cùm sit ius determinatum.</P>
<P>  Vnde quando res furtiuæ vsu consumptibiles,
vt vinum, oleum, trititum, pecunia &c. misce&#x0303;tur
cum aliis rebus similibus ipsius furis, ita vt sei&#x0169;gi<-P>@@

<-P>non possint, fut non est tant&#x0169; Dominus alicuius
partis in particulari: cùm non sit maior ratio de
vna, quàm de alia, sed omnium: quod verum non
esset si dari posset dominium rei in communi:
quia t&#x0169;c diceretur, esse dominum tertiæ, vel quar-
tæ partis in communi: ergo non datur dominium
rei in communi: Bannes hanc secundam ratio-
nem aliter format, nempè quia in rebus vsu con-
sumptibilibus vsus non distinguitur à dominio:
sed heretici habent earum vsum; ergo & domi-
nium, ac proinde etiam aliarum, quia eade&#x0303; est ra-
tio. Sed maior absolutè est falsa: ideò melius hæc
ratio à Vazquez proposita est.</P>
<P>  Tertiò, probat Vazquez: quia si aliqua esset vti-
litas in hac dominij priuatione sine possessionis
priuatione ea esset, vt posteà per sententiam con-
tractus omnes celebrati à die criminis rescinde-
rentur. Hoc autem æquè bene fieri potest absque
dominij priuatione, vt videbimus: ergo nullius
momenti est hæc dominij priuatio, ac proinde
non est cur tam difficulter eam defendamus.</P>
<P>  Sed aduerte, non multum esse discriminis in-<marginalia>60</marginalia>
ter hanc sententiam, & præcedentem: quoniam
hæc ponit, tam imperfectum, tenue, ligatum, &
infirmum dominium, vt dominium non videatur,
& illa tam liberam administrationem, vt videatur
dominium, & vtraque opinio facilè defendi pos-
set. Sed nos hanc tertiam, tāquam probabiliorem
tuemur, & explicamus.</P>
<P>  Sed contra hanc sententiam argumentatur Ca-<marginalia>1. arg.</marginalia>
stro: quia hæreticus per solam sententiam decla-
ratoriam criminis debet soluere p&#x0153;nam statu-
tam per leges, nullo etiam perente, ea solùm ra-
tione, quia per sententiam declaratoriam iam in-
notescit eius crimen: ergo cùm ipse sit conscius
sui criminis, non eget vlla iudicis declaratione, vt
debeat soluere p&#x0153;nam legis.</P>
<P>  Archidiaconus, cap. cùm secundum leges, de
hæret. in 6. & Sotus 1. iust. quęst. 6. ar. 6. putant suf-
ficere sententiam declaratoriam criminis, vt hæ-
reticus teneatur p&#x0153;nam soluere, etiamsi ad eam
non condemnetur.</P>
<P>  Contra quos sic loquitur Vazquez, disp. 170.
cap. 4. num. 13. & 14. cæterum, vt rectè admonet
Simancas de instit. Catholic. tit. 9. num. 163. nulla<marginalia>Sententia de-|finitiua quæ|condemnatio-|ne&#x0303; vel absolu-|tione&#x0303; non con-|tinet, non ha-|betur pro iu-|sta.</marginalia>
sente&#x0303;tia iudicis tam breuis, & Laconica vmquam
fuit, vt solùm declararet crimen, & non condem-
naret reum: imò, vt rectè docet, ipso iure censetur
nulla sententia, quæ cùm definitiua sit, neque ab-
solutionem, neque condemnationem continet, vt
habetur l. præses, Cod. de sen. & interloc. vbi dici-
tur, præses prouinciæ non ignorat definitiuam
sententiam, quæ condemnationem, vel absolutio-
nem non continet, pro iusta non haberi. Verum
concedamus (inquit Simancas) aliquando pro-
ferri sententiam declaratoriam criminis, nihilo-
minus vbicumque iure ipso apposita est p&#x0153;na
facto, sententia illa, quæ verbis solùm videtur de-
claratoria esse, habebit vim etiam condemnato-
riæ: nam dum declarat crimen lege ipsa punitum,
hoc ipso applicat ipsi legem & p&#x0153;nam, quæ per
legem statuta erat in vniuersum. Adde etiā, quòd
quamquam non requireretur cōdemnatoria sen-
tentia, & sufficeret declaratoria, quæ reipsa solùm
haberet vim declaratoriæ, non rectè sequeretur,
vt infert Castro, fore, vt hæreticus, qui conscius
esset proprij delicti, deberet statim bona sua fisco
deferre. Nam sententia declaratoria non requi-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0406.jpg/>
@@1@<SE406>390 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>ritut, vt crimen ipsi reo innotescat, sed vt publi-
cum omnibus fiat, audita ipsiusmet defensione, &
antequam hoc modo innotescat, non videtur lo-
cum habere p&#x0153;na, si lege ipsa necessaria sit decla-
ratoria sententia: atque potiori ratione obligat
p&#x0153;na post hanc sente&#x0303;tiam, quàm ante illam: qua-
re non rectè argumentatur Castro.</P>
<P>  Ego tamen puto seiungi posse sententias for-<marginalia>61</marginalia>
maliter, declaratoriam criminis, & condemnato-<marginalia>Solutio au-|ctoris.</marginalia>
riam ad p&#x0153;nam lege statutam, & priorem sine<marginalia>Sententia de-|claratoria|criminis &|cōdemnatoria|p&#x0153;næ diuersæ|esse possunt.</marginalia>
posteriori validam fore, saltem quando solùm
agebatur de ipso crimine, seu eius nota, & infa-
mia, non de bonis fisco reddendis, maximè quòd
prior diceretur formaliter condemnatoria, non
ad bona tradenda fisco: sed ad notam criminis pa-
trati. Sed si ex sola declaratoria sententia statim
sequeretur, reum teneri bona illa reddere fisco,
saltem petenti, vel fiscus posset ad excussionem
bonorum procedere, sententia illa esset virtute
condemnatoria ad hanc p&#x0153;nam: verùm existimo
satis probabile, quòd fiscus ex vi illius sententiæ
sine expressa, & formali condemnatione ad p&#x0153;-
nā, non posset procedere ad executione&#x0303; bonor&#x0169;,
& multò probabiliùs, quod ait Sa suprà, reum non
teneri ea tradere fisco, quod etiā significat Adria-
nus suprà, lit. M. vbi ait. Et secunda pars patet, quia
l. si quis in tantam C. vnde vi, & l. extat ff. quòd me-
tus causa & c. placuit 16. quæst. 6. & cætera huiusmodi
humana iura non priuant hominem ipso facto, dominio,
sed volunt priuandum esse, vt notat glos. dicta l. si quis
in tantam: & vbi sic disponerent, quia p&#x0153;nale esset,
patet ex supradictis, quomodo ante sententiam saltem
declaratoriam criminis, tutè seruare posset, nec fortè
vmquam sine speciali mandato tenetur tradere, sed
sinere auferri.</P>
<P>  Quin imò probabile puto, etiam post senten-
tiam declaratoriam criminis, & formaliter con-
demnatoriam ad bonorum amissionem, & excus-
sionem, requiri speciale mandatum in sententia,
vel extra sententiam contentum, aut saltem peti-
tionem, vt ipsemet teneatur bona sua offerre fis-
co, vel manifestare, vt ea capiat. Quod etiam in-
sinuat Adrianus in verbis citatis: & colligitur ex
Rebuffo in pro&#x0153;m. const. reg. glos. 1. num. 47. vbi,
ait. Nemo p&#x0153;nam, vel mulctam soluere in con-
scientia tenetur, antequam ad eā fuerit condem-
natus, vel ea fuerit declarata. Hoc firmat Adria-
nus suprà, quæst. 6. &c. Ideo friuolè appellans non
tenetur soluere emendam 60. librarum, si ab eo
non fuerit petita, etiam post condemnationem:
nisi lex p&#x0153;nā ipso facto imponeret, vel nisi bona
cadant in commissum &c. Sed in eo casu, si Do-
minus sciat, & non petat, videtur commissum re-
mittere, & sic in foro conscientiæ dicerem adhuc
retineri posse: quia debitor putare potest domin&#x0169;
eo iure vti nolle: sicut hæres potest triginta annis
legatum præscribere: arbitratur enim legatarium
illud nolle, quia non petit, teste Anchar. reg. sine
possessione de regul. iur. in 6. de quo scripsi Re-
pet. l. vn. not. 1. num. 54. C. de senten. quæ pro eo,
quod interest, proferretur. Hactenus Rebuf.</P>
<P>  Secundò argumentatur Castro: si sciret fiscus<marginalia>62</marginalia>
per facti euidentiam, aliquem esse hæreticum,
posset occupare bona illius: & quamuis peccaret
contra præceptum, c. cùm secundum leges, tamen
factum teneret, cùm in eo c. non irritetur fact&#x0169;,
sed tantùm prohibeatur: ergo etiam hæreticus
ante sententiam tenetur sua bona tradere fisco.</P>@@

<P>  Sed consequentia est nulla, quia stat, fisc&#x0169; posse
capere, & tamen quòd ego non tenear offerre,
nec dare, aut manifestare, nisi id petat, & præci-
piat. Deinde antecedens est falsum, vt ait Vazq.
suprà num. 15. prohibitio enim illa facta à Pon-
tifice fundatur ln hoc quòd illa bona ante senten-
tiam non sunt fisci, sed hæretici, & ideò ante sen-
tentiam non vult à fisco vsurpari. Imò existimo,
dominium non transferri in fiscum, donec bona
ipsa excutiat, vel petat quidem, sed per iniuriam
illi negentur, aut occultentur.</P>
<P>  Nec refert regula iuris, quam pro se adducit<marginalia>Explicatur|regua iuris à|quocumque.</marginalia>
Castro, à quocumque, nomine p&#x0153;næ aliquid exactum
est, licitè extractum est. Quia hæc regula, vt inquit
Vazquez, intelligenda est de eo, quod exigitur no-
mine p&#x0153;næ post sententiam, quia non dicitur ex-
actum nomine p&#x0153;næ nisi, quod iam debetur, vt
p&#x0153;na: nos autem negamus bona illa ante senten-
tiam deberi fisco, vt p&#x0153;nam. Deinde Castro fate-
tur fiscum peccare exigendo: ergo non rectè ad-
ducit regulam illam, quæ exactionem licitam esse
affirmat. Quamuis scio quid ad hoc argumentum
Vazquez respondere posset Castro: nempè sis-
cum peccare per accidens ratione prohibitio-
nis, quæ si non esset, licitè exigeret p&#x0153;nam illam,
quia iam per legem illi debetur. Vnde non nitor
præcipuè huic argumento. Bene autem Vazquez
eod. cap. ait, in eod. ca. cùm secundum leges, non fuisse
concessam possessionem horum bonorum hæretico, domi-
nio eorum fisco applicato, neque hac ratione rectè defen-
di, fiscum non posse apprehendere bona hæretici ante
sententiam, vt auctores secundæ opinionis contendunt;
tum quia possessio illa bonorum in quemlibet vsum, non
potest sine dominio esse, vt cap. præced. dicebamus: tum
quia si propter solam concessionem illius ca. hæretici ha-
bere&#x0303;t iustam possessionem suorum bonorum, cùm alij eam
non haberent, efficeretur, eos, quorum bona propter alia
delicta confiscantur, non habere dominium, nec iustam
possessionem eorum, ac proinde ante sententiam debere
ea fisco deferre: non quidem dominium, quia ipsis legi-
bus ciuilibus imponentibus p&#x0153;nam confiscationis priua-
ti essent dominio: non possessione&#x0303;, quia nulla lege Eccle-
siastica, aut ciuili esset illis concessa possessio. Nā c. cùm
secund&#x0169; leges, solum loquitur de hæreticis: neque vide-
tur penes Pontificem esse facultas concedendi hanc pos-
sessione&#x0303; in aliis delictis, quæ non ad ipsius, sed ad Prin-
cipis sæcularis forum pertinent. Quare in crimine læsæ
maiestatis humanæ, concessio illa locum non haberet.
Adde etiam, quòd concessio illa Pontificis ad nouas le-
ges non extenditur: quare cùm in nostro regno postea
sit imposita huiusmodi p&#x0153;na propter peccatum Sodo-
miæ, sequeretur, huius criminis reos, nec habere possessio-
nem, nec dominium suorum bonorum, ac proinde posset
fiscus ante sententiam illorum bona occuperare. Imò etiā
reus deberet, ante sente&#x0303;tiam fisco illa deferre: quod vide-
tur nimis durum. Dicet aliquis, posset Pontifex quidem
concedere possessionem bonorum, nec tanquam iudex, &
superior temporalis ita leges ciuiles interpretari, sed tā-
quam Pontifex declarare, crudelem, & nimium seue-
ram esse illam p&#x0153;nam, quæ dominio, & possessione ipso
facto priuaret propter maxima quæuis delicta, & ita
posset eius interpretatio ad antiquas, & nouellas leges
extendi. Respondeo, posse quidem Pontificem ita decla-
rare, sicut etiam communis sententia Doctorum fecit:
hactenus tamen in omnibus delictis non declarauit.
Adde, quòd nullius momenti esset, tconcedere his suorum
bonorum possessionem sine dominio, quia etiam manente
dominio sequuntur omnes effectus post sententiam, ad<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0407.jpg/>
@@1@<SE407>Disput. XV. Sectio V. 391
<duolan 2><-P>quos aliqui necessariam existimant priuationem domi-
nij, vt videbimus.</P>
<P>  Si opponas, euidentiam patrati sceleris non indi-<marginalia>63</marginalia>
gere clamore accusatoris, cap. euidentia, de accusa.<marginalia>Euidentia pa-|trati criminis|non indiget|clamore accu-|satoris.</marginalia>
ergo cùm Principi est euidens, hunc commisisse
crimen, non est illi necessaria accusatio, aut sen-
tentia, vt illum bonis suis spoliet. Respōdet Azor
tom. 1. lib. 5. ca. 7. quæst. 3. ex glos. ibi: quando cri-
men est notorium, euidentiam facti supplere ac-
cusatorem, quia iudex potest sine accusatore deli-
ctum probare, & ad sententiam procedere: non
verò supplere sententiam. Addit ex Medina qu.
1. de test. §. post rerum dominium, si reus fuerit
erimen suum in iudicio confessus, ius esse fisco
capiendi bona: sed communiter sententiam re-
quiti; qui expressè præcipitur in casu hæresis, d.
c. cum secundum leges, & quia nemo potest sine
sente&#x0303;tia iudicis spoliari bonis propiis: illa autem
sunt propria vsque ad sententiam: ergo.</P>
<P>  Tertium argumentum, nam si reus non tenetur<marginalia>64</marginalia>
ante sententiam soluere p&#x0153;nam, seu tradere bona
fisco, nihil operatur illa particula ipso facto, vel, ipso
iure, quæ ponitur in ca. secundum leges, & in aliis,
& illa particula, ante declarationem, quæ ponitur
contra sodomitas in nostro regno, l. 1. tit. 21. lib.
8. compilationis.</P>
<P>  Ad hoc auctores secundæ sententiæ responde&#x0303;t,
particulam, ipso facto, vel ipso iure, operari priuatio-
nem dominij; Vazquez etiam disp. 170. cap. 4. nu.
20. tribuit Adriano, & Syluestro, id efficere parti-
culam illam, ante declarationem, seu, absque declara-
tione. Ego tamen in Adriano nihil inuenio, licet
id dicat Syluester, verb. Assassinus quæst. 5. Nos
cum Vazquez, & Sa, verb. p&#x0153;na num. 1. etiam si
lex dicat ante declarationem, vel sententiam, non
obligare ad solutionem p&#x0153;næ in conscientia ante
sententiam iudicis: vnde verba illa solùm operari,
quòd ante sententiam est iam quasi priuatus do-
minio, eo quòd illud est valde attenuat&#x0169;, infirm&#x0169;,
& debilitatum, quia per sententiam retrotrahenda
est confiscatio ad diem commissi criminis, & re-
scindendi contractus, & alienationes ex tunc fa-
ctæ, & si reus fuerit defunctus, bona excutienda
sunt ab hæredibus, ac si testatoris non fuisset ab
illo die, vt sect. 3. diximus.</P>
<P>  Ad fundamentum sententiæ respondeo, leges<marginalia>65</marginalia>
non posse priuare dominio omnium bonorum
ante sententiam: quia hæc p&#x0153;na, licet non consi-
stat formaliter in executione, ea tamen lex infere&#x0303;s
est durissima, & talis lex esset moraliter intolera-
bilis communitati, & obseruatu impossibilis. Vn-
de indemnes leges, quæ sic disponere videntur,
aliter eas debemus interpretari: & huic interpre-
tationi ansam præbet ipsum cap. cùm secundum
leges, prohibens excussionem bonorum fieri ante
sententiam, & non præcipiens reo, vt ante sen-
tentiam tradat bona fisco: vnde videtur illi
relinquere dominium, & administrationem,
licet bona illa obliget, seu subiiciat fisco. Et lex
nostri regni p&#x0153;nam non imponit reo læsæ maie-
statis: sed declarat, cur contractus sint nulli, id est,
quasi nulli, seu annullandi, quia dominium in ea
erat nullum, id est quasi nullum, cùm illa bona es-
sent subiecta, & obligata fisco. Nisi dicamus cum
Vazquez auctorem illius legis secutum fuisse se-
cundam opinionem, quam iudicamus minus pro-
babilem. Quòd in nostro regno, vel alio, esset lex
expressè intendens priuare dominio ante senten-<-P>@@

<-P>tiam manente iusta possessione, & libera admini-
stratione, Vazquez ait, fore ineptam, & impossi-
bilem: si verò sublata possessione, & libera admi-
nistratione, iniustam; quia p&#x0153;na esset nimium se-
uera, & crudelis.</P>
<P>  Aduerte hîc primò, licet aliqui apud Couarru-<marginalia>66</marginalia>
uiam, & Tiraquellum dixerint, fructus confisca-
torum non cedere fisco à die commissi criminis,
sed tantùm à die litis cōtestatæ: oppositum tamen
esse verius, & communius: quod tenent Paul. Ca-
strensis, Salicetus, Imola, Alexander & alij, quos
citat, & sequitur Tiraquellus l. Si vmquam, verb.
reuertatur C. de reuoc. don. num. 268. Couarru-
uias, 2. 4. cap. 6. §. 8. nu. 6. & 7. Azor. tom. 1. lib. 5. ca.
7. quæst. 5.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO V.
An illi, quorum bona per legem fisco sunt ipso facto ap-
plicata, possint ante sententiam ipsa alienare:
& alia circa confiscationem.</Z>
<P><INI5>D</INI5>Ico primò, ex bonis suis alienare po-<marginalia>67</marginalia>
rerit ea, quæ necessaria videbuntur<marginalia>1. Concl.</marginalia>
ad suam, & familiæ sustentationem;
Antonius Gomez. 3. tom. opusc. cap.
vlt. num. 4. vers. item poterit, Vazq.
disp. 171. num. 1. dicentes esse certum: idem tenet
Valentia disp. 7. quæst. 5. punct. 6. quæst. 4. ad finem,
Bannes 2. 2. quæst. 12. art. 2. post medium, Syluester
hæresis 1. quæst. 8. Molina tom. 1. de iust. tract. 2. d.
95. Angelus verb. p&#x0153;na, quæst. 3. Azor lib. 5. cap. 7.
quæst. 7. cum Archidiacono, Ioanne Andrea, Pa-
normitano, Bartolo, & aliis.</P>
<P>  Dico secundò, si sit periculum publicationis
criminis, & consequenter damni alterius contra-
hentis, peccaret reus alienādo bona eiusmodi cum
tali periculo, non manifestando illud contrahenti,
vt sæpe continget in contractibus onerosis: qui
enim rem aliquam hoc modo emeret, exponere-
tur periculo euictionis, quæ ipsi communiter erit
noxia: ita docuere Syluester verbo hæreticus, q. 8.
Angelus verbo p&#x0153;na, num. 3. Anton. Gomez illo
cap. vlt. num. 3. Vazquez illo num. 1. tanquam cer-
tum, Simancas in insti. tit. 9. num. 28. Vict. relect. 1.
de Indis Bannes, Azor & Molina suprà.</P>
<P>  In alienatione verò titulo gratioso, non esset<marginalia>2. Conclus.</marginalia>
communiter hoc periculum, ideò ex hoc capite
damni alterius, ea alienatio non esset illicita, vt
iidem doce&#x0303;t. Dixi, communiter: nam interdum pos-
set sequi damnum, vt si donatarius non esset tot
sumptus facturus, vel aliunde bona esset acquisi-
turus, nisi donationem illam recepisset: quia post-
ea restituta re donata, vel pretio, pauperior ma-
nebit, quàm si nihil ei donatum fuisset.</P>
<P>  Dico tertiò, per sententiam non solùm reuo-<marginalia>3. Conclusio.</marginalia>
cantur alienationes factæ in fraudem fisci, post
commissum crimen, sed etiam anteà, vt si quis pa-
rabat iam crimen cōmittere, & ne confiscarentur
bona, alienauit ipsa. Vazquez id tanquam certum
docet num. 2. ex Gomez. num. 5. Simancas nu. 56.
& ex l. fraudem, ff. de iure fisci.</P>
<P>  Difficultas ergo est, an alienationes non neces-
sariæ ad suæ personæ, & familiæ sustentationem,
sint validæ, & licitæ: prima opinio est; omnes esse
irritas, siue sint onerosæ, siue gratiosæ, Castro,
Conradus, & Ioan. Medin. locis citatis sect. præce-
denti, opin. 1. & 2. Anton. Gomez tom. 3. opuscul.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0408.jpg/>
@@1@<SE408>392 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>cap. 2. nu. 2. Sotus 1. iust. quæst. 6. art. 6. post 4. con.
Sayrus lib. 3. cap. 9. num. 30. Valentia disp. 7. qu. 5.
p. 6. q. 4. ad finem. Rosella absolutio. 1. num. 19. &
verbo assassinus, Simancas in instit. tit. 9. num. 22.
& sequentib. Sayrus tribuit Baldo auth. incestas,
C. de incest. nupt. Ioan. Andr. Ancharano, Domi-
nico, & Franco, cap. cum secundùm leges, de hære-
ticis in 6.</P>
<P>  Suadetur primò ex l. ex iudiciorum, vers. adeò,<marginalia>1. Argum.</marginalia>
ff. de accusat. vbi dicitur. Ex quo quis aliquod ex his
causis crimen contraxit, nihil ex bonis suis alienare, aut
manumittere eum posse: & l. donationes in concubi-
nam, §. fin. ff. de donationib. dicitur, ratæ donationes
esse non possunt post crimen perduellionis. Idem l. post
contract&#x0169; eod. tit. & ex l. fin. & l. quisquis. §. eman-
cipatio C. ad legem Iuliam maiestatis, & ex l. pro
oneribus, C. de iure dotium colligi videtur, cōtra-
ctum dotis in his esse prohibit&#x0169;, & nullum: quod
etiam videtur verum, cum dos traditur filiæ ad re-
ligionem. Demum nullum contractum ex bonis
confiscatis esse validum, colligi videtur ex l. em-
ptori duplum, ff. de actio. empti & venditi, & ex l.
nostri regni 4. tit. 2. part. 7. vbi de contractibus hu-
iusmodi dicitur, valere non debent.</P>
<P>  Secundò suadent aliqui ex illis auctoribus, quia
isti delinquentes carent dominio, vel etiam admi-
nistratione, & iusta possessione illorum bonorum:
vel saltem habent dominium ligatum, & impedi-
tum per leges; & administrationem limitatam, &
restrictam ad alienationes non necessarias pro su-
stentatione suæ personæ, & familiæ: ergo cæteræ
alienationes sunt penitus irritæ.</P>
<P>  Secunda tamen, & probabilior sententia est,<marginalia>68</marginalia>
omnes eiusmodi alienationes validas esse per se,<marginalia>1. Opinio, &|1$unclear. concl.</marginalia>
& quantum est ex vi legum; sed rescindendas. Hāc
opinionem latè tradit Victoria relect. 1. de Indis,
& Vazquez disp. 171. cap. 2. Azor & Bannes suprà,
& videtur Angeli, verbo p&#x0153;na, num. 8. Syluester
hęresis, 1. quæst. 8. & vt probabilem defendit Cor-
duba lib. 1. quæst. 30. & ait Vazquez, nō solùm esse
validas, sed licitas, & cum validæ sint, fructus rei
alienatæ non pertinere ad fiscum, sed ad eum in
cuius dominium illa transiuit. Dixi, per se, &c. quia
possunt esse nullæ propter dolum: nam qui vendit
eam rem confiscandam, certò, aut probabiliter
non declarato defectu, decipit grauissimè empto-
rem, & ideò venditio est nulla, vt ait Bānes suprà:
secus si nullum esset periculum confiscationis, aut
leue. Huius sente&#x0303;tiæ probabilitatem probat Cor-
duba, quia probabile est, à die criminis, licèt amit-
tatur dominium bonorum, manere tamen iustam
possessionem, & administrationem, ideò contra-
ctus de illis factos, validos esse. Vazquez autem
putat, ideò esse validos, quia manet etiam domi-
nium nulla lege impeditum: quod si non maneret,
nec manere posse liberam administrationem, ideò
validos non fore. Confirmat autem suam senten-
tiam dupliciter, primò quia filius hæretici, etiamsi
sit conscius paterni criminis, accipere potest hæ-
reditatem paternam ex testamento, vel ab inte-
stato, vt fatetur Simancas num. 189. & pater potest
liberè eam hæreditatem relinquere filio alienatu-
ro bona quouis titulo: ergo poterit quolibet mo-
do in extraneos alienare: quia eadem est ratio. Et
si non posset in extraneos alienare, vel deberet
crimen suum manifestare filio, vt cum grauamine
non alienandi hæreditatem acciperet, aut deberet
fisco satisfacere via secreta meliori modo, quo<-P>@@

<-P>posset: saltem non postet testari in fauorem filij,
vel alterius: sed intestatus decedere deberet, &
permittere, vt filius succedat in hæreditate, non
verò ad id cooperari. Secundò, quia si hæreticor&#x0169;
contractus validi non essent, aut ipsi hęretici pro-
hibiti essent alienare, nullus posset liberè cum hę-
reticis Germanię, aut Angliæ, &c. cōtrahere: quod
intolerabile esset, & nullus dicere auderet: & in
nostro regno nemo posset contrahere cum eo, qui
crimen nefandum commisisset, aut reus esset læsæ
maiestatis, aut aliud crimen habens confiscatione&#x0303;
annexam: quod dici nequit.</P>
<P>  Quod autem neque peccat&#x0169; sit bona ista alie-
nare, probat Vazquez cap. 3. quia nulla lex præci-
pit his delinquentibus, ne bona alienent, sed tan-
tùm agit de firmitate, aut valore cōtractuum, quos
faciunt: idem tenet Azor suprà, dicens, ad compa-
randa sibi, & familiæ necessaria elienare posse:
imò si crimen ita est occultum, vt ad forum iudi-
ciale deduci nequeat, non peccare aliter alienan-
do, vt dicunt Syluester, & Angelus: quia neminem
damno afficiunt. Imò etiam si crimen in iudicium
adduci possit, & probari, non peccabunt, si animo
& spe sint compensandi damnum, si sequatur, vel
emptorem admoneant de periculo: vt si quis rem
furtiuam, quam bona fide emerat, vendat alteri, &
ei manifestet vitium rei venditæ, non peccat: quia
ipsum nō decipit. Syluester, Angelus & alij suprà.
Præterea si rem liberaliter donent, vel pro æquali
æstimatione commutent, non peccant: quia do-
natarius solam rem donatam amittet: qui verò cō-
mutationem facit, vel retinebit, quod ei datum
est, vel recuperabit, quod dedit, Syluester, Angelus
& alij. Qui addunt, si cum damno aliorum nō mo-
nitorum alienationes fiant, peccatum esse iniusti-
tiæ contra illos, numquam verò cōtra fiscum: quia
hic ius non habet in his bonis, nisi post sente&#x0303;tiam
ex propriis bonis, propter peccatum instituentis.
Nam si nullus donationem acceptasset, sine dubio
non esset ius quæsitum successori: & ideò absque
eo, quòd ius aliquod illius læderetur, confiscari
posset.</P>
<P>  Ad fundamentum primæ opinionis respondet<marginalia>69</marginalia>
Vazquez bene eod. cap. in illis legibus, solùm do-
cere contractus illos non esse firmos, & stabiles,
quia sunt posteà irritandi, & reuocādi, nisi ex spe-
ciali priuilegio sustineantur, vt de manumissione
diximus sect. præced. suppositione 17. & Vazquez
dixerat disp. 169. cap. 2. nec aliud est bona illa esse
confiscata, seu obligata fisco, quàm posse ea repe-
tere, vbicumque inuenientur.</P>
<P>  Donationes verò factæ ante crimen non rescin-
duntur, quia bona illa ante crimen confiscata non
sunt, & ideò non potest confiscari maioratus pro-
pter crimen instituentis ex propriis bonis, quo-
ties instituens ante crimen donatione facta inter
viuos, aliquem successorem sibi designauit, in que&#x0303;
transtulit dominium per traditionem instrumen-
ti, vel alia solemnitate, vt fieri solet, retenta sibi
possessione per totam vitam, vel si donatio facta
fuit inter viuos, & acceptata à successore, etiamsi
res esset tradenda post mortem, ita Vazquez disp.
171. num. 17. addens, Dico autem, si acceptata fuit
à successore per se, vel per ali&#x0169; de mandato ipsius.
Sic enim iam est successori ius quæsitum, quod
propter peccatum instituentis amitti non debet,
& in hoc casu existimarem veram sententiam Sar-
mienti, quam retuli disp. 169. cap. vlt. qui docet,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0409.jpg/>
@@1@<SE409>Disput. XV. Sectio V. 393
<duolan 2><-P>non confiscari maioratum institutum ex propriis
bonis, propter peccatum instituentis. Nam
si nullus donationem acceptasset, sine dubio
non esset ius quæsitum successori: & ideò absque
eo, quòd ius aliquod illius læderetur, confiscari
posset.</P>
<P>  Sed rogas, quando contractus illi rescindi cen-<marginalia>70</marginalia>
sentur: Valentia disp. 7. quæst. 5. punct. 5. ait, hære-
ticum, aut reum læsæ Maiestatis non posse à pun-
cto commissi criminis bona sua donare, vel alie-
nare: sed solum ei esse licitum vsurpare ad neces-
sitatem vitæ suæ, & suor&#x0169;, sicut docet Syluester, v.
hæresis primo, n. 14. vnde omnes alij contractus
irritantur, quando profertur posteà sententia in
eiusmodi facinorosos, qui amittunt propter ali-
quod crimen dominium bonorum suorum: sicut
idem Syluester illic docet, & Sotus lib. 1. de iust.
quæst. 4. art. 6. Hæc Valentia cum Syluestro, & So-<marginalia>5. Confir.</marginalia>
to, quorum sententia mihi placet, quia per talem
sententiam retrotrahitur confiscatio ad diem cō-
missi criminis, & omnia, quæ fuerunt rei, à tem-
pore illo criminis applicantur fisco, & cedunt illi:
ergo dissoluuntur contractus omnes, quibus ante
sententiam erant aliorum.</P>
<P>  Rogas prætereà, an res apud quemcumque<marginalia>71</marginalia>
inueniatur, cum suis meliorationibus cedat fisco,<marginalia>6. Confir.</marginalia>
respondeo affirmanter, si sermo sit de melioratio-<marginalia>Melioratio-|nes intrinsecæ|cedunt fisco.</marginalia>
nibus intrinsecis, quas vocant, siue illæ accidant
ex diuersa æstimatione, vt diuersis temporibus ac-
cidere solet, siue quia cum fundus esset iam plan-
tatus, posteà creuit. Ita Vazquez d. 172. cap. 1. Pro-
batur, quia cum res illa trāsierit ad alios cum one-
re cedendi fisco, & melioratio illa remoueri ab ea
non possit, nec debeat: illa quoque ad fiscum per-
tinet, maximè si idem incrementum apud domi-
num esset habitura. Quòd si meliorationes factæ
sunt expensis possessoris, vt si domus, vel nauis
esset refecta, iustum earum pretium dari possesso-
ri debet, vt ait Vazquez: quia æquum non est,
possessorem absque vllo crimine illis priuari.</P>
<P>  Sed quid de fructibus rei confiscatæ? Tellius<marginalia>72</marginalia>
Fernandes, l. 4. Tauri num. 45. absque vlla distin-<marginalia>1. opinio</marginalia>
ctione censet cedere fisco, quia res confiscata est<marginalia>Fructus rei|confiscatæ ad|quem specte&#x0303;t.</marginalia>
fisci: res aute&#x0303;, apud que&#x0303;cumq; sit, suo domino fru-
ctifiat. Idem tenet Sayr. suprà, sed iam oste&#x0303;dimus
bona illa ante sententiam iudicis, non esse fisci, sed
rei, vel alterius, in quem dominium transtulerit:
vnde si manent apud delinquentem, cedunt fisco,
vt cætera bona illius: si verò apud alium domin&#x0169;,
sunt eius, & debent confiscari, nec dominus rei
etiam post latam sententiam contra delinquen-
tem tenetur fructus illos fisco restituere. Rectè
quidem ait Vazquez, sententiam illam Tellij aper-
tè sequi ex alia, quam tenet, nimirum alienationes
illas esse irritas, cùm tamen Vazquez teneat esse
validas: deberet dicere fructus illos domino inno-
centi cedere, non fisco.</P>
<P>  Tenendo tamen alienationes esse irritas, vt re-
tulimus tenuisse Simancas, non ex defestu do-
minij: sed quia per legem erat ligatum, fructus illi
essent delinquentis: ideò cum aliis bonis essent
confiscandi, etiamsi eos fecisset res, apud possesso-
rem bonæ fidei. Vnde male idem Siman. eod. tit.
9. num. 58. affirmauit, solùm malæ fidei possesso-
rem, qui conscius erat criminis, & confiscationis,
debere restituere fructus, at possessorem bonæ fi-
dei, qui crimen ignorabat ve&#x0303;ditoris, aut donato-
ris rem confiscatam, non item: nisi malę fidei pos-<-P>@@

<-P>sessorem vocet eum, qui sententiam nouit latam
contra hæreticum, per quam omnia eius bona, &
præsentia, & præterita quæ habuit à die criminis,
applicantur fisco, quod non est alien&#x0169; ab eius me&#x0303;-
te: ait enim, possessores bonæ fidei à die latæ sen-
tentiæ, incipere esse possessores malæ fidei.</P>
<P>  Quod videtur intellige&#x0303;dum, si illam sciat, nam si
inuincibiliter eam ignoret, non magis erit posses-
sor malè fidei, quàm anteà. Quamuis autem esset
possessor bonæ fidei, si fructus s&#x0169;t fisci, debet illos
restituere fisco: vel si eos consumpsit, id in quo fa-
ctus sit ditior, si autem in nullo factus est ditior
nihil, vt bene docet Vazquez disp. 172. ex Co-
uarruuias 1. var. capit. 3. numer. 7. & aliis commu-
niter in materia de restitutione, & quamuis Vaz-
quez eo loco, & disp. 171. ca. 3. num. 16. videatur
dicere fructus rei per legem confiscatæ, etiam an-
te latam sententiam esse fisci: tamen ex ead. d. 171.
cap. 2. num. 9. apertè colligitur, si alienatio fiat an-
te sententiam, esse eius, cui res est vendita, vel do-
nata, quia alienatio fuit valida: si verò alienatio
facta fuit post sententiam, esse fisci, quia alienatio
est nulla, & ideò apud quemcumque res inuenia-
tur, fructus eius cedere fisco. Nec dubium, quin à
die rescissionis contractus, fructus talis rei ad fis-
cum pertineant, quia iam res est fisci, & ideo illi
fru ctificat: iam verò diximus alienationes neces-
cessariò reuocari per sententiam latam contra
reum.</P>
<P>  Sed quæres, an facta reuocatione venditionis<marginalia>73</marginalia>
factæ ab hæretico, debeat emptori restitui preti&#x0169;.
Sotus 1. iust. quæst. 6. artic. 6. ait non esse illi resti-
tuendum pretium, nisi datum fuerit pro alimen-
tis, quia cum delinquens habeat ius emendi sibi
omnia necessaria, venditor ius habet, vt pretium
de bonis emptoris illi detur.</P>
<P>  Sed Antonius Gomez, tom. 3. variar. cap. 2. nu.
2. absolutè docet, fiscum posse recuperare rem nō
tradito pretio emptori, nisi inter bona delinquen-
tis reperiatur: quam sententiam cum multis tenet
Rosella absolutio 1. num. 19. & esse veram, putat
Vazquez disp. 172. cap. 2. sed explicandam ex Si-
manca, tit. 9. num. 27. & Couarruuia 2. 4. cap. 6. n.
9. Syluestro verb hæreticus 1. quæst. 4. Conrado,
tract. 1. de contract. cap. 7. Primò, vt qui scienter
contraxit cum eo, cuius bona erant confiscata, cō-
demnetur in pretio rei, quā ipse emit, & restituat
rem emptam. Secundò, vt si contraxit bona fide,
nempè nesciens confiscata esse bona, quę emebar,
restituatur ei pretium, quod dedit, sit extet apud
venditorem: dicitur autem extare, quoties versum
est in vtilitatem ipsius quia scilicet eo ditior effe-
ctus est. Tertiò, vt si venditor non est ditior inde
effectus, nihil de pretio restituendum sit, quare si
in medietate tātùm, verbi gratia, factus est ditior,
ea tantùm restituenda est. Primùm probatur, quia
ille, qui sciens rem esse confiscatam, illam emit,
meretur pretium ipsius amittere. Sed subiungit
Vazquez. Vtrùm cùm suprà à nobis dictum sit, quem-
libet licitè posse contrahere cum hæretico, etiam scienter,
& contractum validum esse: ego non video, quare qui
emit ab h&#x0153;retico, perdere debeat pretium, quod dedit,
nisi fortè quia præsumitur aliqua culpa eius, quando
contraxit, vt ita paulatim occultarentur bona hæretici,
& fiscus non posset illa obtinere. Secundum probant,
quia qui emit bona fide, si pretium extat in bonis ven-
ditoris, non est cur illud amittat. Tertium verò probant,
quia cùm obligatio ad fiscum antiquior sit, non debet<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0410.jpg/>
@@1@<SE410>394 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>quicquam de bonis delinquentis amittere, sed emptor
cuius ius est minus antiquum, debet pretium amittere.</P>
<P>  Ait autem Simancas, pretium censeri conuer-
sum in vtilitatem venditoris, si venditor ex eo
pretio emit rem aliam, etiam si ea posteà casu
pereat, & mihi hoc placet, quia cùm fiscus ex eo
contractu non sit pauperior effectus, non est cur
rem venditam petat sine pretij restitutione.</P>
<P>  Addit Simancas idem esse, si permutata est vna
res pro alia æquali: tunc enim non est, cur con-
tractus rescindatur, scilicet non reddita illa re,
quam hæreticus accepit, nec eius valore. Si enim
vellet Simancas permutationem fuisse validam,
& non esse rescindendam: meritò fuisset repre-
hensus à Vazquez de inconstantia, cùm sentiat
alienationes ab hæretico factas, esse nullas, vt re-
tulimus, nisi hoc limitet ad eas, quæ non sunt ver-
sæ in æqualem saltem eius vtilitatem. Sed Vazq.
multò probabilius putat, quod in vniuersum cæ-
teros Doctores sentire ait, omnes contractus re-
scindendos esse, & pretium tunc tātùm restituen-
dum emptori bonæ fidei, quando extat actu in
bonis ipsius venditoris: vt autem dicatur extare,
debere attendi tempus rescissionis. contractus,
parumque referre, quòd anteà conuersum fuerit
in vtilitatem, si res empta ex illo, iam casu petiit:
Nec in hoc, inquit, iniuria fit contrahentibus, quia
cùm anteà bona omnia hæretici sint confiscata,
& realiter obligata fisco, non debent per contra-
ctus posteriores minui. Sicut enim per sententiam
applicantur bona illius fisco, quantùm ad pro-
prietatem & ideò minui non possunt per contra-
ctus subsequentes: eodem modò nec ante senten-
tiam minui possunt, quia per legem sunt realiter
obligata fisco, idemq&#x0301;ue seruatur in hypothecis
censuum, vt si pretium hypothecæ venditæ extet,
hypotheca extrahatur ab emptore ratione obli-
gationis realis, quæ antiquior est.</P>
<P>  Sed mihi hæc doctrina difficilis est, cùm enim<marginalia>74</marginalia>
occasione contractus ipse hæreticus, ac proinde
& fiscus, non minus habeat in bonis, non est cur
cum iactura innocenti&#x0169; locupletetur, accepta re,
& non restituto pretio, & non videretur lex iusta,
quæ obligaret bona delinquentis fisco, vt ea ra-
tione innocentes, qui cum illo contrahunt, tot
damna patiantur, nec est simile de hypotheca: sibi
enim imputet emptor, si rem emat non priùs exa-
minans bene, an sit hypothecata alteri, at cōmu-
niter sciri non potest quis sit, vel non sit hæreti-
cus, aut simili crimine affectus, cui annexa sit con-
fiscatio, nec debet id examinari. Nec in omnibus
est eadem ratio de cōtrahente cum hæretico post
sententiam: quia tunc bona fides non præsumitur,
& contractus facti ab hæretico, sunt irriti omni-
nò, quia sunt de bonis alienis. Vnde quisque tene-
tur rem vsu non consumptibilem restituere fisco,
qui tamen tenebitur ei pretium dare, cum occa-
sione illius contractus nihil minùs in bonis ha-
buerit hæreticus, nec modò ipse habeat fiscus, sed
casu, vel negligentia hæretici. Hîc verò debet ex-
plicare, an pretium pro re alteri tradita acceperit,
& an versum sit in eius vtilitatem, sed vt c&#x0169; Simā-
ca tit. 9. num. 60. admonet Vazquez disp. 172. ca. 2.
num. 11. sola confessio rei asserentis non esse ver-
sum in eius vtilitatem, non posset nocere ementi,
sed id aliunde probandum est: qua verò ratione
probanda sit bona, vel mala fides in eo, qui emit
rem confiscatam, Iurisperiti citati fusè tractant.<-P>@@

<-P>Quod autem modò dicebamus de restituendo
pretio, vel re æquiualente, ei, qui cum hæretico
contraxit, apertè docet Azor tom. 1. lib 5. cap. 7. q.
7. dum cum multis docet, eum qui commutauit
cum hæretico rem æqualis æstimationis, aut rem
ab hæretico datam, retenturum, vel aliam æquiua-
lentem recepturum: & ideò nullum damnum pas-
sutum, & quæst. 8. ait si Petrus Titio criminoso
mutuum dedit ad eius inopiam subleuandam, non
publicatur, nec pertinet ad fiscum, si verò ex pe-
cunia horreum necessarium fact&#x0169; est, vel aliquid
ruiturum refectum, vel in funus suum, vel suorum
expensum, restitui mutuanti debet. Idem quando
pecunia in res necessarias, vel vtiles sumpta fue-
rit, licet posteà res casu perierint, vt si frument&#x0169;
mutuò sumptum in horreo depositum perijt, si
seruum, vel equum necessarium emit, qui posteà
mortuus est. Si criminosus rem vendidit, ex com-
muni iurisperitorum non est amptori danda,
quia venditio rescindi potest: si tamen pretium,
vel aliquid loco pretij, vel pars pretij, esset in bo-
nis venditoris, reddendum emptori esset, Ioann.
And. Archid. Dominic. Ancharanus & Francus,
cap. cum secundùm leges de hæretic. in 6. Hæc
Azor.</P>
<P>  Sed adhuc quæres, an huiusmodi delinquentes<marginalia>75</marginalia>
possint hæreditari, & aliis bonis sibi delatis post
crimen, sed ante sententiam, renuntiare, nec con-
fiscentur. Tellius Fernandes, l. 4. Tauri. numer. 62.<marginalia>An post con-|fiscatione&#x0303; de-|linquens pos-|set renuntiare|hæreditati si-|bi delatæ post|sententiam.</marginalia>
putat renuntiationem hæreditatis sic delatæ vali-
dam esse: ideò talem hæreditatem non posse cō-
fiscari, etiamsi hæreditas sit delata per testamen-
tum morte testatoris iam confirmatum. Idem te-
net Vazquez disp. 172. cap. 3. & mihi placet. Pro-
batur primò ex l. cum quidam ff. de iure fisci, vbi
dicitur, Cùm quidam capitis reus emanciparet filium,
vt adiret hæreditatem, rescriptum est, nō videri in frau.
dem fisci factum, quod acquisitum non est. Secundò,
quia propter confiscationem solùm reuocantui
alienationes factæ titulo oneroso, vel donatione:
ista autem non est alienatio, sed tantùm non ac-
quisitio, nec fit titulo oneroso, sed gratioso, nec
demum est donatio. Et licet aliquomodo dicatur
donatio, tamen non est rei qua pauperior fiat, vn-
de non videtur reuocabilis per confiscationem,
sicut licet sint prohibitæ aliæ donationes inter
virum & vxorem constante matrimonio, hæc ta-
men prohibita non est. Vnde l. si sponsus §. si ma-
ritus ff. de don. inter vir. & vxorem dicitur. Si ma-
ritus hæres institutus, repudiat hæreditatem donatio-
nis causa, Iulianus scripsit, lib. 17. digestorum donatio-
nem valere: neque enim pauperiorem fieri, qui non ac-
quirat, sed qui de patrimonio suo deposuerit. Repudia-
tio aute&#x0303; mariti mulieri prodest, si vel substituta mulier
sit, vel ab intestato hæres futura. Simili modo si legat&#x0169;
repudiet, placet nobis valere donationem. Tertiò, quia
ex multorum sententia, quam sequitur ibi Tellius
num. 2. & Couarruuias ca. Raynaldus de testam. §.
3. num. 12. renuntiatio hæreditatis, & legatorum
facta in fraudem creditorum, valet: ergo & facta
in fraudem fisci valebit. Vbi bene aduertit Vazq.
debitorem, qui renuntiat hæreditati, vel legato in
fraudem creditorum peccare, quia tenetur vnde-
cumque commodè possit debita soluere, licet re-
nunciationem putet fore validam: quia cùm nō-
dum habuisset ille dominium hæreditatis, & illa
fuerit delata sub ea conditione tacita, si non repu-
dietur, ipso facto transit vel ad substitutum, vel<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0411.jpg/>
@@1@<SE411>Disput. XV. Sectio VI. 395
<duolan 2><-P>ad hæredes ab intestato, sicut legatum per ius
accretionis deuolueretur ad hæredem institutum,
quando à legatario repudiantur. Sed hæc tertia
ratio difficultatem habet, quia legata acquiruntur
à morte testatoris ante acceptionem secundùm
Antonium Gomez tom. 1. opin. cap. 12. num. 22.
ergo qui renuntiat legato, de suo deponit, atque
adeò legatum confiscatur, sicut cætera bona, quæ
delinquens alienauit. Nihilominus Vazq. idem
ait de legato, quia ren&#x0169;ciatio legati facta in frau-
dem creditorum valet, vt ait Tellius Fernandez
suprà, nu. 99, ergo & in fraudem fisci: eadem enim
ratio est de vtraque renunciatione. Item de re-
nunciatione legati, & hæreditatis: nam, vt ait Tel-
lius Fernandez, legatum non transit in dominum
legatarij à die obitus testatoris: sed à die accepta-
tionis: licet fructus, quos res legata fecerit ante
acceptationem, cùm ipsa cedant legatario, si acce-
ptet legatum, si verò repudiat legatum, non cede&#x0303;t
illi fructus interim facti à legato: ergo signum est
non acquisiuisse dominium illius. Vnde Vlpianus
l. 1. §. vt autem ff. si quid in fraudem patroni fiat,
Quamuis enim legatum retrò nostrum sit, nisi repudie-
tur, attamen cùm repudiatur, nostrum non fuisse palàm
est.</P>
<P>  Quartò probatur: quia hæreditas delata per te-
stamentum morte confirmatum, nisi adeatur ab
hęrede, non transmittitur ad hęredes instituti per
mortem ipsius, sed ad alios qui simul erant hære-
des instituti per ius accrescendi, vel ad hæredes
ab intestato, l. vnic. §. in nouissimis, C. de cadu. tol-
lend. sed fiscus est veluti hæres delinquentis: ergo
ad ipsum non pertinebit hæreditas delata reo, si
ab ipso non adeatur.</P>
<P>  Quintò, cùm renunciat aliquis hæreditati sibi
delatæ, & ea peruenit ad alios hæredes simul in-
stitutos, vel ad hæredes ab intestato, tunc illi non
dicuntur accipere hæreditatem à renunciante: sed
à testatore, vel institutore: ergo renunciatio illa nō
est donatio, & ita propter confiscationis lege&#x0303;, non
reuocabitur.</P>
<P>  Hoc limitat Vazquez, vt verum habeat, quando
renunciatio fit absolutè, secus cùm in fauorem &
gratiam singularis personæ, vel collegij, aut vni-
uersitatis: quia tunc esset verè donatio, ergo reuo-
caretur: sicut Tellius l. 4. Tauri, à num. 57. dixit, re-
nunciationem factam in fraudem creditorum: si
fiat in gratiam singularis personæ, nullam esse: se-
cus, si fiat absolutè. Sed censeo, nec in hoc euentu<marginalia>Renunciatio|nō est propriè|donatio.</marginalia>
esse propriè donationem, quia donatio est de re
iam propria, renunciatio verò tantùm de appro-
prianda per acceptationem, ideò Tellius Fernādez
absolutè, & sine vlla distinctione dixit, hæredita-
tem, aut legatum renunciatum in fraudem fisci,
non reuocari.</P>
<P>  Obiicies l. in fraudem fisci, ff. de iure fisci, vbi
dicitur, in fraudem fisci non solùm per donationem, sed
quocumque modo res alienatæ, reuocantur, idem&#xE8BF;&#x0301; iuris
est, & si non quærantur.</P>
<P>  Propter hanc legem glossa ibi ait, renunciatio-
nem hęreditatis, vel legati factam ab eo, cuius bo-
na confiscata sunt, post mortem testatoris, reuoca-
ri postea à fisco, & sic interpretatur hanc legem;
renunciationem verò factam ante mortem testa-
toris nō reuocari, & sic intelligit legem cùm qui-
dam: sed hanc interpretationem rectè reiicit Vaz-
quez, quia lex, cùm quidam, loquitur de eo, qui
emancipauit filium, vt hæreditatem sibi delatam<-P>@@

<-P>adiret, ex quo factum est, vt pater non acquireret
vsumfructum in hæreditate delata filio, cùm pos-
set: atqui si nondum erat confirmatum testamen-
tum, nondum erat delata hæreditas, sed defere&#x0303;da,
nec vlla vrgebat necessitas emancipandi filium,
cùm tunc non esset adeunda hæreditas: ergo lo-
quitur lex de hęreditate delata ex testamento iam
confirmato.</P>
<P>  Deinde glossa explicat legem, vt intelligatur
reuocanda renunciatio, qua quis neglexit acqui-
rere fructus ex propriis bonis, & permisit alteri,
vt eos haberet: hāc expositionem reiicit Vazquez,
quia in hoc casu non tam videtur renunciatio,
quàm donatio fructuum, lex autem loquitur de
renunciatione. Sed facilè dici posset, legem in vl-
timis verbis non agere de renunciatione, nec de
donatione, sed de permissione, & velle fructus nō
quidem donatos, sed permissos ab aliis capi, reuo-
candos esse: idemq&#x0301;ue est de aliis bonis, in quorum
recuperatione delinquens fuerit negligens, fortè
sciens à fisco esse capienda.</P>
<P>  Vazquez approbat aliam interpretationem Al-
ciati, & Tellij, per legem illam eodem modo esse
puniendam fraudem, quæ fit fisco in alienatione
rerum confiscatarum, siue ius queratur ei, qui illas
accepit, siue nō, siue alienatio sit valida, siue non.
Sed violenta expositio est, quia lex non dicit, quæ-
ratur, sed quærantur, & non dicit quæratur ius, sed
absolutè, quærātur, nec verbum vllum dicit de pu-
nitione, aut de valore, vel non valore alienatio-
nis. Retinenda ergo secunda interpretatio.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO VI.
Quibus modis cognoscatur, quando lex continet senten-
tiam latam, aut ferendam.</Z>
<P><INI5>V</INI5>Ide Vazquez disp. 73. cap. 1. Azor to.<marginalia>77</marginalia>
1. lib. 5. cap. 9. Felin. cap. Rodulphus
de rescript. Tiraquellum l. si vmquā,
verb. reuertatur C. de reuocan. don.
à num. 20. vsque ad 269. Castro 2. de
lege p&#x0153;nali cap. 1.</P>
<P>  Dico primò, quando lex non dicit, ipso iure, ipso
facto, vel quid simile, legem non continere senten-
tiam latam, sed ferendam, vt si dicat sub p&#x0153;na ex-
communicationis, & priuationis omnium bono-
rum: glos. Ioan. Andr. Hostiensis, & alij, ca. dolen-
tes de celebr. miss. secus si addat, ipso facto, ipso iure,
&c. vt in extrauagan. ambitiosæ de reb. eccles. non
alien. cap. licet, canon. cap. commissa de elect. in 6.
extrauag. execrabilis, Ioan. XXII. cap. de multa de
præbend. cap. pro humani de homicid. in 6. ca. f&#x0153;-
licis de p&#x0153;nis in 6. extrauag. detestabile, inter cō-
munes de symonia, Castro 2. de lege p&#x0153;nali, ca. 1.
Vazquez disp. 173. cap. 1. & omnes, qui idem dic&#x0169;t,
quando lex dicit, de futuro, excommunicetur, priue-
tur bonis, vel sepultura, reddat quadruplum, &c. quod
bene limitat Castro, nisi aliquid concurrat, quod
cogat legem aliter interpretari, vt si dicat: sit irre-
gularis: nam irregularitas non potest ab homine
induci, sed à lege: aliud exemplum ponit Castro in
p&#x0153;na infamiæ, quæ non potest imponi ab homi-
ne, sed à iure: ideò cùm in l. improbum, C. ex
quibus causis infamia irrogetur, dicitur, exer-
centibus vsuras p&#x0153;nam infamiæ irrogandam esse, in-<marginalia>Infames sunt|ipso iure vsu-|rarij.</marginalia>
telligendum est, infamiam contrahi ante senten-
tiam. Vnde Azor tom. 1. lib. 5. cap. 7. quæst. 4. scri-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0412.jpg/>
@@1@<SE412>396 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>bit leges, quibus aliqui redduntur infames, habere
suum effectum ante sententiam. At verò Vazquez
suprà ait, in his euentis irregularitatem, & infa-
miam induci quidem ab ipso iure, dependenter
tamen à sententia iudicis, qua crimen declaretur:
& hoc modo ait Vazquez, induci irregularitatem
propter crimina notoria.</P>
<P>  Dico secundò, duplicatio verborum, vt, electio<marginalia>78</marginalia>
sic facta cassabitur, & irritabitur, non inducit sen-<marginalia>Duplicatio|verbor&#x0169; quid|operetur.</marginalia>
tentiam latam, sed ferendam, vt rectè Castro, &
Vazquez contra aliquos tenent.</P>
<P>  Dico tertiò, verbum imperatiui, etiam præsen-
tis temporis non continet sententiam latam, vt
cùm dicit, expellatis, expellatur, priuetis, priuetur, nisi
verba sint, quæ non significe&#x0303;t ministeri&#x0169; homin&#x0169;,
vt, subiaceat, subdatur, cōtrahat, amittat, perdat, cadat,
incurrat, incidat in excommunicationem, &c. præser-
tim si addat, illico, mox, statim, confestim, continuò, pro-
tinus, incontinenti, ex tunc, &c. idem si dicat, est, vel
sit excommunicatus, suspensus, &c. si autem dicat, sit
excommunicandus, priuandus &c. sententia est fe-
renda.</P>
<P>  Dico quartò, sententiam latam esse, si lex dicat,<marginalia>79</marginalia>
excommunico, anathematizo, suspendo, interdico, rele-
go, priuo, declaro esse excommunicatum, suspensum &c.
vel, excommunicationem, aut suspensionem incurrere,
esse priuatum dominio bonorum, beneficio, vel admini-
stratione, aut amittere beneficium, dominium, admini-
strationem, vel esse infamem, vel ad hæc, aut illa inha-
bilem, & ineptum, carere iure ferendi suffragium, vel
eligendi. Item si dicat, denuntietis, aliter facientes esse
excommunicatos, suspensos, priuatos, depositos, inhabi-
les, infames. Idem est, si dicat, sit irritum, & inane, ca-
reat viribus, vires non habeat, non valeat, vel ipso iure
non valebit, nihil agitur, vel, agetur, non teneat, nullum
sit factum, pręsertim si addatur aduerbium, omninò.
prorsus, penitus. Idem si lex dicat, sit ineligibilis, in-
testabilis, non possit eligi, vel eligere, excommunicatur,
suspenditur, nouerit se suspendi, excommunicari,
&c.</P>
<P>  Sed notāt Azor, & Castro, ex glossa Panormita-
no, Felino, & Franco, quoties de aliqua lectione in
lege p&#x0153;nali posita meritò ambigitur, significet,
nec ne sententiam ipso iure latam, iudicand&#x0169; esse,
non sententiam latam, sed ferendam continere:
quia iuxta regulas iuris, odia sunt restringenda, &
reus in dubio non est damnandus, & in p&#x0153;nis benignior
interpretatio facienda est. Sed Vazquez suprà putat
in dubiis tutiorem partem sequendam, tametsi in
diuersitate opinionum alia sit seruanda regula, vt
tradit in tract. de conscientia: vbi & nos latè de
eadem re egimus, & communis Iurisperitorum, &
Theologorum, veráque doctrina est, in dubio la-
tè dicto siue suspensionis, siue opinionis formari
posse conscientiam, vt minor p&#x0153;na intelligatur, si
maior non possit sine notabili damno, vel incom-
modo executioni mandari, secus si maior posset
sine tali damno, vel incommodo mandari execu-
tioni: in dubio autem strictè in quo nullum est
iudicium veritatis, aut probabilitatis, non est lici-
tum operari.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO VII.
De obligatione legis, quæ continet sententiam
p&#x0153;næ ferendam.</Z>@@

<P><INI5>D</INI5>Ico, ex vi legis continentis senten-<marginalia>80</marginalia>
tiam ferendam, non potest iudex
reuocare alienationes factas post
crimen ante talem sententiam. Vt si
lex dicat simpliciter, sub p&#x0153;na confis-
cationis, vel amissionis omnium bonorum, non potest<marginalia>Iudex non po-|test p&#x0153;nā con-|fiscationis re-|trotrahere.</marginalia>
iudex retrotrahere confiscationem ad diem cri-
minis, irritando alienationes ex tunc factas: sed
solùm poterit confiscare bona, quæ tempore sen-
tentiæ sunt ipsius delinquentis (sic quidam dic&#x0169;t,
retrotractionem non habere locum, nisi fuerit iu-
re expressa) alioqui non esset efficacior lex conti-
nens sententiam latam, quàm quæ ferendam. Ita
docet Vazquez disp. 173. cap. 1. vbi etiam admo-
net primùm cum Sarmiento 3. selectarum cap. 3.
num. 4. læsum non solùm posse petere apud iudi-
cem, vt sibi restituantur damna: sed etiam posse
petere, vt delinquenti inferatur p&#x0153;na. Secundò
monet, ad resarcienda damna posse iudicem reuo-
care alienationes, quibus debitor factus est impo-
tens ad soluenda debita. De quo in materia de re-
stitutione, & de vsuris dicemus. An verò in puram
p&#x0153;nam delicti, possit iudex alienationes reuoca-
re? Credo, posse aliquam, vel aliquas iuxta delicti
grauitatem reuocare cum consensu aliorum: non
verò ipsis dissentientibus, quia ad incōmoda aliis
inferenda non habet auctoritatem, nisi cùm per
legem continentem latam sententiam bona fuere
ad id obligata propter commune bonum. Imò &
tunc si reuocatur venditio facta à criminoso,
restituendum est pretium emptori bonæ fidei, vt
superiùs dicimus.</P>
<P>  Sed prima difficultas est, an reus per senten-<marginalia>81</marginalia>
tiam condemnatus, teneatur in se p&#x0153;nam exequi,<marginalia>1. difficul.</marginalia>
vel illi cooperari. Couarruuias 2. part. 4. cap. 6. §.<marginalia>1. opinio.</marginalia>
8. num. 10. & 1. variarum ca. 2. ait, teneri eam pati:<marginalia>An reus con-|demnatus te-|neatur in se|p&#x0153;nā exequi.</marginalia>
non tamen illi cooperari, seu illam in se exequi, vi-
delicet, ne idem sit actor & reus, agens & patiens.
Citat pro se Caietanum, & Adrianum. Castrus eā-
dem sententiam tribuit Caietano. Sed Adrianus
quodlib. 6. ar. 1. Corol. 3. lit. I. & seqq. solùm ait,
illum, cuius bona per legem ipso facto sunt con-
fiscata, non teneri ante sententiam ea offerre fisco,
& Caietanus 2. 2. quæst. 62. art. 3. neminem ante
sententiam obligari ad p&#x0153;nam in actione con-
sistentem.</P>
<P>  Alij dicunt, reum posse per sententiam obligari
ad exequendam in se aliquam p&#x0153;nam, vt exilij,
vel solutionis pecuniæ: non verò mortis, mutila-
tionis, aut verberum: sed satis esse non resistere
occisioni, mutilationi, aut flagellationi suæ, Sotus
1. iust. quæst. 6. ar. 6. Caiet. 2. 2. quæst. 69. ar. 4. Ca-
strus 2. de lege p&#x0153;nali cap. 3. probans: quia nemo
est dominus vitæ suæ, aut membrorum: ergo ne-
mo potest sibi ipsi membrum abscindere, aut se-
ipsum potu veneni enecare.</P>
<P>  Quæ ratio non vrget: quia lictor non habet
dominium vitæ, aut membrorum delinquentis:
tamen potest iussu, aut facultate iudicis sente&#x0303;tiam
mortis, vel mutilationis in reum exequi: cur ergo
iussu, vel facultate iudicis non poterit reus idem
in seipso efficere? Licet propria auctoritate mor-
tem sibi inferre in nullo casu fas sit, vt rectè, & la-
tè probant Simancas in Cathol. institu. tit. 18. nu.
21. & seq. & Plaza de delictis c. 23. num. 2. & seqq.
qui alios referunt.</P>
<P>  Corduba, lib. 1. quæst. 36. ad 3. secundæ opinio-
nis ait, si quis ad mortem sibi veneno, aut iugula-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0413.jpg/>
@@1@<SE413>Disput. XV. Sectio VII. 397
<duolan 2><-P>tione inferendam condemnaretur (quod tamen
fieri non solet) posse, & debere eam sibi inferre,
sicut ex præcepto ministri iustitiæ tenetur scalam
ascendere, & laqueum sibi applicare, vt suspenda-
tur. Victoria relect. de homic. num. 30. de iugula-
tione ait, hoc esse probabile: & de veneni potione
verum: quia iugulatio per alium cōmodè fit, non
autem veneni applicatio.</P>
<P>  Vazquez autem disp. 173. ca. 3. ait, dānatum ad<marginalia>82</marginalia>
exilium teneri cooperari eundo in locum desti-
natum, nec posse expectare, vt extrahatur, & defe-
ratur: & damnatum ad solutionem pecuniæ non
posse expectare, vt petatur, quamuis contrarium
docuerit Couarruuias: & ego non dubito, quin
possit iudex obligare ad dandam pecuniam, etiāsi
non petatur: cōmuniter autem iudex id non præ-
cipit, vnde potest reus expectare, vt pecunia peta-
tur, sicut superius dixi cum Rebuffo, & Couarru-
uia, imò ipse Vazquez fatetur, cùm sciens, & pru-
dens tacet is, cui p&#x0153;na est applicata, non teneri eā
offerre: cui videtur creditor p&#x0153;nam remittere,
aut differre. Sed quamuis hoc de illo non præsu-
meretur, credo, debitorem posse expectare, donec
petatur. De exilio etiam certum puto, reum non
posse expectare, vt ad locum exilij extrahatur, &<marginalia>Exilii p&#x0153;na|sponte subiri|potest</marginalia>
deferatur: quoniam absolutè ei præcipitur, vt in
exilium proficiscatur; & impertinens, inurbanum
& illimet noxium esset, violentam delationem ex-
pectare, nec est inhuman&#x0169; præcipere, vt sua spon-
te in locum tendat exilij. Vnde bene Sayrus lib. 3.
cap. 9. num. 41. dicit, reum post condemnationem
non solùm teneri non resistere iudici, aut mini-
stris p&#x0153;nam inferentibus: sed etiam teneri in cō-
scientia ad actiones, quæ à solo ipso commodè
exerceri possunt, vt ait Aragon, 2. 2. quæst. 62. art.
3. Caietanus ibi, & quæst. 69. art. 3. Driedo, 1. de li-
bert. Christiana cap. 15. circa finem, Sotus 1. iust.
qu. 6. art. 6. con. 2. Couatruuias 2. 5. par. 4. ca. 6. §. 8.
num. 10. quia p&#x0153;næ illæ iustè imponuntur, & in-
feruntur: ergo reus nequit resistere: vnde Rom. 13.
Qui potestati resistit, Dei ordinationi resistit: sed ad
p&#x0153;nas istas subeundas sunt necessarię tales actio-
nes rei: ergo tenetur illas exercere. Itaque tenetur
progredi in locum supplicij, ire in exilium, soluere
pecuniam, scalas ascendere. Addunt bene Sotus,
Vazq. & alij, posse per sententiā obligari ad aliquā
abstinentiam, vel flagellationem non admodùm
duram, vel ignominiosam: vt fit in religionibus,
& in officio Sanctæ Inquisitionis. Pergit Vazquez,
& bene ait, reum obligari non posse, vt seipsum
ingulet, vel laqueo enecet: nam crudelitas est mo-<marginalia>Crudelitas est|mod&#x0169; in tor-|mentis exce-|dere.</marginalia>
dum in tormentis excedere, vt ait D. Thom. 2. 2.
quæst. 152. ar. 2. & illa præceptione modus exce-
deretur, & p&#x0153;na fieret crudelis, & inhumana: quia
natura abhorremus, violentas manus nobismeti-
psis inferre. Confirmatur, quia est valde contra-
rium inclinationi naturali sibi tam graue, & do-
lorificum malum inferre, etiam cum necesse est
illud: & prætereà non est necessarium, cùm ab alio
possit reus iugulari, suspendi, vel mutilari, vt reus
id efficiat: ergo non potest ad id obligari. Dices, si
acerbissima p&#x0153;na alicui iustè imponi posset, nimi-
rum vt in frusta paulatim concideretur, nonne
posset ea p&#x0153;na in id commutari, vt reus seipsum
suspenderet, vel iugularet: quod minori c&#x0169; dam-
no, & naturæ horrore fieret? Respondet Vazquez,
non posse: quia hæc sunt mortis genera inusitata.
Sed obiici potest, alicubi esse vsitatissima, & par&#x0169;<-P>@@

<-P>referre, quòd non sint vsitata: nā alia genera inu-
sitata si æqualia crimini, & vsitata sint, possunt à
Principe, vel Repub. introduci. Vnde credo ratio-
nem, ob quam reus non possit ad mortem sio sibi
inferendam obligari, esse; quia solùm potest obli-
gari ad ea, quæ bono communi sunt necessaria,
vel non nimis contraria naturali inclinationi:
mortem autem sic sibi inferre, est valde contrari&#x0169;
inclinationi naturali, & non necessarium Reip.
ideo non potest ad id obligari. Qua ratione sta-
tim idem Vazquez bene docet, nec posse obligari
ad abstinendum à cibo etiam sibi oblato, vsque ad
mortem, nec ad potandum scienter lethale pocu-
lum: quia si oporteret, aliquem damnare, vt fame
pereat, facile id fieri potestper cibi subtractionem,
prouidendo, ne vllus cibus ministrari ei possit: &
similiter, si expediret ad vitandum scandalum
Reip. veneno ipsum occidere, possit ei ignoranti
propinari: sed si id fieri non posset, concedit Vaz-
quez obligari posse ad potatione&#x0303; veneni: quia ad
obligandum ad genus mortis necessarium pote-
statem habet iudex præsertim supremus. Idem ait
Petrus Ledesmius tract. 8. de iusti. commut. ca. 24.
post 8. con. Sa etiam verbo iudicialis actus, num.
54. ait, damnatus ad haustumveneni, potest bibere. Sed
credo numquam esse posse tantam necessitatem,
& ideò n&#x0169;quam reum obligari posse, vt sibi mor-
tem inferat, actu positiuo, vel voluntaria omissio-
ne actus, quo posset vitam tueri, vt abstinentia ab
omni cibo, &c. Ita tenent D. Thom. Caiet. Ara-
gon, & Bannes 2. 2. quæst. 69. art. 4. vbi Salon con-
trouer. 4. speciatim loquens etiam de potione ve-
neni. Imò Sa suprà, num. 53. damnatus ad inediam,
potest, inquit, oblatum cibum comedere: an vero tenea-
tur, non conuenit inter doctores. Sayrus etiam lib. 3. c.
9. in fine, cuius verba referam difficultate seque&#x0303;ti,
tenet neminem obligari posse, vt sibi mortem in-
ferat: & Victoria relect. de homic. num. 28. fate-
tur, neminem posse obligari, vt abstineat à cibo
necessario sibi oblato, licet nu. 30. putet obligari
posse ad veneni potionem, vt retulimus. Et Plaza
de delictis cap. 23. numer. 5. constare putat, num-
quam licuisse sine diuina iussione seipsum iugu-
lare, aut veneno occidere: ergo secundùm Plazam,
nec ex præcepto iudicis, aut Principis, potest id
reus efficere, tantum abest, vt teneatur.</P>
<P>  Sed est sec&#x0169;da difficultas, an possit, esto non te-<marginalia>83</marginalia>
neatur reus cooperari suæ morti, ad quam iustè<marginalia>2. difficultas.</marginalia>
est damnatus. Couarruuias 1. vari. ca. 2. ait, nihil<marginalia>1. opinio.</marginalia>
posse facere quod per se mortem afferat, vt absti-<marginalia>An possit reus|suæ morti co-|operari.</marginalia>
nere à cibo, seipsum iugulare, & suspendere seips&#x0169;:
posse tamen facere, quod per accidens mortem
afferat, vt ascendere scalam sponte, vt suspenda-
tur, applicare laque&#x0169; gutturi, non fugere à carce-
re, licet rectè possit. Ratio discriminis manifesta
est: quia vnum habet ex natura rei connexionem
necessariam cum morte, & ideò id facere est se oc-
cidere, quod non licet: aliud verò non habet ta-
lem connexionem: ideò non est illicitum. Sed non
reddit rationem, cur non liceat se occidere eo mo-
do auctoritate iudicis; carnifici verò liceat id fa-
cere iudicis auctoritate. Et quòd oblatum sibi ci-
bum damnatus ad inediam sumere teneatur, tenet
Victoria illo num. 28. Driedo 1. de lib. Christiana,
cap. 6. Caietanus, Aragon, & Bannes 2. 2. quæst. 69.
art. 4. vbi Caietanus vers. ad 8. dubitationem id
colligit ex D. Thoma: idem tenet Plaza de delictis
lib. primo, c. 23. num. 4. cum Ioanne Lopio, super<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0414.jpg/>
@@1@<SE414>398 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>rubricam §. 70. num. 5. Abbate ca. cum infirmitas,
de p&#x0153;nit. & remission. & cap. non mediocriter, de
consecr. d. 5.</P>
<P>  Tametsi contrarium existiment Maior 4. d. 15.<marginalia>2. opin.</marginalia>
quæst. 22. colum. 3. Sotus 1. iust. quæst. 6. ar. 6. Salon
2. 2. quæst. 69. art. 4. cont. 4. Valentia 2. 2. disp. 5. qu.
13. pun. 4. Sa verbo iudicialis actus n. 53. Petrus Le-
desmius tract. 8. de iust. cap. 24. post 8. con. cum
Medina, Orellana, & aliis Thomistis: quia id non
est positiuè se occidere: sed se non conseruare:
quod ex causa iusta patiendi p&#x0153;nam, ad quam
quis iustè condemnatur, licitum est. Addit Sotus,
non posse venenum bibere, seipsum suspe&#x0303;dere, aut
iugulare: quia id est se occidere positiuè; quod est<marginalia>Se occidere|positiuè vetit&#x0169;|est lege natu-|ræ.</marginalia>
vetitum lege naturæ. Sed non explicat Sotus, an
primum quoque, nempè abstinere à cibo necessa-
rio liceret damnato ex falsa præsumptione: iustè
tamen secundùm allegata, & probata.</P>
<P>  Victoria relect. de homicid. num 30. Corduba<marginalia>84</marginalia>
lib. quæst. 36. Sa verbo iudicialis actus num. 54. vt<marginalia>3. opin.</marginalia>
retulimus, docent, hominem damnatum ad vene-
n&#x0169; licitè posse illud potare: imò Victoria, & Cor-
duba dicunt teneri. Quod etiam docet Aragon 2.
2. quæst. 62. art. 3. & quæst. 69. art. 4. quia est actio,
quæ ab ipso solo potest commodè fieri. Non ta-
men tenetur, inquit Aragon, quamuis possit, no-
dum collo aptare, aut gladium in iugulum mitte-
re: quia hæ actiones commodius à ministris fiunt.
Et cum Caietano ibi dub. 8. tenet, damnatum ad
inediam non posse abstinere à cibo sibi oblato,
quia id esset se occidere propria auctoritate, &
non iudicis: Iudex enim non præcipit, nec iustè
potest præcipere, vt cibum oblatum non capiat,
sed prohibet, ne ministretur ei cibus, contra quod
præceptum peccaret venialiter tantùm præfectus
carceris, si ei semel tantùm, aut iterum alimenta
præberet, mortaliter autem si pluries. Cæteris au-
tem, etiam iustitiæ ministris licitum putat, alime&#x0303;-
ta præbere damnato: quamuis oppositum ipse
Aragon dixisse fateatur 2. 2. tom. 1. quæst. 31. art. 2.
propter D. Thomam ibi ad 2. id insinuantem. Sed
re, inquit, occulatius inspecta videtur mihi dicen-
dum cum Caietano in hoc art. & Soto, 5. iust. qu.
6. art. 4. licitum illis esse alimenta dare damnato.
Ad quod adducit rationes & exempla, & respon-
det ad testimonia D. Thomæ in contrarium. Va-
lentia etiam 2. 2. disp. 5. quæst. 13. punct. 4. ait esse
licitum ei, cui non incumbit cura exequendæ iu-
stitiæ, nec est specialiter prohibitum, & Sa illo n.
53. ait, potest quidem alius, cui ex officio non est
prohibitum, ei offerre cibos: non tamen tene-
tut.</P>
<P>  Vazquez autem disp. 173. à numer. 24. docet,
quando cooperatio potest à iudice præcipi, reum
licitè cooperari posse; secus quando à iudice præ-
cipi non potest, vt quando p&#x0153;na esset crudelis, &
inhumana ex substantia, vel modo: vt iugulate
seipsum, aut bibere venenum extra casum necessi-
tatis publicæ, abstinere à cibo vsque ad mortem,
etiam si offeratur, abscindete sibi membrum. At
verò applicare laqueum gutturi, & ascendere sca-
lam, nihil habet crudelitatis, & inhumanitatis, &
ita rectè potest reus illa facere, licet ad mortem
suam sic cooperetur. Addit, posse aliquem eligere<marginalia>An reus possit|venam sangui|nis sibi abscin|dere.</marginalia>
p&#x0153;nam mortis abscinde&#x0303;do sibi venam, vt emisso
sanguine moriatur, si hac ratione acerbiorem aliā
p&#x0153;nam mortis vitet: quod ait se intelligere, si reo
optio daretur à legitimo Principe, vel iudice; non<-P>@@

<-P>si à tyranno. Hic enim non potest reo talem con-
cedere facultatem: intelligit etiam de eo qui sine
falsa præsumptione damnatur ad mortem. Si verò
ex falsa præsumptione, quamuis iustè secundùm
allegata & probata sit damnatus, ait, in publico ad
vitandum scandal&#x0169; debere parere sententiæ pecu-
niariæ, exilij, verber&#x0169;, & ieiunij: in secreto autem,
posse: sed non debere. Quia iudex non intendit
nec potest ad id obligare innocentem. Si verò p&#x0153;-
na sit mortis, non posse illam sibi inferre potione
veneni, abscissione venæ, suspendio, inedia, &c.
Non enim potest suæ innocentię conscius directè
cooperari suæ morti, vel mutilationi: sicut nec iu-
dex posset ipsum damnare, si conscius esset inno-
centiæ ipsius. Posse tamen indirectè cooperari
ascendendo sponte scalam, applicando sibi laque&#x0169;
&c. nec mirum: nam id licet Martyribus, qui per
manifestā in iustitiā morti addicuntur. Huic cōso-
nat Plaza, 1. de delictis c. 23. n. 7. docens, iustè vel
iniquè damnatum ad mortem, posse furcam asce&#x0303;-
dere, vt iudici pareat, & illatam mortem pati, &
inferenti non resistere, l. 1. ff. de bonis eorum, qui
mortem sibi conciuerunt, vbi Bartolus expressè
id adnotat, ad idem citat cap. innocens 22. quæst.
4. Maiorem 4. d. 15. quæst. 22. col. 1. Sic. Martyres
colla percutientibus submisere, Hieronymus cap.
non est nostrum 23. quæst. 5.</P>
<P>  Sed iuxta primam illam opinione&#x0303; Couarruuiæ<marginalia>85</marginalia>
sentio, nec iustè omninò damnat&#x0169; ad mortem si-<marginalia>Sententia au-|ctoris.</marginalia>
ue veneni, siue scissionis venæ, siue inediæ posse
mortem sibi inferre etiam accedente præcepto,<marginalia>Nemo potest|sibi mortem|iustè quomo-|documque in-|ferre.</marginalia>
vel facultate speciali iudicis: quia quisque natu-
rali præcepo tenetur conseruare propriam vitam,
si commodè potest: si verò non potest, saltem non
sibi mortem inferre. Nec mirum, quòd ex naturali
amore ad id teneatur: nam etiam ex amore ad pa-
rentes tenetur, non inferre illis mortem, etiamsi
essent iustè ad illam dānati, & specialiter ipsi con-
cederetur, vel præciperetur executio sententiæ.
Nec ad vitandam mortem acerbiorem propriam,
vel parentum liceret mortem sibi, vel illis inferre
abscissione venæ &c. Sicut quando iniustè essent
damnati in re, sed iustè secundùm allegata, & pro-
bata, minimè id liceret. Vnde Plaza suprà num. 6.
ait, damnatum iniustè ad mortem, teneri, si posset,<marginalia>Dānatus in-|iustè tenetur si|potest ex car-|cere fugere.</marginalia>
ex carcere fugere. Vt ait glossa frequentiori do-
ctorum calculo recepta, in clem. pastoralis, verbo,
per violentiam. Cuius meminit Baldus rub. de vi-
ta & honest. cler. col. 2. Panormitanus cap. sicut n.
3. & 4. & cap. si verò num. 8. de iureiur. Ioannes
Andreas in speculo rub. de iureiur. Panormitanus
cap. inter alia de immun. Eccles. ad finem, Hippo-
lytus singul. 177. Curtius senior rep. l. admonen-
di col. 69. ff. de iureiur. Anchar. regula peccatum
quæst. 3. de reg. iur. in 6. Maior 4. d. 15. qu. 22. co-
lum. 2. Id vnum Doctores communiter addentes,
inquit Plaza, reum si iniustè verosimiliter dam-
nandus est, teneri fugam arripere à carcere, nec
vtique redire, tametsi iureiurando, ac sacramento
pollicitus sit. Non enim tenetur quis seruare iu-
ramentum, cùm ex hoc sine iusta causa se exponit
probabili mortis peticulo: textus ad hoc celebris,
cap. si non liceat 23. quæst. 5. glossa expressè cap. si
verò de iureiuran. quam ibi Ioannes Andreas, Pa-
normitanus, & plerique alij sequuntur, quibus ac-
cedit Ripa tract. de peste §. 2. col. 1. ad idem est
textus cap. negotiatorem clericum 88. d. & Hie-
ronymus epist. ad Nepotian. quæ est 2. to. 1. Vnde<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0415.jpg/>
@@1@<SE415>Disput. XV. Sectio VII. 399
<duolan 2><-P>peccat ille grauiter, si ad carcerem redierit, vt ait
Maior suprà, col. 1. & D. Thomas 2. 2. quæst. 69. ar.
4. ad. 2. sed de eo, qui iurauit redire ad carcerem
difficultate septima disseremus. Nunc solùm di-
co in nullo casu licitum esse illis modis sibi reum
mortem inferre. Alioqui via aperiretur ad iustifi-
candum mortes, quas sibi barbari inferunt, ne ab
hostibus ignominiosè interficiantur: neve alia in-
currant incommoda. Deinde inter genera mortis
quantum ad damnum, nulla est differentia: quan-
tùm verò ad dolorem, si aliqua est, non est magni
momenti; ergo si liceret damnato ad mortem in-
ferre sibi vnum mortis genus, liceret sibi inferre
aliud: quod communiter non admittitur. ergo in
nullo genere admittendum est. Concinit Sayrus
lib. 3. cap. 9. num. vltimo dicens, transgressot legis
p&#x0153;nalis post condemnationem iudicis, non tene-
tur eas p&#x0153;nas sibi ipsi infligere, quæ commodius
à ministris, quàm ab ipso fieri possunt, seu potius
quæ nullomodò licite à seipso exerceri possunt; vt
s&#x0169;t, verbi gratia, p&#x0153;na mortis, & p&#x0153;na abscissionis
membrorum, suspendij, verberum, & flagellatio-
num. Itaque non tenetur verbera, vel suspendium
sibi inferre, aut nodum collo aptare, aut gladium
in iugul&#x0169;, aut sibi manus quoquo modo inferre.
Ratio est: quia leges humanæ eatenus habent vim<marginalia>Cur nefas sit|sibi ipsi ma-|nus inferre.</marginalia>
obligandi, quatenus expedit bono communi: sed
ad commune bonum conseruandum satis est,
quòd reus p&#x0153;nas illas ab executore Iustitiæ illa-
tas patienter ferat, & sustineat: imò verò cùm sit
inhumanum, nullomodo ce&#x0303;sendum est id voluisse
legislatorem, aut iudicem. An verò damnari quis
possit, vt bibat poculum lethale, alibi dicemus.
Hæc Sayrus: qui de sola morte veneni nihil resol-
uit: de aliis verò dicit, non posse obligatorium,
aut licitum eas sibi inferre: & hoc placet, non ve-
rò quod ait, reum non posse sibi verberum p&#x0153;nā
inferre: nec nodum collo aptare, nec gladium iu-
gulo: hæc enim licita sunt, vt diximus. Consonāt
etiam nostræ sententiæ Castrus 2. de lege p&#x0153;nali
cap. 3. Sotus primo iust. q. 6. art. 6. & lib. 5. quæst. 6.
art. 4. Petrus Ledesmius cum Orellana suprà, qui
negant, damnatum ad venenum posse illud bibe-
re. Quod tenet etiam Bannes 2. 2. quæst. 69. art. 4.
& probabile putat Victoria. Fauent etiam alij re-
lati, asserentes, non posse oblatum cibum recusari
ab eo, qui ad mortem famis damnatus est. Quod
etiam tenet Nauarrus comment. 3. de regular. nu.
63. & Castrus illo cap. 3. ergo multominus potest
sibi aliquis alia mortis genera inferre, quæ magis
sunt acerba, & violenta.</P>
<P>  Partim nobis fauet Lessius lib. 2. cap. 9. dub. 6.<marginalia>86</marginalia>
vbi ait, probabile esse in aliquo eue&#x0303;tu licitum esse
se occidere: vt Victoria relect. de homic. num. 30.
docet, eum qui damnatus est, vt veneno pereat,
posse illud haurire: imò posse ad id obligari, quod
etiam docet Aragon 2. 2. q. 69. art. 4. & Corduba li.
1. quæst. 36. addens, esse eandem rationem aliarum
p&#x0153;natum. Verùm mihi, inquit, placet contraria
sententia: tum quia communis Doctorum, tum
quia sicut nemo est idoneus executor sententiæ
mortis in pare&#x0303;tes, ob reuerentiā illius qui est prin-
cipium vitæ debitam, & ob naturalem coniun-
ctionem, ita & multominus in seipsum: est enim
actio directè pugnans cum inclinatione commu-
nis naturæ: nulla enim res seipsam vllo casu peri-
mere intendit. Addit tamen, licitum esse aliquid
facere, vel omittere, vnde certè scitur secuturus<-P>@@

<-P>intetitus indirectè, & inter alia exempla ponit,
quòd reus potest non fugere ex carcere, etsi sciat
se morte morte plectendum, de quo infra dicam.
Imò potest malefactor zelo Iustitiæ, & exempli
publici se offerre iudici puniend&#x0169;, vt docet Petrus
Nauarra lib. 2. cap. 3. num. 73. & condemnatus ad
mortem per famem potest abstinere à cibo clācu-
lum oblato; vt docet Henricus quodlib. 5. quæst.
31. Sotus lib. 5. quæst. 6. art. 4. Lopez cap. 63. instru-
cto. Quod mirum est negari ab Arogon, & Victo-
ria, cum doceant reum teneri bibere venenum, si
ad hoc condemnetur. Et si quis haberet tantum
idolothyta in extrema necessitate, posset his non
vesci, vt docet Augustinus epist. 74. in fine, & Hen-
ricus suprà. Idem dico, si solum haberet carnes
humanas, quāuis etiam in eo euentu talibus possit
vesci, vt docet Caietanus quæst. 148. art. 2. ad. 2.
Martini. Hæc Lessius. Sed mihi regula sit, nemi-<marginalia>Nemo potest|abstinere à|mediis quibus|propriam tue-|atur vitam.</marginalia>
nem posse abstinere à mediis, quibus propriam
tueatur vitam, neque se periculo mortis expone-
re, nisi alicuius magni boni consequendi, vel mali
magni vitandi causa, in se, vel aliis: tale autem bo-
num non videtur præcisè sumpta iusta eius puni-
tio. Solùm igitur, vt iustè puniatur non potest se
offerre iudici, nec in carcere manere, nec ab obla-
to cibo abstinere. Illud de idolothytis in hoc eo-
dem tract. cum Lorino, & aliis, reiecimus: il-
lud de abstinentia ab esu humanarum car-
nium, quando nullus est alius cibus, mihi non
probatur.</P>
<P>  Tertia difficultas est, an damnato ad mortem<marginalia>87</marginalia>
liceat se defendere, vel fugere. Constat, non licere<marginalia>Reus condem-|natus iuridice|non potest se|defendere.</marginalia>
reo dùm capitur, detinetur in carcere, vel est iuri-
dicè condemnatus ita se defendere à ministris iu-
tiæ, vt illis damnum inferat. Ita D. Thomas, & alij
communiter. 2. 2. quæstio 69. art. 4. Plaza. 1. de de-
lictis ca. 23. num. 7. Alioqui esset bellum iustum ex
vtraque parte sine ignorantia excusante. Addit
Vazquez disp. 174. c. 1. cum Soto 1. iustitiæ. quæst.
6. art. 6. & lib. 5. quæst. 6. art. 4. innocentem ex præ-
sumptione falsa damnatum ad mortem, posse à iu-
dice, & ministris se defendere eos armis terrendo,
non vulnera infligendo, & saltem illud non videri
graue peccatum: sed Bannes 2. 2. qu. 69. art. 4. cum
Victoria ait, secluso scandalo posse etiam vulne-
rādo à ministris iustitiæ se defendere. Idem sense-
re Paris à Puteo, Lucas Penna, & Hippolytus apud
Couarr. 1. var. ca. 2. num. 13. Contra quos Lessius
libr. 2. cap. 31. dub. 4. cum S. Thom. 2. 2. quæst.
69. artic. 4. & Soto suprà: sed quod ait Sotus, non
esse peccatum saltem graue, armis in eo euentu
terrere ministros iustitiæ, si hac ratione possit
innocens periculum mortis euadere, mihi placet,
quamuis rarò fieri debet: quia ferè semper est
periculum vulnerum, & scandalum sine spe fru-
ctus.</P>
<P>  Quod si euidenter constaret, iudicem malitio-
sè procedere, atque velle capere, & damnare in-
nocentem, liceret armis impedire capturam, aut à
carcere & iniqua morte se liberare, etiam occide&#x0303;-
do aggressorem, nisi bona fide procederet: quia ad
ipsum non pertinet examinare, an iudex bona fide
procedat. Ita Vazquez: similiter si necessari&#x0169; esset
ad vitandam infamiam, seu magnæ, & notabilis
bonorum partis iacturam, liceret iniustum iudi-
cem, seu inuasorem occidere: constat etiam, si se&#x0303;-
te&#x0303;tia sit iniusta, se defendere fuga ex carcere posse.
Si verò iusta, Salon 2. 2. qu. 69. art. 4. citat Maio-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0416.jpg/>
@@1@<SE416>400 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>rem 4. d. 15. quæst. 21. asserentem, nec post senten-
tiam, nec ante illam posse fugere. Maiori tamen
ead. quæst. contrariam sententiam tribuit Vazq.
disp. cit. capit. 2. Qui tamen Vazquez hac in re di-
stinguit cum Caietano 2. 2. quæst. 69. art. 4. aut
enim est sermo de reo dete&#x0303;to in carcere ante sen-
tentiam latam: aut post sententiam. Si ante sen-
tentiā, potest fugere, si verò post sententiā vel ad
p&#x0153;nam, quam non tenetur in se exequi, & sic po-
test fugere: si verò ad p&#x0153;nam, quam tenetur in se
exequi, qualis est p&#x0153;na exilij, aut pecuniaria, non
potest licitè fugere eo fine, vt p&#x0153;nam euadat: se-
cus p&#x0153;nam pecuniariam soluendo, vel in locum
exilij sibi destinatum, si quis est, tendendo. Idem
tenet Castro 1. de lege p&#x0153;n. capit. 3. Sayrus lib. 3.
cap. 9. num. 41. Driedo 2. de lib. Christiana cap. 6.
Aragon 2. 2. quæst. 69. art. 4. Salon ibi controuer. 2.
vbi refert Maiorem tenentem, quòd reus nec ante
sententiam, nec post illam fugere potest: quia est
contra obedientiam: ipse verò tenet, quacumque
ex causa sit in carcere, etiamsi p&#x0153;nam mortis non
timeat, fugere posse: quia carcer datur in p&#x0153;nam,
& pæna non debetur. Sed non placet: quia præ-
cipuè datur in custodiam. Melius diceretur, illum
non habere præceptum carceris. Sed adhuc ma-
gis probo, quod dixit Vazquez, qui addit, sic ill&#x0169;,
qui ad triremes, vel metalla damnatus est, fugere
non posse: quia iure quodam seruitutis tenetur
Principi, cuius sunt triremes, vel auri, aut argenti
fodinæ: ergo sicut seruus iniustè fugeret: sic, &c.
quamuis si alium æquè vtilem substitueret, vel
aliter satisfaceret, fortè non peccaret non taliter
fugiendo. Et seruum bello captum ad suos posse
fugere iure gentium, rectè docet Vazquez cùm
Couarruuia 1. var. cap. 2. num. 10. post med. & reg.
peccatum part. 2. §. 11 num. 6. Salon 2. 2. quæst. 69.
art. 4. contr. 2. Et latiùs, qu. 62. art. 2. & definitur in
nostro regno. l. 23. tit. 14. partita 4. vbi decernitur,
Sarracenum captum in bello à Christianis iure
fieri, & esse seruum capientis, & dominium hoc
numquam amitti, quamdiu seruus intra regnum
capientis vagatur: secus si confugiat ad regna Sar-
racenorum. Ad hoc adducit Couarruuias l. nihil
inter est ff. de captiuis. Sed Vazquez putat, non
esse ad rem: quia in ea solùm definitur, quod atti-
net ad iura postliminij perinde esse aliquem libe-
ratum esse à captiuitate, dolo, aut fallacia: atque
missum esse à domino. Concedit etiam Vazquez,
si damnatus ad triremes, vel metalla, iam sit extra
regnum Principis, qui sententiam tulit, solui ab
obligatione: quod alij non credunt, nisi seruus sit
bello captus: sed cæteros, vbicumque sint, obliga-
tionem sententiæ secum ferre: & patet, si p&#x0153;na
fuit pecuniaria: ab hac enim non liberatur Hi-
spanus, si in Galliam, vel Italiam se conferat.</P>
<P>  Si verò quis sit damnatus ad manendum in car-
cere, interim dum non patitur mortem, ad quam
etiam damnatus est, licet Caietanus illo art. 4. di-
cat, non posse fugere; quem sequitur Valentia 2.
2. disp. 5. quæst. 13. punct 4. ad 3. & à fortiori idem
dicit de damnato ad triremes. Tamen rectè Vaz-
quez cum Soto 5. Iust. quæst. 6. art. 4. ad argume&#x0303;ta
ait, posse fugere: quia nemo damnatus ad mortem
potest per sententiam spoliari beneficio fugiendi
ex carcere: idem tenent expressè Salo, Petrus Le-
desmius, & Bannes.</P>
<P>  Addunt rectè Valentia, Sotus, & Vazquez suprà,
& Sayrus lib. 3. cap. 9. num. 41. Caietanus, & Ara-<-P>@@

<-P>gon, 2. 2. quæst. 69. art. 4. eum, qui ob graue deli-
ctum esset damnatus ad perpetuum carcerem, fu-
gere non posse: quia illa esset iusta sententia, cui
parere teneretur, quāuis Sa, verbo, iudicialis actus
num. 52. ait, damnatus ad solum carcerem, non potest
fugere secundùm quosdam: quibus non assentior. Pla-
cet tamen mihi quod subiungit: certè qui ob debita,
quæ non potest vllo modo soluere, illic tenetur, & fu-
gere potest, & ad id iuuari ab aliis. Nam ille non est<marginalia>Damnatus ob|debita ad te-|nendum car-|cerem fugere|potest.</marginalia>
damnatus ad manendum in carcere, & licet habe-
ret præceptum manendi ibi, tamen tale præcept&#x0169;
fundaretur in falsa præsumptione, quòd illud es-
set medium vtile ad solutionem: ideò non tenere-
tur manere. Probabile quoque est, damnatum iu-
stè ad perpetuum carcerem (de quo intelligo Sa)
posse fugere: quia perpetuus carcer æquiparatur
morti, aut perpetuæ seruituti violentæ, qualis est
bello captorum: sed hi possunt fugere: ergo & illi:
vt hac ratione tenet Salon, 2. 2. quæst. 69. art. 4.
controuer. 2. excipit tamen in fauorem fidei reos
damnatos à Sancta inquisitione, & quibus p&#x0153;na
capitis in p&#x0153;nam carceris est commutata. Sed ab-
solutè damnatum ad perpetuum carcerem posse
fugere docet Petrus Ledesmius suprà, idem assere&#x0303;s
de damnato ad durissimam aliquam seruitutem,
vel triremes. Vtrumque etiam docet Bannes loco
citato, qui carcerem perpetuum æquiparari morti<marginalia>Perpetuus car|cer morti æ-|quiparatur.</marginalia>
probat ex l. ante penul. ff. de reg. iur. ergo sicut dā-
natus ad mortem, potest illam fugere: ita damna-
natus ad perpetuum carcerem potest inde fu-
gere.</P>
<P>  Qui verò in carcere sententiam mortis timet,
fugere potest, quidquid dicant Bartolus, l. rele-
gatus ff. de p&#x0153;nis, Panormitanus, ca. 1. & ca. sicut
3. de testib. à nobis enim est D. Thomas 2. 2. quæst.
69. ar. 4. Caietanus, Aragon, Bannes, & alii ibi. Vbi
Salon contro. 2. Petrus Ledesmius tract. 8. de iust.
commut. cap. 24. post. 8. con. Henricus quodlib. 9.
quæst. 25. Driedo 2. de libert. Chris. c. 6. Nauarrus
commentar. 4. de regular. nu. 63. Sotus 5. iust. qu. 6.
a. 4. Angelus verbo fugere, & Syluester ibi, & verb.
accusatio, & 16. Valentia suprà, Lessius lib. 2. cap.
31. dub. 5. Castro 2. de lege cap. 3. Nauarr. cap. 17.
num. 101. Couarruuias 1. var. cap. 2. num. 7. & 11.
Vazquez disp. cit. cap. 2. probans: quia ille nullum
habet præceptum manendi in carcere, nec est dā-
natus ad p&#x0153;nam pecuniariam, licet ad illam fortè
damnaretur: ergo nulli facit iniuriam. Sed limi-
tat Maior suprà, nisi damnum immineret custodi-
bus. Hoc tamen meritò reiiciunt Lessius, Vazquez
Nauarrus cap. 17. num. 101. & 102. Bannes, & alij
communiter. Nam si custodi sequitur damnum,
sibi imputet, cùm vigilare teneatur, & alius vta-
tur iure suo, & assumat suæ vitæ tuendæ medium,
ex quo per accidens sequatur damnum custodis.
Secus si ad saluandam vitam necesse esset, equo
fugientem occidere alium iace&#x0303;tem in strictissima
via: tunc enim iniustam fore occisionem ait Vaz-
quez, & alij</P>
<P>  Aduerte hîc Lessium suprà videri existimare,<marginalia>An cuilibet|dete&#x0303;to in car-|cere præcept&#x0169;|sit in eo ma-|nendi.</marginalia>
quòd ante sententiam cuilibet detento in carcere
licet fugere, & ait esse communem opinionem,
de quo tamen aliqui dubitant: quia omnes exi-
stentes in carcere videntur habere tacitum præce-
ptum manendi ibi: à quo tamen causa mortis,
& alia causa excusare possunt. Dato tamen, quòd
cuilibet, per se loquendo liceat fugere, rectè ad-
monet Lessius, considerare reum debere, vtrum<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0417.jpg/>
@@1@<SE417>Disput. XV. Sectio VII. 401
<duolan 2><-P>tanti sua intersit fugam capessere, vt damnum cō-
mentariensis, seu custodis secundùm charitatis le-
gem non sit curandum. Si enim rei commodum
est modicum: damnum autem custodis magnum,
charitas obligabit ad manendum in carcere. Bene
etiam Lessius docet, damnatum iustè ad carcerem
temporarium non posse fugere. In hoc conueni&#x0169;t
omnes citati. Meritò autem subiungit, licet pro-
babile sit, quod dicunt Caietanus, & Sotus suprà,
& Couarruuias 1. var. cap. 2. num. 14. damnatum
iustè ad perpetuum carcerem, non posse fugere, si
carcer esset valde grauis, vt ait Salon, quia abso-
lutè idem ait de damnato ad triremes, vel ad per-
petuam seruitutem, atque probabile, maximè si
seruitus esset valde dura, secus si tolerabilis. Sua-
rez etiam hîc ait, neminem posse obligari, si est
absens, vt veniat, & includatur in carcere perpe-
tuo. Item nec ad numquam exe&#x0169;dum à carcere,
& ad manendum ibi perpetuò, si carcer esset rigo-
rosus, & strictus, nisi fide data, sub peccato aliquis
promisisset sponte ibi manere: nam tunc tenere-
tur stare promissis. Posset etiam obligari secun-
dùm Suarez ad non effringendum carcerem. Cre-
dit etiam contra Nauarr. infrà cōdamnatos ad tri-
remes posse fugere, sed damnatum, vt maneat per-
petuò in carcere, non posse fugere præter relatos
suprà, tenet Nauarrus comment. 4. de regul. num.
63. Couarruuias 1. var. cap. 2. num. 14. Salcedo in
pract. cap. 137.</P>
<P>  Quarta difficultas est, an reo existenti in carce-<marginalia>89</marginalia>
re, & damnato ad mortem, liceat confringere fo-<marginalia>4. Difficul.</marginalia>
res, & vincula, & rumpere parietes, vt fugiat. He&#x0303;-
ricus, Maior, & Syluester suprà, Couarruuias su-
prà, num. 14. Rosella verb. incarceratus, & iterum
Syluester, verb. accusatio num. 12. putant, non li-
cere, sicut nec lædere ministros Iustitiæ, vt fugiat:
par enim ratio est. Vnde qui sic fugit, grauiter pu-
nitur, & tenetur illatum damnum resarcire: non
autem teneretur, inquiunt Henricus, Couarr. &
alii, si iustè esset illatum, vt nec tenetur damnum
restituere, quod ex eius fuga patiuntur custodes,
quia iustè illatum est. Et sanè respondeo, videtur
ius habere, vt cum damno directo carceris, vel
ministrorum non fugiat. Probabilis est hæc sen-
tentia: sed oppositam meritò tenent Caietanus,<marginalia>Damnato ad|mortem licet|effugere cum|effractione|carceris.</marginalia>
Nauarrus, Sotus, Vazquez, Valentia, Salon, Ara-
gon, Bannes, Petrus Ledesmius, Lessius, & alij su-
suprà, Driedo loco cit. cap. 6. quia ille solùm tene-
tur fugere sine iniuria iudicis, & ministrorum, &
sine resistentia, ex D. Thoma 2. 2. qu. 69. art. 4. ad
2. Hoc autem non est resistere: ergo. Item ius ha-
bet fugiendi vtendo equo, vel aliis rebus alienis
eas destruendo, cum onere tamen resarciendi dā-
na, cùm possit: ergo fugere potest, infringe&#x0303;do vin-
cula, fores, & parietes: nec enim tanti momenti
illud damnum est, vt reus propter illud vitandum
priuari debeat benficio tuendi propriam vitam,
vel famam. Secus si p&#x0153;nam tantùm leuem passu-
rus esset in pecunia, vel alia re simili. Ius quidem
habet reus ad tuendam vitam illo modo, non cùm
vulneribus iudicis, aut ministrorum: hoc enim
maioris momenti est. Sic nec liceret ob illum
finem, sumptuosum edificium sine spe restituendi
comburere.</P>
<P>  Nec valet, Possunt puniri: ergo effringendo<marginalia>90</marginalia>
carcerem peccauerunt, nam etiam puniuntur qui
sine vlla euidentia, & ruptione euaserunt: qui ta-
men non peccauerunt. Et quòd illi possint puniri<-P>@@

<-P>licet leuiùs, quàm effractores, contra Sotum doce&#x0303;t
Vazquez, & Couarr. suprà, Gomezius to. 3. opus.
c. 9. nu. 11. ex l. 1. ff. de effractoribus, & expilat. vbi
dicitur, De iis, qui carcere effracto euaserunt, sumen-
dum supplicium, diui fratres rescripserunt: Saturni-
nus etiam probat, hos, qui de carcere eruperunt, siue ef-
fractis foribus, siue conspiratione cum cæteris, qui in
eadem custodia erant, capite puniendos. Quòd si per ne-
gligentiam custodum euaserint, leuiùs puniendos. Sed
respondet Sotus, legem intelligendam, quando
cum aliqua effractione euaserunt. Hoc tamen est
vim legi inferre, inquit Vazquez, & omnium in-
terpretationi aduersari. Melius diceretur, lege&#x0303; lo-
qui de iis, quorum fuga non esset necessaria advi-
tādam mortem, vel grauem infamiam: tales enim
videntur peccare contra virtuale quoddam præ-
ceptum manendi in carcere, & ideò possunt puni-
ri: aliàs lex non esset iusta. Et quidem quod in illa
continetur ex Saturnino de effractoribus carcet&#x0169;,
iniquum est, si illi ad vitandam mortem fugiunt:
quia vel non peccant, vt tenet secunda sententia,
vel peccant leuitet, vt tenet prima: ergo iniquissi-
mum esset capite eos punire, nisi fortè, cùm sunt
causa, vt multi è carcere fugiant cum iustitiæ, vel
aduersarum partium notabili detrimento.</P>
<P>  Nec mihi displicet, quod Salon, Sotus, & alij<marginalia>91</marginalia>
dicunt, eos qui sine vlla violentia ministris facta
fugerunt, puniri à iudicibus, vel ex præsumpta ali-
qua violentia: vel quia sequuntur sententiam as-
serentium, eos peccare: iuxa nostram autem, quæ
est probabilior, puniendos non esse. Quamuis pro-
babilius est, leuem p&#x0153;nam impropriè dictam etiā
sine culpa irrogari posse propter communem bo-
num, iuxta reg. 23. de reg. iur. 6. sine culpa, nisi subsit
causa, non est aliquis puniendus. Imò Vazquez putat
ex causa sine culpa grauiter posse effractores car-
cerum puniri. Ad quod etiam pactum implicitum
iuuare posset, scilicet, vt detur illis facultas effrin-
gendi carcerem, cum sua p&#x0153;na. Item quando ex
fuga sola, vel c&#x0169; aliis indiciis cōstaret de crimine,
quātum satis esset, ad iustè inferendā graue&#x0303; p&#x0153;nā
grauiter puniri possent. Vide dicta tract. de pecca-
tis, & Arogonem 2. 2. q. 69. art. 4 qui ad argumen-
tum, quo probāt aliqui non esse licitum, carcerem
effringere: quia id puniunt leges: ergo est pecca-
tum; respondet primò, quod cùm legum ciuilium<marginalia>Legum ciui-|lium condito-|res non sunt|rer&#x0169; spiritua-|lium iudices.</marginalia>
conditores non sint rerum spiritualium iudices, vt
perpe&#x0303;dere valeant culpā in foro conscientiæ, non
est mir&#x0169;, si culpam pute&#x0303;t esse, vbi non est. Sec&#x0169;dò,
Iuriscōsultum in illis legibus sequi opinione&#x0303; asse-
rentium esse culpam mortalem. Tertiò, fundari in
falsa præsumptione, quod vis sit illata custodibus:
addit, vltima verba illius legis etiam intelligi de
fugientibus effracto carcere: itaque solùm velle
legem, effractores carceris vi illata custodibus, si
conspiratione aliorum id fecerunt, grauius puni-
endos esse, quàm si absque conspiratione. Quæ
expositio aliquantulùm violenta est: sed necessa-
ria, ne dicamus, deceptum legislatorem. Quod ve-
rò dicitur l. in eos, ff. de custodia & exhibitio. reo-
rum, quòd etsi effractores inueniantur posteà innocen-
tes ex eo crimine propter quod impacti sunt in carcere&#x0303;,
adhuc puniendi erunt: interpretatur Aragon, simili-
ter fundari in falsa præsumptione violentiæ illatę:
nam qui innocens est, proculdubio licitè potest
vincula dirumpere, & perforare parietes. Petrus
etiam Ledesmius suprà, ad has leges respōdet, pro-
cedere ex falsa præsumptione violentiæ, vel ex<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0418.jpg/>
@@1@<SE418>402 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>falsa opinione contraria, vel p&#x0153;nam irrogari pos-
se sine culpa, modò adsit causa; eodemque modo
leges exponunt Valentia, Lessius, & Bannes.</P>
<P>  Addit Lessius, obligationem reparādi damnum<marginalia>Vnde proue-|niat reparan-|di damn&#x0169; obli|gatio effracti|carceris.</marginalia>
effracti carceris prouenire ex tacito contractu:
cùm enim rei iustè detineantur, videntur tacitè
consentire in compensationem damni, si quod fu-
giendo inferant directè: idq&#x0301;ue meritò Resp. potest
ab illis exigere: non enim par est, vt per fugam suā
damnum Reip. inferant, sed etiam si nullus esset
contractus implicitus, concederem obligationem
ex natura rei: quæ licentiam effringendi cum hoc
tamen onere tribuit. A quo fortè liberantur eo ip-
so, quod à iudicibus puniuntur: vnde subdit Les-
sius. Puto hanc restitutionem vix esse in vsu: nempe
quia Resp. horum punitione contenta est, vel quia
damnum carceris modicum esse solet, & ipsi rei
pauperes.</P>
<P>  Addit quoque Lessius, si occasione pertusionis
carceris alij vincti fugiant, non teneri reum de
damnis, quæ inde actoribus, vel Reipub. eueniunt:
quia illorum fuga per accidens sequitur ex facto
licito rei, qui non tenebatur illam impedire, vt re-
ctè Salon 2. 2. quæst. 69. art. 4. non tamen probat
Lessius quod ibidem Salon docet, iniustè damna-
tum, si carcerem fregerit, ad eius reparationem te-
neri. Quia cùm per iniuriam detineatur à ministro
Reip. potest reus carcerem effringere absque ani-
mo compensandi incommodi, quod Respub. pati-
tur. Si verò iudex vel ministri mala fide procede-
rent, ipsi tenerentur damnum resarcire.</P>
<P>  Quinta difficultas, an possit quis opem ferre,<marginalia>92</marginalia>
vel consilium dare existentibus in carcere, vt<marginalia>5. Difficultas.</marginalia>
fuga sibi consulant.</P>
<P>  Quando fuga est illicita, certum est, vt ait Vaz-<marginalia>Quando fuga|est illicita.</marginalia>
quez disp. 174. cap. 3. non esse licitum suadere illis
fugam. Est autem illicitum meo iudicio, quando
non est necessaria fuga ad fugiendum mortem,
mutilationem, grauissimam infamiam, aut simile
damnum: quia in aliis casibus præceptum virtua-
le manendi in carcere illos obligat. Item quando
fuga esset cum animo non soluendi debitam p&#x0153;-
nam pecuniariam, nec proficiscendi in exilium, ad
quæ est damnatus. Cùm autem reo licitum est fu-
gere, & carcerem effringere, licitum quoque esse
id ei suadere ait Sotus 5. iustit. quæst. 6. art. 4. quia
consilium de re licita licitum est. Quamuis secun-
dùm Sotum illicitum sit, reum iuuare, aut instru-
menta ei dare ad effringendum carcerem: quia ex
eo quod liceat consilium ei dare, nulla sequitur
Reipubl. perturbatio; rarò siquidem potest fuga
hac ratione effectum sortiri. Si autem licit&#x0169; esset
iuuare ad effringendum carcerem, perturbaretur
Respub. nihilq&#x0301;ue tutum esset: quia sic facilè multi
possent è carcere fugere: & sic nihil esset tutum in
Repub. nullaq&#x0301;ue esset custodia carceris. Hanc sen-
tentiam Soti in rigore iuris veram esse ait Nauar-
rus cap. 25. num. 38. & optimè defendit Valentia
2. 2. disp. 5. quæst. 13. punct. 4. Quia suppeditare in-
strumenta ad effringendum carcerem, nō expedit
bono communi: sic enim multi fugerent: crimina
impunita manerent: rarò iudicum processus habe-
rent exitus, expensæ multæ in reis quærendis fie-
rent, &c. consilium autem non est medium tam
efficax.</P>
<P>  Caietanus tamen 2. 2. quæst. 69. art. 4. quem se-
quitur Aragon ibi, & Salon ibi, controu. 3. Petrus
Ledesmius tract. 8. de iust. commut. cap. 24. post 8.<-P>@@

<-P>con. cum Medina & Orell. & Vazquez illo cap 3.
tria docet: primum, non licere Iudici, aut carceris
custodibus, aut aliis iustitiæ ministris consilium<marginalia>Quibus non|liceat fugæ da|re consilium.</marginalia>
dare reo, vt carcerem effringat, nedum instrume&#x0303;-
ta ei præbere, id vt faciat: quia id est contra fideli-
tatem, & obligationem officij sui, ex quo tenentur
malefactores custodire, & pro suo quisque modo
ad eorum punitionem iuuare. Secundum, cæteris
licitum esse consilium, & instrumenta dare reo, vt
carcerem effringat: quia ipse reus, qui est princi-
palis causa, non peccat id faciendo: ergo nec alij,
qui consilium, vel opem ei præbent, qui ratione
officij non sunt prohibiti. Sed pro Soto facilè re-
sponderetur, omnes implicitè prohibitos esse à
Rep. eo ipso quòd aliquem tenet in carcere, ne in-
strumenta, vel auxilium illi præbeant, vt carcerem
confringat: propter incommoda, quæ inde seque-
rentur, quæ non sequuntur, ex eo quòd præbeant
consilium: & ideò hoc non est interdictum. Quod
confirmatur, ex 3. dicto Caiet. Aragon, Salon, Vaz-
quez & aliorum, quos retuli: scilicet, nemini lice-
re præterquam reo effringere carcerem: aut ad ef-
fractionem carceris proximè cooperari: ratio, in-
quit Vazquez, est manifesta: quia non licet pri-
uatæ personæ custodiam ciuitatis violare: aliàs
nihil esset in ciuitate securum, quando custodia
carceris mille pateret incursibus: liceret etiam cui-
que in bello diruere machinas gerentis iustum
bellum ad puniendum malefactores, vt ipsos tue-
retur: quod est absurdum: videtur autem eadem
ratio: quia iudex etiam gerit iustum bellum cōtra
malefactores. Hæc Vazquez. Ex hoc tertio dicto,
quod verum est, cōfutari videtur secund&#x0169; dictum,
Nam qui præbet instrumenta, & consilium, non
minus causat moraliter effractionem carceris, &
fugam, quàm ipse exequens, vel proximè adiuuās:
sed iste peccat, quia impedit iustitię executionem:
ergo & ille, qui etiam illam impedit. Sed adhuc
probabile est secundum dictum: quia minus dam-
ni potest sequi in Rep. ex eo quòd non sit prohi-
bitum dare consilium, & instrumenta ad effrin-
gendum carcerem, quàm ex hoc, quòd nō sit pro-
hibitum cooperari illi. Nam per se, etiamsi habeat
instrume&#x0303;ta, longè minùs potest facere, quàm si alij
illi cooperentur, qui plura possunt habere instru-
menta, & maiorem potestatem, & commoditatem
effringendi carcerem. Vide Lessium lib. 2. cap. 31.
dub. 6. qui simpliciter docet primum, & tertium
dictum Caietani: secundum verò solùm affirmat
esse probabile: & Angelus verbo fugere, ait, licere
reo ex carcere fugere, & cuicumque fugam illius
iuuare, modò fiat sine iniuria iudicis, & ministro-
rum: & Nauarr. cap. 17. num. 103. ait, non peccare
reum, si fugiat, neque illum, qui auctor est fugę, &
Angel. Syluest. ac Nauarr. docent, licere præbere
equum reo, vt fugiat. Excipit Nauarr. reum Reip.
perniciosum, scilicet, in futurum, vt interpretatur
Vazquez: sed magis fauet Sa, verb. iudicialis actus
num. 51. dicens, cùm licitum est fugere, licet aliis
ad id iuuare, nisi lex prohibeat, aut officij proprij
ratio. Salon etiam ait, posse leges condi, quæ obli-
gent ad non præbendum his instrumenta. Proba-
bile est, semper esse expressè, vel tacitè prohibit&#x0169;
iuuare dando instrumenta, sicut & effringe&#x0303;do car-
cerem, aut vincula: & ideò sic iuuantes meritò pu-
niri. Quamuis Salon, & Petrus Ledesmius putent,
hanc punitionem fundari in opinione falsa, quòd
id sit peccatum: vel in præsumptione falsa, quòd<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0419.jpg/>
@@1@<SE419>Disput. XV. Sectio VII. 403
<duolan 2><-P>aliter iuuerint. Quasi verò non sint sæpe euide&#x0303;tia
signa, quòd tantùm iuuerint præbendo instru-
menta, & nihilominùs iuuantes puniantur. Bene
tamen Salon ait, damnatum ad carcerem propter
delicta, si nullo modo possit soluere, fugere posse.</P>
<P>  Alia difficultas est, an iustè damnatus, vel dam-<marginalia>93</marginalia>
nandus ad mortem, possit fugere. Pro parte affir-<marginalia>6. Difficultas.|Damnatus ad|mortem potest|fugere è car-|cere.</marginalia>
mante facit D. Thom. 2. 2. quæst. 69. art. 4. ad 2. di-
cens, damnatum ad mortem, non teneri manere in
carcere, sicut, nec damnatus ad mortem famis tenetur
abstinere à cibo sibi oblato: Ergo isti pares sunt: sed
secundus peccaret abstinendo à cibo oblato: ergo
& primus non fugiendo è carcere, & ita tenet Vi-
ctoria, quamuis cum formidine relect. de homic.
num. 29. & ad minùs, putat. verum esse, quòd si la-
tro peccat offerendo se carceri, etiam peccat, si li-
berè potest fugere, & non fugit. Contrarium tenet
Angelus & Syluester verbo fugere, Caietanus
2. 2. quæst. 69. art. 4. ad 6. dubium, Aragon eod. art.
& ibidem Salon controuer. 4. in fine, & contro. 2.
con. 2. & Bannes eod. art. Sotus 5. iust. quæst. 6. art.
4. ad argum. Simancas in cathol. instit. tit. 18. num.
90. Couarruuias 1. variar. cap. 2. num. 7. Vazquez
hic disput. 174. cap. 4. Sa, verbo iudicialis actus, nu.
51. dicens, si iustè est damnatus ad mortem, & si potest,
non tamen tenttur fugere, secus si iniusté: idem te-
net Lessius lib. 2. cap. 9. dub. 6. num. 28. imò cum
Petro Nauarr. qui lib. 2. cap. 3. num. 73. ait, licitum
esse malefactori offerre se iudici puniendum. Pro-
bari hæc sententia solet: quia abstinere à cibo ne-
cessario, per se infert mortem: ideò sec&#x0169;dùm mul-
tos est illicit&#x0169;, sed manere in carcere nō infert illā
per se, & periculum mortis annexum potest licitè
suscipi, aut nō vitari, vt exerceatur in ipso iustitia
punitiua, communiter vera est hæc sententia: quia<marginalia>Sente&#x0303;tia con-|traria cōmu-|niter vera est.</marginalia>
fuga ex carcere habet annexos magnos alios la-
bores, & pericula: sed ob solum exercitium in se
iustitiæ punitiuæ sine vllo alio suo, vel alior&#x0169; bo-
no non crederem esse licitum manere in carcere
morte afficiendum, vt nec licitum est ob iustitiæ
punitiuæ in se exercitium abstinere à cibo clancu-
lum oblato, sicut superiùs diximus: & à fortiori, si-
quis damnatus, vel damnandus esset iniustè, pec-
catum esset manere in carcere, vt ait Couarr. num.
10. & Vazquez, & multis relatis Plaza 1. de delictis
cap. 23. nu. 6. quia temerè, & sine causa fieret. Idem
dicunt de eo qui ab iniusta sententia non appella-
ret, cùm vtiliter posset. Idem ait Vazquez de eo,
qui non declinaret aggressorem, cùm commodè
posset; sed ait, licitè mortem perpessurum, si eua-
dere non posset: nisi ipsum occidendo, præsertim
in mortali: quia tunc non temerè, & sine causa
mortem permittit propriam, sed ne alter moria-
tur in peccato.</P>
<P>  Peccatum etiam esset prodigalitatis, temerè, &<marginalia>Expectare in-|iustam sente&#x0303;-|tiam peccat&#x0169;|est.</marginalia>
sine causa expectare iniustam sente&#x0303;tiam infamiæ:
sed si in fuga esset magna difficultas, hæc esset suf-
ficiens causa expectandi in carcere, vt docet Vaz-
quez.</P>
<P>  Addit Vazquez, probabile esse licere manere in<marginalia>94</marginalia>
carcere ei, qui ex falsa causa, sed in iudicio proba-
ta, damnatus esset ad mortem, quia illa est iusta
sententia: sed de hoc dubito: quia illa sente&#x0303;tia verè
est iniusta ex parte causæ, licet iudex excusetur ob
ignorantiam, & ideò etiam eius effectus sit iustus:
ergo ille non haberet sufficientem causam expe-
ctandi mortem: satis est si id concedamus in eo,
qui damnatus, vel damnandus est iustè in effectu.<-P>@@

<-P>Et mihi non videtur improbabile, hunc debere
fugere: nō enim sine magna vtilitate sua, vel alio-
rum debet mortem expectare, si potest sine culpa
illam vitare: hîc verò non videtur esse magna vti-
litas alicuius: ergo.</P>
<P>  Addit quoque Salon, ei, qui fugit è carcere, lici-
tum esse ad eum redire, vt mortem pro suis deli-
ctis iustè inferendam patiatur, sed hoc moderan-
dum est iuxta superiora. Vnde egregiè Castro 2. de
lege p&#x0153;nali, cap. 3. ait, damnatum ad mortem fa-
mis, peccare si cibum sibi oblatum non sumat: &
similiter, damnatum ad mortem, si inueniat aper-
tum carcerem, debere exire, vt euadat morte&#x0303;, nisi
tam graue scandalum, aut alia tam grauis necessi-
tas offerretur, vt pro illa vitanda teneretur, aut sal-
tem licitè posset homo mortem subire: & genera-
tim docet omnes teneri ad conseruandam vitam,
nisi aliqua grauis causa eos excuset, vide illum
omninò.</P>
<P>  Alia difficultas est, an qui iuramentum præsti-<marginalia>95</marginalia>
tit redeundi ad carcerem, redire teneatur. Respō-<marginalia>7. Difficultas.|Quando quis|tenetur redire|ad carcerem,|vel non.</marginalia>
deo, si carcer esset iustus, & in eo iusta sententia
expectanda esset, teneri redire, sed si carcer esset
iniustus, vel iniusta sententia timeretur: est diffi-
cultas, Sa, verbo iuramentum, num. 11. solùm ait:
Iurans redire ad carcerem, tenetur (nisi esset iniquè
detentus) etiam cum vitæ periculo, quidam tamen etiam
ad iniustum carcerem redeundum aiunt, nisi iuramen-
tum relaxetur per Episcopum. Caietanus 2. 2. quæst.
89. art. 7. ait, teneri redire: quia licitè potest redire,
& patienter mortem expectare: ergo iuramentum
est de re licita: ergo seruādum. Hoc esse ver&#x0169; cùm
carcer est iustus, licet sententia expectetur iniusta,
tenet Nauarrus cap. 12. num. 18. quia iuramentum
de re licita obligat etiam cum periculo vitæ. Hanc
sententiam tenent etiam Sotus 8. iust. quæst. 1. art.
7. Tolet. lib. 4. cap. 22. Lessius lib. 2. cap. 42. dub. 6.
num. 28. iuramentum 5. num. 37. Syluest. iuramen-
tum 4. quæst. 26. & hoc tenent, etiamsi carcer sit
iniuriosus præter Nauar. qui putat, si carcer esset
iniustus, non teneri reum redire, iniustam in eo
sententiam expectaturus, quia reditus non esset
licitus.</P>
<P>  Sed Vazquez putat, in neutro casu debere redi-<marginalia>Non debet re-|dire in vllo ca|su iuxta Vaz-|queZ.</marginalia>
re: quia siue carcer sit iniustus, siue iustus, si sente&#x0303;-
tia in eo timetur iniusta, redire est illicitum, aut
indifferens: ergo ad id non potuit reus obligari
iuramento: nam vt iuramentum obliget, debet
actus, de quo est, esse studiosus. Antecede&#x0303;s proba-
tur: quia si ille actus esset studiosus, maximè in ge-
nere patientiæ, at non est vera patientia, cùm quis
potest commodè vitam tueri, non tueri illam, sed
morti se exponere: nec potest dici actus veritatis,
& fidelitatis: nam iste supponit obligationem fi-
delitatis, & veracitatis in promissione, ac proinde
materiam alioqui studiosam, quæ hic nō est, alio-
qui etiam qui sine iuramento redire promisit, ad
id teneretur: quę rationes æquè procedunt de car-
cere iusto, & iniusto, si in eo timetur iniusta sen-
tentia: tunc enim redire nulla virtus est: ergo iu-
ramentum non potuit ad illum reditum obligare.</P>
<P>  Addit Vazquez, illum non debere redire ad car-
cerem, licèt inde damnum immineret custodi car-
ceris participanti culpā iudicis tyranni, quia cùm
etiam ipse custos sit tyrannus, non debet ei fides
seruari, vt suam tyrannidem exercere possit: & sibi
damnum imputet, qui in tyrannide minister esse
voluit. Si verò custos bona fide ductus, & ignorās<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0420.jpg/>
@@1@<SE420>404 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>peccatum tyranni, aut iudicis iniqui, concessit fa-
cultatem reo, vt ex carcere exiret, præstito iura-
mento, vt rediret, reus debet redire, quia pro eui-
tando damno custodis meritò se exponit morti,
& ad id potuit iuramento obligari.</P>
<P>  Ego tamen in primis sentio, etiamsi custos<marginalia>96</marginalia>
particeps sit iniustiæ tyranni, si tamen ei est vtilis<marginalia>Ad reditum|quomodo po-|tuit reus iu-|ramento obli-|gari.</marginalia>
reditus, potuisse obligari ad reditum, quia reditus
ille est bonus charitatis fine impediendi illud
malum custodis, quamuis iniusti, maximè cùm
bonum corporis, vel honoris, vel diuitiarum, op-
positum illi damno iustè ab eo possideatur.</P>
<P>  Secundò dico, etiamsi reditus non esset neces-
sarius, aut vtilis ad impediendum damnum custo-
dis, licitum est redire, & ad id se potuit ille per iu-
ramentum obligare: nam ad dandas pecunias la-
troni inuadenti, vel vsuras vsurario potest quis
obligari iuramento: ergo & ad rede&#x0169;dum in car-
cere&#x0303; iudicis iniqui, & tyranni. Nec enim valet ra-
tio discriminis assignata à Caietano 2. 2. quęst. 89.
art. 7. & Vazquez suprà: quia vnus exercet actum
virtutis redimendo vexationem, alius verò non.
Nam certè in vtroque euentu eodem modo redi-
mitur vexatio: qui enim est in carcere, quia iniustè
negatur ei licentia exeundi ad suas res compone&#x0303;-
das, promittit reditum, vt sic non vexetur, & po-
steà illum reditum dat tanquam pretium faculta-
tis sibi concessæ: ergo in vtroque casu licitè, & ex
obligatione facit, quod sub iuramento promisit.
Confirmatur, quia vtile est posse ad reditum ali-
quomodo obligari: alioqui non permitteretur
exire ad ea, quæ sibi, aut liberis, aut aliis expedi&#x0169;t:
ergo capax est talis obligationis, nec opus est, vt
materia sit de se studiosa: satis est, non esse illici-
tam, ac proinde hîc, & nunc studiosam, cùm non
detur actus indiffere&#x0303;s in indiuiduo, & esse vtilem,
aut gratam ei, cui iuramentum præstatur, licèt ipse
ea sit abusurus, ad iniustam actionem: nec est ea-
dem ratio de promissione iurata, & de non iura-
ta, quia promissio simplex iniustè extorta, non
potest inducere obligationem religionis, cùm nō
habeat ad iustum iuramentum: neque Iustitiæ,
quia est iniustè extorta: Iuramentum autem in-
iustè extort&#x0169; potest producere obligationem reli-
gionis, vt tract. 3. de voluntario & inuoluntario
diximus: ergo licet simplex promissio non obli-
garet ad reditum, tamen iuramentum obligat.
Quod colligitur ex D. Thoma 2. 2. quæst. 89. art.
7. vbi ait, iuramentum coactum inducere obliga-
tionem etiam cum damno temporali: & confir-
mat Lessius primò, quia ista promissio fuit pru-
dens: nam absque illa non poterat obtinere exi-
tum ad res suas componendas: ergo eius execu-
tio est licita; licitum enim est exequi, quod pru-
denter promittitur: secundò, quia supposita pro-
missione redeundi, iste reditus non solùm est lici-
tus, sed etiam est honestus, vtpore opus fidei, ve-
ritatis, & fortitudinis, vt ex sensu omnium gen-
tium constat: ergo si iuramentum accedat, nasci-
tur obligatio. Tertiò, quia si quis violet tale iura-
me&#x0303;tum, censebitur periurus, & iniurius in numen
diuinum</P>
<P>  Sed secunda ratio parum habet roboris, nam<marginalia>97</marginalia>
ante promissionem, & iuramentum videtur ap-
prehendi debere bonum obiectum, vt promissio,
& iuramentum obliget, imò vt liceat: id verò non
potest esse exercere fidelitatem, aut veracitatem,
aut religionem in seruanda promissione: quia hoc<-P>@@

<-P>iam supponit promissionem, & iuramentum: nec
verò est, exercere fortitudinem, quia nulla forti-
tudo est redire ad iniuriosum carcerem, vbi ex-
pectanda est sententia mortis, nisi iam suppona-
tur obligatio, vel saltem honestas in reditum: er-
go quæri debet alia honestas præconcepta. Vnde
dico illam esse redemptionem vexationis præce-
dentis: item ne videatur homo mendax, & pro-
missi, ac iuramenti violator: quæ ratio sicut in re
honestat posteà reditum, ita anteà apprehensa ho-
nestare potest ipsum iuramentum, & promissio-
nem.</P>
<P>  Addit Lessius ibi, dānatum ad mortem iniustè,
qui iurauit, aut simpliciter promisit non fugere ex
carcere, non teneri fugere, & ca. 31. dub. 5. in prin-
cipio, eum, qui iurauit se permansurum in carce-
re, non posse fugere. Addit etiam esse probabile,
& securum in praxi, talem non teneri, nec posse
redire ad carcerem iniuriosum expectaturus mor-
tem: quia id tenet Nauarrus cap. 12. nu. 18. Tabien-
ta, verb. iurare §. 10. Panor. cap. si verò de iureiur.
glos. communiter recepta Clem. pastoralis de sen.
& re iud. Ioan. And. Rub. de iureiur. Couarr. 1. va-
ri c. cap. 2. num. 7. citans Bald&#x0169;, Curtium seniorem,
Ancharanum, & Maior. 4. dist. 15. qu. 22. quos, &
alios citat, & sequitur Plaza 1. de delictis cap. 23.
num. 6. vt retuli diffic. 2.</P>
<P>  Est etiam difficultas, an qui est causa, nequis<marginalia>98</marginalia>
cō demnetur ad p&#x0153;nam iustam, teneatur p&#x0153;nam<marginalia>8. diffic.</marginalia>
restituere ei, cui esset applicanda.</P>
<P>  De hoc agitur communiter 2. 2. in materia de<marginalia>1. opinio.</marginalia>
rest. & in materia de iudice, teste, & reo, sed quia
à Vazquez hic disp. 175. & ab aliis tractatur, ali-
quid de eo dicamus.</P>
<P>  Custodes syluarum, & ciuitatum, non manife-
stantes crimina, propter quæ esset imponenda
p&#x0153;na pecuniaria, teneri ad eius restitutionem do-
cuit Medina, C. de rest. quæst. 12. §. alia hinc ori-
tur, Angelus verb. p&#x0153;na num. 26.</P>
<P>  De iudice non condemnante ad p&#x0153;nam lege
præscriptam, idem tenuit Angelus verb. p&#x0153;na
numer. 18. Syluester iudex 1. quæst. 11. di-
cto. 5.</P>
<P>  De reo iudice interrogato crimen negante, te-<marginalia>Non condem-|nantes ad p&#x0153;-|nam legibus|debitam ad|quid tenean-|tur.</marginalia>
nuit Sotus 1. iust. quæst. 6. artic. 6. post 4. con. siue
lex p&#x0153;nalis cōtineret sententiam latam, siue à iu-
dice ferendam, idem tenet Bartolus, Medina, &
alij Thomistæ apud Petrum Ledesmium, in sum.
Hisp. tract. 8. de iust. commut. cap. 24. post 6. concl.
vbi hanc sententiam censet probabilem, licet op-
positam censeat probabiliorem. Salon etiam 2. 2.
qu. 62. art. 4. & 7. & q. 70. art. 1. in fine, tenet iudi-
ces non damnantes ad p&#x0153;nam, & custodes mon-
tium, vinearum, itinerum, &c. non accusantes, te-
neri ad restitutionem p&#x0153;narum: licet de reo, &
teste neget. Sed quòd prædicti omnes, qui iniquè
sunt causa, ne acquirantur p&#x0153;næ, restituere te-
neantur, suadetur: nam qui per actionem, vel
omissionem iniustam est causa damni alterius, te-
netur restituere: sed isti per actionem, vel omissio-
nem iniustam, sunt causa damni ei, cui erat appli-
canda p&#x0153;na: ergo.</P>
<P>  Sed de ministris non deferentibus crimina ad
iudicem, quales sunt custodes syluarum, & ci-
uitatum, non teneri ad restitutionem docet Na-
uarrus cap. 25. num. 34. Corduba in sum. quæst. 66.
Syl. rest. 3. quæst. 5. dicto. 7. Idem non solùm de
his, sed etiam de iudicibus tenet Vazquez suprà,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0421.jpg/>
@@1@<SE421>Disput. XV. Sectio VII. 405
<duolan 2><-P>cap. 1. vbi reiicit rationem, qua in custodibus il-
lis vtebantur Corduba, & Nauarr. nimirum, quia
reus non debet p&#x0153;nam, antequam condemnetur,
vt vidimus: ergo, nec illi ministri: nam reus non
tenetur de iustitia procurare p&#x0153;nam fisco, vel par-
ti, cui erat applicanda; secus verò custodes illi &
iudices. Vnde magis videtur, quòd illi teneantur,
quàm ipse reus. Impugnat etiā meritò aliam quo-
rumdam rationem, scilicet causa principalior, ne&#x0303;-
pè reus non tenetur ad restitutionem p&#x0153;næ: ergo
neque custodes tacentes, aut iudices non cōdem-
nantes tenentur ad restitutionem. Omissis autem
Vazquez argumentis ea ratio sic reiicitur: reus si
non negat crimen iuridicè interrogatus, non est
causa illius damni per actionem iniustam, & ideò
causæ principales iniustæ sunt custodes, non accu-
santes, & iudices non damnantes: ergo nil mirum
si ipsi tenentur, & non reus. Si verò reus negat iu-
ridicè interrogatus, ipse solus est causa illius dam-
ni, & non tenetur restituere, quia etsi iniustè con-
tra iustitiam legalem, neget delictum: tamen non
negat contra iustitiam erga eum, cui p&#x0153;na erat
applicanda per iudicem: at alij ministri contra iu-
stitiam erga fisc&#x0169; sunt causa quòd non applicetur
fisco p&#x0153;na: ergo tenentur illam fisco restituere,
sicut administrator, aut negotiorum gestor, qui ex
iustitia tenetur negotiari pro alio, si id non faciat,
peccat contra iustitiam, & tenetur ad restitutio-
nem damni emergentis, & lucri cessantis. Quare
immeritò Ioannes Medina ait, iudicem, & mini-
stros in hoc casu teneri ad restitutionem, vt cau-
sas minus principales: nullum tamen teneri, vt
causam principalem, quoniam quando sunt causæ
prædicti damni, illi soli sunt causæ, & principales,
& quamuis si tacendo, vel non impediendo eos,
qui conantur alia damna facere, si ea fierent, dice-
rentur causæ minus principales eorum damnor&#x0169;:
tamen tunc causa principalis teneretur damna re-
stituere: nullum ergo profert casum, in quo te-
neatur minus principalis causa dāni, & non prin-
cipalis. Aliam rationem secundæ opinionis assi-
gnant aliqui, quia iudices, & alij ministri non ma-
nifestantes crimen, aut non damnātes ad p&#x0153;nam
lege præscriptam, peccant quidem cōtra iustitiam
legalem, quæ est in ordine ad Remp. secundùm
D. Thom. 2. 2. quæst. 58. art. 6. non autem contra
iustitiam commutatiuam: quæ respicit priuatam
personam: & ideò non tenentur restituere p&#x0153;-
nam: obligatio enim restituendi solum nascitur
ex violatione iustitiæ commutatiuæ.</P>
<P>  Hanc rationem reiicit Vazquez: primò, quia<marginalia>Iustitia lega-|lis non est spe-|cialis virtus.</marginalia>
iustitia legalis nō est specialis virtus, sed ratio ge-
nerica reperta in omni virtute, vt colligitur ex
August. 5. ethic. cap. 1. Vbi solùm distinguit iusti-
tiam in generalem, & peculiarem: tamet si S. Tho-
mas tertiam addat, nempè legalem: cùm igitur
ministri ex iustitia particulari debeant efficere, vt
applicetur p&#x0153;na, id si non faciant, peccant contra
iustitiam commutatiuam: cur ergo non tenebun-
tur ad restitutionem? Secundò, quia etiam si iusti-
tia legalis distingueretur à commutatiua, hæc
tamen, & contraria potest iniustitia esse erga
Remp. vt quādo quis inferret illi damnum in bo-
nis communibus, vel violat pactum cum illa ini-
tum, vel est procurator in eius negotiis, & nō agit
fideliter, vt tenebatur ex officio: Tertiò, quia licet
dicamus, eos tantùm debere Reip. ex iustitia lega-
li; tamen fisco debent ex commutatiua: ergo si<-P>@@

<-P>ob earum culpam p&#x0153;na non applicetur fisco, te-
nebuntur ad restitutionem.</P>
<P>  Vnde Vazquez omissis his rationibus, aliam ad-<marginalia>100</marginalia>
ducit pro secunda opinione, quam tenet cum hac
moderatione, vt intelligatur in iudice, quādo mi-
nistri non detulerunt ei crimen, quod ex officio
deferre debebant, & ipse non processit ex officio
contra delinquentes, cum deberet: nam si ab ali-
quo delatum esset crimen & petita in iudicio p&#x0153;-
na, & iudex nollet procedere, tunc deberet resti-
tuere. Hanc opinionem sic limitatam probat, quia
quamuis custodes, & ministri debeant ex iustitia
crimina deferre, & iudex ex iustitia debeat proce-
dere contra delinquentes, eo quòd pactum cum
Rep. fecerunt. Hæc tamen obligatio ex pacto illo
non oritur erga priuatam personam, cui p&#x0153;na ap-
plicari debet, nec erga fiscum, cui aliquando cedit
p&#x0153;na: sed erga Remp. ad hoc tantùm, vt puni-
antur delicta, & pax publica hoc modo conserue-
tur, & ad hoc tantùm intelligutur præstare fidem
sub iuramento, vt Resp. à peccatis purgetur: quare
nisi procedat iudex, & ministri deferant crimina,
debebunt restituere damna, quæ ipsorum negli-
gentia in Rep. secuta sunt: emolumentum verò
p&#x0153;næ infligendæ non item.</P>
<P>  Quòd si crimen delatum sit ad iudicem, & p&#x0153;-
na pecuniaria petita ab eo, cui applicari debet, vel
ab alio nomine ipsius, & iudex negligat senten-
tiam ferre, aut p&#x0153;nam applicare, restituere illam
debebit, quia ex officio & iustitia debet reddere
cuique id quod iustè petit in iudicio: sed quoties
p&#x0153;na est assignata per legem, pars, cuius interest,
iustè petit eam in iudicio: ergo iudex ex iustitia
debet illam applicare petenti. Quare si fiscalis pro-
curator cum iudice secretò conueniat pro remis-
sione p&#x0153;næ, quæ sec&#x0169;dum legem infligenda erat,
& iudex illam non applicet fisco, aut ei, cui de iu-
re conueniebat, debet illam restituere.</P>
<P>  Quinimò de fiscali videtur esse peculiaris ra-
tio: cùm enim ille peculiari ratione cōstituatur, vt
curam gerat fisci, & ei acquirat quidquid vtilitatis
ad eum pertinere potest, atque multæ sint p&#x0153;næ
fisco applicandæ, sequitur contra specialem iusti-
tiam, quam fisco debet, peccare, si non procurat
vt crimina deferantur, ex quibus aliquod emolu-
mentum fisco aduenire potest: ad hoc enim ex
officio, & conuentione constitutus videtur. Si ob-
iicias S. Thomam 2. 2. quæst. 67. art. 4. ad 3. qui ait,
iudicem non punientem nocere communitati, &
personæ, cui illata est iniuria. Respōdet Vazquez,
S. Thomam, non loqui de nocumento, quod ali-
quis patitur, ex eo quòd non applicetur ei p&#x0153;na
pecuniar, iaquæ ex delicto alterius applicanda, sed
de p&#x0153;na, quæ in satisfactionem iniuriæ imposita
erat per legem, aut iudex debebat imponere, in
quo casu iudex non puniens reum nocet alteri, cui
iniuria erat illata, & cui deberet fieri satisfactio
per p&#x0153;nam illam.</P>
<P>  De reo verò iuridicè interrogato negante cri-
men in iudicio, qui ideò non cōdemnatur ad p&#x0153;-
nam, tenet Vazquez, cum Nauarro cap. 18. numer.
48. non teneri ad restitutionem p&#x0153;næ. Sed reiicit
rationem Nauarri probantis, quia reus non debet
p&#x0153;nam ante sententiam. Quia hoc verum est,
quantùm est ex vi solius legis designantis p&#x0153;nam:
aliud autem esse videtur ex vi delicti, quo crimen
iniustè negat in iudicio. Vnde aliam adducit ra-
tionem, nimirum: quia licet quiuis fraude, men-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0422.jpg/>
@@1@<SE422>406 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>tio, aut metu impedit contra iustitiam commuta-
tiuam bonum alterius, teneatur ei restituere, vt
cùm sic impedit aliquid donari, aut legari, aut à
quærente inueniri: tamen reus non impedit con-
secutionem p&#x0153;næ contra iustitiam commutati-
uam, cum negat crimen in iudicio: quia non de-
bet dicere veritatem propter commodum, & vti-
litatem illius, sed propter publicam iustitiam, &
correctionem delictorum: & ita solùm peccat cō-
tra iustitiam debitam Reip. & iudici: ad hoc enim
institutum est iudicium, non ad ditādum aliquem
ex p&#x0153;nis impositis: sed hoc sequitur per accide&#x0303;s.
Confirmatur; nam, non aliomodo reus debet
dicere veritatem, cum p&#x0153;na est pecuniaria, &
cum est corporalis, non debet dicere veritatem ex
obligatione iustitiæ erga aliquem, cui si negauerit
veritatem, teneatur restituere aliquid: ergo nec
cùm p&#x0153;na est pecuniaria: si verò iudex nollet re-
scindere contractum ludi, vel fact&#x0169; à minori, cùm
ab eo petitur, tenetur restituere damnum.</P>
<P>  Hæc omnia ferè eisdem verbis Vazquez, in qui-<marginalia>101</marginalia>
bus difficile videtur discrimen de iudice, non pro-<marginalia>Auctor.</marginalia>
cedente, ex officio, & non procedente ad instan-
tiam partis; nam in vtroque casu eodem modo
videtur teneri ad imponendum p&#x0153;nam lege præ-
scriptam: ergo si in vno casu tenetur restituere
p&#x0153;nam, etiam in alio: & si in vno non tenetur,
nec in alio tenebitur: & hoc videtur verisimilius:
quia etiam si pars in iudicio p&#x0153;nam petat, lege
sibi applicandam, non magis debitam eam facit,
donec sententia pro illo proferatur, quàm anteà:
ergo si anteà non debebatur ei ex iustitia, & ideò
iudex illam ipsi non applicans, non teneretur re-
stituere: idem erit in secundo euentu. Nec est ve-
r&#x0169;, quòd quicquid iustè petit sibi quis in iudicio,
sit redde&#x0303;d&#x0169; à iudice ex iustitia cōmutatiua, potest
enim iustè petere ex iustitia sola vindicatiua, &
tunc non peccat iudex contra iustitiam cōmutati-
uam, si illud ei non tribuat: approbo igitur senten-
tiam Vazq. de iudice, & eius ratione&#x0303;, sed sine illa
restrictione, & limitatione, & acquiesco Emanue-
li Sa, qui verb. restitutio num. 46. ait, nec testis falsus
tenetur de p&#x0153;na, quæ alicui obuenisset, si verum dixisset:
non enim debetur ante condemnationem: nec iudex,
qui non condemnauit &c. & de non accusante idem
docet verb. p&#x0153;na num. 14. dicens, non accusans ali-
quem, cùm tenetur, non debet p&#x0153;nam, ad quam ille, si
ipse accusasset, fuisset condemnatus (p&#x0153;na enim non de-
betur ante condemnationem) etsi quidam aliter sen-
tiant.</P>
<P>  Deinde quamuis, quod ait Vazquez procura-
torem fisci teneri ad restitutionem p&#x0153;næ, quæ ex
eius negligentia non applicatur fisco, quia ex cō-
tractu ad hoc videtur directè obligatus ipsimet
fisco, seu Regi, cuius est fiscus: tamen oppositum
non est improbabile: quia directè solùm videtur
institutus pro bono communi, vt patiatur deli-
cta, licèt secundariò conducat ad bonum fisci: sicut
custodes vinearum, montium, syluarum, & fluuio-
rum, directè sunt instituti ad impedienda damna,
non ad exigendas p&#x0153;nas, & ideò non tenentur ad
restitutionem p&#x0153;narum, sed damnorum, vt cum
Nauarro tenet ipse Vazquez.</P>
<P>  Prætereà non est improbabile, quod ait Petrus
Ledesm. in summa Hispana, tract. 8. de iust. com-
mutatiua cap. 22. post 6. con. Iudex, qui post legitimā
delicti probationem, non condemnat delinquentem ad
p&#x0153;nam pecuniariam iuxta legem, tenetur ad restitutio-<-P>@@

<-P>nem fisco, vel parti, cui p&#x0153;na esset applicanda: hoc docent
communiter Thomistæ locis citatis, speciatim Sotus, Me-
dina, & Orellana, & Syluester, verbo p&#x0153;na, §. vltimo.
Ratio est, quia iudex ex proprio officio & ratione salarij,
seu stipendij tenetur iustitiam facere, & ad illas p&#x0153;nas
condemnare: ergo si id non facit, peccat mortaliter cōtra
iustitiam, & tenetur restituere, idem est de cæteris mini-
stris, qui ex officio tenentur accusare, & petere talem p&#x0153;-
nam, vt fiscalis, & non petunt: quod docent ijdem Do-
ctores, & eadem ratione communiter. Sed cap. 23. idem
auctor sic ferè loquitur. Si rigorem iuris atte&#x0303;damus,
qui fecit pactum, tenetur restituere etiam p&#x0153;nam, in
qua reus esset condemnandus, vt fiscalis non accusans
delicta, propter quæ reus esset damnandus ad p&#x0153;-
nam pecuniariam, partim fisco applicandam: idem est
de iudice non damnante eos, qui extrahunt res prohibi-
tas ex regno, vt tenetur ex officio: is enim debet p&#x0153;nam
Reipub. restituere, ad quam reus esset damnandus: idem
est de custodibus mōtium, quidquid cum aliis dicat Syl-
uester restitutio. 3. §. 5. & nostram sententiam communi-
ter tenent Thomistæ, præsertim Orellana. Nam qui fecit
tale pactum, tenetur ex iustitia commutatiua accusare,
& facere, quantùm in se est, vt p&#x0153;na applicetur ei, c&#x0169; quo
pactum fecit: ergo si id non facit, peccat contra iustitiam
commutatiuam, & tenetur restituere. Hi tamen duplici
via possent à restitutione excusari iuxta citatos, & præ-
sertim Orellanam. Prima est, si fecit formale, & ex-
pressum pactum accusandi, ita tamen, vt ad restitutio-
nem non teneretur. Secunda, si de eodem fecit virtuale
pactum, aut habuit intentionem virtualem: quod ex qui-
busdam circumstantiis non reducibilibus ad artem, sed
arbitrio prudentis relinquendis colligere licebit: & ex
vsu, & quia rari sunt, qui has p&#x0153;nas restituant, quan-
do non accusantur, & confessarij rarò solent p&#x0153;nitentes
astringere ad hanc restitutionem. Hæc Petrus Ledes-
mius; ex quo habemus, præter rigore&#x0303; iuris (quem
nos contra illum tenemus) non obligare ad resti-
tutionem alias duas vias, quibus illi ex pacto im-
plicito, vel explicito à restitutione liberantur.</P>
<P>  Vnde sine scrupulo possumus nō obligare præ-<marginalia>103</marginalia>
dictos accusatores, vel iudices negligentes ad re-
stitutionem p&#x0153;narum: & de reo non dubito, quin
sit libet à restitutione p&#x0153;næ, si negauit delictum
iuridicè interrogatus: quod probabilius censet
Petrus Ledesmius eod. tract. cap. 24. post 6. concl.
citans Orellanam, & communem Thomistarum:
idq&#x0301;ue probat, quia leges p&#x0153;nales non obligant
reum ad p&#x0153;nam, ante sententiam iudicis, quomo-
documque ea impediatur: iudex autem, & testis
tenentur restituere p&#x0153;nam: quia iudex passiuè se
habet, nec tenetur ex iustitia concurrere ad suam
punitionem: sed ex obedientia debita iudici, & su-
periori, à quo iudice interrogatur: & ideò sufficit
pati, vel soluere p&#x0153;nam, cùm condemnatur: at ve-
rò iudex, & testis debent se habere actiuè tāquam
ministri iustitiæ, ideò si iudex sua negligentia im-
pediat p&#x0153;næ exactionem, tenetur secundùm pro-
babiliorem sententiam restituere.</P>
<P>  Idem de teste esse probabile, docet ibidem, &<marginalia>104</marginalia>
cap. 25. post 7. concl. diffic. 11. vbi tamen probabi-
lius censet oppositum, cùm Orellana, Bannes, &
communi Thomistarum: & probat, quia testis t&#x0169;c
non peccat contra iustitiam commutatiuam ac-
cusatoris, vel fisci, cui applicāda est p&#x0153;na, eo quòd
p&#x0153;na illa solùm debetur acusatori ex iustitia re-
muneratiua accusationis, & reo debet imponi ex
iustitia vindicatiua: ergo non tenetur ad restitu-
tionem: sicut nec homicida tenetur restituere de-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0423.jpg/>
@@1@<SE423>Disput. XV. Sectio VIII. 407
<duolan 2><-P>bita creditoribus defuncti, quia non tenebatur ex
iustitia commutatiua erga illos, abstinere ab ho-
micidio: sed ex iustitia cōmutatiua erga occisum:
iudex autem, & alij ministri iustitiæ ex iustitia cō-
mutatiua tenentur procurare, vt p&#x0153;na applicetur
fisco, vel alteri, cui per lege&#x0303; assignata est: & ideò,
si id omittat, tenentur restituere. Hæc in summa,
& ferè in verbis ait Petrus Ledesmius, & similiter,
quòd iudex per iniquitatem non condemnans in
p&#x0153;nis lege decretis teneatur ad earum restitutio-
nem tenet Aragon 2. 2. quęst. 62. ar. 7. §. his tamen,
licet de reo negante crimen, de quo iuridicè in-
terrogatur, contrarium sentiat, & similiter Bannes
2. 2. q. 62. art. 3. quæst. 67. art. 4. q. 69. art. 2. ait, iudi-
cem & fiscalem teneri ad restitutionem p&#x0153;næ, nō
autem reum, vel testem, in illis euentibus.</P>
<P>  Sed probabilius mihi est, vt dixi, neminem eo-<marginalia>105</marginalia>
rum, de quibus actum est, teneri ad p&#x0153;næ restitu-
tionem. Quod expressè tenet Leonardus Lessius
lib. 2. de virtutibus cap. 13. dub. 10. num. 72. & 73.
vbi ait, difficultas est, si pæna sit constituta in eos, qui
certo loco venantur, lignantur, pascunt, aut certas mer-
ces exportant, aut important, aut vectigal non soluunt,
an custodes dissimulantes, aut non accusantes, teneantur
eam compensare? Quidam putant, teneri: ita Petrus
Nauarra l. 3. cap. 4. num. 142. Salon quæst. 62. art. 7.
controuer. 5. colligitur ex Soto lib. 5. quæst. 6. art. 6. in fin.
4. solutionis, &c. Hæc sententia probabilis est. Verius ta-
men videtur, hos custodes non teneri mulctam depende-
re, quæ delinquentibus irroganda esset. Ita Nauarrus
cap. 25. num. 34. Syluester restitutio. 3. quæst. 5. idem te-
nuit S. Bernardinus teste Syluestro, & Nauarro. Ratio
est, non quòd p&#x0153;na non debeatur ante sententiam, vt
velle videtur Nauarrus. Non enim hic agitur de solu-
tione p&#x0153;næ, sed de damno dato, vel commodo contra of-
ficium neglecto: sed quia custodes huiusmodi non tenen-
tur ex iustitia accusare, vt dominus, vel Respub. ditetur
mulctis, sed solùm, vt damna impediantur, & vectigalia
soluantur: officium enim illorum non est mulctas procu-
rare, sed vectigalia recipere, & res suæ custodiæ credi-
tas indemnes præstare. Leges quoque p&#x0153;nales commis-
soriæ non sunt factæ, vt Resp. ex p&#x0153;nis locupletetur, sed
vt leges seruentur, & subditi officium præstent. Vnde
neque procurator fiscalis non accusans, neque iudex non
condemnans in tali casu, tenentur ad p&#x0153;næ illius com-
pensationem.</P>
<P>  Nona difficultas est, an statim post latam sen-<marginalia>106</marginalia>
tentiam cōfiscationis teneatur reus illam exequi,
& bona deferre fisco. Ita significat Sotus 1. iustit.
quæst. 6. art. 6. concl. 5. Ioannes Medina, Corduba,
Simancas, & alij, cùm agunt de confiscatione. Sed
oppositum tenet Couarruuias 2. 4. cap. 6. §. 8. num.
10. cum Decio cap. 1. de const. num. 20. contra Fe-
linum ibi num. 43. & Baldum l. id quod pauperib.
C. de episcop. & cler. quæst. 9. Malè Couarr. pro se
citat Caiet. 2. 2. quæst. 62. art. 3. & Adrian. quodlib.
6. art. 1. corol. 3. ipsum tamen Couarruuiā sequun-
tur quidam recentiores hîc; probantes, quia illa
p&#x0153;na est grauissima, & ille modus executionis
nimis arduus; & quia in cap. cùm secundùm leges,
de hæret. in 6. non imponitur hæc positiua obli-
gatio; sed fisco datur potestas auferendi omnia à
die commissi delicti post sententiam declarato-
riam: & quia hæc est communis praxis, & con-
suetudo.</P>
<P>  Si quis enim simpliciter condemnetur ad le-
uiorem p&#x0153;nam pecuniariam, satis est soluere, cùm
petetur: si autem condemnetur, vt ipse afferat, te-<-P>@@

<-P>netur sponte offerre, sicut tenetur ieiunare, vel
quid simile facere, cùm ad id per Ecclesiam con-
demnatur.</P>
<P>  Si autem reus ante solutionem huius p&#x0153;næ
moriatur, tenebitur hæres eam soluere, Bartolus
l. id quod pauperibus, C. de episc. & cler. quæst. 9.
Castro 2. de lege cap. 3. ex l. si p&#x0153;na, ff. de p&#x0153;nis.</P>
<P>  Si autem reus ante latam sententiam moriatur,<marginalia>Morte finiun-|tur delicta|quo ad huma-|num forum.</marginalia>
posteà damnari non potest, regulariter loquendo:
nam morte finiuntur delicta quoad humanum fo-
rum, l. 1. cum sequentib. C. si reus vel accusator
moriatur, l. is qui in reatu ad legem Iuliam maie-
statis, l. contra pupillum, §. is qui ad maius, de re
iudic. l. si p&#x0153;na, ff. de p&#x0153;nis, cap. ex epistola, c. quo-
rundam 23. dist. D. Thom. 2. 2. quæst. 104. artic. 5.
Simancas in Cathol. inst. tit. 18. num. 2. In illa au-
tem l. 1. cum sequentibus excipiuntur aliqua a-
trocia, & grauissima delicta: inter quæ maximè ex-
cipi debet hæresis, vt docet Simancas suprà, nu. 5.
& 6. & Castro 2. de iusta hæret. puni. cap. 19. & tex-
tus in cap. accusatus, de hæret. in 6. §. in eo verò:
itaque aduersus hæreticum inquiritur etiam post<marginalia>Aduersus hæ-|reticum post|eius mortem|inquiritur.</marginalia>
mortem, & si de eius hæresi planè constiterit, con-
de&#x0303;natur, ac si viuus esset, bonaq&#x0301;; illius cōfiscantur,
& ab hæredibus auferuntur, nisi per quadraginta
annos ea pręscripserint, c. si quis de præscr. in 6. de-
claratus excōmunicatus, & iterum excōmunica-
tur, quod attinet ad operationes viuentium, vt pro
eo non fiant preces, neque oblationes, nec in loco
sacro sepeliatur, d. cap. accusatus, §. in eo de hæret.
in 6. cap. à nobis, 2. de sent. excom. cap. sanè pro-
fertur 24. quæst. 2. l. Manicheos, C. de hæreticis,
Castro cap. cit. & sequentib. Simancas illo num. 6.
qui etiam num. 12. dicit, contra memoriam defun-
cti procedi in effectu non posse, nisi per legitimas
probationes de eius hæresi pertinaciter asserta cō-
stiterit, & pleniorem, atque clariore&#x0303; probationem
exigi contra defectum, qui se defendere nequit, &
num. 13. si de hæresi suspectus lite pendente mo-
riatur, scilicet cum suspensione pertinacię, iudices
posse causam peragere, vt vel absoluant eum, &
eius hæredes, vel famam & memoriam condem-
nent. Multa alia in illo reperies.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO VIII.
Vtrùm lex obliget iudicem ad imponendam p&#x0153;nam
lege præscriptam.</Z>
<P><INI5>S</INI5>Vadetur pars negans, quia p&#x0153;na so-<marginalia>106</marginalia>
lùm videtur signari in lege ad in-
struendum iudicem, non ad obligan-
dum illum, sed reum: ergo saltem vbi
nō fuerit expressa, non erit talis obli-
gatio. Confirmatur, alioqui nō liceret interpella-
re pro reo, rogando iudicem, vt remittat p&#x0153;nam;
contra communem vsum timoratorum, & reli-
giosorum: quem fuisse à sanctis Patribus obserna-
tum, constat ex Sozomen. 1. histor. cap. 13. vbi de
S. Antonio loquitur, & de D. Ambrosio refert Ni-
cephorus 7. histo. cap. 24. & de antiquis monachis
refert Cassianus collect. 14. cap. 4. cōstat denique
ex Augustino epist. 54, 127. 158. & sequentib. & re-
fertur in decretis 23. quæst. 5. cap. 1. & sequentib.</P>
<P>  Respondeo tamen, huiusmodi lege obligari iu-
dicem, vt puniat reum sufficienter de crimine cō-
nictum, communis cum D. Thoma 2. 2. quæst. 60.
art. 5. & quæst. 63. art. 4. ad 3. Aristot. 5. ethic. ca. 6. &<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0424.jpg/>
@@1@<SE424>408 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>3. polit. cap. 10. Augustinus lib. de vera relig. c. 31.
refertur cap. in istis dist. 4. Non licet, inquit, iudici
de legibus iudicare, sed secundùm ipsas. Gregorius cap.
summoperè 11. quæst. 3. diuina & humana lex re-
uoluatur, & secundùm quod ibi definitum est, feratur
sententia: ratio est, quia lex p&#x0153;nalis est vera lex, &
quatenus imponit p&#x0153;nam, magis refertur ad iu-
dicem quàm ad reum: adeò vt Castro suprà dixe-
rit, solùm habere rationem respectu iudicis: quia
antequàm ipse iudicet, non obligat reum in con-
scientia regulariter loquendo: ergo necesse est, vt
saltem iudicem obliget ad imponendam p&#x0153;nam,
& aliàs in ordine ad hunc effectum valde esset in-
efficax: ergo obligat iudicem, siue expressè siue ta-
citè, & ex natura rei ad ipsum dirigantur verba.
Ante legem solùm tenetur iudex æquitatem na-
turalem in p&#x0153;na seruare: post legem tenetur ex
legali æquitate taxatam p&#x0153;nam imponere: sed si
p&#x0153;na sit imposita, vt incurrenda ipso iure, feren-
da sententia est declaratoria criminis, & exequen-
do p&#x0153;nam: si verò non erat ipso iure incurrenda,
condemnando formaliter ad illam, & exequendo:
ergo inutilis esset condemnatio sine executione.</P>
<P>  Aduerte quòd secundùm aliquos, vt in p&#x0153;nam
nō incidat iudex iuxta termin&#x0169; posit&#x0169; à lege, non
solùm est manifesta obligatio iustitiæ legalis, &
proprij muneris respectu Reip. sed etiam commu-
tatiuæ respectu rei: ergo nō potest à reo iustè exigi
plus quàm debeat, sicut ab aliis debitoribus: posita
autem lege taxante talem p&#x0153;nam, reus non fit de-
bitor maioris: ergo quicquid vltrà inferatur mali,
non est p&#x0153;na, sed iniuria: vnde iudex tenebitur re-
stituere damnum, vel nocumentum, quia iustitia
commutatiua obligat ad restitutionem. Dices, lex
taxans p&#x0153;nam non excludit iudicis arbitrium, vt
si ratione circumstantiarum viderit reum esse di-
gnum grauiori p&#x0153;na, debet illā augere: quod vsu
etiam obseruari videtur. Respondent canonistæ
ad hoc, præcipuè poni p&#x0153;nas in legibus, vt non
maneant arbitrariæ, sicut taxantur pretia rerum, vt
tollatur arbitraria æstimatio: si tamen delictum
habuerit extraordinarias circumstantias, quæ il-
lud atrox, vel grauissimum reddant, poterit iudex
illas specialiter punire, quia dignæ sunt speciali
p&#x0153;na: nec hoc excludi per lege&#x0303;, quæ loquitur de
delicto, vt ordinariè committi solet: vt non exclu-
ditur prudentia ad bonum commune, & aliorum
exemplum necessaria.</P>
<P>  Circa diminutionem verò p&#x0153;næ aduerte se-
cundò, quando p&#x0153;na cedit in vtilitatem tempo-
ralem fisci vel alterius, secundùm aliquos interue-
nire obligationem non solùm legis: sed etiam iu-
stitiæ ad non minuendum illam, quod maximè
verum putant, si talis p&#x0153;na ipso facto per legem
imposita sit: nam statim acquiritur ius alteri, ma-
ximè post sententiam declaratoriam criminis, id-
que in iustitia illi fit, si tali iure punitur. Idem exi-
stimant, etiamsi p&#x0153;na legis nō sit ipso facto, quia
aliquod ius acquiritur, & iustè à iudice postula-
tur, vt illud seruet, teneturq&#x0301;ue ex officio reddere
illi ius: ergo in illum iniustus est, si talem p&#x0153;nam
ei non applicet: sed iam superiùs vidimus esse val-
de probabile, iudices non teneri ad restituendas
p&#x0153;nas, ad quas per iniquitatem non cōdemnant,
etiamsi sint impositæ ipso facto: quādo verò p&#x0153;-
na tantùm est vindicatiua, vel corporalis, constat
non intercedere hoc genus iniustitię respectu ter-
tij, quamuis minuat, non tamen licet: primò quia<-P>@@

<-P>est contra commune bonum, atque adeò contra
legalem iustitiam, quòd delicta maneant impuni-
ta, aut non satis punita, quia est moralis occasio, vt
multiplicentur: secundò, quia iudex ex officio suo,
ac proinde ex iustitia tenetur seruare leges iustas,
quæ ad bonum commune ordinantur: imò facere
& procurare, vt seruentur: lex autem quatenus im-
ponit iustam p&#x0153;nam, iusta est, & ad commune
bonum necessaria: ergo tandem dici potest, Remp.
acquirere speciale ius in talem personam delin-
quentem, vt ab illa sumat iustam vindictam: ergo
non potest voluntate iudicis tali iure puniti.</P>
<P>  Solet hæc doctrina limitari, vt locum non ha-<marginalia>108</marginalia>
beat in iudicibus supremis, Pontifice, Rege, &c.
quia illis licitum est p&#x0153;nam remittere; legistæ l.
nulla iuris ratio ff. de legibus: quod quidem in
externo foro facilè admittetur: quia princeps im-
punè id facit; inferior autem iudex puniri ob eam
causam poterit, si in casibus non promissis faciat:
at in foro conscientiæ videtur difficilis illa diffe-
rentia, & ita Sotus suprà indifferenter de vtroque
loquitur; quia vel est sermo de remissione ex sola
voluntate siue causa, vel ex causa iusta: prior etiam
principi non licet, quia lege iusta obligatur quoad
vim directiuam; posteriori autem modo etiam
inferior iudex poterit interd&#x0169; remittere p&#x0153;nam,
l. quod ergo §. p&#x0153;na graui ff. de his qui notantur
infamia, vbi glossa varias recenset causas legiti-
mæ remissionis, quas tractat etiam Felinus c. qua-
liter, & quando §. ad corrigendos de accusat. vt
ætas senectutis, vel pueritiæ ad p&#x0153;nam tolleran-
dam insufficiens, l. Diuus Adrianus ff. de termino
amato, l. auxilium ff. de minoribus, ibi nisi misera-
tio ætatis ad mitiorem p&#x0153;nam perduxerit &c. p&#x0153;na
autem pecuniaria causa remissionis solet esse pau-
pertas, l. illicitas §. vlt. ff. de officio præsidis. Mul-
tùm etiam refert modus probationis: nam si reus
non est omninò conuictus, temperanda est p&#x0153;na:
item considerandus modus peccandi, vt si ex pas-
sione, &c. l. absentem, ff. de p&#x0153;nis, de qua re la-
tissimè Tiraquellus tract. de p&#x0153;nis temperan-
dis.</P>
<P>  Respondeo, vtrumque quidem verum esse, sci-<marginalia>109</marginalia>
licet & inferiores iudices posse iustis de causis
temperare p&#x0153;nas, & Principes non posse mero
arbitrio, & sine vlla prorsus causa indulgere pec-
cantibus: nam sine dubio esset magn&#x0169; Reip. nocu-
ment&#x0169;: faciliùs tamen hoc potest facere Princeps
quàm iudex inferior: nam hic solùm potest in ca-
sibus expressis, vel consuetudine receptis, aut per
modum epieiceiæ, quando non est facilis recur-
sus ad superiorem. Princeps verò habet supremam
potestatem & ad interpretandum legem, & ad di-
spensandum ex causa rationabili, vnde inferior
vix potest minuere p&#x0153;nam, nisi quando tenetur:
Princeps autem sæpe potest dispe&#x0303;sare, etiamsi non
teneatur, vnde aliquando potest instè id facere in
gratiam subditorum, vt se illis ostendat benign&#x0169;,
& liberalem, & animos eorum erga se conciliet,
sicut dicitur de concessione indulgentiar&#x0169;, & in
gratiam alterius Principis id procurantis: nam
hæc beneficentia mutua necessaria est, & redun-
dat in bonum cōmune, & propter vtilitatem per-
sonæ, & alias similes rationes: potest etiam an-
tecedenter concedere priuilegium immunitatis à
tali p&#x0153;na, quod non possunt iudices.</P>
<P>  Cauendum, ne remissio p&#x0153;næ red&#x0169;det in dam-
num tertij, vt de p&#x0153;na pecuniaria dicit, & tunc<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0425.jpg/>
@@1@<SE425>Disput. XV. Sectio IX. 409
<duolan 2><-P>intercedendum necesse est: vt enim dixit Ambro-
sius 3. off. cap. 9. si non potest vni subueniri, nisi
alter lædatur, commodius est neutrum iuuare,
quàm grauare alterum: ideóque subdit, in causis
pecuniariis interuenire non est sacerdotis, quia
frequenter fieri non potest, quin alter lædatur: sa-
cerdotis ergo est nulli nocere, & prodesse velle<marginalia>Sacerdotis est|nulli nocere &|prodesse velle.|omnibus.</marginalia>
omnibus, posse autem solius Dei est cap. denique
14. quæst. 5. vnde Augustinus suprà in huiusmodi
casibus inquit, non cum iudice, sed cum alio
tertio intercedendum esse, vt remittat p&#x0153;nam in
aliis p&#x0153;nis, quæ tantùm ad bonum commune or-
dinantur: habenda est etiam ratio boni commu-
nis: nam si delicta sunt frequentia, vel delinque&#x0303;s
obstinatus est, vel incorrigibilis, aut scandalosus,
vitanda est intercessio Exod. 23. Pauperis non mise-
reberis in iudicio, scilicet contra commune bonum,
D. Thomas 2. 2. quæst. 63. 4. 3. Duo ergo iustè po-
stulari possunt, vnum, vt si res fuerit aliquo modo
dubia, mitior interpretatio fiat: id enim & rationi,
& iuri consentaneum est, cap. in p&#x0153;nis de regulis
iuris in 6. ca. cùm allegatur 26. quæst. 7. vbi Chry-
sostomus, melius est propter misericordiam rationem
reddere, quàm propter crudelitatem, vbi glossa limi-
tat, nisi reus obstinatus sit, & incorrigibilis, & spem
emendationis non præbeat: tunc enim etiam in casu
arbitrario rigore potius quàm benignitate vten-
dum: secundò, vt ait Augustinus suprà, generatim
peti potest, vt tantùm de p&#x0153;na remittat, quantùm
intra latitudinem iustitiæ fieri potuerit, siue in
grauitate p&#x0153;næ, siue in modo, aut tempore eius,
vel aliis circonstantiis, quæ frequentius ex volun-
tate iudicis pendent.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO IX.
Vtrum ignorantia excuset à p&#x0153;na
legis.</Z>
<P><INI5>D</INI5>Vpliciter potest quis excusari à p&#x0153;-<marginalia>110</marginalia>
na legis, vel quoad executionem, vt
quando delinquens contraxit tolli
debitum p&#x0153;næ; seu propter pauper-
tatem, vel debilitatem virium, aut
alias similes causas non mādatur p&#x0153;na executio-
ni, sed remittitur, vel cōmutatur, vt sectione præ-
cedenti; vel quoad reatum, quod potissimè & fre-
quentiùs fit obligatio, de qua multa dicta sunt in
tract. de voluntate, & de bonitate & malitia, & de
peccatis. Pauca hîc addam. Ignorantia culpabilis,
lata, leuis, & leuissima aliter apud Theologos, ali-
ter apud Iurisperitos interdum vsurpatur, Co-
uarruuias latè regula possessor, parte 2. §. 7. nu-
mero 7.</P>
<P>  Prima regula, omnis ignorantia, quæ excusat<marginalia>1. Reg.</marginalia>
factum, ne peccatum sit, excusat à p&#x0153;na in vtroq;
foro; est communis ca. 2. de const. Castro 1. de lege
p&#x0153;nali cap. 14. Tiraquellus 1. de vtroque retractu.
§. 35. glossa 4. num. 27. referens alios. Probatur ex
dicto cap. 2. de const. dicente, quod culpa caret in<marginalia>Quod culpa|caret in dam-|num vocari|non debet.</marginalia>
damnum vocari non debet; fauet regula cessante
causa, cessat effectus, cap. cum cessante de appell.
probatur etiam ex cap. penult. de cleric. excomm.
ministrante, cap. vt animarum de const. in 6. capit.
proposuisti dist. 13. ignorantibus non est venia
deneganda, & l. vlt. ff. de decretis ab ordine facien-
dis, dicitur p&#x0153;nā non imponi propter ignorantes,
sed propter scientes. Ratio à priori, quia lex iusta<-P>@@

<-P>non imponit p&#x0153;nam, nisi ob culpam, qua ablata
p&#x0153;na non est p&#x0153;na: statim verò occurit instantia
de lege purè p&#x0153;nali. Respondeo, illa p&#x0153;na est im-
propriè dicta, & prętereà requirit saltem act&#x0169; vol&#x0169;-
tarium: hæc autem ignorātia, vt sufficiat excusare
actum prohibitum, debet illum reddere inuolun-
tarium; ideò excusat etiam à p&#x0153;na. Eadem limita-
tio adhibenda de irregularitate, vel alio simili im-
pedimento, quando non est propriè, & in rigore
p&#x0153;na, sed ponitur in decentiam, tunc enim non
requiritur culpa: bene tamen quando actus sit
voluntarius, nisi aliud in lege ipsa sit expressum,
vt in materia de irregularitate.</P>
<P>  Sed licet hæc regula in ignorantia communi-
ter recepta sit in vtroque foro: tamen in ignoran-
tia iuris habet nonnullam dubitationem: nam
aliqui negant ignorantiam iuris excusare, glossa
cap. quiuis de consecrat. dist. 4. num. 8. fauet re-
gula 15. iuris in 6. ignorantia facti, non iuris excu-
sat. Nihilominus regula posita proportionaliter
in ignorantia iuris verum habet, vt latè Castro 1.
de lege c. 1. ad finem, & lib. 2. ca. 14. Soto 4. dist. 3.
art. 3. & dist. 22. q. 1. art. 2. Couarruuias regula pos-
sessor parte 2. §. 7. num. 7. Probatur; quia contiaria
sententia vel fundatur in hoc, quòd ignorantia iu-
ris nequit esse inuincibilis, vel in hoc, quòd etiāsi
inuincibilis sit, non excusat à p&#x0153;na: neutrum dici
potest, ergo. Minor quoad priorem partem clara
est in iure positiuo humano, vel diuino, & in iure
naturali etiam suprà ostendimus, dari aliquando
ignorātiam inuincibilem. Ratio omnium est; quia
sæpe homo per se non valet scientiam omnium
legum seu præceptorum consequi, & sæpe etiam
desunt occasiones ad comparandam illam noti-
tiam siue hominis culpa & vol&#x0169;tate, siue quia non
habuit vnde, aut quomodo excitaretur ad illā no-
titiam procurandam. Altera pars probatur, quia
ignorantia inuincibilis etiamsi iuris sit, excusat à
culpa, quia reddit inuoluntariam transgressionem
legis; ergo & à p&#x0153;na. Contingit autem eundem
actum prohiberi lege diuina & humana, & hanc
ignorari inuincibiliter, non illam: tunc probabile
est, ignorantiam non excusare à p&#x0153;na legis hu-
manæ: tamen excusat à parte culpæ, quo sensu
Scotus loquutus est. Ratio est, quia lex humana
etiam transgressores diuinæ legis punire inte&#x0303;dit,
sicque rebaptizans est irregularis, licet ignoret le-
gem Ecclesiasticam de irregularitate, aut etiam
ptohibentem baptizare. Excipe censuras, quæ non
contrahuntur, quando lex ecclesiastica inuincibi-
liter ignoratur, etiam si actus sit cōtra legem Dei;
quia requirunt contumaciam, ex cap. vt anima-
rum, de const. in 6. Igitur illa regula iuris, si suma-
tur in foro conscientiæ, debet intelligi regulari-
ter, seu frequenter, quia ignorantia iuris rarò est
inuincibilis, vnusquisque enim tenetur scire le-
ges ad se pertinentes, vt tradit D. Thomas 1. 2.
quæst. 76. art. 4. sumitur ex cap. 1. de const. & ex l.
leges sacratissimæ C. de legibus, & ex l. constitu-
tiones C. de iuris & facti ignorantia. Si autem in
foro externo, vt facilius proponitur, intelligitur
secundùm consumptionem iuris, & tamen si illa
ignorantia sufficienter probetur esse inculpabilis,
etiam in illo foro excusabit à p&#x0153;na propter iura
pro assertione citata, quæ indiffere&#x0303;ter loquuntur:
vnde etiamsi lex ponat p&#x0153;nam ipso facto ante
omnem declarationem, non tenetur quis illam
implere, antequàm per iudicem conde&#x0303;netur, quia<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0426.jpg/>
@@1@<SE426>410 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>deficit in probatione, & ipse sit certus in cōscien-
tia licet, exterius tenetur tamen parere in con-
scientia.</P>
<P>  Secunda regula, quando ignorantia non excu-<marginalia>111</marginalia>
sat à culpa graui, propter quam p&#x0153;na lata est, non<marginalia>2. regula.</marginalia>
excusat simpliciter à p&#x0153;na, nisi in lege addatur
verbum, quod scientiam aut dolum requirat. Pri-
ma propositio ab omnibus recepta est, Panorm.
cap. 2. de const. vbi Decius lect. 1. num. 8. Felinus
num. 4. Batholus l. quod Nerua ff. depositi num. 2.
& alij relati, & referendi: sumitur ex l. 1. ff. de le-
gibus, vbi dicitur, non solùm scientes, sed etiam
ignorantes esse transgressores legis, quod intelli-
ge de ignorantia crassa, quæ non excusat omninò
à culpa, ideò nec à p&#x0153;na. Dixi, si non excludat cul-
pam propter quam posita est p&#x0153;na; quia inter-
dum non excusat ab omni culpa mortali: nihilo-
minus excusat à p&#x0153;na, quia excusat à speciali gra-
uitate, quam respicit p&#x0153;na; vt si quis adulterium
inuincibiliter ignorans matrimonium complicis,
quamuis sciat esse non suam, excusabitur à p&#x0153;na
posita contra adulteros; quia non est adulter, sed
simplex fornicator: similiter siquis occidit scien-
ter hominem, ignorans esse clericum, non incidit
in canonem, siquis suadente, quia non est sacri-
legus.</P>
<P>  Quæres an hîc ignorantia crassa saltem mi-<marginalia>112</marginalia>
nuat p&#x0153;nam: esto, non excuset à tota. Respondeo,
totum damnum restituere debet, l. quod Nerua ff.
depositi, l. 1. ff. si mensor falsum modum dixerit,
Tiraquellus tract. de p&#x0153;nis temperandis causa 14.
quia illa obligatio nascitur ex iustitia commuta-
tiua, quæ respicit æqualitate&#x0303; rei ad rem. De p&#x0153;na
verò si lege lata est, non minuitur secundum ali-
quos: quia lex ipsa infligit p&#x0153;nam, & non minuit
illam: ergo nec reus auctoritate sua potest dimi-
nuere, tum quia ad hoc requiritur potestas publi-
ca, tum quia exstat suspectus dispensator in pro-
pria causa: quin potius probabile existimant, quo-
ties lex ponit p&#x0153;nam ipso facto, quamuis requi-
rat declarationem iudicis, non esse in potestate
eius diminuere p&#x0153;nam, si absolutè per sententiam
declaretut reum commisisse delictum, quia tunc
ipse non imponit p&#x0153;nam, sed legislator: & fortè
hæc est vna de potissimis differentiis inter sen-
tentiam declaratoriam, & condemnatoriam, at-
que ita videmus vsu seruari in p&#x0153;na confiscatio-
nis. At verò quando est imponenda per iudicem,
posset per eundem moderari. Hæc illi: cæterùm
existimo, iudices posse minuere p&#x0153;nam lege præ-
scriptam, etiamsi lex dicat ipso facto incurri, quia
ignorantia excusat à parte culpæ: ergo debet lex
excusare à p&#x0153;na, nisi lex dicat etiam ab ignoran-
tibus eam p&#x0153;nam incurri, aut incurrendam
esse.</P>
<P>  Ex hac regula colligitur, ignorantiam p&#x0153;næ ir-<marginalia>113</marginalia>
regularitatis non excusare eiusdem p&#x0153;næ reat&#x0169;:<marginalia>Corol.</marginalia>
latè Couarruuias suprà contra multos (vt ipse ait)
iurisperitos. Ratio est, quia ignorantia p&#x0153;næ, quā-
tumcumque sit amens, non excusat à culpa, vt cō-
stat: quia vt lex obliget, non requiritur adiectio
p&#x0153;næ, ergo nec à p&#x0153;na: quia non cessante causa,
non cessat effectus, & quia illa ignorantia ad sum-
mum facit, vt illa p&#x0153;na non sit voluntaria: hoc
autem nihil refert, quia p&#x0153;na potius postulat, vt
inuol&#x0169;taria sit. Sic Deus punit æterna p&#x0153;na, etiam
eos qui ignorabunt eam peccatis suis deberi, &
ab hominibus suspenditur latro, etiam qui p&#x0153;-<-P>@@

<-P>nam ignorauit.</P>
<P>  Dixi regulariter propter censuras, præsertim
excommunicationis, de quibus est magna contro-
uersia, an ignorantia censuræ ex cuset illam, quam
nolumus nunc definire, nam ratio contumaciæ
requisitæ potest ibi esse specialis ratio.</P>
<P>  Intelligendum hoc per se: nam si ignorantia
p&#x0153;næ redundet in obligationem legis: quia ni-
mirum homo putat legem, quæ non imponit p&#x0153;-
nam grauem, non inducere grauem obligatio-
nem: ignorantia excusat culpam, ac proinde p&#x0153;-
nam.</P>
<P>  Secunda pars assertionis posita est propter quas-<marginalia>114</marginalia>
dam leges, quæ expressè addunt verbum scienter,
vel aliud æquiualens, quæ dolum requirunt (vt
Iuristæ loquuntur) vt qui temerariè hoc fecerit,
qui præsumpserit, &c. circa hanc ergo partem er-
rauit glossa cap. vlt. de offic. deleg. verbo scientes,
quæ dicit non obstante tali forma legis incurrere
p&#x0153;nam eius eum, qui ex ignorantia crassa ipsam
violat. Idem Tiraquell. tract. de p&#x0153;nis temperan-
dis c. 13. num. 22. & alij ex l. 1. ff. si mensor falsum
modum dixerit, quæ dicit, ignorantiam crassam
æquiparari dolo: ratio potest esse, quia non excu-
sat grauem culpam contra talem legem. Sed sec&#x0169;-
da pars assertionis certa est, & pro censuris neces-
saria: quam sequuntur omnes, præsertim Caieta-
nus, verbo excomm. explicando ferè singulas ex-
communicationes, & Nauarrus capite 27. pas-
sim.</P>
<P>  Probatur, quia p&#x0153;næ, vt in iure dicitur, lenien-
dæ sunt potiùs, quàm exaggerandæ, cap. p&#x0153;na de
p&#x0153;nit. dist. 1. ex simili l. ff. de p&#x0153;nis: sed quando
lex addit talia verba, ipsamet moderatur p&#x0153;nam,
nec vult illam incurri, nisi pactum habeat talem
circumstantiam: ergo sine illa non incurritur.
Confirmatur, quia licet ignorantia non excuset à
culpa mortali, tamen excusat modum, & speciem
declaratoriam pacti, quam p&#x0153;na respuit, satis est,
vt excuset p&#x0153;nam, quia reuera tollit causam eius.
Ita verò est in præsenti: nam peccare ex certa scie&#x0303;-
tia est circumstantia, quæ multùm agrauat culpā,
vel iniuriam, quam grauitatem respicit lex, quan-
do illa verba addit. ergo, &c.</P>
<P>  Ita ad rationem in contrarium: ad illam verò<marginalia>Fol. 6.</marginalia>
legem respondeo, reuera, & in conscientia, &
quoad grauitatem, solam ignorantiam affectatam
æquiparari scientiæ: quia sola inducit volunta-
rium directum, notat glossa ex textu ibi satis ex-
presso, cap. nos de tempo. ord. in 6. lex ergo illa ci-
uilis intelligenda est de æquiparatione non in
culpa vel p&#x0153;na, sed in obligatione ad reparādum
damnum inde subsecutum: nam qui negligenter
vel ignoranter crassè seu notabiliter exercet mi-
nisterium suum, tenetur restituere damna secuta,
non minùs quàm si certa scientia fecisset, quod
etiam bene explicuit glossa l. in actionibus ver-
bo non etiam ff. de in litem iurando.</P>
<P>  Tertia regula, ignorantia, quæ excusat culpam
mortalem, licet non excusat venialem, excusat à
p&#x0153;na graui legis, Soto 3. iust. quæst. 1. art. 9. ad fi-
nem, Medina quæst. de necessitate seruandi ieiu-
nium: quia talis ignorantia tollit causam, & fun-
damentum talis p&#x0153;næ, quia p&#x0153;na grauis non so-
let poni per leges humanas, nisi ob culpam mor-
talem. Confirmatur, quia si ignorantia tollat rea-
tum p&#x0153;nę, licet non tollat culpam mortalem, im-
pedit p&#x0153;nā: ergo à fortiori si tollit culpam mor-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0427.jpg/>
@@1@<SE427>Disput. XV. Sectio X. 411
<duolan 2><-P>talem, tamen relinquat venialem. Confirmatur,
quia leges humanæ non solent ita punire culpas
veniales, præsertim illas, quæ non fiunt voluntate
directa; quales sunt, quæ non fiunt ex ignorantia
illa: vnde talis actus nec perfectè voluntarius, nec
perfectitius est: meritò ergo excusabit à tali p&#x0153;-
na; secus si p&#x0153;na esset leuis posita ob venialem
culpam. De hoc plura in materia de censuris, &
irreg.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO X.
Vtrum leges de soluendis tributis ad modum
p&#x0153;nalium seruandæ.</Z>
<P><INI4>D</INI4>E tributis agitur 2. 2. quæst. 62. & 63.<marginalia>115</marginalia>
Nota ex Nauarr. infrà, tributum gene-
raliter sumptum esse quemuis reddi-
tum, seu pensionem, quæ alteri ex iure
aliquo soluitur, siue ius priuatum sit, siue publi-
cum: ex vsu tamen accōmodatur significare pu-
blicam pensionem, quæ ad regis, vel Reip. sum-
ptus certa lege persoluitur: sicut etiam vectigal
& priuatum, & publicum censum significare po-
test, l. vectigalia ff. de publicanis, & vectig. cum
similibus: tamen communi vsu pro publico sumi-
tur. Reale dicitur, quod pro rebus immobilibus
de facultatibus ear&#x0169; quotannis soluitur: quomodò
decimæ Ecclesiæ possunt dici tributa realia, quā-
uis nec tributa dici soleant, nec de illis nunc disse-
ramus. Solent verò hæc tributa præcipuè solui
Regibus, & Principibus ex agris, aut terris, quæ ad
eorum substantiam illis à principio applicatæ fuê-
re: ipsi verò in emphyteusim, aut in feudum aliis
ea donarunt sub certa pensione annua, quæ in iu-
re ciuili solet canon appellari, quia certa lege &
regula præscripta erat, l. 1. C. de indict, & hæc tri-
buta, vt inquit Nauclerus, sunt maximè naturalia,
& per sese iusta, quia sunt de rebus propriis, & in
cōtractu iusto fundata. Personalia tributa dic&#x0169;tur,
quæ ratione tātùm personæ soluuntur, & vocātur
census, etiam Mat. 17. & capitationes, quæ præ-
scriptæ soluuntur, vt gabellæ, quæ soluuntur de
rebus emptis aut venditis: vectigalia de rebus, quę
transportantur, quæ dicuntur etiam pedagia, gue-
dagia, portoria, & similia: de quibus glossa capit.
super quibusdam de verb. signif. Syluester gabella
in principio, Nauarrus cap. fraternitatis à num. 41.
De his posterioribus tributis sub nomine pedagij
dicitur cap. quamquam de censibus verb. regula-
riter. esse in iure reprobata: nō quia semper iniusta
sint, sed quia solent esse suspecta. Hæc tributo-
rum varietas quoad præsens spectat, materialis
est: sumitur enim vel ex rebus super quas impo-
nuntur, vel ex fine, & causa impositionis: obliga-
tio autem eadem est in omnibus, ideò de illis ge-
neratim loquamur.</P>
<P>  His suppositis de genere, prima opinio, quæ cō-<marginalia>116</marginalia>
munior videtur, est, leges tributorum, quamuis ad
p&#x0153;nam non obligent ante condemnationem, &
exactionem, tamen ad ipsa tributa soluenda per
se, statim obligare, etiamsi nec exigātur, nec petā-
tur, sed vltrò offerenda esse, Gabriel 4. dist. 15. qu.
5. art. 2. Antoninus 2. parte tit. 1. ca. 13. Syluester
verbo gabella quæst. 8. Medina de restitut. quæst.
13. & sequentib. Castro 1. de lege p&#x0153;nali cap. 10.
versùs finem, Corduba in summa quæst. 95. ho-<-P>@@

<-P>stiensis 3. summæ tit. 1. ca. 13. de censibus §. ex qui-
bus causis, Panormitanus cum aliis in cap. inno-
uamus de censibus, Couarruuias regul. peccatum
parte 2. §. 5. num. 5. vbi ideò obligat mercatores
vendentes, ementes, & transportantes merces ad
se manifestandum, & offerendum publicanis, &
exactoribus. Fundame&#x0303;tum est, quia tribut&#x0169; non est
p&#x0153;na, sed verum debit&#x0169; fundatum in vero titulo
iustitiæ: quisquis autem tenetur soluere debitum
sine vlla coactione, vel exactione, imò licet occul
tum sit, tenetur manifestare creditori, vel soluere:
vnde Math. 17. reddite quæ sunt Cæsaris, Cæsari;
scilicet tributa, vt omnes intelligunt, & Rom. 13.
reddite omnibus debita, cui tributum, tributum,
&c. Item tributa sunt velut stipendium iustum,
quod Regi datur propter ministerium, & expen-
sas necessarias ad defendendam, & gubernandam
Remp. Dignus autem est mercenarius mercede
sua, nec alligandum os boui trituranti: eadem ra-
tione decimæ debentur, licet non petantur, quia
sunt iustum stipendium & debita sustentatio mi-
nistrorum: Rex autem est minister Dei pro Rep.
Rom. 13.</P>
<P>  Secunda opinio, leges tributorum non obliga-<marginalia>117</marginalia>
re ad solutionem antequàm rigorosè exigantur,<marginalia>2. opinio.</marginalia>
præsertim quando sunt p&#x0153;nales, vt regulariter
sunt, Angelus pedagium quæst. 6. inclinat Nauar-
ra suprà, quamuis opus illud imperfectum sit, ideò
mentem suam non satis explicuerit: idem tamen
sentit in summa cap. 17. num. 200. Primum funda-
mentum esse solet, quia hæ leges semper solent
habere adiunctam p&#x0153;nam, per quam indicatur
non imponi obligationem in conscientia ad sol-
uendum tributum: & ita Couarruuias suprà re-
fert pro hac opinione omnes dicentes, legem ci-
uilem p&#x0153;nalem non obligare in conscientia: sed
fundamentum hoc, vt iacitur, solidum non est, vt
ex superioribus patet. Addi ei potest esse pecu-
liare in his legibus, vt adiectio p&#x0153;næ sit iudicium
sublatæ obligationis in conscientia, quia solùm
obligantur homines in conscientia, ne Rex frau-
detur petens iusta sibi debita, & adiectio p&#x0153;næ
compensatur sufficienter, quicquid in bonis Regis
diminui potest: ideò subditi non obligātur ad so-
lutionem tributi, donec exigatur. Secundum fun-
damentum est, quia leges tributorum hoc modo
explicatæ, sufficiunt ad finem earum, & sunt tole-
rabiles, quod habere debent leges humanæ, & sic
tolluntur multa pericula animarum, & consuetu-
do videtur eas ita interpretari.</P>
<P>  Suppono, leges tributorum, vt præcipiunt sol-<marginalia>118</marginalia>
uere tributa, non esse p&#x0153;nales, quia tributa non
sunt p&#x0153;næ, nec supponunt culpam, quæ illis vin-
dicetur; sed sunt directiuæ, præcipientes opus
onerosum, sed iustum, & Reip. necessarium: fre-
quentius tamen imponunt p&#x0153;nam non soluenti
tributum, & ea ratione sunt p&#x0153;nales, & sequun-
tur conditiones legum p&#x0153;nalium, & ad soluen-
dam p&#x0153;nam non obligant ante condemnatio-
nem.</P>
<P>  Dico ergo primò, leges istæ natura sua specta-<marginalia>Concluf.</marginalia>
tæ obligare possunt ad solutionem tributi ante
postulationem, quia id iustè possit præcipi, & eò
ipso quòd aliud non declaratur, hoc videtur in-
tendere legislator, cùm tributum imponit: de con-
ditionibus autem ad iustam tributi impositionem
agit Soto 3. iust. quæst. 8. art. 7. Omnes ad tres re-
ducuntur, potestatem, causam, & proportionem.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0428.jpg/>
@@1@<SE428>412 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>Potestas est in Imperatore, l. 1. & 2. C. ne noua ve-
ctigalia imponantur, & l. 3. additur, nec ciuitates
habere hanc potestatem: in cap. autem innoua-
mus de censibus dicitur, solos Reges & Principes
eam habere. Idem patet in legibus Castillæ, &
Lusitaniæ. Per Principes intelligo eos, qui habe&#x0303;t
merum & mixtum imperium in temporalibus, vt
rectè insinuauit glossa cap. siquis Romi petas 24.
quæst. 3. Qui recognoscunt superiorem in tempo-
ralibus, non possunt tributa imponere, vt latè De-
cius consil. 334. breuius Rebuf. in expositione
bullæ c&#x0153;næ. Ratio esse videtur, quia potestas im-
ponendi tributa, est quid magnum, & totam Re&#x0303;p.
attingens, ideò reseruatum est gerenti curam to-
tius Reip. & habe&#x0303;ti supremam potestatem in illa,
cui soli ad hoc potestatem contulit ipsa Resp.</P>
<P>  Aliqui dicunt, Concilium generale habere hanc
potestatem, quia eam potest aliis concedere, vt si-
gnificatur cap. super quibusdam §. prætereà de
verb. signif. Dico tamen, Pontificem, quatenus
temporalis Princeps est, posse in suis terris tribu-
ta imponere, quia ibi est supremus Princeps tem-
poralis: in aliis verò regnis, quia non habet domi-
nium directum, nec temporalem iurisdictionem,
non potest directè, nec Concilium generale: si ta-
men ad spiritualem finem esset necessarium, pos-
set Pontifex; Episcopi verò non, vt patet, cap. pro-
hibemus de censib. Concilium verò in tantum
poterit in quantum fuerit à Pontifice ei constitu-
tum, vel approbatum. Potest etiam Ecclesia de-
clarare, qui Principes temporales possint tributa
imponere, & prohibere, ne alij imponant, vt fecit
Concilium Lateranense dict. cap. innouamus, &
est sensus cap. super quibusdam de verbo signif. &
singulis annis sub grauissima censura prohibetur
in bulla c&#x0153;næ.</P>
<P>  Additur verò in dict. cap. super quibusdam, non
solùm esse iusta tributa, de quibus constat esse im-
posita à Regibus, & Principibus supremis, sed etiā
illa, de quibus non constat à quo imposita sint,
modò ex consuetudine, de cuius initio non extet
memoria, soluantur, & bona fide exigantur: tunc
enim iusta præsum&#x0169;tur, & consuetudo præsertim
immemorialis inducit teceptionem, cùm habet
coniunctam bonam fidem, quæ in omni præscri-
ptione requiritur. Sed quia in dicto cap. solùm est
sermo de exactione antiqui tributi, dubium est,
an sit extendendum etiam ad potestatem impo-
ne&#x0303;di nouum tributum consuetudine pręscriptum:
nam Medina quæst. 13. affirmat, id colligens ex
dict. textu, Castro verò illo cap. 10. illius senten-
tiam reprobat; quia longè diuersum est, exigere &
imponere, nec sequitur, vt qui potest exigere pro-
pter consuetudinem, possit etiam imponere. Sed
non est hîc punctus controuersiæ: nam certum
est, ex vna consuetudine non rectè inferri aliam:
multi enim inferiores Principes exigunt licitè ali-
qua tributa, quibus tamen non licet ea imponere:
difficultas ergo est, an possit, vel debeat admitti
consuetudo imponendi tributa in eo, qui non est
Rex, aut Princeps supremus, & ratione illius iusta
sit impositio; & in hoc videtur probabilis opinio
Medinæ: primò quia si consuetudo exigendi dat
ius ad exigendum, cur consuetudo impone&#x0303;di non
dabit ius ad imponendum? cùm vtraque debeat
pręsumi habuisse iustum fundamentum. Secundò,
quia consuetudo solet dare priuilegium, & iuris-
dictionem; ergo potest vtrumque dare quoad im-<-P>@@

<-P>positionem tributi. Tertiò, quia inferior Princeps,
vel Resp. potest imponere tributum de consensu
Regis, vt constat ex legibus statim citādis, sed vbi
est talis cōsuetudo, Rex præbet tacitum, & virtua-
lem consensum, ergo: &c. Nihilominus etiam in
hoc censeo probabiliorem sententiam Castri: nā
in primis iure Canonico simpliciter damnantur
omnes, qui tributa impon&#x0169;t pręter Reges & Prin-
cipes, in dict. cap. innouamus, vbi nulla fit exce-
ptio, in alio verò cap. super quibusdam damnan-
tur omnia tributa, quæ ab inferioribus imponun-
tur, vel exiguntur, & solùm fit exceptio eorum,
quæ immemoriali consuetudine recepta sunt: quæ
exceptio firmat regulam in contrarium, vt nulla
noua tributa possint esse legitima, nisi auctoritate
suprema sint imposita: ergo contra hoc nulla cō-
suetudo potest præualere.</P>
<P>  Secundò, quia quod est proprium, & intrinse-
cum supremæ potestatis, non potest ab aliquo
subdito consuetudine præscribi, Panormitanus ca.
cùm nobis de rescriptis, & alij communiter, quos
refert, & sequitur Couarruuias regul. possessor
parte 2. §. 2. n. 8. & in practi. ca. 4. & per se est valde
consentaneum rationi, quia nec potest præscribi
actus sine potestate, nec potestas suprema potest
præscribi manente Rege, vbi illa resi det: Sed im-
ponere tributa est actus maximè proprius, & in-
trinsecus supremæ potestatis, vt colligitur ex di-
cto cap. innouamus, & cap. tributum 23. qu. 8. &
ex l. 2. C. noua vectigalia ff. de publicanis, & vecti-
galibus, & exlib. 2. ordina. Lusitaniæ titul. 45. & ex
legibus Castellæ parte 2. tit. 1. & l. 2. tit. 7. l. 9. p. 5.
vbi glossa dicit, hoc esse de reseruatis Principi: &
hoc etiam probant rationes, quibus ostendimus
id pertinere ad Reges. Accedit, quòd res est gra-
uissima, in qua iustitiam seruare difficile est, vt vi-
debimus: & facilè vergere potest in graue dam-
num communitatis, præsertim pauperum, quibus
facilè iniusta grauamina, & onera imponuntur: &
aliunde numquam potest esse necessarium, vt talis
impositio fiat sine eo ad quem pertineat suprema
cura Reip. ergo ius ad talem actum numquam po-
test cōsuetudine præscribi. Quocircà licet in par-
ticulari actu possit Rex examinata causa, & ratio-
ne, dare facultatem ciuitati, aut cōmunitati, &c. vt
in terra sua ponat aliquod tribut&#x0169;: tamen generale
priuilegium absolutè, ex suo arbitrio illud impo-
nendi non videtur posse concedere: quia esset cō-
tra commune bonum, & valde repugnans suæ po-
testati supremæ, & curæ boni communis, quam
ex officio habere debet. Ideò tale priuilegium,
aut ius multominus potest consuetudine præ-
scribi.</P>
<P>  Secunda conditio, ad iustitiam tributi necessa-<marginalia>119</marginalia>
ria est causa. Quam omnes ita declarant, vt impo-<marginalia>2. Conditio.</marginalia>
natur propter bonum commune, non priuatum
Principis. In hoc duo distingue; vnum est, quod
debetur Principi ratione sui muneris, & laboris:
quod dici potest pertinere ad vtilitatem eius; nam
datur in substentatione&#x0303;, & quasi stipendi&#x0169;. Ob hāc
vtilitatem Principis iustè imponuntur tributa, Ro.
13. Ideò enim & tributa præstatis, minister Dei est,
quòd dicit, soluitis eius ministerium, & debet dari
Principi quantum necesse est, & eius statum decet:
& hæc vtilitas non est omninò priuata, sed com-
munis, quia ipse est persona publica, & substenta-
re illum, eiusque statum bonum commune est.
Imponuntur etiam attributa propter insurgentes<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0429.jpg/>
@@1@<SE429>Disput. XV. Sectio X. 413
<duolan 2><-P>occasiones, & causas: de his verum est, debere esse
non in commodum Principis, nec alicuius priuati,
sed communitatis. Secunda ergo causa immediata
spectanda est, vna pertinens ad personam Princi-
pis, vt talis est; alia ad communitatem. Hæc potest
esse multiplex, vna & valde communis est bellum:
ideò Augustinus 22. contra Faust. cap. 74. tributa
solui, vt habeat Rex, vnde militibus stipendia sol-
uat: alia refectio pontium, & viarum, atque ea-
rum custodia, & aliæ similes: tributum ergo ne-
quit esse iustum, nisi aliquo ex dictis modis ad
commune bonum pertineat. Nam cum onus tri-
buti communis sit, fructus etiam debet esse com-
munis, alioqui non seruaretur æquitas.</P>
<P>  Tertia conditio est, proportio scilicet ad cau-<marginalia>120</marginalia>
sam tributi, si enim plus imponatur, quàm, sit ne-<marginalia>3. Conditio.</marginalia>
cessarium ad bonum commune, ille excessus non
habet causam: vnde si causa est perpetua, tributum
potest esse perpetuum, si verò temporalis, debet
esse temporale, nisi alia æquiualens causa substi-
tuatur. Item proportio ad personas, quæ pertinet
ad iustitiam distributiuam respectu communita-
tis, redundat in commutatiuam iustitiam respectu
singulorum: non enim est iustum, vt omnes æqua-
liter soluant, sed iuxta facultatem, & conditionem
cuiusque: plus enim à diuite, quàm à paupere exi-
gendum est. Hancproportionem pertinere ad iu-
stitiam distributiuā sumitur ex D. Thoma 2. 2. qu.
63. art. 4. Hinc etiam necessaria est proportio ad
res, super quas imponitur tributum. Nam si impo-
natur super rem immobilem, non debet excedere
moderatam quantitatem consideratis fructibus
eius, & laboribus, ac expensis. Si enim tributum
quoad hoc sit nimis onerosum, planè erit iniust&#x0169;:
si autem ponatur super res mobiles, quæ vendun-
tur, vel emuntur, considerari debet, ne tales sint,
vt redundet tributum in maius onus pauperum,
miserabilium. Ideò malè audiunt illa tributa, quæ
imponuntur in rebus ad cibum, & potum maxi-
mè necessariis: quia inde maximè solent pauperes
grauari. Quamuis in hoc non possit regula assi-
gnari, sed prudentia arbitrio relinquendum: te-
nentur tamen reges diligentiam adhibere, vt hæc
conditio quoad fieri possit, seruetur.</P>
<P>  Quacumque harum conditionum deficiente
lex non obligabit, saltem quoad excessum tributi:
malum enim ex quocumque defectu: & quando<marginalia>Malum ex|quocumque|defectu.</marginalia>
Rex est tyrannus in possessione, non solùm potest
non solui tributum: sed etiam negari, & defendi,
si possit, vel alia via occulta compensari. Idem est,
si personæ sint exemptæ, licet ille sit verus Rex:
quia in hoc non sunt ei subditæ: vt personæ Eccle-
siasticæ, quæ non tenentur tributa soluere, nisi de
licentia Pōtificis eis imponātur. Quomodò autem
in multis prouinciis, & regnis huiusmodi vectiga-
lia à personis Ecclesiasticis exigātur, mihi non cō-
stat: & Nauar. ait esse excōmunicatos omnes, qui
illa exigunt. Ego solùm assero, Ecclesiasticos non
teneri ad solutionem: ideò non peccare, si quibus
poteuerint mediis subterfugiant, modò absint frau-
des, periuria, &c. quamuis si in aliquo casu hæc,
& similia adsint, non proptereà manebit obliga-
tio restituendi: quia actio non fuit iniusta. Idem
quoties constiterit tributum esse iniustum.</P>
<P>  Contingere autem potest, singula tributa per
se spectata esse iusta, & multitudinem esse iniustā,
quia excedit moralem facultatem subditorum, vel
causam, & redundat in commune detrimentum:<-P>@@

<-P>vnde in quolibet per se spectato potest subditus
se indemnem seruare, & compensare quod malè
ab illo exactum est in eodem, vel alio tributo.</P>
<P>  Difficillimum aute&#x0303; est iudicare, iniust&#x0169; esse tri-
butum à legitimo principe subditis non exemptis:
quia non possunt priuati omnes iudicare de causa,
quæ principem mouit ad impone&#x0303;dum tributum:
sæpe enim est occulta, & iusta: sæpe etiam videri
potest cessasse, quia temporalis erat, vel certè quia
non mandatur executioni, prout statum, vel pro-
missum erat, & nihilominus tribut&#x0169; non statim est
iniust&#x0169;, vel quia alia causa exorta est: vel quia Prin-
ceps aliis actionibus, vel oneribus vexatus cogitur
cessare ab vno opere, vt aliud magis vrgens effi-
ciatur. Deinde ex defectu solius distributionis dif-
ficile est damnare tributum, tum quia vix consta-
re potest de forma distribuendi, quando tributum
in aliqua materia simpliciter imponitur, & acci-
dentarium est ab illis, vel illis vendi, aut emi: tum
etiam, quia si quid maioris oneris redundet in
quasdam personas ex aliquo tributo, solet per
alia compensari, vt augendo pretia aliarum rer&#x0169;.
Vnde sola incertitudo causæ, & aliarum conditio-
num ad iustitiam tributi requisitarum non satis
est, vt cesset obligatio soluendi tributum, quia co-
gnitio hor&#x0169; non pertinet ad personas omnes par-
ticulares, & Princeps, qui habet prudentiam vni-
uersalem, multis iustis rationibus moueri potest,
quæ non facilè possunt cæteris innotescere: vnde
dico, dubium merè negatiuum per se non satis esse
ad excusandum à solutione tributi. Sæpe enim
fundatur in sola ignorātia rationum vel conditio-
n&#x0169; tributi, quæ satis non est ob rationem factam,
& quia in dubio præsumitur pro Principe, nisi
aliàs constet esse tyrannum: & aliàs populares ho-
mines obligari non poterunt: quia ex se semper
dub itabunt, nisi in fide maiorum fundentur.</P>
<P>  Dico secundò, impositioni tributi adiungi po-<marginalia>121</marginalia>
test p&#x0153;na cōtra non soluentes intra certum tem-<marginalia>2. Conclusio.</marginalia>
pus, etiam si non petantur, quæ p&#x0153;na non auferet
obligationem soluendi tributum, vt ex superiori-
bus constat. P&#x0153;na non tollit obligationem in cō-
scientia in aliis legibus: ergo nec in istis. Declara-
tur, quia tributum, & p&#x0153;na ob diuersos fines im-
ponuntur, tributum per se ob bonum commune,
p&#x0153;na quasi per accidens ratione culpæ, & in vin-
dictam eius: ergo licet tributum sit iustum, & om-
ninò adæquatum fini, nihilominus manente inte-
gra obligatione eius potest iustè superaddi p&#x0153;na
ratione noui debiti, vel reatus: sicut in contracti-
bus habentibus adiunctam p&#x0153;nam præter obli-
gationem seruandi contractum & restituendi dā-
n&#x0169; ex violatione secut&#x0169;, est obligatio ad p&#x0153;nam.</P>
<P>  Potest autem lex ita poni, vt non obliget in cō-
scientia ad soluendum tributum, donec à mini stris
Principis petatur. Quod duobus modis facilè in-
telliges: primò, si hæc sit voluntas Principis suffi-
cienter explicata, & tunc lex solùm obligabit ad
non resistendum, nec fraude negandum, non ta-
men ad offerendum tributum, antequàm petatur.
Secundò ex necessitate quadam, & veluti natura-
liter annexa alicui tributo: vt si per se spectatum
nimis graue, & onerosum sit: adiuncta verò illa
moderatione sit iustum. Et hoc posterius censent
multi ex citatis, qui ex grauitate aliquorum tri-
butorum inferuntur, leges eorum non obligare in
conscientia ad soluendum, donec exigantur.</P>
<P>  Bene etiam posset lex obligare in conscientia<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0430.jpg/>
@@1@<SE430>414 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>ad solutionem tributi solum post sententiam, &
aliquando tributum erit nimium, & iniustum, nisi
sic soluendum sit; & tunc satis erit, illud soluere
post sententiam maximè si etiam p&#x0153;na soluenda
post sententiam, sit: vel nisi sic intelligatur sit ni-
mis rigida: ad subste&#x0303;tationem autem Regis, & ad
bella, &c. sufficiant tributa, & p&#x0153;næ sic so-
lutæ: compensatur enim occulta defraudatio ex
p&#x0153;na.</P>
<P>  Hæc de possibili: sed de facto difficilius est iu-<marginalia>122</marginalia>
dicium ferre. Duo tamen, si ad verba legum &<marginalia>Quæstio.|Conditio.</marginalia>
intentionem Principum respiciamus, leges tribu-
torum siue habeant p&#x0153;nam adiunctam, siue non,
obligāt in conscientia ad soluendum sponte tribu-
tum intra tempus præscriptum. De verbis cōstat,
quia eodem modo fer&#x0169;tur, quo aliæ leges de acti-
bus necessariis ad bonum Reip. solutio aute&#x0303; tribu-
ti ex natura sua est de numero talium actuum: de
inte&#x0303;tione autem, quia legislator semper vult obli-
gare suis verbis, quando aliud non explicat, maxi-
mè in his legibus, quia redundant in illorum vti-
litatem, & ordinantur ad soluenda debita, & quasi
stipendia ipsorum.</P>
<P>  Sæpe tamen non obligant in conscientia, nisi
ad hoc, vt tributa non negentur per vim, fraudem
vel periurium: si tamen alia via occultentur,
non manebit obligatio ad restitutione&#x0303;. Quæ sen-
tentia hodie est receptior, qua ita in praxi vtend&#x0169;
censeo, vt ante factum non consulatur, post fact&#x0169;
autem non cogantur facilè homines ad huiusmo-
di restitutionem. Obseruanda tamen primò con-
suetudo, in qua Nauar. maximam vim facit, & te-
statur esse consuetudinem valde frequentem, &
omnes confessarios doctores timoratos tollera-
re illam, neque obligare p&#x0153;nitentes ad restitutio-
nem: quia esset onus intollerabile, quæ onera vi-
tanda sunt, vbi euidens ratio non coegerit. Hic
autem non cogit, quia consuetudo habet vim
moderandi legem humanam, nec est contra le-
gem naturalem alendi: quia tributa hoc modo
soluta sufficiunt ad eor&#x0169; alimenta, & onera susten-
tanda: & ideò Principes videntur coniuere, &
fortè si aliud vellent, esset irrationabile: quia leges
debent esse tolerabiles, & moribus hominum ac-
commodatæ. Secundò considerandum, an tribu-
tum secundùm speciem suam sit nimis graue re-
spectu personarum, vel rer&#x0169;, in quibus imponitur,
verbi gratia, si pensio sit imposita super re immo-
bili, ex qua omnibus pe&#x0303;satis ægrè solui, possit: quia
homo adhibito in ea toto suo labore vix posset ex
ea substentari regulariter. Idem applica ad tributa
mercium, si tam magna sint, vt videantur Princi-
pes maiorem partem mercium, seu bonorum eo
titulo vsurpare. Ratio, quia ibi est excessus proba-
bilis vltra æquitatem iustitiæ commutatiuæ, qui
temperatur aliquomodò non cogendo subditos
ad vltroneas solutiones. Tertiò consideranda
conditio personæ: nam tributum quod in se
non est nimis graue respectu personæ, poterit esse
nimis graue ob paupertatem, vel alias cōditiones
eius, idque satis erit, vt talis persona non teneatur
soluere nisi dicto modo, non solùm ratione illa
generali, quod imperatoria excusat à restitutione,
sed speciali quòd in tributo seruari debet iustitia
distributiua, contra quā est quòd talis persona co-
gatur ad ęqualem solutionem. Princeps autem vel
minister eius, vel non potest, vel non habet curam
applicādi in particulari tributa secundùm formam<-P>@@

<-P>distributiuā, & ideo vbi ratiò eius sufficienter cō-
stiterit, applicari potest, præsertim si subditus non
sit iudex in propria, causa sed viri docti, &
prudentis consilio ducatur. Iuxta has regulas cen-
seo, hanc sententiam esse practicè probabilem &
in solutione est habenda Regis, non publicani ra-
tio, vel ministri colligentis tributa: quia ipsesu-
scepit tributa eo modo, quo debentur Regi, &
propter contractum eius cum Rege non augetur
debitum subditorum.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO XI.
Quas ob causas p&#x0153;næ à legibus, & hominibus
imponantur.</Z>
<P><INI5>R</INI5>Espondeo, tres esse causas imponen-<marginalia>123</marginalia>
di p&#x0153;nas. Vnam, vt is, qui delinquit,
corrigatur, & emendetur: alteram,
vt cæteri à similibus peccatis metu
p&#x0153;næ deterreantur, & emendentur:
tertiam, vt ei satisfiat, in quem peccatum est, Si-
mancas in Catholic. instit. tit. 46. num. 1. Sub ter-
tia comprehenditur æqualitas, seu proportio, quæ
est inter culpam & p&#x0153;nam, pertinens ad deco-
rem vniuersi, & debitam ipsi vniuerso, eiusque
auctori, vel etiam Reip. interest enim Reip. ne de-
licta maneant impunita, l. locatio §. quòd illicitè
de public. & vectig. cap. vt famæ de sent. excomm.
Quod verum est, etiam cum quis nulli est iniu-
rius, sed contra alias virtutes à iustitia distinctas
peccat.</P>
<P>  P&#x0153;na illa, quæ tendit ad solam emendationem
eius, qui peccauit, leuior, & occultior vt plurimum
esse solet: cuiusmodi est castigatio, quæ à parenti-
bus, maritis, dominis, & magistris fit: vel à præla-
tis, vt sunt patres, & ab inquisitoribus, quoties le-
niora vel præsentantium se illis peccata, occulta
p&#x0153;na puniunt, & coercent, Simancas suprà num.
2. ex l. 1. de emend. proprinquo. & l. 1. C. de emend.
seruorum, l. præceptoris ff. ad legem Aquiliam,
l. Item quæritur, §. item Iulianus, ff. loca-
ti.</P>
<P>  Ea verò p&#x0153;na, quæ ad solam punitionem ten-
dit, ad iustitiam vindicatiuam pertinet, quæ quo-
dammodò etiam est commutatiua p&#x0153;næ pro cul-
pa, & non respicit punitum indiuisibile, sed habet
latitudinem iuxta metas rectæ rationis: nam ver-
bera in vno sunt maior p&#x0153;na, quàm in alio pro-
pter dignitatem personæ: vide Scotum 4. d. 19.
Hac p&#x0153;na vindicatiuæ iniuriæ aliquando fit etiā
damni compensatio, vt cum fur cogitur restituere
rem furto ablatam, vel aliam æquiualentem: &
hoc propriè pertinet ad iustitiam commutati-
uam.</P>
<P>  Sed illa causa peruagatior est, vt vnius p&#x0153;na
metus multorum sit, nam & in Deuteron. legitur,
vt omnis Israel audiens timeat: vt audientes cæte-
ri timorem habeant: vt vniuersus Israel audiens
pertimescat: & in Prouerb. pestilente flagellato
stultus sapientior erit: mulctato pestilente sapien-
tior erit paruulus: nam dum flagellatur pestilens,
etiam innocens astutior fit, l. 1. C. ad legem Iuliam
repetundarum. Deut. 13. 19. & 21. Prouerb. 19. &
21. Vnde & p&#x0153;na vnius aliorum documentum,
doctrina, & exemplum est, Plato in Gorgia, conue-
nit, omnem, qui ab aliquo rectè punitur, vel ipsum fieri
meliorem, vtilitatemque percipere, vel cæteris exempla<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0431.jpg/>
@@1@<SE431>Disput. XV. Sectio XII. 415
<duolan 2><-P>dare, vt alij p&#x0153;nas eius conspicientes meliores ob timo-
rem efficiantur: prosunt enim aliis tamquam exempl&#x0169;,
moniment&#x0169;, & spectaculum: & Iulius Cęsar 6. de bel-
lo Gallico, vt sint reliquis documento, & magnitudine
p&#x0153;næ perterreant alios: & Seneca 1. de ira, vt om-
nium documentum sint: & qui vita nocuerunt, morte
prosint: & Cyprianus ser. de lapsis. Plectuntur qui-
dam, vt cæteri corrigantur: exempla sunt omnium, tor-
menta paucorum. Hieronymus ad Demetriadem:
vt p&#x0153;na quorumdam sit doctrina multorum. Vnde
p&#x0153;nas criminum Latini exempla, Græci paradig-
mata vocarunt. Vide Gellium, lib. 6. cap. 14. Læ-
lium lib. 6. cap. 14. Biesium lib. 2. de Rep.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO XII.
An vnus pro alio puniri possit.</Z>
<P><INI5>A</INI5>Liqui dicunt, valere statutum, quòd
vxor seruitute, vel alia p&#x0153;na punia-
tur pro culpa mariti, glossa ca. cum
homo 23. qu. 5. versic. supple: quam
frequentissimo omnium consensu
$unclear existimat Felinus capit. 2. de const.<-P>@@

<-P>Eandem glossam commendat Romanus consil.
15. & in sin gular. 128. affirmans, consuetudine, &
moribus induci posse, quòd innocens seipsum
obliget pro alterius crimine ad corporis p&#x0153;nam:
quod ipsum recipit Decius cap. 2. de const. & ele-
ganter cap. quæ in Eccclesiarum de const.</P>
<P>  Sed probabilius est, & rationi conformius, vt
docuimus tract. de peccatis, quòd innocens pro
alio non potest corporaliter puniri, ne vxor qui-
dem pro marito. Quam opinionem esse commu-
nem docet Ananias cap. 2. de delictis puerorum, Fe-
linus cap. de cognoscentes 2. de const. Couarru-
uias 2. var. cap. 8. num. 7. Vnde falsum est, quod di-
citur, l. quisquis C. ad legem Iuliam maiestatis, Fi-
lij verò eius, scilicet, qui crimen læsæ maiestatis
commisit, quibus vitam Imperatoria specialiter leni-
tate concedimus (paterno enim deberent perire suppli-
cio, in quibus paterni, hoc est, hæreditarij criminis exem-
pla metuentur, &c. Nam licet filij paterna crimina
commissuri crederentur, nullomodò licitum est
eos occidere, donec ea crimina committant, vel
aggrediantur. Alioqui etiam esset licitum alios
punire pro criminibus, quæ verisimile essent per-
petraturi.</P></duolan 2>
<Z>#(IMAGE)</Z>

@@0@<filename:W0092-0432.jpg/>
@@1@<SE432>416
#(IMAGE)
<Z><A+3>DISPVT DECIMAS EXTA,</A+3>
<A+2>DE LEGE IRRITANTE.</A+2>
#(IMAGE)</Z>
<duolan 2>------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO PRIMA.
Quid & quotuplex sit irritatio.</Z>
<P><INI9>Q</INI9>VAMVIS l. 1. C. de<marginalia>1</marginalia>
feriis dicatur, irritare esse,<marginalia>Quid sit irri-|tare, & quo-|modò fiat ir-|ritatio.</marginalia>
non ratum esse velle, vel
ostendere, vel facere: ta-
men propriè loquendo
tertium tantùm est irrita-
te. Id verò dupliciter con-
tingit, primò quidem an-
tecedenter, videlicet quā-
do lex efficit, vt si quid attentatum fuerit, irritum
& inane sit, seu factum non teneat, sitque nullius
roboris, & momenti: quomodo Ecclesia irritauit
matrimonia inter consanguineos, vel affines intra
quartum grad&#x0169;, & matrimonia clandestina, & alia
multa Sic etiam in nostro regno per l. 4. & 5. tit. 11.
partita 5. irritantur contractus minorum secun-
dum Vazq. disp. 163. num. 5. & Lessius lib. 2. ca.
17. dub. 6. præter contractus impuberum: multa
alia subiicit exempta. Secundò consequenter,
vt si contractus, qui modo est validus, rescindatur:
sic Domini irritare dicuntur vota seruorum, &<marginalia>Dominus po-|test irritare|votum serui|& pater filij.</marginalia>
parentes vota filiorum. Sic contractus, in quo fuit
deceptio vltra medietatem iusti pretij, irritandus,
& rescindendus est, vt patet l. 2. C. de rescindenda
vend. & quidem si contractus fuisset à principio
nullus, omnes fructus à principio recepti resti-
tuendi essent venditori: quando rescindendus est
à iudice, tales fructus pertinent ad emptorem, qui
solùm tenetur restituere venditori rem fructife-
ram, & interesse pecuniarum, si aliquid illis lucra-
turus erat venditor: si verò læsio, & deceptio fuit
citra medietatem iusti pretij, lex nec resistit, nec
assistit tali contractui, nec læso cōcedit actionem,
vt patet d. l. 2. C. de rescind. vend. Vtraque autem
irritatio dupliciter fieri potest, vt tradunt Doct. l.
actus legitimi ff. de reg. iur. & cap. actus legitimi
eod. tit. in 6. Videlicet explicitè, seu verbis forma-
libus, expressè illam significantibus, & implicitè,
scilicet verbis ęquiualentib. seu virtualib. Exe&#x0303;plum
implicitæ irritationis à multis ponitur in legibus,
quæ præscribunt certā formam seruandam in cō-
tractibus, testamentis, iudiciis, & aliis actionibus,
ca. sine exceptione 12. quæst. 2. & Clementina vn.
de rebus Ecclesiæ non alienandis; vbi forma præ-
scribitur in alienatione rerum Ecclesiasticarum
seruanda, cap. quia propter de electione, vbi agi-
tur de forma seruanda in electionibus. Ex quibus
legibus apparet, actum factum non seruata forma,
inualidum esse, vt communiter docent Canonistæ
cum gloss. cap. cum dilecta de rescriptis verbo ir-
ritum, Panormitanus ibi num. 4. Felin. num. 6. §.
gesta contra formam, & c. quia in Ecclesiarum de
const. idem Panormitanus, & alij cap. nulli de re-<-P>@@

<-P>bus Eccles. non alienandis. Decius consil. 261. nu.
2. & 4. to. 1. consiliorum, Tiraquellus l. si vnquam
§. reuertatur num. 67. & 69. C. de reuoc. donat. & l.
16. connub. gloss. 4. num. 3. plures alios referens, &
Bald. Angel. & Immola l. 1. ff. de lib. & posthu. Pa-
lac. Rubius rubrica de donat. inter virum & vxo. §.
38. num. 16. Vazquez disp. 164. cap. 3. num. 19. &
36. Ratio eorum est; quia forma, si sit substantia-<marginalia>Forma estquæ|dat esse rei.</marginalia>
les, dat esse rei, 8. met. cap. 4. tex. 12. ideò illa non
concurrente non ponitur res: lex autem interdum
formam constituit moraliter, vt eam efficiat sub-
stantialem: ideóque illa forma deficiente, actio
est nulla; sic in dicto cap. cum dilecta de rescriptis
formam mandati excedentibus, &c. Et in ca. vlt.
de rest. spoliat. irritus censetur actus, quia modus
seruatus non fuit: ille enim modus ad formam
substantialem pertinebat. Idem sumitur ex c. exa-
minata, de confir. vtilium ca. tua de his, quæ fiunt
à prælato cap. sine exceptione 12. quæst. 2. l. cum is
§. si prætor ff. de transact. l. diligenter ff. mandati,
l. Iulianus §. siquis rem ff. ad exhibendum, l. si quis
§. quædam ff. ad legem falcid. l. 1. §. si quis ita inter-
roget ff. de verb. oblig. & ex c. venerabili de officio
delegati, ibi, quia contra mandati nostri tenorem,
&c. Cassauimus, vbi glossa exponit, idest, cassum
declarauimus: cassare enim aliquando est, actum,
licet anteà esset validus, nullum efficere, gloss. in c.
proposuit de concess. prębendæ, & sic accipitur c.
accedens 1. verbo cassauimus, vt lite non conte-
stata, quidquid dicat Bernar. ibi, quem reiicit Pra-
teius in lexico iuris, ver. cassare. Aliquando verò
eum, qui iam nullus erat, nullum declarare, Felin.
cap. ex parte de testibus: & ita accipitur cap. cum
dilectus, ad finem de electio. vt notat glossa ibi, &
Prateius. Similiter sumitur in Nouella 7. vt notat
Accursius l. & eleganter versi. Si in hoc ipso ff. de
dolo. Sed quando defectus formæ actum reddat
nullum, latè inferius docebimus: & deinceps quā-
do aliud non exprimemus, nomine legis irritan-
tis. antecedenter irritantem intelligemus.</P>
<P>  Triplex est autem lex antecedenter irritās, quæ-<marginalia>2</marginalia>
dam purè moralis, seu directiua: alia p&#x0153;nalis: alia<marginalia>Lex antece-|denter irritās|triplex.</marginalia>
fauorabilis. Aliquādo enim lex irritat act&#x0169; pręcisè
propter bon&#x0169; cōmune, vt quæ irritat matrimoni&#x0169;
clericor&#x0169;, vel religiosor&#x0169;, vel inter cōsanguineos,
aut affines. Aliquando verò irritat actum in p&#x0153;nā
alicuius delicti, vt in ca. si religiosus de electione
in 6. ibi & in p&#x0153;nam præsumptionis ipsius ralis
electio omninò viribus euacuetur: & cap. dispen-
dia de rescriptis in 6. ibi simili p&#x0153;na, si contra hoc
fecerit, puniendus, & cùm sermo præcesserat de
irritatione quadam. Simile exemplum est in l. Se-
natus ff. de contrahenda emptione. Interd&#x0169; deni-
que irritatio fit in fauote&#x0303; alicuius. vt cùm irritatur
professio minoris sedecim annorum, & iura ciui-
lia irritant aliquos contractus minorum in fauo-
rem ipsorum.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0433.jpg/>
@@1@<SE433>Disput. XVI. Sectio III. 417
<duolan 2>------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO II.
An lex irritans sit p&#x0153;nalis necne.</Z>
<P><INI5>H</INI5>Anc quæstionem attigit Innoc. cap.<marginalia>3</marginalia>
si verè de sent. excomm. num. 2. La-
tiùs Panormitanus cap. cognoscen-
tes de constitut. num. 5. vbi plures
refert, Felin. num. 3.</P>
<P>  Respondeo ex dictis, interdum legem irritato-
riam esse p&#x0153;nalem, interdum verò non: vt in alie-
natione rerum Ecclesiasticarum facta contra iuris
dispositionem, cap. fin. de rebus Eccles. non alie-
nan. Quæ irritatur, non in p&#x0153;nam, sed in com-
mune bonum: idem est de irritatione matrimo-
nij clandestini, vel contracti intra gradus prohi-
bitos. Sic irregularitas aliquando est p&#x0153;na, ali-
quando verò non. Et ita conciliantur variæ sen-
tentiæ, & iura quæ Felin. refert. Nam gloss. verbo
processus cap. decet §. ordinarij de immun. Ec-
cles. lib. 6. & Bartholus l. turpia Princ. & Iason nu.
2. ff. de lega. 1. & Ioannes Gutier. de iuram. confir-
mator. part. 1. c. 14. nu. 12. affirmant esse p&#x0153;nalem
ex l. senatus ff. de contrah. empt. l. turpia ff. de le-
ga. 1. l. fin. C. de fide instrum. cap. super litteris, de
rescrip. cap. cum secundum Apostolum de præb.
cap. dispendia de rescrip. in 6. cap. si religiosus de
elect. in 6. c. decenter 89. d. alij melius dicunt, non
semper esse p&#x0153;nalem, Ioannes Andreas cap. fin. de
elect. in 6. & reg. odia de reg. iu. in 6. innoc. Panor.
& Felin. suprà, Bald. l. non dubium num. 5. cap. de
legib. & alij, quos refert, & sequitur Sanchez tom.
1. de matrim. lib. 3. disp. 4. num. 9. & Felin. sup. ver-
sicul. retractatio actus, & vniuersè Pann. Felin.
& Sanchez suprà, & Burgos de Paza ad l. 3. Tauri
num. 1482. Matienzo ad l. 1. glos. 10. num. 35. tit. 4.
lib. 5. nouæ compil. Azebed. ad l. 1. nu. 13. tit. 5. lib. 5.
eiusdem compilat. & alij, quos Matienzo suprà
refert, arbitrantur legem, quæ ob formam non
seruatam actum infirmat, non esse p&#x0153;nalem, &
quamuis Sapia ad Panormitan. supra ver. nullitas
contrarium existimet ex l. fin. C. de liberis præte-
ritis: vbi infirmatio actus propter defectum so-
lemnitatis p&#x0153;na appellatur, tamen ibi hoc non
habetur: & licet haberetur, tamen non esset cōtra
citatos, quia illi non contendunt, legem, quæ ob
formam non seruatam act&#x0169; infirmat, nullomodo
esse p&#x0153;nalem, sed non esse purè p&#x0153;nalem: vnde
etiamsi actus fiat ab ignorāte, esse irritum, ac pro-
inde tali lege ignorantes quoque affici, vt plures
doctores affirmant, quos recenset Sanchez tom. 1.
de matrim. lib. 3. disp. 17. numer. 10. de quo sta-
tim.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO III.
An ignorantia legis irritantis impediat proprium
eius effectum, seu irritationem.</Z>
<P><INI3>D</INI3>E hac re agunt Canonistæ ca. 2. de const.<marginalia>4</marginalia>
pręsertim Decius, & Felin. Nauar. cap. 23.
num. 44. Sanchez tom. 1. de matrim. lib.
3. disp. 17. num. 10. communis resolutio est, non
impedire. Sed respondeo, quando lex irritans est
directiua, & moralis, operatur suum effectum im-
pediendo valorem actus, etiam si per ignorantiam
inuincibilem fiat, vt patet cap. 1. de concessione<-P>@@

<-P>prębendæ, cap. dudum, & cap. quoddam eod. titul.
in 6. estque manifestum exemplum in matrimo-
nio nunc contracto sine parocho, aut testibus,
vbi Concil. Trid. promulgatum, & receptum est:
quatumuis enim per ignorātiam fiat, erit nullum:
collatio Ecclesiastici beneficij facta ignoranti cō-
uentionem aliorum simoniacam, est nulla, vt li-
quet cap. ex insinuatione, & cap. nobis fuit, de
simonia. Ratio est, quia lex per se irritat illum
actum sine vllo ordine ad conscientiam operātis:
vnde licet ignorātia impediat culpam, non impe-
dit nullitatem actus. Quando verò irritatio est pu-
ra p&#x0153;na, per ignorantiam inuincibilem impedi-
tur, quia ignorantia inculpabilis excusat à p&#x0153;na,
vt etiam in irregularitate p&#x0153;nali contingit.</P>
<P>  Interdum tamen lex ita detestatur aliquod fa-
ctum, vt in odium illius, & p&#x0153;nam alterius perso-
næ irritet illum, etiamsi persona, de cuius vtilitate
agitur, propter bonam fidem à culpa excusetur, vt
in consecutione beneficij Symoniaca ex parte dā-
tis, cum ignorantia inuincibili ex parte reci-
pientis.</P>
<P>  De irritatione autem fauorabili dubitari potest,<marginalia>5</marginalia>
an per ignorantiam impediatur: & ratio dubitan-<marginalia>Dub.</marginalia>
di est; quia beneficium non confertur in inuitum:
ignorantia autem illa causat inuoluntarium. Re-
spondeo tamen, in eo casu actum esse irritum, vt
patet in professione facta per ignorantiam ante<marginalia>Professio fa-|cta per igno-|rantiam ante|16. ann&#x0169; nul-|la est.</marginalia>
decimum sextum annum: nam sine dubio nulla
est, non tantum nunc quādo Nouitius in hoc non
potest cedere iuri suo; sed etiam quando poterat
renuntiare anno nouitiatus, seu probationis: quia
etiam hîc lex intendit istum effectum sine ordine
ad conscientiam operantis: & quāuis hîc sit fauor
eius, interdum superior potest effectum fauorabi-
lem inducere etiam in inuitum, & repugnantem:
sic enim inuitus potest absolui ab excommunica-<marginalia>Inuitus potest|absolui.</marginalia>
tione, & aliis ce&#x0303;suris, & dispensari in irregularita-
tibus, &c. & quāuis interdum concedatur subdito
facultas cedendi fauori sibi concesso per legem,
tamen ad hoc etiam requiritur scientia: vnde etiā
in ignorante ista lex fauorabilis locum habet, ma-
ximè cùm illa ignorantia non faciat inuitum, &
inuoluntarium, sed non voluntarium positiuè: qui
autem non reiicit fauore&#x0303;, licet non velit positiuè
ill&#x0169;, non priuatur illo, secus si expressè velit fauori
renuntiare, & ille esset fauor merè priuatus. Nam
quando lex inducit effectum in fauorem merè pri-
uatum, includit conditionem, nisi ipse velit fauori
renuntiare, vt disp. de lege concedente priuilegi&#x0169;
dicemus, & est expressum in cap. ad Apostolicam
de regularibus, & sumitur ex cap. tuis de testibus;
vbi testimonium latum sine iuramento, si partes
renuntient iuri suo, validum esse perhibetur: & in-
de etiam orta est alia regula, quæ à iurisperitis as-
signatur, quando lex annullat actum in fauorem
alicuius, si id cedat in dispendium eius, impediri
effectum. Notat Felin. dict. cap. tuis, cum Romano
consil. 32. & sumitur ex l. 2. dicente, alienationem
factam à pupillo sine auctoritate tutoris, quamuis
annulletur per ius, si tamen cedat in vtilitatem pu-
pilli, posse & debere, substentari: sic etiam con-
tractus factus à religioso sine licentia prælati per<marginalia>Quod in fauo-|rem alicuius|introductum|est, non debet|in dispendium|eius retorque-|ri.</marginalia>
se irritatur: tamen quia ille est fauor religionis, si
cedat in vtilitatem eius, valet, Nauar. cōmentario
2. de regularibus n. 32. sumitq; hoc principium ex
reg. 61. iuris in 6. Quod in fauorem alicuius intro-
ductum est, non debet in eius dispendium re-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0434.jpg/>
@@1@<SE434>418 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>torqueri. Ratio sumitur vel ex præsumpta mente
legislatoris, vel quia tunc cessat finis legis: non tā-
tùm negatiuè, sed etiam contrariè, & ideò cessat
effectus legis.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO IIII.
Vtrum lex humana possit actus aliàs legitimos
irritare.</Z>
<P><INI5>R</INI5>Espondeo, posse, vt docent Vazquez<marginalia>6</marginalia>
lisp. 163. c. 1. Sanchez to. 1. de matr.
ib. 3. disp. 4. num. 3. plures alios refe-
rens, Ferdin. Mendo. lib. de pactis ca.
4. num. 37. Couarr. infrà, & constat
ex textibus citatis & citandis, præsertim ex Trid.
sect. 24. cap. 1. de reform. vbi irritatum est matri-
monium Clandestinum quod antea validum erat,
& licet ante decretum multi sentirent, irritari non
posse, tamen post decretum omnes acquieuerunt:
neque id difficile videri debuit, cum in iure anti-
quo innumeri anteà essent casus, in quibus varia
personarum genera ob delictum vel ratione con-
sanguinitatis, vel affinitatis, vel alia simili facta
fuerint inhabilia ad contrahendum: sicut etiam
iure ciuili aliqui contractus sunt irriti & nulli, &
aliquæ donationes, ac dispositiones in testamen-
tis, & extra illa. Vide cap. non debet de consang.
vbi irritatur matrimonium contractum in gradi-
bus prohibitis, & Trid. ses. 15. de regul. ca. 15. vbi
irritatur professio facta ante 16. annum, & ca. 16.
ren&#x0169;tiatio facta à Nouitio aliter quàm ibi præscri-
bitur. Vide etiam ca. fin. de reb. Eccl. non alien. &
Clem. 2. eod. tit. & l. 1. cum aliis ff. ad senatusc. Ma-
cedonian. & l. inter cætera ff. de liberis & posthu-
mis, & l. 1. ff. de iniust. rupt. & l. non dubium cap. de
legibus. Probat autem Couar, hanc cōmunem sen-
tentiam in cap. quamuis pactum parte 2. §. 4. nu. 6.
quia quamuis lex humana non possit ius naturale
tollere quoad principia nec quoad conditiones,
quæ ex illis necessariò colliguntur, quales sunt
præcepta decalogi; tamen quoad conditiones, quę
ex principiis necessariò non oriuntur, frequen-
tius disponunt leges humanæ prout in vtilitatem
vniuersalem cedere possunt: ergo si lex est iusta, &
illa resistat alicui contractui reddet illum, nullum,
licet stando in iure naturæ validus esset. Sed iam
superius vidimus, lege positiua ius naturale ab-
rogari, aut dispensari non posse, etiam quoad con-
ditiones, quæ non necessariò ex principiis naturæ
deducantur.</P>
<P>  Melius ergo probatur hæc veritas, quia lex po-
sitiua potest addere iuri naturali præcipiendo, aut
prohibendo quod iure naturali præceptum, vel
prohibitum non est: ergo etiam irritando quod
iure naturali irritum non est, eodem num. 12. est
de vtroque, cum vtrumque possit communi bono
expedire. Aliam rationem adducit Lessius lib. 2. c.
17. dub. 6. quia contrahentes possunt constituere
certas formulas, & conditiones, sine quibus eor&#x0169;
contractus in posterum non valeant, nec obliga-
tionem naturalem possint inducere: ergo & Resp.
quæ illis superior est: & principes, in quos Resp.
potestatem transtulit, multoque magis principes
Ecclesiæ in iis, quę ipsorum gubernationi subsunt,
quia potestatem à Christo habent supremo om-
nium domino. Quod verò dicitur, l. in re manda-<-P>@@

<-P>ta, cap. mandati, propriæ vnius cuiusque rei quili-
bet est moderator, & arbiter, intelligitur cum sub-
ordinatione ad gubernatores Reip.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO V.
An irritare actus aliquos sit proprium legis humanæ:
an verò legi diuinæ, naturali, ac positiuæ
conueniat.</Z>
<P><INI4>R</INI4>Espondeo, non esse proprium iuris hu-<marginalia>7</marginalia>
mani irritare aliquos actus: nam etiam
iuri naturę competit, sic tract. de volun-
tario cum multis docuimus, contractus,
& vota vi, metu, vel dolo facta inualida esse iure
naturæ, & secundum matrimonium factum vi-
uente primo cōiuge iure naturæ nullum est: idem
est de matrimonio inter patrem & filiam, matrem<marginalia>Secund&#x0169; ma-|trimonium fa|ctum viuente|coniuge null&#x0169;|est iure natu-|ræ.</marginalia>
& filium, fratrem & sororem secundum veriorem
opinionem, & de aliis multis, & de contractu vsu-
rario quantùm ad auctarium, seu accessionem vsu-
rariam; & de omni cōtractu iniusto quoad exces-
sum pretij, vt in materia de vsuris docuimus. Non
tamen omnis actus prohibitus iure naturæ est eo-
dem iure nullus: Nam ius naturæ prohibet con-
trahere matrimonium post votum castitatis, sal-
tem cum animo, vel periculo consummandi, aut
inscia vxore: tamen tale matrimonium validum
est: cap. nuptiarum 27. quæst. 1. idem est de matri-
monio post sponsalia cum altera, & de venditio-
ne rei facta vni, postquā promissa, vel etiam ven-
dita, sed non tradita est alteri, nec subiecta pericu-
lo ipsius: & de ve&#x0303;ditione rei vltra iustum pretium,
quod valet, licet excessus sit restituendus. Idem
docent multi de matrimonio inter fratrem & so-
rorem, scilicet iure naturæ esse prohibitum, non
tamen irritum, & de aliis nonnullis matrimoniis
idem opinantur, vt in materia de matrimonio vi-
dimus.</P>
<P>  Ad discernendum autem quando acta contra<marginalia>Matrimoni&#x0169;|inter fratrem|& sorore&#x0303; iure|naturæ est pro|hibitum, non|tame&#x0303; irritum.</marginalia>
ius naturæ sint, vel non sint irrita, sit prima regu-
la, quando actus prohibetur iure naturæ ob defe-
ctum potestatis moralis, vel materiæ incapacita-
tem, irritus est eodem iure, vt in secundo matri-
monio, & in secunda venditione facta post pri-
mam cum traditione, & in donatione rei iam do-
natæ, & traditæ: in his enim euentibus est defe-
ctus potestatis, quam prior actus abstulit. Idem in
contractu, vel voto facto propter vim, metum, vel
dolum grauem: quia iure naturæ homo est inha-
bilis ad sic transferendum dominium, vel se obli-
gandum: idem est in matrimonio inter consan-
guineos in primo gradu, salte&#x0303; lineæ rectæ. Sec&#x0169;da
regula à nōnullis traditur, quando actus prohibe-
tur propter indecentiam, & turpitudinem in eo
semper manentem, vel quæ caussam habet perpe-
tuam, irritus est iure naturæ. Hæc regula sumitur
à simili ex glossa, cap. vides d. 10. Decio cap. 2. de
testibus, & aliis quos refert Couarr. 2. quæst. cap.
6. in principio num. 6. Sed male colligitur ex l. si
stipulor ff. de verb. obliga. quod leges, inquit,
prohibent, si perpetuam causam seruaturum est,
cessat obligatio: veluti si sororem nupturam sibi
aliquis stipuletur, nam ibi non dicitur actum pro-
hibitum iure naturæ esse eodem iure nullum, sed
promissionem, seu stipulationem talis actus: quia
cadit super materiam prohibitam, & ideò glossa
ibi interpretatur, talem promissionem iure naturæ<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0435.jpg/>
@@1@<SE435>Disput. XV. Sectio VI. 419
<duolan 2><-P>esse inualidam, & idem esset, si caderet super ma-
teriam prohibitam iure humano, non etiam ad te&#x0303;-
pus: vnde ibidem subiungit textus: quamquam
etiamsi non sit perpetua causa, vt recidat (idest ac-
cidat) in sorore adoptiua idem dicendum sit: quia
statim contra mores sit. Deinde regula videtur
falsa: nam multa sunt prohibita iure naturæ pro-
pter indece&#x0303;tiam, & turpitudinem perpetuam, quæ
tamen facta tenent, vt venditio secunda post pri-
mam sine traditione, vel promissionem factam al-
teri, & matrimonium c&#x0169; vna post sponsalia c&#x0169; al-
tera, vel post iustam prælati, aut principis prohibi-
tionem: præterea iurisperiti non solùm loquun-
tur de actu prohibito iure naturæ, sed etiam iure
positiuo, de quo posterius disputabimus, & istam
regulam latiùs examinabimus: nunc eam vt fal-
sam relinquamus.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO VI.
Vtrum lex irritans inducat obligationem aliquam
in conscientia.</Z>
<P><INI4>D</INI4>Ico primò, quando lex irritat aliquem<marginalia>8</marginalia>
actum, quem simul prohibet, obligat in<marginalia>1. Con.|Cum lex irri-|tat, & prohi-|bet act&#x0169; que&#x0303;-|dam, obligat|ad abstinend&#x0169;|ab illo.</marginalia>
conscientia ad abstinendum à tali actu,
vt constat: potest tamen illum irritare
sine vlla prohibitione: Sic natura, vel Ecclesia ir-
ritat matrimonia, & vota, saltem solemnia metu
graui facta, non verò illa prohibet: non enim pec-
cat etiam qui sciens contractum esse nullum ma-
teria, contrahit metu graui extrinsecus illato, vt
in materia de matrimonio docuimus.<marginalia>2. Con.</marginalia>
<P>  Dico secundò, quando aliquis actus irritatur,
consequenter obligatur homo ad abstinendum
ab omnibus, quorum honestas ab illius actus va-
lore pendet. Hoc se ex patet, quia deficiente fun-
damento deficiunt quæ in eo præcissè fundantur,
& confirmatur, quia actus nullus nullum ius con-
fert, ergo ratione illius nihil licet quod antea non
liceret. Exemplo declaratur: nam si actus fuit in-
tentatum matrimonium, ratione illius nullus
actus est licitus, qui sine vero matrimonio licitus
esse non potest, vt copula coniugalis: secus tactus,
si saltem vim aliquam habuit sponsalium, vt in
multis casibus multi docent. Similiter si actus fuit
alienatio alicuius rei, & alienatio fuit nulla, ea res
non potest retineri tanquam propria, ab eo in que&#x0303;
alius conabatur domini&#x0169; transferre, & inde etiam
potest oriri obligatio ad restituenda damna, vel
etiam fructus vero domino, inde etiam potest re-
sultare actio in alio, qui iniuriam passus est. Vnde
falsò Rebuf. in pro&#x0153;m. const. reg. glos. 1. num. 44.
cum Panor. cap. quia plerique de immunit. Eccles.
dicit, licet contractus sit nullus, tamen rectè potest re-
tineri res in conscientia, donec declaretur nullus, nisi
fortè nullus sumatur hic pro, annullandus, vel nisi
nullitas esset dubia. Hæc etiam locum habent,
quando irritatio est in p&#x0153;nam delicti, tunc enim
propter obligationem ad faciend&#x0169; quod lex præ-
cipit, & omittendum quod prohibet, est obligatio
abstinendi ab iis, quorum honestas à valore illius
actus pendet. Sed non omnis lex irritans in p&#x0153;-
nam, irritat ante omnem iudicis sententiam, vt
superiùs vidimus. Idem quando irritatio est in fa-
uorem alicuius, si enim verè actus fuit irritus, vel
quia ille non poterat renuntiare fauori, vt cleri-
cus non potest renuntiare fauore&#x0303; fori, vel quia de<-P>@@

<-P>facto non renuntiauit, tenetur abstinere ab omni-
bus, quæ turpia s&#x0169;t, supposita inualiditate actus: si
est verò ren&#x0169;ciat, validus, quia solum irritatur sub
conditione quòd non renunciet fauori suo: quod
confirmant aliqui ex c. quāuis pactum de pactis in
6. vbi Pōtifex inquit, quāuis leges ciuiles impro-
bent pact&#x0169;, quo filia cùm nuptui traditur, ren&#x0169;tiat
hæreditati paternæ, contenta dote, nihilominus si
iuramento firmetur, seruandum esse: quod isti in-
terpretantur, quia tunc illa renuntiat dispositioni
iuris in fauorem eius factæ. Sed hoc non placet:
nam sine iuramento renuntiare posset, tamen t&#x0169;c
renuntiatio esset nulla, si est valida, non est pro-
pter ren&#x0169;tiationem, sed alia ratione: deinde illa di-
spositio non solùm est in fauorem filiæ, sed ob cō-
mune bon&#x0169;, ne mulieres quasi tenui dote cōtentæ
cogātur renuntiare hæreditati, & posteà pauperes
maneant attenta sua qualitate, ex quo alia absurda
in Rep. sequuntur. Vnde non possunt validè re-
n&#x0169;tiare, quamuis iuramentum, nisi relaxetur pro-
pter numinis reuerentiam, seruandum sit, vel certè
ius permittit renuntiationem cum iuramento fa-
ctam, & non aliter, aut certè irritat renuntiatio-
nem, in qua iuramentum non interuenit, aliàs ve-
rò non, si contractus aliquis non est ipso iure irri-
tus, sed irritandus, vt cum minori læso ob sui faci-
litatem, iustè potest contrahens retinere rem, do-
nec ab eo petatur, nisi ipse alium circumuenerit,
vt ait Rebuf. illo num. 44 cum Innoc. cap quòd si-
cut, de electio. Vnde infert, lucrati fructus ante li-
tem contestatam, l. cum fundus ff. si certum peta-
tur, l. diuus in glos. ff. de senatuscons. Syll. idem
docet Rebuf. tract. de rescis. contract. in præfa.
circa, fin. in 2. tom. ord.</P>
<P>  Addit Rebuf. num. seq. & l. siquis pro eo ff.
de fideiussor, si filius familias sine fraude mutuum
receperit, in conscientia non posse iuuari Mace-
doniani exceptione, vt ait, etiam Bartholus extra-
uag. ad reprimendum verbo, per denuntiationem.</P>
<P>  Hîc verò notandum est, eum qui scienter nulla<marginalia>9</marginalia>
necessitate coactus act&#x0169; facit inualidum, ad minus
peccare peccato otiositatis, & si interueniant ver-
ba, quibus significetur se velle facere actum vali-
dum, interuenit etiam mendacium, si verò vtatur
signis æquiuocis, vel amphibologicis, incurrit
peccatum duplicitatis, vel hypocrysis, & interd&#x0169;
peccatum mortale, quia est contra religionem, &
reuerentiam rerum sacrarum, vt cum inualidā da-
ta opera efficit confessionem propriam, vel pro-
fessionem, vel contra iustitiam, vt cum profert
sententiam nullam in detrimentum vtriusque
vel alterius litigantis, vel Reip. imò in casu illo
professionis potest interuenire iniustitia: quia
fictio illa potest esse perniciosa religioni, & simi-
liter in absolutione inualida, interuenire potest in-
iustitia, quia alter priuatur fructu confessionis de-
bito sibi iam de iustitia à sacerdote, & iniustè co-
gitur, si sciar nullitatem absolutionis, iterum ea-
dem peccata confiteri, si erant mortalia, & sacer-
dos ille non est, à quo inualidè absolutus fuit.
Ex causa autem, vt iniquas quærelas, aut vexatio-
nes alicuius rescindat, vel impediat, licitè quis po-
test facere testame&#x0303;tum inualidum defectu solem-
nitatis, vel alia ratione, & idem est de donatione:
ita dicunt aliqui viri docti, saltem tunc non esset
peccatum mortale contra iustitiam, sed veniale
peccatum mendacij, aut duplicitatis contra vera-
citatem, vel simplicitatem.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0436.jpg/>
@@1@<SE436>420 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2>------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO VII.
Vtrum lex irritans contractum, vel alium actum, obli-
get in conscientia, quando fundatur in falsa præ-
sumptione: idem de legibus non irri-
tantibus quæri potest.</Z>
<P><INI6>A</INI6>Xioma satis vulgatum Theologis,<marginalia>10</marginalia>
& iurisperitis est, legem fundatā in
præsumptione, quando reuera falsa
est, & veritati non consonat, non
obligare in conscientia, Bal. l. cum
quis C. de iuris ac facti ignor. col.
7. Iason rubrica ff. de acquiren. hæred. colum. pe-
nul. Felin. cap. 1. de constitut. num. 4. Decius ibi
colum. 8. & in capit. sicut dignum de homicid.
Couarruuias, cap. cùm esses de testam. numer. 9. &
alij referendi.</P>
<P>  In huius declaratione variant auctores, cúm-
que leges irritantes testamenta minùs solennia,
videantur fundatæ in pręsumptione, quæ aliquan-
do falsa est, nonnulli dixere tunc testamentum
minus solemne validum in conscientia esse, atque
in eo foro seruandum. Nimirum quando reuera
nulla fraus vel violentia intercessit, sed ea fuit
libera & spontanea voluntas testatoris: ita
Medin. de restitut. quæst. 23. in fine, Adrian. quod-
lib. 6. art. 2. corol. 2. Syl. hæreditas l. 3. quæst. 7. &
multi iurisperiti, quos citat Couar. suprà, num. 4.</P>
<P>  Idem eadem ratione de cōtractibus, & aliis acti-<marginalia>11</marginalia>
bus dicere debent: vnde si alienatio rei Ecclesia-<marginalia>1. Sententia.</marginalia>
sticæ facta sine solemnitate, & tractatu, reuera fa-
cta est sine fraude, & violentia, & in vtilitatem
Ecclesiæ, in conscientia valeret, etiamsi ius cano-
nicum huiusmodi contractum irritet. Hęc senten-
tia falsa est, & relicto alibi disputando, an leges
de testame&#x0303;tis vtantur verbis irritātibus ipso facto,
nunc solùm ostendam ex falsitate præsumptionis
in qua fundari videntur eiusmodi leges, non im-
pediri irritationem testamenti minùs solennis, si
reuera leges vtuntur verbis irritantibus ipso facto.
Vt certissimum est, matrimonia contracta sine
solennitate assignata à Concilio irrita esse, etiam-
si nulla fraus, nulla violentia, nihilq&#x0301;ue aliud simile
intercesserit, ob quod concilium ea matrimonia
irritauerit. Vnde explicata est prædicta propo-
sitio.</P>
<P>  Couar. illo ergo n. 9. vt ostendat, legem quæ te-<marginalia>12</marginalia>
stamentum minus solenne irritat, & videtur in<marginalia>2. Sententia.|1. dict&#x0169; Coua.|Lex fundata|in præsumptio|ne non obligat|in conscientia,|quando præ-|sumit propter|deffectum pro-|bationis legi-|timæ.</marginalia>
præsumptione fundata, vim in cōscientia habere,
etiamsi fraus, aut vis à lege præsumpta, non inter-
cesserit, inquit primò, legem fundatam in pręsum-
ptione non obligare in conscientia, quando præ-
sumit propter defectum probationis legitimæ:
tunc enim in foro interno haberi potest certitudo
actu, ideo non est locus legi: lex autem infirmans
testamentum defectu solennitatis non præsumit
fraudem defectu probationis, sed defectu solen-
nitatis, quod omninò diuersum est. Cæterum in
quo sit diuersitas, non explicat, & si eodem modo
lex præsumeret fraudem in vtroque casu, nulla es-
set ratio differentiæ.</P>
<P>  Secundò adducit aliam explicationem, & in-<marginalia>2. dict&#x0169; eius-|dem.</marginalia>
quit, præsumptionem falsitatis, & fraudis fuisse
causam impulsiuam in legibus testamentorum,
atque ideò cessante fraude, & falsitate, leges per-
manere in sua vi, vt constat ex l. 1. §. sexum ff. de<-P>@@

<-P>postulationibus: cessante enim caussa impulsiua
non cessat voluntas. Rationem verò præcipuam
hatum legum inquit, fuisse, vt vitentur fraudes.
Hæc autem (dicit ad 1. num. 9.) numquam cessat in
communi, quamuis deficiat in casu particulari. Ego
verò non satis intelligo, quomodò in legibus irri-
tantibus contractus, & testamenta minus solen-
nia, duplex illa caussa interueniat; vna impulsiua,
altera principalis, quam vocant motiuā: illa enim
caussa, vt fraudes, vel alia incommoda vitentur,
præsumptionem habet: nam si nulla fraus, vel in-
commodum timeretur, nullæ fiere&#x0303;t leges eo fine,
vt fraudes, & alia incommoda vitarentur: ergo illa
caussa motiua fundata fuit in præsumptione: præ-
ter illam autem nulla videtur alia caussa impulsi-
ua fundata in præsumptione.</P>
<P>  Anton. Gomez, l. 3. Tauri. num. 123. Burgos<marginalia>13</marginalia>
de Paz ead. l. parte 5. n. 149. existimant, huiusmodi<marginalia>3. Sententia.</marginalia>
leges nullo modo fundari in præsumptione, vel
casu incerto, sed in casu certo, & minimè dubio.
Exigunt enim certum numerum testium, vt vo-
luntas testatoris, vel contrahentis melius constet:
sed contra, nam si in testamentis minus solenni-
bus nulla fraus præsumeretur, cur tantus numerus
testium, maiorque quàm in aliis rebus requirere-
tur? Cur contractus minoris habentis curatorem,
si nulla fraus, aut deceptio præsumeretur, debe-
rent irritari, si fiant sine consensu curatoris?</P>
<P>  Quare alij existimant, eiusmodi leges semper<marginalia>14</marginalia>
fundari in aliqua præsumptione: tamen axioma<marginalia>4. Sententia.</marginalia>
illud, lex fundata in falsa præsumptione non obli-
gat, non intelligi de omni genere præsumptionis.
Duplex est præsumptio, altera qua legislator præ-<marginalia>Duplex præ-|sumptio.</marginalia>
sumit in singulis casibus, & ratione huius pręsum-
ptionis legem statuit. Hanc habuit Pontifex cap.
veniens, secundo, & c. 15. quidem de sponsalibus,
Vbi statuit, sponsalia de futuro transire in legiti-<marginalia>Sponsalia de|futuro trans-|e&#x0169;t in matri-|moni&#x0169; per co-|lam subsecu-|tam.</marginalia>
mum matrimonium per copulam subsecutam,
non quia copula sine nouo cōsensu matrimoniali,
sufficiat, sed quia, vt dixit Couar. 1. 4. ca. 4. §. 4. nu.
1. ne Ecclesia præsumat sponsos concubuisse illi-
citè, præsumit consensum legitimi matrimonij,
non solùm vt implurimum, sed in quouis casu sin-
gulari: quia non est maior ratio de vno quàm de
alio. Hanc præsumptionem appellat ibi Couarr.
num. 2. iuris, & de iure, quia scilicet ius ita præsu-
mit, & ex ea præsumptione ita aliquid statuit, vt
non admittat probationem in contrarium. An ve-
rò confessio, & probatio illius, qui pro matrimo-
nio contendit, vel illius tantùm qui contra matri-
monium agit, admittenda non sit, disputat ibi
Couarr. cùm igitur in tali casu ex præsumptione
lex aliquid statuit, illa non obligat in conscientia,
si præsumptio non subsistat: similiter mandatum
iudicis fundatum in hac præsumptione non obli-
gat. De hoc genere præsumptionis intelligitur il-
lud axioma. Quare cum aliquis accedit ad spon-
sam de futuro sine affectu coniugali, etiamsi co-
gatur cum illa habitare, si tamen aliam duxit, non
tenetur, nec potest ad illam accedere, quāuis ante
contractum cum secunda teneretur cum prima
contrahere, ratione promissionis, & damni illati.
Secunda præsumptio est, qua legislator non præ-
sumit fraudem, vel quid simile in singulis casibus,
sed quia prudenter existimat, magnam, & freque&#x0303;-
tem occasionem esse fraudi, & aliis incommodis,
legem constituit, qua huiusmodi fraudes, & in-
commoda, quoad eius fieri possit, impediat. Hæc<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0437.jpg/>
@@1@<SE437>Disput. XV. Sectio X. 421
<duolan 2><-P>præsumptio fundamentum est non solùm legis
irritantis, sed etiam præcipientis, & prohibentis:
nulla enim lex est, quæ non sit à legislatore con-
stituta ad euitandum aliquod damnum, quod eue-
nire posset in publicum detrime&#x0303;tum totius Reip.
vel certi generis personarum Reip. quod in totam
Remp. redundat si huiusmodi præsumptio sit fal-
sa, lex, quæ in ea fundatur, non obligat: quia defi-
cit ratio, quæ iustā efficiebat legem, propter quam
lata fuit contra libertatem, & permissionem na-
turalem: tamen quia hanc præsumptionem non
habebat lex in singulis casibus, sed frequentius,
etiamsi in hoc vel illo casu deficiat, si tamen vt
plurimùm vera est, illa est firmum fundamentum
legis, quia legislator iustè decernit, vt hoc vel il-
lud testamentum, in quo reuera nulla fraus inter-
cessit irritum sit propter bonum commune, quia
in aliis non rarò fraudes interuenirent, si lex de
solemnitate testamentorum non esset introducta:
eodem modo de aliis actibus aliàs legitimis irri-
tatis philosophandum est. Hæc doctrina eadem<marginalia>Cessante ra-|tione legis, in|casu particu-|lari, non ces-|sat eius dispo-|sitio, si ratio|legis nō cessat|in communi.</marginalia>
est cum asserente, cessante ratione legis in casu
particulari non cessare eius dispositionem, si ratio
legis non cessit in communi, & vt implurimum:
intelligitur enim quando legislator non præsum-
psit, aut non considerauit rationem motiuam in
omnibus casibus, quare si vt plurimùm deficiat id,
quod lex præsumpsit, aut ratio motiua legis, di-
spositio eius cessabit.</P>
<P>  Breuius fortasse & clarius diceretur, dupliciter<marginalia>15</marginalia>
legislatorem in præsumptione fundari posse: pri-<marginalia>Author.</marginalia>
mò, ita vt & iustè velle possit, & reipsa velit, le-
gem etiam c&#x0169; in aliquo casu particulari præs&#x0169;ptio
non subsistit, effectum suum habere propter bo-
num commune quod ex lege ita lata, & intellecta
resultat, & tunc etiamsi præsumptio non subsi-
stat, lex habebit effectum irritandi, vel obli gandi.
Secundò ita, vt vel iustè velle non possit, aut sal-
tem reipsa nolit habere effectum in casu particu-
lari, in quo præsumptio non subsistat: & tunc si
præsumptio non subsistat in aliquo euentu parti-
culari, licet vt plurimum subsistat, non sortietur
effectum in casu illo particulari. Quando verò vno
vel altero modo lex fundetur in præsumptione
in singulis legibus, ex variis coniecturis, & argu-
mentis iudicandum est. De materia huius sectio-
nis nonnulla alia habes ad finem sectionis nonæ
& plura diximus disp. 10. sect. 4. vide etiam Vazq.
disp. 163. cap. 2. & 3.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO VIII.
Vtrum lex humana simpliciter prohibens aliquem
actum, eo ipso illum irritet, aut quidem
addere necesse sit.</Z>
<P><INI5>C</INI5>Ommunit er iurisperiti docent, con-
tractus, & alios actus simpliciter<marginalia>16</marginalia>
prohibitos, ipso iure esse irritos, etiā-<marginalia>Sententia iu-|risp.</marginalia>
si lex expressè non dicat irritos esse,
Baldus. l. non dubium, C. de legibus
Notab. 4. Iason ead. l. col. 5. glossa & alij ibi, Sylue-
stet verbo lex quæst. 28. Angelus num. 18. Bartho-
lus illa, l. non dubium num. 38. & l. cum lex ff. de
fideiussorib. num. 4. & 6. Pan. cum aliis cap. nulli
de rebus Eccles. non alienandis, idem in cap. ad
Apostolicam de regularibus num. 11. Tiraq. re-
ferens plures l. 16. connubiali, glossa 4. nu. 5. & 6.<-P>@@

<-P>Cas. de consuetud. Burgund. rub. 4. §. 7. in tex-
tu ibi ne. Felin. cap. sicut colum. 13. de re iudicata.
Ioannes Lupi. repet. Rubricæ de donatio. inter vi-
rum & vxorem, §. 6. 8. col. 1. & 2. communiter do-
ctores, l. 1. §. si vir vxori ff. de acquirenda posse.
Azor tom. 1. lib. 5. cap. 16. quæst. 17. Grego. Lopez
l. 28. tit. 11. partita 5. gloss. 7. Matrienzo l. 1. gloss. 7.
tit. 2. lib. 5. compilationis. Couarr. cap. quamuis
pactum parte 2. §. 4. Vbi latè disputat, an ex pacto
nudo, quod est prohibitum, obligatio oriatur, &<marginalia>Contractus|cui lex resistit|nullus est.</marginalia>
num. 7. concludit, contractum, cui lex resistit, nul-
lum esse, & ex eo nullam obligationem natura-
lem oriri, contractum verò, cui lex humana neque
assistit, neque resistit, validum esse, & ex illo natu-
ralem obligationem oriri, etiamsi lex non cōcedat
actionem in foro externo. Hoc ita putauit verum
nu. 4. & 10. vt docuerit, eod. modo irritum esse cō-
tractum, si lex vtatur verbo, non potest, sicuti si vte-
retur verbo, non possit, quod notauit contra Bart.
l. cum lex ff. de fideiussoribus col. 3. asserentem,
particulam, non, præpositam verbo, possit, facere ir-
ritum contractum, præpositam verò verbo, potest,
non facere: quam differentiam meritò inanem
existimat Couarr. contractum autem simpliciter
aliqua lege prohibitum, nullum esse, etiamsi lex
non vtatur verbo expressè irritante manifestè vi-
detur probare.</P>
<P>  Primò l. non dubium, C. de legibus, vbi inter<marginalia>17</marginalia>
alia dicitur, Nullum enim pactum, nullam conuentio-<marginalia>1. Arg.</marginalia>
nem, nullum contractum inter eos valere volumus sub-
secutum, qui contrahunt lege contrahere prohibente,
quod ad omnes leg&#x0169; interpretationes tam veteres quàm
nouellas trahi generaliter imperamus, vt legislatori quod
fieri non vult, tantùm prohibuisse sufficiat, cætera quasi
expressa ex legis liceat voluntate colligere, hoc est, vt ea
quæ lege fieri prohibentur, si fuerint facta, non solùm
inutilia: sed etiam pro infectis habeantur licet legisla-
torprohibuerit tantùm, nec specialiter dixit, inutile esse
debere, quod factum est. Quæ lex canonizata est per
Gregor. Papam, lib. 7. registri indict. 2. ca. 7. & ha-
betur cap. imperiali 25, quæst. 2. vbi dicitur, impe-
riali constitutione apertè sancitum est, vt ea, quæ contra
leges fiunt, non solùm inutilia; sed etiam pro infectis
habenda sint, concordat c. vides d. 10. & c. sacrosan-
cta de electione, & l. vita ratione C. quādo prouo-
care non est necesse, vbi dicitur, dubium non est id
quod cōtra legem factum videtur, firmitatem non tene-
re, & sine appellatione posse rescindi, & l. iubemus 2. 8.
sanè, C. de sacros. Eccles. dicitur, ea quæ contra leges
fiunt pro infectis habenda sunt, & l. conditiones ff. de
conditionibus institutionum dicitur conditiones
quæ contra leges &c. testamentis sumptas pro non
scriptis haberi & perinde ac si conditio hæredita-
ti, legatoúe adiecta non esse, hæreditas legatum-
úe capitur, & reg. quæ contra, dicetur, quæ contra
ius fiunt, debent vtique pro infectis haberi.</P>
<P>  Secundò probatur, quoniam Ecclesia eo ipso,<marginalia>2. Arg.</marginalia>
quòd prohibet matrimonium in aliquo gradu cō-
sanguinitatis, vel affinitatis, ipsum irritare cense-
tur, & verè irritat semperque irritauit: & olim vs-
que ad Innoc. II. matrimonia religiosorum non
prohibebātur per verba expressè irritātia, sed sim-<marginalia>Conf.</marginalia>
pliciter prohibentia: tamen verè erant irrita: ergo
ad irritandum sufficit simplex prohibitio ex regu-
la 64. de regulis iuris in 6. vbi dicitur, quæ contra
ius fiunt, debent pro infectis haberi: & idem ferè
dicitur in l. pacta quæ contra, C. de pactis.</P>
<P>  Tertium argumentum ex capit. venientes de<-P><marginalia>3. Arg.</marginalia></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0438.jpg/>
@@1@<SE438>422 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>iureiurando, vbi dicitur non posse iuramentum
inferioris obligare contra voluntatem superioris:
idem colligitur ex ca. 2. de testibus, quod præser-
tim verum habet in contractibus, & aliis actioni-
bus, quæ sine adminiculo iuris humani validi non
sunt: nam ius non cooperatur his actibus, qui
contra legem fiunt.</P>
<P>  Quartum argumentum, ex actione pecaminosa<marginalia>4. Argum.</marginalia>
non potest aliquis consequi fructum, nec ex pec-
cato suo commodum reportare: ergo actiones
prohibitæ eo ipso sunt nullius valoris, fructus &
momenti.</P>
<P>  Quintum argumentum, in nostro regno, & in<marginalia>5. Argum.</marginalia>
iure communi sunt innumeræ leges, quæ prohi-
bent simpliciter institutionem alicuius hæredis,
vel relinquere maiorem portionem alicui, contra
quas si fiat, factum erit nullum: ergo lex simplici-
ter prohibens, etiam irritat.</P>
<P>  Contra hanc Iurisperitorum sententiam ita in-<marginalia>17</marginalia>
distinctè sumptam facit alia regula vtriusq; iuris,
multa fieri prohibentur, quæ tamen facta tenent,
cap. ad Apostolicam de regularibus, quæ etiam
multis exemplis facilè confirmari potest, nam ma-
trimonium prohibitum est habenti votum sim-
plex castitatis, tamen si fiat, validum est, cap. si vir,
cap. vouentibus, 27. dist. cap. rursus qui clerici, vel
vouentes, cap. vnico de voto in 6. & aliis iuribus,
coniugium factum temporibus ab Ecclesia inter-
dictis subsistit, vt constat ex iure de matrimonio
contracto contra interdictum Ecclesiæ: lege etiam
cauet Ecclesia, ne in diebus festis res vendantur,
tamen venditio rata est: & cap. per catechismum
de cognatione spir. in 6. præcipitur, ne matrimo-
nio copulentur, qui cognationem spiritualem cō-
trahunt per catechismum, tamen matrimonium
tenet: Ecclesiæ consecratio ab alieno Episcopo
facta, licet sit prohibita, tamen rata est, c. Episco-
pus in di&#x0153;cesi 7. q. 2. promisi me fundum venditu-
rum vni, vendidi alteri, venditio est valida, iuraui
me non reuocaturum testamentum, reuocaui, re-
uocatio estvalida. Idem patet in venditione rei,
quam Deo vouisti: in promissione facta meretri-
ci pro vsura corporis, in matrimonio contracto
post sponsalia cum alio inita. Ludi aliqui prohi-
biti sunt; tamen per illos dominium lucri trans-
fertur, vt post alios latè Lessius lib. 2. cap. 26. dub.
3. & alij inferius citandi. Professio ante annum
probationis facta olim interdicta: non tamen ir-
rita erat, dicto cap. ad Apostolicam: matrimonia
clandestina olim erant prohibita, cap. cum inhibi-
tio de clandest. despons. tamen rata fuisse definit
Trid. ses. 24. de refor. matrim. cap. 1. acceptio mu-
nerum prohibita iudici fuit, cap. statutum §. insu-
per de rescriptis in 6. tamen vt esset nulla, additum
est §. si quid autem, ad restitutionem integram
teneri nulla eorum remissione, quibus restitutio
facienda est, vllatenus profutura: & cum Sixtus
V. in quadam cōstitutione, professionem sine for-
ma ibi præscripta prohibuisset, & irritasset: Cle-
me&#x0303;s VIII. prohibitionem cōfirmauit, sed irritatio-
nem sustilit: ergo multa sunt prohibita, & non ir-
rita: quod etiam constat; nam qui habet votum
ingrediendi strictam religionem, prohibitus est
profiteri in laxiori: si tamen faciat, professio est
valida, cap. penultimo, seu post votum de regula-
ribus in 6. item prohibitum est donare vni rem al-
teri promissam, tamen donatio, si fiat, valida est;
& prohibitum est sententiam ferre sub cōditione,<-P>@@

<-P>si tamen feratur, valida est, l. 1. §. biduum ff. quādo
appellandum sit, & cap. biduum, 2. qu. 6. & multa
similia afferri possent, quæ prædicta communis
sente&#x0303;tia non negat, & videre licet apud glos. in d.
cap. quæ contra, & d. cap. vides, & in l. contra ff. de
legibus: Ideo variæ limitationes, & distinctiones
ab eius auctoribus inuentæ sunt ad explicandam
suam assertionem, & dictam l. non dubium, quas
examinare necesse est.</P>
<P>  Prima limitatio, seu explicatio est, quoties lex
prohibens fertur simpliciter, & sine adiectione
p&#x0153;næ, irritat actum: si autem p&#x0153;nā adiiciat, non
irritat, ita Syl. verbo lex, qu. 28. cum Panor. item
cum Cardin. Clem. 1. de rescriptis, & plures refert
Felinus ca. 2. de testibus. Priorem partem fundant
in d. l. non dubium, & aliis adductis pro communi
sententia: posteriorem autem in l. vltima ff. de re-
pudiis, vbi ex p&#x0153;na adiecta colligit iurisconsul-
tus, actum non esse irritum. Affertur etiam l. san-
ctio ff. de p&#x0153;nis. Ratio est, quia p&#x0153;na adiecta in-
dicat mentem legislatoris non fuisse duplici one-
re grauare subditos, scilicet & p&#x0153;na, & irri-
tatione.</P>
<P>  Sed neutra pars distinctionis placet, prima qui-<marginalia>18</marginalia>
dem propter ea, quæ adduximus contra commu-<marginalia>1. Limitatio.</marginalia>
nem sententiam, ex quibus constat, actum pro-
hibitum sine adiectione p&#x0153;næ sæpe esse validum.
Secunda verò, quia etiam sæpe actus prohibi-
tus cum adiectione p&#x0153;næ est irritus, vt notauit
Bart. l. prætor ff. de noui operis nuntiatione, num.
3. & communis, cap, 2. de testibus, & colligitur ex
l. iubemus §. sanè. C. de sacrosanctis Eccles. & ex l.
1. ff. de his quæ pro non scriptis habentur: indicat
Concil. Trid. sess. 24. c. 1. decreto de reformatione
matrimonij, vbi postquàm irritauit matrimonium
sine parocho, vel testibus contractum, iubet puni-
ri eos, qui sic contrahunt, & eadem ratione po-
tuisset addere p&#x0153;nam ipso facto incurrendam, si-
cut etiam Simonia realis sub multis p&#x0153;nis prohi-
bita est; nihilominus actus, qui per illam fit, est ir-
ritus. Idem est frequens in decretis prohibenti-
bus electiones, collationes beneficiorum, &c. Ra-
tio verò est, quia adiectio p&#x0153;næ non satis indicat
actum non irritari, si aliàs prohibitio eius ad irri-
tationem sufficeret. Probatur assumptum, primò
quia irritatio sępe non est p&#x0153;na, vt supra diximus,
& ideo licet addatur alia p&#x0153;na, non est duplex; nec
immoderata p&#x0153;na, & quamuis sit duplex onus,
sunt diuersarum rationum, & habe&#x0303;t diuersas cau-
sas, ideo meritò coni&#x0169;gi possunt; nam irritatio per
se loquendo, aut passim fit, quia expedit ad bo-
num cōmune, p&#x0153;na verò imponitur propter cul-
pam. Secundò, quia violans legem irritantem non
minus, imò per se loquendo grauius peccat, quàm
violans legem prohibentem, & non irritantem: er-
go retenta irritatione meritò potest lex adiicere
p&#x0153;nam: ergo p&#x0153;na non est indicium sufficiens,
quòd prohibe&#x0303;s non irritet, nisi in aliquo casu spe-
ciali, in quo ipse modus p&#x0153;næ supponat valorem
actus, vt planè contingit in casu illius legis vlti-
mæ, si attentè consideretur. Addunt aliqui, quan-
do prohibitio legis est p&#x0153;na alterius delicti, non
esse iudicandum irritare, nisi expressis, & euiden-
tibus verbis id declaretur: quia quantùm ad illam
prohibitione&#x0303; lex est p&#x0153;nalis, & odiosa, ideo iux-
ta regulas legis p&#x0153;nalis, vt sic est interpretanda:
quarum vna est, vt p&#x0153;na mitiori modo expona-
tur: altera, vt p&#x0153;na non incurratur ante senten-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0439.jpg/>
@@1@<SE439>Disput. XVI. Sectio VIII. 423
<duolan 2><-P>tiam, nisi in ipsa lege satis exprimatur: ergo iudi-
candum est, actum sic prohibitum non esse ipso
facto irritum.<marginalia>19.</marginalia>
<P>  Secunda limitatio, distinctio, seu explicatio est:<marginalia>2. Limitatio.</marginalia>
si causa prohibitionis temporalis sit, legem prohi-
bentem non irritare: si autem perpetua, irritare.
Prior pars probatur: quia effectus nō excedit cau-
sam, ideò solet actus restringi iuxta exigentiā cau-
sæ, l. si stipulor, ff. de verb. oblig. sic lex prohibens
matrimonium fieri certis diebus, non irritat, vt<marginalia>Causa tempo-|ralis legem|non irritat.</marginalia>
constat ex titulo de matrimonio contra interdi-
ctum Ecclesiæ: quia temporalem habet causam, &
pro cętero te&#x0303;pore est prohibitio: idem in ve&#x0303;ditio-
ne facta diebus festis, quæ illicita est, sed valida.
Posterior verò pars patet, quia t&#x0169;c maximè potest
lex irritare, cum habet causam proportionatam,
qualis est perpetua causa prohibitionis. In hac ex-
plicatione possemus primam partem acceptare,
quia fauorabilis est, & vera, quando lex solùm vti-
tur verbo prohibente: non tamen est vera ex illo
fundame&#x0303;to: quia non repugnat, caussam esse tem-
poralem, & nihilominus actum lege prohibente
irritari. Patet: nam minor ætas temporalis est, bre-
ui enim discursu te&#x0303;poris finitur: nihilominus sunt
multæ leges irritantes actus minoris. Annus pro-
bationis est temporalis causa, tamen defectus il-
lius irritat professionem. item adulterium cum fi-
de nuptiarum, & homicidi&#x0169; cum machinatione,
transitoriæ causæ sunt: tamen earum ratione sunt
leges irritantes.</P>
<P>  Dices, licet actus fieret transiens, impedimen-
tum, quod reliquit, est permanens, & perpetuum:
sed contra, quia etiamsi impedimentum sit perpe-
tuum, potest esse non dirimens, sed tantùm prohi-
bens, siue impediens. Deinde est petitio principij,
quia tale impedimentum non est ex natura rei,
sed virtute legis humanæ introductum: ergo ex
caussa temporali potest lex irritare actum & red-
dere personam perpetuò inhabilem ad illum. Et
ratio est, quia actus, licet temporalis sit, est dignus
tali irritatione, seu effectu per legem introducto:
vel certè, quia si caussa te&#x0303;poralis non sit ipse actus,
sed circumstantia temporis vel alia; posset tamen
aliquando expedire, non solùm prohibere, sed
etiam irritare actum in tali tempore, vel circum-
stantia factum, vt verbi gratia sententiam die
festo, vel noctis tempore prolatam: ergo an lex ir-
ritet nec ne, non satis colligitur ex parte caussæ
temporalis, sed alia consideranda sunt. Secunda
autem pars non potest indistinctè defendi: nam
votum simplex castitatis de se perpetua caussa est,
& similiter cognatio, quæ ex catechismo contra-
hitur, nihilominus lex prohibens matrimonium
cum his impedimentis, non irritat illud cap. per
catechismum de cognatione Spirit. in 6. Ratio au-
tem est, quia sola caussa etiamsi sit perpetua, non
irritat actum sine voluntate legislatoris, quæ vo-
luntas debet per legem sufficienter exprimi: non
autem exprimitur sufficienter per solam prohibi-
tionem, vt probant exempla adducta, & primum
illud, multa fieri prohibentur quæ facta tenent.
Vide alia cōtra istam distinctionem de causa tem-
porali, & perpetua, Sect. 5.</P>
<P>  Tertia explicatio, vel limitatio est, vt lex pro-
hibens censeatur irritare actum, quando diuisæ, &
in particulari specie, & absolutè ratione sui, & nō
propter circumstantias temporis, aut loci illum
prohibet, deinde etiam præcipiendo personæ, ne<-P>@@

<-P>se tali actui immisceat. Hæc est ferè communis in-
terpretatio Iuristarum, qui nullam afferunt ratio-
nem, sed coacti objectionibus tot addunt particu-
las, & limitationes, qu ot videntur necessariæ ad
occurrend&#x0169; obiectionibus: & sic per illā particulā,
directè excludunt exempla de voto, & similia.</P>
<P>  Sed hæc explicatio seu limitatio mihi non<marginalia>20</marginalia>
probatur, quia relinquit grauissimam materiam
multis scrupulis subiectam, & non assignat cla-
ram, & distinctam regulā ad cognoscend&#x0169;, quan-
do lex prohibens irritet, vel si licet eo modo sub-
terfugere, nunquam lex prohibens irritare con-
uincetur. Deinde lex prohibet sente&#x0303;tiam sub con-
ditione ferri, & nihilominus si feratur, est valida:
& tamen illa lex satis directè, & in specie prohi-
bet illum actum, & directè remouet personam
iudicis, ne illum efficiat: ergo nō sufficiunt omnes
illæ limitationes: respondebunt fortè, non simpli-
citer prohiberi actum, sed ne fiat sub conditione:
contra, quia lex prohibens ne bona minoris alie-
nentur, sine decreto iudicis, non irritabit actum
aliter factum, quia non simpliciter prohibetur,
sed ne fiat sine decreto, & ita vix reperitur aliquis
actus prohibitus lege humana, qui non respiciat
vel modum agendi vel circunstantiam personæ,
vel aliquid simile, ratione cuius dicatur non sim-
pliciter prohiberi, & ideo non esse irritum. Vrget
etiam argumentum illud de voto: nam licet ex so-
lo iure naturæ videatur indirectè tātùm prohibere
matrimonium post votum castitatis, quia id est
moraliter necessarium ad seruādum votum: tamen
iure Ecclesiastico videtur prohiberi directè. Ni-
hil autem refert, quòd prohibeatur ob talem con-
ditionem: nō etiam matrimonium c&#x0169; consangui-
nea ob conditionem consanguinitatis prohibetur,
imo hîc nō prohibetur simpliciter matrimonium,
sed solùm cum tali: ibi autem prohibetur simplici-
ter, quia voto astrictus cum nulla contrahere po-
test. Vnde quoad prohibitione&#x0303; æqualia sunt vot&#x0169;
simplex & solenne, vt dicitur cap. rursus, quòd
clerici vel vouentes, nihilominus differunt in irri-
tatione, quæ per Ecclesiam addita est voto solen-
ni: ergo signum est, prohibitionem, vt sic quan-
tumuis directā, & specificā, non irritare. Præterea
si rationes communis sententiæ initio adductæ
essent validæ, nō multum referret, prohibitionem
esse directā, vel indirectā; quia vtroq; modo resistit
voluntas principis, & actus est grauiter malus: ergo
vel vterq; modus prohibitionis sufficit, vel neuter.
Ite&#x0303; siue prohibitio sit directa, siue indirecta, potest
habere vel non habere adiunctam irritationem
pro vol&#x0169;tate principis: ergo alia cōsideranda sunt,
vt intelligamus irritare, vel non irritare.</P>
<P>  Item ludus alearum simpliciter & directè, ac se-
cundùm suam substantiam prohibitus est: tamen
qui lucratur, verè fit Dominus, & ante senten-
tiam non tenetur lucrum restituere, quāuis intra
certum tempus detur actio repetendi contra il-
lum, vt doce&#x0303;t communiter Theologi & Iurisperi-
ti, Gab. 4. d. 15. quæst. 13. Maior 19. 13. Medina de
rest. quæst. 22. Castro 2. de lege cap. 2. conclus.
Adrianus. tract. de restit. qu. de ludo, quæ incipit
quoniam in superioribus, Soto. 4. iust. qu. 5. art. 2.
Vazq. d. 164. ca. 2. Angel. ver. ludus. Couar. regul.
peccatum, parte 2. §. 4. nu. 1. Nauar. c. 17. n. 18. lib.
2. c. 16. dub. & probant, quia quamuis ludus ille
prohibitus sit, tamen non est irritus humano iure.
& certè qui adductus auctoritare illius legis non<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0440.jpg/>
@@1@<SE440>424 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>dubium, dicunt, contractum ludi irritum esse,
& lucrum eo acquisitum restituendum nimis
rigidam sente&#x0303;tiam sequeretur, & communiter non
receptam, licet aliqui Theologi dixerint, lucrum
restituendum, non quia contractus irritus fuerit,
sed quia lucr&#x0169; fuit turpe, id est, lege prohibitum,
ideo restituendum pauperibus, non priori Domi-
no; existimāt enim ex parte Ecclesiæ turpe lucrum
pauperibus restituendum. ita D. Thom. 2. 2. qu. 32.
art. 7. ad 2. & 4. d. 15. quæst. 2. art. 4. q. 4. ad 2. Bon.
art. 2. quæst. 1. num. 67. Palud. quæst. 3. art. 5. con. 2.
Alen. 4. part. quæst. 33. ln. 2. art. 5. Syluest. vel ludus
quæst. 13. Armil. num. 5. & 6. si autem censerent
contractum esse nullum restitutionem censerent
faciendam priori Domino, saltem si bona fide lu-
sit putāt esse licitum, quare D. Thom. suprà aliter
loquitur de lucro acquisito per ludum prohibit&#x0169;,
& de acquisito per ludum cum minore. Nam pri-
mum ait restitue&#x0303;dum pauperib. sec&#x0169;dum minori,
quia contractus fuit irritus, & in nostro Castellæ
regno lege prohibentur aliqui munera accipere
quos, si acceperint, non obligamus ad restitutio-
nem & iure canonico clerici prohibentur exerce-
re aliquam negotiationem, quæ tamen si exercea-
tur, valida est.</P>
<P>  Quarta limitatio, seu explicatio est Greg. Lo-<marginalia>21</marginalia>
pez, suprà vt lex simpliciter prohibens, tunc intel-<marginalia>4. Limitatio.</marginalia>
ligatur irritare, quando eius dispositio respicit so-
lùm agentes contra legem: nam si alios respiciat,
actus erit validus: quare, cùm sit prohibitum cle-
ricis in sacris exercere officium tabellionis, cap. si-
cut te, ne clerici, vel monachi, si tamen exerceant,
instrumentum ab eis cōfectum, validum erit, quia
est in vtilitatem tertij: Ibi etiam approbat limita-
tiones Baldi illa, l. non dubium, nu. 18. & sequen-
tibus qui quatuor limitationes ponit: prima, vt
lex loquatur non verbis permittentibus, sed pro-
hibentibus: sed hæc impertinenter vocatur li-
mitatio cùm sermo semper sit de lege prohi-
bente.</P>
<P>  Secunda est, vt intelligatur de iis, quæ habent
perpetuam prohibe&#x0303;di causam, sed hæc iam reiecta
est in 2. explicatione.</P>
<P>  Tertia, nisi lex post verba prohibentia expri-
mat, contractum esse validum: de qua limitatione
in 5. explicatione dicemus.</P>
<P>  Quarta, vt solùm intelligatur de lege prohibe&#x0303;-
te substantiam actus, non solam qualitatem, quam
limitationem habet etiam Paulus Castre&#x0303;sis l. non
dubium, Cod. de legibus colum. 9. & probat Greg.
Lopez, ex auth. decernit, C. de arbitris iuxta glos-
sam secundùm vnum intellectum, sed de hac dixi
in 3. explicatione: modo tantùm reiicio illam ex-
plicatione&#x0303; de lege respiciente solùm agentem cō-
tra legem, vel etiam alios: non constat multas le-
ges prohibentes esse etiam irritantes, licet alios
respiciant, vt lex, quæ prohibet contractus mino-
ris sine decreto iudicis, & alias similes, quamuis
fatear caussam sufficientem non irritandi actum
sæpe esse quòd ea irritatio in detrimentum alio-
rum cederet, vt in clerico exercente officium ta-
bellionis, tamen sæpe expedit etiam cum aliorum
detrimento actum esse irritum, & sæpe etiam ex-
pedit quamuis irritatio esset sine aliorum detri-
mento, vt adhuc non sit irritus: ergo ex eo capite
non sufficienter intelligitur, quando actus prohi-
bitus sit, vel non sit irritus: & si vera esset illa do-
ctrina Gregor. Lopez, sequeretur nullam esse dif-<-P>@@

<-P>ferentiam inter legem, quæ prohibet, nullum ta-
bellionem sine examine exercere officium suum,
& eam, quæ vetat clericum in sacris exercere of-
ficium tabellionis: vtrobique enim munus exer-
ceretur in vtilitatem tertij, quem lex non videtur
voluisse comprehendere, tamen instrumentum
confectum à tabellione sine examine, irritum est;
confectum verò à clerico in sacris, validum.</P>
<P>  Vnde quintò aliqui limitant, seu explicant sem-<marginalia>22</marginalia>
per actum prohibitum esse nullum, si potest à le-<marginalia>5. Limitatio</marginalia>
gislatore irritari, & ex eadem lege, vel alia, aut ex
consuetudine, quæ vim habet legis, aut alia suffi-
cienti ratione non colligatur validum esse. Hanc
limitationem, vt vidimus, ex parte posuere Bal-
dus, & Gregor. Lopez, & amplectitur Azor tom.
1. l. 5. cap. 16. quæst. 17. Eam verò impugnant qui-
dam rece&#x0303;tiores Theologi. Primò, quia excogita-
ta sine vlla ratione videtur solum ad efficiendas
difficultates. Secundò, quia ex eadem colligitur,
prohibitionem quantumuis absolutam de se non
esse irritantem, sed indifferentem, vt ea non ob-
stante possit sustineri actus vel irritari: nam in ea-
dem lege contingit post prohibitionem subsequi
verba, quæ sustinent actum, vt loquitur Bar. adde&#x0303;s
hanc exceptionem in dicta, l. non dubium, & no-
tauit Adrianus in 4. agens de restitutione eorum,
quæ ludo acquisita sunt: & bene Molina tom. 2.
de iust. disp. 451. Tertiò, quia Ecclesia olim prohi-
bebat matrimonia clandestina, ca. aliter, cum mul-
tis, 30. quæst. 5. & ca. cum inhibitio de clandestina
desponsatione: prohibebat autem illa directè, in
specie, & absolutè, & cum omni exaggeratione: ea
tamen non irritabat, nec fuerunt irrita vsque ad
Trid. vt docent omnes, 4. dist. 28. & alibi: ergo sola
prohibitio etiam cum prædictis circumstantiis
non satis est ad irritandum.</P>
<P>  Sed hęc par&#x0169; vrgent contra hanc 5. explicatione&#x0303;:
ad primum enim facilè dici potest, cùm in illa l. nō
dubi&#x0169;, canonizata per Ecclesiam dicatur, omnem
actum simpliciter prohibitum esse irrit&#x0169; eo quòd
hæc sit, legislatoris, non immeritò excipi omnes,
quos legislator irritare non potuit, aut ex ead. vel
alia lege, aut aliquo ęquiualenti cōstat irritare no-
luisse, verbum enim simpliciter excludit explica-
tione&#x0303; mentis de irritatione, vel non irritatione in
eadem, vel alia lege, aut consuetudine contentam.
Ad secundum respondeo, consequens esse verum,
nec aduersari auctoribus huius explicationis: sol&#x0169;
enim cōtendunt semper act&#x0169; prohibit&#x0169;, esse irrit&#x0169;
nisi ali&#x0169;de aliud sufficie&#x0303;ter colligatur, quia ita suas
leges intelligi voluit ipse legislator. Ad tertium,
respondet Decius, cap. 2. de const. num. 7. à regula
illius legis, non dubium, excipiendum esse matri-
monium: sed hoc non satisfacit, quia deberet red-
dere rationem cur matrimoni&#x0169; & non alia. Posset
autem ratio esse, semper Ecclesia voluit matrimo-
nia clandestina rata esse, saltem numquam vo-
luit oppositum: quod ipsa semper explicuit. cur au-
tem noluerit, fortè ratio fuit, quia olim non erat
experta tot incommoda, vel illa non contulerat
cum incommodis irritationis, nec iudicauerat esse
maiora & sufficientia ad validè & rectè inducen-
dam irritationem donec in Tridentino res est
vtrinque disputata, & diligenter discussa. Quando
verò Ecclesia prohibet, nequis cōsecret, baptizer,
&c. non solùm dicimus si contrarium fiat, valid&#x0169;
esse, quia Ecclesia explicat se irritationem non in-
tendere, sed quia scimus irritationem non posse<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0441.jpg/>
@@1@<SE441>Disput. XVI. Sectio VIII. 425
<duolan 2><-P>ab Ecclesia induci: vnde cap. Episcopus in di&#x0153;-
cesim, 7. quæst. 1. dicitur, cùm quis in di&#x0153;cesi alie-
na alienos clericos ordinauit licet peccauerit, or-
dinationem tamen validam esse: similiter, c. com-
perimus 14. quæst. 6. dicitur consecrationem qua-
rumdam rerum illicitā fuisse, factum tamen tene-
re, quia nimir&#x0169; licet illa consecratio esset prohibi-
ta iure naturæ eo quòd erat facta in rebus alienis,
dominis rationabiliter inuitis, tamen Ecclesia
numquam illam prohibuerat, vel saltem n&#x0169;quam
irritauerat: itaque non obstantibus dictis obie-
ctionibus defendi possit, regulam generalem in
hac parte esse, omnem actum prohibitum lege
positiua esse irritum eadem lege, nisi ex eadem le-
ge, vel alia, aut ex consuetudine, vel aliquo alio
sufficienti fundame&#x0303;to oppositum colligatur: quia
saltem hoc videtur dispositum in illa lege non du-
bium, ad Canones etiam per Ecclesiam appli-
cata.</P>
<P>  Alia tamen ratione præcedens explicatio mihi
non placet, nimirum quia illa lex imperatoria in
regnis quæ non regitur legibus Cæsaris locum
non habet quoad temporalia, & nullibi locum
habet quoad spiritualia: Ecclesia enim numquam
eam legem ad spiritualia extendit, & fortasse illa
lex non irritat act&#x0169; ipso facto, sed ait esse irritan-
d&#x0169;, vt posteà ex nōnullis referemus, & alio modo
intellecta, dura videtur, & intolerabilis, & contra
bonum commune, non enim videtur expedi-
re, omnia quæ simpliciter prohibentur, irrita
esse.</P>
<P>  Sextò, Ferd. Mendoza, 1. de pactis, cap. 4. num.<marginalia>23</marginalia>
41. existimat ex simplici legis prohibitione non<marginalia>6. Limitatio.</marginalia>
esse deducendum, actus aliàs validos, & legiti-
mos infirmari in foro conscientiæ: non enim so-
lent leges ciuiles hoc efficere, nisi magno anima-
rum periculo vrgente, vel grauissima gubernatio-
nis politicæ necessitate: & cùm simpliciter pro-
hibe&#x0303;t, vel annullant contractum, solum est intelli-
gendum in foro externo, & ciuili: idem tenent
Pan. cap. ad Apostolicam, num. 11. vers. & per hoc
posset, de regular. & Syl. v. lex nu. 18. idem dicunt
aliqui recentiores Theologi. Est cōmunis senten-
tia Theologorum, quam magis supponunt, quā
disputent & probent in hac materia de legibus,
& illa semper vtuntur in aliis materiis, quoties
occasio occurrit, vt in materia de matrimonio,
ludo, & aliis cōtractibus & de receptione mune-
rum contra leges: quia si lex expressè non irritat,
putant impediri translationem dominij, nec oriri
obligationem restituendi; de quo bene Molina,
tom. 1. iustæ tract. 2. disp. 88. vnde leges præser-
tim canonicæ, quando volunt irritare, præter pro-
hibitionem, ponunt verba expressa capite sta-
tutum de rescript. in 6. §. siquid autem, & in Trid.
ses. 24. de refor. matrim. ca. 1. & ses. 25. de regul. ca.
15. & 16. respondent aliqui, non propterea addunt
verba illa, sed nequis possit renuntiare iuri suo:
nam quando lex prohibet sine expressis verbis
irritantibus, possunt contrahentes cedere iuri
suo, & facere contractum validum. Sed hoc gratis
dicitur: nam si lex non continet fauorem priua-
tum, renuntiari quoad nullum effectum potest,
etiamsi non habeat verba irritantia, si autem con-
tinet fauorem priuatum, etiamsi addatur verbum
irritans, renuntiari potest, nisi hoc ipsum speciali-
ter probibeatur.</P>
<P>  Item: Sixtus X. præcipit professionem non fieri<-P>@@

<-P>nisi tali modo: Clemens aute&#x0303; VIII. $uncleareuocauit prio-
rem mot&#x0169; quoad irritationem, & reliquit integr&#x0169;,
quoad prohibitionem: ergo supposuit, prohibitio-
nem non irritare, nisi peculiariter adiungatur: &
ratio est, quia irritare & prohibere sunt duo effe-
ctus valde distincti: ergo vt fiant oportet vtrum-
que esse intentum & expressum in lege: quia in-
tentio legislatoris sine expressione nihil operatur:
sola autem prohibitio quantumc&#x0169;q; directa, spe-
cifica, & absoluta, non significat vtrumque effe-
ctum: ergo necesse est addi verbum, quo irritatio
significetur. Si dicas, id esse verum attenta præci-
sè significatione illius verbi: supposita tamen le-
ge, in qua legislator dixit, quoties simpliciter ali-
quid prohibet, velle id esse irritum, iam verbum
illud satis significat irritationem. Hæc replica po-
stulat explicationem legis, non dubium, ad quam
dicunt primò, non esse receptam, sed vsu reuoca-
tam, vt non malè insinuat Molina suprà; quia lex
sic intellecta erat grauis, & onerosa valde: nam le-
ges humanæ prohibentes contractus, & alia innu-
mera sunt. Vnde si omnes essent irritantes, mult&#x0169;
grauarentur conscientiæ, essetq&#x0301;ue intolerabile
onus.</P>
<P>  Secundò, cum Molin. suprà, sensum illius legis
non esse, quòd omnis actus prohibitus sit ipso iure
nullus, sed quòd per iudicem annullari possit, &
debeat: quod in c. vides d. 10. his verbis significatur
quidquid contra leges accipitur, per leges dissolui me-<marginalia>Quod contra|leges accipi-|tur, per leges|dissolui mere-|tur.</marginalia>
retur: & in illa lege non dubium dicitur, pro infe-
ctis habeatur, & inutile videri debet, quod factum est,
& similia, quæ sententiam iudicis, vel requirunt,
certè admittunt: quod satis est, vt in mitiore sensu
rigorosam legem interpretemur. Nec ab hac ex-
positione dissentit Bart. ibi & Ilarius in l. vni-
uersa C. de precibus imperatori offerendis, vbi
etiam indicat glossa, & idem Bart. in l. si ita quis §.
ea lege ff. de ver. oblig. vbi idem sentit Romanus,
vt citat Felin. c. quoniam frequenter, vt lite non
contestata, num. 4. vnde suspicor iurisperitos so-
lùm in modo loquendi differre à Theologis. Sæpe
enim vocant actum nullum, quem irritabilem ap-
pellamus, distingu&#x0169;t autem duplicem actum nul-
lum: scilicet ipso iure, vel ope exceptionis: primus
est verè nullus eo ipso quòd sit: secundus autem
non est nullus, donec in iudicio ponatur exceptio,
& per iudicem irritetur. Et de hac nullitate intel-
ligunt legem, non dubium, sed duæ limitationes
addendæ sunt: prima, vt actus sit capax irritatio-
nis, sunt enim aliqui actus, qui licet possint irritari
antecedenter, ne validè fiant, tamen si semel validi
sint, non possunt posteà irritari humana potestate,
vt est matrimonium, saltem cōsummatum, secun-
dùm aliquos professio religiosa: huiusmodi ergo
actus si solum prohibeantur, & ipso iure non irri-
tentur postquam facti sunt, non possunt per exce-
ptionem irritari, vt patet de matrimonio contra
votum simplex, & olim de clandestino.</P>
<P>  Secunda limitatio est, quòd defectus talis actio-
nis non sit adeo leuis, vt non sit dignus tanta p&#x0153;-
na, vt quando solùm prætermittitur acccidentalis
aliqua circumstantia, de quo infrà. Et quoad hanc
partem possunt per probabilem coniecturam ap-
plicari nonnullæ exceptiones, quæ sec&#x0169;dùm pro-
babiles à quibusdam adhibitæ sunt, vt illa de p&#x0153;-
na: nam hæc irritatio quæ fit per iudice&#x0303; reuera est
p&#x0153;na: ideo si lex aliā imponat, & actus contractus
non sit dignus tot p&#x0153;nis, censeri potest legisla-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0442.jpg/>
@@1@<SE442>426 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>latorem fuisse contentum alia p&#x0153;na absque irri-
tatione. Considerarique debet, an prohibitio ca-
dat directè in substātiam actus vel in modum ac-
cidentalem: nam in priori modo actus contrarius
per se est dignus irritatione: in posteriori autem
non ita per se & intrinsecè, nisi modus ille sit val-
dè grauis, & ad commune bonum multùm ne-
cessarius.</P>
<P>  Septimò, recentiores nonnulli, vt defendant pa-<marginalia>24</marginalia>
ctum nudum validum esse, quod tamen prohibi-<marginalia>7. Limitatio.</marginalia>
tum est, l. iurisgentium §. cum nulla ff. de pactis di-
cunt legem, non dubium, solùm loqui de actu com-
misso in fraudem legis vt intelligatur eodem mo-
do prohibitus, aut irritus? quo si expressè prohibi-
tus, aut irritatus fuisset: lex enim lata est contra
eos, qui in fraudem legis iuxta eius verba, sed non
iuxta mentem legislatoris agebant: vnde sic inci-
pit: non dubium est in legem committere eum, qui ver-
ba legis amplexus contra legis nititur voluntatem, nec
p&#x0153;nas insertas legibus euitabit, quæ se contra le-
gis sententiam salua prærogatiua verborum frau-
dulenter excusat: vt nimirum se excusabant qui-
dam curiales, qui cùm prohibiti esse&#x0303;t ad procura-
tores rerum alienarum accedere, vsurpauer&#x0169;t sibi
licentiam conduce&#x0303;di, quasi hoc negotiationis ge-
nus non esse illis prohibitum, cùm expressè in lege
non continerentur: hanc interpretationem tradit.
Ferdin. de Me&#x0303;doza supra, & eam cōfirmat ex aliis
verbis legis, quæ in integra Episto. imperatoris
habentur, & refert ex lib. nouellarum eo.</P>
<P>  Sed hæc interpretatio secundùm aliquos aper-
tè est contra text. in quo nō solùm dicitur, quòd sit
in fraude&#x0303; legis, rete&#x0303;tis tantùm eius verbis: sed etiā
simplicem legis prohibitionem contractum esse
irrit&#x0169; & inanem: ita vt in casu illius legis nec loca-
tor aduersus conductorem: nec è conuerso actio-
nem habeat: vnde in fine illius legis cōcluditur:
sec&#x0169;dùm itaque prædictam regulam, qua vbicun-
que non seruari factum lege prohibente censui-
mus, certum est, nec stipulationi huiusmodi tene-
re, nec mandatum illius esse momenti, nec Sacra-
mentum admitti. Facilè tamen responderi posset,
hæc posteriora verba ex prioribus declarāda, quæ
disserunt de conuentionibus in fraude&#x0303; legis factis.</P>
<P>  Octauò alij recentiores, vt Vasquez disp. 164.<marginalia>25.</marginalia>
ca. 3. huiusmodi explicatione notant, quod disp. 7.<marginalia>8. Limitatio,|seu explicatio.</marginalia>
Sect. 8. dicimus, leges imperatorias in multis
regnis vim non habere, vt in Hispania, Gallia, &c.
quare lex illa c. non dubi&#x0169;, de legibus solùm habet
vim in terris subditis imperio, nisi consuetudine,
vel alio modo in aliis recepta sit, in nostro autem
regno recepta non est, inquiunt, in eo sensu, vt
simplex prohibitio vim habeat irritandi. In terris
tamen imperij, nisi consuetudine derogata sit eam
vim habet quoties prohibet substantiam actus
non si sola accidentia, exceptis legibus, quæ iube&#x0303;t
contractum fieri certa solennitate: eæ namque ali-
ter factum irritante, & in substātiam actus ferun-
tur, licet accidentia respicere videantur. Itaque in
terris non subjectis imperio quoties lex non pro-
hibet substantiam actus; sed aliquas circumstan-
tias non irritat, vt si prohibeatur instrumentum
fieri in die festo, vel negotiationem in tempore,
aut loco sacro. Deinde quoties actus prohibetur
alicui generi personarum intuitu religionis, libe-
ralitatis, vel alterius virturis quæ iustitiæ non sit,
validus est, & lucrum ex eo acquisitum non est
restitutioni obnoxium, nisi aliud lex explicuit,<-P>@@

<-P>Quare cum in nostro regno nulla lege cautum sit
vt actus simpliciter prohibitus, irritus sit, & leges
imperij in eo locum non habeant, talis actus fir-
mus erit, si intuitu tantùm religionis, vel liberali-
tatis prohibitus sit, vt cum clericis in sacris, quæ-
dam negotiationis genera prohibentur, quia præ
se ferunt in illis quandam indece&#x0303;tiam, & nimi am
cupiditatem: & licet leges imperij in terris Ponti-
ficis locum habeant in rebus, in quibus Pontifices
nihil statuerunt, tamen illa lex, non dubium, exten-
di non debet ad Pontificia decreta, sed de illis iu-
dicandum est, ac si talis lex non esset eiusdem ra-
tionis. Sunt in nostro regno leges aliquibus pro-
hibentes munerum receptionem etiamsi gratis,
& spontè dentur, & offerantur: & leges Cæsareæ
prohibentes, ne curiales ad procuratores rer&#x0169; alie-
narum accedant: nimia enim solicitudo, & cupidi-
tas iudicata est in regiis ministris: si negotia alia
exerceant, præter illa, quæ ipsis demandata sunt.
Ad auaritiā quoque pertinet, iudices aliquid etiā
dat&#x0169; gratis accipere, quia occasio esse potest vio-
landi iustitiā, quare nisi illa lege, non dubium, mens
imperatoris explicata esset, vt simplex prohibitio
irritet, procuratio rerum alienar&#x0169; in curialibus ir-
rita nō esset, etiam in terris imperio subiectis, quia
nihil eiusmodi actus contineret contra iustitiam,
sed contra liberalitatem: ergo non haberet, vnde
esset irritus. Deinde quando lex pretium cōstituit,
vt non liceat cariùs vendere, cōtractus est validus,
sed excessus est restituendus, quia excessus est cō-
tra iustitiam, ac si pretium illud communi ęstima-
tione fuisset designatum, in quo euentu solus ex-
cessus restituendus esset, quia dolus non dedit cau-
sam contractui, sed tantùm excessui pretij. Neque
parum refert contractum validum esse, & solum
excessum restitui debere: sic enim pecunia fit ven-
dentis, & merces ementis, & ita emptor in illa pe-
cunia null&#x0169; habet priuilegium, vt illi priùs quàm
aliis creditoribus solutio fiat, si omnibus integra
fieri non potest, quod si excessus pecuniæ non es-
set translatus in dominium venditoris, ex illa pe-
cunia integrè restituendum esset emptori prius-
quā aliis creditoribus, quia dominium illius ma-
net in emptore. Quòd autem transferatur totius
pecuniæ dominium in venditorem, etiamsi exces-
sus contra iustitiam, & nullo iustitiæ titulo fuerit
acceptus. Probatur, quia cùm contractus sit vali-
dus, necesse est, vt aliquid pretij pro re vendita in
venditorem transferatur: cumq&#x0301;ue non sit maior
ratio de illa parte pecuniæ, sequitur totius domi-
nium in venditorem transferri: nam dominium
rei incertæ & indeterminatæ penes nullum est.
Contra hoc sibi obiiciunt ex §. si duorum insti. de
rer. diuisione, vbi dicitur si duorum grana misceā-
tur, manere commune dominium. Sed hæc obie-
ctio non est ad rem, quia siue dominium sit com-
mune duabus personis, siue non: tamen semper
videtur determinatum ex parte obiecti: esto da-
remus nullum illorum hominem scire determi-
natè, cuius partis ipse sit dominus: decernere au-
tem quando per confusionem fiat dominium cō-
mune plurium personarum, vel de quo latè agit
Vazquez suprà, pertinet ad tract. de dominio, vbi
latè disputatur à Molina, & aliis. Addunt isti aliam
regulam, quoties lex simpliciter designat certum
aliquod genus personarum, vt legitimos auctores
alicuius actus, si contra legem fiat, etiam in terris
imperio non subiectis irritus est. Huiusmodi sunt<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0443.jpg/>
@@1@<SE443>Disput. XVI. Sectio VIII. 427
<duolan 2><-P>leges testamentorum, quæ assignant certum ali-
quod genus testatoris, seu potentis testari vel le-
gitimos hæredes, vel legitimā partem hæreditatis,
vltra quam quidquid testamento legatur, nullius
momenti est. Item leges prohibe&#x0303;tes certo generi
personarum alienare, quia tali negotiationi ine-
ptus est, vt prodigus, & minor, sermo est de pro-
digo, qui talis à iudice declaratus est, & quasi mi-
nor curatorem à iudice habet.</P>
<P>  Ratio est, quia dum lex assignat partem legiti-
mā alicui, & prohibet maiorem ei relinqui, idest,
quòd iure ei conuenit tanquam legitima portio:
vltra legitimam autem portione&#x0303; titulo precisè te-
stame&#x0303;ti nihil habere potest. Eode&#x0303; modo cùm quis
assignatur hæres ex testamento, vel ab intestato,
contendit lex assignare hæredem, ad quem iure
ipso pertineat hæreditas: quare nulli alteri relin-
qui potest. Similiter prohibentur aliqui testamen-
tum condere, vt Episcopus de bonis Ecclesiæ vel
impuberes, si testamentum faciunt, non transfer&#x0169;t
hæreditatem, quia per hanc legem tollitur bono-
rum administratio in testamento. Quod perinde
est, atque ei assignari legitimum hæredem ab in-
testato. Et cùm quis prohibetur contrahere, vt
minor, qui communiter censetur non habere suf-
ficientem, & expedientem prudentiam ad contra-
hendum, tollitur ei bonorum administratio, qua
ablata, alienatio, & alia ab eo facta sunt nulla, in-
telligitur de minori, cui assignatus est curator.
Nam si assignatus non sit, acta eius valida sunt: ta-
men in fauorem ætatis cōceditur ei repetitio, quia
læsus præsumitur, l. 4. & 5. tom. 11. partita 5. idem
de prodigo habente curatorem statuitur, l. 17. to.
16. parti. 6. & cum in l. 15. præscribatur curatori
modus alienandi res minores, omne quod aliter
fit, est irritum, & inane. Idem iudicandum de iure
Cæsareo, quod non censet legitimas personas ad
contrahendum, & testandum, nisi ea ratione, quam
leges præscribunt. Addunt denique aliam regu-
lam, quoties lex statuit aliquem certum numerum
testium, vel tractatuum pro forma contractus, &
alienationis, etiāsi non addat verba irritantia, con-
tractus est nullus, quia deficiente forma legitimè
contrahendi, personæ censentur ad contrahend&#x0169;
inhabiles, sicut minor curatorem habens. Eiusmo-
di sunt alienationes minùs solennes, quæ prohi-
bentur, ne aliquid detrimenti sequatur contrahe&#x0303;-
tibus, qua etiam ratione minori interdicitur alie-
natio. Quomodò autem istæ leges fundentur in
præsumptione vera, & non falsa, suprà explicatum
est: obseruandum est tamen maximè, tunc legem
in conscientia obligare, quotiens cognita veritate
in iudicio, iuxta ipsam legem iustè iudicaretur.
Quare si iudex cognita veritate iustè iudicet irri-
tum fuisse contractum, vel testamentum minùs
solenne, sequitur in conscientia nullum fuisse, quia
iudex tenetur seruare iustitiam inter litigantes: si
autem contractus in cōscientia validus fuisset, non
posset iustè pronuntiare irritum fuisse à principio,
nec expoliare hæredem in testamento minùs so-
lenni, si ipsi constaret de veritate per duos aut tres
testes. Hæc illi recentiores, quæ magna ex parte
vera sunt: vt tamen inter tam varios dicendi mo-
dos, quid sentiam aperiam.</P>
<Z><A+1>Opinio auctoris.</A+1></Z>
<P><INI2>D</INI2>Ico primò, non (omnia) quæ humana lege<marginalia>26</marginalia>
simpliciter sunt prohibita, sunt irrita. In hac<-P>@@<marginalia>1. Con.</marginalia>

<-P>conclusione, vt credo, cōueniunt omnes, probatur<marginalia>Non omnia.|quæ lege hu-|mana simpli-|citer prohibe&#x0303;-|tur, s&#x0169;t irrita.</marginalia>
ex iis, quæ contra cōmunem opinionem iurisperi-
torum initio obiecta sunt, & ex variis limitationi-
bus relatis, quæ à doctoribus adhibentur, quas nos
ex parte saltem approbauimus, Secundò probatur,
quia iure naturali multa prohibentur, quæ facta
tenent, vt sect. 5. ergo idem de iure positiuo diui-
no, & humano dicendum est: & quādo quod pro-
hibetur non potest simpliciter, vel in tali euentu
à legislatore irritari, res clara est.</P>
<P>  Similiter quando eadem lex, vel alia, vel cōsue-
tudo, vel coniecturæ aut indicia satis declarant
actum non esse irritum. Hinc quādo irritatio non
esset expediens ad bon&#x0169; cōmune, actus prohibitus
non esset irritus; quia legislator nihil potest nisi
in ordine ad bonum commune: similiter si irrita-
tio esset p&#x0153;na, & illam non mereretur delictum:
vel si illa seorsum meretur delictum, non tamen
illam, & aliam p&#x0153;nam, quam simul imponit, cùm
enim vtraque simul iustè imponi non possit, ad
neutram est obligatio in conscientia donec legis-
lator explicet, quam velit omitti, nisi ex verbis le-
gis vel coniecturis satis intelligeretur, quæ p&#x0153;na
esset alteri præferenda, & tunc si irritatio iudica-
retur præferenda, actus deberet censeri irritus,
sed ad aliam p&#x0153;nam non relinqueretur obligatio.
Si autem alia p&#x0153;na perferenda videretur, vel
probabiliter inferenda esset, irritatio locum
in foro animæ non haberet: & hoc verum est;
siue illa alia p&#x0153;na esset irritatio alterius actus, siue
non: communiter autem quando alia p&#x0153;na ex-
plicatur, irritatio verò ipsius actus non, præferen-
da alia p&#x0153;na videtur: quia certior est. Et quantum
ad hoc approbamus, quæ in prima, & 5. explica-
tione seu limitatione continentur, si tamen ipse
de facto posset vtramlibet excusare, deberet ma-
iorem subire, quia iusta est, & mens legislatoris
videatur vt subeat quidquid fuerit iustum in p&#x0153;-
nis impositis.</P>
<P>  Secundò dicimus, ex vi legis, non dubium, etiam<marginalia>2. Con.</marginalia>
extra dictos casus actum prohibitum non esse irri-
tum, quando res sunt spirituales, seu Ecclesiasticæ:
quia Imperator in rebus spiritualibus, vel Eccle-
siasticis nec vult, nec iniustè, aut validè potest se
intromittere ad irritandos, vel prohibendos
actus.</P>
<P>  Tertiò dicimus, ex vi nullius legis, vel consue-<marginalia>27</marginalia>
tudinis Ecclesiasticæ omnes actus spirituales, seu<marginalia>3. Con.</marginalia>
Ecclesiasticos etiam irritabiles à potestate Eccle-
siastica, esse verè irritos eo ipso quòd simpliciter
prohibeantur, nulla alia facta declaratione, per eā-
dem, vel aliam legem, aut consuetudinem. Proba-
tur quia nulla est lex, vel cōsuetudo Ecclesiastica,
quæ decernat actus simpliciter prohibitos esse ir-
ritos: nec obstat quod in primo argume&#x0303;to affere-
batur ex cap. imperiali, nam Gregorius in ea epist.
solùm præcipit, vt testamentum quoddam, quod
secundùm constitutiones imperiales nullum erat,
pro nullo habeatur: nullitatis aute&#x0303; rationem red-
dit; quia imperiali constitutione sancitum erat
scilicet, l. non dubium, C. de legibus, vt quæ contra
leges fiāt, non solùm inutilia, sed etiam pro infectis
habenda sint, cap. autem, vides, d. 10. solùm dici-
tur quod contra leges accipitur, per leges dissolui
meretur, cap. autem sacrosancta de electione ca-
nonici factam à layco, non tenere, quia laycus non
habebat ius elige&#x0303;di. Itaque non erat nulla solùm,
quia prohibita, sed quia erat à non habente pote-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0444.jpg/>
@@1@<SE444>428 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>statem necessariam ad valorem actus. Maior dif-
ficultas est ex illa regula iuris in 6. quæ contra ius
fiunt debent pro infectis haberi: sed neque ista
regula multùm vrget: primò enim dicere possu-
mus cum aliquibus relatis à Ioanne And. in glossa
ibi solùm habere locum, quando ius prohibet ali-
quid non simpliciter, sed addendo, si fiat non va-
lere. Quam solutionem malè impugnat ipse Ioan-
nes Andreas, quem refert & sequitur Syl. verbo
lex quæst. 28. ex l. non dubium, C. de legibus, vbi
habetur expresse, quia sufficit legislatorem aliquid
prohibuisse, licet non addiderit, si contra factum
fuerit, non valere. Nam in hac parte ex iure ciuili
ad canonicum argumentari non licet. Secundò,
dicere possumus ex illa regula solùm colligi, quæ
contra ius fiunt, irritari debere, scilicet cum irri-
tari possunt, & expedit. Quidam verò, vt summa
Pisana, suppleme. Dyn. & Cyn. apud Syl. snprà di-
c&#x0169;t indubitanter tenend&#x0169; esse iuxta dictam regu-
lam, quęc&#x0169;q; lex prohibet simpliciter, & nullo alio
in contrarium addito, esse ipso iure nulla, nisi talia
sint, quòd eorum effectus reuocari non possit, vt
homicidium, quod scilicet tenet de facto. Addi-
tio autem potest esse tripliciter: primò addendo
verba annullantia, vt dicendo, Si contra factum fue-
rit, sit irritum & inane: & tunc est planum l. mu-
tuo, §. sub conditi. ff. de tute. Secundò addendo
verba exprime&#x0303;tia modum, per quem illud factum
annullatur, vt dicendo, qui contra fecerit, remo-
ueatur exceptione tali, vel tali, vt Macedoniani,
aut Velleiani de dolo, aut huiusmodi, & tunc va-
let factum contra legem, id est, facie&#x0303;, sed remoue-
tur exceptione apposita. Tertiò, addendo verba
cōfirmatiua, si contra factum fuerit, valebit quidem,
& tunc valet, l. græca, §. à tutore, ff. de interdictis,
& relegatis, & ff. de fideiussoris, & l. relegatorum,
§. ad tempus, l. 1. §. biduum ff. quando appellan-
dum sit. Sed contra hanc opinionem obiicit Io-
annes Andreas, suprà ferè omnia alia, quæ initio
obiecimus contra communem opinionem iuri-
speritorum. Obiicit etiam de his, quæ fiunt contra
ius, & posteà confirmantur, quæ ipse allegat, cap.
non firmatur de regulis iuris lib. 6. & soluit ipse,
Primò, secundùm Ioann. Bern. & Accursium, vt
regula illa, quæ contra ius fiunt debent pro infectis ha-
beri, intelligatur in his quę habent perpetuam pro-
hibitionis causam, contra verò, in his quæ tempo-
ralem. Vel secundò, inquit, dic hanc regulam esse
veram, nisi eodem, vel alio iure toleratur, id est,
ad annullandum certa actio, vel exceptio para-
tur, vt in his quæ fiunt dolo, vel metu secundùm
Dynum, quia factum tenet, licet non teneat con-
siderato effectu, ff. eodem l. nihil interest: & sic
intelliguntur cōtraria. Vel tertiò inquit, dic quòd
illa non sunt contra ius, quia licet ius non assistat,
non tamen plenè resistit. Hæc Ioannes Andreas.
Quibus addit Syluester: sed tu si vis tenere primā
opinionem, solue per primam responsionem,
Ioannis Andreæ, quòd omnia illa iura toleran-
tur, quia adduntur prohibitioni verba confir-
matiua: vel per tertiam, quæ redit in secundam.
Deinde Syl. recitat opinionem Panor. cap. in no-
mine domini de testam. dicentis, si dispositio non est
p&#x0153;nalis, regulariter actus est nullus, vt in reg. quæ cō-
tra ius de reg. iuris in 6. & l. non dubi&#x0169;, C. de legib.
quod intellige, quando lex habet perpetuā causam
prohibitionis, idest ratio prohibendi est perpetua,
secus si temporalis.</P>@@

<P>  Quidam dicunt, quòd per appositionem p&#x0153;-
næ sustinetur actus, quia lex non videtur t&#x0169;c sim-
pliciter prohibere, sed vltra processit apponendo
p&#x0153;nam: quòd verum est, nisi lex vltra p&#x0153;nam in-
ducat actus nullitatem, vt in l. iubemus, C. de sa-
crosanctis Ecclesiis, & in cap. quapropter de ele-
ctione, & licet hæc opinio, non videatur placere
Bart. l. prætor ff. de noui operis nuntiat: quia al-
legat dictam, l. iubemus, & multa iura, quæ vltra
p&#x0153;nam inducunt actus nullitatem. Tamen respō-
deri potest, quia in iuribus illis lex non fuit con-
te&#x0303;ta p&#x0153;na, sed etiam voluit actus nullitatem: Syl.
autem ait, ego suppono, quia regula non intelli-
gatur in maleficiis, quæ scilicet tenent ipso facto,
sicut occisus viuere non potest, sed vt dicit Ioan-
nes And. tenet in his, quæ de iure sortiuntur effe-
ctum, id est, alias sortiri possunt, nec in habe&#x0303;tib. te&#x0303;-
poralem causam prohibitionis, sed in habentibus
perpetuam, colligendo omnia prædicta, quæ ve-
ra sunt ad rectum sensum. Dico, quòd contra ius
fit aliquid duobus modis, primò simpliciter scili-
licet quando lex prohibet nullo addito, vel addi-
ta actus nullitate, & tunc indubitanter non va-
let. Secundò secundùm quid id est, aliquo addito,
quod est prohibere ex parte, & ex parte concede-
re, vt patebit, & fit tribus modis, & quidem si pro-
hibitioni addatur p&#x0153;na, & factum tenet, nisi ex-
pressè annulletur, quia sic prohibetur, nullus emat
à tali sub p&#x0153;na decem, est dicere nullus emat ab
illo, & si quis vult emere, soluat decem, & sic tenet
emptio. Idem est, si prohibitioni addatur confir-
matio actus prohibiti: idem si addatur modus an-
nullandi factum; quia iam supponitur valuisse.
Sed aduertendum secundùm Pan. non semper ex
violatione legis induci nullitatem ipso iure, sed
aliquando irritat ipso facto, aliquando distat cau-
sam irritandi: si enim lex iubet aliquam solenni-
tatem adhiberi tempore contractus, si aliter fiat,
actus est nullus ipso iure, vt in ca. siue ex 12. quæst.
2. & cap. auditus de elect. & d. l. non dubium ff. de
legibus, & l. hac C. de test. Si verò iubet aliquam
solennitatem adhiberi post contractum, vel alium
actum perfectum, tunc si solennitas illa non in-
teruenit, non inducitur nullitas actus ipso iure, sed
nō valet in effectu, quia debet annullari, nisi aliud
expressè caueatur in dispositione: & hoc videtur
probari in l. vniuersa, C. de precibus imperato.
offeren. Exemplum: statutum dicit, de quolibet
contractu soluatur gabella in decem solidis pro
libra, certè si non soluitur, conttactus remanet va-
lidus, licet possit annullari, quod procedit etiamsi
lex dicat, aliàs non valeat, quia debet intelligi, non
valeat, in effectu, vt in d. l. vniuersa, secus si diceret,
non valeat ipso iure vel ipso facto, ex quibus col-
ligit Syl. in 4. casibus, valere acta contra ius, id est,
est secundùm glossam, ca. tua fraternitas, de spons.
duo & Ioann. Andr. Bern. & Accurs. quando cau-
sa prohibitionis est temporalis, & non perpetua,
vt in cap. 1. de matrimonio contracto. contra in-
terdictum Ecclesiæ, quæ dicitur temporalis, quan-
do est restricta ad cert&#x0169; te&#x0303;pus, puta si prohibeatur
matrimonium propter venerationem certæ diei,
vel si prohibeatur professio fieri intra annum, vt
in cap. ad Apostolicam de regul. iuris lib. 6. secus si
prohibitionis causa est perpetua, puta cum prohi-
betur aliquid secundum se propter malum quod
inde sequi potest, vel bonum quod possit impedi-
ri, vt matrimonium in certo gradu: & sic intellige<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0445.jpg/>
@@1@<SE445>Disput. XV. Sectio VIII. 429
<duolan 2><-P>dictam, l. non dubium & cap. vides d. 10. & cap.
contradicimus 35. quæst. 3. & cap. non oportet 33.
quæst. 4. Secundus iuxta Cardin. Clem. 1. de rescri-
ptis, quando lex punit contra facientem, quia te-
net, si expressè non annulletur fact&#x0169; secus quando
solùm prohibet. Tertius secundùm Pan. c. ad Apo-
stolicam de reg. quando prohibitio legis cōcernit
principaliter fauore&#x0303; alicuius, quia talis prohibitio
habet potiùs vim exhortationis respectu illius, pro
cuius fauore principaliter fit, qui renuntiare po-
test, pro quo facit 4. d. §. hæc & si legibus, & infert
per se per hoc interpretari: licet statuto caueatur,
ne mulier possit contractum facere sine pręsentia
duorum agnatorum, quòd valeat contractus sine
præsentia eorum, si statutum expressè actum non
annullet, facit, l. siquis in conscribendo, C. de pa-
ctis, & d. cap. ad Apostolicam, vbi patet obligatio-
nem acquiri Deo, licet actus sit prohibitus à lege
fauore volentis profiteri. Quartus sec&#x0169;dùm Card.
Clem. 1. de iure patron. concordante glossa ibi, &
Paulo, quando lex dat certam formam super eo-
dem, quod alicui conuenit ex sua potestate: sicut
si Episcopo, qui absoluere potest ex sua iurisdi-
ctione ab excommunicatione, quā conditor cano-
nis sibi non reseruauit lex mandat, quòd non ab-
soluat, nisi faciat sic vel sic: quia si contrarium fa-
ciat absolutio: eius tenet quando dat talem pote-
statem ei qui alias eam non habebat: quia forma
non seruata nihil fauet.</P>
<P>  Hos quatuor casus ponit etiam Angel. verbo
lex, numer. 18. sed ex superioribus patet hos ca-
sus seu exceptiones nec ad l. non dubium, nec ad
regulam, quæ contra ius de regulis iuris in 6. rectè
accommodari generaliter loquendo. Vnde recur-
rendum erit ad expositionem illius regulæ supe-
riùs adductæ. De l. autem non dubium dicam con-
ditiones 5. quomodo sit intelligenda in terris Im-
perio subiectis, & in ordine ad temporalia aliqui-
bus tantùm disponere potest.</P>
<P>  Dico quartò, lex, non dubium, nullam vim ha-<marginalia>4. Con.</marginalia>
bet in terris, quę non reguntur iure Cęsareo, vt in
Hispania, Gallia, Sicilia, &c. Hæc patet vnde in his
terris acta contraius, valida erunt, nisi aliud ob-
stat: Ita Vazquez, disp. 164. cap. 3. & alij recen-
tiores.</P>
<P>  Dico quintò in terris, quæ reguntur iure Cæsa-<marginalia>28</marginalia>
reo, si lex, non dubium, est integrè recepta, de quo<marginalia>5. Con.</marginalia>
dubito, propter ea quæ dicta sunt in 6. explicatio-
ne, dicendum est, omnem actum factum contra
legem, si erat irritabilis in eo euentu à legislato-
re esse irrit&#x0169; ipso facto, quando nec in ea lege, nec
in alia oppositum exprimitur, nec consuetudo, aut
aliæ coniecturæ id suadent. Vt in 5. explicatione
dicebatur: & docet Vazquez, disp. 164. capite 3.
cuius sententiam latè retulimus in 8. explicatio-
ne, non autem existimamus esse sufficientem
coniecturam, quòd lex apponat aliam p&#x0153;nam,
aut prohibitio sit ex causa temporali, aut, quòd
actus solùm sit prohibitus cum tali circumstantia
temporis, vel personæ, &c. aut quòd dispositio re-
spiciat alios à delinquente, propter ca quæ dicta
sunt in 1. 2. 3. & 4. explicatione.</P>
<P>  Hæc conclusio non solùm est Vazquez, suprà
num. 19. sed etiam videtur Thomæ Sanchez tom.
1. de matrim. lib. 1. disp. 17. nu. 16. & Azoris tom.
1. lib. 5. cap. 16. vbi vniuersè affirmat, id quod con-
tra legem fit, nullius esse momenti, nisi quando ex
illa lege, iure vel ratione certa constat, illud ratum<-P>@@

<-P>esse, & firmum. Idem tenent omnes, qui absolutè
dic&#x0169;t, actum simpliciter prohibitum esse ipso iure
irritum, quos ex parte citat Vazquez suprà, ca. 1. n.
2. & nos initio sectionis: quibus adde Bald. l. 1. C.
qui admitti ad bonorum possess. possunt, Iason l.
vniuersa, Cod. de precibus Imperatori offerendis,
Imol. l. 1. ff. de testam. & communem iurisperito-
rum sententiam esse, agnoscit Mendoza suprà, nu.
38. quam iure optimo colligunt ex d. l. non dubi&#x0169;,
C. de legibus, verba enim illa, nullum pactum, &c.
quæ in primo argumento allegaui, & præcedentia
satis eam indicant: postquam enim Imperatores
fraudem curialium, seu decurionum aduersus
aliam legem, qua cautum erat, ne curiales ad pro-
curationem rerum alienarum accederent, com-
memorarunt: conducendi enim res alienas sibi-
met licentiam vsurpabant, inquiunt. Hac lege per-
petuò valitura sancimus conducendi quoque fun-
dos alienos licentiam curialibus amputari, locatas
res viribus fisci vindicari. Itaque locatori, vel con-
tra locator conductori nulla tenebitur actione:
nullum enim pactum, &c. Ergo conductio illa
contra legem illam est: cum lege illa sit prohibi-
ta; & contra legem faciat, qui id facit, quod
lex prohibet, l. contra legem, ff. de legibus, quare
conductio illa non potest dici in fraudem legis fa-
cta cum iurisconsultis, l. illa, contra legem, dicat
in fraudem legis facere, qui saluis verbis legis sen-
tentiam eius circumuenit, & Vlpian. l. fraus ff. eo-
dem, fraus legi fit, vbi id fit, quod fieri nolit, fieri
autem non vetuit, scilicet expressè: cùm igitur lex
illa, non dubium, tam ad veteres, quàm ad nouel-
las constitutiones, & legum interpretationes tra-
henda decernatur, necesse est, vt lex simpliciter
actum prohibens, ipsum etiam infirmare censea-
tur, etiamsi in fraudem legis factus non sit. Con-
sonant alia iura citata argumento primo l. pacta
quæ contra, C. de pactis dicens, pacta, quæ contra le-
ges, constitutionesque vel contra bonos mores fiunt, nul-
lam vim habere indubitati iuris est. Vbi tamen le-
ges Cæsareæ vim non habent, prohibitio non in-
fert irritationem, vt diximus: quia verbum, prohi-
beo, ex se illam non significat; nec ex aliqua gene-
rali lege, quæ omnia prohibita, irrita esse decer-
nat: quamuis aliunde intelligi interdum possit
actum irritari, vel quia forma substantialis per le-
gem præscripta omissa est, vel quia iustum rerum
pretium lege constituitur, aut legitima portio ex
rebus propriis, hæredibus relinquenda signatur, &
necessarij hæredes lege declarantur: aut quia leges
decernunt, ne singulares aliquæ, ac determinatæ
personæ propria auctoritate contrahant, néue
Episcopo, ex bonis Ecclesię, aut etiam ex propriis,
minorésue ante pubertatem condere possint testa-
mentum: in his enim & aliis similibus euentis,
quibus ob publicam vtilitatem interdicitur pote-
stas de re aliqua disponendi, perspicuum est dispo-
sitionem fore nullam, vt suprà retuli dixisse Vaz-
quez disp. 164. cap. à num. 24.</P>
<P>  Neque nostræ sententiæ aduersantur verba illa
legis, non dubium, quæ pro se affert Mendoza,
Quod ad omnes legum interpretationcs tam veteres,
quam nouellas trahi generaliter imperamus. Vbi Me&#x0303;d.
expendit, non dici ad omnes leges, sed ad omnes
legum interpretationes, vt ostenderent Imperato-
res se non de eo disserere, qui contra verba legis
ageret, sed contra eius mentem: est enim interpre-
tatio legis tacitus legis sensus, non verbis sed<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0446.jpg/>
@@1@<SE446>430 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>mente, & intentione legislatoris compre hensus,
vt constat l. ita fideicommissus, ff. de iure fisci.
Nam Imperatores apertè hanc Mendozæ declara-
tionem eluserunt: cum enim vniuersè dixissent,
nullum pactum, nullam conuentionem, nullum contra-
ctum inter eos videri volumus subsecutum, qui con-
trahunt, lege contrahere prohibente, subiunxerunt,
quod ad omnes etiam legum interpretationes, coniun-
ctio enim illa, etiam, satis ostendit, pactum contra
legem, & non solùm contra eius interpretationem
irritum esse: nec mirum cùm magis delinquat, qui
contra aperta verba legis facit, quàm qui contra
solam mentem: ergo si huius pactum irritatur, à
fortiori pactum illius irritatur.</P>
<P>  Ex quibus patet ad primum argumentum, quod<marginalia>29</marginalia>
sumptum est ex illa l. non dubium.<marginalia>Ad 1. arg.</marginalia>
<P>  Restat tamen pro solutione integra, & plena<marginalia>Ad 2.</marginalia>
secundi argumenti, vt explicemus quæ verba satis
indicent, mentem legislatoris esse, vt actus prohi-
bitus, sit irritus ipso iure, vel ipso facto. De qua re
multa Felinus, cap. Rodulphus de rescriptis à nu.
23. Andreas Siculus, cap. si diligenti, de foro com-
petenti, Alexander l. Imperator, ff. de iure fisci,
Tiraq. l. vlt. connub. glos. 4. num. 4. & 10.</P>
<P>  Propria verba sunt, quando lex dicit, eo ipso ir-<marginalia>Verba irritā-|tia lege&#x0303; quæ.</marginalia>
ritus sit, aut, non valeat, pro infecto habeatur, &c. l.
non dubium, C. de legibus, l. stipulatio ff. de verb.
oblig. Idem est, si dicat, careat viribus, docet Felin.
sup. num. 27. glos. cap. ad aures, verb. vires, de re-
scriptis, & cap. vnico verb. vacuamus, de his quæ
vi, in 6. & colligitur ex his textibus, & ex cap. ne
captandæ de concess. præben. lib. 6. Limitat Feli-
nus, nisi aliis iuribus statutum sit, vt actus non sit
ipso iure nullus, vt rescript&#x0169; surreptitium ad lites
impetratum non est irritum ipso iure, cap. cæte-
rum, cap. si autem, ca. plerumque de rescrip. & do-
cet Felin. suprà, & fusiùs cap. ad audientiam, 2. nu.
17. de rescrip. idem est de illis verbis, robur, & firmi-
tatem non obtineat, ca. decet §. ordinarij de immun.
Eccles. in 6. Verum est, illa verba apparere ambi-
gua, quia actus irritabilis non habet omninò fir-
mitatem. Nihilominus glos. ibi & omnes intelli-
gunt, verbis illis actum fieri ipso iure irritum, &
ita sunt communi vsu recepta, docet glos. l. certa
ratione, verb. non tenere C. quando prouocare
non est necesse. Dominic. cap. cæterum de rescrip.
Felin. cap. Rodulphus, num. 30. & constat ex cap.
cæterum, & cap. ne captandæ, & l. certa ratione su-
prà allegatis, & cap. decet, §. ordinarij, in 6. Quod,
vt superius limitat Felin. suprà ex d. cap. cæterum,
iuncto ca. si autem de rescrip. & cap. non infirma-
tur de reg. iur. lib. 6. & idem est, de his verbis, loc&#x0169;
non habeat, glos. cap. præsenti verb. non habere, de
sent. excomm. in 6. Archidiac. & Dominic. ibi Fe-
lin. suprà num. 24. idem de his verbis, nullas vires
obtineat, Butrius cap. ad aures, de rescrip. Andreas
Siculus, Clem. 1. de elect. Felin. suprà, num. 28. vbi
etiam & num. 26. 30. &. 32. cum multis idem ait de
his verbis, nullomodo fiat, omnino fieri prohibemus, cō-
tradicimus, eo ipso iure, vel ipso facto non valeat. Idem
est, cum lex aufert potestatem alienandi, vt l. iube-
mus, 2. C. de sacros. Eccles. idem est de verbis, quæ
significant legem impedire translationem domi-
nij, aut iuris, vt, non faciat suum, non possit in conscien-
tia retinere, & similia.</P>
<P>  De his verbis, frustra fiet, aget, &c. non signifi-<marginalia>30</marginalia>
care factum esse ipso iure irritum, docet Bald. nu.
2. l. 1. C. de non numerata pecun. Domin. ca. 1. nu.<-P>@@

<-P>13. de iudic. in 6. Marcard. repet. cap. venimus vers.
D. Dominicus, de accusatio. Ducuntur, quia dicta
l. 1. cautio de soluenda pecunia credita, frustra
emissa dicitur, si pecunia numerata non sit, & ta-
men eiusmodi cautio valet; alioqui non esset dan-
da exceptio non numeratæ pecuniæ, vt reipsa da-
tur in d. l. 1. & l. in contractibus C. eod. tit. sec&#x0169;dò
ex cap. quia frustra de vsur. vbi Pontifex affirmat,
frustra legis auxilium implorare, qui in legem commit-
tit, & definit, nullatenus esse audiendum, qui vsuras re-
petit, cùm ipse quas acquisiuit, non soluat: quibus in
verbis exceptionem dilatoriam concedit aduersus
vsurarium. Concedit Innoc. IIII. ad illum locum.
Existimat ergo iudicium de repetitione vsurarum
valere, alioqui non esset necessaria exceptio. Ver-
bum ergo, frustra, nō significat, iudicium esse ipso
iure nullum.</P>
<P>  Contrariam sententiam docet Bald. quem re-
fert, & probat Imola, num. 5. §. circa 14. in l. accusa-
tores §. ad crimen ff. de public. iudic. scilicet, l. quā-
uis ad finem, C. ad legem Iuliam de adulter. Pan.
cap. veniens num. 24. de accusation. Ioannes An-
dreas, & Dominicus, num. 9. in cap. 1. de accus. lib.
6. quatenus significant, frustra, significare in cas-
sum, & Felin. suprà num. 30. cuius sententiæ fun-
damentum est, l. cum ea, l. condemnationes, l. si
causa cognita C. de transact. l. frustra C. de non
numer. pecun. & dictus, §. ad crimen: ex quibus
apertè liquet, actum, qui frustra fieri dicitur, esse
nullum ipso iure, & quia, frustra, significat in cas-
sum, & inutiliter.</P>
<P>  Ad argumentum in contrarium respondeo, ex
Panor. & Felino suprà, in illis iuribus, frustra, im-
propriè accipi: quando autem sic accipiendum sit,
ex materia subiecta colligendum est. Ergo credi-
derim propriè etiam in illis iuribus sumi. Nam
propriè dicitur, inutiliter, seu, frustra, aliquid petere,
cui à iudice non est dandum, licet si daretur, fact&#x0169;
teneret: sed, frustra, non cadit super iudicium, sed
super petitionem: quæ apud iudicem rectè iudi-
cantem nullius est momenti.</P>
<P>  De illis verbis, non potest, aut, non possit, latè Ti-<marginalia>31</marginalia>
raq. l. 16. connub. glos. 4. vbi num. 10. alios refert,
quibus adde Couarr. qui alios etiam refert, cap.
quamuis pactum par. 2. §. 4. Bart. à n. 4. ergo l. cum
lex vers. sed iuxta prædicta ff. de fideiussoribus ait,
si lex dicat, non possit, putat actum cōtra legem esse
ipso iure nullum, quia lex abstulit potestatem in
futurum: si verò dicat, non potest, actus erit nullus
in foro externo: sed erit validus in foro conscien-
tiæ; non producet obligationem ciuilem, sed na-
turalem: quia lex nullam facultatem ad eum act&#x0169;
in posterum efficiendum abstulit, idem Socin. l.
1. col. 2. ff. de lib. & posthu. Iason, l. frater à fratre
in 1. lectura col. 14. vers. tertia difficultas ff. de
condict. indebiti, probat ex l. stipulatio ista §.
alteri ff. de verb. oblig.</P>
<P>  Hanc tamen Bartoli differentiam, vt commen-<marginalia>32</marginalia>
titiam impugnat Iason dicta l. stipulatio §. alteri,
nu. 17. & l. Gallus in princ. in 1. lectura vers. huic
difficultati, & in 2. lectura vers. contra istam regul.
ff. de lib. & posthu. & l. pacta C. de pactis, & alij
nonnulli, quos recenset, & probat Tiraq. suprà, n.
9. & Couar. suprà num. 4. pugnat enim in primis
cum ipso Bart. qui in l. de his n. 1. ff. de transactio.
verbum, non potest, in lege positum, cōtractui resi-
stere ait, ex quo infert; nec naturalem, nec ciuilem
obligationem cōtractum talem producere, argu-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0447.jpg/>
@@1@<SE447>Disput. XVI. Sectio XI. 422
<duolan 2><-P>mento, l. si non sortem in prin. ff. de conduct. in-
deb. & l. cum lex ff. de fideiussor. pugnat etiam
cùm glos. cap. 1. verb. non potest, de reg. iur. in 6.
quam sequitur Bart. suprà, num, 4. & l. vlt. ff. de fe-
riis, & alij plures relati à Tiraq. suprà, num. 1. qui
omnes affirmant, verbum, non potest, necessitatem
inducere & potentiam negare: atque adeo act&#x0169; cō-
tra lege factum esse ipso iure nullum, quod con-
firmat l. non potest ff. de lega. 1. Hoc tamen non
esse vniuersè verum existimat Couar. suprà, num.
4. vers. sed aduersus, ait enim frequentissimè in-
ducere præcisam necessitatem: ergo sentit, non
semper: quod apertè docet, n. 10. vnde ait, quando
inducat præcisā necessitatem, & tollat omne&#x0303; po-
te&#x0303;tiam, ex subiecta materia intelligend&#x0169;, probat ex
ca. littera, de rest. spol. vbi definitur, muliere&#x0303; cui c&#x0169;
viro consanguinitas innotescit, non posse eius-
modi viro sine mortali peccato carnaliter com-
misceri, & ex ca. quando de præsump. vbi dicitur,
latere te in vicinio non potuit, quod ad nos in longinquo
peruenit. Adde l. 3. §. si in loco communi, & §. quòd
si solitis ff. de noui operis nunti. vbi dicitur, non
posse socium ei, qui in communi loco ædificat,
opus nouum nunciare, cum possit per prætorem,
vel per arbitrum communi diuidundo, eum pro-
hibere, & l. filius ff. de conditionibus institutio-
num, vniuersè dicitur, quæ facta ledunt pietatem,
existimationem, verecundiam nostram, (vt gene-
raliter dixerim) quæ contra bonos mores fiunt,
nec facere nos posse credendum est: & Aug. lib.
contra mendac. cap. 17. & refertur cap. faciat ho-
mo, 22. quæst. 2. ait, cum ad hunc articulum peruen-
tum fuerit, vt talis saluti, scilicet temporali hominum
consulere nisi peccando non possit, iam se existimet, non
habere quid faciat, quando id reliquum esse perspexe-
rit, quod non rectè facit: ex quibus patet, verba hæc
non semper excludere potentiā physicam, sed in-
terdum solam moralem, sec&#x0169;dùm quam id possu-<marginalia>Id possumus|quod iure|possumus.</marginalia>
mus, quod iure possumus, & non posse, quæ lici-
tè non possumus, l. filius qui ff. de condition. in-
stitutionum.</P>
<P>  Cōsidetari autem potest, an actus de quo lex lo-<marginalia>33</marginalia>
quitur, talis sit, vt potestas ad illud validè efficien-
dum pendeat à lege, vel à legislatore, vt est, verbi
gratia, actus tutoris, vt tutor est, aut iudicis vt iu-
dex est, &c. tunc enim si lex dicit, non potest, aut, non
possit, probabile est, esse irritantem: quando verò
facultas agendi est solùm ex priuato dominio, &
iure, non videtur illud verbum sufficiens: vnde Sa
verb. lex num. 14. quando lex præscribit formam in eo,
in quo quis alioqui habet potestatem, actum cōtra legem
tenet, nu autem 30. aliam apponit regulam, non est
actus irritus sed irritandus, si dicitur, non potest, aut,
non valeat, quidam tamen dicunt, irritum esse si dici-
tur, non possit. Solet etiam irritatio per effectus de-
clarari, vt quando de matrimonio prohibito dici-
tur, filij ex eo nati erunt illegitimi, clarum signum est
nullitatis: & ita inuenitur in legibus ciuilibus pro-
hibentibus matrimonia in certis gradibus, & quia
eodem modo prohibent iura canonica, annullan-
tia sunt. Idem est; si dicatur, poterunt coniuges cum
aliis contrahere, quia hoc non esset verum, si prius
matrimonium validum fuisset. Idem ce&#x0303;seo, si post
matrimonium præcipiat lex matrimonij perpetuā
separationem. Optimum exemplum est in cap. vt
lex 27. quæst. 1. vbi prius præcipitur separatio, &
posteà redditur ratio, quia talia matrimonia inuali-
da sunt: & ita patet ad exempla de matrimonio in<-P>@@

<-P>secundo argumento posita, quanquam in illo exe&#x0303;-
plo de matrimonio sacrarum personarum aliqui
sentiant, nullitatem eius non c&#x0153;pisse vsque ad di-
ctum cap. vt lex: sed oppositum est probabilius,
quia multa antiquiora decreta separationem præ-
cipiunt.</P>
<P>  Ad confirmationem patet responsio ex dictis<marginalia>34</marginalia>
conditione tertia.</P><marginalia>Ad conf.</marginalia>
<P>  Ad tertium argumentum respondeo, actum in-<marginalia>Ad 3.</marginalia>
ferioris non præualere cōtra voluntatem superio-
ris, si validum sit, quod efficit, quamuis sit prohi-
bitum, si superior ipse illud irritare noluit: nec re-
fert quòd ius non assistat tali actui: sæpe enim sa-
tis est, non resistere irritando illum, quia transla-
tiones dominiorum, & obligationes multæ fieri
possunt per priuatam potestatem, & arbitrium le-
ge non ligatum quoad valorem actus, licet sit li-
gatum quoad honestatem ipsius, & aliquando ius
assistit actui, quem prohibet, quia vult illum vale-
re, sicut Deus specialiter assistit valori, & efficaciæ
sacramenti, etiamsi fiat à ministro prohibito. Et ex
sequenti sectione clarius constabit. Vnde etiam
nihil refert, quòd talis actus peccatum mortale sit:
adhuc enim potest esse validus ad plures effectus
morales.</P>
<P>  Ad quartum respondeo, non esse inconuenie&#x0303;s,<marginalia>Ad 4.</marginalia>
vt aliquis per accidensex suo peccato interdum
reportet commodum aliquod, simpliciter enim
potiùs reportat damnum, vt ex confessione infor-
mi culpabili, etiam cum valida est.</P>
<P>  Ad quintum respondeo, non esse eandem ra-
tionem de illis legibus, & de aliis, proptereaque in
octaua explicatione continentur, nimirum quia il-
læ leges ex communi vsu, & intelligentia limitant
potestatem testandi, & legandi, & dant aut aufe-
runt ius aliquod hæredibus, vel legatariis: & ideo
si cōtra illas fiat actus defectu potestatis, erit nul-
lus: aliæ autem leges non auferunt potestatem
vllam necessariam ad valorem actus, sed ad ho-
nestatem ipsius, ideo quod contra illas fit, vali-
dum est.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO IX.
Quando lex dans formam actui irritet illum, si ea
forma non seruetur.</Z>
<P><INI5>V</INI5>Ide Azor tom. 2. lib. 8. ca. 14. de alie-<marginalia>35</marginalia>
nat. rerum Eccles. qu. 8. & sequenti-
bus, & tom. 1. lib. 5. cap. 16. quæst. 17.
certum est ex terminis, si forma sit<marginalia>Ex forma ac-|cide&#x0303;tali actus|est validus, ex|substantiali|verò nullus.</marginalia>
accidentalis, id est, non necessaria ad
valorem actus, actum esse validum, si verò substā-
tialis, id est, necessaria ad valorem actus, actum
esse nullum: quo sensu dictum est sect. 1. quando
non seruatur forma præscripta à lege, actum esse
irritum. Sed tota difficultas est, quando ad hunc
sensum forma sit accidentaria, vel substantialis.
Certum etiam est, in eadem lege posse vtramque
formam, seu sole&#x0303;nitatem præscribi, vt in cap. quia
propter de electione, factum esse notant glossa
verbo sanet, & Doctores, & glossa cap. 1. de elect.
in 6. verbo formam, cum Bern. & Ioanne Andrea.
Variæ autem regulæ dātur à iurisperitis ad cogno-
scendum, quando forma sit substantialis ad valo-
rem actus: & quādo non; vt videre licet in prædi-
ctis glossis, & in doctoribus, eisdem locis, & Syl.
lex quæst. 28. glossa Clem. 1. de iure patronatus,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0448.jpg/>
@@1@<SE448>432 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>verbo inhibentes, Felin. c. Quoniamfrequenter, vt
lite non contestata, n. 4. & in ca. cum dilecta, de re-
scriptis, num. 6. & ca. ex parte de const. à nu. 3. Ti-
raq. l. vlt. connub. glos. 4. num. 6. & l. si vnquam §.
reuertatur num. 69. & communiter aliis l. non du-
bium, C. de legibus. Sa, verbo lex nu. 14. Pan. cap.
ex parte de constit. circa finem. Syl. verb. cōsilium,
q. 3. & alij eod. verbo, & l. non dubi&#x0169;, C. de legibus.</P>
<P>  Prima regula est, quando forma præscri-<marginalia>36</marginalia>
pta per legem continet naturalem æquitatem,
omissio formæ reddit actum nullum, aliàs verò
non: exemplum esse potest in forma iudiciali, quæ
habet, vt sine præcedenti infamia contra nullum
procedatur de illo particulariter inquirendo, vel
quòd accusatio in scriptis fiat, & denuntiatio præ-
cedente monitione, cap. inquisitiones de accusa-
tio, cap. licet Heli de Simonia, cum similibus. Sed
hæc regula quoad sec&#x0169;dam partem, generalis non
est: nam multa fiunt substantialia ex efficacia le-
gis positiuæ, quæ ex sola naturali æquitate neces-
saria non essent. Prior verò pars; potest duplicem
habere sensum, vnus est, vt quando forma illa
secundùm iustitiam, & æquitatem naturalem ne-
cessaria est ad valorem actus, ipse actus sine illa sit
nullus: & sic regula est per se nota ex terminis:
sed parum vtilis ad rem. Secundus sensus est, quā-
doque forma instituta per legem, est moraliter
necessaria ad seruandam æquitatem naturalem,
vel illam intrinsecè continet esse magn&#x0169; indicium
talem formam præscribi, vt simpliciter necessa-
riam ad valorem actus: & in hoc sensu est valde
probabilis ista pars, & vtilis ad explicandas huius-
modi leges, etiāsi non sit infallibilis, nec sola suffi-
ciat, quia aliæ cōiecturę spectādę sunt, vt dicemus.</P>
<P>  Secunda regula, quando lex ponit in forma so-<marginalia>37</marginalia>
lennitatem ab ipsamet lege inuentam, signum est
absolutę necessitatis ad valorem actus, ita vt actus
sine illa inualidus sit: secus quando forma noua
non est, vt formæ Sacramentorum sunt de substā-
tia actus, quia peculiariter fuerunt à Christo
institutæ, & ab hominibus inuentæ sunt institutæ
variæ alienandi formæ capit. sine exceptione de
alien. & eligendi, cap. quia propter electione, & si-
milibus hæc regula non satisfacit, quia tam acci-
dentalis, quàm substantialis est: forma potest esse
denuò instituta ab auctore legis, vt patet de sole&#x0303;-
nitate baptismi, & sacrificij Missæ, quando pri-
m&#x0169; ab Ecclesia inuenta & præcepta est, & in cap.
1. de sententia excom. in 6. & in aliis instituitur
specialis forma seruanda in ferenda excommuni-
catione, quæ tamen substantialis non est: ita vt
excommunicationem reddat nullam, vt probat
glossa ibi circa principium, & è cōuerso forma an-
tiqua, quæ antea substantialis non erat, potest per
nouam legem substantialis fieri: vt annus proba-
tionis non ita erat de substantia professionis ante
Tridentinum sicut modò est. Potest tamen hæc
regula in vno puncto esse valde vtilis. Nam quan-
do legislator, qui inuenit & præcepit formam, dat
etiam potestatem ad efficiendum actum seruata
tali forma magni argumenti est, & secundùm ius
ferè necessarium, talem formam esse de substantia
actus. Significauit hoc glossa, Clem. 1. de iure pa-
tronatus verbi inhibentes, vbi ait, quādo à princi-
pio datur potestas sub tali forma per defect&#x0169; for-
mæ vitiari contractum: quando verò supponitur
potestas, & additur forma, non vitiari: idem sen-
tit Felinus, d. cap. quoniam frequenter, vbi alia ad-<-P>@@

<-P>ducit, Syluest. verbo consilium, quæst. 3. Panormi-
tanus ca. ex parte de constit. circa finem, pro quib.
citat, ca. dilectus 1. de præbendis, & glossam illam
singularem, Clem. 1. de iure patronatus, verbo in-
hibentes, quod etiam asserit Sa, verbo lex nu. 1. 4.
& in hac materia Suarez, Tabun. verbo consilium
num. 9. Armilla, & Rossell. num. 5. Angel. num. 3.
Et hoc confirmat optimè exemplum sacramento-
rum; nam quia potestas, quæ in ipsis exercetur, da-
ta est ab ipsomet auctore formarum, ideo tales
substantiales censentur: solennitas verò posteà ab
Ecclesia addita, accide&#x0303;talis est. Hinc etiam quando
potestas delegatur, & datur forma procedendi in
delegatione, defectus talis formæ vitiat actum, vt
probant iura adducta sect. 1. in principio. Ratio
verò est, quia potestas limitatur iuxta formam
præscriptam ab eo, qui potestatem dat, & ideò
actus cui deest talis forma, est nullus, quasi factus
à non habente potestatem.</P>
<P>  Tertia regula, quando forma renuntiari nequit,<marginalia>38</marginalia>
substantialis est, non verò si renuntiari potest, in-
sinuat glos. cap. de causis de officio delegati, sequi-
tur Felin. cap. tuis de testi. num. 1. vbi refert Bal-
dum, & alios, qui posteriorem tantùm partem ex-
pressè ponunt. Ratio esse potest, quia essentia rei
inuariabilis est, ideo si per voluntatem operantis
cedentis iuri suo potest actus valere sine tali solen-
nitate, signum est illam non esse necessariam nec
substantialem & è contrariò, quando est tam ne-
cessaria, vt etiam per voluntatem contrahentium
auferri non possit, signum est substantialem esse.
Sed hæc regula non est generalis, nec admodum
vtilis: nam multæ sunt solennitates accidentales,
quæ non possunt licitè omitti etiam ex voluntate
operantium, vt constat de accidentali solennitate
Sacramentorum, & Missæ, & de forma pro excō-
municatione præscripta dicto c. 1. de sententia ex-
comm. in 6. & inde nuntiationibus matrimonij, &
olim in præsentia Parochi, & testium. Ratio est,
quia etiam præceptum de forma accidentali po-
test non respicere priuatum commodum, sed bo-
num commune; ideo non potest priuatus operans
illi renuntiare. Deus quamuis non possit ita re-
nuntiare, vt licitè formam omittat, potest tamen
validè, sed hoc licet verum sit, non tamen osten-
dit, sed supponit talem formam esse accidentalem,
& similiter verum est, illam formam esse substan-
tialem quam non potest operans omittere, quin
actus fiat nullus: tamen hoc nullam nobis affert
vtilitatem ad cognoscendum quando forma sit
omninò necessaria ad valorem actus. Alteram etiā
partem huius regulæ impugnat, Panorm. c. tuis de
testi. quia iuramentum est de substantia testimonij
iudicialis, dicto c. de testib. tamen per partes ren&#x0169;-
tiari potest, d. c. tuis. Respondent Felin. & alij, iu-
ramentum quidem esse necessarium ad valorem
testimonij si partes non renuntient iuri suo non
tamen esse de substantia, quia absolutè loquendo
separari potest ab actu. Sed hæc speculatio parum
refert ad rem moralem, hîc enim de substantia vo-
camus quidquid tam necessarium est ad valorem
actus, vt hîc, & nunc fit, vt eius omissio reddat
actum nullum: atque hoc modo argument&#x0169; con-
uincit aliquam circ&#x0169;stantiam, posse esse hoc mo-
do necessariam, cui renuntiari possit, sicut erat an-
nus probationis ante Trid. vnde in illo exemplo
verum quidem est de substantia testimonij aliàs
esse iuramentum non verò si partes renuntient.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0449.jpg/>
@@1@<SE449>Disput. XVI. Sectio IX. 433
<duolan 2><P>  Quarta regula communis est, quando solenni-<marginalia>39</marginalia>
tas præscribitur, vt seruanda in ipsamet effectione
actus, est substantialis: quando verò supponit act&#x0169;
iam factum, est accidentaria. Hanc differentiam
posuit Bart. l. vniuersa C. de precibus Imperatori
offerendis, sequitur Panormitan. d. cap. quoniam
frequenter num. 10. Felin. num. 4. qui alios refert;
alios etiam refert Tiraq. suprà, num. 4. præsertim
Baldum in Rubri. C. de rescind. vendit. Idem docet
Syluest. ver. lex, qu. 28. dicens aduertendum est
cum Panor. quòd non semper ex non obseruantia
legis inducitur ispo iure nullitas, sed aliquando
irritat ipso facto, aliquando pręstat causam irritā-
di: si enim lex iubet aliquam solennitatem adhi-
beri contractus, si actus fiat, actus est nullus ipso
iure, vt in cap. siue ex 12. quæst. 2. & cap. auditis de
elect. & in d. l. non dubium, & C. de test. l. hac cō-
sultissima: si verò iubet aliquam solennitatem ad-
hiberi post contract&#x0169;, vel alium actum perfectum,
tunc si solennitas illa non interuenit, tunc non in-
ducitur nullitas actus ipso iure, sed non valet in
effectu, quia debet annullari, nisi aliud expressè
caueatur in dispositione, &c. exempla sunt de so-
lennitate requisita in testamento, cap. cum esses
de testament, l. hac consultissima, C. qui testamen-
ta facere possunt: vbi certus modus, & numerus
testium ad testamentum postulatur in ipsomet
actu. Idem est de solennitate requisita ad electio-
nem, cap. quia propter. Aliquando verò postulat
lex, vt testimonium antea factum insinuetur, vel
quòd ex re vendita talis gabella soluatur, aliàs nul-
la fit venditio, & talis solennitas, seu conditio di-
citur subsequi actum. Ratio prioris partis est, quia
quando forma in ipsomet actu postulatur, & addi-
tur, vt aliàs actus non valeat; lex ipsa immediatè
resistit valori actus, ideo talis forma substantialis
censetur, prout nunc loquimur: alterius verò par-
tis est: quia quando est posterior, supponit actum
factum sine resistentia legis, consequenter valid&#x0169;,
ac proinde licet propter subsequentem omissio-
nem videatur illum irritare, id est; per modum cu-
iusdam p&#x0153;næ, quæ non statim infligitur, nisi ex-
pressioribus verbis declaretur iuxta dicta de lege
p&#x0153;nali.</P>
<P>  Vnde hæc differentia intelligenda est, quando
lex addit absolutè verbum, non valeat, vel aliud si-
mile: quia si non illud addat, etiamsi in ipsomet
actu solennitatem apponat, non sequitur esse sub-
stantialem; nam etiam forma accidentalis inter-
dum requiritur in ipsamet effectione, vt patet de
solennitate excommunicationis, ca. 1. de sent. ex-
comm. in 6. & ita loquuntur citati, qui tamen vi-
de&#x0303;tur aliud membrum omisisse: nam interdum so-
lennitas requiritur ante actum, vt in alienatione
rerum Ecclesiasticarum prærequiritur tractatus, in
electione inquisitio, vel informatio: existimo, ta-
men iuxta mentem hor&#x0169; auctorum hanc solenni-
tatem antecedentem contineri in primo membro
tanquam pertinentem ad substantiam actus, Bart.
suprà, & in l. si ita quis §. ex lege ff. de verb. oblig.
Ancaran. de sequestratione possessionis, & fru-
ctuum. Et ratio est, quia actus censetur moraliter
incipere à solennitate antecedente, & iam tunc
lex resistit actioni, si aliter fiat. Hæc sententia est
valde probabilis, & quoad secundum membrum
de conditione subsequente est fauorabilis, & non
indiget noua expositione.</P>
<P>  Quoad primum verò adhuc est difficilis: est<-P>@@<marginalia>40</marginalia>

<-P>enim inter Doctores controuersia, an lex require&#x0303;s
in contractu certam solennitatem, & addens ver-
ba irritantia, reddat actum statim nullum in con-
scientia, vel tantùm in foro externo, vel mediante
auctoritate iudicis.</P>
<P>  Prima opinio affirmat, talem contractum, si ni-
hil contineat contra naturalem iustitiam validum
esse, donec rescindatur: tenent multi, quos refert
& sequitur Couarruuias commentario de alien.
rerum Ecclesiastic. notab. 11. nu. 19. & comment.
de spoliis, num. 6. quia tunc lex positiua fundatur
in præsumptione: ideo si veritas non subsistit, ces-
sat efficacia legis: & quia tunc in re factum est,
quod lex intendit, verbi gratia, vt eligatur dignus,
vel vt alienatio fiat in vtilitatem Ecclesiæ, ergo
non est verisimile tunc legem irritare actum. Alia
sententia ait, talem actum statim esse in cōscientia
irritum, ita vt institutus in testamento minus so-
lenni non possit tuta conscientia bona retinere,
etiamsi de bonitate testatoris illi certissimè con-
stet, & sic de aliis. Ita multi, quos refert, & sequi-
tur Couarruuias, c. cum esses de testam. nu. 8. quia
lex potest hoc facere, & per dicta verba satis de-
clarat suam intentionem, nec habet alia, quibus
explicare eam possit: nec fundatur in pręsumptio-
ne, sed in morali ratione, quia illa irritatio necessa-
ria est ad commune bonum, etiam cùm voluntas
testatoris certissimè existat, nequis eo colore, &
prętextu vsurpet bona, quando voluntas testatoris
vel non existat, vel certa non sit, & hanc senten-
tiam secuti sumus, Sect. 7.</P>
<P>  Sunt tamen nonnulli recentiores, qui existimāt<marginalia>41</marginalia>
in hoc non esse constituendam generalem regulā,
sed materiam, & verba legum esse diligenter ex-
pendenda, vt possit in particulari iudicium ferri,
quod etiam videtur sensisse Molin. tom. 1. de iust.
disp. 81. arbitrantur etiam valde probabilem esse
distinctionem, quòd vel actus est publicæ admini-
strationis, & potestatis, vt est electio prælati, &
alienatio bonorum Ecclesiæ, & similes: vel est
actus priuati dominij, & potestatis, vt actus con-
dendi testamentum: in priori genere actuum, si lex
addat solennitatem cùm verbo irritante, ipso iure,
& in conscientia actum esse nullum, quia in valo-
re suo pendet à publica potestate, & consequenter
à iure, & à lege: ergo, si lex illi resistit etiam quoad
valorem, statim est nullus in conscientia, præser-
tim quia leges expressè ponunt irritatione&#x0303;, vt sup-
ponimus, & non sunt p&#x0153;nales, nec respiciunt bo-
num priuatum, sed immediate bonum commune,
& reuera non fundantur in falsa præsumptione:
ergo statim efficiunt suum effectum, etiam in fo-
ro interno: cuius signum est, quòd quilibet cōtra-
hentium potest tuta conscientia recedere à tali
contractu. At verò quando lex disponit de actu,
qui per se solùm pendet ex priuato dominio, ac
voluntate, regulariter non solet cum tanto rigore
act&#x0169; irritare, sed sol&#x0169; auferre illi vires in exteriori
foro: & ideò nisi lex fuerit adeò expressa, vt aliter
interpretari non possit, talis actus in cōscientia, nō
est censendus irritus: patet in testame&#x0303;to minus so-
lenni, quia non pendet per se ex publica potestate,
nec ordinatur immediatè ad cōmune bon&#x0169;. Leges
illæ consulunt priuato commodo cuiuscumq&#x0301;ue,
ideo non est verisimile velle annullare actum in
reipsa, quando repugnat fini eiusdem legis: satis
ergo est, quòd in exteriori foro neget actionem.
Sed horum resolutio mihi non placet: sentio<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0450.jpg/>
@@1@<SE450>434 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>verum esse id quod resolui Sectione 7. etiāsi actus
nō pendeat per se in suo valore à publica potesta-
te, esse nullum: si lex ponit expressa verba irritan-
tia, quia etiam tunc potest illum efficere nullum:
& ita expedit ad occurrendum fraudibus, & alio-
quin in exteriori foro esset iudicādus validus, si de
testatoris, vel contrahentium voluntate constaret;
consequens autem est falsum, ergo. Confirmatur,
quia licet ille actus per se non pendeat à publica
potestate, tamen ipsa potest limitare, & restringe-
re potestatem priuatam: nullis autem verbis cla-
rioribus potest eam exprimere, quàm dicendo, si
non seruetur forma, actum esse nullum: ergo. Cō-
firmatur iterum, quia si esset validus in conscien-
tia, esset simpliciter, & absolutè validus, ergo ver-
ba legis simpliciter essent falsa, seu inefficacia eius,
quod significant. Quantùm ad hoc, proba dicta à
quibusdam recentioribus in fine explicationis
octauæ.</P>
<P>  In summa ergo, vel dans formam, dat etiam
potestatem, & tunc etiamsi non addatur specia-
lis tertius irritans, actus sine forma est nullus: vel
forma supponit potestatem, & præscribit modum
vtendi illa & tunc si non addat verba irritantia,
actus est validus: si autem addat verba irritantia,
forma, seu conditio requisita, supponit actum iam
factum tunc nisi aliud lex expressè declaret, non
irritare act&#x0169; ante sententiā iudicis, sed media illa:
si verò solennitas postulatur in ipso actu vel an-
tecedenter ad illum sub verbo irritante, actus est
nullus forma deficiente, siue actus per se pendeat
ex potestate publica siue ex priuata: & sunt qui di-
cant nullam regulam esse certam, sed inspicienda
verba, & circumstantias, & Doctorum inter-
pretationes.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO X.
An quando lex petit, vt aliquid fiat cum consilio ali-
quorum, si secus fiat, vel contra maiorem con-
sultorum partem, factum teneat.</Z>
<P><INI3>V</INI3>Erbi gratia, est constitutio in religione<marginalia>42</marginalia>
S. Augustini, quæ sic ait, loquens de Pro-
uinciali, & visitatore, cùm ad determi-
nationem visitationis ventum fuerit, si aliquas nouas
ordinationes relinquere voluerit custodiendas, debet
primò super his cum Priore, & quatuor patribus depu-
tatis conferre, & eorum sensui, qui nouerunt plenius sta-
tum domus, & patriæ fidem adhibere. Dubium ergo
primò, circa hāc constitutionem vtrum ordinatio
facta sine collatione c&#x0169; dictis patribus sit irrita. Se-
cundò, vtrum si fiat contra cōsilium maioris par-
tis sit nulla. Tertiò, an saltem extra visitationem
ordinationes factæ sine tali collatione sint validę.</P>
<P>  Ad primum dubium respondent quidam eius-<marginalia>Respōsio quo-|rumdam ad|primum du-|bium.</marginalia>
de&#x0303; ordinis religiosi, ordinationes factas in visita-
tione sine prædicta consultatione, & collatione
esse irritas: quia vbi requiritur à iure consilium,
nisi adhibeatur, actus est nullus. Panormitanus, C.
ad Apostolicam de regularibus circa finem, & ca.
fin. de Eccles. ædifica. quod obiter attigit Nauar.
tom. 1. de alien. rerum Eccles. num. 12. & citat, cap.
cum in veteri de electio. ita etiam Azor tom. 1.
lib. 12. cap. 5. quæst. 3. Syluester religio 3. quæst. 13.
& verbo consilium quæst. 1. Rosella ibi in princi-
pio, Scala de consil. sapient. lib. 1. cap. 27. & de con-
tractibus & vlt. vol. cap. 11. & videtur satis pro-<-P>@@

<-P>bari ex dicto c. cùm in veteri, vbi electionem quā-
dam, quam Pontifex præceperat fieri cum consilio
quorumdam, tanquam inualidam irritari præce-
pit, ex eo quòd facta fuerit sine tali consilio. Idem
probatur ex cap. nouit de his quæ fiunt à prælato,
vbi Pontifex declarat facta aliqua sine consilio
irrita esse: & causam reddit, cùm secundùm san-
ctorum institutiones debere&#x0303;t fieri cum cōsilio. Ex
quib. capitib. generalem doctrinā sumpserunt Do-
ctores citati, quòd vbi requiritur à iure consili&#x0169;, si
non adhibeatur, actus est nullus. Hoc idem tenet
glos. super hoc c. inquitq&#x0301;; nullitate&#x0303; hanc satis pro-
bari ex l. non dubium, C. de legibus, vbi Imperator
inutilia & nulla inquit esse ea, quæ lege prohiben-
te fiunt, quam legem Syluester, verbo lex quæst.
28. Panormitanus, & Cardin, Clem. 1. de rescri-
ptis, à quibus non discedit Molina, tom. 1. de iust.
disp. 88. dicunt intelligendam esse, quando legisla-
tor prohibet aliquid non apponendo p&#x0153;nam.
Quibus adde (cum Syluestro ibi, & Panormitano
dict. cap. ad Apostolicam, & glossa ibidem) & quā-
do prohibita habent non te&#x0303;poralem, sed perpetuam
causam, prohibitionis: quæ omnia reperiuntur in
nostro casu. Si obiicias Syluestrum, verbo consi-
lium, quæst. 3. vbi inquit, quòd si lex præcipiat haben-
ti potestatem ad aliquid, quòd ad illud faciendum pro-
cedat cum consilio, factum tenet, etiam si sine consilio pro-
cedat, secus si formam præscribendo tribuat simul pote-
statem: quod etiam docet Panor. cap. ex parte de
constit. circa finem. Ex quo generaliter docet,
quòd si mandatur aliàs habenti potestatem, vt ali-
quid faciat sub certa forma, tenet actus, licet for-
ma nō seruetur: pro quo citat, c. dilectus 2. de prę-
bendis, & allegat pro hoc glossam singularem in
Clem. 1. de iure patronatus. quod etiam asserit Sa,
verbo lex, num. 14. Sed Prouincialis & Visitator
seclusa ista constitutione habent potestatem facie&#x0303;-
di ordinationes: ergo licet fiant sine consilio, fa-
ctæ tenent. Respondent illi religiosi, hoc non vi-
deri verum, & adhuc eo admisso, non vrgere, pri-
mum probatur, quia iura citata annullantia id,
quod secundùm ius fieri debebat cum cōsilio, ge-
neraliter loquuntur, & generalem rationem addu-
cunt ad declarandam nullitatem, vt ex cap. nouit
iam citat. satis patet, ex quo potest hæc ratio for-
mari, quia mādatum, siue lex de petendo consilio
debet intelligi secundùm iura, at vt constat ex iu-
ribus citatis, & ex ratione ipsorum, petitio consilij
in casu, quo de iure petendum est, obligat indis-
criminatim sub p&#x0153;na nullitatis: perperam igi-
tur Doctores citati distinguunt modo supradicto:
adde quòd cap. cum in veteri iam citato irrita de-
claratur electio facta à capitulo, non obstāte quòd
Capitulum alias habebat potestatem eligendi,
quia non seruauit speciale mandatum petendi
consilium.</P>
<P>  Nec valet, si distinguas inter hoc quòd est con-
silium, requiri ex forma mandati aut ex dispositio-
ne legis: quia ratio iuris æquè procedit de omni-
bus, imò apertiùs quando consilium petit lex, vt
constat ex ratione data à Pontifice in dict. cap. no-
uit. Idem probatur efficaciter ex cap. prouide de
elect. lib. 6. vbi non valet confirmatio, inquisitio-
ne illa omissa, quæ præmitti debebat, non obstāte
quòd confirmans aliàs habebat iurisdictionem, &
potestatem confirmandi. Hoc c. citat glossa, Clem.
1. de iure patronatus, & respondet quòd ibi ordi-
narius recuperat iurisdictionem illam, tamen re-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0451.jpg/>
@@1@<SE451>Disput. XVI. Sectio X. 435
<duolan 2><-P>cuperat, seu accipit modificatam: vnde si modum
non seruet, deficit iurisdictio, & ita non valet
actus, si formam non seruet. Hæc tamen solutio
vol&#x0169;taria videtur. Idem enim dici poterit de qua-
libet lege præscribente formam, quòd scilicet per
illam recuperatur iurisdictio, & ita nō valet actus,
si formam non seruet: quòd præcipuè habet loc&#x0169;
in nostro casu, quia per constitutiones religionis
recuperant superiores iurisdictionem: re valida-
tur enim per ipsas ipsorum iurisdictio, atque ita
si modum non seruet, deficit iurisdictio.</P>
<P>  Ad cap. dilectus de præbendis respondeo, nihil
facere: ibi enim non præcipitur electione&#x0303; fieri sub
certa forma, quod requirebatur ad propositum: si
enim hoc præciperetur, electio esset nulla, ex dict.
cap. cum in veteri: sed solùm præcipitur, quòd N.
eligeretur in canonicum, quod tamen Capitulum
non impleuit, & ideò licet esset puniendum, vali-
da tamen fuit electio alterius.</P>
<P>  Secundum autem patet, quia constitutiones re-<marginalia>Cōstitutiones|Religionum|confer&#x0169;t pote-|statem supe-|rioribus.</marginalia>
ligionum etiam conferunt potestate&#x0303; superioribus,
licet enim superiores de iure cōmuni habent pote-
statem eo ipso quòd superiores s&#x0169;t: hoc tamen est
in confuso, atque ita per constitutiones dicitur di-
stinctè, & in particulari conferri, & quasi reuali-
dari potestas: confertur enim explicando, quomo-
do, & in quibus casibus illam debent habere, atque
ita cùm lex, de qua modo loquimur, contineatur
in cōstitutionibus huius religionis, apertè fit, esse
ex illis quę præscribendo modum, quo debet exer-
ceri potestas, dant simul potestatem.</P>
<P>  Prædicta intellige de nouis mandatis, vt con-
stat ex illo verbo, si aliquas nouas ordinationes, &
non de aliis præceptis: poterunt enim hæc denuò
imponere sine consilio adiectis censuris, vel aliis
p&#x0153;nis.</P>
<P>  Ad secundum respondent illi religiosi, debere<marginalia>Ad 2. dubium</marginalia>
consilium eorum sequi, & alioqui factum non te-
nere: probant ex illis verbis, fidem adhibere, non
enim præcipit actum internum, sed sequelam con-
silij.</P>
<P>  Ad rertium respondent primò, si superiores in<marginalia>Ad 3. dubium</marginalia>
fraudem dictæ constitutionis reseruarent manda-
torum sine consilio impositionem ad te&#x0303;pus post
absolutam visitationem, fore nullā, quia facta in
fraudem legis non tenent. Vide Syluest. lex quæst.
29. Si autem fiat sine fraude, dicit secundò consti-
tutionem debere ad h&#x0169;c casum extendi, quia simi-
lis est alteri, & in eo procedit eadem ratio, maximè
cùm constitutio non sit p&#x0153;nalis. Sed in publicam
vtilitatem, ne noxia superiores iubeant. Colligitur
ex Syl. verbo Argumentum, qu. 1. vbi citat plu-
res, & Sa, lex num. 10. debent ergo superiores ad
hæc mandata verbo, vel scripto cōsulere superio-
res per se, vel per alios, & aliàs erunt nulla. Vide
etiam Nauar. tom. 1. confil. tit. de constitutionibus
consil. 11. Nec obstat ad hoc, vt constitutio sit fa-
uorabilis, quòd minus principaliter vergat in prę-
iudicium superiorum, ligando quodammodò eo-
rum potestatem, dummodò immediatè, & princi-
paliter respiciat publicam vtilitatem, iuxta id quod
dicit Nauar. consilio 31. de regularibus.</P>
<P>  Si tamen ex dilatione immineret periculum, im-
poni poterunt prædicta mandata sine cōsilio, iux-
ta ea quæ docet Panormitanus, d. capit. ex parte de
constit. quod ratò, vel numquam continget.</P>
<P>  Mihi tamen videtur dicendum: ad primum qui-<marginalia>43</marginalia>
dem dubium ordinationes factas validas esse, non<-P>@@

<-P>solùm in vi simplicium præceptorum, quæ spirare<marginalia>Respōsio Au-|thoris ad 1.|dubium</marginalia>
solent defuncto, vel amoto latore ipsorum, sed
etiam in vi constitutionum, vel legum, quæ etiam
defuncto vel amoto latore obligant: prior pars
patet, quoniam, vt dicemus, eiusmodi superiores
sine cōsilio possent præcipere extra visitationem,
à fortiori in ipsavisitatione, in qua maiorem rer&#x0169;,
& negotior&#x0169; habent cognitionem. Secuda autem
probatur, quoniam forma illa solùm apponitur tā-
quam instructio quædam, vt rectiùs ordinationes
fiāt, alioqui non solùm ordinationes essent nullæ,
si consultatio cum priore, & deputatis non fieret,
sed etiam si alios non consuleret, qui plenius stat&#x0169;
domus, & patriæ nouerunt: vel si fidem eis non
adhiberet Prouincialis, aut visitator, etiamsi se-
queretur consilium Prioris & deputatorum, quia
contingit alios esse in domo, qui plenius norint
statum domus, & patriæ; quia sunt antiquiores, &
fuer&#x0169;t superiores, vel deputati, &c. Hoc autem est
absurdum: ergo illa forma non ponitur tanquàm
omninò necessaria, imò credo nullum esse pecca-
tum mortale, imò nec veniale per se loquendo il-
lam omittere, saltem ex causa aliqua, sed tantùm
esse de consilio. Et licet daremus esse de præcepto,
tamen eius omissionem non reddere irritas ordi-
nationes. Probatur, quia non est credibile consti-
tutiones restringere ordmariam potestatem Pro-
uincialium, & Visitatorum, nisi id exprimant, sicut
exprimere solent, quando volunt restringere, di-
cendo aliter factum sit irritum, sed id non expri-
m&#x0169;t, ergo. ltem, probatur ex illa regula, quam tra-
dunt Syluester verbo consilium, qu. 3. Rosella, nu.
5. Armil. num. 5. Angel. num. 3. Tabien. quæst. 6. nu.
9. Panor. ca. ex parte de constit. circa finem, glossa,
Clem. 1. de iure patronatus verbo inhibentes, Sa,
verbo lex num. 14. Felin. cap. quoniam frequenter
vt lite non contestata, nu. 4. Suarez in materia de
legibus, Bursatus consilio 90. quem citat, & sequi-
tur Emanuel Rodriguez, tom. 2. quæstionum re-
gularium quæst. 45. art. 2. in fine. Quando lex præ-
cipie&#x0303;s formam dat simul potestatem ad efficiend&#x0169;
actum seruata tali forma, si non seruetur, act&#x0169; esse
nullum, si verò anteà homo habebat potestatem,
actum sine tali forma validum esse: non enim est
credibile simplici illa appositione formæ restringi
eius potestatem, & iurisdictionem, sicut quando
quis habeat potestatem iurisdictionis ad aliquid
faciendum, non ex eo quòd lex, vel superior illud
ei prohibeat, factum cōtra talem prohibitionem
erit irritum, vt patet ex cap. dilectus 2. de præben-
dis, vbi electio facta contra pręceptum Pontificis,
valida fuit, vt patet ex ipso tex. & glossa, & notant
auctores proximè citati. Similiter excommunica-
tio lata contra formam præscriptam à Pontifice,
cap. 1. de sent. excomm. in 6. valida est, vt probat
glossa ibi ex textu ipso: & similiter quando ego
sine restrictione accepi facultatem audiendi con-
fessiones, etiamsi ipse superior, vel alius mihi pręs-
cribat modum, vel præcipiat ne audiam cōfessio-
nes f&#x0153;minarum, vel mercatorum, &c. absolutio à
me collata valida est: & leges prohibentes simpli-<marginalia>Leges prohi-|bentes ludum|non impedi&#x0169;t|translationem|dominij.</marginalia>
citer ludum non impediunt translationem domi-
nij, ita vt nulla sit: similiter leges, quæ prohibent,
ne iudices, vel alij ministri iustitię, aut similes mu-
nera à litigantibus recipiant, non irritant factum,
& ideò non obligant ad restitutionem. Multa etiā
sunt impedimenta matrimonij non irritantia il-
lud: item prohibitum est in Hispania emere triti-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0452.jpg/>
@@1@<SE452>436 Quæst. XCVI. Tract. IXV.
<duolan 2><-P>cum ad vendendum, tamen emptio, & sequens
venditio valida est: sic Emanuel suprà ait, Genera-
les, & Prouinciales peccare, si absque diffinitorum
consilio sententiam aliquam grauem contra mo-
nachum delinquentem ferant: illam tamen fore
validam, si illi tantùm habebant votum consulti-
uum pro forma scilicet substantiali, non requisi-
tum: quod probat, quia aliud est actum esse iniu-
stum, aliud nullum. Sicut sententia alia est iusta,
alia nulla, & testamentum aliud est iniustum,
aliud nullum, & excommunicatio alia est iniqua,
alia nulla, vt tradit Couuarruuias cap. alma mater
1. part. §. 7. num. 5. de sent. excomm. in 6. ergo qua-
uis sententia lata non petito diffinitorum cōsilio,
sic iniusta, non tamen ideo erit nulla: ad hoc fa-
ciunt multa, quæ dicit Thomas Sanchez tom. 1. de
matrimonio lib. 3. disp. 33. à la ley, non dubium C.
de legibus resp. que non procede en cosas Ecclesiasticas
pues es ley Imperial, sino estato firmada perla iglesia
comparece lo esta, énel cap. Imperiali, 25. quæst. 2. y
otros si lo esta.</P>
<P>  Ad secundum dubium dico, etiamsi petitio cō-<marginalia>44</marginalia>
silij esset forma necessaria, non tamen esset simpli-<marginalia>Ad 2. dubium</marginalia>
citer necessarium, vt prouincialis, vel Visitator se-
quatur consilium, quia ad id non obligatur in prę-
dicta constitutione, sed tantùm admonetur, vt ad-
hibeat fidem iis, qui plenius nouerunt statum do-
mus, & patriæ, vt melius possit decernere quid
agendum sit, siue illi sint Prior, & deffinitores, siue
alij: & Syluester, Rosella, Angelus, Tabienna, Sa,
Armilla, & alij summistæ verbo consilium cum
Hostiensi, & aliis, quos citant, tenent, eum, qui iu-
betur consilium petere, non teneri consilium se-
qui, & à fortiori valere quòd consilium faciat, nisi
in mandato sint aliqua verba, quæ videantur po-
nere tanquam formam substantialem, non solum
quòd consilium petat, sed etiam quod iuxta con-
silium faciat.</P>
<P>  Ad tertium dubium respondeo, quidquid sit de<marginalia>Ad 3. dubium</marginalia>
ordinationibus factis in visitatione, cætera præce-
pta, saltem quæ non fiunt in fraudem dictę consti-
tutionis, valida esse, sed expirare mortuo, vel
amoto ab officio ipso Prouinciali, aut Visitatore,
quia non est eadem ratio de aliis præceptis, & de
iis quæ in visitatione fiunt: nam hæc habeb&#x0169;t vim
legis, illa non, & ideo plus requirit constitutio ad
hæc, quàm ad illa.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO XI.
Quando lex irritans, habere hunc effectum
incipiat.</Z>
<P><INI5>Q</INI5>Vamuis superiùs de promulgatione<marginalia>45</marginalia>
legis dictum sit, tamen quia nonnullę
leges irritantes censentur in hoc ha-
bere aliquid speciale, breuiter expli-
candum est.</P>
<P>  Suppono, legem irritantem non habere effect&#x0169;
donec solenniter promulgata sit: in hoc omnes
conueniunt, quia ante talem promulgationem nō
est lex, nec habet vim irritandi, sicut nec obligan-
di: nam lex etiam vt irritans, est regula publica hu-
manarum actionum: ideò debet publicè proponi,
vt homines sciant, quomodò suas actiones validè
efficiant, alioqui infinita incommoda in commu-
nitate sequerentur, & plura quàm in obligatione,
quia ignorantia excusat à peccato, non verò ab ir-<-P>@@

<-P>ritatione. Secundò, suppono per se loquendo, ad
irritationem sufficere vnam promulgationem
factam in curia principis, vel in metropoli regni
cum proportione hoc aplicando ad leges ciuiles,
& canonicas. Probatur, quia nec ex natura rei, nec
ex iure positiuo aliud leges irritantes postulant.
Quidam verò moderni sentiunt, leges canonicas
irritantes non irritare statim post Romanam pro-
mulgationem, donec in singulis prouinciis pro-
mulgentur. Med. quæst. 90. art. 4. citatur autem, sed
immeritò Sotus. Fundamentum est, quia irritatio-
nes Ecclesiasticæ sunt de rebus grauioribus, ideo
non expedit aliter fieri. Sed hæc ratio probat, ad
prudentiam Pontificum pertinere, vt iuxta mate-
riæ qualitatem modum etiam promulgationis in
sua lege requirant, non ex natura rei esse necessa-
rium, nisi cum aliter irritatio esset in commune
detrimentum: sic in Tridentino sess. 24. expressè
requisita fuit promulgatio in singulis di&#x0153;cesibus,
vt matrimonium clādestinum fieret irritum, quia
materia erat gruauissima, & nisi ita fieret, commu-
ni bono noceret. Tertiò, suppono post factam
promulgationem in curia principis, sufficere or-
dinarium tempus duorum mensium, vt posteà lex
irritans incipiat suum habere effectum, vt om-
nes sentiunt, & colligitur ex auth. vt factæ nouæ
constitutiones, quod planè loquitur in lege irri-
tante.</P>
<P>  Ratio est, quia nullum ius positiuum postulat
maius te&#x0303;pus in legibus irritantibus, quàm in aliis,
nec ex sola rei natura est necessarium tempus, quia
quod sufficit ad obligandum, sufficit ad irritand&#x0169;.
Vnde illud tempus in his legibus eodem modo,
quo in aliisdeclarand&#x0169; est: intelligitur enim quoad
leges supremi principis, & respectu earum regio-
num, ad quas illud tempus sufficiens est, nam si lō-
giùs distent, maius tempus est concedendum pru-
dentis arbitrio, quod maximè in legibus irritanti-
bus necessarium est propter incommoda, quæ ex
irritatione sequi solent. Hinc in legibus ciuilibus
illud tempus necessarium est, vt lex actum irritare
incipiat. Ita omnes referendi, quia nulla est lex
etiam ciuilis, quæ ad hunc effectum minori tem-
pore contenta sit, quin potiùs dictum authentic&#x0169;,
quod tempus bimestre concedit, loquitur de legi-
bus testamentorum: quæ irritationem includunt.
Item quia ante lapsum illius temporis lex illa non
habet vim legis respectu talis loci, pro quo illud
tempus necessarium est, vel saltem non est illi suf-
ficienter applicata: ergo sicut non obligat ibi, ita
nec irritat. Item si lex irritat actum, obligat ad non
faciendum illum, sed ante lapsum illius temporis
non obligat, ergo nec irritat.</P>
<P>  Sed de legibus canonicis quidam Iurisp. sen-<marginalia>46</marginalia>
tiunt irritare statim à promulgatione in curia Ro-
mana, Panormitanus, & multi alij, ca. 2. de const.
& cap. nouerit de sent. excomm. Ioann. And. super
datam in fine 6. glossa, cap. 1. de concessione præ-
bendæ, in 6. Turrecrem. capit. in istis dist. 4. art. 3.
Ioan. Staphilus li. de gratiis, & expectatiuis forma
8. num. 8. Fundantur in aliquibus decretis, quæ vi-
dentur supponere, constitutiones Apostolicas ha-
bere statim hunc effectum, cap. dudum, ca. si post-
quàm, cap. cum singula de præbendis in 6. Vnde<marginalia>Pōtifices pos-|sunt statim|obligare.</marginalia>
ratio solùm est, quia Pōtifices hoc possunt facere,
& declarant se id velle: ergo faciunt. Nota hanc
sententiam non esse intelligendam absolutè, &
simpliciter in omnibus legibus canonicis, quia in<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0453.jpg/>
@@1@<SE453>Disput. XVI. Sectio XII. 437
<duolan 2><-P>hoc sensu nullo iure probatur, nec iure esset con-
ueniens propter rationes superiùs factas, quæ hîc
etiam locum habent. Quocirca quando lex Eccle-
siastica irritat simpliciter, & sine aliqua adiectio-
ne, sufficie&#x0308;ter excludente illud tempus, non irritat
ante lapsum illius te&#x0303;poris necessarij ad obligand&#x0169;
in singulis prouinciis. Probatur: quia dum lex no-
ua non excludit ius antiquum, neq; illi repugnat,
censenda est secundùm illud ferri, quia iuris dero-
gatio vitanda est, quod fieri possit. Hoc etiam
confirmant rationes superiores. Vnde à fortio-
ri constat, quando lex canonica expressè conces-
serit maius tempus ad obligationem, consequen-
ter illud concedere ad irritationem, nisi aliud cla-
rè exprimat, quia etiam est ordinarium ius, vt lex
non priùs irritet quàm obliget.</P>
<P>  Prædicta ergo sententia ad summum habet lo-
cum in legibus pontificiis habentibus illas parti-
culas, ex nunc & similes: nam tales censentur ex-
cludere omnem temporis dilationem, aliàs essent
superfluæ, & ita de illis admittit etiam Sotus, 1.
iust. quæst. 1. art. 4. & omnes moderni Theologi, à
quorum sententia recedere non possum, quia re-
uera hæc videtur mens Pontificum.</P>
<P>  Leges autem, in quibus hæ particulę apponun-
tur, regulariter loquendo sunt de quibusdam re-
bus, in quibus Pontifex potest liberè disponere, vt
sunt beneficia, & ideò in his sæpe inhabilitat per-
sonas, vel impedit valorem collationis à die pro-
mulgationis, vt fecit Clemens VIII. in Lusitania,
Sixtus etiā V. hoc fecit, & declarauit in professio-
nibus religiosorum, quia etiam valor professionis
pendet ex acceptione sedis Apostolicæ. At in aliis
rebus, quę non ita pende&#x0303;t ex voluntaria institutio-
ne Pontificis, sed supponunt aliquod naturale ius,
quod per humanam legem interdum modificatur,
id nunquam fit sine concessione sufficientis tem-
poris ad habendam de lege notitiam, tum quia
regulariter noceret bono communi, tum quia
videretur aliquomodò repugnare iuri naturæ,
vt in l. Concilij irritante matrimonia clande-
stina.</P>
<P>  Nihilominus quoties lex Pontificis habuerit<marginalia>48</marginalia>
similes particulas, timenda est, & statim seruanda,
vt actus non fiant contra eius dispositionem, quia
periculum morale est, ne sint irriti.</P>
<P>  Sed quid, si lex ita intellecta videatur nimis ri-
gida, & contraria bono communi, licebitne sup-
plicare à summo Pontifice, & interim legem non
seruare? Respondeo, licet in rescriptis particulari-
bus admittatur hoc genus appellationis, vel sup-
plicationis, aut suspensionis, c. significasti de rescri-
ptis, c&#x0169; iis, quæ ibi notātur, in leges tamen cōmu-
nes non conuenit, vt notant Doctores, ca. cōsuluit
de appellation. & in l. res ff. eodem, & Rebuffus, l.
Sceuola §. si quæ p&#x0153;na, ff. de verb. sig. quia igno-
rantia, iuris, & boni communis non præsumitur
in Pontifice, & lex communis licet in vno loco
afferat incommodum, non ideo cessat, quapro-
pter in eo casu supplicari quidem potest, interim
tamen seruetur lex, quia seruari sine peccato po-
terit, licet non sine incommodo.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO XII.
An actus lege humana irritus producat naturalem
obligationem.</Z>@@

<P><INI5>S</INI5>Vppono, naturalem obligationem<marginalia>49</marginalia>
esse, quæ est in conscientia, & apud
Deum, cuius transgressio periculum
animæ adducit, vt ait Gregorius IX.
cap. fin. de consuet. licet non detur
actio in foro externo, vt in emptione citra medie-
tatem iusti pretij, & venditione vltra, l. 2. C. de
rescin. vend. & cap. cum dilecti, & cap. cum causa
de empt. & vendit. constat enim legem naturalem
quamuis auxilio actionis ciuilis destituta sit, obli-
gationem in conscientia inducere, vt cum multis
docet Thomas Sanchez, 1. de matrimon. disp. 7.
num. 14.</P>
<P>  Ex actu igitur lege humana irrito naturalem<marginalia>1. Opin.</marginalia>
oriri obligationem ait Innoc. IIII. c. quòd sicut de
elect. & cap. si celebrat, de cleric. excomm. Panor.
cap. quia plerique de immun. Eccles. & cap. 1. de in
integ. testit. & alij plures relati à Couarruuia cap.
cum esses de testam. nu. 5. Anton. Gomez, l. 3. Tauri
num. 120. Gregorius Lopez, l. 31. ver. acabadame&#x0303;-
te, tit. 14. partita 5. & Iul. Clar. 3. recept. sententia-
rum. §. testamentum, quæst. 90. num. 2. quibus adde
Nauarrum commentario de alien. rer. Eccles. an-
not. 11. num. 17. & comment. de spol. cler. §. 2. nu.
6. Mendozam 1. de pactis c. 4. num. 42. Adrianus
quodl. 6. art. 1. con. 2. §. secundo in foro. Syl. alien.
§. 13. & hæreditas 3. quæst. 7. Ioanne Medina de
rest. quæst. 23. §. inde iterum fit, fauent dicentes,
post Tridentinum, ex matrimonio clādestino oriri
naturalem obligationem ad poste à cōtrahendum,
quos recenset Sanch. sup. disp. 20. num. 2.</P>
<P>  Suadetur primò, quia facta, quibus deest certa
solennitas, irritantur ad occurrendum fraudibus,
& dolis, solitis interuenire, vt patet l. fin. C. de fi-
deicommissis, & §. fin. inst. de fideicommissar. &
l. non dubium C. de testam. & §. 1. inst. eod. tit. &
l. 3. Tauri, quæ est lex 2. tit. 4. lib. 5. nou. cōp. ergo
cessāte dolore fraude naturalis orietur obligatio.
Secundò, quia cum id quod fieri poterat, sub eo
quod fit, cōtinetur, si non valet eo modo, quo fit,
valet eo modo quo fieri poterat, c. vn. §. idem quo-
que de despons. imp. li. 6. l. si tam angusti. ff. de ser-
uitutibus. Vbi id notarunt Alberic. & alij, quos
refert Couarruuias, & probat, de spons. part. 1. cap.
3. num. 3. ergo cùm consensus in obligatione na-
turali, quæ reipsa est, vel esse poterat, contineatur
in obligatione ciuili, l. cum amplius, §. is natura
debet, ff. de reg. iuris, actus irritus iure ciuili eo
modo, quo fit, firmus erit, eo quo fieri poterat mo-
do, scilicet iure naturali: quare ex eo actu natura-
lis orietur obligatio. Tertiò, quæ lege naturali in-
stituta sunt, humana lege infirmari non possunt, l.
eas obligationes ff. de capite diminutis, l. iura san-
guinis, ff. de reg. iuris, §. fin. Instit. de legitima agna-
torum tutela: sed actus, qui fit pleno consensu, est
validus iure naturali, cum ex natura rei consensus
producat obligationem, l. consensu ff. de obligat.
& actio. l. 1. C. de postulando, §. 1. inst. de oblig. §.
per traditionem Instit. de rerum diuision. ergo.
Quartò, res facti humana lege infirmari non pos-
sunt, l. 1. §. si vir ff. de acquir. possess. nam quod
factum est, infectum nulla ratione fieri potest, l.
in bello §. factæ ff. de captiuis, l. denique ff. ex qui-
bus causis maiores: sed consensus ex quo natura-
lis oritur obligatio, est res facti, non iuris, l. pro
hærede in prin. ff. de acquiren. hæred. l. si ita lega-
tum, §. illi si volet ff. de lega. 1. l. fin. cum glos. ibi ff.
quādo dies legati cedat, i&#x0169;cta, l. fin. de institutioni-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0454.jpg/>
@@1@<SE454>438 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>bus, & substitution. ergo cōsensus, ex quo natura-
lis oritur obligatio, lege humana infirmari non
potest. Quintò ex minus solenni testame&#x0303;to oritur<marginalia>Ex testamen-|to minus so-|le&#x0303;ni nascitur|naturalis obli|gatio.</marginalia>
naturalis obligatio, l. fin. C. de fideicom. l. in testa-
me&#x0303;to. ff. de fideicōmissis, & l. fideicōmissum iuncta
glos. 1. de cōdict. indeb. & obseruant glos. ver. obti-
neas, Bart. & Doct. l. cum quis C. de iuris, & facti
ignor. & glos. lege 1. verbo nunc videndum ff. de
conduct. indeb. Imola, & alij, cap. vlt. de solut. Iul.
Clarus lib. 3. receptarum sent. §. testamentum, qu.
90. num. 2. Ioannes Oroscius, l. omnes populi nu.
65. & 66. ff. de iust. & iure. Cui sententiæ subscri-
bit Menchaca, 1. de successionum creatione §. 2.
num. 24. cùm certò constat hæredi ab intestato
testatorem voluisse, quod in testamento minus
solenni scribitur, quare & legatario, qui in posses-
sione est legati sibi à testatore in minus solenni
testamento relicti ius competit retinendi legat&#x0169;,
l. militis, vers. veterani ff. de militari testam. & l.
31. tit. 14. part. 5. igitur & ex contractu, alióve actu
lege humana irrito naturalis oritur obligatio. Sex-
to ex Plinio 2. lib. 2. epist. ad Amianum dicente,
Admones me codicillos Attilliani, qui me ex parte insti-
tuit hæredem, pro non scriptis habendos, quia non sunt
confirmati testamento; quod ius nec mihi, quidem igno-
tum est: cùm sit etiam notum iis, qui nihil aliud sciunt:
sed ego propriam quandam legem mihi dixi, vt defun-
ctorum voluntates etiāsi iura deficerent, quasi perfectas
tuerer: constat enim, codicillos istos Attilliani manere
scriptis: licet ergo non sint confirmati testamento: à me
tamen, vt confirmati obseruabuntur, & lib. 5. ad
Caluisium scribit. Hæc enim, si ius aspicias, irritum,
si defuncti voluntatem, ratum, & firmum est: mihi au-
tem defuncti voluntas (vereor, quam in partem Iuriscō-
sulti, quod dicturus sum, accipiant) antiquior iure est.</P>
<P>  Alij meritò dicunt ex actu lege humana irri-<marginalia>50</marginalia>
to nullam oriri naturalem obligationem, Sotus,
4. iust. quæst. 5. art. 3. Martin. Ledes. 2. part. 4. quæst.
18. art. 1. dub. 12. Ange. obligatio num. 10. vbi Syl.
quæst. 4. Tabienna, quæst. 5. nu. 6. Palac. 4. dist. 28.
prope finem vers. exquiris, Molina tom. 1. de iust.
tract. 2. disp. 81. §. quod verò attinet. Petrus Ledes-
ma de matrim. quæst. 45. art. 5. punct. 2. post. 4. dub.
con. 1. Emanuel Rodriguez, tom. 1. sum. cap. 220.
num. 1. Vega 6. sum. casu 104. & 122. Thom. San-
chez, lib. 1. de matrim. disp. 7. 16. & disp. 20. num. 3.
idem tenuisse fertur Victoria 2. 2. initio tract. de
restitutione subscripsere glossa l. cum lex in prin.
& ibi Bart. num. 4. ff. de fideiuss. & l. 1. num. 8. ff. de
nouationibus, Panormitanus, cap. cum contingat,
num. 5. de iureiur. Pac. Rub. ca. per vestras de don.
inter vir. & vxor. §. 17. num. 15. & alij, & probat
Gregorius Lopez, suprà & Anton. de Padilla, l.
cum quis num. 11. ff. de iuris & facti ignor. Couar-
ruuias, reg. peccatum par. 2. §. 9. n. 3. & 10. & in cap.
quamuis pactum, 2. part. §. 4. nu. 5. & cap. cum esses
à num. 6. de testam. Anton. Gomez, l. 3. Tauri à nu.
123. Ioan. Gutierrez de iuram. confirmatur 1. par.
1. cap. 1. num. 39. & cap. 5. num. 28. & 31. & alij plu-
res, quos refert Sanchez locis citatis.</P>
<P>  Suadetur: quia Ecclesia & Resp. possunt con-
tractus, & alia in vtroque foro irritare, quia pote-
state vsa est Ecclesia in matrimonio clādestino,
adeo vt post illud liceat coniugibus aliud celebra-
re etiam nulla expectata iudicis sente&#x0303;tia, vt docet
Nauarr. consil. 3. de cland. despons. num. 2. & con-
sil. 5. n. 2. qua in re cum ad Ecclesiæ mores spectet,
errare Ecclesia non potest. Alia similiter omnino<-P>@@

<-P>irritauit Ecclesia, imò & Resp. vt colligitur ex l.
non dubium, C. de legibus, l. hac consultissima; l.
ex infecto, C. de testam. §. ex constitutionum, qui-
bus modis testamenta infirmentur, l. certa ratione
C. quando prouocari non est necesse, l. iubemus
1. §. sane. C. de sacros. Eccles. l. conditiones ff. de
conditio. institutionum, cap. quod in dubiis de re-
nunt. & aliis locis, quibus suprà ostendimus in Ec-
clesia, & Rep. esse potestatem irritandi acta nostra,
& vsum ipsius, ad quem sufficit potestas, & volun-
tas: voluntatem autem satis in multis Ecclesia &
Resp. explicauit: ergo. Secundò, quia cùm lex actui
resistit, nulla oritur naturalis obligatio, l. si non
sortem in prin. l. quod pupillus, ff. de cōst. indebiti,
l. 1. §. siquis ita interroget, ff. de verb. oblig. l. c&#x0169; lex
iuncta l. quod enim, & l. fideiussor §. fideiussor. ff. de
fideiussor, & l. naturaliter. ff. de condict. indebiti.
Quibus consonat, l. 5. tit. 12. p. 5. sed lex quę actum
irritat, ei resistit: ergo ex illo non oritur natura-
lis obligatio. Tertiò, ex actu inhonesto, & turpi
nulla oritur naturalis obligatio, l. iuris gentium §.
si vt maleficium ff. de pactis, l. generaliter, l. veluti,
& l. si stipuler. ff. de verb. oblig. §. quod turpi Instit.
de inutil. stipul. capit. fin. de pactis, capit. in malis
22. qu. 4. & de reg. iuris in 6. Sed actus prohibitus,
& irritus lege humana est inhonestus, ergo. Sed
hoc argumentum leue est, quia ex meretricum,
& aliis actibus malis naturalis obligatio oritur, &
sic in multis aliis, nisi actus sit iniustuserga alique&#x0303;,
ex illo enim qua parte iniurius alteri est, alter na-
turaliter non obligatur, vt cernere licet in contra-
ctu vsurario, ex vi cuius accipiens mutuum non
tenetur naturaliter ad soluendas vsuras.</P>
<P>  Ad primum argumentum, primæ opinionis,<marginalia>51</marginalia>
respondeo, leges, quæ fundantur in falsa præsum-
ptione, non obligare in conscientia, vt Sect. 7. di-
ctum est: tales erant olim leges cap. veniens, 2. & c.
his qui fidem de sponsalibus, quæ ex copula inter
spons. de futuro præsumebant consensum interd&#x0169;
falsò, & ideò præcipiebāteos cohabitare, & officia
matrimonij exercere. Aliæ verò leges licet ad im-
pediendas fraudes sint ordinatæ, non fundantur in
falsa præsumptione: sed in vera, & præiudiciali, iu-
dicantes solere fraudes in aliquibus interuenire, &
vt illis occurrant, irritant actus, quibus tales, vel
tales conditiones defuerint: & hoc pacto se habe-
re leges, quæ contractus irritant, fatetur Molina
suprà, quamuis aliam fuisse legislatorum volunta-
tem in testame&#x0303;tis, legatis, & fideicōmissis, & aliis
huiusmodi arbitretur: ait enim in §. tertio, legis-
latorum me&#x0303;tem fuisse, non quidem irritas reddere
minus solennes vltimas vol&#x0169;tates, aut impediri na-
turalem obligatione&#x0303;, quæ ex natura rei oritur: nec
item ex præsumptione falsitatis eas irritas pron&#x0169;-
tiare: sed duntaxat eas non admittere tanquam le-
gitimas ad probandum, eas fuisse testatorum vo-
luntates. Sed hoc quid aliud est, quàm irritare illa
testamenta, & legata in foro externo, & non inter-
no? ad hoc producit aliquas leges, de quibus ad
quintum.</P>
<P>  Ad secundum argumentum respondeo, pron&#x0169;-
tiatum illud intelligi, cùm is, qui actum irritum
producit, iure potest act&#x0169; legitimum efficere, qui
in irrito continetur, aut ad illum efficiendum di-
sponit: vt impuberes licet non possint contra-
here matrimonium, possunt tamen contrahere
sponsalia, ideo iuris interpretatione ea intelligan-
tur contrahere, dicto cap. vnico §. idem quoque<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0455.jpg/>
@@1@<SE455>Disput. XVI. Sectio XII. 439
<duolan 2><-P>de despons. impub. in 6. non verò quia sponsalia in
matrimonio continentur, c&#x0169; matrimonium expo-
scat consensum in præsens; sponsalia verò in futu-
rum: cùm ergo quis facit id quod iure ipso irritum
est, ex eo actu nullam sibi naturalem obligatio-
nem imponit, ac si ratus esset: licet interdum præ-
sumatur voluisse sibi aliam obligationem impo-
nere, ad quam inhabilis non sit.</P>
<P>  Ad tertium respondeo, iure naturali constitu-
tum esse, vt voluntas testatoris impleatur, nisi lex
humana iustis de causis dispona, vt non valeat,
nisi sic vel sic explicetur.</P>
<P>  Ad quartum respondeo, Menchaca, lib. 3. de suc-
cessionum creatione, §. 30. nu. 6. & 12. vers. aut &
2. eo argumento ductum asseuerasse, leges positi-
uas vtcumque actui resistant, non posse impedi-
re, vt ex eo naturalis obligatio oriatur, nisi iure
naturæ, vel gentium explicitè aut implicitè veti-
tus sit, idque ex defectu potestatis vetantis, quæ
voluntatem liberam paciscentium non potuit im-
pedire, quia voluntas res facti est, quæ non subia-
ceat legib. positiuis. Sed hoc grauis error est; nam
vt suprà vidimus, Ecclesia irritauit professionem,
matrimonia, & alia, in quibus non reperiātur cer-
tæ conditiones, quamuis non desit consensus: in
quibus tamen nulla est prohibitio iure naturæ, aut
gentium explicita aut implicita: & Vlnan. l. 1. §. si-
quis ita interroget ff. de ver. oblig. ait, nec natura-
lem obligationem oriri nisi interrogatus verbis,
verbis quoque annuisset, cùm tamen verba non
requirantur, iure naturæ, aut gentium in contra-
ctibus, sed alia signa sufficiant, vt patet in matri-
monio, cap. cum apud, & cap. tuæ fraternitati de
sponsalibus. Vnde ad argumentum respondeo, res<marginalia>Res facti non|subs&#x0169;t huma-|næ, vel diuinæ|potestati, vt|infectæ non|sint.</marginalia>
facti non subesse humanæ, nec diuinæ potestati, vt
infectæ non sint. Platoni Epigraphe Pythagora,
seu sophista, Aristote. 6. ethic. cap. 2. Vnde Aga-
tho hoc solo Deus carere videtur, infectum vt fa-
ciat quod factum est, atque peractum: cæterùm
fieri potest, vt quod factum est, pro infecto habea-
tur, id est, viribus careat, vt patet ex superiùs addu-
ctis, & toto tit. ff. de captiuis, & postlim. reuer. si-
cut iure ciuili interdictum est, vt quod non est fa-
ctum, pro facto habeatur, l. vn. in punct. C. de rei
vxoriæ actione.</P>
<P>  Ad quintum nego ex minus sole&#x0303;ni testamento<marginalia>52</marginalia>
naturalem oriri obligationem, Bald. l. 1. num. 53.
C. de sacros. Eccles. Imola, & Alex. l. nam potest ff.
de lega. 1. idem Alexan. consil. 7. num. 18. volum. 2.
Gregorius Lopez, l. 31. verb. acabadamente tit. 14.
part. 5. Couar. cap. cum esses num. 8. de testam. Pa-
dilla l. cùm quis num. 11. C. de iuris & facti ignor.
Ant. Gomez, l. 3. Thauri num 123. & alij nonnulli,
quos recenset Menchaca, 1. de successionum crea-
tione §. 1. nu. 22. Probatur: quia illa solemnitas non
ad probationem, sed ad valorem testamenti desi-
deratur, vt docet glos. 1. l. nemo potest ff. de lega. 1.
quam eo loco probat Bald. oppos. 1. Socin. consil.
93. num. 2. volum. 1. & alij, quos refert & sequitur
Couar. Padill. & Gomez suprà, & communem te-
statur Rip. d. l. nemo potest num. 35. Alciat. lib. 5.
paradoxarum, cap. 17. & probatur, ex l. 1. ff. de te-
stam. vbi definitur testamentum, vt sit voluntatis
nostræ iusta sententia de eo quod quis post mor-
tem suam fieri vult: iustæ enim sententiæ nomine
solennem intelligit glos. 1. & alij ibi: ergo sine iuris
solennitate nullum est testamentum, nullāque na-
turalem obligationem producere potest. Quare §.<-P>@@

<-P>1. instit. de hæred. quæ ab intestato defer. eum in-
testatum decedere definit, qui aut omnino testa-
mentum non fecit, aut non iure fecit. Accedit, si-
ne iuris solennitate non valere testamentum, l. si
quæramus, 4. ff. de testam. l. si post diuisionem C.
de iuris & fact. ignor. l. si non peculiare, l. si vnus,
l. testandi causa, l. non dubium, l. dictantibus, & l.
hac consultissima, in princ. & §. ex imperfecto C.
de testam. cùm igitur ex actu, cui forma substan-
tialis deficit, nec naturalis oriatur obligatio, ex di-
cta, l. 1. §. si quis ita interroget, & ex aliis, efficitur,
vt ex testamento minus sole&#x0303;ni nec naturalis obli-
gatio oriatur: & clarum est, testatorem ex illo non
obligari, cùm se&#x0303;per ante mortem possit illud mu-
tare, l. 4. ff. de adimendis lega. & Heb. 9. ver. 16. &
19. neque hæres in testamento minus solenni scri-
ptus naturaliter obligatur ad seruandam testatoris
voluntatem; cùm ex testamento hæreditatem adi-
re non possit, l. hac consultissima, C. de testam. l.
ex testamento. C. de fideicommissis. Nec hæres
legitimus ea naturali obligatione deuincitur, cùm
non ex voluntate testatoris, sed ex legis definitio-
ne hæreditatem obtineat: ergo, &c. Confirmatur
ex d. l. si post diuisionem, vbi hæres legitimus ab
intestato omnium bonorum defuncti successio-
nem obtinet nulla concessa retentione bonorum,
quæ ex testamento minus sole&#x0303;ni hæres in eo scri-
ptus possidebat: quod non fieret, si ex testamento
minus solenni nuturalis obligatio resultaret. Hæc
enim exceptionem parit. l. iuris gentium §. sed cum
nulla vers. igitur nuda pactio, ff. de pactis, colligi-
tur etiam ex l. hac consultissima §. ex infecto C.
de testam. vbi ex imperfecto testamento inter li-
beros facto testatoris voluntatem firmam fore de-
cernitur: si verò, (inquiunt Imperatores) in huius-
modi voluntate liberis alia sit admixta persona extra-
nea, certum est, eam voluntatem defuncti quantum ad
illam duntaxat personam, pro nihilo haberi, sed liberis
accrescere. Ergo in liberis ex illo testamento nulla
oritur obligatio naturalis erga illam personam, vt
docet Couar. sup. num. 7. Soto 4. iust. quæst. 5. art.
3. vers. 4. arguitur Vazquez hîc disp. 164. cap. 4. nu.
37. In huius confirmationem, expendit Couarru-
uias sup. nu. 8. caput, cùm esses, de testamentis, vbi
Pontifex in prouinciis temporaliter subiectis Ec-
clesiæ (sic enim cum communi exponit Couarru-
uias num. 12.) statuit testamentum coram paro-
cho, & aliis duabus, vel tribus personis factum,
firmum esse. Vnde à contrario sensu infert Couar-
ruuias, aliter non valere, neque naturalem obli-
gationem producere, leges verò in cōtrarium ad-
ductas interpretatur Couarruuias, suprà nu. 9. &
Padilla dicta, l. cùm quis, nu. 14. C. de iuris & facti
ignor. vt locum habeant quoad repetitionem in-
debiti legati, vel fideicommissi: nam licet ex mi-
nus solenni testame&#x0303;to non oriatur naturalis obli-
gatio ex lege naturali producta, qualis est illa, quæ
ex pacto nudo producitur, & cuius ergo retentio
rei eo modo debitæ possidenti competit, & exce-
ptio aduersus repetentem: oriri tamen aiunt obli-
gationem naturalem ex ipsa morum honestate,
seu æquitate morali conuenientem: quæ repeti-
tionem impedit, quamuis non habeat effectum
retentionis, vel exceptionis. In quam sententiam
expendit Padilla legem, cum is, §. si in ea opinio-
ne, ibi relinquitur pietatis causa.</P>
<P>  Alij verò rectè dic&#x0169;t, se non videre, qua ratione<marginalia>53</marginalia>
eiusmodi obligatio naturalis repetitionem impe-<-P><marginalia>Opinio alior&#x0169;</marginalia></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0456.jpg/>
@@1@<SE456>440 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>diat, nisi ope exceptionis, & iure ipso retentionis:
quos omnes effectus ex sola honestate naturali
oriri non posse putant. Vnde legem illam, cum is,
aliter interpretantur, & ad leges in argumento ci-
tatas respondent aduertendo ex Menochio 3. de
successionum creatione §. 22. limit. 18. nu. 10. lega-
ta, & fideicommissa differre: quamuis enim mino-
rem efficacitatem nunc fideicommissa habeant,
quàm ad legata obligationem aduersus hęrede&#x0303; in-
ducendam, vt liquet ex l. 1. vbi id notarunt inter-
pretes ff. de legatis 1. & §. sed non vsque adeò Inst.
de legatis: legata enim in solo testamento relinqui<marginalia>Legata solo|testame&#x0303;to re-|linqui poss&#x0169;t,|fideicommissa|verò etiā co-|dicillis.</marginalia>
possunt, §. præterea ibi, cum alioqui legata nisi ex te-
stamento non valeant, instit. de fideicommissar. hæ-
reditatibus, & probatur ex §. 1. instit. de legatis ibi,
legatum est donatio à defuncto relicta, ab hærede præ-
standa: ergo cum hæres institui non possit codi-
cillis, sed testamentis, l. non codicillum, C. de te-
stam. l. si idem C. de codicillis, & §. codicillis, inst.
eodem tit. efficitur, vt legatum in solo testamento
relinqui possit. At verò fideicommissa non solùm
in testamento, sed etiam in codicillis relinqui pos-
sunt, vt constat ex §. non tantùm, instit. de codi-
cillis. Ex quo & illud efficitur, alia esse fidei-
commissa, quæ ex testamento; alia verò quæ ex-
tra testamentum codicillis, aut aliomodo relin-
quuntur: illa quidem vt valeant, & obligationem
ciuilem, vel naturalem inducant, testamenti firmi-
tatem, atque adeo solennitatem poscunt: hæc verò
quinque testibus comprobari debe&#x0303;t, aut eius, cui
restitutio fideicommissi incumbit, confessione;
cùm eiusmodi testium numerus non pro forma
sùbstantiali fideicommissi: sed probatione tantùm
desideretur. Primum patet ex l. si veritas, ibi vel so-
le&#x0303;nitas iuris deest, &c. Ad solutionem vrgeri non
potest; eorum scilicet, quæ ex testamento relicta
sunt, & ex l. ex testamento, C. de fideicommissis, &
l. hac consultissima §. ex imperfecto, C. de testa.
Vbi Iustinianus ait, ex imperfecto testamento volunta-
tem tenere defuncti, nisi inter solos liberos à parentibus
vtriusque sexus habeatur, non volumus: ergo omnia
fideicommissa aliis quàm liberis ex imperfecto te-
stament o relicta, nullius sunt ponderis. Secundum
verò probatur ex l. fin. C. de codicillis, & ex l. fin.
C. de fideicōmissis, vbi apertè definitur, satis esse
quinque testium testimonium, aut eius, cui fidei-
commissum restituere incumbit, confessionem ad
probandam defuncti voluntatem extra testamen-
tum declaratam.</P>
<P>  Cum igitur in lege ex testamento, & l. fin. C. de<-P>@@<marginalia>54</marginalia>

<-P>fideicommissis, & l. in testamento ff. de fidei-
commissariis libertatibus dicitur, valere fideicō-
missa sine ea iuris solennitate, quæ ad testamento-
rum firmitatem desideratur, definitur, causa non
est, quia ex imperfecto, & minus solenni testame&#x0303;-
to naturalis oriatur obligatio; hoc enim etiam
comparatione legatorum, & fideicommissorum
falsum esse ostensum est: sed quia de fideicōmisso-
rum firmitate, quæ extra testamentum relinquun-
tur, satis est quinque testium testimonium, aut hę-
redis scripti, vel legitimi, qui rogatus est à def&#x0169;cto
fideicommissa præstare fideicommissario.</P>
<P>  Ad l. verò, fideicommissum, C. de condictione
indebiti, respondent, à se esse: nā si fideicōmissum,
quod in lege illa indebitum dicitur, naturali iure
debitum esset, vt falsò ad l. illam glos. 1. asserit, ces-
saret repetitio: explorati enim iuris est, debitum
naturale repetitionem soluti impedire, l. naturali-
ter ibi, repeti non poterit, & l. quod pupillus ff. de cō-
dict. indeb. Vbi dicitur, quòd pupillus sine tutoris
auctoritate stipulāti promiserit, eius repetitio est;
quia nec natura debet. Quid clarius dici poterat
contra sententiam glossæ l. cum quis ver. c&#x0169; quis:
Bartholi, & aliorum, quos recenset, & probat Pa-
dilla ibi num. 28. C. de iuris, & facti ignor. asseren-
tium, debitum naturaliter, indebitum tamen ciui-
liter, si soluatur, repeti posse, cum per ignorātiam
facti solutum est? In quam sententiam perperam
inducunt dictam l. cum quis, quæ absolutè, cùm
quis ignorans indebitam pecuniam soluerit, cessa-
re repetitionem definit.</P>
<P>  Ad l. militis, vers. veteranus ff. de milit. testam.
respondeo, non fuisse minus solenne testame&#x0303;tum,
in quo legatum à milite relictum fuit, vt ex illa l.
constat, quare lex illa nobis non aduersatur, sicut
nec lex 31. tit. 14. part. 5. quæ apertè disserit de iis,
qui propria voluntate legata in minus solenni te-
stamento relicta præstant legatariis: quos quidam
repetere non posse, etiamsi iuris ignorantiam pro-
fiteantur, quam non habere præsumuntur, nōnul-
lis exceptis, quos lex ibi commemorat, eadem le-
ge meritò definitur.</P>
<P>  Ad sextum argumentum respondent aliqui, Pli-
nium sec&#x0169;dum à nobis esse, cum planè cognoscat,
minus solennem testatoris dispositionem irritam
esse, ac proinde nulla lege etiam naturali homi-
nem ad eius obseruationem teneri. Alioqui non
asseruisset; Sed ego propriam legem mihi dixi, vt defun-
ctorum voluntate, etiamsi iura deficerent, quasi perfecta
tuerer.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0457.jpg/>
@@1@<SE457>441
#(IMAGE)
<Z><A+3>DISPVT. DECIMA SEPTIMA,</A+3>
<A+2>DE LEGE CONCEDENTE</A+2>
PRIVILEGIVM; SEV DE PRIVILEGIIS.
#(IMAGE)</Z>
<duolan 2><P><INI8>D</INI8>E hac re Iurisperiti tit. de
priuilegiis in Decretal. Sex-
to, & Clementinis, Nauarra
eodem tit. in consiliis lib. 5.
Azor tom. 1. lib. 5. cap. 22. &
23. summistæ verbis, priui-
legium, gratia, exemptio,
Antonin. 1. par. tit. 19. cap. 1.
Eman. Rodriguez, tom. 1. regularium, qu. 7. & 8.
Vazquez hîc disp. 151. ca. 1. nu. 2. & 3. & c. 3. nu. 19.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO PRIMA.
Quid sit priuilegium, & an semper aliquid
speciale operetur.</Z>
<P><INI5>P</INI5>Riuilegium interdum significat in-<marginalia>1</marginalia>
strumentum, quo princeps concedit<marginalia>Variæ vocis|Priuilegii ac-|ceptiones.</marginalia>
alicui specialem gratiam: quod etiam
interdum vocatur rescriptum, diplo-
ma, & bulla in canonicis priuilegiis,
quamuis hæc nomina ad alia quoque instrumen-
ta extendantur. Aliquando verò priuilegium su-
mitur pro iure, actione, gratia, beneficio, fauore,
auxilio, exemptione, prælatione, prærogatiua, aut
immunitate, quæ in tali rescripto, seu diplomate
continetur, & indultum vocari solet, & est mate-
ria, atque effectus priuilegij priori modo sumpti,
quod quatenus significat voluntatem superioris
volentis talem gratiam, & immunitatem conce-
dere, vocatur etiam lex priuata, idest singularis:
priua enim veteres dixerunt, quæ nos singula. Vn-
de etiam dicitur, mandatum speciale, & constitu-
tio personalis: vt enim ait Aulus Gellius, lib. 10.
cap. 20. Leges sunt generalia iussa pertinentia ad vni-
uersos ciues, priuilegia verò sunt priuata iussa ad sin-
gulares homines pertinentia, quia veteres priua dixe-
runt, quæ nos singula dicimus. Ab vna acceptione ad
aliam facilè fit transitus: reputantur enim idem;
quia eundem moralem valorem habent, & sunt si-
cut causa & effectus, signum practicum, & signa-
tum: sed nos de priuilegio in prima acceptione
frequentius loquemur. Priuilegiarij dicuntur, qui-
bus est aliquod priuilegium concessum, l. si ventus
ff. de priuileg. credit. l. rescriptum ff. de pactis, l. sed
an is ff. quòd cum eo, qui in aliena potestate. Iidem
etiam priuilegiati dicuntur.</P>
<P>  Non autem omne priuilegium est propriè lex:<marginalia>2</marginalia>
quia de ratione legis est, esse perpetuum; non au-
tem omne priuilegium perpetuum est: ergo illud,
quod perpetum non est, non est propriè lex: sed
quamdiu durat, per modum legis operatur: ideo
etiam de illo hîc agemus: & quia est exceptio à
lege.</P>@@

<P>  Ita ergo priuilegium definiti potest, Est priuata
lex aliquod speciale beneficium cōcedens: ex Isid.
5. ethymolog. cap. 18. & cap. priuilegia dist. 3. & ex
cap. in his de priuileg. cap. Abbate de verb. sign. ca.
exemplo. 23. quæst. 3. idem docent Doctores eis-
dem locis, & Rubrica de priuileg. Panormitanus,
& alij, cap. olim de verb. sig. summistæ verbo pri-
uilegium, Anton. Azor, & alij passim. Et in hoc
sensu vtitur nomine priuilegij Cicero 3. de legib.
& in paradoxis. Non dicitur autem lex priuata;
quia semper sit fauor priuatæ personæ, sæpe enim
est fauor communitatis, vt patet ex dicto cap. ab-
bate; & glos. in cap. priuilegia d. 3. ex ca. petiisti 7.
quæst. 1. Sed quia cum concedatur Collegio, vel
communitati, ipsa cōmunitas habet se instar pri-<marginalia>Collegium, &|communitas se|habent instar|vnius personæ|respectutotius|Reip.</marginalia>
uatæ personæ; quia est pars maioris communita-
tis, à cuius legib. hæc pars eximitur. Dixi, speciale
beneficium concedens, quia si rescriptum, manda-
tum, vel ius non sit fauorabile, licet sit lex priuata,
non erit priuilegium; sed odium: vt lex p&#x0153;nalis
cōtra hęreticos, vel simoniacos lata, & ideo Eman.
tom. 1. regularium, quæst. 7. art. 1. in fine, cum Pan.
& Barb. ait, priuilegium esse concessionem gra-
tiosè factam. Hinc rectè in illo c. abbatè, dicitur de
ratione priuilegij esse, vt cōcedat aliquid speciale,
quod ius commune non concedit, & d. cap. in his,
priuilegium ita esse interpretandum, vt aliquid
præter ius commune concedat, aliàs esset inutile,
cum nihil, inquit, illis conferat memorata indul-
gentia, sine qua id liceret, prælatis indulgen-
tibus.</P>
<P>  Idem habet Gratian. 25. qu. 1. §. vlt. inquiens, Nec
enim aliquibus priuilegia conceduntur, si præter gene-
ralem lege&#x0303; nulli aliquid speciale concederetur, ad idem
est lex 1. ff. ad municip. & glos. recepta ca. 1. de re-
scrip. Nauar. consil. 5. de statu monach. num. 2. & 5.
& aliis locis referendis. Addit Panor. cap. olim de
verb. sig. num. 7. quem citat, & sequitur Azor tom.
1. lib. 5. cap. 22. quæst. 5. de ratione priuilegij esse, vt
concedat aliquid contra ius commune: nam si so-
lùm concedat specialem gratiam, quæ iuri com-
muni contraria non sit, quamuis per illud non de-
tur, non est propriè priuilegium, sed beneficium
principis. Quæstio est de nomine: puto tamen
eiusmodi beneficium speciale principis, quod iure
communi non conceditur, esse propriè priuilegi&#x0169;:
quia est lex priuata fauorabilis, quę non potest sub
alia legis specie contineri, nisi sub priuilegio: &
sic religiosi habent multa priuilegia, quæ sunt
merè gratiæ Pontificum, & non sunt contrariæ
iuri communi: sed aliquid præter illud addunt, vt
gratiæ absoluendi, dispensandi, &c. Quamuis si
rectè res perpendatur, nulla gratia conceditur prę-
ter ius commune, quæ non sit quodammodo con-
tra illud, quatenus contra ius cōmune est; vt sacer-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0458.jpg/>
@@1@<SE458>442 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>dos non proprius absoluat, vel non prælatus di-
spenset, &c.</P>
<P>  Dices, interdum concedi aliqua priuilegia, quæ
nihil contra, aut præter ius commune operantur,
vt in cap. etsi Christus §. fin. de iureiur. concedi-
tur religiosis, vt possint iurare in propriis causis,
quando deest alia probatio, & in cap. quia in cau-
sis de procur. cōceditur vniuersitati, vt possit pro-
curatorem creare. Respondeo cum Azor lib. 5. ca.
23. quæst. 3. variis ex causis solere talia priuilegia
concedi; primò, vt aliquibus aliquod naturale ius
seruetur, quod fortasse violaretur. Sic Pontifex ca.
innouamus de treuga, & pace, admonet, vt pere-
grini, clerici, monachi, & mercatores congrua se-
curitate lætentur, & tunc non est propriè priuile-
gium concessiuum, sed declaratiuum; quia expli-
cat specialem rationem, quæ in huiusmodi petso-
nis est, vt nihil mali in itinere patiantur. Secundò
hoc fieri solet in gratiam petentis, vt exponit ipse
Panor. dicto cap. quia in causis de procurator. &
t&#x0169;c effectus priuilegij solùm est, vt quod aliàs fieri
poterat vno titulo communis iuris, fiat etiam alio,
& speciali Pontificis authoritate. Tertiò, & fre-
quenter hoc fit causa tollendi dubia, & scrupulos,
vt notant Nauarr. illo num. 5. Eman. suprà, Panor.
cap. 1. num. 1. de commodato, & Doct. dicto capit.
cum his, cap. abbate, & cap. gratia de rescrip. in 6.
Clem. grande, eod. tit. ex ipsis textibus, & tunc pri-
uilegium operatur nouam, & maiorem certitudi-
nem, & claritatem: exempla aliqua ponit Nauar.
dicto num. 5. Ad priores causas pertinet, quod ait
Eman. tom. 1. regul. quæst. 7. art. 1. eiusmodi priui-
legia nihil præter ius commune continentia, con-
cedi, quia ea, quæ generaliter dicuntur, neglecta
videntur esse, nisi specialiter notentur, vt dicitur l.
item apud §. ait prætor ff. de iniur. & magis timen-
tur, quæ specialiter cauentur, quàm quæ generali-
ter indulge&#x0303;tur, c. quis nesciat 1. d. c. quāquam 22. d.
Vnde quartò interdum fit talis concessio, non so-
lùm, vt aliquid licitè fiat; sed etiā ne ab inferiorib.
prælatis prohiberi possit. Sæpe enim potest subdi-
tus, licitè aliquid facere, d&#x0169; à suo prælato proximo
nō prohibetur, quod tamen prohiberi ei potest: &
t&#x0169;c si à maiori prælato cōcessum fuerit, licitè id fa-
ciet. Quintò interd&#x0169; per huiusmodi concessionem
restituitur quis ad ius commune, quo fuerat pri-
uatus, vt si religioso detur priuilegium ad appellā-
dum; quod est veluti ius quoddam naturale, quo
priuati sunt religiosi, quasi iure ordinario. Simile
est quod retulimus ex ca. quia in causis de procur.
De hac vltima ratione vide Azor tom. 1. lib. 5. cap.
23. quæst. 3. & Panor. cap. 1. de rescript. ex quo ibi
num. 11. citante Bartolum, & Innocentium, & ex
Azor, & Felino citante Hostiensem, & ex Eman.
suprà, & ex Sebastiano de Medicis tract. de diffi-
nitio. part. 2. §. 17. nota, priuilegium non esse ita
contrahendum, vt nihil operetur vltra ius com-
mune pręter certitudinem, vel aliquid huiusmodi,
nisi quando iuxta materiæ qualitatem, & verba
priuilegij manifestè constat, non fuisse aliam in-
tentionem concedentis. Nam si commodè, & se-
cundùm proprietatem verborum potest aliquid
speciale vltra, vel contra ius commune operari,
id negandum non est; quia etiam ipsa iura ita
declarant priuilegia, quando fieri potest, vt pa-
tet dicto cap. in his cum similibus, & ratio fauo-
ris, & beneficij postulat hanc interpretationem, vt
infra dicemus, & sumitur ex l. fin. C. de inoffic. te-<-P>@@

<-P>stam. & l. eius ff. de vsuris: vsus etiam ita interpre-
tatur priuilegia: vt in bulla cruciatæ conceditur
confessariis facultas ad vota commutanda: vnde
inferunt aliqui, posse commutari in aliquanto mi-
nus, quia ad commutandum in perfectè æquale
non erat necessarium priuilegium, quamuis alij
solùm dari velint ad tollendas dubitationes, &
scrupulos. De quo in tract. de bulla, & tract. de vo-
to plura dixi. Vnde constat communiter, & per se
efficax esse argume&#x0303;tum, si aliquid ex priuilegio li-
cet, sine priuilegio non licere iuxta ca. sanè de pri-
uileg. vbi dicitur: nullus debet sua authoritate præsu-
mere, quòd Romana Ecclesia alicui speciali ratione in-
specta voluit indulgere. Idem ferè habetur c. petiisti
7. quæst. 1. & cap. non exemplo 26. qu. 1. ex regula
iuris, quæ habet, non esse trahenda ad consequentiam,
quæ à communi iure exorbitant. Gregorius etiam lib.
2. epist. 54. seu cap. 93. indictione 11. apertè suppo-
nit, priuilegium concedere aliquid vltra commu-
ne ius, & consuetudinem. Quando verò priuile-
gium conceditur solùm in gratiam pete&#x0303;tis ad ma-
iorem securitatem, vel certitudinem, nihil aliud
operatur: sed ratius hoc est, nec admittendum, nisi
apertè constet.</P>
<P>  Iuxta hæc Azor illa quæst. 3. ait, si priuilegium
conceditur, vt Episcopus testari queat, intelligi<marginalia>5</marginalia>
de bonis ratione Ecclesiæ, cui præest, quæsitis, non<marginalia>Quomodo pri-|uilegium te-|standi conce-|datur Episco-|po.</marginalia>
de patrimonialibus, de quibus iure communi Epi-
scopus testari potest. Et si clausula dicat, omni ap-
pellatione semota, non intelligitur de iniusta: quia
semota iniusta, & friuola appellatione potest iudex
procedere, secundùm ius commune. Facultas data
Episcopo creandi nouam dignitatem in Ecclesia,
censetur data, vt id faciat etiam sine consensu capi-
tuli. Mandarum Pontificis de conferendo benefi-
cio in certa Ecclesia protenditur vsque ad canoni-
catum, si in ea non sint alia beneficia: si princeps
concedat alicui iudici ius inquirendi, & animad-
uertendi in aliquos sontes, intelligitur de iis, in
quos inquirere, & animaduertere alioqui non po-
terat. Quod si cōceditur, vt agnoscat delicta, quæ
alioqui antè poterat, intelligitur, vt de his delictis
procedere queat, etiā fama publica non pręcede&#x0303;te.
Addit Azor, satis autem est, si benefici&#x0169;, vel priui-
legium aliquid operetur contra, vel præter cōmu-
ne ius, licet id sit modicum: in reliquis enim te-
stringendum est, non laxandum contra ius teste
Panor. cap. certificari, num. 10. de sepultur. Decio
cap. 1. de rescript. colum. 5. num. 16. Nauarr. in sum-
ma cap. 12. nu. 79. & consil. 13. de tempore ordin.
num. 4. & consil. 57. de regular. num. 1. & consil. 5.
de obseruat. ieiun. num. 1. argumento cap. cum di-
lectus de consuetudine, & l. si quando C. de in offi-
cio. testam. De quo plura dicemus inferius.</P>
<P>  Ex his patet primò, priuilegium circa personas,<marginalia>6</marginalia>
quibus conceditur, operari communiter aliquam
facultatem: vt sic autem non habet rationem le-
gis; quia non obligat, sed permittit, vt licitè fiat,
nec imponit necessitatem, sed tribuit facultatem,
qua potest quis non vti, renuntiando priuilegio
suo: obligatio autem non faciendi vltra priuile-
gium non est à priuilegio, sed à iure communi.
Dixi, regulariter, quia priuilegia, quæ respiciunt
commune bonum alicuius communitatis, obligāt
singulos, vt priuilegio suo vtantur, nec possint illi
renuntiare priuata authoritate, vt in sequentibus
patebit: & ita priuilegium habet rationem legis
respectu priuilegiarij: frequentius autem habet<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0459.jpg/>
@@1@<SE459>Disput. XVII. Sectio II. 443
<duolan 2><-P>rationem legis respectu aliorum, cōtra quos ope-
ratur: eos enim obligat, vt priuilegium priuile-
giato seruent, vt in ipso indulto declarari solet.
Patet primò, aliàs enim esset inefficax, & inutile,
& potiùs ex illo orirentur rixæ, si alij possent iustè
impedire, quod priuilegium concedit. Secundò,
quia priuilegium dat ius, & nemo potest sua au-
thoritate priuare aliquem iure illi à superiore cō-
cesso: & quoad hoc, priuilegium habet rationem
legis: quamuis dici posset, illam obligationem
oriri ex ipso iure naturali, supposito priuilegio, si-
cut supposita donatione obligat ius naturale ad
non priuandum dominum re sibi donata; saltem
tamen aliqua priuilegia directè, & per se obligant
alios, quia directè dant ius contra illos, vt si pri-
uilegium sit præcedentiæ in Concilio, aut pro-
cessionibus.</P>
<P>  Circa ius verò ipsum operatur priuilegium
quandam veluti dispensationem, seu partialem
ipsius iuris derogationem, saltem quando est con-
tra ius ipsum, quod derogat: imò Syluest. verbo,
priuilegium quæst. 3. ait tale priuilegium esse di-
spensationem. Vnde si sermo sit de priuilegio cō-
tinente iuris communis relaxationem, non potest
licitè sine causa concedi, sicut nec dispensatio: se-
cus si latè sumatur, vt cōplectitur gratiam, & con-
cessionem, quæ non est contra ius. Quomodo in-
tellige Mandosium in praxi signaturæ verbo di-
spensationes versic. hîc quæri posset: & Rodri-
guez tom. 2. regul. quæst. 46. art. 2. dicentes, dispen-
sationem requirere causam, priuilegium verò nō.
Porrò inter priuilegium, & legem hoc discrimen
constituit Vazq. disp. 151. ca. 1. nu. 2. & 3. cum glos.
ca. erit autem lex d. 4. vt priuilegi&#x0169; proximè respi-
ciat bonum priuatum; lex autem commune. Sed
reiicitur hoc à Castro 1. de lege p&#x0153;nali cap. 1. quia
leges tributorum proximè, & immediatè sunt pro
sola vtilitate principis. Facilius discrime&#x0303; est, quòd
priuilegium est exceptio à lege in fraudem priua-
tæ alicuius personæ, vel certarum personarum, lex
verò non.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO II.
Quotuplex sit priuilegium, & quæ cuiusque
proprietates.</Z>
<P><INI3>P</INI3>Rimò diuidi solet priuilegium in diui-<marginalia>8</marginalia>
num & humanum, vt videre licet in An-<marginalia>1. Diuisio.</marginalia>
tonino 1. part. tit. 19. cap. 1. Diuinum ap-<marginalia>Duplex pri-|uilegium, Di-|uinum & hu-|manum.</marginalia>
pellat, quod alicui à Deo conceditur, vel toti alicui
cōmunitati quasi per generalem dispensationem,
vt olim ad habendas plures vxores cap. gaudemus
de diuortiis: vel alicui personæ per Spiritus sancti
singularem dispensationem, & tunc in iure voca-
tur priuata lex, vt in cap. duæ sunt leges 19. quæst.
2. & in cap. dixit dominus 14. quæst. 5. & in cap. si
non licet §. non occides, 23. quæst. 5. quæ inspira-
tio, seu priuata lex interdum non repugnat com-
munibus præceptis, sed subleuat hominem ad ali-
quid perfectius vltra illa operandum, & sic est fre-
quens huiusmodi lex priuata, & sine periculo ad-
mitti potest, quamuis semper prudentia necessaria
sit: nam etiam ex eo quod per se licitum est, pos-
sunt per accidens inconuenientia sequi. Interdum
verò exorbitat à communibus legibus, vt fuit in
Sampsone ad se occidendum. Et talis lex priuata<-P>@@

<-P>quamuis interdum dari soleat ex dono Spiritus-
sancti: tamen multùm habet periculi, si non exa-
minetur diligentissimè, & præsertim per Ecclesia-
sticam doctrinā & leges ca. nisi cum pridem de re-
nuntiatione, c. transferunt 24. q. 3. Sed de hac lege
priuata alibi: hîc enim solùm de lege humana, &
consequenter de humano priuilegio tractamus,
quamuis Deus etiam in lege humana dispensare
posset & tunc circa legem humanam daretur pri-
uilegium diuinum.</P>
<P>  Secundò, priuilegium humanum diuiditur ab<marginalia>9</marginalia>
Eman. tom. 1. regularium, quæst. 7. art. 2. in reale,<marginalia>2. Diuisio.</marginalia>
locale & personale: sed melius diuiditur in reale, &
personale: nam alia membra ad hæc possunt redu-
ci, & hanc diuisionem ponit Azor tom. 1. lib. 5. ca.
22. quæst. 2. ex Hostiensi in summa tit. de priuileg.
Angelo, Syl. & aliis verbo priuilegium: & insinua-
tur ca. mandata de præsumptio. ibi. Non loco tribui-
mus, sed personæ, & in l. priuilegia ff. de reg. iuris. Pri-
uilegium reale dicitur, quod conceditur intuitu
alicuius rei, vel conditionis distinctæ à persona:
personale verò quod immediatè fertur in perso-
nam ratione sui: sicut diuidi solet interdictum in
locale, & personale. Omne enim priuilegium da-
tur, vt aliquis, vel aliqui eo vtantur, quia quoad
vsum, & vsumfructum sola persona est capax pri-
uilegij, sicuti & legis: vnde interdum conceditur
gratia, vt adhæreat loco, causæ, aut dignitati, & ra-
tione illius redundet in personam existentem in
eo loco, vel habentem talem causam, aut dignita-
tem: & hoc dicitur priuilegium reale. Quod inter-
d&#x0169; cōceditur rei corporali, vt Ecclesiæ, vel mona-
sterio, interdum rei, quam vocant incorpoream, vt
dignitati Episcopali, aut regiæ militiæ, alteríue ne-
gotio, aut labori pro Rep. suscepto, aut piæ causæ:
& tunc persona non fruitur illo, nisi adiuncta tali
dignitati, vel causa, &c. Vnde qui est Episcopus,
gaudet t&#x0169;c priuilegio concesso dignitati: si tamen
deponatur, amittit priuilegium, & ad successorem
transibit, & sic de aliis.</P>
<P>  Priuilegium personale dicitur, quod veluti ad-<marginalia>10</marginalia>
hęret personæ immediatè. Quod multipliciter sub
diuiditur, vt patet per Anton. Syluestrum, Ange-
lum, Hostie&#x0303;sem, & Azor suprà. Nam aliud est per-
sonale tantùm, id est, quod personis singularibus
conceditur: & hoc est duplex, vel personale sin-
gulare, quod alicui personæ in indiuiduo tantùm
conceditur expresso eius nomine, vt cap. volentes
de offic. legati: & hoc in iure absolutè vocatur
personale, & cum persona incedit, durat, & fini-
tur, vt dicitur in iuribus citatis. Aliud est personale
commune, vt quod conceditur absentibus, vel mi-
noribus, vt in aliquibus casibus institui possint ff.
de minoribus & ff. ex quibus causis, &c. Et filio-
familias ne ratione mutui ff. & C. ad Macedonia-
num, & quod datur vxoribus, vt sint immunes à
fideiussione ff. & C. ad Velleianum. Quæ omnia
etiam singularibus personis conceduntur: sed ex
ratione communi, & ideo talia priuilegia vocari
solent mixta: quia & personæ, & causæ conced&#x0169;-
tur. Et iuxta hæc intellige quod ait Emanuel suprà
cum Decio ca. sanè de priuileg. & l. seranios C. qui
testam. fac. poss. & Cuco lib. 1. maior. instit. tit. 6.
per totum, priuilegium personale non transgredi-
tur personam, & ex cap. priuilegium de reg. iuris
in 6. priuilegium personale personam sequitur.</P>
<P>  Alia priuilegia conceduntur personis, non vt<marginalia>11</marginalia>
singulis, sed vt componentibus vnum corpus my-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0460.jpg/>
@@1@<SE460>444 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>sticum, seu morale. Hæc vocantur corporalia per-
sonalia: suntque duplicia: quædam, quæ ita con-
ceduntur communitati, vt singulæ personæ, quæ
sunt membra eius, illis vti possint. Alia verò sunt,
quæ conceduntur communitati, vt sola ipsa com-
munitas, quatenus talis est, illis vtatur. Vt quæ cō-
ceduntur Capitulo ad electiones, vel alios actus
capitulares, vel vt non possit suspendi, vel ad ali-
quid simile. Et hęc vocantur purè corporalia; quia
non descendunt ad singulares personas, & possunt
etiam realia appellari, quia quodammodo respi-
ciunt dignitatem: & sic intelliguntur diuisiones,
quas adducunt citati Doctores, vt personalia, alia
sint singulariter, & communiter personalia, alia
singulariter personalia: item corporalia, quædam
communiter corporalia, quædam singulariter, &
communiter corporalia.</P>
<P>  Id etiam notat Emanuel suprà, cum Ruino lib.<marginalia>12</marginalia>
2. consil. 28. num. 2. quando conceditur personis
priuilegium ratione certæ rei, vel loci, ad aliam
rem, vel locum, non prorogari etiam eisdem per-
sonis. Vt si concedatur exemptio monachis alicu-
ius monasterij, à Generali, vel Prouinciali, trāslati
ad aliud monasterium non gaudent eo priuilegio.
Vbi etiam ex cap. veniunt, de præscript. & cap. &
ex cap. tuorum, de filiis præsbyt. notat Eman. pri-
uilegium aliud esse generale, vt quod conceditur
toti religioni: aliud speciale, vt quod conceditur
vni familiæ illius. Item priuilegium non debere
extendi de re ad rem, nec de persona, ad personam
etiam propter identitatem rationis, c. priuilegium
de reg. iuris in 6. Doctores, Clem. 1. de censibus,
Bart. & alij l. 1. ff. de const. princ. Cardin. Clem. 1.
de testibus, quæst. 6. Thomas Grammatic. decis.
28. num. 31.</P>
<P>  Tertiò diuiditur priuilegium in perpetuum, &<marginalia>13</marginalia>
te&#x0303;porale, quibus addi potest vitale, quāuis sub illis<marginalia>3. Diuisio.</marginalia>
cōprehendi possit. Non dicitur priuilegium perpe-<marginalia>Priuilegium|perpetuum|quomodo di-|catur.</marginalia>
tuum, quia finiri non possit: sæpe enim reuocari
potest. Sed illud dicitur perpetuum, quod adhæret
rei de se perpetuæ, & sine limitatione temporis
cōceditur, vt duret, quandiu reuocatum non fue-
rit. Temporale autem variis modis contingit.
Primò, quia ad definitum tempus conceditur, quo
elapso finitur l. quoties, C. de precibus Imper. of-
feren. Secundò, quia conceditur personæ tantùm:
quale est purè personale singulare. Hoc enim quā-
uis respectiuè possit dici perpetuum, quatenus
pro tota vita conceditur; quomodò dicitur exi-
lium perpetuum, & ob eandem causam vitale dici
possit: absolutè tamen temporale est, sicut & vita,
qua finita finitur cap. priuilegium de reg. iuris in
6. vbi dicitur, priuilegium personæ personam sequitur,
& extinguitur cum persona, & l. priuilegia C. eod.
Vbi dicitur, priuilegia quædam causæ sunt, quædam
personæ, & ideò quædam ad hæredes transmittuntur,
nimirum ea, quæ causæ sunt, at, quæ personæ sunt, ad
hæredes non transeunt, & l. in omnibus causis 2.
ff. de reg. iuris dicitur. In omnibus causis id obser-
uatur, vt vbi personæ conditio locum facit beneficio,
ibi deficiente ea beneficium quoque deficiat: vbi verò
genus actionis id desiderat, ibi, ad quemuis prosecutio
deuenerit, non deficiat ratio auxilij. Ex quibus iuri-
bus duo colligit Azor tom. 1. lib. 5. cap. 22. quæst.
6. vnum est, priuilegia personæ vnà cum ipsa finiri,
& extingui; ac proinde ad hæredes, & successores
non transmitti. Alterum est, priuilegium rei non
cum persona desinere; quoniam rei, non personæ<-P>@@

<-P>adhæret, ac proinde rem, non personam sequitur,
& eo ipso ad hæredes, vel ad eos, ad quos res ipsa
deuenerit, transmittitur, verbi gratia, priuilegium,
quod datur patri, patrono, vel militi, vt condem-
nentur solùm in eo, quod facere possunt, c&#x0169; per-
sona perit, l. sunt qui in id, l. patronus, l. Item miles
ff. de sent. & re iudicata. Item in l. maritum, & se-
quentibus ff. soluto matrimonio, mariti hæres ex-
traneus condemnatur insolidum, non habita ra-
tione, ne egeat, cum alioqui maritus solùm con-
demnaretur in id, quod facere potest habita ra-
tione, ne egeat. Quoniam tale priuilegium perso-
næ est, cum persona extinguitur: nam corruptis
nobis corrumpuntur ea, quæ sunt in nobis. Vnde
si priuilegio aliquis potiatur ratione dignitatis,
vel muneris, quo fungitur, ad aliam dignitatem
promotus priuilegio vti nequit, & priuilegium,
quod dignitati adhæret, ad successorem transit:
quod personæ est, non item, glos. cap. priuilegium
de regul. iuris in 6.</P>
<P>  Tertiò, est priuilegium temporale, quod sub con-<marginalia>14</marginalia>
ditione datur, quæ lapsu temporis finitur: quia vo-
luntas concedentis non vltra extenditur, & hoc
modo potest esse priuilegium vitale ex parte con-
cedentis.</P>
<P>  Nam licet absolutè loquendo priuilegium non
finiatur morte concedentis, sicut nec gratia, nec
fauor, cap. gratum, cum similibus de officio dele-
gati; si tamen concedens addat, donec decessero,
seu quādiu vixero, finitur per mortem eius. Idem,
si dicat, vsque ad beneplacitum meum: quia virtu-
te includitur, vt cesset priuilegium, quando nul-
lum beneplacitum esse potest. De quo vide Sua-
rez 3. part. tom. 4. disp. 26. Sect. 4. dub. 3. & Nauar.
consil. 1. de priuileg. fecus erit, si dicat, ad benepla-
citum sedis: quia sedes perpetua est, & semper re-
uocare potest, vnde illud, quandiu non reuocatur,
durat.</P>
<P>  Vnde vt priuilegium perpetuum sit, debet ab-<marginalia>15</marginalia>
solutè concedi, vel sub dicta conditione perpetua:
nam tunc ex parte dantis perpetuum est, glossa
Clem. dudum de sepult. verbo, statuimus, Innocen-
tius, cap. quòd translationem de offic. delegati, cō-
munis per tex. ibi ca. super gratia, de officio dele-
gati in 6. & cap. sicut nulla de pręben. in 6. Nauar.
illo cons. 1. & ca. placuit de p&#x0153;nit. dist. 6. num. 161.
consonat regula iuris, decet beneficium principis esse
perpetuum, ca. 1. & 2. 25. quæst. 2. Denique potestas
& voluntas concedentis adest: ergo durat in per-
petuum, nisi reuocetur.</P>
<P>  Sunt qui hoc limitant, vt locum non habeat in
priuilegio concesso ab Episcopo, vel ab alio, qui
sit inferior Papa: quod tribuitur Panormitano ca.
penul. de offic. delegati num. 9. Antonio 3. part. tit.
17. cap. 9. Syl. confessor. 5. num. 7. qui speciatim lo-
quuntur de priuilegio, seu licentia eligendi con-
fessorem: de quo oppositum docuit Suarez suprà,
sed licet cōcederetur, id esset ob aliam rationem,
quam statim ex Azor referemus: quare non cen-
seo necessariam limitationem illam, si priuilegi&#x0169;
non excedat potestatem inferioris prælati: quæ
tamen solet esse limitata: si autem ipse habet po-
testatem ad concedend&#x0169; priuilegium perpetuum,
sufficit voluntas dicto modo explicata.</P>
<P>  Prædictis magna ex parte consonat Azor tom.<marginalia>16</marginalia>
1. lib. 5. ca. 23. quæst. 4. qui quærens, an priuilegium
obitu concedentis finiatur? respondet cum Nauar-
ra de p&#x0153;nit. dist. 6. cap. placuit nu. 161. & consil. 1.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0461.jpg/>
@@1@<SE461>Disput. XVII. Sectio II. 445
<duolan 2><-P>1. de priuileg. Priuilegium obitu concedentis non
finiti: nam priuilegia principis sunt perpetua, cap.
1. & 2. 25. quæst. 2. & priuilegium est fauor, & gra-
tia: at gratia morte principis concedentis non de-
sinit, ex cap. si cui nulla, de præb. in 6. & ca. si super
gratia, de offic. iud. deleg. in 6. sicut etiam glos. do-
cet in Clem. dudum de sepult. §. statuimus. Teste
etiam Innocentio in cap. quod translationem de
officio legati, communiter recepto, indulgentiæ à
legato concessæ, finita eius legatione non desin&#x0169;t.
Idem est de priuilegio, quod Episcopus concessit
Parocho, vt per septennium abesse posset ab Ec-
clesia ratione studij, glos. cap. cum ex eo, de elect.
in 6. verbo, septennium, & de facultate suscipiendi
ordines à quocunque Episcopo malueris, Cardi-
nalis Clem. vlt. de elect. quæst. 5. & de facultate
offerendi sacrificium Missæ in domo priuata.</P>
<P>Mandatum verò obitu mandantis extinguitur, l.
mandati C. mandati, cap. gratum, & cap. relatum,
de offic. iudic. delegati. Similiter facultas ab Epi-
scopo data beneficiario in sua Ecclesia non com-
morandi, desinit morte cōcedentis Episcopi: quia
hanc Episcopus non potest in perpetuum conce-
dere: quia esset cum damno Ecclesiæ. Idem est de
facultate eligendi confessarium alicui concessa ab
Episcopo, secundùm Panormitanum cap. vlt. de
offic. legati num. 9. Anton. 3. part. tit. 17. cap. 9. vers.
vlt. Syluestrum confessor. 5. quęst. 7. secus de facul-
tatibus, quas in perpetuum Episcopi concedere
possunt. Sed ego non video cur Episcopus non
possit concedere perpetuam facultatem alicui, vt
cōfiteatur, cui voluerit, sicut eam potest concede-
re Summus Pontifex: vnde verisimilius semper
existimaui, facultatem illam sine limitatione ab
Episcopo concessam non extingui morte conce-
dentis, sed manere, dum non reuocatur, nisi signa
aliqua fuerint de cōcessione eius ad tempus limi-
tatum vitæ concedentis, vel aliud. Ita sentit cum
aliis Suarez 3. part. tom. 4. disp. 26. Sect. 4.
dub. 3.</P>
<P>  Si quæras quid sit de priuilegio, quo quis auto-
ritate Papæ à iurisdictione Episcopi exemptus est,
donec ipse Pontifex illud priuilegium abroget, vel
aliud decernat. Respondet Azor cum Nauar. cons.
1. de priuileg. illud non finiri: tum quia Pontifex
non abrogauit illud, nec quicquam aliud consti-
tuit: tum quia priuilegium obitu concedentis non
cessat.</P>
<P>  Secundò, si roges, an si priuilegium à principe
concedatur in hunc modum: sis liber, & immunis à
tributo, aut, facultatem tibi do confessarium elige&#x0303;di, vel
aliquid aliud faciendi, donec decessero: morte princi-
pis finiatur? Respondet finiri: quod & nos suprà
docuimus.</P>
<P>  Vazquez etiam prædictis consonat, disp. 51. ca.<marginalia>17</marginalia>
3. num. 19. in summa dicens, Priuilegium cùm sit
legis exceptio, & quædam lex, non finiri morte
concedentis: extingui autem cum persona, cui cō-
ceditur, quando ipsum est personale: cum re au-
tem, super quam conceditur, quando est reale, vt
communiter notant Iurisperiti: nec esse de ratio-
ne priuilegij, quòd sit in fauorem vnius cum dam-
no alterius, & alioqui non fore priuilegium, sed
beneficium, vt falsò putauit Syluester & Panor-
mitanus cap. olim, de verb. sign. id enim nullo iure
probatur: & si verum esset, qui ex concessione
Pontificis posset tempore interdicti Missam audi-
re, non diceretur id posse ex priuilegio, sed tantùm<-P>@@

<-P>ex beneficio principis. Falsum tamen est, & malè
ex illa Syluestri doctrina colligitur decretum, quo
aliqui propter defectum aliquem excluduntur
ab aliqua congregatione, vniuersitate, aut religio-
ne, esse priuilegium, eo quòd sit in fauorem talis
congregationis, licet in dānum exclusorum. Nam
tale decretum non est directè, proximè, & per se
in bonum talis congregationis: sed primariè re-
spicit damnum aliquorum, licèt cedat in bonum
ipsius congregationis: ergo non est verè priuile-
gium, sed lex quædam: sicut decreta Pontificum,
quibus quædam genera personarum vel propter
delicta, vel propter aliam indignitatem à sacro or-
dine arcentur. Alioqui omnia statuta irregulari-
tatis essent priuilegia ordinis clericalis: quod est
absurdum. Item, nulla est lex communis, cuius hęc
decreta sint exceptiones: ergo non sunt priuile-
gia. Hæc meritò docuit ibi Vazquez.</P>
<P>  Alia conditio ad perpetuitatem priuilegij ne-<marginalia>18</marginalia>
cessaria est, vt adhæreat rei perpetuæ: aliàs cum
illa finietur, Talis est religio, & dignitas per suc-
cessionem personarum. Vbi nota, priuilegi&#x0169;, quod
est perpetuum ratione vnius, verbi gratia, dignita-
tis, vel loci, esse temporale ratione alterius, scilicet
personæ. Nam si dignitatem amittat, vel locum
mutet, amittit etiam priuilegium.</P>
<P>  Est etiam perpetuum, quod conceditur rei cor-
porali immutabili, vt Ecclesiæ, vel monasterio.
Quia tamen contingit, hunc locum destrui, dic&#x0169;t
aliqui, si absolutè id contingat, ita vt extinguatur,
priuilegium quoque finietur ca. placuit de conse-
cra. dist. 1. & cap. hoc dicimus, 16. qu. 7. communis
cum glossa in dicta regula, priuilegium. Innocen.
cap. 2. de noui oper. nuntia. Syluest. priuilegium, q.
2. quia tunc destruitur subiectum: ad quod com-
paratur, sicut priuilegium personale ad personam.
Si verò Ecclesia non extinguatur, sed in eodem
loco reædificetur, priuilegium etiam quasi con-
surgit cap. pastoralis, 7. quæst. 1. cap. qui semel 19.
quæst. 3. quia semper manet locus quasi immobi-
lis, in fundamento. Imò, etsi Ecclesia in alium lo-
cum, vel situm transferatur legitimè, cum illa etiā
transfertur priuilegium, si illi directè, & quasi sub
proprio nomine concessum est: vt & personale
priuilegium cum persona incidit, Communis c. 1.
de sede vacante, & ca. quia monasterij, de religio-
sis domibus: quia illa Ecclesia censetur eadem nu-
mero: simile quid dicit Suarez de indulgentiis, 3.
part. tom. 4. & de interdicto locali tom. 5. sed fu-
siùs id explicat Azor tom. 1. lib. 5. ca. 22. quæst. 11.
cum Innocentio, & glos. suprà, & Syluest. verbo ci-
uitas, quæst. 2. dicens, Si ciuitas, aliáve loca siue sacra,
siue profana, authoritate principis diruantur (sci licet
legitimè) eorum priuilegia extinguuntur, nec amplius
dici possunt illius Ecclesiæ clerici, aut illius oppidi ciues,
vel municipes, vt colligitur ex d. cap. placuit, & cap. &
hoc dicimus, citato. Si verò loca euertantur ab hostibus,
aut tyranno, vel diruantur, vt iterum ædificentur, aut
reparentur, omnia sua priuilegia retinent, vt colligitur
ex d. c. pastoralis, & d. c. qui semel. Idem iuris esse vide-
tur si authoritate legitima superiorum, loca mute&#x0303;tur, aut
cum aliis coniungātur, vt notatur cap. 1. ne sede vacan-
te, & cap. quia monasterium de religios. domibus. Hæc
Azor ibi.</P>
<P>  Quartò diuiditur priuilegium, in priuilegium<marginalia>19</marginalia>
affirmatiuum, ad faciendum; & negatiuum, ad nō<marginalia>4. Diuisio.</marginalia>
faciendum. Ad faciendum, vt si cui facultas con-
cedatur, vt possit ingredi domicilia sacratum<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0462.jpg/>
@@1@<SE462>446 Quæst. XCVI. Tract. IXV.
<duolan 2><-P>virginum, vel cōfessarium eligere. Ad non facien-
dum, vt si cui detur facultas, ne decimas soluat, ne
tributa pendat, ne subeat onera communia. Priui-
legium affirmatiuum opponitur præcepto nega-
tiuo, quia concedit, quod prohibitum erat; & ne-
gatiuum præcepto affirmatiuo, quia dat licentiā
non faciendi, quod facere tenebatur.</P>
<P>  Quintò di uiditur priuilegium in scriptum, &<marginalia>20</marginalia>
non scriptum. Oportet autem vt scriptum sit au-<marginalia>5. Diuisio.</marginalia>
thenticum, & obsignatum principis sigillo, &c. &
scriptum aliquando continetur in corpore iuris,
aliquando extra: & hoc facilius reuocatur, vt infrà
dicemus, & est minus notum multis; ideo minus
eos obligabit.</P>
<P>  Sed circa priuilegium non scriptum disputant
Doctores, an scriptura sit de substantia, & valore
priuilegij? vera, & cōmunis resolutio est, non esse
de substantia, aut valore ipsius. Quod non obscu-
rè colligitur ex Clem. dudum de sepulturis, ibi,
verbo, vel scripto, vbi glossa id aduertit, & Panor. in
fine, Syluest. verbo priuilegium quæst. 14. referens
Innoc. Archid. Ioan. And. & Panor. Idem tenent
cæteri summistæ, verbo priuilegium, Azor lib. 5. c.
23. quæst. 11. vnde infert, post obitum Papæ, qui
priuilegium concesserat: sine litteris tamen scri-
ptis, facultatem concessam non extingui: sed iustè
litteras peti, & impetrari: ac propterea Baldum,
Caldericum & Syluest. docere: si Romanus Pon-
tifex solo verbo aliquem compellet Episcopum,
vel Abbatem, statim eum Episcopum, vel Abba-
tem esse; quamuis in foro externo Episcopus, vel
Abbas, siue regularis, siue sęcularis per Romanum<marginalia>Priuilegium|ad suum valo-|rem scriptura|non indiget.</marginalia>
electus, vel promotus, non habeatur vt talis, nisi
litteris impetratis, expeditis, & receptis: alioqui
admittentes, & se ingerentes, graues p&#x0153;nas incur-
runt, quæ habentur in extrauag. iniunctæ de ele-
ctione, inter communes. Itaque priuilegium ad
suum valorem, per se loquendo, & in foro inter-
no, scriptura non indiget: sic etiam superius do-
cuimus scripturam non esse de ratione legis: &
nec ius naturale, nec positiuum petit, vt lex, vel
priuilegium sit scriptum: quippe ad eius valorem
sufficit voluntas principis sufficienter manifesta-
ta: potest autem sufficienter aliis signis sine scri-
ptura manifestari.</P>
<P>  Priuilegium non scriptum, aliud est ab homine<marginalia>21</marginalia>
signato concessum: aliud est consuetudine com-
paratum. Primi generis sunt, viuæ vocis oracula
Pontificia comprehe&#x0303;dentia gratiam, vel fauorem:
quæ per authenticam bullam non expediuntur,
etiamsi in alio scripto non ita authentico inue-
niantur, vel sola relatione fide dignorum testium
habeantur. De quibus apud omnes certum est,
vim habere in foro conscientiæ. Quod Minoribus
explicuit Leo X. vt habetur in supplemento con-
cessione 161. fol. 58. & in aliis compendiis priuile-
giorum aliorum ordinum communicātium cum
Minoribus: & vt his priuilegiis vti possimus, & in
conscientia seruari debeant, sufficit, quacumque
via innotescant, vt docet Panormitanus suprà, &
cap. nostra de rescriptis, in fine, & alij statim citan-
di; aliàs essent inutilia.</P>
<P>  An verò valeant in foro externo, si probentur,
& an admittatur probatio, quando desunt litteræ
authenticæ Pontificiæ? Communis negat, per ex-
trauag. iniunctæ, de electione, vbi sub grauibus
p&#x0153;nis prohibetur, vt nemo admittatur in Episco-
pum sine litteris, etiamsi aliàs sufficienter constet<-P>@@

<-P>de concessione Pontificis. Vnde est singularis do-
ctrina Baldi l. si Episcopi C. de Episc. & cler. & aliis
locis, quem refert, & sequitur Panormitan. suprà,
& Felinus rubrica de constit. nu. 5. & sequentibus,
Episcopum per Fiat Pōtificis, statim esse Episcopum: non
tamen esse Episcopum, nisi præsentet litteras: ergo idem
est quoad alias gratias, & priuilegia.</P>
<P>  Ratio etiam adiungi potest: quia valor, & effe-
ctus priuilegij pendet ex vera relatione causæ, ex
proprietate verborum, & aliis circunstantiis, quæ
in scriptura formaliter continentur, & per testes
difficile probantur.</P>
<P>  Hæc sententia vera est, & in præsenti seruatur:
in aliquibus tamen casibus admittitur probatio,
insinuatur cap. cum olim 2. de priuileg. præsertim
quando semel expeditæ fuerunt litteræ, & amissæ
sunt. Nam tunc admittitur probatio de expeditis
aliquando litteris. Deinde quando non est præiu-
dicium tertij, & solum intendit quis ostendere ali-
quid tuta conscientia factum, vel cum legitima
potestate, existimant aliqui, admitte&#x0303;dam esse pro-
bationem: quia totum illud videtur pertinere ad
completum valorem in foro conscientiæ: & quia
nullum est expressum ius, quod prohibeat, proba-
tionem admitti in illo casu, & ideo fauor ex-
tendendus est, quando sine præiudicio alterius
fit.</P>
<P>  Sed circa aliud priuilegium non scriptum quę-<marginalia>22</marginalia>
stio est, an priuilegium consuetudine acquiratur?<marginalia>Quæstio.</marginalia>
Ratio dubij est: quia consuetudo consistit in acti-
bus subditorium: priuilegium autem debet manare
à Principe.</P>
<P>  Certum tamen est, & omnium commune, con-
suetudine induci priuilegium, glossa & Doctores
cap. super quibusdam §. de verb. signif. Innocen-
tius, cap. constitutus, de rescript. Syl. & Felinus su-
prà, qui alios referunt: & colligitut ex l. hoc iure
§. si aqua, ff. de aqua quotidiana. Id etiam proba-
tur, quia consuetudo potest totam legem abroga-
re: ergo multò magis poterit dispensationem, seu
priuilegium contra illam inducere. Item, quia cō-
suetudo potest iurisdictionem aliquando dare, vt
tangit Suarez 3. part. tom. 4. disp. 26. Sect. 2. num. 2.
& disp. 30. Sect. 2. nu. 1. & suprà diximus posse dare
ius ad tributa exigenda: ergo multò meliùs poterit
dare aliquod priuilegium.</P>
<P>  Quidam dicunt, consuetudinem non esse cau-<marginalia>23</marginalia>
sam, sed signum priuilegij, quia priuilegium ma-<marginalia>1. opinio.</marginalia>
nat à voluntate principis, vel Reip. & hanc vol&#x0169;-
tatem indicat consuetudo: quæ voluntas freque&#x0303;-
tius est tacita, & ideò hoc priuilegium dici putant
tacitum, & præsumptum, licèt simpliciter sit pri-
uilegium, & in omni foro sufficie&#x0303;s, vt ait Socinus
lib. 2. consil. 290. Dicendum tamen est, consuetu-<marginalia>2. op. authoris</marginalia>
dine non solum indicari, sed etiam fieri priuile-<marginalia>Consuetude|facit priuile|gium.</marginalia>
gium, sicut diximus, consuetudine fieri legem: ni-
mirum mouendo voluntatem principis, vt cōsue-
tudine annuat, vel ex præcedenti principis volun-
tate præscribendo priuilegium.</P>
<P>  Quod autem tempus consuetudinis sufficit ad
inducendum priuilegium, tractant latè Iurisperiti,
l. 1. C. de const. princip. & Decius consil. 496. Sed
quia quoad hoc eadem est ratio de consuetudine
abrogāte, vel introducente legem: ideò de vtroq;
simul infrà disseremus. Id verò certum est, consue-
tudine&#x0303; immemorialem habere vim priuilegij, vt
docet Sa, verbo consuetudo, Eman. tom. 1. regula-
rium quæst. 7. art. 3. cum Iurisperitis, cap. super qui-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0463.jpg/>
@@1@<SE463>Disput. XVII. Sectio III. 447
<duolan 2><-P>busdam §. præterea de verb. signific. & l. hoc
iure §. ductus aquæ ff. de aqua quotid. & capite
hoc quippe, 3. quæst. 6. Decio suprà, Craueto de
antiquit. temporum, Sect. 4. in ca. absolutis nu. 10.
Socino, consil. 260. aut finali, versicul. nec obstat,
lib. 2.</P>
<P>  Sextò diuiditur priuilegium in id, quod per se<marginalia>24</marginalia>
primò datur propter bonum priuatum: & in id<marginalia>6. Diuisio.</marginalia>
quod datur per se primò intuitu boni communis;
quale est priuilegium clericorum tam fori, quàm
canonis. Hanc diuisionem attigit glossa cap. si di-
ligenti, de foro cōpet. & ait priori priuilegio posse
renuntiare personam, in cuius fauorem cōcessum
est: non autem posteriori.</P>
<P>  Prior pars expressa est in ca. ad Apostolicam de
regular. l. siquis C. de pactis l. pactum, & l. pacisci
ff. de pactis.</P>
<P>  Secunda autem pars probatur ex dicto ca. si di-
ligenti, & ex l. ius publicum, ff. de pactis. Vtriusque<marginalia>Beneficium|non confertur|in inuitum.</marginalia>
autem ratio est: quia beneficium non eonfertur in in-
uitum, &, quilibet potest iuri suo cedere & renuntiare, si
renuntiatio non redundet in commune detrimentum:
non enim debet pendere commune bonum ex cu-
iusque voluntate. Doctrina hæc communis est:
quam locupletant Panormitanus dicto cap. si di-
ligenti, num. 7. & Bartolus dicta lege, siquis.</P>
<P>  Et quidem quoad posteriorem partem ferè non
recipit limitationem, sed ampliationem propter
excellentiam boni communis: & ideò etiamsi tale
priuilegium redundet in commodum priuatum,
non potest quis illi commodo renuntiare, ne præ-
iudicet bono communi. Quod est verum, quando
separari nequeunt: secus, siquis sine præiudicio
boni communis posset se suo commodo priuare:
quia t&#x0169;c cessaret ratio. colligirur ex l. si iudex, cum
ibi notatis ff. de minoribus: censetur autem perti-
nere ad bonum commune, non solùm id quod re-
spicit temporalem vtilitatem: sed etiam quod per-
tinet ad bonos mores, vel vt actus cum perfecta
libertate fiant: ideo addunt prædicti Doctores, si
ex renuntiatione priuilegij sequitur occasio per-
uertendi bonos mores, non posse renuntiari. Idem
est, si priuilegium sit datum propter imperfectio-
nem iudicij, vel libertatis, vt est de professione fa-
cta ante annum probationis, quòd non obliget.</P>
<P>  In priori verò parte illius doctrinæ limitatio-<marginalia>25</marginalia>
nes aliquæ adhibentur, si enim priuilegium con-
cessum in gratiam vnius priuatæ personæ, respicit
etiam commodum alterius, & vnum ab altero non
est separabile, non potest vnus eorum renuntiare
iuri suo sine consensu alterius: vt vxor, cui datur
priuilegium Velleianum, ne obligetur fideiussione
non potest illi renuntiare, saltem sine consensu
mariti. Idem est, si priuilegium cedens in commo-
dum vnius, sit principaliter introductum in odi&#x0169;
alterius, seu in p&#x0153;nam: tunc enim non habet lo-
cum renuntiatio, vt prædicti aiunt: quia non po-
test priuatus impedire principalem finem legis &
commune bonum.</P>
<P>  Cætera de hac renuntiatione Sect. 13. in fine, &
apud prædictos videri poterunt. Vnum in eis non
immeritò displicet quibusdam Theologis recen-
tioribus, nimitum hominem posse renuntiare iuri
gentium, vt dominio iure gentium introducto, li-
cet non iuri naturali: quia hoc immutabile est. Si
enim loquantur de iure, prout significat legem
obligantem, nullus potest, præsertim priuata au-
ctoritate, mutare ius gentium, sicut nec naturale:<-P>@@

<-P>si autem loquamur de iure, vt dicit dominium, seu
facultatem vtendi re aliqua: sicut potest homo re-
nuntiare iuri gentium, idest, iuri acquisito ex lege
gentium: ita & iuri naturali, idest, iuri acquisito
per legem naturalem, sicut renuntiat homo liber-
tati suæ, quæ de iure naturæ est, & similiter suæ fa-
mæ, & honori, cuius dominium non iure ge&#x0303;tium;
sed naturali habet.</P>
<P>  Septimò diuidi solet priuilegium in simplex, &<marginalia>26</marginalia>
multiplex: simplex dicitur, quod vnam tātùm rem<marginalia>7. Diuisio.</marginalia>
concedit; multiplex quod plures: quæ diuersitas
valde materialis est, & propriè datur de priuilegiis
sumptis pro scripturis; nam in vno scripto sæpe
multa priuilegia continentur: sed licèt dicantur
vn&#x0169; ratione vnius datæ vel subscriptionis, tamen
reuera sunt plura: nam quot sunt clausulæ con-
cedentes facultates diuersas, tot sunt priuilegia.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO III.
Quisnam possit priuilegium concedere, & quibus.</Z>
<P><INI5>R</INI5>Espondeo, Principem supremum, vt<marginalia>27</marginalia>
Regem, Imperatorem, Pontificem,
Duces, Marchiones, & Comites, qui
in administratione te&#x0303;poralium supe-
riorem nec habe&#x0303;t, nec agnosc&#x0169;t: nam
Priuilegio quis à iure communi soluitur, & exi-
mitur: at leges, & iura non soluit, nec relaxat nisi
Princeps, cuius autoritate potuerunt sanciri. Item
priuilegium est lex quædam, ergo à solo principe
dari potest, cuius est legem constituere.</P>
<P>  Romanus Pōtifex potest directè in spiritualibus
priuilegia vbique & omnibus concedere, & in te&#x0303;-
poralibus, indirectè scilicet, quando id fuerit ne-
cessarium in ordine ad spiritualia: directè verò in
terris sibi temporaliter subiectis. Reges verò, &
Imperatores, aliique principes temporales in tem-
poralibus possunt priuilegia cōcedere, non solùm
laicis, sed etiam clericis, & religiosis, & generatim
Ecclesiasticis, & generatim concessa intelliguntur
ad illos extendi: nam beneficia illis concedere in
nullo derogat Ecclesiasticę immunitati. Hoc enim
non est actus iurisdictionis in illos, sed quasi do-
nationis, & fauoris. Dices priuilegium est exe&#x0303;ptio
à iure communi, sed Ecclesiastici non sunt subiecti
legibus sæcularium: ergo non possunt priuilegium
accipere: quo argumento Azor illo cap. 22. quæst.
4. ait, neminem posse priuilegium concedere, nisi
suis subditis.</P>
<P>  Respondeo ex superioribus, clericos & religio-<marginalia>28</marginalia>
sos esse subiectos aliquibus legib. Principum sæ-
cularium, non derogantibus libertati, & immuni-
tati Ecclesiasticæ, & ideò principem sæcularem
posse eis priuilegia concedere, etiam quæ habeāt
vim legis respectu eorum; qualia sunt quæ conti-
nent fauorem communem, & sine detrimento cō-
munis boni, non possunt renuntiari. Adde ad ra-
tionem priuilegij non requiri, vt is cui conceditur
sit subditus, sed satis est materiam curet quam ver-
satur, & alios homines esse ei subiectos, quibus
præcipere, vt melius se habeant cum illis non sub-
ditis, quàm cum aliis, priuilegium est: vt si alicubi
pręceptum fuisset, ne quis permitteretur extrahere
equos de regno, & exciperentur clerici in ordine
ad proprios vsus, &c. Etiam si illi clerici essent al-
terius regni, & nullo modo subiecti principi sęcu-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0464.jpg/>
@@1@<SE464>448 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>lari, diceretur priuilegium illis concedere, quia in
eorum gratiam relaxat legem subditis positam.</P>
<P>  An verò inferiores Principes, vel prælati possint
priuilegia concedere. Rectè respondet Azor suprà,
quæst. 3. & alij Patriarchas, Primates, Episcopos,
Magistratus, & ciuitates posse absolutè priuilegia
concedere contra statuta ab ipsis posita: contra ius
verò commune non, nisi in certis casibus ipso iure
permissis, in quibus possunt circa leges superior&#x0169;
dispensare, quod est genus quoddam priuilegij.
Quod verò dicunt aliqui, nec posse priuilegia con-
cedere vltra ius commune, nisi fortè per modum
delegationis intra fines suæ potestatis, quia nec
excedere possunt suam iurisdictionem, nec impe-
diti sunt, quominùs eam delegare possint, non sa-
tis intelligo: quia si priuilegium non est aliquo-
modo contra ius, non priuilegium est.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO IIII.
De quibus rebus, & quibus de causis possint priui-
legia concedi.</Z>
<P><INI5>D</INI5>Ico primò, de re malè facienda non<marginalia>29</marginalia>
potest priuilegium dari, nec de bona<marginalia>1. Con.|Priuilegium|debet esse de|re licita.</marginalia>
necessaria omittenda: patet, quia pri-
uilegium debet esse de re licita, & ho-
mo non potest habere facultatem
violandi legem naturalem, nec superior sine spe-
ciali commissione potest dispensare in lege positi-
ua superioris: quando verò habet talem cōmssio-
nem, non dat facultatem faciendi malum, sed fa-
ciendi quod aliàs esset malum, iam verò malum
non erit.</P>
<P>  Dico secundò, ad priuilegium licitè conceden-<marginalia>2. Con.</marginalia>
dum necessaria est causa aliqua rationabilis: quia
vt actus sit honestus, debet habere causam ratio-
nabilem, seu finem honestum: idem aliqui probāt,
quia vel priuilegium est contra ius, vel tantùm vl-
tra: si primo modo, vt seruetur iustitia legalis, &
distributiua, requiritur iusta causa, vt constabit ex
dicendis de dispensatione: si autem secundo mo-
do, non est tanta inordinatio, si absque iusta causa
concedatur, quia plus habet de gratia quàm de iu-
stitia: nihilominus vt non sit actus prodigalitatis,
sed liberalitatis, causa proportionata necessaria
est, præsertim quia priuilegia aliter concessa mul-
tiplicantur nimis, & contemnuntur, inuidiam ge-
nerant, pacemque perturbant: Sed iam superiùs,
diximus, nullum esse propriè priuilegium, quod
non sit aliqualiter contra ius commune.</P>
<P>  Dico tertiò, hanc caussam fortè non esse ita ne-<marginalia>3. Con.</marginalia>
cessariam, vt eius defectus reddat priuilegium ir-
ritum, si ex parte pete&#x0303;tis non intercedat deceptio,
aut iniqua occultatio, de qua posteà. Probant ali-
qui in priuilegiis, quæ sunt pura beneficia, non
derogari iuri communi: quia si causa desit, nulli
fit iniuria, sed tantùm est nimia quædam elargitio,
quæ facta tenet, licet minùs prudenter fiat: in pri-
uilegiis autem contrariis iuri cōmuni quia auctor
legis potest validè eam ex parte tollere sine vlla
causa sicut posset totam legem validè tollere iuxta
communiorem, & probabiliorem opinionem: &
vtriusque ratio est, quia obligatio legis humanæ
immediatè pendet à voluntate legislatoris, ergo
quomodoc&#x0169;que ille mutet voluntatem cum cau-
sa, aut sine causa, cessat obligatio legis in toto, vel
in parte; & sic valida sunt abrogatio, dispensatio,<-P>@@

<-P>& priuilegium sine caussa concessa. Secus de in-
dulgentia, quæ est veluti dispensatio in lege supe-
rioris, & diuino iure, ideò ad valorem eius neces-
saria est causa. Sed hoc exactiùs discutietur dispu-
tatione de dispe&#x0303;satione, de qua eadem est ratio: de
abrogatione tamen legis & dispensatione non est
eadem, vt suo loco videbimus. Illud verò de priui-
legiis non contrariis iuri cōmuni non est semper
verum, quia si superior gratiam faciat de bonis te&#x0303;-
poralibus, caussam habere debet, eo quòd superior
non est dominus nec dissipator, sed dispensator il-
lorum bonorum, sicut & Pontifex indulgentiar&#x0169;.
Secus est de aliis priuilegiis.</P>
<P>  Dico quartò, si ex parte petentis sit deceptio<marginalia>4. Con.</marginalia>
directè ordinata ad extorquendum consensum,
priuilegium esset nullum ex falsa causa narrata:
nam & similis deceptio redderet cōtractum nul-
lum, quod ex natura sua minus voluntarij requi-
rit, nam priuilegium est quasi donatio liberalis,
quæ perfectum voluntarium requirit. Conclusio
est communis, & sumitur ex cap. ex litteris, cap. ad
aures de rescriptis, cap. non potest de præbendis
in 6. ca. quia circa de consang. & affinit. Vbi glossa,
expressiùs Panorm. & in cap. ad audientiam 2. de
rescriptis, imò aliqui ex his textibus absolutè di-
cunt, quando falsa causa proponitur, priuilegium
esse nullum: quod verum non existimo, si causa
non ad extorquendum cōsensum, sed ob aliorum
finem proposita sit; textus verò loquitur tantùm
de causa proposita ad extorquend&#x0169; consensum, seu
impetrandum priuilegium. Oportet autem vt illa
causa, quæ falsò narratur, seu proponitur, verè ta-
lis sit, vt moueat Principem: nam si absque illa s&#x0169;t
aliæ causæ, propter quas Princeps concederet pri-
uilegium, etiam si alia non existat potest aliquan-
do validum esse priuilegium non obstante aliqua
falsitate, præsertim si ex ignorantia, & absque do-
lo misceatur. Imò existimo stando in iure naturæ
si consensus non sit virtualiter conditionalis, &
causa falsa ex ignorantia proposita sit, non vitiari
priuilegium, vel aliam gratiam; esto nulla alia cau-
sa subsistat, quæ Principem moueret, sæpe tamen
consensus erit conditionalis, quia ille non vult
priuilegium concedere, nisi causa subsistat, aut sal-
tem sit bona fide proposita.</P>
<P>  Dico quintò, quando nihil falsi refertur, sed<marginalia>5. Con.</marginalia>
narratio est diminuta, quia in ea tacetur, & occul-
tatur aliquid, quod si Princeps sciret, priuilegium
non concederet, priuilegium est nullum sec&#x0169;dùm
Panor. suprà ex cap. 2. de filiis presbyterorum in
6. quia tunc etiam censetur Princeps inuolunta-
rius interpretatiuè. Sed ego cum communi sen-
tentia teneo, id tantùm procedere, quando id ta-
cetur, quod secundùm ius esset narrandum, vt pri-
uilegium vel gratia valeret. Vt qui postulat bene-
ficium aperire debet, an aliud habeat, & in indul-
gentiis est simile, vide in materia de matrimonio,
& infrà disputatione de dispensatione. Et idem
existimo esse seruandum, quando ex consuetudi-
ne, & ex stylo curiæ constat, talem conditionem
esse aperie&#x0303;dam alioqui verò non nocet: non enim
omne inuoluntarium interpretatiuum, seu secun-
dùm quid vitiat dispositionem ex natura rei sed
quod oritur ex metu, vel dolo directè inductis ad
extrahendum consensum, vt in materia de volun-
tario, & inuoluntario dictum est.</P>
<P>  Dubitant verò aliqui, quænam sit sufficiens<marginalia>30</marginalia>
causa ad honestandum, & iustificandum priuile-<-P><marginalia>Dub.</marginalia></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0465.jpg/>
@@1@<SE465>Disput. XVI. Sectio V. 449
<duolan 2><-P>gium. Respondeo hanc rem non posse certis re-
gulis definiri, sed prudenti arbitrio superioris re-
linquendam esse. Vnde ex parte subditi si bona fi-
de procedat, & veram ac sufficie&#x0303;tem narrationem
faciat, si euidenter non constiterit rem esse iniquā,
potest licitè vti suo priuilegio, quia semper debet
pręsumere pro suo superiore: & idem est, si præla-
tus suo motu proprio priuilegium concedat absq;
petitione subditi, vt sæpe cōtingit: tunc ergo non
oportet subditum esse sollicitum de causa, & an su-
perior ad eam indagādam sufficientem diligentiā
fecerit, sed vbi oppositum certum non fuerit, sup-
ponat rem esse legitimè factam: quamuis autem
constaret causam fuisse insufficientem in rebus
iuris humani proprij concedentis priuilegium se-
cundùm probabiliorem sententiam, aut saltem
probabiliter, priuilegium erit validum, & eo vti
poterit sine peccato saltem mortali, maximè si
subsit causa ad vsum, vel non fuerit ad impetra-
tionem.</P>
<P>  Nec oportet causam concedendi priuilegium
pertinere immediatè ad commune bonum, quia
priuilegium ex sua primaria intentione priuatum
bonum respicit: ideo satis est, si immediatè respi-
ciat bonum eius, cui cōceditur, modò mediatè re-
dundet in commune bonum, quia semper debet
fouere religionem, pietatem, vel iustitiam, aut da-
ri in remunerationem virtutis, vel laborum, aut ad
conciliandum amorem, & beneuolentiam subdi-
torum, vt suauius guberne&#x0303;tur, &c. de quibus cau-
sis vide cap. tanta, cap. didici, cum aliis 1. quæst. 7.
& cap. ipsa pietas 22. quæst. 4.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO V.
An priuilegium habeat vim ante promulgationem, &
antequàm innotescat priuilegiario.</Z>
<P><INI5>V</INI5>Idetvr non habere: quia est<marginalia>31</marginalia>
quædam lex; de ratione antem le-
gis est promulgatio; In contrarium
est, quia in iure vocatur lex priua-
ta; ergo sufficit priuata notitia il-
lius, imò nec notitia videtur necessaria, quia
interdum lucratur quis indulgentiam ignoratam:
ergo & gaudere priuilegio cuius notitiam nō ha-
bet, vt quòd non possit excommunicari, suspendi,
interdici, &c.</P>
<P>  De hoc multa Iurisperiti ca. 1. vers. ex parte de
concessione præbendæ in 6. verbo vim suam ha-
bens. Panormitan. Felinus, cap. cognoscentes de
const. num. 7. Azor lib. 5. cap. 3. quæst. 5. & cap. 23.
quæst. vlt.</P>
<P>  Quidam dicunt, priuilegia, quæ feruntur per<marginalia>32</marginalia>
modum constitutionum, requirere promulgatio-
nem, vt quæ habentur Clem. dignum de celeb.
miss. & Clem. vn. de baptismo, & Clem. Archiepi-
scopis de priuil. quia sunt veræ leges: In aliis au-
tem, quæ priuatim conceduntur, aiunt, non requi-
ri, quia non sunt veræ leges. De his etiam poste-
rioribus vlteriùs aliqui dicunt, non requiri eorum
notitiam, vt habeant effectum in iis, quibus con-
ceduntur: ita sentit glossa 1. citata. Imò Azor &
alij dicunt, Felinum, Beroium & Immolam d. cap.
cognoscentes dicere hanc esse communem iuri-
speritorum sententiam, & pro ea à Felino, & Be-
roio citari Innocentium, Hostiensem Archidiac.
Bart. Vitalinum Abbatem Ioan. Andre. Geminia-<-P>@@

<-P>num & alios multos, qui probant, quia legatum
acquiritur absenti, l. magis puto §. fundum ff. de
rebus eorum qui sub tutela, & l. legatum ita ff. de
legatis 2. & l. cum pater §. surdo ff. de legatis 2. li-
bertas quoque statim acquiritur, si seruus absens
ex testamento domini manumittitur, & restitu-
tio deportati statim absente acquiritur: ergo &
priuilegium, nam gratiæ æquiparantur legatis. In
definitione 4. Rotæ parte 2. num. 2. definitum est,
priuilegium impetratum per nuncium, vel procu-
ratorem, vel literas ad id missas statim vim suam
trāsferre in absentem à die quo datum est, quam-
uis illud ipse renuntiare queat, cùm resciuerit sibi
datum, vt si Titium absentem princeps in suum
familiarem admittat, item, si tibi absenti concedi-
tur, vt sis attributo, vel alio onere immunis, aut ne
possis ab Episcopo p&#x0153;na aliqua puniri.</P>
<P>  Alij verò dicunt contrarium esse frequentiùs<marginalia>33</marginalia>
receptum, vt videri, inquiunt, potest ex Panormi-
tano, & Felino suprà, citantibus Innocenti&#x0169;, Bar-
tolum, Baldum, & alios: idemque tenere Cardina-
lem illo cap. 1. de concessione præbendæ in 6. &
in dicto pro&#x0153;mio Clement. pro eadem senten-
tia Azor citat Glos. Ioannem Monach. Ioann.
And. Ancaranum Domin. cap. 1. de concess. præ-
ben. in 6. Cardin. Abbatem, Decium, Albericum,
& Iasonem, quos, inquit, citant & sequuntur Feli-
nus, & Beroius, d. cap. cognoscentes de constit. qui
suadent primò, quia beneficium, priuilegi&#x0169;, & fa-
uor, quando auctoritate principis alicui conced&#x0169;-
tur, conceduntur cum ea conditione, si ipse vo-
luerit acceptare: ergo cum ante notitiam non ac-
ceptetur, non erit ratum. Secundò, quia priuilegi&#x0169;,
inquiunt, non acquiretur absenti, & ignoranti, l.
qui absenti ff. de acquiren. posses. & ratio reddi po-
test, quia ad acquirendum requiritur acceptatio:
ad acceptandum autem notitia, quia acceptatio
est voluntatis, quæ non fertur in incognitum.</P>
<P>  Alij Suar. distinguunt de priuilegio, quatenus
continet fauorem, & gratiam priuilegiati; vel qua-
tenus habet vim obligandi alios, ne vsum priuile-
gij impediant. Distinguunt item inter promulga-
tionem, & notitiam: potest enim ignorari lex iam
promulgata, & sciri, quæ nondum promulga-
ta est.</P>
<P>  Dicunt ergo primò, vt priuilegiatus gaudeat<marginalia>34</marginalia>
fructu priuilegij, non est necessaria publica pro-
mulgatio, sed sufficit ipsa concessio. Ita sentit cō-
munis sententia, & præter citatos videri potest
Bart. l. penul. C. de decurionibus & l. omnes populi
ff. de iust. & iure part. 5. principali quæst. 1. num. 37.
Ratio autem est, quia sub hac ratione priuilegium
non habet rationem legis: vnde per se loquendo
obligationem non inducit, sed facultatem conce-
dit. Vnde si priuilegium tale sit, quod non consi-
stat in actione ipsius priuilegiati, neque illā requi-
rat, sed, vt aiunt, suam afferat executionem, sine
dubio potest operari in absentem, & ignorantem.
Nam & Bart. suprà dixit, legem quoad commoda,
vt verbi gratia quoad præmia operari etiam cir-
ca ignorantes. Ratio est, quia tunc solus princeps
immediatè operatur hunc effectum, & habet vo-
luntatem sufficientem, vt suppono: ergo non pe&#x0303;-
det ex notitia alterius, cùm alter non debeat co o-
perari ad talem effectum, sed tantùm recipere ill&#x0169;.
Neque obstat obiectio de acceptatione, quia in
fauorabilibus vnusquisque præsumitur acceptare,
& in generali voluntate, qua quisque intendit su&#x0169;<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0466.jpg/>
@@1@<SE466>450 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>commodum, includitur virtualis acceptatio, quæ
sufficit: erit autem magis expressa, siquis per epi-
stolam vel nuntium postulauit gratiam: nam tunc
in eodem momento, in quo princeps annuit, inci-
pit gratia habere effectum, si ita concedatur, quod
oportet à principe satis declarari. Quia verò pri-
uilegium conceditur etiam non petenti, potest
Pontifex verbi gratia, suo motu proprio ita illud
concedere, vt ex tunc habeat effectum, quia licet
beneficium non conferatur inuito, confertur ni-
hilominus nihil cogitanti, aut volenti in particu-
lari. Quando verò priuilegium requirit actionem
ipsius priuilegiati, necessarium est etiam in foro
conscientię, vt habeat notitiam illius, quia ad ope-
rand&#x0169; humano more necessaria est cognitio, quo-
modo enim potest quis operari in virtute priuile-
gij, nisi sciat ipsi esse concessum? Sed petes, an re-
quiratur notitia formalis, an verò sufficiat præ-
sumpta: vt si quis petiit Romæ priuilegium, & per
coniecturas existimat iam esse concessum, an pos-
sit statim eo vti, quod in dispensationibus, & simi-
libus quæri solet. Respondeo, non posse tuta con-
scie&#x0303;tia regulariter loque&#x0303;do, quādo actus esset sine
priuilegio illicitus: quia exponitur homo proba-
bili periculo violandi legem, quia coniecturæ illæ
sepissimè deficiunt: pendent enim ex multis cir-
cumstantiis, ex voluntate principis, opportunitate
pete&#x0303;di, congrua intercessione, & aliis, quæ facilli-
mè impediuntur. Item, quia regulariter loquendo
hæc est voluntas concedentis priuilegium: non
enim vult inordinatum vsum illius, ille autem an-
ticipatus vsus communiter inordinatus est, si verò
actus absque priuilegio esset licitus, licet alicuius
boni inefficax, non esset malum operari ex præ-
sumpto priuilegio ad cōsequendum tale bonum,
quia illa specialis inte&#x0303;tio non vitiat actum, nec ex-
ponit operātem periculo, & actus potest prodesse,
& non obesse: quāuis dubium supersit, an tunc fa-
ctum teneret, ex vi illius priuilegij, siue licitè, siue
illicitè fieret. Ad quod respondeo, considerandam
esse formam concessionis: nam si princeps satis
declaret, se ex tunc concedere gratiam, vel tollere
impedimentum, aut dare potestatem, fact&#x0169; tene-
bit, etiamsi illicitè fiat. Quia si de facto, eo tem-
pore concessum erat priuilegium, iam concurrunt
omnia necessaria ad valorem actus, qui ex reipsa
pendet, & non ex conscientia operantis.</P>
<P>  Secundò dicunt, vt lex concedens priuilegium<marginalia>35</marginalia>
obliget alios in vi legis, seu constitutionis necessa-
ria est sufficiens promulgatio. Hæc est sententia
communis: probatur, quia de ratione legis est pro-
mulgatio, & ante illam non obligat. Hæc autem
lex, vt alios obligat, est verè, & propriè lex, ergo
dicitur in vi legis, seu constitutionis, quia vt obli-
get ex virtute iustitiæ, & ex sola rei natura non
videtur necessaria solennis promulgatio, sed suffi-
cit scientia vel cognitio moraliter certa de gratia
concessa, quia per illa in reipsa conceditur ius pri-
uilegiato, ergo si de concessione constat, iustitia
postulat, vt seruetur. Quod cum proportione in-
telligendum est de foro interno, seu conscientiæ:
nam in externo necessarium est, vt constet publi-
ca seu iuridica notitia: in conscientia verò satis
esse videtur, vt quacumque ratione sufficienter
constet priuatæ personæ, vt alterum non impediat
quò minùs vtatur priuilegio suo. Multum autem
refert, quòd hæc obligatio non oriatur ex legis
constitutione vt sic: nam tunc licèt aliqua p&#x0153;na,<-P>@@

<-P>vel censura imponatur impedientibus vsum priui-
legij, non incurritur, donec promulgatio sufficie&#x0303;s
facta sit. Aduertendum autem non esse hanc pro-
mulgationem æqualiter petendam in omnibus
indultis concedentibus priuilegium, sed iuxta mo-
rem vniuscuiusque: nam quando constitutio di-
rectè fertur ad totam Ecclesiam, & in constitutio-
ne inseritur priuilegium, tunc necessaria erit ordi-
naria promulgatio, quæ in aliis Ecclesiasticis le-
gibus, quando verò indultum directè conceditur
in fauorem vnius religionis, & posteà cōsequenter
præcipitur, vt ab aliis seruetur, sufficit quòd litte-
ræ sint expeditæ, & authentica proponantur, quia
hæc est intentio Pontificis, & vsus ita obseruat, &
ratio etiam inuitat, quia pro qualitate, & modo
talis præcepti illa est sufficiens promulgatio.</P>
<P>  Eman. autem Rodriguez, tom. 1. regul. quæst. 7.<marginalia>36</marginalia>
art. 6. ait: Quando statutum continet merum pri-
uilegium sine præiudicio alterius, cum sola scien-
tia priuilegiati, omnem suum effectum operatur,
& statim ligat alios ignorantes secundùm Bart. l.
omnes populi ff. de iust. & iure. Hoc autem quod
dixi statim ligare ignorantes, intellige, vt priuile-
giato statim ius quæsitum esse dicatur, vt tenent
communiter Doct. l. penul. C. de Decurionib. l. 10.
Sed vt omnem suum effectum producat, non ligat
antequàm innotescat priuilegiato, vt tenet Card.
in pro&#x0153;m. Clem. ca. 1. de concess. præb. in. 6. Bart.
d. l. penul. C. de decurion. lib. 10. exemplum est in
legatario, cui absenti ius quæsitum est statim, sed
non cum effectu, vt tenet Bart. l. à Titio ff. de furtis,
& communis. Suprà dicta omnia tenet Panorm. c.
cognoscentes de constit. num. 7. & Iason l. fin. de
const. princip. dicit esse communem vtriusque iu-
risperitorum, & tenet Aretin. l. qui habent, de ac-
qui. posses. licet quando quis per se, vel per alium;
impetrat priuilegium ne ab ordinario possit ex-
communicari, quale communiter habent regula-
lares statim ac bullatum est priuilegium, incipit
suos effectus habere, etiamsi priuilegiatus illud
ignoret, si Pontifex dixerit, præsenti per se, vel n&#x0169;-
tio, prohibemus omnes, nequis eum excommunicet: nam
tunc iam currit voluntas Papę concedentis, & pri-
uilegiati per nuntium suum acceptantis, Syluester
priuilegium num. 14. Quando verò quis nec per
se, nec per nuntium impetrat priuilegium, sed Pa-
pa proprio motu, vel ad instantiam alterius ipsum
concedit, tunc nisi appareat de contraria volunta-
te concedentis, priuilegiatus non gaudet benefi-
cio, nisi postquam ad eum peruenerit, & ita intel-
ligitur illa communis opinio. Hæc Eman.</P>
<P>  Alia opinio est Azoris lib. 5. cap. 23. quæst. vlti-<marginalia>37</marginalia>
ma: vbi inquirens quando priuilegium incipiat
vim habere, verbi gratia, Titius per Caietan. à Ro-
mano Pontifice impetrat priuilegium, ne à quo-
quam excommunicari queat, aut à Rege vt sit à
tributo immunis: & respondet cum Innocentio
& Hostien. quos refert Syluester, priuilegium qu.
16. Aut Titius absens priuilegium per literas, pro-
curatorem, nuncium vel alium quemlibet ad id
destinat&#x0169;, seu missum impetrat, aut proprio motu,
& arbitratu à Romano Pontifice, vel alio principe
concessum acquirit. Si primo modo, statim à die
quo princeps id concedit, incipit valere priuile-
gium, etiamsi Titius ignorat esse impetratum. Si
secundo modo, priuilegium vim non habet nisi
postquam in Titij potestatem peruenerit, cap. au-
tem 3. quæst. 5. imprimis sequi videtur sententiā,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0467.jpg/>
@@1@<SE467>Disput. XVII. Sectio VI. 451
<duolan 2><-P>quæ ait priuilegium à die concessionis, etiam ante
notitiam priuilegiarij vim habere, ita tamen, vt
à principe supremo reuocari possit priuilegium,
quod absenti, & ignoranti concedit, antequàm
priuilegiarius per se, vel procuratorem, vel nun-
cium, vel litteras ratum vel acceptum habeat: cō-
trarium cuius dicit tenuisse Decium cap. cognos-
centes de const. ex cap. si tibi absenti de præben.
in 6. Sed respondet, in eo cap. solùm agi de benefi-
cio Ecclesiastico, quod ordinarius in absentem
clericum confert, quo non obstante fupremus
princeps potest priuilegium nondum à priuilegia-
rio acceptat&#x0169; reuocare. Addit: Duo ex Doctorib.
colliguntur: vnum est, quando princeps nutu suo,
& motu priuilegium concedit alicui absenti, &
ignoranti, prodest illi à die, quo datum est in eo, in
quo alius potest priuilegiario nocere: vt si Papa
cōcedat Titio, ne in eum possit Episcopus anathe-
matis sententiam ferre; vel si rex concedat Caio,
ne cogi possit tributum soluere, in carcerem mit-
ti, aut torqueri: non tamen prodest absolutè in cæ-
teris, nisi postquàm priuilegiarius consenserit. Al-
terum est, quando quis auctoritate principis im-
petrat priuilegium per litteras ad id missas, vel
nuncium, vel procuratorem ad id destinatum,
gaudere priuilegio à die, quo datum est: secus ve-
rò quando absens, & ignorans aliter impetrat: t&#x0169;c
enim non gaudet, donec ad ipsum peruenerit.
Hæc Azor.</P>
<P>  Mihi verò in primis videtur, priuilegium ad<marginalia>38</marginalia>
valorem suum nullam promulgationem require-<marginalia>1. Con. aucto-|ris.</marginalia>
re: nullum enim inuenio auctorem, qui id dicat, &
vsus apertè est in contrarium, etiam loquendo de
priuilegio, vt alios obligat per modum legis, &
constitutionis ne vsum eius impediant, vt patet in
priuilegiis religionum, hospitalium, collegiorum,
vniuersitatum, quæ etiam sub censuris præcipiun-
tur seruari, ab aliis tamen nunquam solenniter
promulgantur, & quæ inserta sunt iuri, nunquam
sunt solenniter promulgata, nisi fortè per accide&#x0303;s,
quia cum illis erāt aliæ leges, quæ priuilegia non
erant, aut quia ita specialiter voluit Pontifex, vt
magis innotescerent: & durum esset in priuilegiis,
quæ innumera sunt, solennes promulgationes re-
quirere, maximè cùm ipsi priuilegiarij sua priui-
legia satis publicare soleant, & iis ea proponere à
quibus timere possunt eorum violationem.</P>
<P>  Secundò, etiamsi ad instantiam partis concessa<marginalia>2. Con.</marginalia>
sint esse reuocabilia à principe supremo quamdiu
post concessionem principis non sunt acceptata à
priuilegiario vel alio, qui pro eo acceptare possit,
quia omnis donatio, etiam quæ fit post petitio-
nem partis, reuocabilis est, quādiu isto modo non
acceptatur. Idem est de principe inferiori, nisi à re-
uocando fuerit impeditus per superiorem, vt in
collatione beneficij facta absenti.</P>
<P>  Tertiò, priuilegium à die concessionis habere<marginalia>3. Con.</marginalia>
vim obligandi alios, ne impediant, eius vsum, &
hoc etiam per modum constitutionis & legis, &
ita violatores incurrere p&#x0153;nas, etiamsi adhuc pri-
uilegiarij nihil de priuilegio sciant, nisi ex verbis
priuilegij subiecta materia, vel cireunstantiis aliud
colligatur, præsertim, cùm priuilegia ita sunt in
fauorem vnius, vt alteri non noceant: tunc enim
latissimè interpretanda sunt, atque adeò à die cō-
cessionis censebuntur obligare, nisi peculiatis ra-
tio subsit restringendi. Hæc sunt de mente Azo-
ris, & aliorum communiter.</P>@@

------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO VI.
Vtrum priuilegiumres odiosa, vel fauorabilis potius
censenda sit.</Z>
<P><INI5>H</INI5>Æc quæstio valde necessaria est ad
interpretationem priuilegior&#x0169;, quia<marginalia>39</marginalia>
iuxta regulam iuris, odia restringi, fa-<marginalia>Odia restrin-|gi, fauores|ampliari con-|uenit.</marginalia>
uores conuenit ampliari: & prima qui-
dem facie fauorabile videtur, quia
fauorem priuilegiario concedit: & quæ lex fauo-
rabilis erit, nisi quæ concedit priuilegium fauo-
rabilis sit? nam omnis lex, vt obligationem impo-
nit, odiosa est, deinde beneficium principis cense-
tur latissimi iuris, vt vulgò dicitur à iurisperi-
tis, priuilegium autem est beneficium principis,
ergo.</P>
<P>  In oppositum est primò, quia lex exorbitans est
odiosa, lex autem priuilegij exorbitans est. Maior
patet ex regula, quæ à iure de reg. iuris in 6. & ex l.
quæ contra, cum duabus sequentibus ff. de legib.
& ratione patet, quia lex exorbitans est, quæ est
extra regulas iuris communis, vt ex iisdem iuribus
cōstat, & eruditè declarat Tiraq. l. si vnquam ver-
bo libertis num. 19. Minor autem patet ex l. ius sin-
gulare ff. de legibus: & quia ius commune præfe-
rendum est priuato: ergo quidquid à iure com-
muni exorbitat, restringendum est, tāquam odio-
sum. Confirmatur, quia priuilegium non solùm
exorbitat, sed etiam repugnat frequenter iuri cō-
muni: quidquid autem est contra commune ius,
restringe&#x0303;dum est secundùm Bartolum communi-
ter receptum repetitione legis cessat col. 8. C. de
publicanis, & vectigalibus. Imò etiam odiosum
affirmant Panormitanus, cap. quia de priuilegiis,
cap. olim de verb. sig. & plures, quos refert Tiraq.
de vtroque retract. in præfatione numer. 62. & ra-
tione constat, quia abrogatio legis siue in toto
siue in parte odiosa est, vt infrà videbimus, ideo
est commune axioma, ius correctorium restrin-
gendum est, quia correctio iurium vitanda est, ca.
cùm expediat de elect. in 6. & l. ius autem ciuile ff.
de iust. & iure, & ideò in cap. dilectus de consue-
tudine dicitur, quod communi iuri repugnat, ad
illud reduci vel coarctari debere, quoad fieri pōs-
sit. Accedit, quòd priuilegium ferè semper dimi-
nuit ius aliorum, vel aliquam offensionem eis af-
fert, ergo ex hoc capite etiam odiosum est: nam ius
tertij est ita fauorabile, vt quoad fieri possit, illæ-
sum seruandum sit, cap. ex tuarum de auctoritate,
& vsu pallij, & cap. licet in corrigendis de officio
ordinarij, l. 1. §. meritò, & §. siquis ff. nequid in lo-
co publico, &c. Vnde in vniuersum præsumitur,
non esse mentem principis ius tertij lædere l. Nec
C. de emancipatione liberorum. Deinde cap. 1. §.
ille verò de filiis præsbyt. in 6. dicitur absolutè,
priuilegium pręsertim dispensans, tanquam exor-
bitans à iure, esse strictè interpretandum.</P>
<P>  Prima opinio esse posset, omne priuilegi&#x0169; esse<marginalia>40</marginalia>
fauorabile. Suaderi potest ex ca. olim §. quia verò<marginalia>1. Opinio.</marginalia>
cum iis quæ glossa, & Doctores, ibi notāt, de verb.
sign. vbi absolutè dicitur, priuilegium esse latè in-
terpretandum: & ex illo recepto principio, lex iu-
dicanda est fauorabilis, vel odiosa ex fine, quem
directè intendit: nam si intendit conferre bonum,
fauorabilis est, si malum inferre, odiosa: priuile-
gium autem directè fit ad conferendum commo-
dum: sumitur autem primum illud ex glossa cap.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0468.jpg/>
@@1@<SE468>452 Quæst. XCIV. Tract. XVI.
<duolan 2><-P>si propter de rescriptis in 6. Panor. & Felin. ca. non
dubium de sentent. exco. gloss. etiam quā ibi Do-
min. & alii sequuntur in cap. sciant cuncti de elect.
in 6. Nauar. consil. 10. de const. & consil. 31. de re-
gularibus Alex. Bart. Bal. & alij, quos refert Tiraq.
præfat. ad retractus num. 56. & suadetur, quia ex
fine sumitur ratio cuiuscunque actionis humanæ:
ideò iura etiam Ecclesiastica dic&#x0169;t, in omni actio-
ne attendi debere id quod principaliter agitur, l.
siquis nec caussam ff. si certum petatur. Item sua-
deri potest ex l. beneficium ff. de const. principum,
vbi dicitur, beneficium principis latissimè esse interpre-
tandum. Sed hæc sententia non est vniuersim ve-
ra: Primò ob rationes initio factas secundo loco.
Secundò, quia multa iura significant priuilegia
esse restringenda, cap. sanè, cap. porrò de priuileg.
vbi, & in aliis locis citandis id notant Doctores.
Tertiò, quia illud primum non videtur solidum:
aut enim est sermo de fine vltimo legis, aut de im-
mediato. Primum dici non potest: sic enim quæ-
libet lex quantumuis p&#x0153;nalis esset fauorabi-
lis, & nulla esset odiosa, vt rectè argumen-
tatur Nauarrus dicto consil. 10. quia omnis lex
principaliter & vltimatè intendit bonum com-
mune, & cùm sit iusta, nunquam in odio præser-
tim hominis sistit, cōsequens autem est secundùm
ius: si aute&#x0303; loquamur de fine proximo, magis pro-
babile est, illud prim&#x0169;: adhuc autem est falsum, nā
interdum lex, quæ immediatè infert aliquod no-
cumentum, censetur in iure fauorabilis, cap. 2. §.
1. de decimis in 6. ibi, cum non sit dicend&#x0169;, &c. item
dispositio, cap. siquis suadente, communiter cen-
set ur fauorabilis tantùm proximè imponit grauis-
simam p&#x0153;nam, imò Felinus suprà, Bart. refert sta-
tutum permittens bannitum impunè interfici, esse
fauorabile: contra verò dispensatio immediatè in-
fert beneficium, ab omnibus tamen Doctoribus
censetur odiosa.</P>
<P>  Secunda sententia, priuilegium non contrarium<marginalia>41</marginalia>
legi esse principaliter fauorabile, ac proinde latè<marginalia>2. Opinio.</marginalia>
interpretandum; contrarium verò esse odiosum,
& stricti iuris, & restringendum, seu strictè inter-
pretandum, Panor. cap. olim, & ca. abbate de verb.
signifi. cap. quia circa de priuilegiis, glossa, & do-
ctores eisdem locis, Decius ca. 1. de rescriptis Syl.
priuilegium quæst. 3. Nauar. cap. 12. num. 79.</P>
<P>  Prima pars fundatur in argumentis primò lo-
co factis, & in reg. illa Beneficium principis latis-
simè est interpretandum l. beneficium ff. de const.
principum, & d. ca. olim.</P>
<P>  Secundam verò partem suadere videntur ratio-
nes secundo loco positæ. Hanc opinionem docet
Azor lib. 5. cap. 24. quæst. 2. dicens, quando priui-
legium non est contra iura, sed solùm præter iura,
debemus plenissimè interpretari: tunc enim po-
tiùs est beneficium, fauor, & gratia quàm priuile-
gium: & tunc locum habet quod dicitur, l. be-
neficium ff. de const. princ. cap. quia circa de priui-
leg. cap. dilecti ad finem de donat. ca. olim de verb.
sig. beneficia principum plenissimè interpretanda:
vbi nihil dicitur de priuilegiis propriè dictis. Ita
docent gloss. Innoc. Ioan. And. Butrius, & Panor.
d. cap. Clem. quando verò priuilegium est contra
ius commune strictè interpretandum est: vt colli-
gitur ex l. quoties C. de precibus Imperatori offe-
rendis, & l. si quādo C. de inofficioso testamento,
& cap. 1. & 2. de filiis presbyterorum, ca. quòd di-
lectio de consanguin. & affinit. & sic docent In-<-P>@@

<-P>noc. glos. Ioan. And. Butrius & Pan. suprà, Ex hac
opinione quidā deducunt priuilegium, seu dispe&#x0303;-
sationem extendi, quando fit in priuato statuto,
vel consuetudine iuri communi contrariis, quia
reductio ad ius cōmune fauorabilis, & ita latè in-
terpretanda, vt docet Syl. priuilegi&#x0169; quæst. 3. part.
2. Item deducunt priuilegia concessa commu-
tari, vt religioni: vel publicæ causæ latè exponen-
da esse, quia cùm in perpetuum concedantur, vim
legis habent, ideo sicut leges, latè secundùm pro-
prietatem verborum intelliguntur. Sed hæc opi-
nio non planè satisfacit, quia nec priuilegium esse
contrarium iuri communi videtur semper suffice-
re, vt odiosum censeatur, nec esse tantùm præter
ius, vt fauorabile habeatur: talis enim, ac tanta
potest esse caussa priuilegii, vt propter illam limi-
tare, & coarctare ius commune, non debeat repu-
tari odium, sed fauor, vt verbi gratia Ecclesiastici
sint exempti à iurisdictione temporali, & similia,
quæ pro religione fiunt: nam vt dixit Iurisconsul-
tus, l. sunt personæ ff. de religiosis & sumptibus
funerum summa ratio est, quæ pro religione fa-
cit, & idem erit quotiens similis ratio boni com-
munis interuenerit. Deinde priuilegium licet non
sit cōtra ius, eo ipso quòd includit singularitatem,
& præ se fert quandam acceptationem persona-
rum, nonnihil habet odii, ideo nisi alio emolu-
mento compensetur, poterit simpliciter odiosum
reputari. Sic multi putant fauorem primogenio-
rum esse odiosum: item canonistæ dicunt, priuile-
gium, quod ipsi vocant ambitiosum, etiamsi non
sit contra ius, esse odiosum, glos. cap. quoniam de
præbendis in 6. Panor. d. cap. olim, quia ambitio
restringenda est, præterea licet priuilegium non
sit contra ius commune, si redundat in præiudi-
cium tertij, odiosum videtur, & restringendum.</P>
<P>  Tertia opinio, priuilegium nec omninò fauo-<marginalia>42</marginalia>
rabile, nec omninò odiosum esse, sed mixtum, quia<marginalia>3. Opin.</marginalia>
licèt concedat alicui fauorem, inde redundat onus
aliorum, vel læsio iuris communis. Idem est, quod
aliqui dicunt, respectu vnius esse fauorabile, re-
spectu aliorum odiosum: nec obstat quod aliqui
obiiciunt, non omne priuilegium esse mixtum, ali-
quod enim videtur illis purum beneficium. Re-
spondeo namque nullum priuilegium carere om-
ni odio, quia saltem continet aliquam singulari-
tatem, quæ odiosa est, pręsertim si in aliis sit æqua,
aut maior ratio fruendi illo priuilegio. Obstat ta-
men quòd moraliter loquendo in quolibet priui-
legio ratio fauoris, vel odii præualebit, & non et&#x0169;t
hæc in æquilibrio: & sic priuilegium omne vel
erit odiosum, vel fauorabile simpliciter, & om-
nibus prælatis, & alioqui nō sciremus quādo latè,
vel strictè esset interpretandum: nam quod aliqui
dicunt respectu vnius, cui priuilegium est fauora-
bile, esse ampliandum, & respectu alterius, cui est
odiosum, esse restringendum, sæpe inuoluit repu-
gnantiam in praxi, quia illud ipsum quod est fauor
vnius, est incommodum respectu alterius.</P>
<P>  Quarta opinio, & vera ait, priuilegium posse<marginalia>43</marginalia>
comparari vel ad priuilegiatum vel ad priuilegiā-<marginalia>4. Opin.</marginalia>
tem, vel alios. Prima ratione non esse odiosum, vt
constat, item nec secunda ratione, quamuis cōce-
de&#x0303;s priuilegium det aliquid de suo, quod amittat,
vt ius aliquod vel reditus, &c. Vnde si aliud non
interueniat, simpliciter est fauor, & latè interpre-
tand&#x0169; est contra concedentem, dicunt cōmuniter
Doctores, & est proprius se&#x0303;sus illius prouerbii, be-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0469.jpg/>
@@1@<SE469>Disput. XVII. Sectio VI. 453
<duolan 2><-P>nefici&#x0169; principis latè interpretādum est, ratio est quia
ille respectus est intrinsecus in humana liberali-
tate, ideò non imminuit rationem beneficii. Item
quia ad concedentem pertinet sufficienter expli-
care mentem, ideò in dubio præsumitur conces-
sisse, quod præcipuè de animo principis præsume&#x0303;-
dum est. Respectu verò Iuris cōmunis, quod solet
priuilegio derogari odiosum est, non debet tamen
simpliciter iudicari tale, nisi causa priuilegij mora-
liter videatur minoris actionis, quàm sit illud in-
cōmodum, & iuxta eius quantitatem cōparatione
incōmodi iudicādum est, an priuilegi&#x0169; sit absolutè
fauorabile, vel odiosum, ampliandu vel restringe&#x0303;-
d&#x0169;. Prima pars patet rationibus, sec&#x0169;do loco factis,
& patebit magis ex iis, quę inferius de reuocatione
& dispensatione legis dicemus: nam vtraque est ex
suo genere odiosa. Secunda pars probatur ex dictis
circa secundam & tertiam opinionem, & declara-
tur exemplo: nam priuilegium concessum alicui
per se & filiis legitimis, regulariter intelligitur de
legitimis verè, non fictè, id est, legitimatis, vt do-
cet Barthol. ex l. omnes populi, ff. de Iustitia & iu-
re num. 60. & sequentibus, & l. vlt. C. de his qui
veniam ætatis impetrant: nihilominus si priuile-
gium sit in fauorem piæ causæ, extenditur etiam
ad filios legitimatos, vt docet idem Bart. l. si con-
stante, ff. soluto matrimonio num. 44. similia pos-
sunt videri in Tiraq. tract. de pia causa: num. 160.
Ratio est, quia fauor, vel incommodum, seu odi&#x0169;
sunt respectiua; ideò necessariò comparanda sunt,
vt absolutum iudicium feratur: præsertim, quia
præcipuè confiderari debent in ordine ad com-
mune bonum & secundùm prudentiam huma-
nam, in qua illud simpliciter iudicatur conuenie&#x0303;s,
quòd plura habet cōmoda quàm incōmoda: quia
vix inuenitur aliquid, quod omni incommodo ca-
reat; item quia in interpretatione legum, vel pri-
uilegiorum, vbi res est dubia, maximè vtimur cō-
iecturata mente principis, de qua præsumendum
est voluisse, quod omnibus consideratis conue-
nientiùs est, & magis fauet piæ, aut religiosæ cau-
sæ, quando illa pręponderat. Idem dicendum est
de priuilegio, quarta consideratione scilicet qua-
tenus cedit in præiudicium tertii: nam ea ratione
odiosum est, nō tamen erit simpliciter tale, si cau-
sa priuilegii fuerit excelle&#x0303;s, & si ipsa id postulaue-
rit, poterit in præiudicium tertii ampliari. Primam
partem tradit Panor. æquiparando hos duos re-
spectus cap. certificari de sepulturis num. 9. & pa-
tet ex superioribus, vt & secunda pars; quæ Con-
firmatur. Nam lex p&#x0153;nalis licèt sit odiosa delin-
quenti, quando causa multùm præualet simplici-
ter censetur fauorabilis, vt probatum est, & opti-
mè docet glossa cap. sciant cuncti verbo alios de
electione in 6. similiter lex exorbitans, & reuoca-
toria interd&#x0169; est fauorabilis, vt infrà ostendemus.</P>
<P>  Iuxta hæc interpretare, & limita textus, & Do-<marginalia>44</marginalia>
ctores citatos à principio, & pro tribus opinionib.
præcedentibus, & responde ad ea, quæ nobis ad-
uersari possunt; & quidem illud quod aliqui dixe-
re, priuilegium quod non est in præiudicium ter-
tii, fauorabile esse, & latè interpretandum, meritò
reiicit Felinus cap. postulasti, num. 8. vers. vnde di-
cit, de rescrip. quia illud ca. 1. cit. de filiis præsbyt.
solam exorbitantiam à iure adducit tanquam cau-
sam, vt restringatur dispensatio: ergo hæc sufficit,
etiamsi non sequatur damnum tertii. Confir-
matur, quia dispensatio illegitimi ad ordines so-<-P>@@

<-P>lùm repugnat iuri communi, tamen ex sententia
communi Doctorum, quam refert, & sequitur
Henriquez lib. 14. de irregularit. Sayrus, tom. 1.
summæ lib. 6. cap. 11. num. 19. Sanchez 7. de ma-
trim. disp. 1. num. 26. ita erit moderanda, vt si ad
ordines absolutè sit, solùm intelligatur de minori-
bus, vel de illis, quos non habet, ne dispensatio
frustranea sit: sed non debet extendi ad alios, quia
verisimile est, si mens Pontificis esset dispensare
in aliis, id expressum ab eo fuisse. Similiter etiam
est restringendum priuilegium ad lites, quia odio-
sum est, eoquòd præbet occasionem litigādi, alios-
que vexandi: vel si priuilegium aliquo modo præ-
beat occasionem peccandi, vel aduersari videatur
iuri naturali, aut diuino, Azor suprà cap. 23. quæst.
7. Vnde non est vniuersaliter vera regula Nauarr.
cap. fin. num. 5. & 6. de simonia, & Couar. 1. var. ca.
20. num. 7. dispensationem extendendam esse ad omnia,
quæ verba propriè sumpta comprehendunt: patet in
illo exemplo ordinum: sed attendenda est mens
dispensantis, quæ ex materia, & rei qualitatibus,
& circumstantiis deprehendetur, quæ esse solet, vt
non lædatur ius tertii, & ne nimis exorbitantia à
iure communi, aut valde insueta concedantur, nisi
speciatim exprimantur: vnde reg. iuris est, in gene-
rali concessione non veniunt intelligenda, quæ in
specie verisimiliter, quis non esset concessurus.
Extra proprietatem autem verborum dispensatio
nunquam dilatatur, nisi constet de voluntate con-
cedentis, vt colligitur ex c. 1. ver. ex parte verò tua,
de concessione præb. in 6. semper tamen ita debet
priuilegium, & dispensatio exponi, vt iuri com-
muni aliquid addat, ne sit frustra, Azor illo capite
23. quæst. 3. & alii adducti à nobis. Sed strictè in-
telligitur quando reuocat ius commune: quia non
est præsumendum principem velle nimis deroga-
re legibus, nisi id exprimat. Latè verò cùm præter
ius, sed non contra ius aliquid concedit. Item
priuilegia religionum latè interpretanda, quia bo-
no communi expedit, vt multa priuilegia religio-
nibus concedantur. Priuilegia autem cruciatę stri-
ctè interpretanda, vt insinuat Nauarrus lib. 2. con-
sil. 3. de iureiur. & tenuere Henr. 7. de indulg. cap.
30. num. 11. & Sanchez, 8. de matrim. disp. 2.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO VII.
Quisnam & quando possit priuilegium interpretari.</Z>
<P><INI5>A</INI5>Zor lib. 4. cap. 23. quæst. 1. distinguit<marginalia>45</marginalia>
cum Hostiensi titulo de priuilegiis,<marginalia>In obscuris|eius est inter-|pretari priui-|legi&#x0169;, cuius est|concedere.</marginalia>
nam si verba sunt obscura, dubia,
vel ambigua, eius est interpretari,
cuius est concedere: & interim ne-
gotium, vel causa differtur l. si imperialis, C. de le-
gibus, & cap. inter alias de sent. excomm. si verò
nec sint obscura, nec dubia, nec ambigua, priuile-
gij tenor debet diligenter inspici, & seruari, cap.
portio, cap. recepimus, de priuileg. cap. in his, cap.
intelligentia, de verb. sign. Circa primam partem
huius responsionis aduertendum est, in eo euentu
si commodè possit haberi declaratio principis, pe-
tendam esse, quia interpretatio ampla priuilegii,
vel iuri cōmuni derogabit, vel cōcedet sine quod
priuilegio licit&#x0169; non erat, vel etiā in detrimentum
aliorum erit: non autem debemus nos sine causa
his periculis exponere, sed petere declarationem
à principe, quæ authentica erit. Si verò non potest<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0470.jpg/>
@@1@<SE470>454 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>modè peti declaratio ista, quia in more erit peri-
culum, vel restringet manifestè priuilegium am-
plè concessum, vel ille non speratur declaraturus,
quod maximè contingit in priuilegiis concessis à
suis prædecessoribus, quæ omnia declarare mole-
stum esset. Viri Docti, & prude&#x0303;tes declarare priui-
legium potet&#x0169;t, sed eorum declaratio priuata, non
authentica, aut necessariò amplectenda erit. Inte-
rim verò dum res declaratur, causa differetur. Sed
quæ res, quando verba aliud per se sonant, aliud
verò ex manifestis coniecturis constat esse de me&#x0303;-
te concedentis, an tunc sit potius me&#x0303;ti, quàm ver-
bis priuilegii inhærendum. Respondet Azor ibi,
Syluester priuilegium, quæst. 3. potius esse menti
inhærendum ex ca. Marcion 1. quæst. 1. cap. sedulò
d. 38. cap. intelligentia, & cap. in iis de verb. sign.
vbi dicitur, non sermoni res, sed rei est sermo subiectus:
& non intentio verbis, sed verba debent intentioni ser-
uire. Addit Azor qu. 2. cum Syl. priuilegium qu.
3. & Hostien. interpretationem priuilegii, sicut &
legis, locum habere, vbi verba sunt obscura, incer-
ta, dubia, & ambigua, ibi vero nulla est ambiguitas
in verbis scilicet nec secundùm se nec secundùm
circ&#x0169;stantias spectatis interpretatio non permitti-
tur, l. ille, aut ille ff. de legatis 3. & tunc sanè si pri-
uilegium amplè interpretaremur, potiùs esset illud
extendere, protendere, & ampliare, quod nos non
possumus, quàm interpretari, quod nobis inter-
dum permittitur.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO VIII.
Quando priuilegium strictè, aut amplè in-
terpretandum sit.</Z>
<P><INI5>P</INI5>Ræter illa quæ sectione 6. dicta sunt,<marginalia>46</marginalia>
has regulas obseruato: prima, restri-<marginalia>1. Regula</marginalia>
ctio priuilegii nunquam debet esse
tanta, vt reddat illud inutile, quamuis
graue, & odiosum appareat, nisi eò
perueniat, vt sit etiam iniustum: est communis, ex
cap. in his, de priuileg. & cap. 1. & cap. causa de re-
scriptis, quibus locis communiter Doctores præ-
sertim Decius, & Panor. Syluester priuilegium, qu.
3. Nauarr. capit. 12. num. 79. Azor lib. 5. capite 23.
quæst. 2.</P>
<P>  Probatur, quia voluntas iusta principis n&#x0169;quam
debet frustrari, aut inefficax reddi, ideò etiam de
omni lege cautum est, vt per interpretationem nō
reddatur inutilis, l. non dubium, C. de legib. quia
semper, id est, contra intentionem principis, qui
non creditur otiosè ferre legem: qui autem inten-
tione omissa ita adhęret verbis, vt lege&#x0303; reddat inu-
tilem, legem destruit, & præuaricator legis dicitur
l. qui contra, C. de legibus. Idem ob eandem ratio-
nem in priuilegio dicendum est: ideò si ad hoc ne-
cesse sit aliquid, quod odiosum videtur, extendere,
faciendum est, vt colligitur ex l. si filius familias in
fine ff. ad Macedonianum, vbi priuilegium illud
filiorum familias, quod aliàs reputatur odiosum,
extenditur, ne inutile fiat: de quo Tiraq. post leges
cōnubiales glossa 5. num. iis. Ita etiamsi necesse sit
extra rigorosam proprietatem verba extendere,
nequis defraudetur priuilegio, fieri debet secun-
dùm ius, vt in cap. quanto de priuilegiis fit. Hinc
sumptum est generale pronunciatum, Priuilegium
debet aliquid operari vltra commune ius, scilicet, vt
aliquid liceat quod sine priuilegio non liceret,<-P>@@

<-P>alias esset inutile. Ait tamen Panor. d. cap. certifi-
cari de sepulturis, satis esse quòd tollat dubitatio-
nem, sed hoc intelligendum est iuxta dicta Sectio-
ne 1. auando sec&#x0169;dùm rationem, plus operari non
potest, licèt ex verbis, & contextu priuilegij con-
stat ad hunc tantùm finem fuisse impetratum, &
concessum, aliàs ita debet intelligi, vt aliquid no-
uum concedat, quia hęc est ordinaria intentio po-
stulantis, & concedentis, & magis consentaneum
communi iuri, & fauori, quem priuilegium con-
tinet.</P>
<P>  Secunda regula, verba priuilegij nunquam sunt<marginalia>47</marginalia>
à proprietate extrahenda eo fine, vt priuilegium<marginalia>2. Regula.</marginalia>
restringatur, nisi ratio Iustitiæ cogat: nam si pri-
uilegium, vt sonat, redundat in grauamen iniust&#x0169;
aliquorum, limitandum est, siquidem numquam
est credendum cōcedentem voluisse iniuriam ali-
cui irrogare, imò nec grauamen notabile impone-
re, etiamsi verba illud insinuent: de quo est ope-
rata decisio: ca. 2. de decimis in 6. Hinc aliquibus
priuilegiis additur hæc particula, salua iustitia, vt
in d. cap. certificari, vbi Panormitanus aduertit, li-
cèt non addatur expressè, semper subintelligi, quia
ratio id postulat: vnde c&#x0169; additur, solùm est ad ma-
iorem claritatem, & iustificationem priuilegij vel
vt insinuetur seruandam esse iustitiam, prout in le-
gibus canonicis, vel ciuilibus respectiuè constitu-
ta est. In vniuersum ergo proprietas verborum est<marginalia>Proprietas|verborum te-|nenda in legi-|bus, & priui-|legiis.</marginalia>
tenenda in legibus & priuilegiis, nisi necessi-
tas cogat aliter interpretari, vt in casibus de iusti-
tia, vel immoderato grauamine, ex quibus colligi-
tur priuilegium esse strictè interpretandum, si ce-
dat in detrimentum alterius, vt colligitur, ex l. 2. §.
meritò ff. nequid in loco: & sic Azor lib. 5. ca. 23.
quæst. 2. docet cum Innoc. & aliis vnde cùm Pan.
alicui priuilegium concedit, non vult, vt eo vta-
tur cum alieni iuris iactura, & damno, cap. ex tua-
rum, de auctoritate & vsu pallii, cap. licèt de trans-
latione.</P>
<P>  Tertia, priuilegium numquam est extende&#x0303;dum<marginalia>48</marginalia>
ad alias personas, vel alios casus propter similitu-<marginalia>3. Regula.</marginalia>
dinem rationis, glossa & Doctores communiter c.
priuilegium, de reg. iuris in 6. Card. Clem. 1. de te-
stam. qu. 6. Bart. l. 1. C. de const. principum. Azor
illa quæst. 2. sumitur ex cap. sanè de priuilegiis, &
Clem. 1. de censibus, & cap. vlt. de præbendis.</P>
<P>  Ratio est, quia vis priuilegii nec omninò, nec
principaliter posita est in ratione, sed in voluntate
concedentis: ergo non satis est, quòd in alia per-
sona, vel casu sit similis ratio, si voluntas principis
ad illas non extenditur: non autem exte&#x0303;ditur, si
non exprimatur, quia inter homiens vol&#x0169;tas non
operatur nisi, vt significata: sic in l. p&#x0153;nali non fit
huiusmodi exte&#x0303;sio, quia pendet ex voluntate im-
ponentis, vt notat Castro 1. de l. ege p&#x0153;nali, c. 27.</P>
<P>  Obiicies cap. cum dilecta, de Confirmatione
vtili, vel inutili, ibi, eiusdem æquitatis similitudine
prouocati, ex quo multi colligunt, legem exorbitā-
tem, seu excipientem casum singularem communi
iure exte&#x0303;di ad alios propter similitudine&#x0303; rationis,
vt videre licet in Panor. ibi Felin. ca. quoniam fre-
quenter, vt lite non contestata, Nauar. cap. 1. §. la-
boret, de p&#x0153;nit. d. 6. num. 1. & comment. de iubi-
læo num. 124.</P>
<P>  Dico tamen, principem optimè facere posse illā
extensionem, non verò priuilegiarios, nisi illam
extensionem, & similem poscat ipsa iustitia, & ra-
tionalis, quod non contingit in priuilegiis, habent<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0471.jpg/>
@@1@<SE471>Disput. XVII. Sectio IX. 455
<duolan 2><-P>ita vt fauor concessus liberaliter vni secundùm
iustitiam debeatur illi, & aliis habentibus eādem
rationem: sic patet ad textum. Item si vnum non
potest esse licitum sine alio priuilegium exte&#x0303;ditur
ab vno ad alium, vt si alicui concedatur celebrare
sacrum in loco interdicto, ministro licebit mini-
strare illi: & si alicui nobili concedatur priuile-
gium audiendi Missam tempore interdicti, exten-
ditur ad socios & familiares, sine quibus non po-
test decenter adesse sacro iuxta suum statum, Azor
lib. 5. cap. 23. quæst. 7. cùm Pan. cap. quam sit de iu-
dæis: & illa non est exte&#x0303;sio per similitudinem, sed
per virtualem concessionem priuilegium trahitur
ad socios. Addit Azor, quæst. 8. cùm Pan. priuile-
gio cōcesso formalis alicuius Cardinalis, vel Epis-
copi non gaudere famulum admissum per episto-
lam: quia famuli, solùm censentur illi, qui actu in-
seruiunt.</P>
<P>  Quarta regula in extensione sistendum intra<marginalia>49</marginalia>
proprietatem verborum, nisi amplius necessarium
sit, vt priuilegium aliquid operetur. Patet ex su-
perioribus: hæc autem proprietas verborum su-
menda est in primis ex vsitata significatione vel
communi vsu, vel secundùm ius priuilegio pro-
portionatum. Vltimum dico, quia si priuilegium
est regium, magis attendendum est ius ciuile, si
Pōtificium canonicum. Syl. verbo priuilegium q.
3. Azor illa quæst. 2. sumirur ex Baldo l. si quando
1. C. de bonis vocantibus, lib. 10. vt si priuilegium
concedatur Episcopo pro suis familiaribus, fami-
miliares intelligendi sunt, qui actu sunt in obse-
quio, & famulatum eius & non ad alios etiamsi
per litteras ad familiaritatem admissi sint, iuxta c.
vlt. de verb. sig. in 6. & notauit Panorm. cap. cum
dilectus de cleric. non resident. Azor lib. 5. cap. 23.
quæst. 6. item si aliquis irregularis per priuilegium
fiat habilis ad beneficia Ecclesiastica intelligitur,
de simplicibus, nisi aliud explicetur iuxta cap. vlt.
de præben. item si detur facultas ad moderandum
numerum ministrorum, quando minuuntur Ec-
siæ facultates, non intelligitur facultas data ad au-
gendum numerum, etiamsi crescant reditus, no-
tauit Panorm. ex tex. ibi cap. vltimo de verb. sign.
quia moderari propriè non significat augere: sic
etiam facultas data ascendendi ad maiorem digni-
tatem non extenditur ad ęqualem, quia verbi pro-
prietas id non admittit, cap. licet de translatione
epi. sic etiam intelligitur cap. licet de regular. vbi
conceditur religioso transitus ad arctiorem reli-
gionem: vnde non est concessus ad æqualem: & si
alicui detur facultas prouidendi, primam præben-
dam vacantem per decessum, non intelligitur data
ad prouide&#x0303;dum, si vacauerit per renuntiationem,
seu concessionem capite susceptum de præbend.
in 6.</P>
<P>  Quinta regula, priuilegium in ambitionem sa-<marginalia>50</marginalia>
pie&#x0303;tibus strictè est interpretādum: vnde rescripta,
mandata, & priuilegia beneficiis Ecclesiasticis
pressius, & arctius interpretanda, præsertim cum
conceduntur ad plura beneficia obtinenda, Azor
illa quæst. 2. cum Panorm. cap. olim de verb. signif.
glossa cap. quamuis de præbend. in 6. Quare cùm
alicui illegitimo conceditur facultas ordines sus-
cipiendi locum tantùm habet in minoribus, & c&#x0169;
sit illi potestas, vt ad beneficia Ecclesiastica pro-
moueri queat, fieri censetur ad beneficia simpli-
cia, non ad dignitates, vel ad beneficia curata, vt
etiam secundùm superiorem regulam dicebamus.<-P>@@

<-P>Ita Azor eadem quæstione.</P>
<P>  Sexta regula, quando priuilegium est odiosum,<marginalia>51</marginalia>
vt ad lites, strictè est interpretādum, Azor ibi quia
præbet caussam litigandi, & alios vexandi, & fre-
quenter minuit, aut restringit potestatem inferio-
rum iudicum. Item, si priuilegium aliqua ex parte
peccandi occasionem afferat strictè est interpre-
tandum, ponit Azor exemplum in priuilegio eli-
gendi confessarium, qui absoluat à casibus, & cen-
suris reseruatis, non debet extendi ad incurrenda,
& contrahenda, seu futura, sed ad præterita: quia
sic causa præberetur facilius, & liberius peccandi.
Hoc tamen non est generatim verùm, vnde in ma-
teria de confessione & in explicatione cruciatæ
docuimus pro bulla dari facultatem eligendi cō-
fessarium, qui absoluat à peccatis reseruatis com-
mittendis, etiam ex confidentia bullæ, quia hoc
omnibus pensatis magis expedit ad salutem ani-
mæ, ne in peccatis sordescat: vnde hoc priuilegi&#x0169;
tanquam fauorabile extendendum, nisi aliud con-
stet de mente concedentis. Cùm autem datur fa-
cultas, vt lis, vel causa ad certos iudices deferatur
omni appellatione remota, strictè oportet eam in.
terpretari, quia adimit ius, quod quisque habet se-
se defendi, ac proinde appellandi appellatione iu-
sta, & rationabili, ergo interpretari debet, remota
omni appellatione iniusta, friuola, & inani. Sic
etiam cùm conceditur priuilegium, ex quo alior&#x0169;
offensio timetur, strictè est interpretandum. Vnde
Pontifex cap. quòd dilectio de consang. & affin.
non vult, vt priuilegium à se concessum vim ha-
beat, eoq&#x0301;ue loci cōsuetudini cum offensione mul-
torum aduersari dicebatur.</P>
<P>  Septima regula, priuilegium quod non derogat<marginalia>52</marginalia>
iuri communi, sed tantùm consuetudini, vel statu-
to in aliquo loco recepto, plenissimè est interpre-
tandum, si nulla inde aliorum offensio existat.
Ioannes Andreas capit. olim de verb. signif. Azor
illa quæst. 2.</P>
<P>  Octaua regula, priuilegia cōcessa ratione fidei,
& religionis gratia religiosorum, aut etiam mise-
rabilium personarum, sunt plenissimè interpretan-
da, quia sunt valde fauorabilia, vt patet ex dictis,
Sect. 6.</P>
<P>  Nona regula, priuilegia, quæ non sunt in præ-
iudicium tertij, latè sunt interpretanda, Sayrus lib.
6. cap. 11. num. 119.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO IX.
Quæ praxis seruanda in interpretatione priui-
legiorum.</Z>
<P><INI4>M</INI4>Vlta canonistæ, præcipuè Panor. ca. per-<marginalia>53</marginalia>
uenit de immut. Eccles. & cap. licet de
censibus & toto titulo de priuileg. quæ
in summam redigit, Syl. verbo priuile-
gium, quæst. 5.</P>
<P>  Sed illi ad multa singularia descendunt, quæ ad
nos non pertinent: solùm est generatim notand&#x0169;,
quando verba priuilegij sunt clara, non esse re-
stringenda, nec extendenda, sed tenorem, & for-
mam priuilegij esse seruandam iuxta, cap. recepi-
mus, & cap. porrò, de rescriptis, sumitur ex l. ille ff.
de legat. 3. quando verò verba sunt ambigua, tunc
principaliter quærenda est, & omnibus modis cō-
iectanda intentio concedentis, iuxta cap. intel-
ligentia & cap. in his de verb. signific. cap.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0472.jpg/>
@@1@<SE472>456 Quæst. XCIV. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>sedulo d. 38. cum similibus.</P>
<P>  Patet, quia ex voluntate concedentis pendet
tota virtus priuilegij. Ad hanc coniecturam fa-
ciendam in primis est supplicatio spectanda: nam
illi solet princeps conformari ca. inter dilectos §.
cæteri de fide instrum. ibi. Felin. & alij. Deinde ini-
tium ipsius indulti atte&#x0303;tè considerandum est: nam
iuxta illud solent adi&#x0169;gi omnia subseque&#x0303;tia, vt su-
mitur ex l. vlt. ff. de hæred. instituen. & notat Bart.
l. ambitiosa, C. de decretis ad ordinem faciendis, &
Panor. cap. aduersus de immun. Eccles. num. 2. spe-
ctanda etiam materia subiecta: nam ad illam so-
lent verba accommodari: & propriè consideran-
dum, an sit materia ambitiosa, vel etiam periculo-
sa; ex quo possit sumi occasio ad multiplicandas
lites, vel peccata, nisi verba coarctentur: ac deni-
que circunstātiæ omnes causarum, & personarum
diligenter attendendæ. Nam omnia conferunt ad<marginalia>Bart. l. ex mi-|litari, ff. de|milit. quem|sequitur A-|zor lib. 5. &|23. q. 2. priui-|legia sunt in-|terpretanda|iuxta condi-|tionem perso-|næ cui conce-|duntur.</marginalia>
significationem verborum, & mentem principis
intelligendam. Quòd si adhuc res fuerit dubia, &
per receptam doctrinam definiri probabiliter non
possit, consulendus est princeps, nisi sit aliquod
periculum in mora, nam tunc prudenti arbitrio
vti licebit, de quo vide Hostien. lib. 5. sum. titulo
de priuilegiis, & quæ Sect. 7. dicimus.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO X.
An priuilegium extendatur extra territorium
concedentis.</Z>
<P><INI5>D</INI5>E hoc Nauarr. in consiliis tituli de<marginalia>54</marginalia>
priuileg. consil. 15. in prima impres-
sione, & 16. in 2. & ponit argumenta
pro vtraque parte, nil verò resoluit:
quia tame&#x0303; sec&#x0169;do loco ponit ea, quæ
suadent partem affirmatiuam, ideò aliqui putant,
illam fuisse mentem Nauarri, quam & sequ&#x0169;tur, vt
Azor lib. 5. ca. 23. q. 6. tamen auctor eiusdem scho-
lij circa illud cōsilium aduertit illud esse imperfe-
ctum, & ipse existimat in eo casu de libris partem
negantem esse probabilem. Hæc quæstio non ha-
bet locum in priuilegiis Pontificiis: nam vsus il-
lorum numquam esse potest extra territorium cō-
cedentis, quia totum mundum complectitur, sed
solùm in priuilegiis aliorum. Dicunt ergo aliqui
recentiores & bene, aut priuilegium datur ad act&#x0169;
prohibitum in alterius territorio per propriam
legem vel statutum illius, aut ad actum non sic
prohibitum. In hoc secundo euentu priuilegium
se extendit ad alienum territorium, vt si parochus
habet priuilegium studendi, potest intra vel extra
regnum studere: similiter habent priuilegium ad
eligendum confessorem, potest vbique illum eli-
gere, glos. ca. placuit de p&#x0153;nit. d. 6. Nauar. & Azor
locis citatis.</P>
<P>  Ratio est, quia priuilegium quasi adhæret per-
sonæ, & cum illa incidit, vt suprà ex iure diximus,
& nihil est, quod tunc impediat vsum eius in ta-
li loco, ergo: Confirmatur, quia licet dare priuile-
gi&#x0169; sit actus iurisdictionis, tunc tamen iurisdictio
non exercetur in alieno territorio, sed tātùm circa
personam subiectā, & ad quendam vsum, ad quem
impertinens extrinseca, & omninò accidentaria
est existentia in hoc, vel illo loco, sicut suprà dice-
bamus, præceptum personale posse extra propri&#x0169;
territorium obligare.</P>@@

<P>  Addunt, licet iurisdictio inuoluntaria cum stre-
pitu iudicij, seu iudiciali causę cognitione nō pos-
sit exerceri in alieno territorio, vel extra territo-
rium, ff. de iurisdictione omn. iudicum; volunta-
riam tamen posse: vt absolutio à peccatis, & ce&#x0303;suris
in foro interno & sine strepitu iudicij, vt est com-
munis iurisperitorum doctrina. Per priuilegium
autem quatenus concedit fauorem, ex ercetur iu-
risdictio voluntaria: nam vsus eius pendet ex vo-
l&#x0169;tate subiecti, ergo habebit locum extra territo-
rium, si aliud non repugnet. Vnde obiter dicunt, si
vsus & obseruantia priuilegij ex aliis pendeat,
quoad illos non posse priuilegium habere effica-
ciam extra territorium, quia nullus potest lege sua
obligare homines alterius territorij, cùm non
sint ei subditi, sicut nec potest facultatem dare prę-
dicandi in aliena Parochia, vel sacra conferendi
extra di&#x0153;cesim, iis qui sibi subiecti non sunt. Di-
cunt autem, nisi actus sit prohibitus speciali lege
alterius territorii, quia non obstabit, si sit prohibi-
tus iure communi seu Pontificio: inferior enim
non potest concedere priuilegium contra ius cō-
mune, nisi per modum dispensationis, quæ in
tali casu iustam causam requirit ad suum valorem,
si ergo subditus habeat à suo proprio Prælato hu-
iusmodi priuilegium, vel dispensationem contra
ius commune, poterit sine dubio illo vti extra ter-
ritorium, vt in priuilegio comedendi lacticinia in
quadragesima, vt tenent Naua, & Azor suprà, quia
illud ius non pendet ab hoc, vel illo loco, & in illo
iustè dispensatum est: ergo vbique licet vti illa
dispensatione per se loquendo: ite&#x0303; quia in vtroque
loco præceptum illud obligat ex vi eiusdem iuris-
dictionis, & voluntatis scilicet Pontificiæ, in hoc
autem dispensatum est propter potestatem à Pon-
tifice concessam; aliter enim fieri non potuisset:
ergo pro omni loco valet dispe&#x0303;satio. Si verò actus
sit prohibitus speciali lege, & statuto alterius ter-
ritorii, non potest quis vti priuilegio sui superio-
ris aduersus tale statutum; nisi accedat consensus
Pręlati alterius territorij tacitus vel expressus: quia
statutum loci obligat aduentus: Prælatus autem
vnius territorij non potest in statuto alterius ter-
ritorij dispensare, cum supremam iurisdictionem
non habeat. Cōfirmatur, quia subditus priuilegia-
tus in alieno territorio existens quoad talem act&#x0169;
non se gerit, vt subditus proprij Pręlati, sed reuera
est subiectus Pręlato alieno: ergo non potest vti
priuilegio proprij Pręlati contra leges alieni terri-
torij. Pr. Gran. ait, qui potest in proprio domicilio
non ieiunare, vel edere lacticinia, vel legere libros
pro hibitos, potest vbique, nisi specialiter ab alio
superiori vel principe prohibeatur.</P>
<P>  Vnde in casu de priuilegio legendi libros prohi-<marginalia>56</marginalia>
bitos probabilius existimāt isti, non licere vti illo,
extra territori&#x0169; propri&#x0169;, quia prohibitio illa solet
esse specialis in vnoquoque territorio. Est opti-
mum exemplum de priuilegio ferendi arma pro-
hibita per leges regni: nam siquis habens tale pri-
uilegium in vno regno vellet vti illo in alio re-
gno, non permitteretur, quod etiam ex praxi con-
stat, ergo similiter, &c.</P>
<P>  Dices, ergo posset quis vti priuilegio de lacti-
ciniis, vel de non seruando ieiunio, in alieno terri-
torio pro diebus pręceptis ab Ecclesia, & non pro
diebus specialibus illius territorij si qui esset, quod
videtur absurd&#x0169;. Negant consequentiam, secundo
moraliter, & secundùm communem vsum quia<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0473.jpg/>
@@1@<SE473>Disput. XVII. Sectio XIII. 457
<duolan 2><-P>quando particularis Episcopus statuit specialem
die&#x0303; ieiunij, non intendit plus obligare quàm obli-
gent communia ieiunia Ecclesiastica: ideo virtute
vult, vt eo modo, quo aliquis est iustè dispensatus
ad Ecclesiastica ieiunia; etiam ad illa specialia esse
intelligatur. Vnde bene Azor, & Nauarrus gene-
raliter docent, dispensatum in ieiunio, vel lactici-
niis in vno territorio, posse vbique vti tali dispen-
satione ac priuilegio.</P>
<P>  Dices, Episcopus non potest excommunicare
subditos suos in alieno territorio, ergo nec dare
potestatem ad legendos libros in alieno territo-
rio prohibitos in proprio. Antecedens proba-
tur, ex cap. 2. de const. in 6. vbi excommunicatio
lata non afficit furem extra eius di&#x0153;cesim furan-
tem. Respondeo secundùm Azor suprà, si excom-
municatio lata fuit mandato generali latæ senten-
tiæ sine causæ cognitione, comprehendere illum
furem, secus si cum causæ cognitione & strepitu
iudicij.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO XI.
Vtrum priuilegium patri concessum transeat in filios.</Z>
<P><INI5>R</INI5>Esponder Azor lib. 5. cap. 23. quęst. 9.<marginalia>57</marginalia>
cum Panorm. ca. licet de censibus, &
Cyno l. 2. C. de Epis. & cler. Syluest.
priuilegium qu. 5. priuilegium ali-
quando concedi ratione dignitatis,
siue nobilitatis innatæ: aliquādo ratione muneris,
aliquando causa necessitatis. Si primo modo fuerit
concessum, transfertur in filios: vnde si patri ius
nobilitatis concedatur, nobiles efficiuntur filij.
Secundo modo concessum deriuatur in filios vi-
uente patre. Tertiò modo concessum, in filios non
transit etiam viuente patre: vt si ratione necessi-
tatis fit liber à muneribus, vel tributis personalib.
& extraordinariis, non eo ipso filij eius ab eisdem
liberantur, & ius ciuitatis, quo quis donatur, non
communicatur cum hæredibus, Romanus in sin-
gularib. ex l. libertus, §. patres, ff. ad municipalem.
Sed quid si princeps Titio dicat, immunitatem,
concedo tibi & filiis tuis? Respondet Bart. l. Gal-
lus, §. quā rectè, ff. de lib. & posthu. citatus ab Azor
& Syl. suprà, ea immunitate non gaudere filios vi-
uente patre.</P>
<P>  Sed, quid si Titius concedat Caio ius hauriendi<marginalia>58</marginalia>
aquam, aut defere&#x0303;di ad fundum, vel quò voluerit?
Romanus, que&#x0303; sequitur Syl. sup. respondet, huius-
modi seruitutem cum sit personalis, ad hæredes
minimè transire, vt colligitur, ex l. Lucius ff. de ser-
uit. rustic. prædio. vbi habetur. Quæritur an ex hac
scriptura, do tibi vsum aquæ in dom&#x0169; tuam, aut vbi-
cúmque volueris, ad hæredes Caij etiam pertineat?
Paulus respondet, vsum aquæ personālem ad hæ-
redes Caij quasi vsuarij transmitti non oportere.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO XII.
An priuilegium datum ei, qui factus est ciuis, eo pacto
ne munera subeat, nec onera sustineat,
seruandum sit.</Z>
<P><INI4>A</INI4>Zor lib. 5. ca. 23. quæst. 10. cum Panor-<marginalia>59</marginalia>
ca. peruenit de immun. Eccles. ait, ser-
uari debere, quia est priuilegium ex
contractu ortum: & hoc priuilegium
potest princeps concedere etiam nihil minuendo<-P>@@

<-P>de tributis, quæ ciuitas debet soluere. Vt si ciuitas
ce&#x0303;tum quotānis soluere cōsueuit, & princeps ali-
que&#x0303; eximit, ad quem pertinebant, decem adhuc ci-
uitas tenetur, ce&#x0303;tum soluere. At inferior magistra-
tus licet aliquem possit eximere, non tamen cum
detrimento ciuitatis, vt si Titio soluenti, decem
priuilegium nihil soluendi concedat, iure non
potest à ciuitate, centum exigere sed tantùm no-
naginta; Syluester priuilegium, quæst. 9. ex Bart.
& Panormitano: sed vellem videre, in quo funde-
tur ista magistratuum potestas.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO XIII.
Quibus modis finiatur, vel tollatur priuilegium
absque abrogatione.</Z>
<P><INI5>S</INI5>Icut in naturalibus interdum res de-<marginalia>60</marginalia>
sinit defectu subiecti, vel causæ con-
seruantis, interdum verò actionibus
contrariis: ita in priuilegiis dice&#x0303;dum
est. Desinunt autem sponte sua, &
sine contrario quatuor modis. Primò per lapsum
temporis, pro quo priuilegium concessum est, l.
quoties, C. de precibus imperatori offerendis, de
quo modo Panorm. cap. cum accessissent de const.
& alij ibi. Secundò per lapsum cōditionis, sub qua
concessum est, vt si datum est ad vitam alterius,
qui iam defunctus est: & iste modus quadam tenus
ratione etiam dici potest per lapsum temporis: de
hoc Couar. 3. variar. cap. 15. Molina tract. 2. iust.
disp. 298. in his duabus causis deest etiam causa
efficiens, cōseruans scilicet voluntas priuilegian-
tis, qui pro certo, & designato tempore, vel solùm
quandiu cōditio certa duraret, voluit priuilegium
durare. Ad hos duos modos reducitur ille, quem
postea ponemus per vsum totalem priuilegij. Ter-
tiò cessante causa finali propter quā principaliter,
vel omninò datum est, vt si priuilegium incipiat
esse ei pernitiosum, in cuius bonum est datum,
Panor. suprà ex cap. suggestum de decimis. Azor
lib. 5. capite 22. quæst. 14. ex cap. cessante de ap-
pell. & cap. quòd per nouale de verb. sign. & ex re-
gula iuris. Quod in gratiam alicui conceditur, non est
in eius dispendium retorquendum. Ad hunc mod&#x0169; re-
ducitur, quoties in materia, vel rebus tanta mu-
tatio facta est, vt priuilegium desinat esse iustum.
Quartò ad desitionem subiecti, cui veluti in hæret
priuilegium reg. priuilegium de reg. iur. in 6. quos
modos, Sectione 2. circa diuisionem priuilegij in
temporale, & perpetuum, & Sect. 11. satis expli-
cuimus.</P>
<P>  Per actionem autem contrariam desinit priui-<marginalia>61</marginalia>
legi&#x0169; duobus modis: Primò per actionem intrin-
secā, scilicet ren&#x0169;tiationem, quia priuilegiatus pri-
uilegio renuntiat, vel per vsum eius completum
& totalem, vel per non vsum, vel per vsum con-
trarium, vel per abusum: in omnibus enim his
euentibus moraliter, & latè loquendo est actio
contraria destructiua priuilegij: nam etiam omis-
sio actio appellari solet. Secundò per abrogatio-
nem. De modo desinendi per abrogationem Sect.
14. 1. argum. de aliis verò hîc dicemus. Ad modum
desinendi per vsum completum, & totalem perti-
net, quod dicunt aliqui, priuilegium interdum fi-
niri, & amitti per vnum actum, videlicet quia ad
vnum tantùm actum datum est: de hoc tractat
Felinus cap. 2. de treuga & pace. Nauarr. ca. placuit<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0474.jpg/>
@@1@<SE474>458 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>de p&#x0153;nit. d. 6. num. 166. Azor lib. 5. cap. 23. quæst. 5.
Rochus de iure patronatus, verbo honorificum,
quæst. 10. qui variis distinctionibus vtuntur, & in
summa Felinus & Azor dicunt in odiosis, & li-
tigiosis ac p&#x0153;nalibus priuilegium finiri vnica
actione, nō autem in fauorabilibus. Sic etiam Bart.
l. vltima, ff. de const. principum dixit, priuilegium
ad agendum in iudicio finiri vnico iudicio: ad ex-
cipiendum verò esse perpetuum. Sed quamuis ex
materiis priuilegiorum nonnulla coniectura fiat;
existimo tamen nullam regulam sumptam ex
materia esse generalem, sed verba priuilegij spe-
ctanda esse: nam in omni materia potest dari ad
vnicum actum, vel ad plures, vel ad operandum
simpliciter, aut cum limitatione. Vide disp. de
dispens. Sect. 21.</P>
<P>  Sed in certis casibus, sic sentire debemus. Dotis<marginalia>62</marginalia>
promissio pro primis tantùm nuptiis intelligitur,
Felinus, & Azor suprà, ex l. dotis promissio, ff. de
iure dotium, & ex eo quod habeatur in l. boues,
ff. de verb. Signif. hoc sermone, dum nupta erat, pri-
mæ nuptię significātur. Cum datur facultas alicui,
vt duo simul beneficia obtinere queat, ad duo tā-
tùm prima protenditur, ca. non potest de prębend.
in 6. Cum datur facultas, vt veniat in vrbem is,
qui publicè proscriptus est, semel tantùm venire
potest. Bart. l. 1. ff. ad l. Iuliam de adulteriis: pote-
stas arbitrio data in compromisso de prorogando
termino compromissi, in prima prorogatione de-
sinit. Potestas ingredie&#x0303;di in c&#x0153;nobium sanctimo-
niali&#x0169; primo ingressu finitur, Azor suprà: Facultas
data patrono layco, qua possit postquam vnum
clericum nominauit, alium nominare, vno actu
finitur ex cap. quod autem de iure patron. Calder.
consil. 16. de iure patron. Felin. ca. omnes leges de
treuga & pace. At si alicui sit data facultas confes-
sarium eligendi, vno actu extinguitur secundùm
Palud. 4. d. 17. quæst. 3. & Nauar. quamuis opposi-
tum senserit Felinus, sed secundùm Azor Felinus,
intelligit de simplici facultate sine priuilegio,
quæ datur alicui, vt confiteatur cui voluerit.
Nauarrus verò de facultate in modum & formu-
lam priuilegij: & ita vterque verum docet; sed de
hoc latè agunt Suarez, & alij, vt & nos egimus in
materia de p&#x0153;nitentia. Facultates legendi libros
prohibitos, edendi cibos illicitos, & dicendi Missā
in domo priuata, vno actu non finiuntur. Quando
res natura sua, vel more postulat iterationem,
facultas illam faciendi vno actu non finitur, vt si
testaror percipiat hæredi vestire, vel alere viduam,
non sufficit semel vestire: siquis legauerit alime&#x0303;ta
vxori Titij, intelligitur etiā legasse secundæ vxori;
secus si Titius vxori suæ: nam intelligitur legatum
tantummodo reliquisse vxori, quam tunc habebat
siquis instituat posthumum, intelligitur instituisse
plures, si fuerint. Si testator reliquit dom&#x0169; suam, vt
in ea habitaret filia sua vidua, intelligitur etimasi
posteà nupta sec&#x0169;dò in viduitatem deuenerit. Hęc
Felin. & Azor adde&#x0303;s, Si facultas data sit ad certum
tempus, non finitur in primo facto intra illud te&#x0303;-
pus, vt si relinquitur vsusfructus alicui, dum vixe-
rit. Si data fuerit facultas eundi, & redeundi, dum
pax & concordia inter aliquos sit, vel procuratori,
vt appellet, dum lis non componitur, nec dirimi-
tur: vel vt diuinis officiis interesse queat tempore
interdicti, non finitur vno actu. Facultas data Pa-
tribus Concilij generalis de eligendo loco, in quo
Concilium celebratur, prima electione finitur. Si-<-P>@@

<-P>quis emit fructus, qui ex prædio aliquo percipi&#x0169;-
tur, intelligitur emisse primos tantùm, Bald. que&#x0303; se-
quitur Felin. suprà. Potestas data arbitrandi sense-
tur data ad semel, Felin. Si testator instituit, vt
eleemosyna erogaretur in die S. Laurentij, semel
tantùm danda est, Felin. cum Bartol. Facultas data
monacho, vt possit procurator esse, prima procu-
ratione extinguitur, vt & facultas data, vt quis ab-
esse à loco possit. Si promitto dare in Kalendis,
intelligitur de proximè venturis: si princeps con-
ferat priuilegium tibi & hæredi, in primo hærede
extinguitur, Felin. si promitto me molendinum
reparaturum, intelligitur semel tantùm. Si Episco-
pus priuilegium habeat, cùm primùm possessio-
nem nactus est Ecclesiæ, nominandi vnum in ca-
nonicum institue&#x0303;dum, & nominauerit vnum, qui
institutus est, sed posteà canonicatum deposuit,
iure priuilegij alterum nominare nequit: locator,
qui tacitè censetur iterum locasse, quoniam con-
ductorem scienter in re con ducta reliquit: intelli-
gitur locasse iterum sub iisdem conditionibus, sed
semel tantùm sensetur locationem renouasse, Fe-
lin. cùm Panorm. Princeps promisit premium ei,
qui vexillum hostibus eripuerit, creditur promisis-
se ei, qui primus vexillum detraxerit hostibus. Ti-
tius promittit iudici se hoc, aut aliud exhibiturum
illi, putatur promisisse, semel tātùm exhibiturum.
Promitto me daturum tibi quidquid iactu retis
cepero, intelligitur de primo iactu. Hæc omnia
Felinus, & Azor suprà.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>An priuilegium per non vsum
amittatur.</Z>
<P><INI2>I</INI2>N priuilegiis datis ad aliquid agendum seu af<marginalia>63</marginalia>
firmatiuis, regula est; amitti non vsu continua-
to per decennium, l. 1. ff. de nundinis. Vbi ciuitas
priuilegium de nundinis faciendis amittit, si per
decennium eo non vtatur, & ibi id obseruant Bar.
& alij: & in l. falso, C. de diuersis rescriptis. Vbi Ia-
son idem tenet citans glossam, Cynum, Salicetum,
Bart. Panorm. & alios iuris ciuilis, & canonici in-
terpretes, glossa, Innoc. Panorm. & alij cap. cum
accessissent deconst. quia ita statutum est iure cō-
muni, & priuilegia præter id, quod expressè con-
cedunt, in reliquis sensentur dari secundùm ius
commune. Congruentia eadem est, quæ aliarum
præscriptionum, vt sicut dominia, ita etiam facul-
tates, priuilegia & alia iura certa sint.</P>
<P>  Obiicies, quia lex permitte&#x0303;s aliquid facere, non
tollitur per non vsum sine actu contrario, vt infrà
videbimus, & sentit Panorm. cap. penul. de vita, &
honest. cler. & attingit Molina tract. 2. de iust. disp.
513. in fine: ergo idem dicendum de priuilegio.
Respōdeo, priuilegium non amitti per non vsum
merè negatiuum, sed priuatiuum, idest, si n&#x0169;quam
occurrat occasio, & facultas vtendi priuilegio: &
ideò non reducatur ad opus, non amittitur, Vazq.
d. 277. num. 54. Item si occurrat occasio vtendi
priuilegio, & pręter impotentiam moralem omit-
tatur, etiam est negatio, quæ non tollit priuilegi&#x0169;.
At verò si in occasionibus, pro quib. datur priuile-
gium, sciens, & potens aliquis eo non vtatur per
dece&#x0303;nium, tunc amittitur, gloss. Cynus, & Salicet:
& alij illa, l. 1. ff. de nundinis, Iason suprà, glos. Pan.
& Felin. d. cap. cum accessissent, Azor lib. 5. cap. 22.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0475.jpg/>
@@1@<SE475>Disput. XVII. Sectio XIII. 459
<duolan 2><-P>quæst. 8. vbi ex hac doctrina colligit, si alicui ciui-
tati concessum est priuilegium scholasticos ad
gradus magistri, vel Doctoris promouendi, ea
verò ciuitas per decennium neminem promouit,
quia nullus promoueri voluit, priuilegium non
amittere, nisi causam dederit, vt scholastici alibi
promouerentur. Item si dominus per multos an-
nos ciuibus sibi subiectis onus non imposuerit,
quod priuilegio poterat, priuilegium non amitte-
re, si nulla occasio se dedit id faciendi. Idem de ci-
uitate habente priuilegium imponendi onus po-
pulis sibi subiectis: & de Ecclesia, Episcopo,
collegio, monasterio non vtente sua iurisdictio-
ne, facultate, vel priuilegio, quia numquam vte&#x0303;di
occurrit occasio: similiter lege&#x0303; quę de hermaphro-
ditis quicquam cōstituit, si per multos annos her-
maphroditus non fuit, vim nō amittere; secus si se
occasio obtulit: nam talem non vsum credo etiam
sufficere ad reuocandam legem affirmatiuam, vt
& Azor ibidem satis indicat.</P>
<P>  An verò hoc procedat tantùm in foro externo,<marginalia>64</marginalia>
an etiam in conscientia, quando priuilegiatus re-
uera non omittit vsum priuilegij, quia illi renun-
tiat, sed ob alias causas. Respondeo, in conscientia
non est improbabile amittere: cur enim pręsertim
cùm de hoc non habeamus ius canonicum, quod
per se respicit conscientiam, vt si quis habet pri-
uilegium comedendi lacticinia diebus prohibi-
tis, & ex deuotione continuò per decennium illo
non vtitur, semper tamen cum intentione retine&#x0303;di
illud, certè videtur verosimile in conscientia non
amitti, quia quoad hoc Pontifices non declarar&#x0169;t
mentem suam, & ille non meretur amittere priui-
legium, cùm opus consilij faciat.</P>
<P>  Nihilominus, quia hæc amissio est per modum
pręscriptionis, quæ tollit ver&#x0169; titulum in conscie&#x0303;-
tia, etiam sine culpa priùs habentis ius, vel domi-
nium: probabilius est in foro etiam conscientiæ
amitti, præsertim in rebus, quæ pertinent ad iusti-
tiam, & dant ius contra alium: in quo etiam leges
ciuiles habent effectum in foro conscientiæ: præ-
sertim quia vbi deest ius canonicum, & non con-
tradicit ciuili, vtimur ciuili in omni simili mate-
ria, etiam canonica: quapropter in illo exemplo
& similibus cōsulerem semper interrumpere præ-
scriptionem, seu non vsum, quamuis ibi sit maior
probabilitas, quòd non amittitur priuilegium ex
præsumpta voluntate principis. Aduerto etiam ex
Panorm. suprà, illud tempus debere esse maius, si
Ecclesia est, quæ propter non vsum perdit priuile-
gium, vt patebit etiam ex puncto sequenti.</P>
<P>  Per contrarium vsum præcipuè amittuntur ipso<marginalia>65</marginalia>
facto priuilegia negatiua, concedentia omittere<marginalia>Priuilegium|tolli per con-|trari&#x0169; vsum.</marginalia>
aliquid, quod aliàs erat necessarium: nam tunc id
facere est contrarium priuilegio. Vnde necessa-
rium est, vt id fiat eo tempore, & in ea occasione
pro qua datum erat priuilegium: & hîc modus
amissionis etiam est certus, ex cap. porrò, & ca. re-
cepimus de priuileg. nec mirum, nam etiam lex
tollitur per actus contrarios. Et communiter dici-
tur, vel priuilegium est priuatum singularis perso-
næ, vel alicuius communitatis; concessum in gra-
tiam communitatis, quamuis eo vtantur singuli.<marginalia>Vnus actus re-|n&#x0169;ciationis|tollit priui-|legi&#x0169;.</marginalia>
Prius quidem amittitur, per vnum actum contra-
rium, quia ita dici videtur, in cap. cum accessissent
de const. ibi, nisi postea canonici contrauenerint, ali-
quem eligendo: & ita expendunt ibi glossa, & Pan.
num. 7. Posterius verò non amittitur per vnum,<-P>@@

<-P>nec per plures actus contrarios, sed per legitimum
tempus præscriptionis, in quo talis contradictio
durat, ca. si de terra, ca. accedentibus, de priuilegiis.
Ratio differentiæ assignatur, quia particularis per-
sona potest renuntiare priuilegio sibi concesso,
quod tacitè facit per vnum actum cōtrarium: vnus
autem actus renuntiationis sufficit ad amitte&#x0303;dum
priuilegium, & in moralibus tacitum, & expres-
sum æquiparantur. At verò singulares personæ
communitatis non possunt renuntiare iuri totius
communitatis, ideò per singulares actus earum
numquam amittitur per modum renuntiationis:
vt ergo amittatur, necessaria est legitima præscri-
ptio in contrarium, quæ contra Ecclesias est qua-
draginta annorum, contra alios decem, vel pluri&#x0169;
iuxta peculiaria priuilegia, quæ de hoc esse solent:
quæ ratio optimè probat hanc secundam partem:
sed circa priorem partem rationis aduertendum
necesse est, si tota communitas per modum vnius
corporis renuntiet priuilegio, amittere illud, quia
iam non singulares personæ vt sic, sed vniuersitas
ipsa renuntiat. Quod est indubitatum, si renuntia-
tio sit expressa, & formalis: idem autem sequitur,
si sit tacita & implicita: quia tacitum & expres-
sum in iure æquiparantur, l. cum quid, ff. si certum
petatur, & ita aduertit expressè Panormitanus
suprà.</P>
<P>  Prima autem conditio, vt renuntiatio hęc vali-<marginalia>66</marginalia>
da sit, est, vt quis possit explicitè suo priuilegio re-
nuntiare, quia si non potest explicitè, multominus
implicitè. Secunda, vt sciens, & videns operetur
contra priuilegium: nam hæc amissio pendet ex
voluntate, cùm sit per virtualem renuntiationem:
ignorantia autem tollit voluntatem. Tertia, vt fiat
sine protestatione, vt notauit Bar. l. 1. C. de his qui
spōte munera publica subeunt, li. 10. & Panor. su-
prà: quia protestatio excludit voluntate&#x0303; renuntiā-
di. Hinc add&#x0169;t multi, quotiescúmq; ex aliis signis,
vel coniecturis sufficienter cōstat, non fecisse ani-
mo renuntiandi, non amitti priuilegium, quia po-
test præsumptio per contrarias coniecturas vinci,
gloss. ca. pro illorum de præbend. & alij citati: vide
Bart. l. 1. proximè cit. & in l. vlt. ff. de const. princip.
Vltimò, inquit, Panor. in c. cum accesissent, neces-
sari&#x0169; esse, vt actus sit directè cōtrariùs priuilegio:
indicat autem tunc esse directè contrarium, quan-
do toti priuilegio repugnat, nam si solum ex parte
contradicat, quantum ad illam reuocabit priuile-
gium, non quoad alias: vt si quis habeat priuilegi&#x0169;
non acceptandi munera Reip. & vnum acceptet,
non est visus renuntiare libertati suæ quoad alia.
Quod videtur definitum, l. voluntariæ, C. de ex-
cus. tutor, voluntariæ, inquit, tutelæ munera priuile-
giis nihil derogant, quæ verba plures intellectus re-
cipere possunt, sed ille probabilis est, quem etiam
videtur amplecti Bart. illa l. vlt. ff. de const. princi-
pum, vbi aliis quidem verbis, eandem tamen rem
docere videtur. Ait, quando priuilegium datur ad
actum, vel effectum, qui incontinenti fit, amitti
prorsus per actum contrarium, & ita explicat ca-
sum, ca. cum accessissent, qui in exemplum deser-
uire potest. Quando verò priuilegium habet tra-
ctum successiuum, non perditur, inquit, per vnum
actum quoad tempus futurum, sed solùm de præ-
senti, vt si quis habet priuilegium numquam sol-
uendi vectigalia, & semel soluat, non censetur re-
nuntiasse priuilegio pro toto tempore, sed solùm
quoad illam quantitatem, quam soluit: quæ<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0476.jpg/>
@@1@<SE476>460 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>limitatio, & declaratio non caret difficultate, quia
hoc modo nulla ferè esset differentia inter non
vsum, & vsum contrarium, & quia illud, cap. cùm
accessissent, significat totum priuilegium fuisse
amittendum per vnum actum, cùm tamen videre-
tur etiam habere tractum successiuum. Quia ta-
men materia est fauorabilis, illa declaratio mihi
placet, & quia est consentanea rationi: nam totum
hoc ius fundatur in tacita renuntiatione: nemò
autem præsumitur renuntiare iuri suo amplius
quàm eius actus necessariò requirat: ergo qui so-
lùm ex parte agit cōtra priuilegium, non pręsumi-
tur toti renuntiare, nec pro toto te&#x0303;pore, nec est in-
conueniens quòd in hoc non sit differentia inter
commissionem, & omissionem: erit enim in aliis.
Casus autem ca. cùm accessissent, si rectè conside-
retur, pertinet ad priuilegium, quod incontinenti
habet totum suum effectum, quia erectio dignita-
tis alicuius in aliqua Ecclesia est effectus stabilis,
& perpetuus.</P>
<P>  Quomodo autem priuilegium per non vsum
amittatur, dixi disp. 19. Sect. 20.</P>
<P>  Per abusum priuilegium amittitur, cap. vbi ita,<marginalia>67</marginalia>
74. d. ca. priuilegij 2. qu. 3. ca. licet de regularibus.</P>
<P>  An verò amittatur ipso iure, Panorm. d. cap. li-
cet, solùm sub disiunctione dicit, vel amittitur, vel
auferendum est.</P>
<P>  Sed alij, vt id explicent, inquirunt, an per abu-
sum priuilegium amittatur in se, an verò tantùm
in effectu, ita vt per talem abusum nihil operetur,
& quis abusus sufficiat: nam potest esse vtendo
priuilegio in eo, quod non concedit, vel plusquàm
concedit: vel potest esse spe seu occasione priuile-
gij aliquid contra iustitiam, vel rationem facere.
Dicunt ergo conclusionem ad omnem abusum
grauem, & omnem modum amitte&#x0303;di priuilegium
extendi: nam verba iuris sunt, priuilegium mere-
tur amittere, qui concessa sibi abutitur potestate:
in quolibet autem ex dictis abusibus inuenitur
hoc meritum, tamen ex ipsis verbis constat, non
amitti ipso facto ex vi abusus, nisi aliquo casu pe-
culiari in iure expresso, vel quando abusus tollit
fundamentum, & rationem priuilegij, & t&#x0169;c amit-
titur quantùm ad effectum inde necessariò secu-
t&#x0169;, & non amplius. Prima generalis pars cōstat ex
verbis, & quia hoc est p&#x0153;na, & non imponitur c&#x0169;
maiori rigore, quomodo etiam dixit Augustinus
ser. 247. de tempore. Iudicio humano meritò ab obte&#x0303;-
ta dignitate deiicitur, qui concessa sibi malè vtitur
potestate. Prima verò exceptio etiam est clara, quia
potuit similem p&#x0153;nam ipso facto imponere, vt
abutens priuilegio eligendi interdum suspenditur
ipso iure, ne prima vice, vel pro aliquo tempore
possit eligere, ca. 2. de post. prælat. cùm similibus.</P>
<P>  Altera exceptio habet locum in duobus casibus:<marginalia>68</marginalia>
primus, quando priuilegiatus vtitur priuilegio vl-
tra terminos eius: tunc enim effectus est ipso iure
nullus, Syl. priuilegium, quæst. 10. argumento, cap.
porrò, & cap. recepimus de priuilegiis, & clarum
est, quia actus fit sine legitima potestate, & illa nō
est propriè amissio priuilegij, quia ad talem effe-
ctum numquam fuit obtentum, & propter illam
culpam non perditur ipso iure quoad alios actus,
nec quoad substantiam. Secundus, quando aliquis
per abusum tollit rationem, & causam priuilegij,
sumitur ex Bart. l. semper, ff. de iure immunitatis,
vbi lex multum fauet, tractat etiam Didacus Perez
l. 8. titulo 2. lib. 1. ordinamenti regalis, adhibetq&#x0301;ue<-P>@@

<-P>exemplum de clerico beneficiato, cui datur priui-
legium, vt in academia fruatur fructibus beneficij
gratia studij: nam si omninò non vacet studio,
non erit tutus in conscientia, quia agit contra in-
tentionem concedentis, & tollit causam, & finem
priuilegij, quod datum est, vt studendo melius in-
seruiat Ecclesiæ: vnde ibi fuit quædam virtualis
commutatio seruitij personalis propriæ Ecclesiæ
in studium, ideò ablato omninò studio, tollitur iu-
stitia & executio priuilegij: quod optimè confir-
mat, cap. generaliter, 16. quæst. 1. sumptum ex l. ge-
neraliter, C. de Episcopis & clericis; ibi, eos tamen
clericos & monachos habere huiusmodi beneficium san-
cimus, qui apud sanctas Ecclesias, vel monasteria per-
manent, non deuagantes, nec circa diuina monasteria
desides, cùm propter hoc ipsum eis beneficium indulgea-
mus. Sed limita casum, vt procedat quando ex pri-
uilegio constat precisè cōcedi ratione talis actus,
ita vt sine illo deficiat iustitia totalis, & ratio pri-
uilegij: tunc enim non possumus excusare defe-<marginalia>Cessante cau-|sa priuilegij|cessat priuile-|gium.</marginalia>
ctum: quia cessante illa causa priuilegij, cessat
priuilegium, non quidem in se, sed quoad fructum
eius pro tali tempore, seu modo operandi: nam si
quis posteà velit bene vti, consequetur fructum.</P>
<P>  Sed rogas, quando possit quis suo priuilegio<marginalia>69</marginalia>
cedere. Hanc quæstionem tractat glossa, cap. si di-
ligenti de foro competenti, verbo pacto priuato-
rum, vbi ait, aut ius est simpliciter constitutum in
fauorem & commodum alicuius, & is potest iuri
suo cedere, vt l. pacisci, ff. de pactis non obscurè
traditur, vbi licet iura dent facultatem agendi pro
animali morboso, litigantes tame&#x0303; possunt pacisci,
ne agant. Idem colligitur ex l. pactum inter hære-
des, ff. de pactis, & l. 1. de feriis, & l. si iudex, ff. de
minoribus. Aut priuilegium cōceditur in bonum
quidem, & commodum quorumdam, ob publi-
cam tamen vtilitatem, & non in aliorum odium:
& huic priuilegio cedere non potest: cuius-
modi est priuilegium fori in clericis, & priuilegi&#x0169;
Macedonianum, in filiis familias, ne creditoribus
obligentur ratione mutui: & priuilegium quo
minoribus conceditur beneficium restitutionis in
integrum. Aut priuilegium datur alicui ob publi-
cum bonum, licet cedat etiam in bonum priuile-
giati, & in aliorum odium, & p&#x0153;nam concessum
sit: quale est in clericis priuilegium canonis si quis
suadente, 17. quæst. 4. & huic nemo cedere potest.
Panorm. verò ca. si diligenti de foro cōpet. & Bart.
l. ius publicum, ff. de pactis, & l. si quis in conscri-
bendo, C. de pactis Fusius, & clarius, secundùm
Azor lib. 5. cap. 22. quæst. 10. respondent, si ius est
naturale, vel diuinum, nemo potest renuntiare, vt
patet ex l. ius sanguinis, ff. de regulis iuris, & l. ius
agnationis, ff. de pactis: quamuis iure gentium
quæsito cedere quis possit, nam quisque suæ rei
dominium deponere potest, & hæreditati paternæ
renuntiare, C. de repud. hæreditate: & quisque po-
test seipsum vendere, ac proinde libertate priuare,
& potest se honore, & fama spoliare. Quādo verò
ius scriptum certam in humanis actibus formulam
præscribit, nemo potest huic iuri ren&#x0169;tiare, quale
est ius quòd certum numerum in testamentis,
& vltimis voluntatibus requirit, vel quod in
pactis certum modum constituit. Vt colligitur,
ex l. nemo potest ff. de legat. 1. & l. contra iura,
ff. de pactis. Quando itidem ius est publicum,
hoc est tale, vt ad publicam vtilitatem pertineat,
nemo potest eo iure cedere l. ius publicum ff. de<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0477.jpg/>
@@1@<SE477>Disput. XVII. Sectio XIV. 461
<duolan 2><-P>pactis. Quando continet commodum duntaxat
priuilegiatorum priuatorum, aut est constitutum
pręcisè ob bonum priuati hominis, vel in odium
alterius: si primum, videndum, est, an illud ius con-
sulat imbecillitati hominum, & tunc renuntiatio
non valet, eo quòd est contra bonos mores. Idem
dicendum, si renuntiatio occasionem delinquendi
præberet: si autem bonis moribus ren&#x0169;tiatio non
obstet, nec alios ad peccandum inducat, valet re-
nuntiatio: si verò ad priuatum commodum priui-
legiati spectet, & simul ad alterius, vel publicum
bonum, non valet renuntiatio. Cęterum in hac re-
solutione nonnulla inuoluuntur dubia, vel falsa,
quæ omitto, quia ad præsentem locum non spe-
ctāt, in quo solùm de priuilegiis agimus, qua spe-
ctant ad renuntiatione&#x0303; iuris naturalis aut ge&#x0303;tium
aut ciuile: de quo verò dicta Sect. 2. diuisione 6.
vbi clarius explicuimus, quando possit, vel non
possit quis priuilegio ren&#x0169;tiare. In speciali autem
inquirit Azor suprà, an rata sit renuntiatio, qua
mulier iuri Velleiano renuntiat, glos. teste Panor.
c. cit. affirmat, eo quòd huiusmodi priuilegium est
simpliciter in bonum, & fauorem mulierum. Sed
Cynus, & Bart. quos citat, & sequitur Panor. cap.
si diliganti de foro compet. negāt valere, eo quòd
tale priuilegium est mulieribus cōcessum ob ear&#x0169;
facilitate&#x0303;, ne temerè se aliis oblige&#x0303;t. Inter has sen-
tentias nullam electionem facit Azor: mihi verò
sec&#x0169;da videtur probabilior. Si quæras an filius fa-
milias renuntiare valeat priuilegio Macedoniano,
glos. cōmuniter recepta, quam citat Panor. suprà,
meritò negat valere, quia huiusmodi priuilegium
non solùm est cōcessum in bonum filior&#x0169;, sed etiā
in bonum parentum, & commune, & in odium
creditorum, qui sæpe filios inducebant ad necem
parentum, vt pecunias sibi debitas recuperarent:
similiter etiam, vt inquit Azor, minores renuntia-
re nequeunt priuilegio & beneficio restitutionis
in integrum, non solùm quia sit in odium contra-
hentium c&#x0169; minoribus, sed etiam, quia est in bo-
num commune, & cōsulit imbecillitati minorum.
Vide disp. de dispensatione, Sect. 21.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO XIIII.
Quomodo priuilegium per abrogationem finiatur.</Z>
<P><INI3>S</INI3>Vppono primò, priuilegium abrogari<marginalia>70</marginalia>
posse vel à concedente, vel à superiore iu-
risdictionem habente, vel ab æquali suc-
cedente in eadem dignitate, quia moraliter est
idem, nec potest vnus præiudicare iuri alterius.
Addit Panorm. cum Ioanne Andrea, & aliis, cap.
peruenit de immun. Eccles. num. 24. priuilegium
esse reuocabile, quamdiu manet in pura ratione
priuilegij: nam si transeat in contractum, ex ra-
tione iustitiæ reuocari non potuit: quod etiam
docuit Bart. l. qui semel, ff. de rebus ab ordine fa-
ciendis, & l. 1. C. de his, qui sponte, &c. lib. 10. Pa-
tet, quia pacta, & conuentiones etiam à principi-
bus seruari debent, quia etiam illos obligant iustæ
leges.</P>
<P>  Vt autem conuenienter reuocatio fiat, necessa-
ria est causa aliqua, argumento cap. suggestum de
decimis, quia non decet principem sine causa mu-
tare voluntatem, quando gratia concessa fuit in
perpetuum, vt tamen reuocatio teneat, non est ne-
cessaria causa, quia illa est gratia, quæ semper pen-<-P>@@

<-P>det ex voluntate principis, quod in simili de abro-
gatione legis patebit disp. seqq.</P>
<P>  Secundò suppono, variis modis posse priuilegi&#x0169;<marginalia>71</marginalia>
reuocari. Primò expressis verbis in particulari, &
specie, vel per clausulā generalem non obstātibus:
nā illa regulariter sufficit, quia genus de se cōpre-
hendit species. Dico regulariter, propter priuile-
gia in iure contenta, quæ aliud specialius requi-
runt, vt dicemus: & propter priuilegia quæ in suo
tenore continent, vt reuocari non possint, nisi fiat
eorum expressa mentio de verbo ad verbum, vel
aliquid simile: de quibus quomodo, & per quæ
verba reuocari valeant, latè tractant Canonistæ,
Felin. cap. nonnulli de rescriptis, num. 6. & sequen-
tibus, Panor. cap. cum instantia de censibus num.
5. Azor lib. 5. cap. 22. quæst. 12. summa est, quòd per
alia verba reflexiua, vt ita dicā, reuocari possunt,
& ita habet vsus, scilicet, vt non obstante tali, vel
tali clausula reuocata intelligantur, quia non est
cogendus Pontifex ad inserenda de verbo ad ver-
bum talia priuilegia, quæ fortasse scire non potest,
nec est priuandus potestate reuocandi illa, quando
oportuerit. Ita sentiunt omnes citati contra Fre-
dericum consil. 225. qui dixit, per clausulam illam
generalem tale priuilegi&#x0169; non reuocari, sed posteà
consil. 246. sententiam mutauit.</P>
<P>  Secundus modus huius reuocationis est taci-<marginalia>72</marginalia>
tus, & quasi virtualis, qualis est in genere loquen-
do, actus eiusdem principis priuilegio contrarius
cùm scientia eiusdem priuilegij: colligitur, ex l. ide&#x0303;
Vlpian. §. sunt & alii, ff. de excusatione tutorum.
Vbi Bart. & alij, glos. ca. 1. de const. in 6. verbo nos-
catur, Felin. cap. nonnulli de rescrip. verbo mentio-
ne&#x0303;, vbi Felinus, & alij: quia in moralibus tacitum
æquiparatur expresso, & eadem est ratio de ren&#x0169;-
tiatione & reuocatione: renuntiatio autem tacitè
fit aliquādo, vt dixi suprà eadem Sectione. Huius-
modi aute&#x0303; principis actus potest esse vel particu-
laris quoad vn&#x0169; effectum priuilegij in hoc te&#x0303;pore,
vel in hac actione, vt si princeps exigat semel tri-
butum à priuilegiato non obstante allegatione
priuilegij, & tunc non reuocatur simpliciter, nisi
expressè declaretur, sed tantùm pro illa vice, vel
effectu: vt à fortiori patet ex dictis de renuntiatio-
ne, seu amissione per actum cōtrarium, quia nihil
aliud requiritur ad valorem illius actus, & ideò nō
est extendenda reuocatio, sed restringe&#x0303;da vt odio-
sa. Hoc autem intellige, quando actus est merè
particularis, & priuatus: nam si sit prolatio sen-
tentiæ iuridicæ contra priuilegium, sufficiens esse
potest ad reuocandum totum priuilegium, opor-
tet tamen, vt lata sit ab eo qui potest reuocare: nā
si sit lata ab inferiori potiùs censebitur iniusta,
si priuilegium sit clarum, cùm ipse non possit cō-
tra priuilegium disponere: oportet etiam, vt sen-
tentia detur ex propria scientia priuilegij: & ita
intellecta hæc pars probatur apertè, ex ca. suborta
de sententia, & re iudicata, ibi. Si Innocentij priui-
legium Alexandro fuit in iudicio præsentatum, &
ipse tulit sententiam contra illud, intelligitur re-
uocasse. Ratio est, quia talis sententia principis,
iuri æquiparatur. Sed de hac re vide, Sect. 15.</P>
<P>  Tertiò reuocari solent priuilegia per posteriores<marginalia>73</marginalia>
leges, vel priuilegia, & quidem si in illis addatur
clausula reuocatoria facta mentione priorum pri-
uilegiorum, vel specifica, vel generali, tunc reuo-
catio non est tātùm implicita, sed expressa, & cer-
tum est ex suo genere esse modum sufficientem; si<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0478.jpg/>
@@1@<SE478>462 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>tamen verba reuocatoria sint sufficientia iuxta
tenorem alterius priuilegij, si fortè habeat clausu-
lam, vt reuocari nō possit, in quo habet quid prin-
cipale prius priuilegi&#x0169;, si iuri sit insertum, quia nō
reuocatur per posterius ob solam clausulam reuo-
cātem priuilegia, sed oportet etiā vt reuocet leges,
& iura: quia priuilegium insertum iuri, habet vim
legis, & iuris cōmunis: de quo glos. l. 3. C. de silen-
tiariis, & decurionibus lib. 12. & Iason, in l. 1. ff. so-
luto matrimonio glossa, & Doctores, auth. qua in
prouincia, C. vbi de crimine agi oportet. Contin-
git autem aliquando concedi posterius priuilegi&#x0169;
repugnans quidem priori, nullam tamen eius me&#x0303;-
tionem faciens, nec reuocationis, quod etiam per
legem posteriùs conditam euenire solet, & t&#x0169;c est
magna quæstio, an posterius ius, vel priuilegium
reuocet primum. Videbitur cuipiam affirman-
dum; quia posterior lex reuocat priorem illi<marginalia>Posterior vo-|luntas effica-|cior.</marginalia>
contrariam, vt seq. disp. videbimus: posterior
enim voluntas semper efficacior est: ibi autem in-
tercedit mutatio voluntatis, saltem virtualis: ergo.
In contrarium autem est ca. veniens de præscript.
vbi expressè quoddam priuilegium dicitur non
valuisse, quia in eo non erat facta mentio alterius
præcedentis: quo loco Panor. Felinus & alij mul-
ta de hac quæstione disputant, glos. vltima, & iide&#x0303;
Doctores, ca. 1. de rescriptis, vbi Panorm. num. 14.
item Doctores, cap. nonnulli eodem tit. glos. 25.
quæst. 2. in principio, Syl. verbo priuilegium, Azor
lib. 5. cap. 22. quæst. 12. & 13. & alij, qui distinguunt
inter priuilegium generale, & speciale, & quando
vtrúmque est eiusdem rationis, vel vnum genera-
le, & aliud speciale: & aliqui eorum multum re-
ferre existimant, quòd speciale præcedat, vel se-
quatur: item distinguunt de contento, vel non
contento in iure communi.</P>
<P>  Ego de non contentis in iure communi gene-<marginalia>74</marginalia>
ralem regulam statuo, posterius communiter non
præualere priori, nisi mentionem illius faciat: ita
enim habetur illo c. veniens, & ca. abbatem de re-
scriptis, cap. dudum de præben. in 6. & aliis, estque
communior sententia. Ratio est, quia Pontifex
præsumitur concessisse secundum ex ignorantia
primi, quādo illius mentionem non facit, & con-
sequenter non habuisse voluntatem reuocandi il-
lud, quia ignorantia tollet voluntatem. Ratio au-
tem prioris præsumptionis sumitur ex cap. 1. de
const. in 6. vbi Pōtifex ait, licet princeps præsumatur
scire ea, quæ sunt iuris communis, tamen ignorare posse
iura, facta & consuetudines priuatas: priuilegium au-
tem est ius priuatum, & particulare, ideò ignorari
creditur, quamdiu illius mentio non fit. Addunt
aliqui, posterius priuilegium censetur surreptiti&#x0169;,
quia sine sufficienti narratione impetratur. Sicut
etiam priuilegia contra ius patrię, vel contra simi-
lem consuetudinem, non præualent, quia censen-
tur cum virtuali deceptione principis obtenta.
Sed de hac ratione non curo, quia vt superiùs di-
xi, narratio diminuta, præsertim sine dolo facta,
non irritat gratiam principis, nisi sileantur quæ
iura dicenda essent ad valorem actus: priori ratio-
ni insistendum est.</P>
<P>  Est autem hæc regula indubitata apud omnes,
quando vtrumque priuilegium generale est, vel
vtr&#x0169;que speciale: item quando speciale præcessit,
& posterius generale est, ferè nulla est dissensio,
quia nulla est difficultas, & rationes superiores
sunt efficaces.</P>@@

<P>  Quando verò generale præcessit, & sequitur
speciale, glos. ca. 1. de rescriptis censet speciale non
derogare generali, quia supponit ius iam acquisi-
tum, & verisimile non est, principem voluisse au-
ferre ius semel concessum. Oppositum est proba-
bilius, & communius, & tenent cæteri citati: quia
regula generalis in iure est, species derogat generi,
siuè præcedat, siue sequatur, vt colligitur cap. 1. &
ca. pastoralis de rescriptis, ca. audiui de officio de-
legati, & iura superiùs citata expressè loquuntur
de priuilegio speciali concesso post generale, quā-
uis difficile quibusdam videatur, tunc rationem
reddere, cur princeps non præsumatur etiam tunc
concessisse secundum priuilegium ex ignorantia
prioris, nihilominus rationem reddunt, quia prin-
ceps concedendo generalem fauorem non cense-
tur auferre sibi potestatem faciendi aliquam spe-
cialem gratiam manente illa generali. Dicendum
ergo est, priuilegium speciale posterius derogare
generali, etiamsi me&#x0303;tionem illius non faciat: quia
iura sunt expressa, & potuerunt Pontifices ita ex-
plicare concessiones suas, & est satis congruum,
quia illa propriè non est contrarietas voluntatum,
sed est quædam exceptio à generali gratia; & po-
testatem ad facie&#x0303;dam exceptione&#x0303;, semper censetur
Pōtifex sibi reseruare: sed si virtute prioris priuile-
gij generalis acquisitum esset ius in re illa parti-
culari, de qua datur, posterius speciale non dero-
garet generali, quia non est iustum, nec verisimile,
principem voluisse præiudicium afferre tertiæ
personę in re iam sua sine maiori causa, vel cogni-
tione, & examinatione causæ: vti docet Panor.
estque valde consonans rationi.</P>
<P>  De priuilegio inserto in iure communi doctri-<marginalia>75</marginalia>
na ait, dicendum sicut de lege, quia eo ipso tam-
quam ius commune reputatur; ex quo fundamen-
to sequuntur tres regulæ: Prima, si vtrumq; priui-
legium sit generale, & primum sit insertum in
corpore iuris, derogatur per posterius, siue sit, siue
non sit insertum in iure, etiamsi nulla eius mentio
fiat. Secunda; idem dicendum est, si vtrumque sit
speciale. Tertia, idem dicendum est, si prius gene-
rale, & posterius speciale sit: nam quando prius
est speciale, semper potest limitare posterius gene-
rale: quia generi per speciem derogatur, etiāsi spe-
ciale præcedat, vt superiùs dictum est, & dicetur
disp. seq. Ratio omnium præcedentium est, quia
Princeps non sensetur ignorare ius commune, c. 1.
de const. in 6. sed priuilegium insertum iuri com-
muni reputatur ius commune, ergo non sensetur
ignorari, quando conceditur posterius priuile-
gi&#x0169;: ergo nihil obstat, quominus præualeat contra
illud: nam hoc censetur esse voluntas Principis,
quoties ex certa scientia priuilegium concedit:
quæ rationaliter procedit, quoties primum est in
iure, siue posterius sit in iure, siue non, & siue sit
generale, siue speciale: Quantum est ex hoc cap.
& ex contraria ratione, sequitur, si primum non
sit in iure, nihil referre quod posterius sit, quando
alterius mentionem non facit, quia semper pręsu-
mitur ignoratum.</P>
<P>  Contra hanc communem resolutionem est,<marginalia>76</marginalia>
quod priuilegium non derogat iuri cōmuni, cuius
mentionem non facit, vt docet Abbas cap. ex
parte de capellis monachorum, referens multos
alios, & suadetur: quia rescriptum particulare
contra ius nulla facta eius mentione inualidum
est, cap. rescripta, 25. quæst. 2. & est l. rescripta C. de<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0479.jpg/>
@@1@<SE479>Disput. XVII. Sectio XVI. 463
<duolan 2><-P>precibus Imperatori offerendis: ergo idem est de
priuilegio, quia ratio facta de scientia præsumpta
Principis æquè procedit in vtroque: ergo si in iure
scripto non sufficit, neque in priuilegio suffi-
ciet, quia priuilegium est quid priuatum, & par-
ticulare.</P>
<P>  Respondeo, illam sententiam Panormitani<marginalia>77</marginalia>
communiter non probari, sed potius credi, priui-
legium derogare iuri communi, etiamsi illius
mentionem non faciat: quam communem sen-
tentiam latè confirmat Felin. cap. 1. & cap. non-
nulli de rescript. alios referens: & ratio est, quia
priuilegi&#x0169; ad hoc directè datur, vt priuet lege cō-
muni, & priuatam conferat, ergo non est necessa-
rium ad h&#x0169;c effectum, vt faciat mentionem legis.
Ad probationem de rescripto, negatur cōsequen-
tia: nam rescriptum cum sit particularis actus,
non censetur fieri cum tanta consideratione sicut
lex, & ideò licet princeps sciat legem, non tamen
censetur considerasse illam, quando particulare
rescriptum concessit contra ius sine mentione
eius: cuius contrarium præsumitur in priuilegio,
quia est quædam lex.</P>
<P>  Ex qua ratione colligitur, prædictas regulas da-
tas maximè procedi in priuilegio perpetuo, quod
datur per modum legis, & præcipuè, si datum fue-
rit propter communitatem, & commune bonum:
nam priuilegia, & facultates particulares ad vnum
actum vel ad breue tempus videntur valde similes
rescriptis particularibus: & ideò sec&#x0169;dum aliquos
in eis habere potest locum sententia Panor. ma-
ximè quando ius, & priuilegium non est adeò
commune & frequens, vt non possit eius incon-
sideratio præsumi. Ideò maximè in foro conscien-
tiæ considerandum censent, vt bona fide in hoc
procedatur, ne priuilegium sit surreptitium. Vnde
conantur soluere aliam obiectionem contra su-
periorem doctrinam, quia licet Princeps præsu-
matur scire leges communes, non tamen omnia
particularia iura, qualia semper sunt priuilegia
etiam in corpore iuris inserta: & augetur difficul-
tas, quia sic peioris conditionis in hoc esset pri-
uilegium insertum iuri, quàm non insertum: quod
videtur absurdum.</P>
<P>  Respondent ad priorem partem, licèt priuile-
gium quoad primarium effectum per se intentum,
sit quid priuatum, tamen quoad obligationem
quàm imponit, vt est lex, esse verum ius, & inser-
tum in corpore iuris, fieri ius commune, ideoq&#x0301;ue
de illo etiam præsumi scientiam in principe.</P>
<P>  Ad alteram partem respondent, secundùm quid,
& quoad aliquid, illud non esse incōueniens, quia
illud nascitur ex diuersa natura priuilegij, vt sic, &
iuris communis. Neque id repugnare dictis, quia
aliud est agere de reuocatione priuilegiorum, per
quam non reuocatur ius cōmune, sed potius stabi-
litur, & ideò diximus (inquiunt) sub illa non com-
prehendi priuilegium iuri insertum, nisi specifi-
cetur, nunc verò agimus de derogatione iuris
communis, sub quo tale priuilegium compre-
henditur.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO XV.
Quo pacto priuilegium per sententiam iudicis
amittatur.</Z>@@

<P><INI5>A</INI5>Zor lib. 5. cap. 22. quęst. 9. respondet<marginalia>78</marginalia>
in ca. suborta de sent. & re iudicata
ad finem sic haberi, Si præfati Inno-
centij priuilegium Alexandro fuit in
iudicio præsentatum, & ipse tulit sen-
tentiam contra illud, intelligitur reprobasse: vbi glossa
ait, instrument&#x0169; dicitur reprobatum eo ipso quòd
cùm iudici ostenditur, cōtrarium iudicat, sic etiam
testis reprobatur eo ipso quòd iudex contra eum
iudicat, & quæstio falsi eò ipso intelligitur repro-
bata, quòd iudex contrarium iudicat. Hæc ibi glos.
Pari ratione, si priuilegium in iudicio fuerit Prin-
cipi exhibitum, & nihilominus contrariam sen-
tentiam tulerit, censetur exclusum. Hæc Azor:
quæ tamen solùm procedunt in foro externo,
cui non debemus in conscientia conformari,
si certum sit erroneam sententiam fuisse ex
ignorantia, vel iudicis, aut quia sic iudicauit sec&#x0169;-
dùm allegata, & probata, non secundùm rei veri-
tatem. Egimus autem hîc de isto modo desitionis,
quia est genus quoddam reuocationis, de qua act&#x0169;
est sect. præcedenti. Vide alia, Sect. 14. in 2. modo
reuocandi priuilegium.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO XVI.
Quot modis priuilegium irritum reddatur.</Z>
<P><INI4>D</INI4>E hac quæstione glossa, 25. quæst. 2. in<marginalia>79</marginalia>
principio, Syluest. priuilegium, quęst. 10.
Azor lib. 5. ca. 22. qu. 12. qui respondet
multis; primò, si per surreptionem fuerit
impetratum, nimirum quando impetratio falsam
caussam suggerit, ob quam tanquam veram priui-
legium cōceditur, ca. literis de rescriptis. Secundò,
si priuilegium sit contra constitutionem, & de ea
nulla fiat mentio, vt colligi potest ex cap. consti-
tutus de rescriptis. Idem iuris est, si sit contra con-
suetudinem, de qua mentio non fiat, ca. 1. de const.
in 6. idem etiam est, si sit contra sente&#x0303;tiam latam,
de qua nulla facta sit mentio, cap. inter dilectos de
fide instrumentorum. Tertiò, si secundum priuile-
gium speciale sit contra primum, aliud speciale
impetratum non valet, si de primo non sit facta
mentio. Vnde primum suam vim retinet. Si verò
in secundo fiat primi mentio, valet secundum, non
primum, cap. cæterum, & cap. cum ordinem de
rescriptis, cap. inter monasterium de sent. & re iu-
dicata. Sed quid, si primum sit generale, & secun-
dum speciale? Respōdeo cum Hostien. quem citat
& sequitur Syl. contra aliquos alios valere secun-
dum, etiam nulla facta mentione priuilegij gene-
ralis, quia speciale priuilegium, & mandatum de-
rogat generali, cap. 1. & ca. pastoralis de rescriptis,
c. studuisti de officio delegati. Et similiter speciale
mandatum, seu priuilegium non tollitur per gene-
rale subsequens, nisi de eo mentionem fecerit, ca.
cum ordinem, ca. abbatem de rescriptis: nam sem-
per species derogat generi, siue præcedat, siue se-
quatur: glossa tamen, ca. 1. de rescriptis, vniuersè
docet, priuilegium primum valere, quoties se-
cundum mentionem non fecerit: & probat, ex ca.
veniens de præscriptionibus. Oppositum docet
Panorm. cap. 1. de rescriptis, num. 14. Itaque sem-
per primum priuilegium, cuius mentio in secun-
do non fit, irritat primum, nisi secundum sit spe-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0480.jpg/>
@@1@<SE480>464 Quæst. XCVI. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>ciale, & primnm generale, vt Sect. 14. in secundo
modo reuocationis vberius explicuimus. Quar-
tò, priuilegium est irritum, quando est contra-
rium priori habenti clausulam, vt reuocari non
possit, nisi facta eius mentione, si in secundo nulla
eius mentio facta est, nec adhibita clausula gene-
ralis non obstantibus quibuscumque aliis priuile-
giis, etiam si eorum mentio fieri, & tenor exprimi
debet.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO XVII.
Quando Reuocatio priuilegij effectum habere
incipiat.</Z>
<P><INI5>V</INI5>Idetur enim, statim ac Princeps mu-<marginalia>80</marginalia>
tat voluntatem, & facit reuocatio-
nem, habere suum effectum, quia
effectus reuocationis pendet ex sola
voluntate Principis.</P>
<P>  In contrarium est, quia ex hoc multa sequen-
tur incommoda, præsertim si valor actionis pen-
deat ex priuilegio, & maximè si pertineat ad bo-
num animæ, vt in absolutione sacramentali.</P>
<P>  Quidam dicunt, si reuocatio fiat per modum<marginalia>1. opinio.</marginalia>
legis, certum est, non habere effectum ante pro-
mulgationem, quia sequitur naturam legis; &
addunt aliqui, statim à die promulgationis habere
effectum, vt Francus cap. ex parte de concessione
præbendæ ex l. vlt. C. de decurionib. lib. 10 ibi,
ex die, quo promulgata est, vires suas obtinente. alij ve-
rò dicunt illam legem potius loqui de concessione
priuilegij, quæ per legem fit. vt ibi Bart. & alij
interpretantur, esse autem fauorabiliorem conces-
sionem quàm reuocatione&#x0303;, ideo non posse ex illa
sumi argume&#x0303;tum præterquā quòd licet lex dicat à
die promulgationis possit cōmodè intelligi sec&#x0169;-
d&#x0169; alia iura. Quocirca in priuilegiis secularib. seu
ciuilibus seruanda est suprà posita regula, vt reuo-
catio non properetur, nisi post duos menses à die
promulgationis, Bart. supra, & omnes statim refe-
rendi. Probatur, quia nil speciale in hoc disponit
ius ciuile, ergo standum est regulæ generali. Idem
patet ex dictis suprà de lege irritante: est enim
eadem ratio: in canonicis autem seu Apostolicis
priuilegiis quidam requirunt promulgationem
in singulis di&#x0153;cesibus, Soto. 1. Iust. quæst. 1. art. 4.
Medina 1. 2. quæst. 90. art. 4. post 5. conclusionem:
de quibus sunt qui dicant, non habere funda-
mentum, vt dixere suprà de lege irritante, de qua
eadem est ratio quantum ad hoc. Alij dicunt, à die
quo fit Romæ reuocatio priuilegior&#x0169;, suam amit-
tere vim, & quamuis ignorantes excusantur, ta-
men nullum consequi effectum, qui à priuilegio
pendeat. Sed hoc est nimis rigorosum, & fundari
non potest, & inde sequerentur multa incommo-
da, quæ non est verisimile permitti à Pontificibus,
ex quorum voluntate hoc pendet. Vnde alij di-
cunt, cert&#x0169; est ad hunc effectum sufficere quidem
vnam promulgationem Romæ factam, requiri
tamen vt minimum ordinarium tempus ad pro-
mulgationem legis requisitum, & ita sentiunt
Panorm. Felin. & alij cap. 2. de const.</P>
<P>  Alij verò addunt, etiam post illud tempus non
reuocari priuilegium circa singulas personas, do-<-P>@@

<-P>nec ad earum notitiam veniat reuocatio: ad quod
faciunt multa, quæ adducit Felin. suprà num. 7. &
quod dixit Cardin. consil. 5. de officio deleg. vale-
re gesta per legatum, donec sciat reuocationem, &
quod communiter summistæ dicunt verbo indul-
gentia, non reuocari indulgentiam respectu vnius
cuiuscumq&#x0301;ue, donec sciat reuocationem: sentit
etiam Anchar. capit. quia cunctis de concessione
præbendæ in 6. & alios refert Suarez, tom. 4. disp.
vlt. Sect. 2. Sed ibi dixit, hoc solùm fundari in qua-
dam pietate, & probabili præsumptione volunta-
tis Pontificis: ideò incertam rem esse, maximè cum
lex irritans habeat suum effectum post sufficiens
tempus promulgationis etiam in ignorante: qua-
propter quoad priuilegia generalia, & perpetua
quæ per modum legis conceduntur, probabilius
censet, sequi quoad hoc conditionem, & modum
legis irritantis ob rationem factam, quāuis proba-
bile existimet quoad effectus, qui pendent ex iu-
risdictione Ecclesiæ, & fiunt bona fide titulo pri-
uilegij, cuius reuocatio inuincibiliter ignoratur,
Ecclesiam supplere iurisdictionem, vt vitentur in-
commoda, quæ possent sequi: nam hoc etiam est
iuri consentaneum iuxta, l. Barbatius, ff. de officio
prætoris. At verò in priuilegiis particularibus, in
quibus publica promulgatio necessaria non est,
valde probabile censet, non reuocari, donec scia-
tur reuocatio ab ipsis priuilegiatis, quia nulla alia
certa regula potest prudenter assignari. Et ad hoc
faciunt, quæ de indulgentiis dixit Suarez eodem
loco.</P>
<P>  Azor lib. 5. ca. 12. qu. 7. ait ex communi senten-<marginalia>81</marginalia>
tia priuilegium personæ, si reuocetur à principe,<marginalia>2. opinio.</marginalia>
tunc finiri, cùm reuocatio peruenit ad notitiam
priuilegiarij: pro qua citat Sotum, & Medinam
suprà, quod & ipse approbat. Vnde infert, si quis
priuilegio eligendi confessarium, confessarium
elegit, à quo absolutus est, antequam sciret priui-
legium esse reuocatum, non debere iterum pecca-
ta confiteri, quia confessio fuit valida virtute pri-
uilegij. Hoc tamen, inquit, intelligitur, nisi Prin-
ceps velit priuilegium esse abrogatum statim ab
eo tempore, quo ipse reuocat, vel à certo tempore
elapso, vel ab eo die, quo reuocatio priuilegij fue-
rit publicè promulgata. Addit, reuocatio indul-
gentiarum antequàm veniat in notitiam eorum,
quibus concessæ fuerant, non nocet, Geminianus
capite 1. de concess. præbend. in 6. Syluest indul-
gentia, quæstion. 5. vers. 8. Soto, & Medina
suprà.</P>
<P>  Porrò si priuilegium sit concessum vniuersita-
ti, Collegio, vel cuilibet alteri communitati, satis
est, si ipsa communitas certior fiat de reuocatione
priuilegij, non est necesse vt singuli fiant certio-
res. Si Priuilegium datum fuerit prouinciæ, ciui-
tati, parochiæ, vel alteri loco, satis est si reuocatio
promulgetur in prouincia, ciuitate, parochia,
vel loco: etiamsi priuilegium fuerit personale,
communiter corporale, vel personale singu-
lariter, & communiter, satis est, si reuocatio
ita promulgetur, vt nota sit ipsi corpori com-
munitatis, vel ordini, dignitati, vel statui: non
oportet, vt singulis denuntietur. At quando pri-
uilegium est certæ personæ datum singulariter
tantùm, oportet, vt reuocatio ipsi nota sit, & ipsi
nuntietur. Hæc Azor.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0481.jpg/>
@@1@<SE481>Disput. XVII. Sectio XVII. 465
<duolan 2><P>  Mihi videtur in his attendendam & potesta-<marginalia>82</marginalia>
tem, & voluntatem Principis, non enim potest<marginalia>3. opin. Au-|thores.</marginalia>
reuocari licitè nec validè priuilegium, eo modo,<marginalia>Attendenda|est voluntas,|& potestas|principis ad|reuocationem|priuilegij.</marginalia>
quo omnibus pensatis cedat in commune detri-
mentum, aut in particulare detrimentum sine vl-
la exigentia boni communis, in quo euentu sim-
pliciter est damnum communitatis, licet non in
singulis, aut multis, aut plurib. eius partibus: Nul-
lam autem potestatem habet simpliciter in dam-
num communitatis. Quando autem attentis om-
nibus circunstantiis non potest licitè, aut validè
reuocare priuilegium, antequàm reuocatio pro-
mulgetut in singulis prouinciis, vel locis, vel an-
tequàm deueniat ad cuiusque notitiam, non est
credendum velle eo modo reuocare, sed quamuis
vellet, reuocatio esset nulla, & quamuis interdum
posset sic reuocare, si minus expediat, non est cre-
dendum id velle, nisi satis se explicet, quia si aliud
non constat moraliter, semper putare debemus id<-P>@@

<-P>velle, quod magis expedit. Hinc reuocatio priui-
uilegij eligendi confessarium non est censenda
valida, nisi innotescat singulis priuilegiatis, vel sal-
tem possit facilè innotescere, quia sic modica ne-
cessitate cogerentur homines priuilegiati eadem
peccata sæpius confiteri, quod esset durissimum:
quæ enim potest esse necessitas ad talem coactio-
nem per priuilegij ignotam, seu non cognoscibi-
lem reuocationem faciendam? Similiter quia nul-
la necessitas esse potest reuocandi indulgentias
validè concessas cùm certis conditionibus, & di-
ligentiis piis obtinendas, & reuocatio per se esset
incommoda, non solùm quia homines indulgen-
tiis priuarentur, sed quia veluti illuderentur spe
indulgentiarum pia opera inutiliter exercentes,
reuocatio esset nulla, nisi singulis innotesceret,
aut communiter posset innotescere: & similiter
de aliis, attenta potestate, & voluntate Principis
iudicandum est.</P></duolan 2>
<Z>#(IMAGE)</Z>

@@0@<filename:W0092-0482.jpg/>
@@1@<SE482>466
#(IMAGE)
<Z><A+3>DISPVT. DECIMAOCTAVA,</A+3>
<A+2>DE ABROGATIONE SEV REVO-</A+2>
<A+1>CATIONE, VNIVS LEGIS PER ALIAM.</A+1>
#(IMAGE)
<A+1>Quæstio nonagesimaseptima, de legum mutatione.</A+1></Z>
<P><A+1>Art. 1. Vtrùm lex humana debeat mutari aliquo modo.</A+1></P>
<P><A+1>Art. 2. Vtrùm semper sit mutanda, quando occurrit aliquid melius.</A+1></P>
<P><A+1>Art. 3. Vtrùm consuetudo poßit obtinere vim legis.</A+1></P>
<P><A+1>Art. 4. Vtrùm vsus legis humanæ per dispe&#x0303;sationem Rectorum immutari debeat.</A+1></P>
<duolan 2>------------------------------------------------------------
<Z>PRÆFATIO.</Z>
<P><INI8>D</INI8>E hac re vide D. Thomam,<marginalia>1</marginalia>
& alios, qu. 97.  Azor. tom. 1.
lib. 5. cap. 16. & tom. 2. lib.
5. cap. quæst. 4. vsque ad 7.
Vazq. disp. 178. cap. 1.</P>
<P>  Nota, mutationem legis
duplicem esse, vnam in qua
totaliter desinit: aliā in qua
ex parte totalis desitio esse potest, vel, quia reddi-
tur iniusta omninò, vel quia toti illi aduersatur cō-
suetudo, aut alia lex, & in his duobus vltimis casi-
bus dicitur abrogari, & reuocari, & de reuocatio-
ne & abrogatione per cōsuetudinem agemus disp.
de consuetudine. Partialis desitio etiam esse po-
test, vel per partialem mutationem naturæ suffi-
cientem ad redde&#x0303;dam illam ex parte iniustam, vel
per priuilegium: de quo egi disp. præcedenti; vel
per dispensationem, de qua dicam inferius. Nunc
ergo, solum disserimus de abrogatione legis, quæ
consistit in mutatione eius totali, saltem ex parte
subditorum, ita vt neminem obliget ad id, ad quod
anteà obligabat: si enim solùm restringatur in
ordine ad actus, vel circumstantias aliquas, com-
prehensis tamen omnibus personis non dicitur
dispensari, sed restringi, & in parte abrogari, & re-
uocari. Hæc autem legis mutatio abrogatio dici-
tur, quia olim apud Romanos leges fiebant per
populi rogationem, & tollebantur per abrogatio-
nem: solent autem aliqui distinguere inter irrita-
tionem, & abrogationem legis, sed loquendo de
irritatione consequenti, quod ad nos attinet, per-
inde se habe&#x0303;t: nam irritatio dicitur, quādo lex tol-
litur authoritate, & vol&#x0169;tate superioris Principis
licet sitposita ab inferiori: abrogatur aute&#x0303; quando
ab eodem, vel æquali tollitur: quoad reliqua verò
abrogatio & irritatio non differ&#x0169;t, & in l. deroga-
tur, ff. de regulis iuris, & l. derogatur, 102. ff. de ver.
sig. derogatio distinguitur ab abrogatione: nam
abrogatur lex quando tota tollitur, derogatur ve-
rò legi, quando pars detrahitur per dispensatione&#x0303;,
vel priuilegium, de quibus modò non agimus, sed
de abrogatione & reuocatione per aliam legem.
De hac re aliquid etiam habes disputatione 20.
Sect. 1.</P>@@

------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO PRIMA.
Vtrum lex humana possit, & debeat aliquando abro-
gari: & an abrogatio facta sine causa valida sit.</Z>
<P><INI5>D</INI5>Ico primò, legem humanam posse<marginalia>2</marginalia>
abrogari, quia res per quas caussas<marginalia>1. Con.|Res per quas|causas nasci-|tur, per easde&#x0303;|dissoluitur.</marginalia>
nascitur, per easdem dissoluitur, cap.
1. de reg. iur. in 6. oritur verò lex hu-
mana ex voluntate humana: ergo per
humanam vol&#x0169;tatem variari, seu abrogari potest,
siue versetur circa materiam supererogationis, in
quo casu res est euidentior, siue circa materiam
intrinsecè malam prohibendo illam, siue circa in-
trinsecè necessariam ipsam præcipiendo.</P>
<P>  Dico secundò, sæpe est vtile, & expediens, le-
gem reuocari, vt docet D. Thomas, quæst. 97. art. 1.
& 2. Vazquez, disp. 178. cap. 1. Valent. dist. 7. qu.
punct. 7. & Aristot. 2. polit. cap. 6. vbi, inquit,
in ciuili ratione non posse omnia ita accuratè
scribi, vt in dies non crescat ciuilis ratio, sicut cæ-
teræ disciplinæ, & Aug. 1. de lib. arb. cap. 6. ait, le-
gem, etiam iustam, posse per tempora iustè muta-
ri, quia mutata Rep. & moribus illius, legem quo-
que mutari necesse est. Innoc. III. in Concilio La-
ter. & refertur cap. non debet, de consang. & affin.
Non debet reprehensibile iudicari, si secundum
varietatem temporum, statuta quoque varientur
humana; præsertim cum vrgens necessitas, vel
euidens vtilitas id exposcit: quoniam ipse Deus ex
iis, quæ in veteri testamento statuerat, quædam
etiam mutauit in nouo. Ratio est, quia vt lex sit
vtilis, iusta, & vera, debet esse in publicam vtilita-
tem consideratis locis, temporibus, & aliis circ&#x0169;-
stantiis, sed res non manent semper in eodem sta-
tu, ergo leges mutari debent, quod latè confirmat
Couar. cap. alma mater parte 2. initio affirmans, de
hac re nemini dubium esse. Dices, si lex sit noxia,
vel inutilis bono publico, iam ex se desinit esse lex
& obligare: ergo non indiget abrogatione: si au-
tem adhuc manet vtilis, non rectè mutatur: ergo
n&#x0169;quam oportet leges abrogare. Respōdeo, etiam
cum fit noxia, vel inutilis Reip. abrogari debet,
quia non omnes possunt, nec debent de hoc iudi-
care, & possunt esse variæ sententię, ideo Princeps
debet interponere suā auctoritatem, & lege&#x0303; noxiā
aut inutilem abrogare, præsertim si nec ipsi esset<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0483.jpg/>
@@1@<SE483>Disput. XVIII. Sectio I. 467
<duolan 2><-P>perspicuum, omnibus pensatis esse noxiam, & inu-
tilem, eo quòd sæpe contingit, quod vna ratione
est noxium, vel inutile, alia ratione esse bonum, &
vtile. Adde etiā quando lex omnibus pensatis est,
& manifestè iudicatur vtilis, posse licitè abrogari:
quia sicut nos non tenemur semper facere quod
melius est simpliciter, & omnibus pensatis, ita nec
Princeps tenetur ferre, vel conseruare omnes le-
ges, quæ simpliciter, & omnibus pensatis sint vti-
les, maximè si quamuis quęlibet per se esset vtilis,
tamen multitudo earum esset noxia, aut minus
vtilis eo quòd nimis grauaret Remp.</P>
<P>  Dico tertiò, reuocare legem sine iusta causa<marginalia>3. Con.</marginalia>
peccatum esse: docet D. Thom. illo art. 2. Valent.
suprà Vazquez, illo cap. 1. Couat. in pract. cap. 31.
Sumitur ex cap. non debet de consang. & affin. &
ex cap. alma mater de sententia excom. in 6. & ex
l. 2. ff. de const. princip. vbi vrgens necessitas, vel
magna vtilitas postulatur. Vnde Cælius, li. 10. lect.
antiq. c. 10. & Rebuf. in pro&#x0153;m. regal. const. glos. 1.
n. 11. lex, quæ Prothei modo formā euariat, neuti-
quam lex dicenda est. Et apud Locrenses qui legis
mutationem petebat, laqueo collo circumducto
id faceret oportebat, & si visum non esset muta-
tionem fieri, laqueo protinus strangulabatur: vt
refert Ferra. §. sed naturalia, instit. de iure nat.</P>
<P>  Ratio verò est, quia freque&#x0303;ti mutatione vilescere
solent leges, & legislatores, & multa incommoda
sequi in subditis, qui in futurum multa habent di-
sposita, & præparata iuxta leges ipsas, quæ pere&#x0169;t,
si leges mutentur, vt verbi gratia, si nunc vno bre-
uiario, nunc alio officium dicere cogamur, fiunt
magni sumptus in emendis breuiariis: & sic de si-
milibus, & præsertim hoc accidit in legibus, quæ
circa contractus versantur, & in pragmaticis ve-
stium. Deinde quia postquam leges consuetudine
firmatæ sunt, non facile est ab illis recedere, quia<marginalia>Consuetudo|vertitur in na|turam.</marginalia>
consuetudo vertitur in naturam, & ideo leges de-
bent moribus, & cōsuetudinibus honestis esse ac-
commodatæ quantùm fieri possit. Deinde sicut lex
non debet poni nisi ob cōmune bonum, ita expe-
dit, vt propter illud solùm reuocetur, quia vterq;
est actus publicæ potestatis, & iurisdictionis, quæ
ad commune bonum ordinatur: præterea vel lex
erat rationabilis, & vtilis, & in eodem statu per-
manebat, vel non; si primum, irrationabiliter,
aut minus rationabiliter tollitur: quia ablatio illa
est contra commune bonum, vel minus consan-
tanea illi. Si secundum, iam intercedit causa iusta
ad legem tollendam: loquimur autem de causa
vera, vel existimata: non enim semper legislator
veras causas legis ponendæ vel auferendæ asse-
quitur propter imperfectionem intellectus hu-
mani.</P>
<P>  Causa iusta est, si lex potiùs afferat damnum,
quàm vtilitatem, vt declarat lex 8. tit. 1. partit. 1.
Nam si lex, inquit, boni & mali causa sit, sed maioris
mali, quàm boni, curandum est, vt ille mali excessus tol-
latur: si verò id fieri nequeat, abroganda lex est: vt si
malum sit violari à pluribus, auferri debet malum hoc
punitione, aut alia ratione: sed si excessus mali remoueri
non possit, reuocanda erit lex. Addit autem Sotus 1.
Iust. quæst. 7. ar. 1. summum Pontificem errare non
posse in abrogandis legibus canonicis sine iusta
causa, quando leges illæ necessariæ sunt populo
Christiano, quia non potest errare in iis, quæ ad
fidem, vel mores pertinent, quod est piè & prude&#x0303;-
ter dictum quantùm ad leges quasi fundamenta-<-P>@@

<-P>les, & maximè necessarias, & simpliciter errare nō
potest in ferendis legibus eas sua definitione ap-
probando, aut reprobando: potest tamen aliquan-
do esse excessus in multitudine legum, quia hoc
pendet ex prudentia humana in particulari iudi-
cāte, & similiter posset lex aliqua inutilis, & noxia
poni, & vtilis tolli, & numerus legum nimis di-
minui: numquam tamen Deus permittit id fieri c&#x0169;
notabili Ecclesiæ detrimento.</P>
<P>  Quartò dico, reuocationem legis humanæ etiāsi<marginalia>3</marginalia>
fiat absque legitima causa, & ratione, validam esse,<marginalia>4. Con.</marginalia>
ita vt subditus iam non peccet, si contra illā agat.
Ita Vazquez suprà & communiter recentiores:
Probatur, quia lex pendet ex voluntate Principis,
quæ tollitur per voluntariam abrogationem, ergo
iam lex non manet. Dices, voluntas ponendi le-
gem, sine iusta causa, non efficit legem validam:
ergo nec voluntas tollendi legem, sine iusta causa,
efficiet legem nullam. Negatur conseque&#x0303;tia: quia<marginalia>Facilius est|destruere, quā|construere.</marginalia>
facilius est destruere, quàm construere, tollere quā
ponere: nam si impositio sit mala, aut erit de ma-
teria, cui repugnet obligatio legis humanę, vt si sit
de re iniqua, aut certè erit de materia, quæ excedat
potestatem legislatoris, sine qua vera lex esse non
potest. Ad aufere&#x0303;dam autem obligationem resul-
tātem ex lege humana non potest impedire mate-
ria, quia quātùmcumque sit mala, potest non pro-
hiberi lege humana, & quantumcumque sit ne-
cessaria potest non præcipi, aut præceptum de
ea datum retractari: nullum autem præceptum re-
tractatum obligat. Hinc etiam ponendo legem
iniustam peccatur contra iustitiam commutati-
uam in subditos; tollendo autem legem vtilem si-
ne causa solùm peccatur contra iustitiam legalem,
nisi ex pacto cum Rep. inito teneatur leges bonas
ferre, & conseruare, aut nisi lex aliqua esset me-
dium necessarium ad id, quod ex iustitia facere te-
neatur.</P>
<P>  Quintò dico, quando Princeps sine causa abstu-<marginalia>4</marginalia>
lit legem Reip. necessariam, tenetur iterum illam<marginalia>5. Con.</marginalia>
ferre, si existimat vtilitatem amissam recuperari
posse, seu eosdem fructus, qui anteà ex ea collige-
bantur, posteà excerpi posse sine nouis incom-
modis.</P>
<P>  Sextò dico, variis modis posse legem abrogari,<marginalia>6. Con.</marginalia>
scilicet vel purè reuocando illā, vel induc e&#x0303;do obli-
gationem oppositā scilicet ad facie&#x0303;dum quod lex
prohibebat, vel ad faciendum oppositum eius,
quod præcipiebat, videlicet, vel contrariè, vel con-
tradictoriè oppositum, vel incompatibile: iste se-
cundus modus maiores causas requirit, quia tol-
lit veterem obligationem, & nouam inducit, &
quantùm ad hanc nouam si causæ non sint suffi-
cientes, lex est nulla, & inualida. Priori modo re-
uocatio fit formaliter, & explicitè: posteriori mo-
do, sæpe tantùm virtute, & explicitè, nempe præ-
cipiendo actum incompatibilem, aut pugnantem
cum actu per priorem legem pręcepto, nulla facta
præcedentis legis mentione in specie, neque in ge-
nere per clausulam generalem reuocatoriam: de
quo abrogationis modo disseremus latè in se-
quentibus.</P>
<P>  Septimò dico, iuxta cap. 1. de const. in 6. Vazq.<marginalia>7. Con.</marginalia>
sup. & omnes Doct. ad reuocandas constitutiones,
& consuetudines particulares locorum, & cōgre-
gationum particularium, non sufficere legem ali-
quam vniuersalem illis contrariam edere: sed ne-
cessarium est, addere particulam, non obstantibus,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0484.jpg/>
@@1@<SE484>468 Quæst. XCVII. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>&c. Cùm tamen ad reuocandam legem vniuersa-
lem satis sit edere legem contrariam, quia cum
Princeps notitiam non habeat omnium legum
particularium, non censetur illas abrogare, nisi id
exprimat: quæ ratio assignatur eo cap. & quia lex
vniuersalis, & particularis non sunt omninò con-
trariæ, neque habent causas omninò contrarias:
nam propter rationes particulares locorum, & cō-
gregationum aliquando illis conuenit particula-
ris lex diuersa à generali, quæ propter generales
causas lata est.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO II.
Quando reuocatio legis suum effectum habere
incipiat.</Z>
<P><INI5>R</INI5>Espondeo, quoties reuocatio fit in-<marginalia>5</marginalia>
ducendo nouam obligationem re-
pugnantem priori, necessaria est pro-
mulgatio, & lapsus temporis duo-
rum mensium à die promulgationis:
non verò particularis notitia, eodem prorsus mo-
do, quo dictum est de lege in superioribus quoad
obligationem, & alios effectus; quia lex non tollit
priorem obligationem nisi inducendo propriam:
propriam autem non potest inducere, nisi eo mo-
do, vt patet ex superius dictis de promulgatione
legis; ergo neque aliam tollere. Ideò quando in
particulari ignoratur, eo modo quo inducit obli-
gationem suam relinquendo excusationem ratio-
ne ignorantiæ, ita excludit in re veram obliga-
tionem prioris legis: relinquit nihilominus illam
ex conscientia erronea. Quando verò reuocatio
fit per solam ablationem obligationis, dubium
maius est, an requiratur promulgatio: quia tunc
non fertur noua lex, sed tantùm tollitur prior: pro-
mulgatio autem solum videtur necessaria in lege
ferenda: item tunc non inducitur obligatio noua:
ergo non requiritur solennis propositio. Dices,
etiam ad obligationem tolle&#x0303;dam esse necessariam
publicam notitiam. Respondeo, hanc posse com-
parari per solam famam, & traditionem: & quam-
uis, demus ad prouidentiam Principis pertinere
publicationem aliquam facere, nō erit tamen ne-
cessarium expectare illam, vt tollatur obligatio:
sed quāprimum aliquis priuatim nouit Principem
fuisse decretum de reuocatione, poterit non serua-
re legem, ita vt in hoc sit differentia inter indu-
cendam obligationem, & remouendam.</P>
<P>  Nihilominus aliqui probabilius censent, legem<marginalia>6</marginalia>
non ce&#x0303;seri reuocatam, nec cessare eius obligatio-
ne&#x0303;, donec ipsamet reuocatio promulgata, & suffi-
cie&#x0303;ter diuulgata sit: primò, quia si propter propriā
priuatam notitiam incipiat lex non seruari, seque&#x0303;-
tur scandala. Vnde voluntas Principis non est, vt
lex intelligatur ablata, donec voluntas sua conue-
nienti, & proportionato modo sit proposita. Se-
cundò, quia sæpe contingit post factum decre-
tum mutari: ergo non expedit per illud tolli obli-
gationem, donec per promulgationem quasi sta-
bilitum sit, quæ ratio magis conuincit de promul-
gatione, quàm de diuulgatione: ideò pars illa cer-
tior istis videtur: nihilominus etiam altera illis vi-
detur probanda propter alias rationes, & vt ser-
uetur debita, & moralis proportio: nam reuoca-
tio legis reuera habet: naturā legis, & est quasi pri-<-P>@@

<-P>uati o, quæ reducitur ad genus sui positiui, & vt sit
propria requirit materiam aptam cum conditio-
nibus requisitis ad contrariam formam.</P>
<P>  Ego verò valde probabile existimo, si Princeps<marginalia>7</marginalia>
velit, vt statim liceat facere cōtra lege&#x0303; iis, ad quos
eius vol&#x0169;tas deuenerit, licit&#x0169; illis esse sine vlla alia
promulgatione, modò detur opera, vt statim etiā
ad alior&#x0169; notitiā reuocatio deueniat, vt inter sub-
ditos sit quoad hoc notabilis inæqualitas. Hanc
enim inæqualitatem non potest iustè legislator
inducere, vt quidam teneantur, & alij, in quibus
eadem est ratio, non teneantur lege: curare autem
& Principes & subditi, qui initio contra legem
operantur, debent, vt id sine scandalo fiat, vel ope-
rando secretò, vel persuadendo iis, qui viderint,
legem non seruari, iam reuocatam esse.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO III.
Quisnam possit legem reuocare.</Z>
<P><INI3>R</INI3>Espondeo, legem reuo cari posse ab eo,<marginalia>8</marginalia>
qui illam tulit, & à superiore, & à succes-
sore: non verò ab inferiori, vt dixi de
priuilegiis. Omnia constāt ex iurisdictione neces-
saria ad hanc reuocationem: sed nota cum Vazq.
d. 178. nu. 3. legislatorem non posse prohibere, ne<marginalia>Par in parem|non habet|imperium.</marginalia>
Princeps successor legem mutet, quia par in pa-
rem non habet imperium, & eadem ratione Con-
cilium generale cum Pontifice non potest prohi-
bere eidem Pontifici, vel successori, ne legem ali-
quam abroget, vel in totum, vel in parte; scilicet
dispensando. Vnde Pontifex potest dispensare in
lege Concilij generalis, etiam ab ipso, vel alio Pō-
tifice confirmata; vt docet Vazq. suprà, c. 2. nu. 15.
cum Couarruuia, 2. part. de matrim. cap. 6. §. 9. n. 6.
& Turrec. 3. de Eccles. cap. 52. & 53. & passim alij.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO IIII.
An lex Canonica possit ciuilem abrogare.</Z>
<P><INI3>R</INI3>Espondeo, duobus modis posse id fieri:<marginalia>9</marginalia>
primo, quando lex ciuilis disponit de ma-
teria, quæ licet vno titulo videatur te&#x0303;po-
ralis, alio spiritualis effecta est, vt est matrimoni&#x0169;,
& testamentum, quatenus cōtinet causas pias, &
similia. Secundo, quando lex ciuilis est aliquomo-
dò contra bonos mores, & ita sunt multæ leges
Canonicæ reuocantes ciuiles aliquo ex his titulis,
quas nunc referre non expedit: pertinent enim ad
parti culares materias; eas verò colligit Azor tom.
1. lib. 5. cap. 20. quem non oportet transcribere.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO V.
An lex, vel statutum factum ab inferiori, & confirma-
tum à superiori possit posteà abrogari ab inferiore
consensu superioris non expectato.</Z>
<P><INI5>V</INI5>Idetur enim nō posse, quia illa no-<marginalia>10</marginalia>
stra facimus, quib. auct oritatem im-<marginalia>Illa nostra fa-|cimus, quibus|auctoritatem|impertimur.</marginalia>
pertimur, dixit Pontifex, ca. si Apo-
stolicæ de præbend. in 6. & facit, c.
pro illorum, & ca. dilectum de prę-
bendis: ergo statutum confirmatum auctoritate
Apostolica Apostolicum factum est: ergo non<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0485.jpg/>
@@1@<SE485>Disput. XVIII. Sectio VI. 469
<duolan 2><-P>potest ab inferiori reuocari: Confirmatur, per cō-
siderationem illam constitutum est ius publicum,
cui non possunt priuati derogare, l. ius publi-
cum, ff. de pactis, cap. si diligenti de foro com-
petenti.</P>
<P>  In contrarium est, quia interdum legimus in iu-
re statuta facta ab inferiori, & confirmata à Pon-
tifice, posse validè tolli ex cōsensu eorum, qui sta-
tutum fecerunt: ita habetur cap. cum accessissent
de constit. & cap. dilecto de præbendis. Solùm ne-
gatur id fieri posse, quando in confirmatione
Apostolica expressè additur, quidquid in contrarium
fiat, irritum fore: ergo confirmatio Apostolica per
se non tollit illam potestatem. Sic etiam in l. om-
nium, C. de testam. dicitur testamentum consir-
matum ab Imperatore, posse reuocari à condito-
re. Vnde sumitur ratio, quia hæc confirmatio so-
lùm est quasi conditio, vel solennitas adiecta tali
actui, quæ non immutat naturam eius, nec de-
struit illum: ergo relinquit illum cum eadem de-
pendentia à proximo cōditore, quia Pontifex non
intendit ponere talem legem, nisi supposita vol&#x0169;-
tate proximi legislatoris: vnde talis confirmatio
ratio esse videtur, non coactio respectu eorum,
quibus conceditur: ergo possunt illi renuntiare,
& legem abrogare. De hoc disputant Canonistæ
ca. cum dilecto, & cap. cum accessissent, iam cita-
tis, præsertim Panorm. qui refert Bart. in l. omnes
populi, ff. de iust. & iure, negantem posse tale sta-
tutum reuocari ab inferioribus eius conditoribus,
& Baldum, d. l. omnium, C. de testam. affirmantem
contrarium: ipse verò ait, vel statutum pertinet so-
lum ad vtilitatem, & commodum auctorum eius,
& tunc potest ab eis reuocari: talis est casus dict.
cap. cum accessissent, vel statutum pertinet ad pu-
blicum bonum aliorum, pro quibus cōditum est,
& tunc nequit reuocari, nisi auctoritate superio-
ris, à quo confirmatum est: quæ distinctio est cō-
muniter approbata per Doctores eisdem locis, &
summistas verbo lex, Nauar. consil. 8. constit.</P>
<P>  Vtrique membro aliqui addunt aliquid, dicen-<marginalia>11</marginalia>
tes, primum esse quidem verum, quando ex vi
materiæ, & quasi ordinario iure: nihilominus si
Pontifex addat illa verba irritantia, quidquid in
contrarium factum fuerit, sit irritum, tale statutum
fieri irreuocabile, nisi auctoritate Pontificis: ita
enim habetur, cap. dilecto, vbi statutum, de quo
sermo est, sine dubio erat fauorabile iis, qui con-
firmationem petierant.</P>
<P>  Ratio verò est, quia potest Pontifex plus con-
cedere, quàm petatur, & velle, vt illamet commo-
ditas, & vtilitas per legem suam factam stabiliatur,
quia ad ipsum, vt ad supremum gubernatorem
pertinet perspicere commodis talium commu-
nitatum.</P>
<P>  In secundo autem membro inquiunt, licet for-
tasse ex vi materiæ illa sit ordinaria intentio Pon-
tificis confirmantis: nihilominus per se id non
est necessarium: nam potest Pontifex confirmare
illa statuta, vel solùm ad approbationem, & au-
ctoritatem illorum, vt nemo audeat illa reproba-
re: non tamen imponendo necessitatem retinen-
di illa, sicut confirmat religionem approbando
institutum eius. Item potest confirmare, vt illa
statuta habeant efficaciam contra alios, si necesse
fuerit, aut vt addat illis valorem, seu potestatem, si
fortasse in illa congregatione non erat sufficiens
potestas, ita vt ipsa confirmatio sit concessio po-<-P>@@

<-P>testatis potius quàm obligatio vtendi illa: opor-
tet ergo verba confirmationis diligenter expen-
dere, & sæpe mens Pontificis ex petitione intelli-<marginalia>71</marginalia>
gitur: nam regulariter quoad illum effectum cō-
firmat, ad quem postulatur, nisi plus exprimat. Si
tamen ex his coniecturis non colligitur limitatio,
& materia pertinet ad bonum publicum, tunc
censetur confirmando facere legem illam suam, &
procedit sententia communis.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO VI.
Quando lex posterior ce&#x0303;seatur abrogare priorem, etiam
si non faciat eius expressam mentionem, vel
reuocationem.</Z>
<P><INI3>S</INI3>Vpponendum est, abrogationem, dero-<marginalia>12</marginalia>
gationem, seu correptionem legis ex suo
genere esse in iure exorbitātem, & odio-
sam: sumitur ex l. vlt. C. de appel. & l. 1. C. de of-
ficiosis dotibus, ca. cum expediat de elect. in 6. vbi
Doctores, Bart. l. si constante, ff. soluto matri-
monio num. 39. & ratio est, quia mutatio legis per
se loquendo non expedit Reip. nisi necessitas co-
gat: ergo talis abrogatio de se odiosa est, vtpote
inferens nocumentum.</P>
<P>  Addunt verò Doctores limitationem, nisi per<marginalia>13</marginalia>
eam abrogationem fiat reditus ad antiquum com-
mune ius: quia tunc hæc posterior abrogatio cen-
setur potius tollere aliquid odiosum, quàm infer-
re: nam tollit priorem abrogationem antiquioris
iuris, Bart. l. omnes populi, ff. de Iust. & iure, Felin.
cap. cum accessissent de const. Tiraq. referens alios
de vtroque retractu in præfatione, num. 56. & 58.
Hac regula vtuntur frequenter summistæ, præser-
tim Nauarr. Addit tamen prudenter Tiraquellus,
spectandum esse quale fuerit illud ius antiquum,
ad quod fit regressio: nam si illud erat nimis rigi-
dum, & onerosum, & propterea temperatum fuit
per aliquam abrogationem, profectò reditus ad
illud per posteriorem abrogationem non potest
censeri fauorabilis, sed potius diminutio fauoris,
& idem dicendum puto, si ius illud erat nimis am-
plum, & propter bonos mores restrictum fuerit:
nam tunc redire ad priorem libertatem non est
censendus fauor boni communis. Ratio vtriusque
est, quia nec semper vinculum legis debet reputari
odiosum, nec semper fauorabile: ergo è contrario
redire ad illud vinculum, quod sublatum fuerat,
non semper est fauor. Hæc autem ratio rectè etiā
probat, primò abrogationem legis nō semper esse
odiosam: nam si lex erat valde onerosa, illā mode-
rari, vel auferre, fauor est: negari tamen non po-
test, quin hoc ex suo genere odiosum sit, & vitan-
dum, si commodè fieri posset, & ideò in supposi-
tione posui, ex suo genere.</P>
<P>  Hoc supposito dico primò, lex posterior abro-<marginalia>14</marginalia>
gare priorem potest, etiam nulla facta eius men-<marginalia>1. Con.</marginalia>
tione: huiusmodi tamen abrogatio restringenda
est, quantum fieri potest. Prima pars est commu-
nis, & certa: sumitur ex cap. 1. de const. in 6. & ex
l. sed & posteriores, ff. de legibus, ibi, in contraria
sint. Ratio est, quia voluntas posterior supposita
potestate vincit, & reuocat priorem: posterior au-
tem lex quando concordari nequit cum præcede&#x0303;-
ti, sufficienter indicat vol&#x0169;tatem priori cōtrariam
saltem virtualem; quæ, formali æquiualet: ergo
sufficit ad abrogationem. Secunda pars communis<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0486.jpg/>
@@1@<SE486>470 Quæst. XCVII. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>est: de qua videre potest glos. c. cum accessissent de
const. in 6. verbo, noscatur, & verbo reuocare, glossa
etiam, cap. hanc te de rescriptis. Decius cap. de re-
scriptis, Felin. cap. nonnulli de rescript. in 6. Tira-
quel. in d. præfactione. nu. 62. Nauar. consil. 15. de
testam. sumitur ex cap. cum expediat de electione
in 6. & ex l. non est nouum, cum sequentibus, ff.
de legibus, & ex aliis iuribus initio citatis, quæ as-
serunt, correctionem iurium esse vitandā, & opor-
tere iura iuribus concordare, & leges posteriores
sæpe ad anteriores trahi. Facit etiam regula iuris
asserens, quæ à lege exorbitant non esse extendenda:<marginalia>Quæ à lege|exorbitant nō|sunt exten-|denda.</marginalia>
ostendimus enim legem reuocatoriam ex suo
genere exorbitantem esse, & similia; & quòd odia
sunt restringenda: ostendimus enim legis abro-
gationem ex se nociuam, & odiosam esse. Item
cum abrogatio legis magna consultatione facien-
da sit: non est verosimile, ait Decius, voluisse Prin-
cipem vno verbo & quasi aliud agentem reuoca-
re obseruatam legem, & ideò nisi necessitas ineui-
tabilis sit, non est admittendum. Idem dicendum
de derogatione, seu correctione legis in parte: su-
mitur ex Bart. l. si constante, ff. soluto matrimonio
num. 39. Tiraq. suprà, & aliis passim: & propor-
tionaliter id probant iura, & rationes adductæ:
nam licet minus nocume&#x0303;tum sit quàm abrogatio
in totum, tamen aliquod nocumentum est: ideò
vitandum. Sed si aliquid horum admittendum est,
potius derogatio quàm abrogatio admittenda,
quia minus nocumentum admittendum est. Addit
autem Bartol. non esse idem dicendum de limita-
tione legis, quam à correctione distinguit, vt no-
tat etiam Tiraq. suprà, nam correctio est quando
lex pręcede&#x0303;s ex parte tollitur: limitatio verò inest
legi, ex quo condita est, licet posteà declaretur.
Ideò dixit Bart. limitationem etiam in iure diuino
locum habere: ita habet l. 1. ff. de const. princip.
Vnde etiā sequitur, limitationem sic sumptā, quæ
potius interpretatio dicenda est, non esse exorbi-
tantem, nec odiosam: quia explicat verum sensum
legis, & potius fauorabilis censenda est, licet for-
tasse alicui minus vtilis sit, vt sumitur ex d. l. si con-
stante, & ex cap. 2. de decimis in 6.</P>
<P>  Addunt & alii, etiam legem posteriorem, quæ
vltra ius commune aliquid addit, restringendam
esse, vt odiosam, vel onerosam: sed hoc non pla-
cet, alioqui omnes leges nouæ exorbitātes essent.
Sed si illud sit p&#x0153;nale, vel alio modo molestum,
vera erit illa regula, aliàs erit lex vel indifferens,
vel fauorabilis pro materiæ qualitate.</P>
<P>  Secundò dico, legem posteriorem in abroganda<marginalia>15</marginalia>
priori seruare proportionem suprà positam in pri-<-P>@@<marginalia>2. Con.</marginalia>

<-P>uilegiis: itaque si vtraque lex sit generalis, & in
dispositione includant oppositionem, posterior
abrogat priorem: habetur, cap. 1. de const. in 6. Ad
contrarietatem autem intelligendam proprietas
verborum tenenda est: numquam enim fugienda
est abrogatio per verborum improprietates: aliàs
nihil esset firmum in legibus; notauit glossa l. non
possunt, ff. de legibus, Panorm. ca. 1. de const. Idem
quando vtraque lex est specialis, vel ex parte ma-
teriæ, vel ex parte loci. At verò quando vna est ge-
neralis, alia specialis, species limitat genus, etiam si
præcedat: quod in primis est verum de speciali-
tate loci ex textu expresso in cap. 1. de const. in 6.
Vbi Papam inquit, si cōdat legem generalem pro
tota Ecclesia, nolle derogare statuta specialia, nisi
id exprimat, quia pręsumitur ignorare illa, & idem
dicit de consuetudine particulari: de qua inferiùs.
Idem est, si lex sit specialis ex parte materiæ, cap.
quis de prębendis in 6. cap. 1. de rescrip. reg. gene-
rali de reg. iuris in 6. Bart. l. quæsitum, §. vltimo, ff.
de fide instrum. num. 12. Panor. cap. 1. de rescrip. n.
2. Nauar. cap. 27. nu. 260. quia vbi potest fieri com-<marginalia>Vbi potest fieri|commodè con-|cordia legum,|vitanda est|correctio.</marginalia>
modè concordia legum, vitanda est correctio; &
quia cum lex fertur in vniuersali, non præsumitur
Princeps de singulis particulatibus cogitasse: &
ideò in his semper subintelligitur limitatio, nisi
aliunde constet, aliam fuisse mentem Principis,
quæ semper præferenda est, l. contra ff. de legibus.
& videri potest Tiraq. post leges connubiales glos.
5. num. 115.</P>
<P>  Addunt etiam aliqui, legem postremam non de-
rogare præcedenti, quando illa reducit rem ad ius
antiquum, de qua regula vide Couar. 3. variar. cap.
6. num. 4. Nauar. cap. 1. §. laboret de p&#x0153;nit. d. 7. nu.
16. & in sum. cap. 27. nu. 262. Sed non probo hanc
regulam, quia non inuenio eam in iure funda-
tam, & quia, vt suprà dixi, illa reductio non sem-
per fauorabilis est consideranda: ergo est mate-
ria legis, vt etiam attigit Tiraq. præfatione illa, nu.
69. & Franciscus Pissanus tract. de statuto exclu-
dente f&#x0153;minas num. 91.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO VII.
An ius gentium abrogari possit.</Z>
<P><INI4>D</INI4>E hac re vide dicta disp. 2. Sect. 3. ad fi-<marginalia>16</marginalia>
nem, & disp. 20. Sect. 3. diffic. 1. modò
enim nihil addendum occurrit, nec
dicta repetere libet.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0487.jpg/>
@@1@<SE487>471
#(IMAGE)
<Z><A+3>DISPVT. DECIMANONA,</A+3>
<A+2>DE CONSVETVDINE, QVANDO ET</A+2>
<A+1>QVA RATIONE VIM LEGIS OBTINEAT.</A+1>
#(IMAGE)</Z>
<duolan 2>------------------------------------------------------------
<Z>PRÆFATIO.</Z>
<P><INI8>A</INI8>gvnt de consuetudine<marginalia>1</marginalia>
D. Thomas, quæst. 97. art.
3. & eius interpretes ibi,
Valentia disp. 7. quæst. 5.
puncto 8. Azor lib. 5. cap.
17. 18. 19. Summistę verbo
consuetudo, Iurisperiti in
decretalibus tit. de consue-
tudine, & l. de quibus ff. de legibus, & in Rubrica,
C. quæ sit longa consuetudo. Rochus Curtius tra-
ctatum edidit de consuetudine super cap. vlt. de
consuetudine, Vazq. hîc disp. 177. Sayrus lib, 3. ca.
11. Sebastian. Medicis lib. de legibus part. 2. qu. 13.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO PRIMA.
Quid sit vsus, consuetudo, Forus, præscriptio
& Stylus.</Z>
<P><INI5>D</INI5>E tribus prioribus tractat Alphonsus
Hispaniæ Rex titulo 2. partita 11. &<marginalia>2</marginalia>
in l. 1. definit vsum hoc modo: Vsus<marginalia>De nomine|fori vide disp.|10. Sect. in|prin. & ar. 1.</marginalia>
est id, quod nascitur ex iis rebus, quas
aliquis facit, aut dicit longo, aut continuo
tempore: & vt optimè notauit Gregorius Lopez,
in pro&#x0153;mio illius tituli, vsus propriè est quid fa-
cti, nempè alicuius dicti, aut facti continua repe-
titio: videtur autem vsus idem esse quod mos, &
quid distinctum à consuetudine, quod tribuunt
aliqui Driedoni, 1. de libertate Christiana cap. 10.
& probāt ex Isidor. 5. etymolog. c. 3. vbi & pro hac
& contra hanc opinionem facit: ait enim, Mos est
vetustate probata consuetudo, siue lex non scripta; nā lex
à legendo vocata, quia scripta est. Mos autem longa cō-
suetudo est de moribus tantummodo tracta. Consuetudo
autem est ius quoddam moribus institutum, quod pro
lege suscipitur, cum deficit lex; nec differt scriptura an
ratione consistat, quando & ratio legem commendat, &
infrà, vocata autem cōsuetudo, quia in communi vsu est.
Similia habet Isidor 2. etymol. cap. 10. imò & Ter-
tul. de corona milit. cap. 4. & referuntur à Gratiano
cap. lex, cap. Mos, cap. consuetudo d. 1. in eis autem
nonnulla cōtradictio videtur; nam interdum dicit
morem esse consuetudinem, & cōsuetudinem esse
morem: interd&#x0169; verò consuetudinem à more, vel
moribus trahi, ac proinde esse moris effect&#x0169;. Et si-
militer indicat esse effect&#x0169; vsus, ex quo inferri po-
terit, vsum, & morem idem esse circulus etiam vi-
detur committi, dum dicitur mos trahi de mori-
bus. Porrò Alphonsus, titulo cit. l. 4. hoc modo cō-
suetudinem definit: consuetudo est ius non scriptum,
quod ex longo, & continuo vsu ortum est. Alij consue-
tudinem, quæ species iuris est, & vim legis habet,
sic definiunt: est voluntas populi rebus ipsis, & factis
declarata: tacitus consensus omnium, l. de quibus, ff. de<-P>@@

<-P>legibus, ius ex non scripto descendens; tacita ciuium cō-
uentio: ius scripto non comprehensum, l. sed & ea, & l.
seq. ff. eodem titulo; quas definitiones tradit Para-
dulphus Prateius in lexico iuris, verbo cōsuetudo.</P>
<P>  Sed credo, nullam har&#x0169; definitionum exactam,<marginalia>3</marginalia>
aut quidditatiuam esse, pręsertim illas, quæ cōsue-
tudinem definiunt tātùm per hoc, quòd sit ius non
scriptum: nam superius cum de conditionibus ad
essentiam legis requisitis ageremus, diximus, le-
gem, etiam vt à consuetudine distinguitur, ius non
scriptum esse posse: & è contra, etiamsi consuetu-
do sit per scripturam notata: consuetudo erit
vim habens legis, quamuis voluntas obligan-
gandi profecta ab eo, qui obligare potest, si scripto
promulgetur, non erit ius consuetudinis, sed veræ
legis distinctæ contra consuetudinem: quare ego
sic definirem cōsuetudinem, quæ est iuris species,
est tacita obligandi voluntas ab eo profecta, qui
obligare potest, vsu tantùm, & more vtentium ex-
pressa. Non dixi, à populo profecta, quia multi ar-
bitrātur, cōsuetudinem n&#x0169;quam habere vim obli-
gandi ex voluntate populi subiecti, sed superioris,
vt regis vel Papæ, &c. quod posteà examinabitur.
Et hæc definitio magna ex parte consonat c&#x0169; legi-
bus citatis, & eadem in re erit cum ista: est mos, &
vsus voluntatem tacitam obligandi exprime&#x0303;s, aut
continens eius, qui obligare potest, siue is populus
sit siue superior populi.</P>
<P>  Mos autem aliquando sumitur, pro ipso vsu<marginalia>4</marginalia>
actuali, & frequenti, simili ac continuata repeti-
tione aliquorum actuum etiam brutorum, licet
strictius loquendo, solum dicatur in homine, vt
Psal. 67. qui habitare facit vnius moris in domino. Ali-
quando sumitur mos pro iure, quod ex illa repe-
titione actuum resultat. Aliquando verò sumitur
pro habitu ex repetitis actibus resultante: aliquādo
aliis modis, vt videre licet apud D. Thomam qu.
56. art. 1. & 3. d. 23. Syl. & alios verbo consuetudo,
Bart. l. de quibus, ff. de legibus, fusè notauimus to.
præced. tract. 1. & 7. circa qu. 1. & 18. cum de fine,
& bonitate humanorum actuum dissereremus, &
in hoc tom. tract. 11. circa quæst. 56. cum de virt.
moralibus ageretur: in vsitatiori autem apud Lati-
nos acceptione, mos est consuetudo longa: actus
verò particulares seorsum sumpti non appellantur
consuetudines. Hinc defenditur, prima definitio:
nam mos propriè sumptus non est quæuis con-
suetudo, sed longa, & trahitur de moribus, id est,
actibus moralibus, seu liberis.</P>
<P>  Porrò Alphonsus in illa l. 4. triplex genus con-
suetudinis constituit. Primum est circa rem ali-
quam peculiarem, siue ea sit persona, siue locus.
Secundum circa vtrumque: Tertium circa facta
hominum. Sed duo priora genera ad hoc tertium
reduci possunt: nam consuetudo circa locum, vel<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0488.jpg/>
@@1@<SE488>472 Quæst. XCVII. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>personam in aliquo facto hominum circa locum,
vel personam cerni debet. illud ius quod Hispa-
ni Latinè, forum, vulganter autem, fuero, vocant, ita
definitur ab Alphonso titulo cit. l. 7. vt in se inclu-
dat vsum & cōsuetudinem, vsum quidem tanquā
id, ex quo natum est: consuetudinem autem, non
quia ex illa oriatur, sed quia forus est genus quod-
dam consuetudinis, & iuris non scripti. Differunt
autem consuetudo, & forus, vt in eadem, l. 7. dici-
tur, primò, quia vsus, & consuetudo versari poss&#x0169;t
circa rem particularem, & loc&#x0169;: at verò forus de-
bet esse generalis circa omnia. Secundò differunt,
quia forus est ius cōsuetudine sola, & vsu firmat&#x0169;,
de iis sol&#x0169; rebus, de quib. in tribunalibus iudican-
d&#x0169; est: consuetudo autem potest esse de aliis rebus.</P>
<P>  Vnde colligit Rex ille, forum debere esse ma-<marginalia>5</marginalia>
gis manifestum, quàm vsus, & consuetudo: non
quia vsus, & consuetudo non debeant esse ma-
nifesti, sed quia aliqua consuetudo eò quòd par-
ticularis sit, non sit omnibus, ac simpliciter ita ma-
nifesta. Appellatur autem forus, quia ad forum,
quod est locus maximè publicus, pertineat. Ex
quibus sequitur; forum non ita differre à consue-<marginalia>Quid forus.</marginalia>
tudine, quasi nullomodò consuetudo sit: nam &
ius, quod nascitur ex vsu communi circa res in tri-
bunalibus iudicandas, consuetudo dicitur, & ita
appel latur ab Alphonso in illa l. 4. Sed differunt,
quia forus propriè dictus de quo agitur, in l. 7. est
ius quoddam vniuersale, ortum ex vsu ad dicen-
dam sententiam accommodato: at verò consuetu-
do latiùs patet: potest enim esse consuetudo pe-
culiaris circa rem, vel personam, vel vtrumque, vel
circa facta hominum: & hæc potest esse ad tollen-
dum ius scriptum. Et licet aliquando habeat vim
legis, & possit obligare ad faciendum; est tamen
particularis in aliquo oppido, aut ciuitate: & tunc
non dicitur forus absolutè, sed forus municipalis;
vt notat Gregor. Lopez, l. 7. tit. 2. partita 1. glossa 3.
Tertiò, differunt forus & consuetudo, vt notauit
Burgos de Paz, ad 1. l. Tauri. num. 385. quòd forus
scribitur, & ita in Hispania sunt multæ leges scri-
ptæ, quas appellamus leges fori: consuetudo au-
tem non solet scribi; tametsi contingat, aliquando
scribi. Cum autem dicimus, forum scribi, non in-
tendimus esse ius scriptum traditum à Principe,
quod in scriptis tradi solet, sed intendimus esse ius
ortum solùm ex vsu, & posteà in scripturam reda-
ctum, eaque de caussa dixit Alphon. dicta l. 4. con-
suetudinem esse ius non scriptum; quod etiam di-
citur in l. de quibus, ff. de legibus: & in aliis iuri-
bus relatis: id autem non dixit Alphon. illa l. 7. de
foro. Alias significationes habet forusapud Iuri-
speritos, quas refer&#x0169;t Albericus, & Prateius in di-
ctionariis suis iuris, verbo forus, & Hotomanus in
commentario iuris eodem verbo: quæ instituto
nostro non deseruiunt.</P>
<P>  Ex superioribus colligere etiam possumus dis-<marginalia>6</marginalia>
crimen inter consuetudinem & præscriptionem,
de qua re tractat Ioannes Matienzo, l. 1. glossa 6. n.
3. tit. 7. lib. 5. nouæ collectionis, & Molina, lib. 2.
de primogeniis Hispan. ca. 6. nu. 10. & 11. Panorm.
& Rochus de Curtis, ca. vlt. de consuetudine, Frā-
cisc. Belbus de præscript. parte 1. quæst. 10. Couarr.
regula possessor, parte 2. §. 3. num. 2. Aymon Sabel-
lian. de antiquit. temporis parte 4. in principio,
Azor tom. 1. lib. 5. cap. 18. quæst. vlt. Omissis verò
aliis differentiis, quas congerit Aymon, tres potis-
simum assignant Matienzo, Azor, & Couarruuias.<-P>@@

<-P>Prima est, quòd consuetudo ex communi vsu ius
constituit non scriptum commune omnibus ali-<marginalia>Discrimen in-|ter consuetu-|dinem & præ-|scriptionem.</marginalia>
cuius prouinciæ, aut oppidi: præscriptio autem ius
constituit priuatum alicuius, & contra aliquem
determinatè: quare præscriptio est in priuatam
vtilitatem, consuetudo autem in communem.</P>
<P>  Ex qua differentia colligit Couarr. præscriptio-<marginalia>7</marginalia>
nem esse appellandam cùm communitas contra
personam aliquid acquirit ex longo vsu: & contra
si certa persona contra vniuersitatem acquirat,
quia vtroque modo præscriptio est in damnum,
aut vtilitatem priuatam. Addunt, si vniuersitas ad-
uersus aliam vniuersitatem acquirat ius pascendi
ex longo vsu, non esse appellandam consuetudi-
nem, sed præscriptionem: si verò vsu promiscuo
duarum ciuitatum introductum fuerit, vt vtrius-
que pascua absque vlla differentia communia sint,
existimat Couarruuias, non esse dicendam præ-
scriptionem, sed consuetudinem. Hæc verò nulla
ratione probat. Secundam differentiam inter con-
suetudinem & præscriptionem adducit Matienzo,
quia consuetudo est communis, & generalis non
solùm respectu personarum, de quarum commo-
do, & incommodo agitur: sed etiam respectu
rerum: præscriptio autem est particularis tam
respectu rerum, quàm personarum.</P>
<P>  Tertia differe&#x0303;tia, quàm idem author constituit,<marginalia>8</marginalia>
est, quia pręscriptione vni aliquid acquiritur, & al-
teri aufertur, consuetudine autem vni acquiritur;
& alteri non aufertur: & hac de causa Couarr. &
Aymon probant sententiam eorum, qui asserunt,
communitatem aduersus priuatam personam, &
priuatam personam aduersus communitatem, &
vnam communitatem aduersus aliam præscribere
potius, quàm inducere consuetudinem.</P>
<P>  Et secundùm hanc sententiam dicendum esset,
quando inter duas communitates pascua promis-
cuo vsu fiunt communia, potius esse præscriptio-
nem, quàm consuetudinem: quia etiam, in hoc ca-
su vni acquiritur, & alteri aufertur, & è contra.</P>
<P>  Aliqui tamen Theologi iuniores existimāt, non<marginalia>9</marginalia>
rectè assignari hanc differentiam inter præscri-
ptionem & consuetudinem: cum solùm differant
sicut genus & species, sicut commune & particu-
lare: omnis enim præscriptio est consuetudo orta
ex vsu; non tamen omnis consuetudo est præscri-
ptio. Et si attendamus (inquiunt) doctrinam legis
4. tit. 2. partita 1. manifestè ibi assignatur differen-
tia inter omnia genera consuetudinis. Primum est
circa rem aliquam certam, siue ea locus sit, siue
persona, &c. Secundum est circa certam personam
& locum, aut aliam rem simul. Tertium est circa
facta hominum. Duo priora genera cōsuetudines
habent rationem præscriptionis, quibus aliquis
præscribit ius in rem aliquam, videlicet in locum
vel in personam, vel in personam & locum: su-
mitur autem ius introductum ex huiusmodi con-
suetudine non pro lege, & præcepto, sed pro fa-
cultate aliqua, sicut dicere solemus, nos habere ius
ad hæreditatem aliquam, vel ad fundum, vel ad
personam. Tertium verò genus consuetudinis,
quod est circa facta, non habet vim præscriptio-
nis, sed dicitur ius non scriptum, quod aliquando
potest habere vim præcepti, vt quando est con-
suetudo ieiunandi, vel audiendi Missam tali die.
Dicunt autem aliquando posse habere vim præ-
cepti, quia aliquando hæc consuetudo tantùm est
facultas liberè operandi absque cōtractione legis:<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0489.jpg/>
@@1@<SE489>Disput. XIX. Sectio II. 473
<duolan 2><-P>quando videlicet consuetudo introducitur contra
legem, vt consuetudo non ieiunandi contra præ-
ceptum Ecclesiasticum. Quocirca cum lex 4. tit.
secundo partita 1. definiens consuetudinem, in-
quit esse ius scriptum: non sumitur ius pro præ-
cepto, sed pro facultate in communi: quare si
communitas ex consuetudine solueret decimas
aliquas, consuetudo hæc non habet vim legis, sed
vim præscriptionis cōtra ipsam: nam quamuis ha-
beret obligationem soluendi decimas, tamen hæc
obligatio proueniret ex aliqua iuris præscriptio-
ne contra ipsam communitatem: & eodem modo
si consuetudine introduceretur aliquod genus ve-
ctigalis. Et è contra si aliqua communitas cōsue-
tudine eximeretur à solutione decimarum, vel ve-
ctigalis, hæc consuetudo non haberet vim legis,
sed præscriptionis. Ex qua doctrina colligunt, de-
ceptos esse Iurisperitos suprà allegatos, assignātes
discrimen inter consuetudinem, & præscriptio-
nem, tanquàm essent omninò diuersa, & non po-
tius se haberent tanquàm commune & particula-
re. Quod si nomine consuetudinis Iurisperiti ci-
tati intellig&#x0169;t consuetudinem circa facta homin&#x0169;,
non circa res, personas, aut loca, quæ sanè consue-
tudo habere potest vim legis non scriptæ, falsò di-
xit Couar. consuetudinem esse potius quàm præ-
scriptionem in eo casu, quo vsu promiscuo com-
munia fiere&#x0303;t pascua diuersarum ciuitatum: si qui-
dem in hoc casu non esset consuetudo circa facta
hominum, sed circa rem.</P>
<P>  Est autem notanda differentia inter consuetu-<marginalia>10</marginalia>
dinem, quæ habet vim legis, & versatur tantùm
circa facta homin&#x0169;, & consuetudinem circa loc&#x0169;,
& personam aut rem; quæ tantùm habet vim præ-
scriptionis, quia non eodem modo introducitur
præscriptio & consuetudo, quæ habet vim legis.
Hæc Theologi illi, quorum opinio mihi non pro-
batur, quia falsum est, omnem præscriptionem
esse consuetudinem: nam ex sola possessione bonæ
fidei per aliquod tempus, præscribimus rem, vel
personam sine vlla repetitione actuum, seu con-
suetudine: item omnis consuetudo, vt vim legis
habeat, debet esse præscripta, vt statim videbimus:
ergo omnis consuetudo, de qua in præsenti loqui-
mur, est præscriptio. Deinde falsum est, consuetu-
dinem, qua præscribimus, ius aliquod in locum,
personam, vel aliam rem non esse propriè legem:
nam licet per illam nos non ligemur, ligantur ta-
men alii, contra quos præscribimus: ergo verè est
lex. Et idem est, quando ex consuetudine tenemur
soluere decimas, vel vectigal: licet enim respectu
regis, vel Ecclesię non habeat rationem legis, quia
ipsos nō ligat, tamen respectu nostri, qui ligamur,
verè habet rationem legis, quod tamen intellige,
si obligatio est cōmunis & perpetua: alioqui enim
licet præscriptio ex frequentatione actuum oria-<marginalia>Præscriptio|oritur ex fre-|quentatione|actuum.</marginalia>
tur, & aliquos obliget, vim legis non habebit, nec
erit species iuris: quia iam diximus suprà, de ratio-
ne legis, vel iuris, vt legem imitatur, & vim eius
continet, esse quod sit præceptum commune, &
perpetuum. Deinde falsum est, quod Theologi illi
dicebant, cùm Alphonsus dixit, cōsuetudinem esse
ius non scriptum, sumpsisse ius, non pro lege qua-
dam formali, vel virtuali, sed pro facultate aliqua:
nam cōstat illum loqui ad imitationem Isidori, &
aliorum Iurisperitorum, qui quando dicunt, con-
suetudinem esse ius non scriptum, loqu&#x0169;tur de iu-
re, quod sit lex virtualis: hoc enim sensu dicunt,<-P>@@

<-P>consuetudinem esse speciem iuris, cōdistinguunt-
q&#x0301;ue illi iuri scripto, seu legi formali. Falsum item
est, quod dicunt, quando ex consuetudine teneor
ieiunare, non esse præscriptionem: nam licet ego
non præscribam contra me, tamen Deus, & supe-
riores contra me præscribent, quia possunt me pu-
nire, si ieiunium omitto.</P>
<P>  Vltimo de stylo, dico esse modum procedendo<marginalia>11</marginalia>
in causis, & negotiis, vt docet Bart. l. de quibus, ff.<marginalia>Stylus quid.</marginalia>
de legibus, Rochus de Curtis tract. de consuetud.
num. 33. Burgos l. 1. Taurin. num. 200. & in nostro
regno sunt leges styli, quamuis iam in desuetudi-
nem abiisse dicant aliqui eiusdem regni Doctores,
vt refert Vazquez, disp. cit. cap. 1.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO II.
Quotuplex sit consuetudo.</Z>
<P><INI5>R</INI5>Espondeo cum Azor lib. 5. ca. 17. qu.<marginalia>12</marginalia>
2. tom. 1. & cum Panorm. cap. fin. de
consuet. Bart. l. de quibus ff. de legi-
bus, & cum aliis communiter, quòd
consuetudo est triplex: vna sec&#x0169;dùm<marginalia>Consuetudo|triplex.</marginalia>
legem, alia contra legem, tertia præter, vel vltra
legem. Agimus modò de lege humana, sed obiter
dicemus de aliis. Consuetudo secundùm legem
naturalem optima est, sed non introducit nouam
legem, quia non fit ea intentione, sed animo ser-
uandi legem naturalem: potest tamen interpretari
legem naturæ, si sit à prudentibus, sapientibus, &
studiosis viris probata. Consuetudo autem contra
legem naturæ potius est corruptela, vt iura lo-
quuntur, vnde nec introducere, nec reuocare le-
gem potest, D. Thomas, quæst. 97. art. 3. ad 1. sic in-
telligitur, cap. si consuetudo cap. quæ contra mo-
res cum similibus d. 8. nullo tempore firmatur, au-
thentico vt nulli iudicum, &c. collat. 9. §. 1.</P>
<P>  Ratio est, quia lex naturæ est immutabilis, &
actus illi habent inseparabilem malitiam, vnde
non poss&#x0169;t sub obligationem cadere. Aliqui idem
absolutè dic&#x0169;t de consuetudine contraria iuri ge&#x0303;-
tium, quia censent omne ius gentium esse verè, &
propriè naturale: sed qui ponunt omne, vel ali-
quod ius gentium esse naturale, dicunt non repu-
gnare simpliciter aliquid de iure gentium per cō-
suetudinem abrogari, quia nō est intrinsecè mal&#x0169;.
Exemplum afferri solet ex glossa ex l. si locus, ff.
quemadmodum seruitus amittatur: nam de iure<marginalia>De iure gen-|tium est, vt|nullus priue-|tur possessione|sua, nisi solu-|to pretio.</marginalia>
gentium est, vt nullus priuetur possessione sua etiā
ad publicam vtilitatem, nisi soluto pretio: tamen
consuetudine introduci potest, vt sine pretio tol-
latur. Quod exemplum aliqui negant, vt alij putāt
sine causa, quia consuetudo inducere potest mo-
dum & conditionem dominij, atque adeò quòd
dominia particularia includant illam conditio-
nem, & quasi seruitutem respectu boni publici: sed
certè exe&#x0303;plum non est ad rem: nam si attentè con-
sideretur, per illam consuetudinem non deroga-
tur alicui legi formaliter loquendo: sed fit muta-
tio in materia legis, quomodò etiam in lege natu-
rali potest fieri mutatio, vt patet in præscriptio-
ne & similibus. Similiter non est accommoda-
tum exemplum in consuetudine negante transi-
tum per vias publicas, quia hîc etiam esset muta-
tio materiæ, nimirum quia homines renuntiarent
iuri naturali, quod habent transeundi innoxiè vias<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0490.jpg/>
@@1@<SE490>474 Quæst. XCVI. Tract. XIX.
<duolan 2><-P>publicas. Facta est consensu gentium diuisio do-
miniorum cum illa cōditione, quam telaxare om-
nes aliis possunt, & vna natione, aut prouincia re-
laxante, non censentur aliæ relaxare: vnde tunc in-
iustè negaretur illis innoxius transitus, idem esset
de oppidis, vel personis eiusdem prouinciæ, nisi
auctoritate superioris consuetudo in prouincia
aliqua id efficeret.</P>
<P>  Magis accomodatum exemplum aliqui esse pu-
tant de seruitute captiuot&#x0169; in bello, quę iure gen-
tium introducta est, & per cōsuetudinem tolli po-
test, & idem dicunt de dominiorum diuisione: sed
modò de legibus agimus, diuisio autem dominio-
r&#x0169;, aut seruitus non est lex. Vnde non probatur ius
gentium pro lege quadam sumptum abrogati cō-
suetudine posse: melius ergo exemplum esset in
lege, & iure gentium pręcipiente, vt legatis hosti&#x0169;<marginalia>62</marginalia>
nullum malum irrogetur, quæ lex posset consue-
tudine abrogari.</P>
<P>  Addunt aliqui, licet aliquod ius gentium possit
consuetudine superari, & abrogari, tamen morali-
ter id non contingere, quia deberent omnes gen-
tes in tali consuetudine concordare, quod est mo-
raliter impossibile, maximè cum & iura gentium
sunt valde consentanea inclinationi naturali, &
ideò oppositæ consuetudines raræ esse possunt.</P>
<P>  Cōsuetudo præter ius naturale, id est, de re non
prohibita, nec præcepta. iure naturali, introducere
legem humanam potest, vt quæ est præter legem
humanam.</P>
<P>  Consuetudo secundum diuinam legem illa est,<marginalia>13</marginalia>
qua seruatur lex diuina scripta, sic Act. 6. Mores se-
cundum legem Moysi dicuntur traditiones per Moysem
datæ in scriptis. Aliquando verò dicitur illa, qua ser-
uatur lex diuina non scripta, & huiusmodi sunt
plures traditiones Ecclesię, 2. Thessalo. 2. tenete tra-
ditiones, quas didicistis siue per sermonem, siue per epi-
stolam. Idest, voce, aut scripto. Consuetudo secun-
dum legem diuinam non scriptam propriùs dici-
tur consuetudo, vt patet ex Augustino 4. de scrip.
promulg. cap. 24. hæc legem non inducit, sed ser-
uat, & interpretatur. De illa sub nomine traditio-
num tractant Theologi in materia de fide. Bellar-
min. tom. 1. lib. 4. de verbo Dei. Aduerte autem, Ec-
clesiasticā consuetudinem vniuersalem etiam im-
memorialem non solùm potuisse procedere ex
præcepto diuino, sed etiam ex diuina approbatio-
ne, vel consilio, vel saltem ex non prohibitione:
vt quòd paruuli ante vsum rationis baptizen-
tur, quod non est præceptum; sed permissum, &
approbatum, iure diuino. Idem est de continentia
sacerdotum, quam quidem Deus non præcepit,
sed consuluit: & de communione laycorum sub
vna specie, quæ saltem non fuit à Deo prohibita.
Hæ consuetudines, & similes dici possunt latè se-
cundùm ius diuinum, quatenus ius latè sumptum
comprehendit & præcepta, & consilia, vel quate-
nus quidquid non est contra Deum, dici potest
secundum voluntatem Dei. Hîc autem vocamus
illas præter ius diuinum, quia non habuerunt ini-
tium à præcepto diuino: vnde si aliquod præce-
ptum per has consuetudines introductum est, non
erit diuinum, sed Ecclesiasticum: quia per Ecclesiæ
consensum factum est: quod est verum, etsi ipsa ab
Apostolis, & simul c&#x0169; ipsa Ecclesia habuerint ini-
tium, quia antiquitas temporis non facit præce-
ptum ipsum esse diuinum, sed voluntas Dei, à qua
immediatè manat. Vnde potuit talis consuetudo<-P>@@

<-P>oriri vel ex præcepto Apostolico, vel licet initio
cęperit sine præcepto: posteà tamen potuit præce-
ptum inducere. De hac consuetudine idem est di-
cendum, quod de consuetudine, quæ est præter ius
humanum. Hinc ex sola antiquitate non satis dis-
cerni potest inter traditionem diuinam & Apo-
stolicam propriè sumptas: licet secundùm aliquam
rationem omnis traditio diuina sit Apostolica,
quia per Apostolos promulgata, & omnis Aposto-
lica diuina, quia secundùm Deum, & auctoritate à
Deo accepta introducta est: propriè autem diuina
dicitur, quę Deum ipsum immediatum habuit au-
ctorem, vt est de materiis, & formis sacramento-
rum: Apostolica verò quæ immediatè ab Aposto-
lis introducta est, vt de ieiunio quadragesimæ, &
non discernuntur sola antiquitate, quia eodem
tempore incipere potuerunt.</P>
<P>  Consuetudo contra ius diuinum traditio homi-<marginalia>14</marginalia>
num in malam partem, appellatur. Math. 5. ver. 15.
transgredimini præceptum Dei propter traditiones ve-
stras, & Math. 6. propter traditiones hominum, &
Coloss. 2. videte, nequis vos decipiat secundùm tradi-
tiones hominum. Appellantur etiam traditiones va-
næ, 1. Pet. 1. hæc consuetudo, vt ait D. Thomas, su-
prà, & omnes, abrogare nequit legem diuinam,
quia homo non potest diuinam legem etiam po-
sitiuam mutare ex se, nec Deus tacitè in talem
mutationem consentit, quia nullum est funda-
mentum, ad id præsumendum, nec erat expediens,
aut diuinam decens auctoritatem: oportet enim
eius legem esse immutabilem.</P>
<P>  Consuetudo secundùm legem humanam dici-<marginalia>15</marginalia>
tur, quæ à tali lege habuit originem: hæc nec tol-
lit nec ponit legem, sed est obseruatio & effectus
legis iam positæ, iuuat legem, cap. sopita de censi-
bus, & illam firmat ac stabilit, nō quidem induce&#x0303;-
do nouam obligationem, vt omnes docent: quia
Princeps vel non potest vel non vult nouam obli-
gationem inducere, sed quia faciliorem reddit le-
gis obseruationem, & quia facit, vt non inducatur
cōsuetudo cōtraria legem abrogatura. Vnde rectè
gloss. cap. de consuetudine in 6. & Panorm. ca. vlt.
de consuetud. nu. 21. abrogata illa lege per aliquam
posteriorem abrogari etiam talem cōsuetudinem,
etiamsi eius mentio non fiat: & hæc consuetudo
legem interpretatur, imò vocatur optima legum
interpres, ca. cum dilectus de consuetudine, l. si de
interpretatione, ff. de legibus. Vide Panorm. d. ca.
vlt. nu. 28. & ratio est: quia indicat quo sensu fue-
rit lex initio lata & recepta, & aliquando mutat
legem in aliquo, & secundùm eam rationem ea
consuetudo esset secundùm legem, sed superad-
dita & contraria legi: nam ex parte illi repugnat &
derogat. Hæc etiam consuetudo interdum legem
extendit, vt v. g. si lex initio lata sit solum pro
laycis, posteà verò per consuetudine&#x0303; ad clericos se
exte&#x0303;dat, iuxta c. cum causa, addita doctrina Panor.
ibi, num. 4. de sent. & re iudicata, Felin. cap. Eccle-
siæ, de const. in 6. & quæ notat Couar. 2. 4. c. 6. §. 6.
n. 18. Tiraq. de primogeniis, nu. 44. & in illo casu
clerici obligātur quasi ex noua lege Ecclesiastica,
& hęc cōsuctudo quantùm adhoc est vltra legem.</P>
<P>  Nota, quòd licet consuetudine non possit reddi<marginalia>16</marginalia>
simpliciter debita vsurarum solutio, quia est con-
tra ius naturæ vsuras exigere: tamen potest reddi
debita in foro externo, in quo impunè permitta-
tur, vt olim in Rom. repub. & sic ex vi consuetudi-
nis præcipiuntur solui l. c&#x0169; de in rem. ff. de vsuris.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0491.jpg/>
@@1@<SE491>Disput. XIX. Sectio III. 475
<duolan 2>------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO III.
Vtrùm consuetudo legi humanæ contraria illam
abroget.</Z>
<P><INI5>S</INI5>Vadetur pars negatiua; primò quia<marginalia>17</marginalia>
subditus sua voluntate nequit supe-<marginalia>1. Argum.</marginalia>
rioris præceptum tollere.</P>
<P>  Secundò, quia non acceptatio non<marginalia>2. Arg.</marginalia>
potest facere, vt lex non obliget: er-
go nec consuetudo in contrarium, quia per ipsam
acceptationem, & vsum maiorem firmitatem cō-
parauit.</P>
<P>  Tertiò, lex habet vim abrogandi consuetudi-<marginalia>3. Argum.</marginalia>
nem præexistentem: ergo multò magis resistendi,
ne contraria consuetudo legitimè introducatur,
& illam destruat. Vnde lex 2. C. quæ sit longa con-
suetudo, dicit, quamuis magna sit vis longuæ con-
suetudinis, non tamen est tanta, vt aut rationem
vincat, aut legem.</P>
<P>  Quartò, consuetudo legi contraria est mala &<marginalia>4. Argum.</marginalia>
irrationabilis, quia peccatum est actus contra le-
gem: ergo non potest legem abrogare. Patet con-
sequentia ex cap. vlt. de consuetudine, vbi dicitur
consuetudinem non derogare legi, nisi rationabi-
lis sit, quod videtur repugnare, si est contraria
legi.</P>
<P>  Confirmatur: nam ibidem dicitur, consue-<marginalia>Confir.</marginalia>
tudinem non præiudicare legi, nisi sit legitimè
præscripta. At impossibile videtur consuetudinem
legi contrariam esse legitimè præscriptam, quia
legitima præscriptio requirit bonam fidem: qui
autem operantur frequenter contra legem, rarò
habent bonam fidem.</P>
<P>  Quintò, si consuetudo haberet hanc vim, etiāsi<marginalia>5. Argum.</marginalia>
lege caueretur, ne per vllam consuetudinem tolli
posset, legem abrogaret. Consequens est falsum,
aliàs superflua esset illa clausula, & vltra potesta-
tem legislatoris; quod est falsum, & contra com-
munem vsum: ergo illa etiam poterit abrogari cō-
suetudine, sicut & lege humana.</P>
<P>  Sextò, aliàs per consuetudinem posset abrogari<marginalia>6. Argum.</marginalia>
lex quantum ad p&#x0153;nam, manens quoad culpam,
& sic impunè liceret peccare. Sequela patet,
quia benè potest lex tolli ex parte, & manere ex
parte.</P>
<P>  Septimò, alioqui etiā posset abrogari lex quoad<marginalia>7. Argum.</marginalia>
irritationem, mane&#x0303;s quoad prohibitionem, vt sci-
licet aliquis gradus consanguinitatis etiamsi sit
prohibitus, non tamen irritet matrimonium; con-
sequens est falsum: ergo.</P>
<P>  Respondeo tamen, consuetudine posse legem<marginalia>18</marginalia>
humanam abrogari, D. Thomas quæst. 97. art. 3. &
cōmuniter Theologi ibi, & alibi, summistæ verbo
consuetudo; Iurisperiti iuribus citandis: & contra
habetur expressè l. de quibus, ff. de legibus, & facit
lex venditor, §. si cōstat ff. communia prædiorum,
glossa ibi, Bart. n. 3. & alij l. 2. C. quæ sit longa con-
suetudo: habetur etiam ca. vlt. de consuetudine: &
faciunt, cap. 2. & cap. cum dilectus eod. tit. vbi In-
nocen. Panorm. & alij tex. item & Docto. cap. 3. de
consuet. in 6. Turrec. cum aliis, ca. in istis d. 4. Isido.
5. ethimo. cap. 3. refertur ca. consuetudo d. 1. Bald.
ca. cum venissent, de eo qui mittitur in possessio-
nem, Gooffred. Tranensis in summa tit. de consue-
tudine, num. 9. ex ff. de aqua pluuia arcenda, l. 1. in
fine, & ff. de aqua quotidiana & æstiua, l. hoc iure
§. ductus aquæ, & d. 11. c. nolite, & d. 1. ca. basilicas,<-P>@@

<-P>& ff. communia prædiorum, l. si venditor §. cōstat.
Tertul. de corona militis c. 4. significat Aug. Epist.
86. refertur cap. in iis d. 11.</P>
<P>  Iurisconsultus d. l. de quibus, rationem reddit:
quia leges populorum consensu introductæ sunt,
ideò per contrarium cōsensum abrogari possunt:
parum autem, inquit, refert, hunc consensum verbis ex-
primere, an factis: in consuetudine autem factis ex-
plicatur, quæ ratio erat optima pro eo tempore,
quo legislatiua potestas erat in communitate, vel
dependens ab illa: nunc autem iam translata est in
principem: ergo consensus cōmunitatis non suffi-
cit, nisi fortè quis respondeat, nunquam istam po-
testatem ita esse translatam in principem, quin ex-
pectari debeat consensus populi, vt legis obliga-
tio incipiat, & perseueret: quod de legib. ciuilibus
censuit Castro 1. de lege cap. 1. Hoc tamen multi
non admittunt, & de legibus canonicis nullomo-
dò dici potest, quia potestas ad illas ferendas non
manauit à populo, & gratis dicitur, concessam esse
prælatis, vt obligare&#x0303;t, si populus initio, & progres-
su non dissentiret: & ita aliqui dicere videntur, etiā
canonicam potestatem legislatorum datam esse ad
obligandum concurrente tantùm illa conditione,
quod sensit Nauarr. cum Felin. & aliis cap. 23. nu.
41. & Gerson 3. parte, tract. de vita spirit. lect. 4. co-
rol. 13. Sed ab aliis reiicitur; quia sæpe ponitur lex,
vt obliget, & cogat populum etiam repugnantem,
quæ impugnatio frigida est: nam dici potest toto
populo vel Ecclesia repugnāte nullam legem vim
habere: sed tenendo, Principes posse obligare po-
pulos, etiam repugnantes, ratio à multis redditur:
quia lex est lata ab ipso populo, & sic eius auctori-
tate, in consuetudine contenta abrogatur. Vnde
D. Thomas, quæst. 97. art. 3. ad 3. ait, quando mul-
titudo populi non habet principem supremum, à
quo gubernetur, voluntas populi consuetudine
manifestata, sufficit ad abrogandam legem: quia
talis multitudo retinet in se potestatem legislati-
uam: quando verò illam in principem transtulit,
vel ex ailio principio est in supremo pastore, tunc
per tollerantiam eius talem consuetudinem per-
mittentis sufficienter iudicatur consensus eius ad
legem abrogandam.</P>
<P>  Dices, ergo requiritur scientia Principis: quia<marginalia>19</marginalia>
vbi non est scientia, non est tollerantia, nec per-
missio voluntaria consuetudinis: nam ignorantia
tollit voluntarium proprium hoc: Soto 1. Iust. qu.
7. ar. 2. censet necessariam esse scientiam Principis,
vt consuetudo habeat vim legis abrogantis, vel
obligantis. Idem Med. d. art. 3. & videtur fauere D.
Thomas. Cōtrarium tamen tenet Couar. 2. 4. c. 6.
§. 10. n. 19. cum glossa, ca. in istis, §. leges d. 4. quam
commendat Panor. c. cum in officiis de præscript.
& alij refere&#x0303;di Sect. seq. & breuiter probatur, quia
leges Pontificiæ abrogantur, vel derogantur per
contrariam consuetudinem: tamen non est verosi-
mile, Pontificem scire consuetudinem totius or-
bis Christiani, vt ipse fatetur, cap. 1. de constitut.
in sexto.</P>
<P>  Pro solutione aduerte, duobus modis per con-<marginalia>20</marginalia>
suetudinem posse abrogari legem, scilicet per mo-
dum præscriptionis, & per modum occasionis no-
uæ voluntatis Principis; vt dictum est de abroga-
tione priuilegiorum. Hoc supposito ad quæstio-
nem respondeo, consuetudo rationabilis, & legi-
timè præscripta sufficit ad abrogandā, vel derogā-
dam legem, etiamsi Princeps illam ignoret, colli-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0492.jpg/>
@@1@<SE492>476 Quæst. XCVII. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>gitur ex c. vlt. de consuetudine, & est cōmunis sen-
tentia, vt videre licet in auctoribus proximè cita-
tis, & statim, & Sect. sequenti citandis.</P>
<P>  Prima ergo pars huius dicti habetur expressè
in textu citato: ponit enim ibi duas illas conditio-
nes, & quòd sit rationabilis, & quòd legitimè prę-
scripta. Et tacitè interpretatur ibi Pontifex legem
secundam, C. quæ sit longa consuetudo, vbi Im-
perator absolutè dixerat, consuetudinem non ha-
bere tantam vim, vt præiudicet legi: Pontifex ve-
rò addidit, nisi sit rationabilis, & legitimè præscri-
pta: & meritò, quia legitima præscriptio in mate-
ria & re honesta sufficit ad mutanda prima domi-
nia & iurisdictiones: ergo etiam sufficiet ad tol-
lendam legem, deinde est hoc valde cōsentaneum
conditioni legis humanæ, quæ debet esse moribus
cōformis, & tolerabilis: ergo non debet esse cōtra
consuetudinem diuturnam, quæ est quasi, altera
natura & difficile remoueri potest. Vnde expe-
diens est concedi præscriptionem contra legem
per consuetudinem.</P>
<P>  Altera verò pars, quamuis in textu non expri-
matur: tamen eo ipso quòd alia conditio non po-
nitur, satis significatur, tum quia in aliis præscri-
ptio legitima vim habet: ergo & hîc; tum quia
ad effectum iuridicum non possumus non plures
conditiones postulare, quàm ius ipsum petat, sed
abrogatio legis est effectus iuridicus, & ad illam
non postulatur in iure scientia Principis de tali
consuetudine, ergo. Dices, in illis duabus cōditio-
nibus hanc implicitè cōtineri. Sed hoc falsum est:
nam vt consuetudo sit rationabilis, non pendet ex
scientia Principis de consuetudine. Deinde nec le-
gitima præscriptio, quia contra ignorantes præ-
scribimus: ergo. Deinde sine tali scientia interue-
nit sufficiens consensus Principis, scilicet ipso iure
datus, nam efficacia præscriptionis ipso iure, & ex
vol&#x0169;tate princip&#x0169; introducta est: cur ergo non ab-
rogabitur lex posita præscriptione, cùm principes
velint posita consuetudine legitimè præscripta,
seu cum certis conditionibus, quæ secundùm le-
ges in aliis præscriptionibus seruantur, legem ex-
spirare, & extingui? Et quòd princeps hoc possit
statuere non solùm in legibus propriis, & suorum
prædecessorum, quod clarum est, sed etiam legi-
bus successorum, quod est difficilius, & ita factum
esse, & sic dari præscriptionem contra legem, non
solum in Hispano iure, sed etiam in Cæsareo, &
Ecclesiastico, sectione sequenti constabit. De alio
autem modo, quo consuetudo abrogat legem sine
præscriptione dicetur in eadem sectione, & seque&#x0303;-
tibus; vbi etiam abundè patebit ad multas difficul-
tates, quæ in argumentis insinuantur, quæ ideò
nunc breuiter diluenda sunt.</P>
<P>  Ad primum, & secundum argumentum initio<marginalia>21</marginalia>
posita respondeo, in hac legis per consuetudinem<marginalia>Ad 1. & 2.|argum.</marginalia>
abrogatione se&#x0303;per intercedere auctoritatem præ-
sentis, vel præcedentis Principis, siue consuetudo
abroget legem præscribendo, siue efficiendo, vt
princeps velit nunc legem abrogare: & idem po-
test contingere in desuetudine, seu non vsu leges
numquam receptæ: an verò maius tempus requi-
ratur in consuetudine, quàm in desuetudine, di-
ctum est agendo de acceptatione legis, & dicam
infrà.</P>
<P>  In tertio argumento petitur, an lex possit reuo-<marginalia>22</marginalia>
care consuetudinem, & infrà videbimus posse,<marginalia>Ad 3. argum.</marginalia>
quando est posterior, quia vltimæ voluntati Prin-<-P>@@

<-P>cipis standum. Item videbimus posse lege præce-
denti impediri præscriptionem consuetudinis se-
quentis, quia consuetudo vim præscribendi non
habet, nisi ex voluntate præterita Principis: ergo
eo ipso quòd princeps voluerit, vt cōsuetudo non
præscribat, nisi accedat noua voluntas Principis,
consuetudo non habebit præscribendi vim.</P>
<P>  In 4. arg. petitur explicatio illius conditionis, vt<marginalia>4. Argum.</marginalia>
consuetudo lege&#x0303; vincat, quod sit rationabilis iuxta
cap. vlt. de consuetud. de qua postea: nunc satis sit
saltem consuetudinem diuturnam faciendi contra
legem, si per ignorantiam, vel impotentiam ali-
quam à peccato excusata fuerit, abrogare legem
via præscriptionis, via autem occasionis, ex qua
princeps velit eam legem extingui, quis dubitat,
quin lex per consuetudinem abrogari possit?</P>
<P>  Ad quintum dicam etiam posteà, quod iam dixi:<marginalia>Ad 5. argum.</marginalia>
cum cōsuetudo non habeat vim abrogandi legem
præscribendo, nisi ex voluntate Principis præce-
denti, eo ipso quòd ipse velit in aliquo casu con-
suetudinem carere hac auctoritate illam non ha-
bebit, semper tamen poterit Principi præsenti esse
occasio abrogandi legem, & vbi non fuerit appo-
sita illa clausula, consuetudo præscriptiua legem
abolebit.</P>
<P>  In sexto argumento petitur alia difficultas, an<marginalia>Ad 6. argum</marginalia>
consuetudo possit legem abrogare quoad solam
p&#x0153;nam, etiam quando est imposita ipso facto.
De qua resunt contrariæ opiniones, Sect. 9. exa-
minandæ, & in quacumque verum est, præscribi
posse consuetudine contra legem quantùm ad id
quod præcipit, quidquid sit de p&#x0153;na ipsa.</P>
<P>  Similis difficultas tangitur in septimo argume&#x0303;-<marginalia>Ad 7. argum.</marginalia>
to, an scilicet lex prohibens & irritans possit con-
suetudine abrogari quoad solam irritationem, ipsa
in suo robore manente quoad prohibitionem: in
qua difficultate tractanda in Sect. 10. partem affir-
mantem eligemus.</P>
<P>  Sed dubitabis, quare clericorum consuetudines<marginalia>23</marginalia>
contra canones valeant, & non statuta. Ratio du-<marginalia>Dubium.</marginalia>
bitandi est, quia laycor&#x0169; statuta vim etiam habent
contra leges suorum principum: ergo & statuta
clericorum contra leges canonicas. Item consue-<marginalia>Consuetudo|& stætum quì|differant.</marginalia>
tudo, & statutum non differunt, nisi sicut tacitum
& expressum, vt docet Panor. ca. consuetudinis de
consuetudine: quia in consuetudine interuenit ta-
citus consensus: in statuto verò expressus, vt l. de
quibus, ff. de legibus. Sed consuetudo clericorum
præualet legi canonicæ: ergo & statutum. Ad pri-
mam rationem dubitandi, respondet Panormita-
nus, ca. fin. de consuet. rationem discriminis esse,
quia leges communes constitutæ sunt ob bonum
commune, vel priuatum ciuium, & ideò principes
voluer&#x0169;t, vt possent ciues statuta cōdere cōtra le-
ges: quoniam iure & cōmodo suo cedere queunt.
At verò canones sunt instituti ad cultum, & hono-
rem Dei, ad peccatum vitandum, ad conscientias,
& mentes hominum dirigendas, quo iure clerici
cedere nequeunt, & si contra canones faciunt sta-
tuta, censentur temeraria, & ambitiosa. Sed meri-
tò Felinus, ca. super his, de maior. & obed. & Card.
Alexandrin. capit. frustra d. 8. hanc rationem im-
probant: quia multi sunt canones cōstituti ad bo-
num priuatum clericorum, quales sunt canones de
iudiciis & litibus: & è cōtrario multæ leges ciuiles
ad bonum cōmune, cui ciues cedere non possunt.
Vnde Azor tom. 1. lib. 5. cap. 18. quæst. 11. respon-
det, rationem esse: quia leges, & principes volue-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0493.jpg/>
@@1@<SE493>Disput. XIX. Sectio IIII. 477
<duolan 2><-P>runt, vt ciues, & populi possent contra leges sta-
tuere, vt colligitur ex l. omnes populi, ff. de Iust. &
iure. At numquam ius canonicum permittit, vt
clerici contra canones statuent; tamen concedit,
vt clericorum consuetudine contra canones vim
habeant. Quod iura voluerunt: quia difficiliùs est,
tot populos, quot esse solent in Principum pote-
state, vna lege obligare, quàm clericos, & Eccle-
sias vno canone. Felin. autem & Alexandrin. su-
prà, & Rochus tract. de consuetud. §. glossa finalis,
in 2. requisito, respondent, quia Principes ciuiles
suam habent potestatem à Populo: at Ecclesia ha-
bet proximè à Deo.</P>
<P>  Sed dicendum est, ciuilem Remp. si sit libera, vt<marginalia>23</marginalia>
olim Romana, posse statuere contra leges Princi-
pis, vt in illa l. omnes populi: si verò non sit libera,
non posse: quia ad hoc nec habet authoritatem à
se, nec à Principe, licet si leges Principum sint di-
rectè in solum fauorem priuatum, quælibet per-
sona, vel communitas habent se, vt persona priua-
ta, possit illis renuntiare, aliàs non. Et in hoc pares
sunt clerici, & sæculares: quamuis clerici non pos-
sint renuntiare foro, & aliis eiusmodi: quæ directè
etiam sunt instituta in bonum commune, vel ho-
norem Dei: Consuetudines autem vtrique possunt
introducere cōtra leges Principum, siue per actus
licitos, siue per illicitos, quæ non ab illis, sed à
Principibus vim habeāt abrogandi eorum leges,
siue Principes sciant, siue ignore&#x0303;t consuetudinem,
vt ibi docet Azor, & latè dicemus sect. 6. condit.
4. Quod verò ibi ait Azor, quamlibet communi-
tatem posse, etiam inscio Principe, aliqua statue-
re, vel consuetudine obligante ipsa introducere,
alibi tractauimus.</P>
<P>  Ad secundam rationem dubitandi respondeo,<marginalia>24</marginalia>
statutum, & consuetudinem non solùm differre
penes cōsensu tacitum & expressum; sed quia sta-
tutum habet vim ex authoritate statuentium: cō-
suetudo verò non ex authoritate assuescentium,
sed Principum concede&#x0303;tium pręscriptionem con-
suetudini, vel sumentium ex ea occasionem abro-
gandi suas leges: vnde nec laici, nec clerici poss&#x0169;t
statuta facere contra leges suorum Principum,
licet possint eas consuetudine abrogare.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO IIII.
Quantum temporis requiratur, vt consuetudo
præscribat contra legem.</Z>
<P><INI5>P</INI5>Rima opinio affirmat, requiri decem<marginalia>25</marginalia>
annos in lege ciuili, quadraginta ve-<marginalia>1. Opinio.</marginalia>
rò in Ecclesiastica. Panormitanus ca.<marginalia>Decem anni|in lege ciuili,|quadraginta|verò in Eccle-|siastica requi-|r&#x0169;tur ad præ-|scriptionem|legis.</marginalia>
fin. de consuetud. num. 11. Rochus,
& glos. ibidem, Innoc. cap. cum dile-
ctus, de consuetud. Angelus consuetudo, num. 8.
& 9. Syl. num. 4. quæst. 2. & num. 6. quæst. 4. Nauar.
lib. 1. consiliorum tit. 48. de consuetud. consilio 1.
Molin. tract. 2. de iust. disp. 77. tom. 1. Azor lib. 5. ca.
4. quæst. 4. tom. 1. Marcus Antonius Cuchus lib. 1.
institutionum maiorum tit. 9. num. 23. Sayrus lib.
3. cap. 11. num. 8. Felin. cap. 1. de treuga & pace. An-
ton. 1. part. tit. 16. §. 4. Cordub. lib. 1. quæst. 12. ad 4.
Gregor. Lopez, l. 5. glos. 4. tit. 2. part. 1. Sebast. Me-
dicis lib. de legib. & statutis, part. 2. quæst. 14. num.
3. Bart. l. de quibus, ff. de legibus, Cynus l. 2. C. de
seruit. Tabien. consuetudo, quæst. 6. num. 7. Armil.<-P>@@

<-P>num. 5. Rosel. num. 13. Turrecrem. ca. consuetudo,
quæst. 2. & cap. mos, qu. 4. Goffred. Tranen. in sum-
ma tit. de consuetudine num. 8.</P>
<P>  Fundamentum huius opinionis est, quia ad in-<marginalia>Quid sit lon-|gum tempus.</marginalia>
ducendam consuetudinem ius ciuile requirit lon-
gum tempus, l. de quibus, l. sed ea, ff. de legib. instit.
de iure nat. §. ex non scripto, C. quæ sit longa con-
suetudo: atqui longum tempus est decem annor&#x0169;,
instit. de vsucapio. §. 1. & l. super longi temporis, ff.
de præscript. & C. de præscrip. longi temp. ergo
contra legem ciuilem requiruntur decem anni.
In Ecclesiastica verò requir&#x0169;tur quadraginta, quia
contra Ecclesiam non præscribitur, nisi annis qua-
draginta. Addit verò Molina, consuetudo tamen
de re Ecclesiastica, ac spirituali, quæ sit præter le-
gem canonicam, vim obligandi habet post decem
annos, vt si consuetudo alicuius loci sit, vt die ali-
quo quasi ex obligatione ieiunetur, aut vt dies ali-
quis in honorem alicuius Sancti, quasi ex obliga-
tione seruetur, talis consuetudo obligare incipit
post decem annos à tempore, quo introduci
c&#x0153;pit.</P>
<P>  Secunda opinio negat, requiri certum tempus,<marginalia>26</marginalia>
vt consuetudo legem auferat, ita Medina, quæst.<marginalia>2. Opinio.</marginalia>
97. att. 3. §. sed dubitatur, Valen. disp. 7. qu. 5. punct.
8. Sotus 1. Iust. quæst. 7. art. 2. fauet Gerson lect. 4.
de vita spir. corol. 13. lit. R. dicens, Quando tempus
lege taxa tum non est, arbitrio sapientis taxandum esse.
Idem expressius tenet Leonardus Lessius 2. de vir-<marginalia>Lessius.</marginalia>
tutibus, cap. 22. dub. 14. probans, quia vt consuetu-
do tollat legem, solùm requiritur, vt passim aga-
tur contra legem, seu vt lex non seruetur, quando
occurrit seruanda, sciente Principe, & non se op-
ponente, vt doce&#x0303;t passim Theologi, & Canonistæ,
Panorm. suprà, & gloss. cap. 1. de treuga & pace.
Dum enim scit, suam legem non seruari, & silet,
censetur consentire, vt non seruetur, ne Resp. per-
turbetur; ac proinde ce&#x0303;setur tollere obligationem
legis: nempè quia Princeps permittens consuetu-
dinem, implicitè detrahit suæ legi vim obligandi.
Confirmatur, quia consuetudo populi habentis
Principem non potest per se tollere vim legis, quā
Princeps imposuit, (cùm singuli seorsum, & om-
nes simul ei subsint) sed hanc vim tantum habere
potest à consensu tacito, vel expresso Principis.
Censetur autem tacitus consensus, dum consue-
tudini non se opponit, etiamsi id fiat metu diffi-
cultatum. Hinc sequitur, sæpe fieri, vt paucis an-
nis lex abrogetur, etiamsi anteà recepta fuerit,
quia vt dicatur esse consuetudo contraria, sufficit
bis, térve contra actum esse, vt docet Syluest. con-
suetudo, num. 6. Panorm. suprà, & alij passim. Nec
obstat, quòd ius ciuile ad consuetudinem requirit
longum tempus: id enim tantùm in materia vsu-
capionis definitur, & vt consuetudo tollat legem,
non requiritur, vt sit longior, quàm necesse est, vt
Princeps censeatur eam permittere. Dices, cap. fin.
de consuet. dicitur, licet longæ consuetudinis non
sit vilis authoritas, non tamen est vsque adeò va-
litura, vt vel iuri positiuo debeat præiudicium
generare, nisi fuerit rationabilis, & legitimè præ-
scripta. Respondeo intelligendum de consuetudi-
ne, quando aliàs non putatur Princeps ei consen-
sisse: tunc enim requirit longius tempus. Quando
non constat, breuiori tempore consuetudinem
Principi innotuisse, probabile est, requiri decem
annos, & hos sufficere, vt consuetudo possit legem
tollere. Et decem annos requiri, est communior<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0494.jpg/>
@@1@<SE494>478 Quæst. XCVII. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>sententia, itemque contra legem ciuilem sufficere.
Quod etiam sufficiant decem contra legem cano-
nicam non receptam moribus vtentium, docent
Nauar. suprà, & alij. An verò sufficiant contra re-
ceptam, maior est difficultas. Non videtur impro-
babile sufficere, primò, quia n&#x0169;quam ius aliquod
distinguit inter legem Ecclesiasticam, & ciuilem
hac in parte. Nec obstat, quòd contra Ecclesiam
solum præscribitur annis quadraginta, quia hoc
intelligendum de bonis immobilibus, & iuribus
Ecclesiæ, quæ sunt instar bonorum immobilium.
Obligatio autem subditorum ad legem seruādam
non potest censeri inter bona, vel iura Ecclesiasti-
ca. Itaque illæ leges præscriptionum non sunt huc
traducendæ. Secundò si decem anni sufficiunt, vt
princeps sæcularis censeatur tacito quodam con-
sensu remittere vim suæ legis, ergo & Principi Ec-
clesiastico, præsertim cum eius sit curare, ne sub-
diti peccent, néve assiduis angantur scrupulis, qui
ex eiusmodi interminatis obligationibus nasci so-
lent. Itaq, c&#x0169; Ecclesia contrarium non expresserit,
probabiliter existimari poterit, eam sequi, vt in
aliis multis solet, iuris ciuilis morem. Tutius ta-
men est, sententiam communem amplecti. Requi-
ritur tamen, vt per illud te&#x0303;pus subditi legem non
seruauerint, ita vt non seruando non peccauerint;
alioqui contra eā non præscribent, vt rectè Syl. &
alij doce&#x0303;t. Dices, si curre&#x0303;te illo te&#x0303;pore non peccāt,
quomodo possunt puniri propter legis violatio-
nem? Respondeo, quia præsumuntur peccasse: non
enim præsumitur legum communium ignorantia,
nisi probetur. Deinde quia hac veluti conditione
tacita conceditur ius præscriptionis, vt si intra il-
lud te&#x0303;pus deprehensi fuerint agere contra legem,
possint plecti, vt hac ratione lex non exarmetur,
dum adhuc viuit, sed habeat, quo se possit tueri.
Sed si consuetudo sit aliquomodo contra ius Ec-
clesiæ, requiruntur anni quadraginta. Patet ex di-
ctis dub. 8. Hęc Lessius, cui ex parte concordat Sa,<marginalia>Sa.</marginalia>
verbo consuetudo num. 3. Vbi ait: consuetudo ra-
tionabilis, si est contra ius, præscribit, quadraginta
annis: si autem est præter ius, decem: quidam ta-
men dicunt, rationabili consuetudine non solùm
contra ius ciuile præscribi decem annis: sed etiam
contra canonicum Papa sciente, & non contradi-
cente; quod mihi magis probatur: cur enim tam
longa consuetudine non dicetur lex abrogata?
Nec mihi satisfacit illorum responsum, per decem
quidem annos non receptam legem non ligare: at
vbi recepta est, opus esse per quadraginta non
fuisse in vsu. Nec enim video, cur lex ab initio non
recepta per annos decem, nihilominus ligare non
debeat, aut cur ad receptæ abrogationem quadra-
ginta opus sit. Hæc à me probabiliter dicta, Do-
ctiorum tamen, vt & reliqua omnia mea submitto
iudicio. Hactenus Sa. Azor autem tom. 1. lib. 5. ca.<marginalia>Azor.</marginalia>
18. quæst. 6. inquirit, an consuetudo contraria legi
eam abroget decennio, sciente & tolerante eam
Principe: & pro parte affirmāte refert Antonium,
Philippum Corneum, & Oldradum citatos à
Rocho tract. de consuetudine §. glossa finalis. Pro
contraria verò asserente, etiam sciente Principe le-
gem canonicam non abrogari consuetudine nisi
quadraginta annorum; ciuilem verò decem, citat
Panorm. ca. fin. de consuetud. Felinum, qui testatur
esse communem, suprà in. 2. requisito post quæst.
2. vers. tertio limit. Ipse verò Azor ibi nihil definit.
Ferrariensis autem §. ex non scripto instit. de Iust.<-P>@@<marginalia>Ferrariensis.</marginalia>

<-P>& iure, ait, consuetudo vt præscriptione acquira-
tur, decem annorum spatium intercedat, oportet;
nisi in rebus Ecclesiæ alienandis, vbi quadraginta
annos desideramus.</P>
<P>  Tertia opinio est Vazquez disp. 177. cap. 5. Qui<marginalia>27</marginalia>
ait primò, nullum esse tempus determinatum à iu-<marginalia>3. Opinio|VazqueZ.|Primum eius|dictum.</marginalia>
re, nec determinari posse, quo per consensum ex-
pressum ipsius legislatoris consuetudo seque&#x0303;s vim
habeat abrogandi legem. Probat: nam licet aliquis
princeps tempus determinaret, nihilominus ex-
pressus consensus ipsius, & cuiuscumque successo-
ris in principatu, & regno maioris momenti, &
virtutis esset, quam lex scripta, & mortua, quæ te&#x0303;-
pus determinaret: quomodo enim expresso con-
sensus, qui in potestate libera Principis est, & est
lex ipsa viua, tempus determinari potest, etiam ab
ipsomet principe per legem scriptam, quæ mor-
tua est?</P>
<P>  Hanc rationem ego confirmo: primò, quoniam<marginalia>28</marginalia>
princeps non potest limitare mandata ex se perpe-<marginalia>Auctor.</marginalia>
tua successorum, qualia sunt leges, vt expirent, si
talis vel talis circunstantia occurrat: ergo non po-
test ea limitare, vt continuò expirent, si populus
certò ea violet, ac proinde non potest concedere
veram præscriptionem aduersus illa. Sec&#x0169;dò, quia
princeps non potest limitare legem successoris, ad
certa loca, vel personas, aut casus, in quibus tan-
tùm, & non in aliis obligent in actu secundo, &
multominus in primo: ergo nec potest limitare, &
restringere illas, vt non obligent in actu primo,
sed penitus expirent, & extinguantur consue-
tudine contraria certi temporis. Tertiò, quia lex
prior non potest sequentem abrogare simplici-
ter, aut sub tali, vel tali conditione: ergo non po-
test concedere veram præscriptionem aduersus
illam.</P>
<P>  Secundò ait Vazquez, posse legem fieri, qua<marginalia>29</marginalia>
determinetur tempus, in quo iudicetur, legem ces-<marginalia>2. Dictum|eiusdem Vaz-|queZ.</marginalia>
sare per consuetudinem ex tacito consensu Prin-
cipis. Probat: quia cum tolerantia ipsius vsus con-
tra legem, possit in principe oriri ex animo per-
mittendi tantùm, & ex animo consentiendi, si ipse
animum suum aliis verbis, aut signis non decla-
rasset, ex sola temporis diuturnitate non tam bene
colligi posset animus consentiendi, quàm si ipse
lege sua pro se, & suis successoribus animum con-
sentie&#x0303;di perpetuò explicasset: quòd si lege sua de-
cernat, post tale tempus consuetudinem ab ipso
principe toleraram derogare legi, sufficienter ex-
plicabit consensum suum, & suorum successorum,
quandiu lex illa à successoribus non abrogetur.</P>
<P>  Tertiò dicunt, de facto nulla talis lex est in iure<marginalia>30</marginalia>
canonico, vel Cæsareo, quæ scilicet, designet tem-<marginalia>3. Dictum|eiusdem.</marginalia>
pus consuetudinis, post quod præsumendus sit ta-
citus consensus Principis de abroganda lege. De
iure canonico probat: nam duo canones adduci
solent ad probandum, in iure concessam esse præ-
scriptionem contra legem: scilicet cap. 3. de con-
suetud. in 6. & cap. fin. de consuet. in Decretal. at-
qui prior textus non loquitur de pręscriptione cō-
tra legem, sed contra personas: loquitur enim de
iure Episcopi ad iudicandum, & puniendum sub-
ditos suos absque capitulo: quod quidem Episco-
pus præscripserat contra Capitulum, cum aliàs
Capitulum soleat comitari Episcopum in ferenda
sententia contra aliquem Capitularem. Caput au-
tem finale de consuer. licèt dixerit, cōsuetudinem
præscriptam posse præiudicium generare legi, at<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0495.jpg/>
@@1@<SE495>Disput. XIX. Sectio IIII. 479
<duolan 2><-P>verò tempus legitimæ præscriptionis contra le-
gem, quantum debeat esse, nec textus ille, nec alius
designauit.</P>
<P>  Et quamuis ius canonicum ad præscribendum
contra Ecclesiam requirat annos quadraginta, ne
Ecclesia ex negligentia ipsius tam citò amittat do-
minium suarum rerum: tamen præscriptio contra
legem alterius rationis est; quia solum conducit
ad præsumendum tacitum consensum Principis,
qui sciens vsum, & consuetudinem, ipsam tolera-
uit: nam vsus contra legem, ignorante legislatore,
nunquam inducit consuetudinem: consensus au-
tem cum scientia nulla ratione præsumendus dif-
ficiliùs esset de principe Ecclesiastico, quàm de
sæculari: quare non opus erat, vt lex Ecclesiastica
assignaret tempus quadraginta annorum ad hanc
præscriptionem, ex eo quòd assignauit ad præ-
scriptionem rerum Ecclesiasticarum, quæ fit,
etiam ignorante domino, ob aliam quidem ra-
tionem.</P>
<P>  De iure autem Cæsareo probat: quia in eo so-
lùm habetur, vt consuetudo longi temporis vim
habeat derogandi legi, & obligandi: sed quàm lō-
gum debeat esse tempus, non est diffinitum: nam
quamuis quibusdam locis longum tempus dicatur
decem annorum inter præsentes, & viginti inter
absentes: hoc tamen intelligitur de tempore re-
quisito ad præscriptionem rerum, non de præscri-
ptione consuetudinis contra legem.</P>
<P>  Quartò dicit Vazquez, Ius Hispaniæ, (quod in<marginalia>31</marginalia>
externis, aut Ecclesiasticis vim non habet) defini-<marginalia>4. Dictum|eiusdem.</marginalia>
uit decem aut viginti annos, vt consuetudo legem
abrogaret. Probat; nam l. 5. tit. 2. partita 1. dicit, cō-
suetudinem introduci à populo, quando maior
pars illius decem, aut viginti annis alicuius rei
vsum habuerit. Decem intelligit inter pręsentes &
viginti inter absentes. Quod probat Vazquez, cap.
3. contra alios aliter interpretantes, præsertim cō-
tra Gregorium Lopez in dictam legem Partitæ, &
Burgos de Paz. 1. lege Tauri. num. 205. & sequen-
tibus, qui existimant, non esse dictum sub disiun-
ctione decem, aut viginti propter præsentes & ab-
sentes, eo quod consuetudo semper inducitur in-
ter præsentes; quia maior pars populi, quæ con-
suetudinem inducit, semper adest. Sed ratio secun-
dum Vazquez est friuola: quia pręsentia & absen-
tia inter principem, & populum debet intelligi,
non inter vnam partem populi, & aliam: sic in l.
super lōgi, C. de præscrip. dicitur, præscriptionem
longi temporis esse, quæ decem, vel viginti annis
introducitur. Et quòd consuetudo decem anno-
rum contra legem præscribat inter præsentes, vi-
ginti autem inter absentes, docet Syluester verbo
consuetudo, quæst. 2. num. 4. & Ioannes Azon (qui
creditur auctor Partitarum) C. quæ sit longa con-
suetudo, colum. 1. & alij Iurisperiti, l. de quibus ff.
de legibus & l. 2. C. quæ sit longa consuetudo, Va-
len. & Sayrus citati in 1. opin.</P>
<P>  Addit Vasquez illo ca. 3. num. 33. Nihilominus
cōsuetudine iam receptum video, vt nulla habea-
tur ratio absentiæ, aut præsentiæ Principis ad in-
ducendam consuetudinem, tametsi multum inter-
sit ad præscribendum rem aliquam. Item omnia,
quæ dicit Vazquez de consuetudine ad abrogan-
dam legem, intelligi vult de consuetudine ad in-
ducendam legem, seu vt vim legis habeat.</P>@@

<Z><A+1>§. 1. Quid in hac re sentiendum sit.</A+1></Z>
<P><INI2>E</INI2>Go primam opinionem, quæ communis est,<marginalia>32</marginalia>
retinendam censeo, si rectè exponatur, & in-<marginalia>Auctor.</marginalia>
telligatur: quæ aliquomodo cum secunda conci-<marginalia>Quomodo su-|pradictæ opi-|niones conci-|lientur.</marginalia>
liari potest. Nam si sermo sit de consuetudine de-
rogante legem ex solo consensu tacito Principis
tunc dominantis, & videntis, ac permittentis, con-
suetudinem introduci contra legem, nullum cer-
tum tempus requiritur, vt ea legem aboleat, & in
hoc sensu vera est secunda opinio, cui ex parte
consentit tertia, quatenus ait, nullum tempus esse
definitum iure Ecclesiastico, aut Cæsareo ad præ-
sumendum consensum tacitum Principis, vt con-
suetudo legem aboleat, vel introducat. Si verò ser-
mo sit de consuetudine abrogante legem per mo-
dum præscriptionis, ac proinde ex vilegum præ-
scriptionis, seu ex consensu expresso legislatoris,
qui leges præscriptionis tulit, verissima est prima
opinio: cui ex parte consentit Lessius citatus pro
secunda opinione, quatenus ait, quando consuetu-
do non innotuit Principi, & ideò non consensit,
vt abrogaret legem, dari certum tempus præscri-
ptionis, & probabile esse sufficere, & requiri de-
cem annos, siue consuetudo sit contra legem ciui-
lem, siue contra Ecclesiasticam. Ex parte etiam cō-
sentit Sa, qui decem annos designat, vt consuetu-
do vim habeat contra legem, siue ciuilem, siue Ec-
clesiasticam. Consonat etiam ex parte Vazquez
pro tertia opinione relatus, quatenus ait, in nostro
regno assignatum esse tempus decem annorum
inter præsentes, & viginti inter absentes, vt con-
suetudo legem aboleat.</P>
<P>  Vt autem tota nostra sententia constet, proba-<marginalia>33</marginalia>
tur in primis, per legem aliquam generalem in-
troduci potuisse veram præscriptionem contra
leges sequentes. Et quidem, si leges sint eiusdem
Principis, nulla est difficultas: nam quisque potest
restringere ad certas occasiones, & circunstantias
obligationem propriarum legum: & sic quilibet
potest generatim explicare, & velle, vt quando le-
ges eius per decem, vel viginti annos ab earum re-
ceptione, non fuerint obseruatæ à communitate,
licet ipse posteà illas non abroget, nihilominus
maneant abrogatæ, & extinctæ, nisi contrarium
ipse voluerit: quæ conditio semper subintelligen-
da est: nam quamuis vellet, non posset sibi potesta-
tem auferre remouendi præscriptionem, & con-
seruandi suas leges, non obstante quacumque
consuetudine in contrarium: & idem potest
facere Princeps respectu legum suorum anteces-
sorum.</P>
<P>  Quòd verò idem, & eodem modo proportio-<marginalia>34</marginalia>
naliter possit respectu legum suorum successorum
licet sit difficilius, probatur: quoniam potest di-
sponere introducendo præscriptionem veram ad-
uersus alia eorum iura, & bona: nam, vt ex legibus
canonicis, & ciuilibus docent omnes, etiam con-
tra bona, & iura Principum tam Ecclesiasticorum,
quàm sæcularium datur vera præscriptio: ergo
etiam potest dari contra eorum leges. Nec in hoc
derogatur eor&#x0169; auctoritati, & potestati: nam suc-
cessores, si velint, possunt reuocare, aut limitare
successorum leges concedentes præscriptionem
contra ipsorum leges, & possunt leges, cōtra quas
iam præscriptum est, reuocare. Vnde minus ipsis
nocet præscriptio contra eorum leges, quàm cōtra<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0496.jpg/>
@@1@<SE496>480 Quæst. XCVII. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>eorum bona: quia bona semel ab aliis præscripta,
recuperari non valent. Tamen ad euitandas lites,
& alia incommoda vtraque præscriptio introduci
potuit; & contra bona, & alia iura de facto intro-
ducta est, vt omnes fatentur: contra leges verò
idem sentiunt communiter Doctores, cap. fin. de
consuetudine per textum ibi dicentem, legem cō-
suetudine tolli modo consuetudo sit rationabilis,
& legitimè præscripta, vide Rosell. verbo consue-
tudo, num. 13. & alios relatos pro prima opinione:
verba textus sunt; licet longæuæ consuetudinis non sit
vilis auctoritas: non tamen est vsque adeò valitura, vt
vel iuri positiuo debeat præiudicium generare, nisi fuerit
rationabilis, & legitimè præscripta. Vbi ponderanda
sunt illa verba, longæuæ consuetudinis non sit vilis au-
ctoritas, quæ sumpsit Pōtifex ex l. cōsuetudinis, C.
quæ sit longa consuetudo: nam illis denotatur, cō-
suetudinem longam habere auctoritatem contra
legem, vtique ex vi prioris legis, vel expressi con-
sensus præcedentis alicuius Principis, qui tribuere
potuerit, & voluerit vim illam, & auctoritatem,
quam aliunde habere non poterat. At quando cō-
suetudo abrogat legem ex vi taciti, vel expressi
consensus Principis præsentis, non dicitur propriè
consuetudo auctoritatem habere ad abrogandam
legem: quia solum est occasio, qua inductus Prin-
ceps interdum legem abrogat; interdum non. Tā-
tùm ergo dicitur habere auctoritatem ad abro-
gandam legem, quando sine vllo consensu Prin-
cipis præsentis illam tollit: quod est verè præscri-
bere: ergo ex isto textu colligitur vera præscriptio
in legem: & ideò subiungitur, consuetudinem præiu-
dicare iuri positiuo, si fuerit rationabilis, & legitimè
præscripta: idest, si habeat conditiones, quas leges
præscriptionis requirunt; cum hæc sit vera præ-
scriptio.</P>
<P>  Vnde etiā patet, ante istam legem esse cōcessam<marginalia>35</marginalia>
præscriptione&#x0303; per alia iura, vt insinuat Rosell. sup.
nimir&#x0169; per alias leges scriptas, vel non scriptas, seu
per traditiones sine scriptura: quia nimir&#x0169; Princi-
pes voluer&#x0169;t, & verbis, vel aliis signis expresser&#x0169;t,
se velle, vt præscriptio curreret contra leges, sicut
contra alia. Vnde sicut contra alia iura Ecclesiasti-
ca non valet præscriptio, nisi quadraginta annor&#x0169;:
ita nec contra leges Ecclesiasticas. Imò lex Eccle-
siastica, quæ ait, contra res immobiles, & iura Ec-
clesiæ non præscribi, nisi quadraginta annis, com-
prehendit leges Ecclesiasticas; cum sint quædam
Ecclesiastica iura.</P>
<P>  Rectè igitur omnes ferè Doctores, Iurisperiti
& Theologi ex textu cit. probant, dari veram prę-
scriptionem contra legem etiam Ecclesiasticam.
Quod bene etiam probant ex cap. 3. de consuet. in
6. vbi dicitur, non esse reprobandam consuetudi-
nem, quam allegabat quidem Episcopus in corri-
gendis suis subditis canonicis sine consensu Capi-
tuli, si esset legitimè præscripta: quæ consuetudo
erat contra legem Ecclesiasticam, ex qua Episcopi
tenebantur, in correctione Canonicorum consen-
sum Capituli habere: ergo sermo ibi est de vera
præscriptione contra legem Ecclesiasticam. Item
consuetudinem in rebus, seu negotiis Ecclesiasti-
cis præscribere, constat ex ca. Cumana de electio.
ibi, non constituit eis de iure competere, vel de consuetu-
dine iam præscripta, & cap. cum Ecclesia de causa
possess. & proprietatis, ibi, vsque ad præscriptionem
legitimam.</P>
<P>  Speciatim verò contra legem ciuilem dari ve-<-P>@@<marginalia>36</marginalia>

<-P>ram præscriptionem iure ciuili, colligitur ex illo
cap. fin. de consuetud. Vbi Pontifex generatim di-
cit, cōsuetudine rationabili, & legitimè præscripta
derogari iuri positiuo: vbi Pontifex indefinitè lo-
quitur de iure positiuo: ergo etiam ciuile compre-
hendit. Quod manifestiùs constat, quoniam addu-
cit l. consuetudinis, C. quæ sit longa consuetudo:
quę sic habet. Consuetudinis, vsusque longæuæ non vi-
lis auctoritas est: verùm non vsque adeò sui valitura
momento, vt aut rationem vincat, aut legem. Vbi glos.
meritò dubitat, quia videtur finis huius legis con-
trarius principio, nam si non est vilis auctoritas
consuetudinis: ergo vincit legem, sed in fine dici-
tur contrarium. Respondet Glossa, Ad quæ dicunt
quidam, vt respond. quod loquatur primò in genere: po-
steà in specie negetur: & sic derogat in parte, & non ab-
rogat, quod est in totum, vt ff. de verb. sign. l. derogare.
Vnde versus, est genus in primo, species seruatur in imo.
Alij intelligunt principium de ea, quæ est secundum le-
gem: finem verò de ea, quæ est contra. Tu dit secundum
Ioan. quòd consuetudo vincit legem, siue sit generalis, &
tunc generaliter: siue specialis, & tunc specialiter: & sic
non est vilis auctoritas: non autem specialis vincit ge-
neralem: & hoc subiicit, non vsque adeò &c. Omitto
alias huius legis interpretationes, quas eadem
glossa posteà refert, de quibus inferiùs dicam. Po-
tissimum autem probatur sententia nostra ex l. de
quibus, l. diuturna, l. sed & ea, quæ, l. imò, & l. si de
interpretatione, l. nam Imperator, & l. ergo, ff. de
legibus. Vbi dicitur, consuetudinem habere vim
legis, & pro lege esse habendam, & abrogare prio-
rem legem, nimirum sicut lex posterior abrogat
priorem contrariam. Idem habetur. l. 1. & l. fin. C.
quæ sit longa consuetudo: sed hoc reuera est, con-
suetudinem præscribere contra legem sibi contra-
riam: ergo in iure ciuili datur vera præscriptio cō-
tra leges.</P>
<P>  Obserua autem, quòd licet Cynus, & Angelus<marginalia>37</marginalia>
post Petrum Ancharanum dixerint, consuerudi-
nem non debere dici præscriptam: quia non præ-
scribitur ius disponens seu habens vim legis, sed
ius ad aliquid faciendum, quale est dominium ali-
cuius rei: tamen Panormitanus hoc reprobat cap.
fin. de consue. vbi textus cōsuetudinem vocat, prę-
scriptam. Et non est sensus quòd ipsa præscriba-
tur, vel quòd præscribat aliquod dominium: sed
quòd vim habeat ad abrogandam legem, & ipsam
abroget, si duret tempore requisito ad pręscriptio-
nem. Addit Panormitanus, in iure canonico fieri
mentionem consuetudinis præscriptæ, & non in
ciuili: quia consuetudo in iure ciuili non habebat
vim ex lege aliqua concedente præscriptionem:
sed auctoritate populi, qui poterat legem conde-
re, & abrogare. Idem docuit Syluester verbo con-
suetudo, quæst. 6. num. 10 vbi idem attigit Armill.
nu. 5. Sed nihil obstare video, quominus ipse po-
pulus de ea re legem statuerit scriptam, aut non
scriptam: & quidquid sit de hoc, tamen posteà ipse
populus omnem potestatem condendi leges à se
abdicauit, & in Principem trāstulit: & tunc saltem
ex lege eiusdem Principis introducta est præscri-
ptio per consuetudinem sine auctoritate populi
consentientis. Et quamuis hoc nomen præscri-
ptionis attributum consuetudini, non inueniatur
in iure Romano: tamen reipsa in eo habetur, vt ait
Azor lib. 5. cap. 17. quæst. 7. in fine cum Rocho de
Curtis tract. de consuetud. super cap. fin. de con-
suet. §. glossa finalis, allegante Bartolum, & Bald&#x0169;,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0497.jpg/>
@@1@<SE497>Disput. XIX. Sectio IIII. 481
<duolan 2><-P>qui l. de quibus, ff. de legibus, num. 27. dixit, præ-
scriptionem esse de essentia consuetudinis, scilicet
vt vim habet legis. Vbi etiam nota, quòd cum cō-
suetudo non est contra legem, non ita propriè di-
citur præscribere, quia illa nihil iuris acquirimus:
& multominus quādo lex abrogatur ex noua vo-
luntate Principis videntis consuetudinem, & inde
occasionem sumentis abrogandi legem. Ad quod
est impertinens, vt diximus, quòd consuetudo sit
decem, vel viginti annorum: secus ad veram præ-
scriptionem, quam quidem omnes Iurisperiti po-
nunt in l. ciuili, & manifestè colligitur ex legi-
bus citatis petentibus longitudinem, & diuturni-
tatem in consuetudine, vt vim habeat, scilicet se-
cluso præsenti consensu tacito, vel expresso Prin-
cipis, hoc ipso quòd non resistat, quia vim habet
ex consensu antecessoris, vel antecessorum, qui
præscriptionem contecesserunt.</P>
<P>  Vnde rectè Antonin. 1. part. tit. 16. cap. vnico §.
2. ait, consuetudine posse abrogari legem absque
scientia, & consensu Principis: quod etiam tenet
Conradus, hîc quæst. 97. art. 3. & Panormitanus c.
fin. de consuetud. citans alios, & probans, vt refe-
remus sect. 6. & idem cum Panormitano tenent,
Rosell. verb. consuetudo num. 13. & alij commu-
niter: & quamuis Vazquez disp. 177. cap. 2. nu. 19.
dicat, se non videre, quo fundame&#x0303;to id dictum sit,
& nulla ratione defendi posse: tamen iam vidi-
mus, quo fundamento asseri potuerit, licet ex alio
fortè fundamento id dixerint Antoninus, & Con-
radus, nec videmus quid obstet.</P>
<Z><A+1>§. 2. Soluitur obiectio in contrarium.</A+1></Z>
<P><INI2>S</INI2>Ed obiicit Vazquez ibi, cap. 2. num. 13. & seq. l.<marginalia>38</marginalia>
sed ea, ff. de legibus, vbi dicitur: ea, quæ longa<marginalia>Obiectio.</marginalia>
consuetudine comprobata sunt, & per annos plurimos
obseruata, velut tacita ciuium conuentio, non minus
quàm ea, quæ scripta sunt, iura seruantur, & l. de quib.
ff. de legibus redditur ratio, ob quam consuetudo
vim legis habeat: nam cum ipsæ leges nulla alia ex<marginalia>Leges nos te-|nent quòd iu-|dicio populi|comprobatæ|sunt.</marginalia>
causa nos teneāt, quàm quod iudicio populi receptæ sint,
meritò & ea, quæ sine vllo scripto populus probauit, te-
nebunt nos: nam quid interest, suffragio populus volun-
tatem suam declaret, an rebus ipsis & factis? Vbi no-
mine populi dantis vim consuetudini, intelligitur
supremus habens potestatem condendi leges. Sic
etiam intelligitur, §. penul. Instit. de iure nat. gen.
& ciuili, vbi dicitur, Ea verò, quæ ipsa sibi quæque ci-
uitas constituit, sæpe mutari solent, vel tacito consensu
populi, &c. & Rex noster l. 3. tit. 2. part. 1. inter alias
conditiones, quas assignat, vt vsus, vel consuetudo
vim legis habeat, quinta est, vt fiat consentie&#x0303;te Prin-
cipe, quæ fuit opinio Ioannis Azonis, & Accursij l.
2 C. quæ sit longa consuetudo, Innoc. Rubrica de
consuet. colum. 2. sub finem, Angeli l. de quibus,
colum. 2. ff. de legibus, Gregorij Lopez l. 3. glossa
7. tit. 2. partita 1. Soti, 1. iustitiæ qu. 7. art. 2. Dried.
1. de libert. Christian. capit. 12. parum à principio,
Syluest. consuet. qu. 3. Angeli num. 6.</P>
<P>  Respondeo, verissimum esse, requiri consensum<marginalia>39</marginalia>
Reip. vel Principis potentis condere legem: qua-<marginalia>Solutio.</marginalia>
lem potestatem habuit olim Pop. Romanus solus,
deinde eam communicauit Principi, non aufe-
rendo eam sibi: posteà autem eam sibi abstulit, &
omninò in Principem transtulit. In primo & sec&#x0169;-
do euentu consuetudo populi, independenter à<-P>@@

<-P>consensu Principis poterat inducere vnam legem,
& abrogare aliam, non solùm per viam præscri-
ptionis concessæ à iure aliquo pręcedente: sed per
viam quoque propriæ institutionis: quia liberam
potestatem habebat condendi, & reuocādi leges.
In tertio autem euentu non poterat id facere, nisi
auctoritate Principis, vel concede&#x0303;tis præscriptio-
nem, vel approbantis consuetudinem, dantisque
ei vim. Nisi dicatur, Remp. non abdicasse à se po-
testatem efficiendi legem vsu, vel consuetudine,
sed scripto, vel aliis signis: quod nec in Rep. Ro-
mana, nec in aliis est mihi verosimile. Quamuis
Driedo suprà, ca. 11. sub finem videtur dicere, om-
nem Remp. ciuilem habere potestatem inducendi
consuetudinem absque vllo consensu Principis:
quia Princeps ab illa accepit auctoritatem. Quod
sic interpretatur Vazquez, illo ca. 2. num. 16. quasi
dicat, populum esse supra Principem, & posse re-
uocare eius potestatem, & ideò etiam leges posse
condere, & abrogare consuetudine, alióve modo:
& eandem sententiam tribuit Antonino, & Con-
rado suprà. Quæ, quorumc&#x0169; que sit, mihi non pla-
cet; quia non omnis potestas Principis sæcularis
est à populo subiecto: nam, vt omittam, aliquando
fuisse à Deo, vt in Dauid, Saul, & aliis, aliquando
habetur iure belli iusti contra ipsummet popul&#x0169;,
& tunc saltem solet esse tota in principe, & inde-
pendenter à populo in conseruari, sicut & in fieri.
Aliquando, & quidem communiter, licet sit à po-
pulo in se, vel in sua origine: tamen traditur Prin-
cipi irreuocabiliter, & sine vlla reseruatione fa-
ciendi sibi leges, vel abrogandi leges Princi pis.
Ergo consuetudo, quæ tunc habeat vim legis, vel
abrogandi legem priorem, solùm potest habere eā
vim ex consensu tacito, vel expresso Principis prę-
senti, vel præterito. Et quidem ignorante principe
ipsam consuetudinem nullus consensus præsens
tacitus, vel expressus est, qui consuetudini vim
conferat: quia absolutus, & particularis cum igno-
rantia esse non potest: generalis autem, & condi-
tionatus, scilicet volo, vt si sit populi aliqua con-
suetudo, vim habeat faciendi, vel abrogandi le-
gem, non solet esse: ergo ex consensu Principis,
nunc imperantis consuetudo eam vim non habet.
Quare meritò Vazquez, eodem cap. num. 20. im-
pugnat quosdam recentiores (inter quos videtur
Azor, tom. 1. lib. 5. cap. 18. quæst. 7.) dicentes, con-
suetudinem habere vim ex generali, saltem tacito
consensu Principis, volentis, vt consuetudo vim
habeat, si fuerit rationabilis, & legitimè præscri-
pta. Hoc enim nisi intelligatur de consensu alicu-
ius Principis, modò vel anteà imperātis, ver&#x0169; nō
est: quamuis verissimum sit, si de consensu saltem
tacito Principis præsentis, vel præteriti intelliga-
tur: vnde verissimum est quod ibidem ait Azor c&#x0169;
Panormitano, Antonio Butrio, Alexandro, Barb.
Philippo, Corneo, quos citat, & sequitur Rochus
tract. de consuetudine, §. glossa finalis, vers. quar-
tum requisitum, consuetudine etiam à principe
ignorata legem abrogari posse. Quam opinionem
tenet Armilla, consuet. n. 15. Rosella n. 13. Couar.
2. parte quarti, cap. 6. §. 10. nu. 9. cum glos. ca. in istis
§. leges d. 4. quam commendat Panormitanus cap.
cum in officiis de præscription. & multi Theolog.
recentiores hîc, & Thomas Sāchez, tom. 3. de ma-
trim. lib. 7. disp. 4. num. 12. & 14. & disp. 17. num. 7.
& disp. 82. num. 20. & esse communem ait Rochus
suprà: licet Azor pro contraria citet glossam cap.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0498.jpg/>
@@1@<SE498>482 Quæst. XCVII. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>fin. de consuet. verb. legitimè. Vbi inter alia, quæ
requirit ad consuetudinem, quantum est, vt indu-<marginalia>Consuetudo|debet induci|sciente princi-|pe.</marginalia>
catur sciente principe, vel eo qui potest ius con-
dere. Quod etiam tenet alia glossa, cap. frustra d. 8.
& Oldrad. consil. 237. & alij apud Rosel. suprà, &
Medina quæst. 97. art. 3. Sotus & alij superius cita-
ti à Vazquez, contra quos dicam sect. 6. condi-
tione 4.</P>
<P>  Potest ergo consuetudo legem introducere, &<marginalia>40</marginalia>
abrogare sine vllo consensu tacito, vel expresso
Principis, aut Reip. præsentis potentis legem con-
dere: non tamen sine consensu tacito, vel expresso
Principis præsentis, vel præteriti conniuentis prę-
senti consuetudini, vel futuræ tribuentis vim in-
troducendi, aut abrogandi legem, seu præscribe&#x0303;di
contra illam. Quæ concessio in iure Cęsareo mihi
expressa videtur, l. 1. C. quæ sit longa consuetudo,
vbi Imperator inquit. Nam & consuetudo præcedens,
& ratio, quæ consuetudinem suasit, custodienda est: & ne
quid cōtra lōgam cōsuetudinem fiat, ad solicitudine&#x0303; suam
reuocabit præses Prouinciæ, & l. 3. seu vltima, vbi Im-
perator ait. Probatam, & seruatam tenaciter consue-
tudine&#x0303; perpetuæ legis vicem obtinere statuimus. Ad ide&#x0303;
sunt alia iura citata. Et quando nullum esset ius
scriptum, consuetudo generalis à Principibus ap-
probata, sufficiens est, vt particulares consuetudi-
nes vim eam habeant, vnde in l. de quibus, ff. de le-
gibus dicitur. Quare rectissimè etiam illud recep tum
est, vt leges non solùm suffragio legislatoris: sed etiam
tacito consensu omnium per desuetudinem abrogentur.</P>
<Z><A+1>§. 3. Conciliantur alia iura cum l. 2. C. quæ
sit longa consuetudo.</A+1></Z>
<P><INI2>E</INI2>X quibus colliges, quomodo concilianda sunt<marginalia>41</marginalia>
alia iura, in quibus dicitur, consuetudine longa
abrogati legem, cum lege 2. in fine, C. quæ sit lon-
ga consuetudo, vbi dicitur. Verum non vsque adeò
sui valitura momento, vt aut rationem vincat, aut le-
gem. Glossa ibi, & l. de quibus verbo abrogentur,
ff. de legibus, ponit varias conciliationes: prima est
propria, & Saliceti, vt cōsuetudo generalis vincat
legem generaliter: specialis autem non generali-
ter, sed specialiter tantùm. Secunda est, consuetu-
dinem eo te&#x0303;pore, quo Resp. Romana poterat con-
dere legem, potuisse legem vincere: posteà non.
Sed hæc interpretatio est cōtra iura, quæ loquun-
tur de tempore, in quo potestas legislatiua erat
penes Imperatores. Tertia, legem municipalem
tolli consuetudine, non verò legem, quæ est in
corpore iuris. Hæc etiam est falsa: quia iura multa
apertè loquuntur de legibus generalibus: & quia
eadem est ratio de consuetudine generali respectu
legis generalis, & de particulari respectu munici-
palis: & nihil refert, quòd lex sit, vel nō sit in cor-
pore iuris. Quarta, quòd si lex talis est, vt possit ei
derogari per pactum, vincatur contraria consue-
tudine, secus si non possit ei derogari per pactum.
Sed hæc interpretatio ridicula est: nam pactum
nunquam potest abrogare legem, & consuetudo
nec est pact&#x0169;, nec illi æquiparatur, vt probat gloss.
illius l. 2. C. quæ sit longa consuetudo. Quinta est,
consuetudine non posse vinci legem sequenti con-
suetudine roboratam. Sed hoc falsum est, nam
etiamsi lex diuturno vsu recepta sit, potest consue-
tudine alia abrogari. Sexta, quòd bona consuetu-
do vincit legem: mala verò non. Contra, quia con-<-P>@@

<-P>suetudo contra ius solum positiuum mala esse non
potest ex obiecto præcisè sumpto: quòd verò fit
mala ex obiecto, vt prohibito per legem positi-
uam, non sufficit, vt non vincat legem. Item, si est
contra rationem, iam excluditur per verbum il-
lud, aut rationem vincat, ergo de alia est sermo, cùm
dicitur, non vincere legem. Ad hanc sextam expo-
sitionem reuocari potest expositio Baldi, quòd cō-
suetudo vincit legem irrationabilem: non verò
rationabilem. Sed contra; quia omnis lex est ratio-
nabilis: posset tamen sexta expositio glossæ, & hæc
Baldi reuocari ad octauam, vt scilicet consuetudo
non vincat legem, quam bonum, & rationabile
omninò esset retineri: secus illa, quam ratio po-
stulat, vel permittit abrogari. Et ita etiam Grego-
rius Lopez, l. 3. tit. 2. partita 1. exponit, consuetu-
dine per legem reprobata non tolli legem. Septi-
ma, quòd si ex certa scientia agat populus contra
legem, consuetudo vincet legem: secus si ex errore.
Hanc reiicit glossa: quia sic melioris conditionis
esset populus delinquens, quàm innocens: quod
esse non debet, vt ff. de noxa l. non solùm. Octaua
expositio est, quæ colligitur ex cap. cum tanto, seu
fin. de consuet. vt quamuis longæuæ cōsuetudinis
non sit vilis auctoritas ad abrogandam legem: ta-
men eam auctoritatem, & valorem non habebit.
nisi sit rationabilis, & legitime præscripta: & hoc
est, suo momento non vincere legem. Sed debet habere
alias conditiones: quamuis Vazquez, disp. 177. ca.
7. exponat, suo momento non vincere legem, idest, sua
auctoritate præcipua, sed Principis: & ibide&#x0303; Vaz-
quez refellit expositionem Cuiacij 2. de feudis tit.
1. cap. 1. quæ nondum in iudicio conualuit, non
vincere legem: nam, vt posteà videbimus, ad valo-
rem consuetudinis non requiruntur actus iudicia-
les. Mittit Vazquez aliam expositionem relatam à
gloss. cap. consuetudinis d. 11. exponit denique l. 3.
tit. 2. partita 1. vt velit, vsum non prius transire in
consuetudinem, & capere vim legis, quàm iura,
cui est contrarius, abrogata sint: quia nimirum
vtrumque simul fit auctoritate Principis.</P>
<Z><A+1>§. 4. Quanto tempore consuetudo aduer-
sus legem ciuilem, & Ecclesiasticam
præscribat.</A+1></Z>
<P><INI2>D</INI2>Iximus, consuetudinem verè contra legem<marginalia>42</marginalia>
præscribere, iuxta leges tamen præscriptio-
nis. Inter has vna est, vt in rebus immobilibus cō-
tra Ecclesiam solùm præscribatur, quadraginta
annis: & quia lex Ecclesiastica est immobilis res
Ecclesiæ: non præscribetur contra illam, nisi annis
quadraginta: contra lege&#x0303; verò cuilem annis vigin-
ti inter absentes, & decem inter præsentes, sicut in
partitarum legibus, quæ explicare & imitari sole&#x0303;t
ius Cæsareum. Quia in iure Cæsareo lex est, vt
præscriptio rerum immobilium inter præsentes
fiat decem annis: inter absentes verò viginti (omit-
to in Lusitania esse triginta) quamuis ergo in iure
non reperiatur expressè constitutum, quanta de-
beat esse longitudo consuetudinis ad præscriben-
dum contra legem, vt testatur Menoch. 2. de arbi-
trar. casu 89. num. 6. tamen rectè ex iure colligitur,
esse id, quod diximus. Quamuis Doctores decla-
rent, hoc esse per se: nam si aliunde interueniat ius
tertij, poterit requiri maius tempus, quantum fue-
rit sufficiens ad præscribendum contra tale ius.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0499.jpg/>
@@1@<SE499>Disput. XIX. Sectio V. 483
<duolan 2><-P>Sic Lessius suprà dicebat: quamuis ad præscriben-
dum contra legem Ecclesiasticam per se sufficiant
decem anni (sic enim ipse opinatur) tamen si con-
suetudo sit contra ius Ecclesiæ, requiri quadra-
ginta. Notat etiam, consuetudinem nulli Ecclesiæ
præiudicare, nisi sit quadraginta annorum: si au-
tem præiudicet, non quidem legibus à summo
Pontifice, vel principe sæculari latis, sed Ecclesiæ
Romanæ, aut coronæ regni, debere esse centum<marginalia>Quomodo|præscribatur|in Ecclesiam|Romanā, aut|in coronam|regni.</marginalia>
annorum, aut si ius resistat, vt regulariter resistit,
non minori tempore vim habere, quam de cuius
initio non sit memoria: siue id consuetudo, siue
præscriptio appellandum sit. Similiter Arm. con-
suetudo num. 5. ait, si consuetudo venit contra re-
seruata Principi in signum specialis priuilegij,
vtroque iure requiritur te&#x0303;pus, de cuius initio non
sit memoria, cap. super quibusdam de verb. signif.
Syluester præscriptio 1. qu. 6. Couarruuias 2. part.
4. §. 2. num. 8. Tabien. consuetud. §. 6. num. 7. ad fi-
nem, Rosella §. 6. in fine, vide sect. sequenti §. 2. ad
finem.</P>
<Z><A+1>§. 5. Quanto tempore consuetudo legem
introducat, si non sit contra aliam
legem.</A+1></Z>
<P><INI2>S</INI2>Ed quid si consuetudo non sit contra ius; in<marginalia>43</marginalia>
quo casu non abrogat legem; sed legem intro-
ducit: nec propriè præscripsit, vt diximus, licet latè
dicatur præscribere, non contra legem: sed contra
subditos, à quibus eripit libertatem, quia eos obli-
gat? Quærimus ergo quantum temporis requirat
consuetudo ad præscribendum hoc modo?</P>
<P>  Respondeo, requirere decennium: quia hæc non
est præscriptio: sed contra priuatos. Vnde etiamsi
versetur circa res Ecclesiasticas, & spirituales, vt si
sit canonica, præscribet decem annis. Nec enim lex
habet absentes homines, contra quos præscribit,
vt requirantur viginti anni ad præscribendum: &
ita tenet glossa, ca. fin. de consuet. in 6. quam citat,
& sequitur Arm. verb. consuetudo nu. 6. Vbi idem
tenet Sa, num. 3. Tabien. nu. 7. quæst. 6. Sebastianus
Medicis tract. de legibus & statutis, part. 2. quæst.
14. num. 3. Couarruuias, 1. vari. cap. 17. num. 8. Na-
uar. in sum. cap. 13. num. 19. Menoch. de arbitrar.
casu 83. citans Butrium, Decium, Corneum, &
alios: de quo plura habes, sect. 11. & 12.</P>
<P>  Sed est difficultas: quia vt lex Ecclesiastica per
consuetudinem abrogetur, non solent expectari
quadraginta, nec viginti, imò nec decem anni: sed
ferè statimac constat, vniuersalem consuetudinem
in contrarium existere, ce&#x0303;setur non obligare: & si-
mile quid accidit in legibus ciuilibus: ergo male
tam diuturnum tempus constituimus.</P>
<P>  Respondeo, citiùs abrogari solere per nouā vo-
luntatem Principis, scie&#x0303;tis consuetudinem, & vo-
lentis legem extingui, Angelus consuetudo nu. 8.
Armilla nu. 5. Rosella nu. 13. Butrius ca. fin. de con-
suet. Gerson tract. cit. de vita spirit. idem voluere
Sotus 1. Iust. quæst. 7. art. 2. Med. hîc quæst. 97. art.
3. Valen. disp. 7. qu. 5. punct. 8. cæterùm per viam
præscriptionis requiruntur anni assignati. Et quā-
uis Butrius, Angelus, Armilla, & Tabien. suprà ad
abrogandam legem quamcunque sciente, & tole-
rante Papa, dicant, sufficere decem annos: tamen
id non est verum via præscriptionis, sed præsum-
ptionis: sufficiunt enim ad præsumendum consen-<-P>@@

<-P>sum Principis de abroganda lege: imò interdum
pauciores sufficient, & interdum decem non suffi-
cient, vt ait Panormitanus, ca. fin. de consuet: quia
multa per patientiam tolerantur nullo consensu
præstito, cap. iam dudum de præben. Vnde Sotus,
Medina, Valentia, aliique Theologi dicunt, pru-
denti arbitrio relinquendum esse, & considerādas
circunstantias, vt an consuetudo introducatur, vbi
est Princeps, vel in loco proximo, vel remoto: &
an tolerantia sit ob meram negligentiam, vel im-
potentiam, aut incommoditatem reprimendi con-
suetudinem. Ex quibus, & aliis indiciis præsumen-
dum est, an voluntas Principis sit de abrogatione
legis, an de sola suspensione actualis obligationis,
an de nullo istorum.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO V.
An consuetudo constans actibus malis contrariis
legi, possit contra illam præscribere.</Z>
<P><INI5>P</INI5>Ro parte negante est primò, quo-<marginalia>44</marginalia>
niam ad priuatam aliarum rerum
præscriptionem iuxta sacros cano-
nes, & Doctores requiritur bona, in-
culpatá que fides, cap. si diligenti, de
præscript. ergo & ad hanc præscriptionem contra
legem. Secundò quia in ca. fin. de consuet. dicitur,
longæuam consuetudinem non præualere legi, nisi sit ra-
tionabilis, simile quid habetur cap. 1. de const. in 6.
& in nostro regno l. 5. tit. 2. partita 1. at, si constat
prauis actibus, rationabilis non est: quia omne
peccatum aduersatur rationi: ergo non præualebit
contra legem. Confirmatur primò, ex D. Thoma,
quæst. 97. art. 3. ad 2. vbi ait, consuetudinem dici ra-
tionabilem; quia per bonos actus introducitur: &
nititur explicare quomodo actus, licet sint contra
legem, possunt esse boni: quod ait cōtingere; quia
lex humana occurrente aliqua necessitate in par-
ticulari, inculpatè non seruatur: contingit autem,
has occasiones sæpe occurrere, & ita multiplicari
actus legi contrarios, atque ita paulatim introdu-
ci consuetudinem, quæ ostendit, legem esse inuti-
lem, & consequenter abrogat illam: ergo secun-
dum D. Thomam consuetudo, vt abroget legem,
debet actibus bonis constare. Confirmatur secun-
dò, quia in cap. fin. de consuet. & cap. 3. eod. tit. in
6. dicitur, consuetudinem debere esse legitimè seu ca-
nonicè præscriptam: per actus autem malos non
legitimè, & canonicè præscribitur: ergo.</P>
<P>  Nihilominus vera, & communis sententia est,<marginalia>45</marginalia>
etiamsi consuetudo c&#x0153;perit, seu constet ex malis<marginalia>Vera opinio.</marginalia>
actibus, legem abrogare. Ita sentiunt communiter<marginalia>Consuetudo|licet malis|actibus cōstet|abrogat lege&#x0303;.</marginalia>
Theologi, & Iurisperiti, D. Thomas, Caietanus,
Medina, Conradus, & alij quæst. 97. art. 3. Vazquez
disp. 277. dicens, rem esse apud auctores indubita-
tam, Gerson 3. part. lect. 4. de vita spir. corol. 13. lit.
R. Sotus 1. Iust. qu. 7. art. 2. ad 2. Valentia hîc disp.
7. quæst. 5. punct. 8. Syluester consuetudo, quæst. 7.
Tabienna num. 5. quæst. 4. Sanchez, 7. de matrimo-
nio disp. 4. numero 14. dicens, hac in re neminem
Caietano contradicere.</P>
<P>  Probatur; alioqui nulla ferè consuetudo aduer-
sus legem præualeret: quia ferè omnis c&#x0153;pit, aut
etiam continuata est actibus malis: communitas
enim, quæ sola consuetudinem hanc inducit, non
potest inuincibiliter ignorare legem, vt ita actus,
quibus consuetudo introducitur, possint à peccato<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0500.jpg/>
@@1@<SE500>484 Quæst. XCVII. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>excusari. Item quia iura numquam requirunt, vt
consuetudo sit licitis, seu bonis actibus intro-
ducta.</P>
<Z><A+1>§. 1. Respondetur argumentis, & explica-
tur, quæ consuetudo dicatur rationabilis.</A+1></Z>
<P><INI2>A</INI2>D primum argumentum respondeo, quāuis<marginalia>46</marginalia>
hæc consuetudo dicatur præscripta, aut præ-<marginalia>Ad 1. arg.</marginalia>
scribens propter similitudinem in diuturnitate
temporis, & frequentia actuum, & in effectu ac-
quirendi aliquid præscribenti, tamen non in om-
nibus esse similem hanc præscriptionem illi, qua
acquiruntur dominia, & iura contra priores do-
minos, vt ex Bartolo, & aliis notauit Panormita-
nus cap. fin de const. num. 20. Vbi differentiam at-
tigit: quòd pręscriptio illa respicit ius priuatæ per-
sonæ, vel cōmunitatis habentis se per mod&#x0169; pri-
uatæ personæ, quæ spoliatur irreparabiliter aliqua
re, vel iure ab alia priuata persona, vel cōmunita-
te, gere&#x0303;te se per modum priuatæ personæ, & ideò
non fuit expediens, vt mala fide præscriptio illa
inchoari, aut currere posset: sic enim passim inno-
centes spoliarentur bonis suis, & scelerati illis di-
tarentur. Hæc autem præscriptio nullo iure ali-
quem priuat; sed solùm remouet obligationem le-
gis, quam communiter, cum diu non seruatur, etiā
si id per culpam c&#x0153;ptum, & inchoatum sit, expe-
dit remoueri, ne culpa vltra progrediatur; & ne
communitas per quandam violentiam ad eius ob-
seruationem astringatur: nisi enim res aliquam
violentiam, aut difficultatem cōtineret, non esset
tamdiu à communitate omissa: quòd si Principes
iudicent expedire, vt lex seruetur, facilè possunt
præscriptionem interrumpere, aut impedire, aut
legem renouare. Vnde etiamsi hæc præscriptio
mala fide incipiat, aut currat, nullum est incom-
modum: maximè cum nulla persona priuata possit
inducere hanc præscriptionem, sed sola commu-
nitas, aut maior eius pars: quin potius expedit, vt
hic modus præscriptionis Reip. cōcedatur. Hanc
rationem attigit Vazquez disp. 277. numer. 64. D.
Thomas, Tabienna, & alij suprà.</P>
<P>  Ad secundum respondeo, consuetudinem non<marginalia>47</marginalia>
dici rationabilem, eò quòd licitis, aut honestis<marginalia>Ad 2. arg.|Quæ consue-|tudo dicatur|rationabilis.</marginalia>
actibus c&#x0153;pta, aut continuata sit: sed alia ratione:
in qua quidem assignanda variant Doctores, vt
videre licet apud Menochium, lib. 2. de arbitrar.
centuria 1. toto casu 82. Nam quidam dicunt, ra-
tionabilem dici, si non sit directè, nec indirectè
contra legem diuinam, positiuam, aut naturalem.
Ita Nauar. comment. de spol. §. 14. nu. 7. affértque
Aug. Epis. 118. & habetur, cap. illa d. 12. dicentem:
quod non est contra fidem, nec contra bonos mo-
res indifferenter admitti potest. Confirmat; quia
quod non est directè, nec indirectè contra legem
diuinam, potest præcipi lege humana: ergo & in-
troduci consuetudine: vtraque enim nititur au-
ctoritati Principis. Hanc opinionem tradit etiam
Nauar. lib. 3. consil. tit. de censibus in priori editio-
ne consil. 7. num. 3. in posteriori autem consil. 3. nu.
3. Gerson 3. part. tract. de vita spir. lect. 4. corol. 13.
alphab. 62. lit. P. supplem. Gabrielis 4. d. 42. quæst. 1.
art. 3. dub. 6. Hęc sententia, nisi amplius explicetur,
non potest subsistere: quia multæ sunt consuetu-
dines non contrariæ vlli legi diuinæ, quæ à sacris
canonibus censentur irrationabiles, vt secundum
aliquos, quibus tamen aduersatur Molina tom. 1.<-P>@@

<-P>tract. 2. de iust. disp. 79. §. contra neruum, consue-
tudo non seruandi circunstantias interdicti, c. cum
inter de consuetud. & consuetudo non ferendi iu-
dicium, ca. ad nostram eod. tit. ca. cum non liceat,
cap. cum ex officio de præscrip. & alias notat glos.
cap. fin. de consuet. & Panormitanus, ibi. nu. 5. & 6.
& omnes. Quòd si Nauar. dicat, illas consuetudi-
nes esse indirectè contra ius diuinum: non quia
sint contra humanum, & consequenter contra le-
gem Dei, quæ præcipit obedire hominibus; sic
enim omnes consuetudines, quibus culpabiliter
violatur lex humana, essent irrationabiles, & per
illas non posset præscribi: sed alio modo. Hoc, in-
quam, si dicat Nauarrus, oportet, vt illum modum
explicet. Deinde lex humana non potest præcipere<marginalia>Lex humana|nō potest præ-|cipere quid-|quid non est|contra legem|diuinam.</marginalia>
quidquid non est contra legem diuinam, natura-
lem, aut positiuam, vt superiùs diximus: ergo nec
consuetudo: & sic non potest semper contra liber-
tatem subditorum pręscribere: ergo similiter, licet
non sit contraria iuri diuino, interdum nequibit
præscribere contra legem humanam, eò quòd ir-
rationabilis sit.</P>
<P>  Vnde alij dicunt, rationabilem esse, quæ non est<marginalia>48</marginalia>
contra legem diuinam, nec humanam. Ita quidam
canonistæ cum glos. cap. fin. de consuet. Sed hoc,
vt iacet, sustineri nequit: quia sic nulla consuetudo
contra legem humanam præscriberet, cum omnis
consuetudo præscribens contra legem humanam,
debeat esse illi contraria: & proptereà hæc inter-
pretatio glossæ reprobatur à Panormitano ca. fin.
de consuet. vbi etiam reprobat aliam interpreta-
tionem glossæ, vt rationabilis dicatur, quæ non est
reprobata per iura, seu non habet iuris resistentiā.
Nam in cap. ad nostram, & cap. cum inter, de con-
suet. reprobat textus consuetudinem, quæ non fue-
rat prius damnata. Ibidem Panormitanus refert
glossam dicentem, rationabilem esse, quæ non est
contra normam Ecclesiasticæ disciplinæ, nec con-
tra libertatem Ecclesiæ: quod Panormitanus tri-
buit etiam Bartolo l. de quibus, ff. de legibus, & pro
illo ait, facere textum, Auth. Cassa, & irrita, C. de
sacrosan. Ecclesiis. Sed hoc non placet: quia opor-
tet explicare, quæ dicantur contra normam Ec-
clesiasticæ disciplinæ: cum non sufficiat ad con-
suetudinem irrationabilem, cui negatur vincere
legem, esse contra Ecclesiasticam legem. Ioannes
Andreas à Panormitano etiam citatus ait, irratio-
nabilem esse, quæ sit reprobata, vel similis repro-
batis per canones. Sed nihil valet: quia difficile est
scire, quæ sint ita similes, vt meruerint etiam re-
probari tanquam irrationabiles. Deinde consuetu-
dines non sunt irrationabiles, quia reprobatæ: sed
è contra: ergo oportet irrationabilitatem aliter ex-
plicare, & non in ordine ad reprobationem. Anto-
nius de Butrio relatus similiter à Panormitano
magis ad veritatem accedit: ait enim, rationabi-
lem esse, quæ conducit ad f&#x0153;licitatem animæ, aut
bonum publicum, seu cōmune Ecclesiæ, vel Reip.
Sed addit Panormitanus, licet hæc theoria sit ve-
ra in se, tamen per eam non possumus discernere,
quæ cōsuetudo dicatur rationabilis: nam sępe non
tendit in f&#x0153;licitatem æternam; & tamen approba-
tur, vt patet hoc tit. cap. cum dilectus, & cap. cùm
Ecclesia, de causa possessio. cum similibus. Deinde
Panorm. refert Cardinalem dicentem, omnem cō-
suetudinem, quæ sit contra ius naturale, gentium,
vel positiuum, præsumi rationabilem, nisi probe-
tur contrarium. Hanc impugnat ille alia ratione:<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0501.jpg/>
@@1@<SE501>Disput. XIX. Sectio V. 485
<duolan 2><-P>ego vetò: quia omnis consuetudo abrogās legem,
est contra ius positiuum. Item, quomodò proba-
bitur de consuetudine aliqua, quæ non sit contra
vllum ex his iuribus, esse irrationabilem? Nullam
regulam tradit Cardinalis, & sic eius doctrina
inutilis videtur.</P>
<P>  Vnde tandem Panormitanus ait, satis est quòd<marginalia>49</marginalia>
non nuttiat peccatum, & subiungit. Concordando
omnia prædicta, dicerem, quòd relinquendum est arbi-
trio iudicis, vt voluerunt Hostiensis, & Ioan. Andreas,
sed iudex attendet omnes theorias pradictas, & ponde-
rabit, vtrum finis consuetudinis sit bonus, vel malus:
vtrum consuetudo sit contra ius, vel præter, vtrum ali-
qua iusta ratione fuerit inducta, & vtrum ius approbet
similem consuetudinem, vel reprobet: & hoc tene. Hæc
Panorm. Armilla autem verbo consuetudo, num.
5. solum ait, ad cognoscendum, an consuetudo sit
rationabilis, vide Panormitanum cap. fin. de con-
suet. & D. Thomam suprà. Tabie&#x0303;na autem eodem
verbo, §. 5. num. 6. cum D. Thoma ait, rationabilem
esse, quando procedit à voluntate ratione regula-
ta, & hoc cognosci, quando fit aliquo bono fine,
quamuis sit contra aliudius, habe&#x0303;s etiam bonum
finem, qui vel deficit propter mutationem homi-
num, vel n&#x0169;c est minus bonus. Exemplum: ius sta-
tuit, vt Episcopus tractet negotia cum consilio
Capituli: quia firmius est iudicium plurimorum, c.
prudentiam de offic. deleg. tamen consuetudo po-
test introducere contrarium cap. non est, de con-
suet. lib. 6. quæ tamen erit rationabilis, videlicet vt
facilius expediantur negotia. Vnde Panormitanus
dicto cap, fin. post Ioan. Andream dicit, sub diuer-
sis rationibus, & in ordine ad diuersos fines con-
suetudinem, & legem, quam abrogat, posse esse ra-
tionabiles.</P>
<P>  Ego crederem, consuetudinem esse rationabi-<marginalia>50</marginalia>
lem ad effectum abrogandi legem, quādo legisla-<marginalia>Opin. Aucto-|ris.</marginalia>
tot rationabiliter velle posset per nouam legem,
antiquam abrogare, nimirum quando lex antiqua
esset parum vtilis, vel nimis difficilis, & onerosa: si
aute&#x0303; lex esset suauis, & necessaria, vel valde vtilis;
quia irrationabiliter per aliā legem abrogaretur,
irrationabiliter quoq; abrogaretur per cōtrariam
consuetudinem, & ideò illa consuetudo diceretur
irrationabilis, & nō vinceret legem. Deinde sicut
lex dicitur rationabilis; quando est de re licita, ne-
necessaria, vel vtili: ita consuetudo dicitur ra tio-
nabilis, quando est de re secundum se licita, & ne-
cessaria, vel vtili. Ita aliis opinionibus reiectis, te-
net Syluester verbo consuetudo, quæst. 1. Sotus 1.
Iust. quæst. 7. art. 2. vers. quam verò longam, &
Sanchez, lib. 7. de matrim. disp. 4. num. 14. probans:
quia cum consuetudo vim legis habere debeat,
eadem honestate vestiri debet, quam debet habe-
re lex: dicitur ergo rationabilis, quando lex ipsa
rationabilis esset. Idem indicat Vazquez suprà, &
sic sunt interpretandi D. Thomas, & Tabienna ci-
tati. Nec multum dissidet Valentia suprà, dicens,
consuetudinem dici rationabilem, si non repu-
gnet legi naturali, aut diuinæ, & ratione aliqua
nitatur, ob quam iudicetur saltem probabiliter
vtilius esse communitati contra legem, quàm se-
cundùm legem agere: vt si finis legis vniuersè ces-
sasset, vel materia eius ob aliquam circunstantiam
reddita esset perniciosa, vel inutilis. Adde vel mi-
nus vtilis, quàm consuetudo, vel ob difficultatem
seruandi illam, saltem supposita consuetudine cō-
traria; vel ob alias rationes. Vide Antonium Gab.<-P>@@

<-P>tom. 1. commun. opin. verbo, consuetudo, & tom.
2. lib. 6. tit. de consuetud.</P>
<P>  Hinc soluitur difficultas, quomodò possit esse
rationabilis consuetudo, si est contra legem: quæ
quidem debet esse rationabilis, cap. erit autem lex
d. 4. & l. leges sanctissimæ, C. de legibus, & ca. con-
suetudo, d. 1. quia si vnum contrarium est rationa-
bile, aliud est irrationabile. Respondeo, vtramque
posse esse rationabilem secundum diuersas ratio-
nes, vt post Ioan. Andream, Panormitanum, & Ta-
bienam suprà, notat Menochius 2. de arbitra. cen-
turia 1. casu 82. num. 16. sicut lex abrogans, & ab-
rogata possunt esse rationabiles, secundum diuer-
sas rationes.</P>
<P>  Iuxta hæc limitari debet, quod refutatis aliis<marginalia>51</marginalia>
opinionibus ait Azor tom. 1. lib. 5. cap. 17. quæst. 5.
solam illam consuetudinem esse irrationabilem, &
corruptelam, quæ est contra ius naturale, vel diui-
num, vel gentium, vel cōtra canonem à tota Rep:
vel maiori parte receptum; vel cum peccato: ra-
tionabile&#x0303;que esse eam, quæ est sine peccato. Nam
iam diximus, etiam si consuetudo sit cum peccato,
& contra canonem à tota, vel maiori parte Reip.
receptum, posse esse rationabilem ad effectum
præscribendi contra legem.</P>
<P>  Ad primam confirmationem secundi argumen-<marginalia>52</marginalia>
ti respondeo, non fuisse mentem D. Thomæ ibi,<marginalia>Ad 1. Confir.|2. Argume&#x0303;ti.</marginalia>
quòd consuetudo abrogans legem semper debet
inchoari, & continuari actibus bonis: sed docuit,
quomodo potest bonis actibus inchoari, & conti-
nuari: quia tamen hoc non ce&#x0303;suit necessari&#x0169; ad ab-
rogādam lege&#x0303;, statim subiunxit, quāuis maneat ra-
tio eade&#x0303;, & lex sit obligans, cōsuetudine tolli posse
propter eius inutilitatem ortam ex eius impossibi-
litate, vel difficultate: quoniam difficile est multi-
tudinem remouere. In quem sensum interpretan-
tur, & sequuntur D. Thomam Caietanus, Conra-
dus, & Med. ibi, Sotus 1. Iust. qu. 7. art. 2. ad 2. Va-
len. disp. 7. quæst. 5. punct. 8. Syluest. consuetudo q.
6. num. 9. & quæst. 7. Tabienna, §. 5. num 6.</P>
<P>  Ad secundam confirmationem respondeo, per<marginalia>Ad 2. confir.</marginalia>
actus malos legitimè, & canonicè interdum præ-
scribi contra legem: quia lex generalis concedit,
per actus malos aduersus legem præscribi posse,
vnde facilè respondeo ad quæstionem, quā mouet
Tabien. n. illo 6. in fine, an si lex contineat p&#x0153;nam
excommunicationis, agentes secundum cōtrariam
consuetudinem incurrant illam. Respondeo, si
consuetndo iam præscripsit, non incurrere: si au-
tem non præscripsit, incurrere, nisi excusetur per
ignorantiam, aut quia finis legis etiam in com-
muni cessauit, aut alia ratione.</P>
<Z><A+1>§. 2. Inferuntur corolaria.</A+1></Z>
<P><INI2>E</INI2>X auctoribus citatis in responsione ad primam<marginalia>53</marginalia>
confirmationem sec&#x0169;di argumenti, & ex aliis
colligitur, legem interdum abrogari per actus ma-
terialiter tantùm, seu per se cōtrarios legi, qui per
aliquam peculiarem circunstantiam excusantur,
verbi gratia, lex præcipiebat, non deferri noctu
arma, cōmuniter per decennium omnes illa noctu
licitè deferunt: quia id necessarium iudicatur pro-
pter peculiares circunstantias, ad ciuium securita-
tem: præscribit consuetudo, & abrogat legem: quia
licet actus illi non sint formaliter contra legem,
eò quòd lex tantùm intendit obligare eos, qui cō-
modè possunt obedire: tamen materialiter sunt<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0502.jpg/>
@@1@<SE502>486 Quæst. XCVII. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>contra legem, & sufficiunt ad præscriptionem. Si-
cut quando ex ignorantia inuincibili per totum
illud tempus violaretur lex, consuetudo illa præ-
scriberet, & legem abrogaret: quia materialiter est
contra legem, quæ per se omnem delationem ar-
morum noctu prohibere intendit, licet subditi
excusentur ob ignorātiam, vel indigentiam. Secus
quando lex expressè exciperet aliquem casum, &
non occurreret vllus alius, in quo illa per se obli-
garet: tunc enim non præscriberetur, quia verè
nihil esset actum cōtra legem: sic nec priuilegium
amitteretur per non vsum, qui illi contrarius non
esset. Vide Ioan. Andream, & Panormitanum ca.
Ioann. de clerico coniugato, Syluestrum consue-
tudo quæst. 8. num. 13. Vazquez disp. 277. num. 53.
& 54. Qui tamen num. 66. reiicere videtur illum
modum introducendi consuetudinem abrogati-
uam legis, positum à D. Thoma, & aliis suprà, ne&#x0303;pe
per actus bonos ex epieiceia factos contra verba
legis, licet non contra eius mentem, & sensum. Et
nota, quòd si Princeps antecedenter, vel conse-
quenter ad consuetudinem contrariam legi, nol-
let consuetudinem præualere, non præualeret:
quia licet lex t&#x0169;c esset obseruatu difficilis propter
habitum contrarium, tamen ea difficultas tanta
non est, vt excusare per se solam valeat, vnde ma-
le nonnulli insinuant, quòd tunc lex ex se sine vllo
consensu Principis propter moralem impossibili-
tatem expitaret.</P>
<P>  Hinc solu&#x0169;tur duæ aliæ quæstiones, quas tractat<marginalia>54</marginalia>
Azor tom. 1. lib. 5. cap. 17. quæst. 6. Prima est, an ad<marginalia>Quæstio 1.</marginalia>
consuetudinem quasi præscriptam contra legem<marginalia>Præscriptio|titulum, con-|suetudo quasi|titul&#x0169; poscit.</marginalia>
opus sit, vt ipsa introduci cum titulo incipiat: se-
cunda, vnde incipiat numerari tempus præscri-
ptionis. Ad priorem quæstionem respondet Azor,
titulum non requiri: sed quasi titulum: quoniam
omnis præscriptio legitima titulum poscit: at con-
suetudo, non titulum, sed quasi titulum requirit.
Vnde respondet ad secundam quæstionem, à pri-
mis, qui cōsuetudinem introducere incipiunt, non
posse computari præscriptionis tempus: quoniam
illi contra legem agentes deliquerunt: titulus
autem, vel quasi titulus iustus esse non potest, nisi
omni peccato careat: sed incipit pręscriptio à pri-
mis, qui bona fide contra legem egerunt: quia
ab illis incipit consuetudo esse rationabilis. Sic
idem Azor quæst. 5. cap. 17. dixerat, vt consuetu-
do sit rationabilis, debere esse sine peccato; & non
aduersari iuri naturali, vel gentium, vel diuino, vel
canoni à tota Rep. vel maiori eius parte recepto.
Addit illa quæst. 6. hæc omnia Syl. consuetudo qu.
7. ex Panor. cap. 1. de treuga & pace, & Rochus ait
esse communem sente&#x0303;tiam. Sed iam diximus, con-
suetudine per malos actus introducta præscribi
contra legem posse: & consuetudinem posse ap-
pellari rationabilem aliquando, licet malis actibus
c&#x0153;pta, aut etiam continuata sit: & hanc esse com-
munem sententiam: quamuis aliquando præscri-
ptio, vt diximus, bonis actibus inchoetur, aut cō-
tinuetur. Si contra hoc, in quo partim cum Azor
conuenimus, obiicias, toto tempore præscriptio-
nis licitè puniri à Principe violatores legis: ergo
peccant illam violando. Respondet Azor, negan-
do consequentiam, quia Princeps tunc solum pu-
nit ratione pacti, & ita lex obligat t&#x0169;c ad p&#x0153;nam,
& non ad culpam. Sed non video, vnde tale pact&#x0169;
colligi possit: & p&#x0153;næ aliquæ tales sunt, vt sine
culpa graui incurri non possint, vt excommunica-<-P>@@

<-P>tio, & aliæ censuræ, mors, mutilatio, & similes:
ergo has non potest inducere Princeps ex solo
pacto sine culpa graui, aut eius præsumptione: si
autem Princeps putat, eos peccare, & ideò eos
punit, statim interrumpetur in eis bona fides: ex
facto enim Principis colligent, legem adhuc in
suo robore permanere, & eius violatores peccare:
tamen præscribent: ergo malis actibus præscribi
contra legem potest. Adde Syluestrum illa quæst.
7. non dicere, quòd consuetudo non possit intro-
duci incipere, nec continuari actibus malis: sed so-
lum docet, posse incipere actibus bonis, & quam-
uis incipiat malis actibus, posse continuari bonis.</P>
<P>  Aliam quæstionem tractat Azor eod. lib. ca. 17.<marginalia>55</marginalia>
quæst. 8. An sint aliquæ leges, vel canones, contra<marginalia>Quæstio 2.</marginalia>
quos consuetudo non valeat, nisi Principi nota
sit, & ab eo permissa: & cum Rocho tract. de con-
suetud. ait, in quatuor iuxta communem opinio-
nem non valere. Primò, in sacramentalibus iure
communi constitutis: vnde ignorante Romano
Pontifice non valere consuetudinem, qua secundę
nuptiæ benedic&#x0169;tur; vel qua puellæ corruptę, cum
in religione profitentur, sacrantur. Secundò in iis,
quæ Principi sunt iure communi reseruata. Tertiò
in iis, quæ pertine&#x0303;t ad publicam vtilitatem. Quar-
tò, quando introducitur contra legem, vel cano-
nem, in quo expressè consuetudo improbatur, aut
derogatur.</P>
<P>  Altera opinio, inquit Azor, docet vniuersim,
numquam requiri ad consuetudinem contra le-
gem, vel canonem scientiam, & patientiam Prin-
cipis, modò sit legitimo te&#x0303;poris cursu confirmata,
scilicet contra canonem quadraginta annis, con-
tra legem verò decem: sic Rochus suprà, Couarru-
uias de matrim. part. 2. cap. 6. §. 10. num. 19. Probat,
quia cap. fin. de consuet. nihil aliud requiritur, nisi
quòd sit rationabilis, & legitimè præscripta. Certè
probabilis est hæc opinio, & mihi magis placet.
Hæc Azor, qui probat: quia leges, quæ hac condi-
tione tacita promulgantur, vt si non recipiantur,
vel si post receptionem inducatur contraria con-
suetudo, non valeant. Fauet Nauarrus capite 23.
num. 41.</P>
<P>  Sed existimo, ignorante Principe nullam con-<marginalia>56</marginalia>
suetudinem præualere legibus habentibus clausu-
lam derogatoriam consuetudinis: de quo dicam
sect. 7. Deinde existimo, vbi consuetudo venit cō-
tra ea, quæ sunt reseruata Principi in signum spe-
cialis priuilegij, consuetudinem præualere posse
legi, sed non nisi spatio temporis, de cuius initio
non sit memoria, vt habet textus notabilis, cap. su-
per quibusdam de verb. sign. & docet Tabien. con-
suetudo §. 6. num. 7. ad finem & alij citati sect. 4. §.
4. Vnde in hoc casu sentio cum communi opin.
relata: in alio verò casu de lege pertinente ad pu-
blicam vtilitatem dinstinguendum censeo. Nam si
consuetudo alia ratione conducat ad publicam
vtilitatem, præualet legi: aliàs verò non; quia non
est rationabilis.</P>
<P>  In casu verò de sacramentalibus quidam sen-<marginalia>57</marginalia>
tiunt, vt consuetudo legi sacramentalis alicuius
præualeat, requiri sententiam huius consuetudi-
nis in summo Pontifice, quòd probāt ex Clemen-
tina fin. de ætate, & qualit. Vbi Clemens V. decer-
nens ætatem ordinibus suscipiendis necessariam,
ait, Generalem Ecclesiæ obseruantiam volentes antiquis
iuribus in hac parte præferri, decernimus, &c. Vbi est
nouum ius, & non declaratio antiqui, vt notat ibi<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0503.jpg/>
@@1@<SE503>Disput. XIX. Sectio VI. 487
<duolan 2><-P>glossa verbo, decernimus, ergo excepto eo casu cō-
suetudo non valet in sacramentalibus: licet in eo
valeat, eò quòd sic statuerit ibi Pontifex. Et ita te-
net glos. cap. vir, in fine, de secun. nupt. Butrius ibi,
num. 7. Præpos. num. 3. & 5. Alexander de Neuo n.
8. & cap. accedentes num. 12. de præscrip. & ca. su-
per eo nu. 19. de cognatio spir. Panormitanus illo
cap. vir, in fine de secundis nup. & cap. 1. de treuga
& pace, Richardus 4. d. 42. art. 3. quæst. 2. Rosella
verb. nuptiæ, nu. 2. & verbo consuetudo num. 13.
in fine. Vbi Syluest. quęst. 7. Lancelotus, instit. iuris
canonici, lib. 2. tit. de diuortiis in fine, & Rochus
tract. de consuet. infra ait, esse communem opinio-
nem. Addit Alexander de Neuo illo cap. super eo
num. 19. Hanc opinionem esse veram, etiam si cō-
suetudo sit generalis: quod colligi videtur ex Cle-
mentina citata: sed Imola in eadem Clem. num. 1.
not. 1. solùm eam sustinet in consuetudine parti-
culari alicuius Ecclesiæ, secus si consuetudo sit ge-
neralis. Prædicti auctores sufficere putant scien-
tiam Principis cum taciturnitate, ex quibus eius
consensus præsumitur, qui tamen in se debet esse
formalis, & expressus, vt consuetudo legi deroget,
vt volunt Hostiensis sum. tit. de secun. nupt. num.
3. vers. in aliquibus, & cap. vir, num. 2. eod. tit. vbi
Henric. num. 2. & cap. 1. de sponsalibus in fine pe-
tentes approbationem ex certa scientia.</P>
<P>  Sed probabilius est, nec in sacramentalibus re-<marginalia>58</marginalia>
quiri scientiam Pontificis, sed posse, eo ignorante,
consuetudinem legitimè induci, quæ legem abo-
leat, atque à transgressionis culpa excuset: quia
textus, cap. fin. de consuetudine, decidit generali-
ter consuetudinem rationi consentaneam, & legi-
timè præscriptam legi præualere, nec petit scien-
tiam Pontificis, nec vlla ratio discriminis quan-
tum ad hoc inter sacramentalia, & cætera reperi-
tur: & ita Rochus tract. de consuet. sect. 4. num. 27.
ait, se dubitare de prædicta limitatione, & signifi-
cat, non esse necessariam: quod etiam Azor, &
Couarruuias suprà, Thomas Sanchez tom. 2. de
matrim. lib. 7. disp. 82. num. 20. Paludanus 4. d. 42.
quęst. 3. art. 1. con. 3. num. 7. & ibi supplem. Gabrie-
lis, quæst. 2. art. 2. con. 3. in fine. Gaeta repet. cap. ad
limina 30. quæst. 1. §. 4. num. 550. Ludouic. Lopez,
2. part. instructorij cap. 46. colum. 6. vers. deinde
dubitare, vbi ait, circa benedictiones secundarum
nuptiarum, consuetudinem, & maximè quando
scitur à Pontifice, & non prohibetur. Faue&#x0303;t etiam
Angelus verbo nuptiæ nu. 2. Armil. verb. matrim.
num. 71. Nauarrus in sum. cap. 22. num. 83. Henri-
quez lib. 11. de matrim. cap. 16. num. 2. & cap. 2. nu.
3. in commento, lit. G. Emanuel Sa, verbo benedi-
ctio, num. 2. Eman. Rodriguez 1. tomo summæ in
2. editione cap. 241. in fine, Vega 2. tom. summæ,
cap. 34. casu 179. in fine. Vbi absolutè docent, ser-
uandam esse consuetudinem circa has benedictio-
nes, non limitantes, si à Pontifice nota sit. Et fun-
damentum aduersatiorum leuissimum est: nam si
ex illa Clem. probaretur, in sacramentalibus con-
suetudinem non derogare legi, etiam probaretur
in aliis præter casum illius textus: quia illum so-
lùm excipit: hoc autem contra omnes est. Item ex
ea probaretur, consuetudinem generalem, ac pro-
inde scitam à Principe (qui generalem consuetu-
dinem ignorare non potest) non derogare legi:
nam de consuetudine generali loquitur illa Cle-
mentina: & cum Imola suprà sentiat, in sacramen-
talibus generalem consuetudinem derogare legi<-P>@@

<-P>ignorante Pontifice: particularem verò non; debe-
ret quærere textum, qui consuetudinem particu-
larem excipiat. Et ad Clemen. illam respondet Sā-
chez, cum Pontifex possit eam consuetudinem
abrogare, atque antiquum ius ad suam pristinam
vim restituere, voluisse non abrogare; sed vt ea ser-
uaretur: & hoc est quod ait: volumus, quasi dicat;
nolumus abrogare: sed volumus, vt seruetur. Et
quod ait, in hac parte, est quasi dicat, non esse con-
suetudinem circa alia, ac proinde circa aliam non
derogari legi; vt benè explicat ibi Bonifacius nu.
10. Quod autem ait, decernimus, nihil aliud est, quā
confirmatio consuetudinis: quæ licet vim anteà
haberet, poterat denuò à Pontifice aboleri.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO VI.
Vtrum aliæ conditiones sint necessariæ, vt consuetudo
legem abroget.</Z>
<P><INI5>H</INI5>Actenus constitutæ sunt duæ condi-<marginalia>59</marginalia>
tiones, vt consuetudo legem vincat;
scilicet, esse rationabilem, & esse le-
gitimè præscriptam. Aliæ tamen assi-
gnantur à glossa, & nōnullis Docto-
ribus, cap. fin. de consuetud. l. de quibus, ff. de le-
gibus, & l. 2. C. quæ sit longa consuetudo, & à sum-
mistis verbo consuetudo, quæ vel sunt imperti-
nentes, vel ad præfatas reducuntur, vel explicatio-
ne indigent.</P>
<P>  Prima assignari solet, vt consuetudo sit obser-<marginalia>1. Conditio.</marginalia>
uata ab illis, qui possunt cōdere legem. Bartolus l.
1. ff. de legibus, qui proptereà ait, vsus, & mores
mulierum non posse introducere consuetudinem:
quia non possunt legem condere. Hunc citat, &
sequitur Panormitanus c. fin. de consuet. vbi idem
tenet glossa, Azor tom. 1. lib. 5. cap. 17. quæst. 8. su-
mitur etiam ex Tiraquello tract. de primog. quęst.
16. & partim concinit Valentia, disp. 7. qu. 5. pun.
8. cum Syluestro verbo, consuetudo qu. 4. num. 7.
dicens, vt consuetudo legem abroget, debere esse
obseruatam à maiori parte communitatis, non
computatis mulieribus, nec pueris, & multò mi-
nus, furiosis: quia hæ personæ non possunt legem
condere. Eadem ratione Azor excludit externos:
fauet Ferrar. l. ex non scripto, ff. de iust. & iure, di-
cens, vt consuetudo vim habeat, necessarium esse,
vt assentiente populo, vel maxima eius parte, res
peracta sit. Hæc sententia vera erat, quando con-
suetudo lege&#x0303; abrogabat sola auctoritate vte&#x0303;tium,
vel assuescentium, vt olim in populo Rom. quādo
solus poterat legem sibi condere: & nullam legem
sanciuerat, qua generatim concederet pręscriptio-
nem in legibus particularibus: iam verò talis con-
ditio non requiritur: & sic intellexit Panormita-
nus suprà, dicens consuetudinem virorum eccle-
siasticorum posse abrogare legem Papæ, quia ista
consuetudo non sumit vires ex tacito consensu
virorum ecclesiasticorum: sed auctoritate Papæ
permittentis induci consuetudinem contra cano-
nes. Sic etiam lex illa Bonifacij cap. vnico de statu
regular. in 6. per consuetudinem f&#x0153;minarum, ad
quas solas pertinebat, abrogari potuit, secundum
Doctores. Et similiter lex communis viris, & f&#x0153;-
minis, & paruulis ratione vtentibus, si à maiori
parte horum omnium non seruaretur per debit&#x0169;
tempus, vires amitteret. Ratio huius sententiæ
aperta est, quia consuetudo preualet legi ex aucto-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0504.jpg/>
@@1@<SE504>488 Quæst. XCVII. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>ritate Principis, præsentis, vel præteriti: hîc autem
potest dare hanc auctoritatem consuetudini quo-
rumcumque: & reuera illam concedit, quando
absolutè statuit, vt consuetudo rationabilis, ac le-
gitimè præscripta legem aboleat. Sed qui ratione
non vtuntur non efficiunt propriè cōsuetudinem,
quæ ex humanis actibus constare debet, ideò ho-
rum vsus, vel consuetudo ad derogandum legi
non conducit.</P>
<P>  Secunda conditio indicatur à Panormitano ca.<marginalia>60</marginalia>
fin. de consuetud. num. 18. vt duæ partes commu-<marginalia>2. Conditio.</marginalia>
nitatis consentiant, ex l. nulli, & l. planè ff. quod
cuiusque Vniuersitatis. Sed quamuis in electioni-
bus requiratur concursus, & assistentia duarum
partium electorum: non tamen consensus, & hîc
neque concursus, aut assistentia (quamuis non so-
lum duæ, sed omnes partes communitatis assistere
soleant) leges enim generales præscriptionis cātra
leges particulares, solum petunt consuetudinem
communem, id est, maioris partis personarum, ad
quas lex pertinet, siue sit maior simpliciter, siue
in tali prouincia, vel di&#x0153;cesi: nam ad abrogandam
legem aliquam generalem in vna prouincia, vel
di&#x0153;cesi, non requiritur, vt maior pars Ecclesiæ,
vel Imperij contra illam agat: sed satis est, si maior
pars personarum spectantium ad talem prouin-
ciam, vel diæcesim, legem violet, vt habet com-
munis praxis, & opinio ex glossa, l. consuetudinis,
C. quæ sit longa consuetudo.</P>
<P>  Tertia conditio assignatur à glos. ca. fin. de con-<marginalia>61</marginalia>
suetud. & à Sebastian. Medicis tract. de legibus,<marginalia>3. Conditio.</marginalia>
part. 2. quæst. 14. num. 5. Syl. consuetudo quæst. 4.
Tabien. not. 7. num. 8. quòd consuetudo inducta
sit ex certa scientia, & non per errorem: citat glos-
sa l. quòd non ratione ff. de legibus. Sed Panormi-
tanus eod. ca. fin. ait, ex ea lege deduci oppositum:
quia textus vult, consuetudinem introductam per
errorem in vno casu, non valere in similibus, nec
ad eos extendi debere. Vt si in aliquo populo falsò
existimante, id esse de iure, est consuetudo, quòd si
Dominus vini plaustrum comitetur, in quo vin&#x0169;
defertur, auriga non teneatur de eius periculo:
consuetudo valet in eo euentu, sed non debet ex-
tendi valor eius ad alia liquida. Addit Panormita-
nus, si esset tantus error, quòd tolleret consensum
populi, tunc procederet glos. Sed certè textus ille
nec glossæ, nec Panormit. fauet, quia ibi non erat
consuetudo contra aliquam legem positiuam: sed
erat consuetudo non petendi quod debebatur le-
ge naturali, & si procederet ex errore, quòd non
deberetur, nullum ius amittebatur; quia nemo ce-
debat iuri suo: secus si ex alio errore iuri suo
cederent. Et similiter, si ex errore assueti essent
violare legem aliquam positiuam, contra illam
præscriberent: quia leges non limitant præ-
scriptionem ad consuetudinem ortam ex scientia.
Quamuis mihi est probabile, debere esse cum
scientia legis, alioqui violatio non esset humana,
& voluntaria in ordine ad legem: quia ignorantia<marginalia>Ignorantia|facit inuolun-|tarium.</marginalia>
facit inuoluntarium, saltem negatiuè, seu non vo-
luntarium respectu rationis ignoratæ. Et ita tenet
Azor tom. 1. lib. 5. cap. 17. quæst. 8. tribuens glossæ,
& Panormitano suprà, & Syluestro verbo cōsue-
tudo, quæst. 4. Sed iam retulimus quid dicāt glos-
sa, Panormitanus, & Syluester: sed aduerte Sylue-
strum, & Tabien. loqui de scientia, & consensu po-
tentis condere legem: quem iam diximus, quomo-
do sit, vel non sit requisitus, vt per consuetudinem<-P>@@

<-P>lex aboleatur. Nos verò hic loquimur de scientia
agentium contra legem; & volumus, si inuincibi-
liter omninò ignorant legem, eorum assuetudine
non præscribi contra legem: quia in ordine ad le-
gem violatio illa non est humana, seu voluntaria.</P>
<P>  Quarta conditio ponitur à gloss. ca. fin. de con-
suet. & à Syluestro suprà, quod consuetudo sit in-<marginalia>62</marginalia>
ducta sciente eo, qui potest legem condere. Idem<marginalia>4. Conditio.</marginalia>
docet glossa, l. de quibus, ff. de legibus, Armil. con-
suetud. num. 5. Vazquez hîc disp. 177. cap. 2. 5. 7. &
8. not. 6. num. 8. Sed Ioannes cap. consuetudo d. 1.
& §. leges d. 4. & cap. frustra, d. 8. relatus à Panorm.
cap. fin. de consuet. dicit, quòd consensus Papæ,
seu scientia non requiritur ad consuetudinem in-
ducendam: aliàs rarò, vel numquam induceretur.
Et hanc opinionem ait Panormitanus suprà esse
communem, & veram: quam confirmat ex d. cap.
fin. solùm requirente quòd consuetudo sit ratio-
nabilis, & præscripta: & ex cap. 1. de const. in 6. vbi
dicitur, Papam ignorare statuta, & consuetudines
locorum. Idem tenent Anton. 1. part. tit. 16. ca. vn.
§. 2. Syl. consuetudo, quæst. 6. num. 9. Angel. num.
9. Couarr. 2. part. 4. cap. 6. §. 10. num. 19. Azor cum
aliis, quos citaui sect. 4. & idem Azor tom. 1. lib. 5.
cap. 18. quæst. 9. Antonius Butrius cap. fin. de con-
suetud. Idem colligitur ex Rosella consuetudo nu.
5. Vbi ait, quamuis glos. c. fin. de consuet. in princ.
enumeret decem vel vndecim conditiones requi-
sitas ad consuetudinem induce&#x0303;dam: in fine tamen
videtur recedere à prędictis, & solùm exigere duo.
Primò, quòd sit rationabilis: secundò quòd sit præ-
scripta: non tamen intelligendo, vt consuetudo
præscribatur, siue præscribat dominium alicuius
rei: sed debet esse præscripta, id est, obtenta per
cursum temporis requisiti ad præscriptionem.
Hæc Rosella. Itaque si consuetudo populi igno-
rantis legem esse, sit populi potentis legem con-
dere, non præscribet contra legem, non quia sit
ignorantia potentis legem condere, sed quia est
ignorantia agentium contra legem, & talis igno-
tanria, quæ violationem legis reddat non volun-
rantia, & non humanam. Addit Butrius duo: pri-
mum est, quòd Papa ignorante requiruntur qua-
draginta anni ad præscribendum contra legem:
sed eo sciente sufficiunt decem: de quo iam dixi,
sect. 4. Secundum est, quod ante dixerant Ioann.
Monachus, & Archidiaconus cap. generali. de ele-
ctio. lib. 6. quòd vbi ius requirit antiquam cōsue-
tudinem, vel vbi obuiat omni iuri, requiritur tem-
pus, de cuius initio non est memoria. Sed primam
partem huius dicti reiicit Panor. cap. fin de con-
suet. ex ead. l. iunctis Doctoribus, l. de quibus, ff. de
legibus, quia non plus importat consuetudo anti-
qua, quàm inueterata: ad hanc autem sufficiunt
decem anni secundùm Doctores ibi. Secundam
autem partem ex illo cap. fin. solum requirente, vt
consuetudo sit rationabilis, & præscripta, vt dero-
get iuri. Item quia de iure ciuili regulariter suffi-
ciunt decem anni: à dispositione autem legali non
debemus deuiare, nisi quatenus reperitur in iure
cautum, ca. fin. de noui oper. nutiatione, in quibus
verbis significat Panorm. ad præscribendum con-
tra legem Ecclesiasticam decennium sufficere: de
quo superiùs diximus.</P>
<P>  Aduerte autem, quòd in regnis, vbi Principes
nullam concessissent præscriptionem cōtra leges,
consuetudo non abrogaret legem, nisi esset nota
Principi. Idem est vbi concessa est præscriptio. Sed<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0505.jpg/>
@@1@<SE505>Disput. XIX. Sectio VI. 489
<duolan 2><-P>non est impletum tempus præscribendi. Deinde,
quod ait Anton. 3. part. tit. 16. cap. vn. §. 2. legem
Pontificiam consuetudine non abrogari, nisi de
expresso consensu Papæ, licet impugnetur à Vaz-
quez disp. 177. cap. 21. quia sufficit consensus taci-
tus: defendi tamen potest, nomine, expressi, intelli-
gendo formalem verbis, vel factis antecedenter,
vel consequenter explicatis.</P>
<P>  Quinta conditio, & vera est, vt lex non habeat<marginalia>63</marginalia>
clausulam derogatoriam sequentis cōsuetudinis,<marginalia>5. Conditio.</marginalia>
de quo agemus, sect. 7.</P>
<P>  Sexta conditio est, quòd lex non contineat ius<marginalia>6. Conditio.</marginalia>
aliquod impræscriptibile, glos. c. fin. de consuetud.
Armil. consuetudo, nu. 5. Medicis de legibus, part.
2. cap. 14. num. 4. Goffred. Tranensis in sum. tit. de
consuetud. num. 10. Nam laici non possunt acqui-
rere spiritualia ex præscriptione, seu consuetudi-
ne, cap. causam de præscrip. cap. Messana, & cap. sa-
crosancta, de elect. idem tenet Panormitanus cap.
fin. de præscrip. dicens. Nota quòd sicut ex præscrip-
tione laicus non potest acquirere ius spirituale: ita nec
ex consuetudine. Et dico, quòd non sufficeret tempus, de
cuius initio non est memoria, vt notanter voluit Ioannes
And. cap. 2. de præb. in 6. optimè facit cap. suprà, eod. tit.
Potest tamen teneri, quòd in eis, quorum Papa potest fa-
cere laicos capaces, possit induci consuetudo (non dico
præscriptio) vt laici possint obtinere spiritualia: si Papa
sciuit, consuetudinem induci, & non contradixit. Ar-
gumentum optimum l. de quibus, ff. de legibus. Nisi di-
cat, consuetudinem tolli, vel impediri propter irrationa-
bilitatem: & fortè hoc vltimum verius, nam ratio est
quasi causa formalis ipsius consuetudinis: forma autem
dat esse rei, cap. quia propter de elect. Hæc Panormi-
tanus. Consonat Azor tom. 1. lib. 5. cap. 17. quæst.
8. recensens spiritualia, quæ laici præscribere non
poss&#x0169;t. Sed generatim, quæ pręscribi nequeunt, le-
ge in Molina tom. 1. de iust. tract. 2. disp. 70. &
glos. cap. cum non liceat, verbo, non obstante, de
præscrip. Ac proinde nec præscribi potest contra
leges prohibentes illa præscribi. In his aliqui nu-
merant circunstantias interdicti, vt quòd in Ec-
clesia aliqua tempore interdicti Ecclesiastici cele-
brari possit pulsaris campanis, & alta voce, ca. cum
inter, de consuet. sed Molina disp. cit. ait, inde non
probari, non valere consuetudinem in eo casu: sed
meritò esse reuocandam talem consuetudinem, vt
in eo cap. reuocatur. Sed credo, antea etiam esse
irritam: quia erat irrationabilis, nempè contra ner-
uum Ecclesiasticæ disciplinæ, vt dicitur eo capit.
Sed reuocatur quantum est ex parte Pontificis ad
cautelam; ne vllus supersit locus opiniombus.</P>
<P>  Id verò planum est, contra legem diuinam, na-<marginalia>64</marginalia>
turalem, vel positiuam non posse consuetudine
præscribi, de quo latè Azor tom. 1. lib. 5. ca. 17. qu.
1. & 2. Syluest. consuetudo quæst. 9. Tabien. not. 3.
num. 4. & patet: quia consuetudo contra ius natu-
ræ inducta, corruptela est, ergo non præscribit cō-
tra ius naturale, neque illi derogat, vt ea ratione
definitur in cap. fin. de consuetud. & idem est de
iure diuino non naturali. Vnde consuetudo contra
neutrum valet, cap. licet ex quadam de testibus,
vide cap. quæ contra mores d. 8. cap. cum tanta, de
consuet. cap. flagitia 32. quæst. 7. D. Thomam, q.
96. art. 3. Nauarr. consil. 25. de vsur. num. 5. Cassan.
in cōsuetud. rub. 6. §. 4. fol. 857. Goffred. Tranen. in
sum. tit. de consuet. num. 14. Vnde infert, male ad-
inuentas consuetudines nullo te&#x0303;pore firmari auth.
vt nulli Iudi. §. 1. quia in hoc casu quantò consue-<-P>@@

<-P>tudo diuturnior, tantò periculosior, cap. non satis
de symonia, & cap. fin. de consuet. & cap. schisma,
24. quæst. 1. Item consuetudines in grauamen Ec-
clesiarum inductas seruari non debere, sed reuo-
cari, vt cap. 1. de consuet. sicut & constitutiones, c.
cum omnis, & c. quę in Ecclesiar&#x0169;, & c. ex parte, de
const. cap. ad nostram, & cap. quanto, de consuet. &
cap. cum venerabilis, & ex parte, eodem tit. Aliqui
etiam sic inferunt: non potest consuetudine intro-
duci, vt consanguineo liceat, in vindictam occi-
dere occisorem cōsanguinei, etiam patris, ne dam-
natum quidem à iudice, vt tenet Panorm. cap. fin.
de consuetud. & ex Rocho obseruat Bosius tit. de
homicid. num. 111. quidquid contradicat Syluest.
verbo consuetudo, quæst. 18. num. 22. post Ioan.
And. & Speculatorem, cap fin. de consuet. sed me-
ritò Syluest. cum eisdem ait, posse consuetudine
introduci, vt non ex odio: sed quasi minister Iusti-
tiæ puniat quis interfectorem patris sui à iudice
damnatum. Nec consuetudine potest introduci, vt
liceat aliquem indebitè grauare: quia id est contra
legem naturæ, vt cum Ruino & Scino obseruat
Menoch. de arbitrar. casu 82. num. 18.</P>
<P>  An verò contra ius genti&#x0169; possit cōsuetudo præ-<marginalia>65</marginalia>
scribere. Azor illo cap. 17. quæst. 4. respondet cum<marginalia>Quæstio.</marginalia>
Rocho tract. de consuetud. in fol. paruo 46. col.
3. non valere: quoniam ius gentium est naturale.
Sed iam superius docuimus: ius gentium, si pro-<marginalia>Ius gentium|positiuum est.</marginalia>
priè capiatur, positiuum esse. Quamuis autem po-
sitiuum sit, dici posset, non esse propriè præscrip-
tionem cōtra illud. Quia communitas hominum
quæ ius gentium constituit, nullam præscriptionis
legem introduxit, nec æqualem aut superiorem
potestatem habet, à qua talis lex condita sit.</P>
<P>  Ex sua verò opinione Rochus infert, non vale-
re consuetudinem, quæ alicubi est, ne pretium sol-
uatur iis, qui priuantur vinea, vel agro suo, vel do-
mo, vt via publica fiat, vel muniatur, vel reficiatur,
vel renouetur: quia est contra ius naturæ. Sed glos.
l. si locus ff. quemadmodum seruitutes amitt. vide-
tur consuetudinem prædictam approbare, cuius
opinio vera esset, si alicubi causæ subessent non
soluendi tale pretium. Valet tamen consuetudo,
qua Princeps vel Resp. ob causam publicam cogit
ciuem vendere rem suam, vt domum, vel agrum.
Item qua tempore famis, vel penuriæ cogit mutuò
dare frumentum, vt seminetur. Item, qua vnus pro
alio cogitur pecuniarium debitum soluere: vel
qua vnus proalio punitur pecuniaria p&#x0153;na. Ita
Rochus & Azor suprà: intellige si subsit causa ra-
tionabilis in tali consuetudine. Secus tamen est de
consuetudine, qua vnus punitur pro crimine alte-
rius p&#x0153;na capitis: ac si fideiussor esset in causa cri-
minali, vt in ciuili. Item consuetudo qua Princi-
pes ciuibus suis pecunias auferunt, vt bellum ge-
rant, quamuis alioqui iustum, vel ob aliquam pu-
blicam causam, & eas numquam restituunt, corru-
ptela est. Hæc Azor ex Rocho.</P>
<P>  Septima conditio ponitur à glossa, cap. fin. de<marginalia>66</marginalia>
consuet. quòd consuetudo sit obtenta in contra-<marginalia>7. Conditio.</marginalia>
dictorio iudicio: citat aliam glos. l. cum de consue-
tud. ff. de legibus, & c. Abbate de verb. sig. ex quo
textu idem tenet Anton. 1. part. tit. 16. capit. 1. §. 4.
Medicis tract. de legibus. part. 2. quæst. 14. num. 5.
Ferr. l. ex non scripto, ff. de iust. & iure. Sed imme-
ritò, vt ait Vazq. disp. 177. c. 6. quia ibi non agitur
de pręscriptione contra legem: sed de præscriptio-
ne iuris eligendi Abbatem. Nec dicitur necessari&#x0169;<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0506.jpg/>
@@1@<SE506>490 Quæst. XCVII. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>esse contradictorium iudicium ad consuetudinem
confirmandam. Quòd si id diceret Pontifex, de so-
la consuetudine Ecclesiastica intelligendum esset,
Panormitanus etiam ca. fin. de consuet. cum com-
muni vtriusq; iurisperitorum probat, hanc condi-
tionem non esse necessariam: quia consuetudo in-
ducitur moribus, & vsibus homin&#x0169;, l. de quibus ff.
de legibus, capit. consuetudo d. 1. §. ex non scripto
Instit. de iure nat. ergo non requiritur necessariò
actus iudiciarius. Et alioqui non posset introduci
consuetudo: quia si antea consuetudo non habuit
vim: non potest iudex decernere vim habuisse.
Vnde Goffred. Trannensis in sum. titul. de consue-
tud. num. 8. ait, in contradictorio iudicio non di-
citur consuetudo indici, sed firmari: vt l. cum de
consuetudine, ff. de leg. & senatuscons. quamuis in
dicto cap. Abbate in allegatione sua (scilicet facta
à litigantibus) dicatur induci.</P>
<P>  Dicunt tamen Iurisperiti, & cum eis Panorm.
actum iudicialem conducere posse ad probandam
iterum cōsuetudinem. Fallitur ergo Syluest. verb.
consuetudo, quæst. 4. post medium, asserens, con-
suetudinem intelligi eam, quæ est præscripta, & in
duobus actibus iudicialibus obtinuit, seu duabus
sententiis confirmata est. Probat ex l. nam & his
C. de inoffic. testam. Vbi tamen nihil ad rem esse
putat Vazquez.</P>
<P>  Sed obiicies l. 5. titul. 2. partita 1. vbi dicitur, Si<marginalia>67</marginalia>
populus decem, vel viginti annis aliquid fecerit, sciente
domino, & non contradicente, poterunt deinde id liberè
facere, & talis consuetudo obseruanda in posterum est: si
hoc eodem tempore iuxta prædictam consuetudinem bis
iudicatum fuerit, siue hæ sententiæ contradictorio iudi-
cio latæ sint, siue non. Vbi notat Gregorius Lopez, in
omnibus manuscriptis legi triginta sententias, &
in omnibus excusis, duas, & hanc lectionem pro-
basse Senatum Regium. Hanc l. interpretatur Pe-
trus Salaz lib. de consuet. dicens, nec in nostro re-
gno ad valorem consuetudinis vllam sententiam
esse necessariam, cap. 10. num. 45. vt non loquatur
de præscriptione in legibus, sed in aliis rebus, vel
iuribus: sed latè, & bene Vazquez, illo cap. 6. pro-
bat loqui de consuet. vt habeat vim abrogandi,
vel constituendi legem: & cum Burgos de Paz, l.
1. Tauri num. 247. ait, in nostro regno consuetudi-
nem nullam vim habere, nisi post duas Sente&#x0303;tias,
licet de iure Romanorum, & canonico dicat, non
requiri: sed hoc durum puto cum Greg. Lopez ad
illam l. partitæ: nam leges nostræ ius Romanorum
imitari statuerunt, in quo non requiruntur, vt sen-
tit Bartolus l. de quibus, ff. de legib. vbi ait, id pas-
sim docere Doctores. Deinde secunda ratio facta à
Panorm. etiam in regno nostro procedit. Censeo
ergo, legem nostram solùm loqui pro foro exter-
no, & velle, vt postquàm in iudicio Senatus, vel
Cancellariæ Regis semel, & iterum iudicatum sit,
consuetudinem aliquam habere vim; non iam de
ea re in iudicio controuertatur, & res in dubium
reuocetur, sed deinceps pro consuetudine iudice-
tur. Sic etiam l. cum de consuetudine, ff. de legibus
dicitur, in consuetudine in primis explorandum
esse, an in contradictorio iudicio firmata sit.</P>
<P>  Rectè tamen Burgos, n. 246. & Vazquez dicunt,<marginalia>68</marginalia>
per purum non vsum legis, eò quòd casus non oc-
currat, non abrogari legem. Idemque esse de non
vsu priuilegij, quādo eius casus non occurrit. Idem
docent Ioannes Andreas & Panormitanus, capit.
fin. de cler. coniug. Syluester consuetudo, quæst. 8.<-P>@@

<-P>num. 13. & alij communiter, vt etiam notauimus
sect. 5. Vide Rosellam consuetudo num. 15.</P>
<P>  Colligit etiam Vazquez, in Castella non esse
obligationem abstinendi in vigiliis, & quatuor
temporibus à lacticiniis, & ouis, quia in iure nul-
lum est præceptum, & de consuetudine non po-
test constare, eò quòd omnes ferè à multis annis
per bullam his vescuntur. Credo, opinionem esse
veram: quia in dubiis non sumus ad rem valde dif-<marginalia>In dubiis non|sumus ad rem|valde diffici-|lem obligati.</marginalia>
ficilem obligati, præsertim cum bono communi
parum sit necessaria: dubium autem sit an existat
consuetudo abstinendi in iis, qui bulla cruciata
carent.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO VII.
An consuetudo possit abolere legem, in qua est clausula
derogatoria dicens, non obstante quacumque
consuetudine.</Z>
<P><INI5>S</INI5>Ententia negans communis, & vera<marginalia>69</marginalia>
est; quam tenet Syluester consuetu-<marginalia>1. & vera|sententia.</marginalia>
do, quæst. 6. Angel. nu. 9. Sotus 1. iust.
quæst. 7. art. 2. colum 2. Molin. infrà.
Panormitanus cap. fin. de consuetud.
Baldus nouellus tract. de dotibus, & priuileg. ea-
rum, parté 6. priuilegio 2. num. 18. & 19. tom. 9. tra-
ctatuum, Antoninus 1. parte tit. 16. capite vn. §. 6.
Vazquez & Nauarrus infrà, Rochus tract. de con-
suetud. Azor tom. 1. lib. 5. cap. 17. qu. 10. cum Ioan.
Andrea, Butrio, Ioanne Lignano, Decio, Felino,
Alexandro, Imola, Paulo Leazaro, quos citat, &
sequitur Couarruuias 3. var. capit. 13. num. 3. & 4.
idem tenet Ferrar. l. ex non scripto, ff. de iust. &
iure.</P>
<P>  Probatur quia consuetudo habet vim abrogan-
di legem ex voluntate Principis: ergo cum Prin-
ceps vult, consuetudine non abrogari legem, non
abrogatur.</P>
<P>  Oppositum docet Medina, quæst. 97. art. 3. quia<marginalia>70</marginalia>
quibuscumque verbis lex constituta sit, potest à<marginalia>2. Sententia|Medinæ.</marginalia>
Principe per verba derogari: sed consuetudo ap-
probata à Principe habet verborum vim: ergo ta-
lis consuetudo vincit legem quibuscumque ver-
bis latam. Confirmatur: nam in cap. si Episcopus,
de p&#x0153;nit. & remiss. lib. 6. dicit Pontifex, nulla con-
suetudine introduci posse, vt quilibet sibi eligat
confessarium: nihilominus sacerdotes consuetu-
dine eligebant confessarium, donec consuetudo
hæc per Tridentinum sublata fuit.</P>
<P>  Hæc sententia Molinæ falsa omninò est, abso-<marginalia>Reiicitur.</marginalia>
lutè loquendo; cum sit contra omnes Doctores, &
vsum Pontificum ponentium sæpè illam clausu-
lam derogatoriam: quam nihil operari affirmari
non potest. Dices, obligare, ne introducatur, aut
permittatur consuetudo contraria. Sed cōtra: quia
talis clausula principem successorem obligare nō
potuit: subditi autem absque illa tenebantur non
introducere consuetudinem: ergo illa clausula
esset inutilis. Procedit autem opinio Medinæ ex
ignorātia distinctionis superiùs positæ de duplici
modo, quo consuetudo legem abrogat: primò per
modum præscriptionis ex auctoritate, & consensu
Principis præteriti: & sic non abrogat legem, in
qua sit illa clausula derogatoria. Secundò per mo-
dum occasionis, quam præsens Princeps sciens, &
videns, indicat aliquomodo, se velle, vt lex deinde
vim non habeat: & tunc consuetudo abrogat<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0507.jpg/>
@@1@<SE507>Disput. XIX. Sectio VII. 491
<duolan 2><-P>occasionaliter legem; quia etiam abrogat illam
clausulam contentam in lege. Hoc intendit Sotus
suprà, dice&#x0303;s, tam longam posse esse cōsuetudinem,
vt præualeat contra decretum illud irritans con-
suedinem. Sed malè reduxit ad longitudinem te&#x0303;-
poris, quod in breuissimo posset fieri, sic Couar-
ruuias & Azor suprà, cum gloss. Panormitano,
Gemi. vtroque Cardinali, Imola, Anchar. Baldo,
Romano, Iasone, & Rocho docent, non obstante
illa clausula induci posse consuetudinem. Idem
tenet glos. c. statut&#x0169;, de elect. Nauar. & Vaz. infrà.
Vnde rectè Molina tom. 1. de iust. tract. 2. disp. 77.
in fine ait, si lex aliqua, siue canonica, siue ciuilis sta-
tuat aliquid, adiiciatque, vt aduersus illud vel omninò
non præscribatur, vel non, nisi tempore quadraginta vel
centum annorum, aut de cuius initio non sit memoria,
vel quouis alio annorum spatio: tunc aduersus talem le-
gem vel omninò non præscribetur, vel non nisi tempore,
quo lex statuerit: idque esto interueniat bona fides, & ti-
tulus: vt constat ex l. vbi lex, ff. de vsucap. vbi dicitur,
vbi lex tollit præscriptionem, non præscribatur. Vide
Gutierrez, 3. practicatum cap. 32. Et quidem de le-
ge sequenti non dubium est, quin possit reuocare
præcedentem: sed generalis non intelligitur reuo-
care consuetudinem, & statuta particularia, nisi
exprimat, vt patet cap. 1. de const. in 6.</P>
<P>  Item per clausulam generalem, non obstante
quacumque consuetudine, non reuocatur imme-
morialis, Gloss. auth. vt de cætero non fiant nouæ
constit. Verbo præscriptio, Couar. 3. variar. ca. 13.
num. 4. Tiraq. de vtroque retract. in posteriori §. 1.
glos. 2. num. 25. qui alios referunt. Et sicut clausula
generalis non derogat consuetudini immemoria-
li præcedenti: ita nec subsequenti.</P>
<P>  Nota autem primò, quod consuetudo reproba-<marginalia>71</marginalia>
ta tamquam irrationabilis, numquam cōualescit,<marginalia>1. Not.</marginalia>
nec potest legem vincère; nisi mutatis circunstan-
tiis reddatur rationabilis, vt docent Panormit. &
Butrius ca. fin. de consuet. Syluest. consuetudo qu.<marginalia>Consuetudo|reprobata tā-|quam irratio-|nabilis num-|quam conua-|lescit.</marginalia>
6. num. 10. Angel. eodem verb. nu. 9. Azor, & Co-
uarruuias cum multis suprà, Vazquez disp. 177. ca.
8. Sanchez 7. de matrim. disp. 4. num. 14. citans Pa-
norm. Dominic. Francum, Decium, Aretin. Felin.
Barbacium, Rochum, Rauenatem, Ioan. Lupum,
Rosell. Angel. Armil. Ferretum, Couarru. Anton.
Gomez, Auiles. Auendañ. Gutierrez, Duennas, An-
ton. Gab. Brunorum, & Zauallos, & probant à si-
mili ex l. si hominem 30. ff. mandati, vbi dicitur,
generalem procuratorem posse reuo care speciali-
ter à Domino prouisa, si habuerit iustam causam
reuocandi, vt tenent Bart. ibi, Panorm. cap. at si cle-
rici §. de adulteriis num. 9. de iudic. & ibi Additio
ad Felin. num. 3. qui exponunt, si causa sit noua, vel
de nouo cognita, vt patet ex textu dicente, vt si po-
steà compererit, eum falsas rationes confecisse. Ita ergo
consuetudo si mutatis circunstantiis reddatur ra-
tionabilis, abrogat legem; quàm anteà non abro-
gabat, quia erat consuetudo irrationabilis. Neque
ad hoc requiritur scientia Principis. Quod volue-
re Anton. Burgen. repet. cap. at si clerici num. 57. de
iudic. & alij apud Rochum de consuet. sect. 4. num.
29. & Rebuffus aliis ciratis tom. 1. const. gallicar.
in pro&#x0153;m. glossa 5. num. 149. sed pro nobis est
Sanchez suprà cum Rocho, Angelo, & Syl. quia c.
fin. de consuet. vt consuetudo vincat legem hu-
manam, solùm petitur esse rationabilem, & præ-
scriptam. Hæc Sanchez, qui idem ait disp. 17. num.
7. disp. 82. num. 20. Et sic intelligendum est quod<-P>@@

<-P>ait Gregorius Lopez l. 3. glos. 6. tit. 2. part. 1. con-
suetudine per legem reprobata non abrogari le-
gem. Reprobatio autem interdum fit hoc modo,
non obstante consuetudine, quæ potius corrupte-
la, quàm consuetudo dicenda est, vt in cap. fin. de
consuetud.</P>
<P>  Nota secundò, quòd etiam si consuetudo ex-<marginalia>2. Not.</marginalia>
pressè sit reprobata à lege, vt irrationabilis, po-
test vincere legem auctoritate sequenti Principis:
sicut enim potest verbis, & scripto abrogare le-
gem, ita vt factum teneat, quamuis abrogatio sit
irrationabilis, ita & per consuetudinem, cui tacitè
confert hanc vim; quam illi conferre est malum,
& irrationabile.</P>
<P>  Nota tertiò ex Nauarro commentario de spol.<marginalia>3. Not.</marginalia>
§. 15. num. 8. & Vazquez disp. 177. num. 72. & 73. &
Azor suprà, consuetudinem non reprobatam à le-
ge, posse legem vincere, licet lex præcipiat, con-
suetudinem non introduci. Quòd enim consuetu-
do prohibeatur, non indicat, consuetudinem esse
irrationabilem: sed fieri solet ad maiorem caute-
lam non permittendi vsum contrarium: quamuis
eo ipso quòd lex de aliquo fiat, prohibeatur con-
traria consuetudo, & ministri iustitiæ teneantur
eam non permittere, nisi ad euitanda maiora ma-
la, sicut permittuntur lupanaria. Imò Angelus &
Syluester indicant, etiam quando lex habet clau-
sulam prohibitiuam, vel derogatoriam consuetu-
dinis, si noua causa occurrat, quam legislator non
videatur cogitasse, consuetudinem posse contra
legem præscribere. Idem iudicant Azor, Couar. &
alij ex relatis.</P>
<P>  Nota quartò, cum lex damnat aliquam consue-<marginalia>72</marginalia>
tudinem vt irrationabilem, ad futuram se exten-<marginalia>4. Not.</marginalia>
dit, vnde illa non potest contra legem pręscribere,
nisi rationabilis reddatur. Ita Azor suprà. Qui quā-
do eodem lib. cap. 18. quæst. 11. absolutè docet, cō-
suetudine siue scita, siue ignorata à Principe posse
abrogari legem, etiam quæ expressè derogat con-
suetudini: debet explicari, si id in genere velit de
nouo Princeps. Dices, si lex potest impedire, & ab-
rogare consuetudinem, vt dictum est, quomodo
cap. 1. de feudi cognitione, Obertus filio suo An-
selmo scribit, Legum autem humanarum non est vilis
auctoritas: sed non adeò vim suam extendunt, vt vsum
vincant, aut mores? Cuiacius ibi respondet, intelligi
de consuetudine, quæ iam contradicto iudicio cō-
firmata est. Sed meritò refellitur à Vazquez disp.
177. nu. 63. quia etiam illa consuetudo lege Prin-
cipis abrogari potest. Alia expositio est, lege non
habente clausulam derogatoriam consuetudinem
non vinci, sed non quadrat contextui. Rectè ergo
respondet, solùm velle, quòd leges Romanorum
apud Lōgobardos, licet ex parte seruarentur: non
tamen præualebant contra eorum vsus, & mores:
quia in multis nolebant Romanis legibus guber-
nari.</P>
<P>  Nota quintò, quòd cum lex dicit, non obstante<marginalia>5. not.</marginalia>
quacumque consuetudine, aliqui dicunt, ad fu-
tura non se extendere, glossa capite quod super,
de consang. & affin. Azor cum multis suprà. Sed
Sanchez illo n. 14. ait, glossam illam communiter
reprobari, & dictam clausulam ad consuetudinem
futuram se extendere: vt multis citatis docent Ti-
raq. de retractu in præsat. num. 18. & 19. Couarr. 3.
variar. cap. 13. num. 4. Burgos de Paz l. 1. Tauri nu.
464. & 479. Zauallos in practicis quæst. 704. per
totam.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0508.jpg/>
@@1@<SE508>492 Quæst. XCVII. Tract. XIV.
<duolan 2>------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO VIII.
An ad inducendam consuetudinem, quæ legem abroget,
sufficiant duo, vel tres actus contrarij legi,
Principe sciente, & tollerante.</Z>
<P><INI5>A</INI5>Ngelus verbo consuetudo num. 9.<marginalia>73</marginalia>
Syluester, quęst. 6. num. 9. affirmant;
nec in hoc illis contradicit Vazquez
disp. 177. num. 74. fauet Sa verbo
consuetudo, num. 5. dicens, consue-<marginalia>1. opinio.|Cōsuetum di-|citur quod bis|factum est.</marginalia>
tum dicitur, seu solitum, quod bis factum est: & c.
ita nos 25. qu. 2. vbi binus actus appellatur quasi
vsus, & cōsuetudo, & l. 3. in fine C. de epis. audien.
Sed Azor tom. 1. lib. 5. cap. 17. quæst. 9. & cap. 18.
qu. 15. cum Syluest. suprà, qu. 4. ait, non posse vno,
aut duplici actu induci consuetudinem, quæ ius
abroget: quia populi consensus non potest adesse
in vno, aut duobus actibus tantùm: quoniam fortè
per errorem, vel alterius mali vitandi causa vnum,
aut alterum actum contra ius permittit impunè:
nisi quando vnus actus ita continuatur ad lōgum
tempus, vt perinde sit, ac si multi actus toto eo
tempore replicarentur, verbi gratia, confertur be-
neficium regulare clerico sęculari; aut beneficium
sæculare clerico regulari; & ab eo annis quadra-
ginta possidetur, consuetudo inducitur, & benefi-
cium regulare fit sæculare, & è contra, cap. cum de
beneficio, de præbend. in 6. Pari ratione fit pons
publicus, vel molendinum, & durat ad longum
tempus, gignitur consuetudo, Syluest. illa quæst.
4. secutus Panormit. De qua re, vt inquit Azor, la-
nè tractat Rochus tract. de consuetud. §. glossa fi-
nalis, in 7. requisito. Hæc locum non habe&#x0303;t in po-
pulo, qui non potest propria auctoritate legem
abrogare: qualis circa leges Ecclesiasticas est om-
nis populus, & ferè omnis erga alias: nam cum nō
possit leges abrogare verbo, non poterit propria
auctoritate eas abrogare consuetudine: ergo im-
pertinens est eius consensus, sed tantùm debet at-
tendi consensus præsens, vel præteritus Principis.
Qui consensus præsumitur ex eo quòd impunè
permittat consuetudinem: non ex eo quòd popu-
lus trāsgressionem legis non puniat: maximè cum
punitio ad popul&#x0169; non pertineat, sed ad Principes,
& aliquos eorum ministros. Et interdum vno actu
potest præsumi consensus Principis de abroganda
lege, interdum verò non præsumitur ex duobus,
nec ex tribus, nec ex pluribus: quia tolerantia po-
test non oriri ex voluntate abrogandi legem, sed
ex aliis capitibus. Vnus autem actus præsertim in-
signis permissus impunè à legislatore potente cō-
modè punire, & reprimere populum, abrogat le-
gem, non solùm inchoatiuè, vt exponit Azor; sed
etiam completiuè: & sic intelligo Angelum dicen-
tem, quòd per vnum actum inducitur consuetu-
do, si appareat de expresso consensu populi, per
illum volentis inducere consuetudinem: sed im-
propriè loquitur, vt notat Syluester: quia de ratio-
ne consuetudinis est pluralitas actuum, saltem
virtualis, vt cum actus diu continuatur. Addit Syl-
uester, duo actus sufficiunt ad inducendam consuetudi-
nem, vt ait summa Pisana, cui supplement&#x0169; addit, non
tamen efficacem cùm debeat esse rationabilis, & præ-
scripta, cap. fin. de consuetud. nisi illi actus essent perma-
nentes tempore legitimo ad præscriptionem. Hæc ille, sed
ineptè: quia ea, quæ dicit, requiruntur ad hoc, vt consue-
iudo abroget legem, non ad hoc, vt sit lex: vnde dictum<-P>@@

<-P>Pisanæ limita, verum esse in tribus: primò in criminali-
bus, vt dicit glossa dicto cap. ita nos: non autem in ciuili-
bus, nisi vt statim dicam. Non autem est propriè consue-
tudo, quia appellatione consuetudinis, secundum Panor.
c. 1. eod. tit. intelligitur ea, quæ tenet, & præscripta est, vt
in ca. Cumana de elect. Secundò in actibus iudicialibus,
vt ex duabus sententiis accede&#x0303;te consensu populi præsu-
mitur consuetudo: quia habent aptitudinem ad indu-
cendam censuetudinem, l. nam in his. ff. de inoffi. testam.
& l. siquis §. quod sub eodem tecto. ff. ad Syllan. tertiò in
actibus, quos populum latere non est probabile, vt secun-
dum Gulielmum de Lugduno, & Bart. in dicta l. de
quibus, si vnus vnum pontem faciat de domo in domum
in platea communi, & alius alium, quia isti duo actus
adeò sunt populo notorio, quòd comprehenditur eius con-
sensus, & stat freque&#x0303;tia actuum siue pluralitas, quæ duo
consuetudinem inducunt. In aliis autem non similibus,
vt sunt vendere, locare: & actus priuatorum, sicut ven-
dere in porticibus super viam publicam, non sufficiunt
duo actus: sed requiritur frequentia magna, vt totus po-
pulus erat l. sed & ea ff. de legibus, l. nam Imperator,
ibidem, & ff. de instit. act. l. sed etsi pupillus. Duo tamen,
vel tres actus tuentur aliquem in possessione quoadus&#xE8BF;&#x0301;
sit dubium 18. qu. 2. scrutinium. Hactenus Syluester:
sed parum ex arte.</P>
<P>  Dicendum ergo est primò, quòd consuetudo<marginalia>72</marginalia>
nec habet vim legis, nec abrogat legem via præ-<marginalia>2. opinio.</marginalia>
scriptionis, nisi saltem decem annis contra eam<marginalia>Vnus actus|non facit con-|suetudinem.</marginalia>
fiat: & sic potest intelligi supplementum suprà di-
cens, duosactus ad efficacem consuetudinem non
sufficere, nisi sint permanentes tempore legitimo
ad præscriptionem: & Ferr. §. ex non scripto Instit.
de iust. & iure, vn&#x0169; vel plures actus non sufficere,
nisi decennio cōtinuentur, vel itere&#x0303;tur. Vnde male
Medicis lib. de legibus, part. 2. quæst. 14. nu. 3. ait,
saltem binum actum debere concurrere, vt con-
suetudo præscribat. Secundò dicendum est, quòd
ad rationem consuetudinis siue efficacis, siue inef-
ficacis requiritur saltem binus actus, vel vnus suc-
cessiuus, seu continuatus, vt in exemplis adductis
ex Panormitano, quem sequitur Arm. consuetudo
num. 5. Quare vnicus actus non probat consuetu-
dinem: sed requiritur saltem binus, vt docet Ar-
chidiac. cap. illud, in fine d. 12. & colligitur ex l. ne-
mo 3. C. de Episco. aud. fine. Sic tenent Bart. l. de
pupillo §. si quis ipsi num. 15. ff. de nou. operis n&#x0169;-
tiat. Butrius, cap. fin. num. 8. de appell. Alex. de Ne-
uo num. 19. Imola num. 8. Francus num. 6. Decius,
num. 22. Constantius Roget tract. de protestatio-
ne §. quarto principaliter pollicitus sum, nu. 2. ha-
betur tom. 17. tractatuum nouiorum. Idem tenet
Thomas Sanctius tom. 1. de matrim. lib. 4. disp. 1.
num. 22. Goffred. Trannensis in summa, tit. de con-
suetud. num. 4. & deinceps, sicut (inquit) binus
actus, vel trinus inducit possessionem, vel quasi,
vt c. cum Ecclesia Sutrina de causa poss. & propr.
& cap. fin. eod. tit. & l. 1. C. de fideicommiss. licet
vnico acquiratur, vel deperdatur possessio, vel
quasi, l. cum talis C. de seruit. & aqua cap. cum M.
de const. cap. pro illorum, de præben. Tertiò dicen-
dum est, vt consuetudo, sciente Principe, sufficiat
legem introducere, vel abrogare ex tacito con-
sensu Principis, non semper sufficiunt duo, vel
tres actus; sed interdum plures requiruntur. Et
idem est cum Resp. seu populus valet legem con-
dere, & abrogare: sumitur ex Panormitano, &
Armill. suprà: interdum verò sufficiet vnus actus,
vt Princeps præsumatur legem condere, aut abro-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0509.jpg/>
@@1@<SE509>Disput. XIX. Sectio IX. 493
<duolan 2><-P>gare, vt diximus. Quartò dicendum, in ordine ad
alia consuetudo constans duobus actibus inter-
dum vim habet ex tacito consensu eorum, qui
possunt illi vim dare, interdum non, & sic proce-
dunt dicta à Syluestro: nam in illis exemplis non
agitur de consuetudine inducente, vel abrogante
legem: sed de consuetudine simpliciter, vt in dicto
cap. ita nos 25. quæst. 2. vel dante ius ad aliquid fa-
ciendum ex tacito consensu eorum, qui dare illud
poterant, licet legislatores non essent. Sic consue-<marginalia>Consuetudo|dat facultate&#x0303;|non habenti.</marginalia>
tudo dat facultatem non habenti, cap. cum con-
tingat, de foro compet. vbi omnes, Felin. cap. audi-
tis num. 17. de præscrip. Palac. super rubricam nu.
17. Cassan. in consuetud. Burgun. rub. 1. §. 6. verbo
Du Prince, num. 13. per Baldum l. 1. C. de emancip.
libero, Felin. cap. super quæstionum, §. si verò, de
offic. deleg. num. 17. licet vnius, vel alterius con-
suetudo ius non det confitendi alieno absque li-
centia proprij iuxta intellectum, quem Doctores
tradunt ad cap. 2. de penit. & remiss. in 6.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO IX.
An consuetudo possit quoad solam p&#x0153;nam
præualere legi p&#x0153;nali.</Z>
<P><INI5>D</INI5>E sola p&#x0153;na inquirimus: quoniam<marginalia>75</marginalia>
quoad culpam, & p&#x0153;nā ipsi præua-
lere posse, ex superioribus manifest&#x0169;
est. Deinde de p&#x0153;na ferenda con-
cedunt omnes, posse legem quoad
illam p&#x0153;nam consuetudine abrogari: quia tunc
lex non operatur per se p&#x0153;nam; sed præcipit Iu-
dici, vt illam inducat: hæc autem obligatio ita
potest auferri sicut aliæ: & potest auferri ma-
nente obligatione ad opus, pro cuius omissio-
ne imponitur p&#x0153;na. De lege autem imponen-
te ipso facto p&#x0153;nam, verbi gratia, excommu-
nicationem, dicunt aliqui non posse abrogari
quoad incurrendam illam p&#x0153;nam, nisi abrogetur
simul quoad obligationem actus, vel omissionis.
Ita Castro 2. de lege p&#x0153;nali cap. 12. referens Ho-
stiensem cap. vnico de treuga & pace, Tiraquel. l. si
vnquam §. reuertatur, discrimine 23. inter p&#x0153;nam
latam, & fere&#x0303;dam, & Mathæus quidam apud Car-
din. Zabarel. in pro&#x0153;mio Clementinarum §. Vni-
uersitati. Suadetur; quia durante virtute legis quo-
ad obligationem directiuam, culpa, & contuma-
cia committitur violando illam: posita autem tali
culpa, necessariò sequitur p&#x0153;na. Quod adeò ve-
rum existimat Castro, vt non possit legislator im-
pedire secundum manente primo. Confirmatur,
quia si illa p&#x0153;na sit excommunicatio, numquam
fiet actus contra legem, quin p&#x0153;na incurratur: er-
go numquam per talem actum abrogabitur lex
quoad p&#x0153;nam, nisi simul abrogetur quoad culpā.</P>
<P>  Contrariam sententiam meritò tenent alij cum<marginalia>76</marginalia>
Panormitano, cap. 1. de treuga & pace, & tanquam
certam, & communem, affirmat Nauarr. commen-
tario 3. de regulat. num. 55. & in sum. cap. 27. num.
106. fauet glossa cap. denique d. 4. verbo consue-
tudo, & ca. cum venerabilis, de const. Probat suam
sententiam Panormitanus, ex cap. cum multæ 15.
quæst. 8. vbi Concilium Toletanum 9. cap. 10. fi-
liis clericorum imponit p&#x0153;nam seruitutis in Ec-
clesia: quæ tamen p&#x0153;na per contrariam consuetu-
dinem abrogata est. Sed respondet primò Castro,
illam legem non continere sententiam latam: sed<-P>@@

<-P>ferendam. Contra quod tamen est, quod dicit, Iure
perpetuo. Vnde respondet secundò, non fuisse abro-
gatam cōsuetudine: sed quia Ecclesia iure suo ces-
sit, & numquam illo vti voluit. Hoc tamen diui-
natorium est: vnde enim scimus, quòd Ecclesia iu-
re suo cesserit, aut numquam iure vsa fuerit? Sed,
quidquid sit de isto fundamento, propter alia sen-
tio cum Panorm. & aliis suprà, Glos. ca. cum mul-
tæ 15. quæst. 8. Ioan. Andrea Innoc. & Hostien. ca.
1. de treuga & pace, Syluester consuetudo quæst.
3. & 11. Angel. num. 10. Azor tom. 1. lib. 5. ca. 18. qu.
10. asserentibus, posse abrogari legem humanam
quoad solam p&#x0153;nam etiam ipso facto incurren-
dam: quoniam sicut ab initio potuit lex imponi,
non imposita p&#x0153;na, & recipi non recepta p&#x0153;na:
ita conseruari scripto, vel consuetudine, sublata
p&#x0153;na. Quæ ratio probat contra Butrium, cap. 1. de
treuga & pace, etiamsi lex non sit in bonum pri-
uatum; sed in cultum, & honorem Dei, vel bonum
publicum, posse abrogari quoad solam p&#x0153;nam.
Quod etiam notauit Azor suprà: qui eadem ratio-
ne ait, p&#x0153;nam ipso facto impositam propter vio-
lationem legis diuinæ, naturalis, vel positiuæ ab-
rogari consuetudine posse, non abrogata lege ip-
sa; quæ abrogari consuetudine non potest. Quod
ipse cum glossa sentit accidisse in illo casu capit.
cum multæ 15. quæst. 8. Manente verò lege hu-
mana in casu, cap. periculoso de statu regul. in 6.
vbi præceptum fuit, vt Moniales clausuram ser-
uarent: quod, quia erat consuetudine abrogatum,
renouat&#x0169; fuit in Trid. ses. 25. ca. 5. & à Pio V. const.
cura pastoralis, & à Gregorio XIII. const. Deo sa-
cris. Sed hoc non est ad rem: quia cap. periculoso,
omninò erat consuetudine abrogatum. Melius ip-
se, & alij multi censent, id contigisse in Clementi-
na, Ambitiosæ, de rebus Ecclesiæ non alien. quæ à
multis, vel omnibus recepta, vel conseruata fuit
quoad alia, & non quoad p&#x0153;nam. Idem est de aliis
multis constitutionibus Pontificiis, quæ sunt in
vsu quoad dispositionem directiuam, non quoad
p&#x0153;nam. Idque fieri posse, iterum suadetur: quia
esse p&#x0153;nam ipso facto iure latam, non est per se,
ac necessariò connexum cum tali culpa: ergo pos-
sunt separari voluntate Principis: vt per dispensa-
tionem potest alicui concedere, vt etiam si lege
teneatur, non tamen sub tali, vel tanta p&#x0153;na: &
ipse Pontifex, ita obligatur suis legibus secun-
dùm multos. Vnde etiam per abrogationem ex-
pressam potest Princeps tollere p&#x0153;nam legis ma-
nente obligatione ad culpam: ergo & per tacitam
abrogationem. Et quoad hoc eadem ratio est de
p&#x0153;na ferenda, & lata: quia obligatio delinquentis
ad inferendam sibi p&#x0153;nam, vel habendum se, vt
excommunicatum, non minus potest auferri con-
suetudine contraria, quam obligatio Iudicis ad in-
ferendam p&#x0153;nam delinquenti. Et ita responsum
est ad fundamentum contrarium. Ad confirmatio-
nem verò respondeo, interdum contingere, vt lex
à principio non acceptetur quoad censuras tan-
tùm, interdum verò, vt videntibus prælatis, seu iu-
dicibus, talis censura, vel p&#x0153;na, quæ antea execu-
tioni mandabatur, non seruetur, atque ita paula-
tim amittat suam vim, ac tandem reuocetur con-
niuentibus, & consentientibus prælatis. Vnde ad-
uerte, consuetudinem, qua derogatur legi quoad
solam p&#x0153;nā, esse, quæ solam p&#x0153;nā respuit, id est,
qua de p&#x0153;na ipsa non curatur, sed tātùm de culpa.</P><marginalia>77</marginalia>
<P>  Vnde etiam expeditur simile dubium: an fieri<-P><marginalia>Dubium.</marginalia></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0510.jpg/>
@@1@<SE510>494 Quæst. XCVII. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>cōsuetudine possit, vt lex, quæ obligat ad culpam,
& p&#x0153;nam, solum obliget ad p&#x0153;nam. Respondeo,
posse, vt rectè Nauar. ca. fraternitas, 12. qu. 2. quia
non repugnat, legem à principio ferri sub illo
onere sine obligatione ad culpam: ergo nec per
consuetudinem reduci ad talem statum: quia sicut
consuetudo potest abrogare legem in totum, ita
in parte, seu derogare. Et est simile in voto mixto:
in quo quis se obligat ad aliquid sub aliqua
p&#x0153;na: potest enim irritatione, dispensatione,
vel commutatione, tolli obligatio ad opus,
sine ablatione obligationis ad p&#x0153;nam: & è
contra.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO X.
An etiam lex irritans actum, possit consuetudine
abrogari quoad solam irritationem.</Z>
<P><INI4>D</INI4>E hac re agit Couarruuias 2. part. 4. cap.<marginalia>78</marginalia>
6. §. 10. nu. 18. speciatim in impedimen-
tis matrimonij, & respondet negatiuè:
in quam sententiam citat Driedonem 1.
de libertate Christiana cap. 10. ad finem. Suadetur,
quia actus facti contra talem legem semper sunt
inualidi: ergo, quamuis multiplicentur, non præ-
ualent legi.</P>
<P>  Contrarium mihi placet: quod in matrimonio<marginalia>Auctoris sen-|tentia.</marginalia>
tenet Turrecremata ca. placuit d. 32. art. 2. secutus
Hostiensem tit. de cognatione spir.</P>
<P>  Suadetur, quia irritatio non transcendit pote-
statem legis humanæ, & auferri potest per expres-
sam voluntatem humani legislatoris: ergo & per
tacitam ostensam in consuetudine. Confirmatur
primò, quia per cōsuetudinem abrogatur lex quo-
ad p&#x0153;nam ferendam, & latam, manente obligatio-
ne quoad culpam: ergo similiter lex irritans posset
abrogari quoad solam irritationem, manente pro-
hibitione: cum irritatio sit quasi p&#x0153;na & separa-<marginalia>Irritatio est|quasi p&#x0153;na,|& separabilis|à prohibitione</marginalia>
bilis à prohibitione. Confirmatur secundò, quia
cōsuetudo posset irritationem superaddere prohi-
bitioni: ergo & eam remouere à prohibitione. Cō-
firmatur tertiò, quia consuetudo dare solet iuris-
dictionem: ergo potest efficere, vt actus, qui aliàs
esset innalidus, sit validus: ergo & abrogare legem
quoad solam irritationem. Quia verò in matrimo-
nio difficile est id in praxi admittere, aduerte aliud
esse quasi ex suppositione quærere, an si talis con-
suetudo introducatur, abroget legem, quoad so-
lam irritationem; aliud verò, an reipsa sit talis con-
suetudo: primum concedimus, secundum nega-
mus.</P>
<P>  Et multò clarius est, posse consuetudinem præ-<marginalia>79</marginalia>
ualere legi quoad prohibitionem, & irritationem<marginalia>1. Opinio.</marginalia>
simul, ac proinde abolere omninò posse impedi-
menta matrimonium irritantia. De qua re dispu-
tat latè Sanchez, tom. 2. de matrim. lib. 7. disp. 4.
vbi num. 13. pro parte asserente, nulla consuetudi-
ne fieri posse, vt iure inhabiles ad matrimonium,
habiles efficiantur, ait esse ferè omnes Doctores,
constanter id affirmantes. Pro quibus primò est
textus cap. quod super, in fine, ibi, Ne autem infrà
gradus prohibitos matrimonium contrahatur, debes pu-
blicè inhibere, & præsumptores Ecclesiastica districtione
punire: non obstante consuetudine, quæ dicenda est po-
tius corruptela. Secundò, textus cap. super eo, de co-
gnat. spir. ibi, Respondemus, quòd si tales filij fuerunt,
per quorum alterum, vel vtrumque parentes ad compa-<-P>@@

<-P>ternitatem venerunt, eos coniungi nulla ratione susti-
neas, & coniunctos, Pontificiali auctoritate non differas
separare. Tertiò, quia consuetudo vim non potest
habere ad ius abrogandum, nisi ex consensu Prin-<marginalia>Consuetudo|non potest ius|abrogare, nisi|ex consensu|Principis.</marginalia>
cipis: solus enim is potest consuetudinem legiti-
mam inducere, qui legem condere potest, l. de qui-
bus, ff. de legibus, quod solius Principis esse nemo
dubitat: at in hoc euentu Princeps potius dissen-
tit: nam dicto cap. quòd super, dicitur, non obstan-
te contraria consuetudine separandos esse coni&#x0169;-
ctos matrimonio, in gradu prohibito per ius ca-
nonicum: & in dicto cap. super eo, habetur, id ma-
trimonium nulla ratione permittendum. Quartò,
quia consuetudo non potest abrogare legem, nisi
sit rationabilis, cap. fin. de consuetud. At consuetu-
do contrahendi matrimonium in gradu per ius
canonicum prohibito, non potest esse rationabi-
lis: quia in d. cap. quod super appellatur corruptela
potius, quàm consuetudo: ergo. Quintò, quia in-
terdictio matrimonij in certis gradibus instituta
est ad charitatem dilatandam, vt extranei vinculo
strictiori inter se vniantur (nam consanguineriam
vinculo strictissimo coniuncti sunt) teste Aug.
15. ciuit. cap. 16. & refertur cap. 1. 35. quæst. 1. con-
suetudo autem contra charitatem præualere non
potest: ergo non potest præualere legi, qua matri-
monium in illis gradibus interdictum est. Sextò,
quia consuetudo, quam iura improbant, dissonat
rationi, teste glossa cap. fin. verbo rationabilis, de
consuetud. & ibi Innoc. in fine, qui ita explicat e&#x0169;
textum petentem, vt consuetudo sit rationabilis:
sed consuetudo contrahendi in gradibus iure ca-
nonico prohibitis, improbatur, cap. quòd super, de
consang. ergo est irrationabilis, ac proinde legi
non potest præualere. Atque ita tenent glos. dicto
cap. quod super verbo non obstante, & ibi Vin-
ce&#x0303;tius & Goffredus, Hostien. ibi in fine, & in sum.
tit. de cognat. spir. §. quis sit effectus nu. 6. Butrius,
cap. super eo, in fine, de cognat. spir. & dicto cap.
quod super, num. 3. & cap. quod dilectio num. 10.
de consang. & affin. dicto cap. quod super, num. 4.
& cap. super. num. 5. & 6. vbi Alexand. de Neuo. n.
15. & 16. & d. cap. quod super, num. 5. & duob. se-
quentibus, & ibi Anchar. num. 4. Præpos. d. capit.
quod dilectio num. 7. & d. cap. super, num. 4. Ro-
sella verbo impedimentum, impedimento 1. nu.
7. Angel. matrim. 3. impedim. 17. num. 1. Syl. ma-
trim. 2. quæst. 3. Brunel. de sponsalibus concl. 20. n.
7. & 8. Driedo 1. de libert. Christian. ca. 11. in fine,
Couar. 4. decretalium part. 2. cap. 6. §. 10. num. 18.
Antonius Cucus 5. instit. maiorum, tit. 12. num. 36.
Henriquez 12. de matrim. cap. 1. num. 5. in com-
ment. lit. A. quos citat Sanchez, 7. de matrim disp.
4. num. 14.</P>
<P>  Oppositum meritò tenet Sāchez ibidem n. 15.<marginalia>80</marginalia>
Quoniam cap. fin. de consuet. quamuis dicatur cō-<marginalia>2. & vera|opinio.</marginalia>
suetudinem iuri naturali, aut diuino derogare non
posse: tamen generatim dicitur, iuri humano de-
rogare posse, si sit rationabilis, & legitimè pręscri-
pta. Sed impedimenta quædam matrimonij solùm
sunt inducta iure humano: ergo consuetudine ra-
tionabili, & præscripta aboleri possunt. Dices, in
hac re non posse esse rationabilem consuetudi-
nem. Sed contra est; quia si consuetudo rationabi-
lis dicatur, vt quidam volunt, quæ non est contra-
ria iuri diuino, naturali, nec positiuo, constat præ-
dictam consuetudinem fore rationabilem, quia
soli iuri Pōtificio opponitur. Si verò, vt c&#x0169; multis<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0511.jpg/>
@@1@<SE511>Disput. XIX. Sectio X. 495
<duolan 2><-P>docuimus sect. 5. §. 1. consuetudo rationabilis
dicatur, quando est de re, de qua meritò posset fie-
ri lex: constat prædictam cōsuetudinem posse esse
rationabilem, quia iusta lex fieri posset, & aliquādo
facta est, qua abolerentur impedimenta dirime&#x0303;tia
matrimonium, iure canonico constituta. Humana
enim statuta variari iuxta temporum diuersitatem
quandoque oportet, cap. non debet de consang. &
affinit. Atque ita Trid. ses. 24. de matrim. ca. 2. re-
strinxit gradus cognationis spiritualis: & cap. 30.
gradus publicæ honestatis, & cap. 4. gradus affini-
tatis contractæ ex copula fornicaria: & reddit ra-
tionem cap. 2. quòd experientia docuerit, prohi-
bitionum multitudinem saluti animarum noxiam
esse, & peccata non leuia inde pullulare. Potuit er-
go consuetudo iusta esse, ac rationi valde conso-
nans, si experientia id magis expedire docens prę-
dictos gradus, aliósve restringeret: sicut aliquando
lex quintum, sextum & septimum gradum cōsan-
guinitatis, & affinitatis abstulit, cap. non debet de
consang. & affin.</P>
<P>  Neque obstaret, si fortè talis consuetudo malis<marginalia>81</marginalia>
actibus contrariis legi canonicæ inchoaretur, aut
continuaretur: iam enim sect. 5. vidimus, consue-
tudinem malis actibus inchoatam, aut continua-
tam, contra legem præscribere posse. Neque item
obstaret, si fortè talis consuetudo, Principe igno-
rāte introducta fuerit: nam etiam ignorante Prin-
cipe potest consuetudo contra legem pręscribere,
vt ostendimus sect. 4. Neque item obstaret, quòd
ea consuetudo sit iure reprobata: nam consuetudo
aliquando improbata, mutatis circunstantiis po-
test reddi rationabilis, & approbari, ac legi præua-
lere; vt ostensum est sect. 7. notab. 1.</P>
<P>  Potest ergo consuetudo introduci, quæ aliquod
impedimentum dirimens à iure canonico consti-
tutum aboleat. Quæ sententia, cum Couarr. 2. 4.
cap. 6. §. 10. num. 18. & Sanchez suprà, à posteriori
probatur: nam consuetudo potest personas alio-
qui habiles ad matrimonium inhabiles efficere, vt
in hac sectione probabo: ergo & personas iure hu-
mano inhabiles reddere habiles: nulla enim con-
grua discriminis ratio reddi potest. Ea siquidem,
quam assignant Panormitanus, Alex. de Neuo, &
Brunell. suprà; quia consuetudo inducens impedi-
menta irritantia non aduersatur bonis moribus:
auferens verò illa aduersatur bonis moribus: nulla
est: nam potius hæc fauet bonis moribus, quia li-
cet per peccata aliqua introducatur, tamen post-
quam præscripta est, & præualet legi, peccati oc-
casiones præscindit, quas lex ipsa dabat non per
se, sed per accide&#x0303;s propter hominum fragilitatem:
ideò Principibus placet, vt consuetudo rationabi-
lis, licet cum peccato inchoata, vel continuata le-
gem abroget. Illa etiam ratio discriminis, quam
assignant Vincen. & Goffredus, quod consuetudo
potest onerare, & non honorare, ca. quod in scrip-
turis, 8. quæst. 1. friuola est: quia legislator, ex cuius
auctoritate consuetndo vim sumit, magis intendit
honorare, & ab oneribus minus expedientibus ex-
onerare, quàm onerare: nec textus, quem allegant,
ad rem est, vt notat Sanchez.</P>
<P>  Vnde quòd consuetudo possit præualere legi
constituenti impedimenta dirimentia matrimo-
nium, tenent Innocen. cap. 1. in fine de cogna. spi-
rit. & melius supplem. Gab. 4. d. 42. quæst. 1. art. 3.
dub. 6.</P>
<P>  Ad primum, & secundum argumentum, in cō-<-P>@@<marginalia>82</marginalia>

<-P>trarium respondeo, quamuis in illis textibus re-
probetur consuetudo, tamen vol&#x0169;tas Pontificum,
qui concesserunt præscriptionem, est, vt si consue-
tudo ex noua causa facta sit rationabilis, contra
legem præscribat: imò Pontifex sciens, & videns
consuetudinem, iam irrationabilem, si eam per-
mittat, videtur consentire, vt præualeat legi ante
tempus ad præscriptionem requisitum. Vnde San-
chez illa disp. 4. num. 3. ait, omnes Doctores in hoc
concordare, posse cōsuetudine à Pontifice appro-
bata induci impedimenta matrimonium posteà
contractum dirimentia, atque iure canonico sta-
tuta auferri: quoniam ea consuetudo habet vim
constitutionis Pontificiæ. Ita Hostien. cap. fin. nu.
1. de sponsa duorum, & cap. 1. de consang. in fine,
& in summa, tit. de cogna. spirit. §. quis sit effectus,
num. 6. Henric. cap. 1. num. fin. de spons. Alberic. in
Dictionario verbo impedimentum 1. vers. an ali-
qua consuetudo. Astensis 2. part. sum. lib. 8. tit. 18.
art. vnico. quæst. 4. ad finem, Turrecre. cap. placuit,
d. 32. art. 2. num. 13. Tabien. impedimentum 1. qu.
4. Syluester matrim. 2. quæst. 3. Gaeta repet. cap. ad
limina, 30. quęst. 1. §. 4. num. 80. & 296. Ioan. de Fri-
burgo in summa lib. 4. quæst. 2. Ad tertium argu-
mentum respondeo, in eo euentu haberi consen-
sum Principis: quia consuetudo, quam olim Pon-
tifices improbarant, & ideò censuere non præua-
lere legi, iam est reddita rationabilis ex noua cau-
sa, seu circunstantiis. Ex quo patet ad quartum. Ad
quintum respondeo, licet propter dilatandam
charitatem, & ob alias rationes expediens sit con-
seruari impedimenta matrimonij in certis gradi-
bus: tamen ob alias rationes expedire posse, vt in
aliquo gradu remoueantur, vt superius diximus: &
ideò consuetudo contra aliquod impedimentum
dirimens introduci potest, & legi præualere. Ex
quo etiam diluitur sextum argumentum.</P>
<P>  Sed vt veritas hæc magis confirmetur, alia dif-<marginalia>83</marginalia>
ficultas tractanda est, an consuetudo possit intro-
ducere impedimenta irritantia, seu dirimentia
matrimonium, ita vt etiam si contrahatur non va-
leat. Respondeo, eam vim consuetudini inesse, vt<marginalia>1. modus ex-|ponendi, hanc|sententiam.</marginalia>
docent citati in solutione primi & secundi ar-
gumenti, & constat ex cap. 1. & ca. super eo, de co-
gnat. spir. quod tamen quidam ita intelligunt, vt
eam vim habeat consuetudo, si fuerit approbata à
summo Pontifice, aliàs verò non: quare cum in
dicto cap. super eo approbetur consuetudo inha-
biles efficiens ad matrimonium filios duorum pa-
trum, per quorum neutrum compaternitas est,
in eo solo casu eas vires obtinebit consuetudo,
nec ad similes casus extendenda erit. Vnde nullus
roboris erit consuetudo, vt quinto consanguinita-
tis gradu se attinentes non possint validè matri-
monium contrahere: quia desideratur approbatio
Pontificis, quæ in solo casu prædicto reperitur: ita
Hostiens. c. quod super, in fine: de consang. & affin.
iuncto cap. super eo, de cognat. spir. num. 5. paulò
post princ. super vers. non amittas, & in sum. tit. de
cognat. spir. §. quis sit effectus, num. 6. Rosella di-
cens, communem esse sententiam vel impedi-
mentum, impedimento 1. num. 7. Syluester matri-
monium, 2. quæst. 3. in fine. Fundamentum horum
est: quia consuetudo non approbata à Papa non
potest auferre impedimenta dirimentia iure cano-
nico constituta: ergo neque illa constituere: nam-
que hoc maius quid est, cùm deroget libertati, quę
iure naturali, & canonico competit, ac proinde<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0512.jpg/>
@@1@<SE512>496 Quæst. XCVII. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>consuetudo dirimens, iure naturali, & canonico
roborata est: ergo fortius operatur, quia res admi-<marginalia>Res admini-|culo roborata|fortiùs opera-|tur.</marginalia>
niculo alio roborata, fortius operatur, c. inter cor-
poralia, de transl. prælatorum. Sed hoc fundamen-
tum leue est: quia iam diximus, consuetudine
posse aboleri impedimenta iure canonico consti-
tuta, licet talis consuetudo non sit à Pontifice ap-
probata, imò etiam si ab eo reprobata sit, modò
iam sit facta rationabilis. Item quia consuetudo, de
qua in textibus citatis, impedimentum afferret, si
daretur, vt ex illis patet: tamen non fuit prius, imò
nec tunc à Pontifice approbata: sed solùm declara-
uit Pontifex, quod si talis consuetudo adesset, im-
pedimentum poneret.</P>
<P>  Alij dicunt, consuetudine posse introduci im-<marginalia>84</marginalia>
pedimenta dirimentia, licet talis cōsuetudo à Pon-<marginalia>2. modus.</marginalia>
tifice approbata non fuerit. Ita tenent Couarru-
uias, 2. par. 4. cap. 6. §. 10. num. 18. Ludoui. Lopez, 2.
parte instructor. ca. 46. colum. 5. §. deinde dubitare,
Henriquez lib. 12. de matrim. cap. 1. num. 5. iuncto
commento lit. A. gloss. ca. fin. verbo cognouissent,
de sponsa duorum, & ca. c&#x0169; olim, in fine, de cleric.
cōiug. & super eo, verbo, cōsuetudo de cogna. spir.
& ca. quod super, verbo, non obstante, de consang.
Butrius dicto cap. super eo, in fine, & ca. 1. in fine,
de cognat. spirit. & c. quòd dilectio nu. 10. de con-
sang. Panorm. dicto cap. super, num. 4. & d. cap. su-
per eo, num. 4. & d. cap. 1. num. 3. Præpositus capit.
quod dilectio, de consang. num. 7. & d. cap. super
eo, num. 6. Alex. de Neuo d. cap. quod super num.
7. & 8. & d. cap. super eo, num. 18. & 19. & d. cap. 1.
nu. 3. Angel. matrim. 3. imped. 18. nu. 1. Rauennas
tract. de consuet. sect. 1. in fine. Vincen. & Goffred.
relati à Panormit. Brunel. de sponsal. con. 20. num.
8. supplem. Gab. 4. d. 42. quæst. 1. art. 3. dub. 5. Guil-
lielmus Borrilong. quæst. vn. art. 2. corol. 1. Dried.
de libert. Christian. lib. 1. cap. 11. ad finem inqua-
dam editione, Nauar. ca. 22. num. 73. Villalobos in
ærario, verbo cunsuetudo num. 260.</P>
<P>  Sed non omnes eodem modo hanc sententiam<marginalia>85</marginalia>
docent: nam Couarr. Ludouicus Lopez, & Hen-
riquez dicunt, consuetudinem non habere eam
vim, nisi talis sit, quę sine scandalo prohiberi à Pō-
tifice non posset: & subdit Henri. olim ita fuisse,
hodie tamen non seruari, sed sine illa limitatione
consuetudine posse induci impedimenta, sed non
assignat legem, vel consuetudinem, qua talis limi-
tatio sublata sit, quam isti intelligunt positam à
Pontifice, cap. 1. de cognat. spir. ibi, nisi consuetudo
Ecclesiæ, quæ scandalum generet, aliter se habere nosca-
tur: quæ tamen cæteri citati (præter Borrilon.
Rauen. Vincen. Goffred. Dried. & Villal. qui scan-
dali non meminerunt) de scandalo quod sequere-
tur, si contra consuetudinem illam matrimonia
fierent, interpretantur. Sed credo in illis verbis
Pontificis nullam limitationem cōtineri, nisi eam,
quæ continetur cap. fin. de consuetud. scilicet, vt
rationabilis sit, & legitimè præscripta: talis enim
si non seruetur, scandalum generabit: si autem ve-
lis Pontificem loqui de scandalo, quod generare-
tur, si consuetudo tolleretur, sensus est, Pōtificem,
velle, vt ea consuetudo seruetur, cùm tamen abla-
turus esset illam, si absque scandalo eam auferre
posset. Et ita consuetudine rationabili, & legitimè
præsctipta impedimenta induci posse, nulla scan-
dali mentione facta docuere etiam Petrus de So-
to, lect. 4. de matrim. ad finem, Albertus Pighius
controuer. 15. ad finem, Abulen. loquens de matri-<-P>@@

<-P>moniis infidelium, 1. reg. 8. quæst. 175. Sanchez, to.
2. de matrim. lib. 7. disp. 4. nu. 11. qui tamen aliam
adhibet limitationem, scilicet quòd consuetudo
sit mixta clericorum, & laicorum: de qua limita-
tione posteà dicam.</P>
<P>  Nunc absolutè probatur hic secundus modus<marginalia>86</marginalia>
dicendi, primò: quia consuetudo non approbata à
Pontifice potest aliquem reddere inhabilem ad
beneficium, cap. cum olim iuncta glos. fin. de cler.
coniug. ergo & ad matrimonium. Valet enim ar-
gumentum à matrimonio spirituali ad carnale, vt
docet Euerar. in suis topicis, loco à matrimonio
spirituali, nu. 3. Secundò, quia consuetudo potest
irritare electione, cap. Cumana de elect. & ca. cum
Ecclesia, de causa poss. & propriet. ergo & matri-
monium. Tertiò, quia consuetudo potest iuri na-
turali addere, vt ait Innoc. communiter receptus,
cap. fin. de consuet. per illum textum; qui generali-
ter decidit, consuetudinem rationi consonam, &
legitimè præscriptam iuri positiuo derogare, & le-
gem nouam præcedenti contrariam statuere, & in
cap. super eo de cog. spir. expressè, & sine vlla limi-
tatione dicitur, dirimendum esse matrimonium,
quod contra consuetudinem initum est, nec in ca.
1. eodem tit. apponitur limitatio eius, quod conti-
netur cap. fin. de consuetud. sed declaratio, vt dict&#x0169;
est, & docet Sanchez illo num. 11. qui rem hanc la-
tius prosequitur. Qui tamen Couuar. & Ludouic.
Lopez suprà, docet consuetudinem quæ non sit
mixta clericorum & laicorum, non inducere im-
pedimenta dirimentia: & probat, nam defectus
consuetudinis solius laicorum nil potest immuta-
re circa matrimonij substantiam, & leges ecclesia-
sticas: deficit enim potestas in consuetudinem in-
ducentibus: atque ita explicat text. ca. 1. de spon-
sal. Butrius ibi, num. 8. & 12. Alex. de Neuo num.
10. 11. 21. & 22. Felin. num. 2. dicunt enim consue-
tudinis Gallicæ violationem non fecisse ibi matri-
monium irritum, eo quod defecerit potestas in eā
inducentibus, matrimonium enim spectat ad Ec-
clesiæ forum, cap. tuam, de ordine cognit. Sed si
hoc ita est, impertinens est consuetudo laicorum:
cur igitur petitur, vt consuetudo sit mixta cleri-
corum & laicorum? Deinde consuetudo in rebus
ecclesiasticis à Pontifice vim habet non à clericis:
ergo impertinens est, quod consuetudo sit clerico-
rum, aut laicorum: sed satis est esse maioris partis
eorum ad quos res pertinet, quia tali consuetudi-
ni Papa vim cōfert siue in matrimniis siue in aliis
rebus ecclesiasticis contingat, vt in ieiuniis, festis,
&c. in illo autem cap. 1. de sponsal. matrimonium
contra consuetudinem Gallicam initum, validum
iudicatur, quia consuetudo vel non erat rationa-
bilis, vel nō legitimè præscripta: sic debet limitari
quod ibi Panor. nu. 10. absolutè docet, omissio-
nem consuetudinis patriæ non vitiare matrimo-
nium: & quod docent Innoc. ibi in fine, Hostien.
paulo post principium, super verbo, super induxit,
Ioann. And. num. 5. Card. num. 5. Præpos. num. 7.
nullas esse consuetudinis vires circa matrimonij
substantiam.</P>
<P>  Vnde falsum est, quod dicunt Calder. ca. fin. de<marginalia>87</marginalia>
sponsal. duor. & Alex. de Neuo ibi, n. 23. Palud. 4.
d. 26. qu. 3. art. 3. con. 2. num. 13. consuetudine non
posse homines inhabiles ad matrimonium reddi
nisi à Pontifice approbetur: nisi hoc intelligatur
de approbatione speciali vel generali anteceden-
te, vel subsequente consuetudinem.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0513.jpg/>
@@1@<SE513>Disput. XIX. Sectio XI. 496
<duolan 2><P>  Falsum quoque est consuetudine posse impedi-
ri matrimonium, vel dissolui quidem quoad cho-
r&#x0169;, non tamen dirimi, seu quoad vincul&#x0169; dissolui.
Sic glos. fin. c. 1. de cognat. spirit. Goffr. in summa,
eod. tit. num. 5. Innoc. cap. super eo, nu. vnico eod.
tit. Alberic. in dictionario, verb. impedimentum,
1. vers. an aliqua consuetudo, Archid. cap. placuit,
num. 2. d. 32. & ibi Turrec. art. 2. num. 12. Ioannes
And. cap. quod supet, in fine, de consang. & affin.
Ancharan. ibidem, Astensis 2. par. summæ lib. 8. tit.
18. art. vnico, qu. 4. ad finem. Tabien. impedimen-
tum, 1. quæst. 4. num. 5. Viguer. cap. 16. §. 7. vers. 8.
impedimentum, 7. Gaeta, repet. cap. ad limina, 30.
quæst. 1. §. 4. nu. 296. Antonius Cucus, lib. 5. instit.
maior. tit. 12. num. 35. Iam enim diximus, consue-
tudine posse induci impedimentum dirimens. F&#x0169;-
damenta aduersa ex dictis soluta manent & di-
stinctius soluuntur à Sanchez suprà, num. 12.</P>
<P>  Sed rogas an matrimonium legitimè initum
possit posteà consuetudine dissolui. Respondeo
non posse etiam ad vitandum scandalum. Hoc esse
certum & omnium ait Sanchez suprà, num. 2.
vbi citat Glossam cap. 1. de cognat. spir. verb. nisi
consuetudo, Panorm. cap. super eo, num. vltimo,
eodem tit. & ibi Alexan. de Neuo, nu. 10. Præpos.
nu. 4. Brunel. de sponsalibus, con. 20. num. 8. Angel.
matrim. 3. imped. 17. num. 1. Syluest. matrim. 2. qu.
3. Patet ex cap. fin. de spon. duorum, vbi definitur
non esse standum consuetudini, vt spreto priori
matrimonio rato persistatur, in posteriori cōsum-
mato: & ratio est, quia multi tene&#x0303;t, matrimonium
ratum non consummatum, non posse à Papa dis-
solui; & quamuis aliqui dicant posse aliquando
dissolui: tamen hoc rarissimè & non sine grauissi-
ma causa fieri posset: ergo, nec lege communi nec
cōsuetudine habente vim legis, à Pontifice dissol-
uendum fuit, aut dissolui potuit. Nec refert quòd
id interdum expediret ad vitandum scandalum,
quia ob scandalum à iure diuino recedendum non
est, cap. 2. de noui oper. nunt. cap. qui scandalizaue-
rit, de reg. iuris: & scandalum separatione quoad
thorum vitari posset.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO XI.
Vtrùm consuetudo habeat vim legis, possitque,
vt lex, ad aliquid obligare, & quas con-
ditiones ad id requirat.</Z>
<P><INI5>R</INI5>Espondeo posse l. de quibus, & seqq.<marginalia>88</marginalia>
ff. de legib. §. ex non scripto. instit. de
iure nat. gen. & ciuili, l. hoc iure. ff. de
aqua quotidiana & æstiua. §. ductus
aquæ, & l. 1. in fine, ff. de aqùa, &
aquæ pluuia arcenda, & l. diurna, ff. de legibus.
cap. fin. de consuet. cap. 1. de constit. in 6. cap. mos,
cap. consetudo, dist. 1. ex Isido. 2. Etymol. cap. 10. &
lib. 5. cap. 3. Habetur etiam Augustinus (referens
Ambrosium (ep. 86. cap. in his. dist. 11. & episto.
118. cap. 2. cap. illa dist. 12. Tertul. lib. de corona
militis c. 4. consuetudo, inquit, etiam in ciuilibus legi-
bus pro lege suscipitur, quando deficit lex. D. Tho. &
alij, quæst. 97. art. 3. Medicis, tract. de legib. part. 2.
quæst. 14. citans Doctores & iura, Goffred. Tra-
nensis in summa, tit. de consuetud. num. 1. & aliis,
& gloss. cap. seruitium, 28. quæst. 2. vbi ait, ratione
consuetudinis deberi census, & præstationes an-
nuas, competere iurisdictionem, & priuilegium, &<-P>@@

<-P>seruitutem, atque obligationem, sicut iure scri-
pto, &c.</P>
<P>  Vt autem consuetudo habeat vim legis propriè<marginalia>89</marginalia>
dictæ, & obligantis, requiruntur illæ conditiones,
quæ sunt necessariæ, & quasi de substantia legis
humanæ obligantis: quia est vera lex, licet non
scripta. Quæ conditiones videntur esse quatuor:
materia apta, potestas, voluntas, & sufficie&#x0303;s volun-
tatis expressio. Ex parte materiæ consuetudo de-
bet esse rationabilis, modo explicato Sect. 5. §. 1.
vnde non sufficit quòd materia non sit turpis con-
tra legem diuinam, naturalem vel positiuam: Sed
etiam requiritur, vt materia sit communi bono
vtilis, quia lex attendit commune bonum. Ita do-
cet Goffred. suprà, num. 7. ex l. quòd non ratio-
ne, ff. de legib. & quia in nouis rebus constituendis
euidens debet esse vtilitas, l. in rebus, ff. de con-
stit. princip&#x0169;, requiritur etiam, vt consuetudo non
sit nimis difficilis: nam talis ad pura consilia per-
tinet. Et vt consuetudo inducat grauem obliga-
tionem, debet materia esse grauis: nam in leui so-
lùm potest esse obligatio leuis. In consuetudine
ciuili regulariter obseruatur materia iustitiæ: quia
ciuile ius potissimum attendit communem pacem
& iustitiam, quamuis aliarum virtutum bona in-
terdum respiciat. In Eccllesiastica verò præcipuè
spectatur materia religionis: sub qua comprehen-
ditur quidquid ad bonum animæ spectat. In ordi-
ne ergo ad hos fines grauitas materiæ sumenda.
Denique tunc cōsuetudo ista est rationabilis, cùm
lex, quæ de eadem re fieret, rationabilis esset, vt
sect. 5. §. 1. dictum est.</P>
<P>  Circa potestatem verò occurrit difficultas; an<marginalia>90</marginalia>
qui non potest legem condere, possit introducere
consuetudinem, quæ vim legis habeat. Partem ne-
gantem tenent Pan. & gloss. cap. fin. de consuetud.
Bart. l. 1. ff. de legib. Felin. cap. quæ in Ecclesia-
rum, de constit. num. 25. & alij, quos refert Tiraq.
quæst. 16. de iure primogeniorum. Nauar. com-
ment. de spoliis, §. 14. num. 7. Azor tot. 1. lib. 5. cap.
17. qu. 8. & 9. & c. 18. qu. 9. 11. & 15 & passim alibi.</P>
<P>  Concedunt autem, omnem populum posse sibi
legem condere, ex l. omnes populi, ff. de iust. &
iure. Quia verò pueri, amentes futiosi, & externi,
nec partialiter possunt legem condere, non cen-
sent, eos computandos esse in maiori parte com-
munitatis, vt eorum consuetudo vim legis habeat.</P>
<P>  Dicendum tamen est consentaneè ad D. Tho-<marginalia>91</marginalia>
mam, quæst. 97. art. 3. ad 3. id verum fuisse in popu-
lo Romano, quando ipse solus, vel tam ipse, quàm
Princeps poterat veras leges condere, quæ etiam
partes communitatis minimè consentientes obli-
garent. Nunc verò hæc potestas tota est in solo
Principe: vnde populi non possunt consuetu-
dines introducere, quæ propria ipsorum aucto-
ritate reliquas partes non consentientes obli-
gent: secus consentientes, tales enim possunt
propria auctoritate se obligare statutis scriptis,
vel consuetudinibus, modò non aduersentur in-
ri communi, seu legibus Principum, & aliorum
superiorum, nec sint prohibiti statuta facere. Eo-
rum tamen consuetudines auctoritate Principum
possunt vim legum habere: siue Principum con-
sensus antecedat consuetudinem, vt cum iure sta-
tuitur, consuetudines habere vim legum: siue se-
quatur, vt cùm Princeps videns consuetudinem
introduci, comminatione, & punitione transgre-
dientium consuetudinem, vel aliis, signis ineat, se<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0514.jpg/>
@@1@<SE514>498 Quæst. XCVII. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>velle, vt cōsuetudo vim habeat legis. Sic commu-
nis consuetudo mercatorum sufficiens censetur,
vt inter eos vim legis habeat, iuxta ea, quę Glossa,
Bart. & alij notant, l. 2. C. de constituta pecunia.
Tamen vniuersitas negotiantium non potest con-
dere veras leges, similiter solæ f&#x0153;minæ non pos-
sunt condere veras leges, vt Bartolus, Panormita-
nus & alij initio citati, manifestè supponunt: ta-
men consuetudo, verbi gratia, monialium, potest
inducere legem. Et ipse Tiraquellus refert asseren-
tes, consuetudinem vnius familiæ posse habere
vim legis; familia tamen non potest condere le-
gem: ergo id fit auctoritate Principum: qui tamen
nolunt, vt cōsuetudo vnius loci vim legis habeat
in alio. Adeò vt nec consuetudo vrbis, vel Episco-
patus Romani obliget alias Ecclesias, di&#x0153;ceses,
vel prouincias, nisi Pontifex sua vniuersali aucto-
ritate, & illius vsu specialiter velit contrarium.
Vide Panorm. & glos. ca. fin. de feriis, Turrecrem.
cap. nolite. d. 11. vide etiam textum ibi, & cap. Ec-
clesiarum, & cap. palam, ead. d. & cap. basilicas, d. 1.
cap. scit sancta, & cap. nouit, d. 12. in quibus quæ-
dam consuetudines generales & aliæ particulares
continentur, vt notat Goffredus suprà, numero
11. & 12.</P>
<P>  Quòd verò attinet ad tertium, & quartum, scili-<marginalia>92</marginalia>
cet voluntatem, & eius expressionem, constat ex
dictis, vt consuetudo habeat vim legis requiri vo-
luntatem antecedentem, vel consequentem Prin-
cipis, & voluntatem populi assuescentis: non verò
intendentis se obligare, quidquid dicant Panor-
mitanus, & glos. cap. fin. de consuet. & Sebastianus
Medicis tract. de legibus, part. 2. quæst. 14. num. 5.
Goffredus suprà, nu. 3. Syluest. vel consuetudo qu.
4. part. 4.</P>
<P>  Cùm populus non se obliget propria volunta-
te, & auctoritate: sed Principis. Hoc intellige, quā-
do populus ipse non potest veram legem condere,
secus si ipse solus posset legem cōdere: nam in eo
casu nisi assuesceret animo inducendi consuetudi-
nem obligantem instar legis, consuetudo vim le-
gis non haberet: & sic possunt intelligi Panorm.
& reliqui proximè citati. Qui argumentum fa-
ciunt ex l. 1. §. Iulianus, ff. de itinere, actúque
priuato, & l. vlt. eodem titulo. Sed ex his legibus
leue argumentum sumi potest ad præsens insti-
tutum.</P>
<P>  Quia verò Princeps non vult tribuere vim legis<marginalia>Quid de deuo-|tis consuetu-|dinibus.</marginalia>
consuetudini obseruatæ ex sola deuotione; neque
id expediret, quia esset retrahere homines à deuo-
tis consuetudinibus, ne in leges verterentur; ideò
eiusmodi consuetudines vim legum non habent,
idemque est de aliis ex liberalitate, vel vrbanitate
seruatis. Vnde illæ tantùm vim legis habent, quæ
quasi ex obligatione seruantur, quasque homines
putant esse obligatorias. Ita Molina to. 1. de iust.
tract. 2. disp. 77. Medina hîc quæst. 97. art. 3. Angel.
consuetudo quæst. 20. Syluester quæst. 14. num. 19.
Bart. Cynus, Innoc. Ioan. Andreas, Panorm. & alij
communiter; quos citant, & sequuntur Menoch.
de arbitrar. casu 494. num. 4. & Azor tom. 1. lib. 5.
cap. 18. quæst. 5. Vbi multas recenset consuetudi-
nes, quæ ob dictam causam obligatoriæ non sunt,
sumitur ex l. creditoris, C. de pignoribus, & l. ciui-
le, C. de furtis, & cap. potuit, de locato. Et patet in
consuetudine recitandi Salutationem Angelicam
dato publico signo. Quam consuetudinem malè
putant aliqui obligare sub veniali: sic etiam Sotus<-P>@@

<-P>9. iust. quæst. 3. art. 1. ait, consuetudinem deferendi
oblationes ad Ecclesiam in die commemorationis
animarum non obligare ad culpam. Idem ait
Bellarminus 4. de Pontifice cap. 18. de consuetudi-
ne sumendi cineres in die cinerum, & ramos in
Dominica palmarum. Idem dicunt aliqui de con-
suetudine recitādi Matutinum ante Missam; & ie-
iunandi in vigiliis B. Virginis communiter enim
hæc consuetudo est ex deuotione, non habet vim
legis; licet alicubi in aliqua vigilia B. Virginis ex
consuetudine ieiunetur obligatoriè, & vbique
obliget præceptum ieiunandi in vigilia Assump-
tionis. Item de consuetudine sumendi aquam lu-
stralem ad ingressum Ecclesiæ, & de aliis multis.</P>
<P>  Verum est tamen, vt notauit Sotus 1. Iust. qu.
3. art. 2. sæpè consuetudinem inchoatam ex deuo-
tione, posteà continuari, vt obligatoriam, & tunc
posse habere vim legis, videlicet ex noua volun-
tare Principis aliqualiter indicata: vel ex antiqua
concedente consuetudini præscriptionem contra
subditos.</P>
<P>  Qua in re obserua, ad præscribendum hoc mo-<marginalia>93</marginalia>
do contra subditos, nunquam esse necessarium, vt
consuetudo sit quadraginta annorum: sed decen-
nium sufficere etiam ad canonicam præscriptio-
nem: vt notat Panorm. suprà, Nauarr. ca. 13. nu. 19.
Couarr. 1. variarum, cap. 17. num. 8. & alij relati,
sect. 4. in fine: quia per talem consuetudinem non
fit contra ius: ideò ea non præiudicat Ecclesiæ: nec
ius ciuile plus requirit: in quo canonicum non
contradicit. Vide infrà, sectione 12.</P>
<P>  Annotat etiam Panorm. suprà, num. 19. necessa-
rium esse, vt talis consuetudo per actum contra-
rium non interrumpatur. Quod intellige, quando
vel actus est à toto populo, verbi gratia, quia se-
mel, vel iterum omittit bona fide ieiunium, quod
seruare inc&#x0153;perat: vel si sit à singulis personis,
apud alias non generatur scandalum, nec existima-
tio peccati. Nam tunc consuetudo omittitur quasi
non obligans.</P>
<P>  Hîc autem habere potest locum quæstio, an
verum sit, quod dicit glossa, cap. fin. de consuetud.
consuetudinem non habere vim, nisi in contradi-
ctorio iudicio sit declarata: ex l. cum de, ff. de legi-
bus. Respondeo cum Panor. ibidem, hanc condi-
tionem non esse necessariam: quia tale iudicium
potius supponit consuetudinem iam obligare, si-
ue ex præscriptione, siue ex peculiari voluntate
Principis, qui videns consuetudinem vult dein-
ceps seruari ex obligatione, etiamsi nondum præ-
scripserit contra subditos.</P>
<P>  Vnde etiam soluitur alia quæstio, an consuetu-<marginalia>94</marginalia>
do possit legem contra legem inducere. Respon-<marginalia>Quæstio.</marginalia>
deo, posse, si necessaria ad vtrunque effectum cō-
currant, nimirum vt habeat vim legis, & vt legem
priorem contrariam abroget. Et vtrumque potest
fieri simul: sed regulariter prius abrogatur prima
lex, & posteà introducitur alia. Et parte id vult lex
3. tit. 2. partita 11. dice&#x0303;s, vsum non transire in con-
suetudinem, quæ vim legis habeat, priusquam alia
iura, cui contrarius est, abrogata sint, licet paulò
aliter hanc l. exposuerit Vazquez disp. 177. cap. 7.
& sic etiam posset exponi, vt consuetudo, quę vim
legis habere debet, si sit contra aliam legem non
obliget semper, statim post dece&#x0303;nium, vt consue-
tudo, quæ est præter legem: sed cùm habeat vim
sufficientem ad abroganda alia iura cōtraria: quòd
nonnullis consuetudinibus accidere non potest,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0515.jpg/>
@@1@<SE515>Disput. XIX. Sectio XII. 499
<duolan 2><-P>nisi post viginti, vel plures annos, iuxta eos, qui di-
cunt, nullam consuetudinem inter absentes præ-
scribere contra legem, nisi viginti annis, & contra
legem ecclesiasticam solùm præscribi posse annis
quadraginta.</P>
<P>  Aduertunt autem aliqui, faciliùs præsumi con-
sensum Principis ad legem abrogandam, quàm ad
nouam inducendam: quia reuocatio prioris legis
tollit præuaricandi occasionem: quam tamen no-
ua lex præbet. Quidquid tamen sit de hoc, verum
est quod dicunt Medina de p&#x0153;nit. quæst. 9. &
Corduba lib. 4. quæst. 13. consuetudine aliquando
priorem legem abrogari, sed contrariam non in-
duci. Certum etiam est, consuetudine interdum
legem non tolli omninò; sed moderari. Patet in
cōsuetudine sume&#x0303;di paruam refectionem te&#x0303;pore
c&#x0153;næ in dieb. ieiunij. præsertim in vigilia Natalis.</P>
<P>  Ex superioribus infertur primò, transgressorem<marginalia>95</marginalia>
consuetudinis obligantis puniri debere, vt trans-<marginalia>1. Corol.</marginalia>
gressorem legis Panorm. cap. cum consuetudo, de<marginalia>2. Corol.</marginalia>
consuet. & alij ex ca. in his, d. 10. Infertur sec&#x0169;dò,
cùm consuetudo tribuit ius, tenaciter obseruan-
dam esse, nec ius amittatur contraria consuetudi-
ne, seu non vsu priuatiuo, Menochius 1. de arbit.
quæst. 71. num. 6. Is autem, qui formam consuetu-
dinis in eius obseruatione excedit, legem excedere
dicitur, cùm pro lege habeatur, & à pari cum sta-
tuto procedat; Imò maiorem firmitatem habeat,
quàm statutum, vt ait Decius consil. 690. num. 8.
Vnde vbi non valet consuetudo, quòd fortè irra-
tionabilis sit, nec statutum valet, Baldus consil.
238. col. 2. lib. 4. & cum aliis Menochius 1. de arb.
quæst. 71. nu. 5. Vbi verò consuetudo est rationa-
bilis, obligat Principem, sicut obligaret lex, vt post
Curtium seniorem notat Menochius suprà, num.
14. & adeò potest esse expediens, vt licitè à Prin-
cipe tolli nequeat, vt latè post multos scripsit Cra-
ualtus relatus, & approbatus à Menochio ibi, num.
13. Et si alicui committat Princeps auctoritatem
iudicandi, numquam illi committit auctoritatem
iudicandi contra consuetudinem; sicut nec contra
legem. Similiter si Rex alicuimandet, vt à debito-
ribus exigat tributa regia vtendo quibuscunque
modis compellendi libuerit, tenebitur nihilomi-
nus exactor seruare consuetudinem, vt legem mu-
nicipalem in exigendis tributis; vt ex Baldo, &
aliis docet Menochius suprà, num. 12. cùm nun-
quam præsumatur, consuetudinem præscriptam
velle abrogare, nisi expressè mentionem eius fa-
ciat, & consuetudo sit de numero earum, quæ li-
berè à Principe aboleri possunt. Et sicut commu-
niter nequit homo renuntiare legibus, l. nemo
potest, ff. de legibus: ita nec consuedini, l. ius pu-
blicum, ff. de pactis, l. siquis in scribendo, C. de pa-
ctis, ca. si diligenti, de foro compet. Chassaneus in
consuetudinibus, Rubrica 4. §. 2. fol. 529. Infertur<marginalia>3. Corol.</marginalia>
tertiò, quomodo debeat intelligi Sa, verbo, cōsue-
tudo, nu. 2. dicens, Consuetudo immemoriabilis habet
vim legis, & facit præsumi iustum titulum, & num. 4.
consuetudo non obligat, nisi id intendat, qui potest legem
condere: quod præsumitur, cùm est immemoriabilis, aut
saltem annorum quadraginta. Non enim ita debet
intelligi, vt sola consuetudo immemoriabilis, vel
quadraginta annorum obliget: sed quòd hæc ma-
ximè obliget; cùm vincat legem etiam Pontifi-
ciā: & si est immemoriabilis, vincat legem, etiam
quæ contineat clausulam generalem derogato-<-P>@@

<-P>riam consuetudinis. Et cùm dixit, præsumi con-
sensum, melius dixisset, tunc in iure contineri cō-
sensum Principis, qui ius cōdidit: non enim requi-
ritur cōsensus expressus, vel tacitus Principis præ-
sentis: sed sufficit, si non resistat iuri concedenti
præscriptionem consuetudinis contra legem anti-
quam, vel subditos. Imò Azor to. 1. lib. 5. ca. 17. qu.
9. & cap. 18. quæst. etiam, 9. docet populos propria
auctoritate posse condere leges, seu statuta, modò
non sint contraria legibus Principum, & sic pro-
pria auctoritate posse consuetudinem obligantem
introducere, si animo se obligandi aliquid faciant.
Quod si ita est, nullum certum tempus requiritur,
vt consuetudo vim legis habeat: sed sufficit illud,
in quo populus suam intentionem declaret. Credo
tamen populos non posse condere leges, quæ par-
tes non consentientes obligent, præsertim in spi-
ritualibus: ergo non possunt propria auctoritate
iuducere consuetudinem sic obligantem.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO XII.
An, & quomodo consuetudo, quæ inducitur præter
legem, debeat esse præscripta, vt vim
legis habeat.</Z>
<P><INI4>A</INI4>Zor tom. 1. lib. 5. cap. 17. quæst. 9. ait, pro-<marginalia>96</marginalia>
priè non habere esse præscriptam: quia
non est contraria alicui legi, cōtra quam
præscribat. Citat glossam ca. fin. de con-
suet. Felin. ibi, & cap. 1. de treuga & pace, num. 12.
& 13. qui tenent, vt consuetudo vim legis habeat
non esse necessarium, quod sic præscripta. Sed
omissa hac quæst. de nomine ait Azor, decennium
sufficere, vt vim legis habeat: citat Panormitanum
cap. fin. de consuet. num. 11. glossa, cap. fin. de con-
suetud. in 6. & cap. consuetudo d. 12. & Felin suprà.
Idem nos probauimus sect. 4. ad finem, vbi plures
Doctores retulimus, & sect. 11. ad medium. Addit
Azor, debere consuetudinem induci animo, & vo-
luntate obligandi; & ab iis, qui possunt legem po-
nere: nimirum à populo, cuius est, etiam præter
Principem, statuta condere: & in his popularibus
inducentibus consuetudinem non debere com-
putari f&#x0153;minas, pueros, vel externos: & debere
actus fieri populo vidente, vt ipse consentiat.</P>
<P>  Sed hæc solum possunt esse vera, quando con-
suetudo auctoritate populi habitura est vim le-
gis, vel statuti: secus quando auctoritate Principis,
vt diximus, sect. præced. Quæ verò communitates
possint leges, & statuta condere, & quomodò, iam
vidimus disputantes de potestate condendi leges
ecclesiasticas, & ciuiles.</P>
<P>  Deinde ex resolutione quæstionis propositæ
deducit Azor, consuetudinem optandi præbendas
in aliqua Ecclesia decem annis induci, vt ait Ro-
chus: similiter consuetudinem offerendi in aliqua
Ecclesia Panorm. cap. suam de simonia. Sed quor-
sum hæc, quæ ad præscriptionem rerum, vel iu-
rium pertinent: non ad legem constituendam, vel
abrogandam? Magis est ad rem quod ait, vnum,
vel duos actus non sufficere ad inducendam con-
suetudinem, nisi durent longo tempore, & virtute
sint plures de quo exempla constituit, & latè tra-
ctat. Rochus tractat. de consuet. §. glossa finalis
in 7. requisito: & nos sect. 8.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0516.jpg/>
@@1@<SE516>500 Quæst. XCVII. Tract. XIV.
<duolan 2>------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO XIII.
De abrogatione consuetudinis.</Z>
<P><INI5>H</INI5>Ic primò quæri potest, an, quando<marginalia>97</marginalia>
lex, & consuetudo de eadem re sunt,
abrogata lege abrogatur consuetu-
do. Cui quæstioni respondeo affir-
matiuè, cum glossa, cap. 1. de consuet.
in 6. Panorm. cap. fin. de consuet. num. 21. Azor
tom. 1. lib. 5. cap. 18. quæst. 2. Ratio est, quia tunc
consuetudo, & lex, pro eodem reputantur: & con-
suetudo in lege fundatur, & legi innititur nec est
propriè lex: Sed legis effectus, & obseruario.</P>
<P>  Secundò quæri potest, an quando consuetudo<marginalia>98</marginalia>
præcedit, per legem sequentem auferatur. Barto-
lus, l. de quibus, seu 2. ff. de legibus, §. diuus, & l.
prętor ait, ff. de sepulchro violato, generatim affir-
mat, licet videat esse contra iuris canonici peritos.
Sed verius est quod tradit Panorm. ca. fin. de con-
suet. num. 24. Azor suprà, quæst. 3. & 4. glossa, &
Canonistæ, c. 1. de const. in 6. & passim alibi, con-
suetudinem priorem si generalis sit, per legem se-
que&#x0303;tem tolli: non tamen eam aboleri, quæ est spe-
cialis alicuius loci, nisi fiat eius specialis mentio, vt
apertè decernitur, ca. 1. de const. in 6. vbi etiā ratio
redditur quia Romanus Pōtifex, vel alius Princeps<marginalia>Pontifex Ro-|manus proba-|biliter credi-|tur ignorare|locorum con-|suetudine.</marginalia>
speciales locor&#x0169; consuetudines, & statuta ignorare
probabiliter creditur, & ideò dici solet: cōsuetudo
silere facit Principum rescripta. Vnde meritò de-
ducit Panor. Si ciuitas certum aliquid statuat, contra
suam consuetudinem, eo ipso eam tollere, quamuis eius
non meminerit: ciues enim suas consuetudines scire cre-
duntur: vnde sicut vno statuto aliud abrogarent con-
trarium, etiamsi eius non meminerint, ita & consuetu-
dinem contrariam, etiamsi eius non meminerint. Sic
debet limitari quod indistinctè ait, Goffredus Tra-
nensis in sum. tit. de consuet. num. 10. consuetu-
dinem non tolli lege sequenti, & ita interpretan-
tur, l. 3. §. diuus, ff. de sepulch. viol. sec&#x0169;dùm pun-
ctuationem Accursij, licet aliter eam interprete-
tur Placentinus.</P>
<P>  Tertiò quæri potest, an consuetudo tollatur<marginalia>99</marginalia>
per actum contrarium. Respondeo, si dum curre-
bat tempus præscriptionis, fiant actus contrarij,
interrumpi præscriptionem: Sed postquam con-
suetudo est præscripta, contrarius vsus non tollit
consuetudinem seu vim eius, nisi contra illam alia
decurrerit præscriptio. Ita Medicis tract. de legib.
parte. 2. quæst. 14. num. 5. Certum autem est, con-
suetudinem posteriorem derogare priori, vt ait,<marginalia>Consuetudo|posterior de-|rogat priori.</marginalia>
Medicis ibi, num. 6. ex l. pacta nouissima, C. de
pactis, & l. 2. C. de inoffic. dot.</P>
<P>  Sed quod dictum est, per actum contrarium in-<marginalia>100</marginalia>
terrumpi consuetudinem, non intelligas sufficere
vnum, vel alterum actum contrarium priuatę per-
sonæ, cùm res sigillatim ad omnes pertinet: tunc
enim requiritur, vt maior pars contra consuetudi-
nem priuatim operetur: Sed cùm res pertinet ad
communitatem per modum communitatis, vnus
eius actus consuetudini contrarius illam inter-
rumpit, & sic debet intelligi, aut limitari. Ferra. l.
ex non scripro, ff. de iust. & iure, dicens, quòd si
contrarium aliquod, atque ex diametro pugnans,
priusquam consuetudo legitimè præscribatur, pu-
blicè sit permissum, aut factum, nullas consuetudi-
ni vires attribuemus: Sed eam interruptione dici-
mus peremptam.</P>@@

------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO XIIII.
An, & quomodò consuetudo legem interpretetur.</Z>
<P><INI5>Q</INI5>Vod lex consuetudinem interprete-<marginalia>101</marginalia>
tur, docet D. Thom. quæst. 97. art. 3.<marginalia>Dupliciter|lex interpre-|tatur.</marginalia>
vbi Caietanus, Conradus, Medina,
Valentia, & alij.</P>
<P>  Sed obserua, dupliciter lege&#x0303; inter-
pretari, primò authenticè, ita vt ipsa interpretatio
vim etiam legis habeat aut vim abrogandi legem
præcedentem: & ad hunc modum interpreta-
tionis eadem requiritur authoritas, eædemq&#x0301;ue
conditiones, quæ requiruntur vt consuetudo ipsa
vim habeat inducendi aut abrogandi legem. Se-
cundò, non authenticè, sed tantùm per modum
doctrinæ, aut signi; sicut Doctores interpretari
solent leges scriptas, & consuetudines: & ita ve-
rum habet quod dicunt aliqui, licet ad inducen-
dam legem decennium in consuetudine requira-
tur: tamen vt legem interpretetur, minus tempus
sufficit. Ita docent Castrus, Aretinus, & Socinus
senior, Crauettus, & alij, quos citat & sequitur
Menoch. de arbitrar. cap. 83. num. 10. Nisi consue-
tudo interpretetur contra iuris communis disposi-
tionem, vt declararunt Aretin. & Socin. Ratio est,
quia vt interpretatio consuetudinis contra ius
commune clarum vim habeat, requiritur tempus
necessarium, vt consuetudo contra legem præ-
scribat.</P>
<P>  Licet autem, communiter dici soleat, vsum &<marginalia>102</marginalia>
consuetudinem, quæ iuri communi repugnat, vel
præter illud est, non extendi de loco ad locum, nec
de persona ad personam, nec de casu ad casum, vt
c&#x0169; Aretino, Alexandro, Parisio, & aliud obseruat
Menoch. de retinenda possessione, remedio 5. nu.
92. eo quòd cōsuetudo, & pręscriptio tant&#x0169; habeat
de potentia, quantum de vsu, & actu, vt ex Baldo,
& aliis ibidem comprobat. Nihilominus, cùm ea-
dem subest ratio, & æquitas, conceditur extensio
vsus, & præscriptionis, vt post Iason, Parisium, &
Bart. affirmat Menoch. ibi, num. 65. Nec immeri-
tò: quia, vt inquit Crauettus consil. 238. num. 8.
consuetudo veritati æquiualet. Quod totum de
rationabili consuetudine intellige: nam irratio-
nabilis non meretur nomen consuetudinis; Sed
corruptelæ, vt ait, Panorm. ad cap. cum venerabi-
lis, de consuet. num. 4. subditq&#x0301;ue prima fronte ir-
rationabilem præsumi eam, quæ est contra sacros
canones. Quando ergo in propria ciuitate non
fuerit consuetudo certa, vel statutum, siue lex de re
aliqua, attendenda erit consuetudo vicinarum ci-
uitatum, si rationabilis sit, & amplectenda in iu-
dicando, iuxta, cap. cum eo, de censibus, & c. cum
olim de consuet. vt ibi Panorm, num. 1. docet. Sed
hoc intellige de interpretatione non authentica,
qualem faciunt Doctores, aut indicia: nam con-
suetudo vnius ciuitatis, vel prouinciæ non habet
auctoritatem inducendi, vel abrogandi legem in
alia: licet in dubio assumi possit ad explicandam
vim legis, vel consuetudinis alterius ciuitatis, vel
prouinciæ. Vnde bene Panorm. eodem, num. do-
cet, quòd si hodie alicubi Academia generalium
scholarum fundaretur, frui posset omnibus priui-
legiis, quæ scholaribus conceduntur in auth. Ha-
bita. C. Ne filius pro patre: nam consuetudo vnius
loci non potest iuri alterius loci derogare: nec cō-
tra illud auctoritatem habere.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0517.jpg/>
@@1@<SE517>Disput. XIX. Sectio XV. 501
<duolan 2><P>  Vnde intelliges, quomodò consuetudo probet,
aut reprobet contractus, vt ex Baldo, & aliis docet
Tiraquellus de retractu ad finem titul. num. 131.
Non enim est intelligendum, quasi consuetudo
vim habeat faciendi contractus licitos ex illicitis,
vel è cōtra: Sed quòd signum non leue sit, eos esse
licitos longa consuetudine approbari: illicitos ve-
rò, reprobari. Quamuis possit etiam consuetudo
in iis, quæ sunt solius iuris positiui circa contra-
ctus legem introducere, aut abrogare, vt ita sint
celebrādi, & mali, aut irriti sint, si aliter celebren-
tur, &c. vnde Bald. lib. 1. consil. 115. & Parisius vo-
lum. 1. consil. 10. 84. docent, consuetudinem habe-
re vim constitutionis Principis, & contractus fa-
cti, ac si de totius populi consensu, & partium pro
iure fuisset constituta. Est item consuetudo regula<marginalia>Cōsuetudo est|regula contra-|ctuum.</marginalia>
cōtractuum: quia in omni pacto intelligitur act&#x0169;,
quòd consuetum est, nisi aliud exprimatur, l. sem-
per in stipulationibus, ff. de regul. iuris, l. quòd si
nolit. §. qui assidua, ff. de ædilitio edicto, & aliis iu-
ribus, quæ citat Syl. verb. consuetudo.</P>
<P>  Est item consuetudo mensura tam iudicialis<marginalia>Item mensura|tam interni,|quàm externi|fori.</marginalia>
quàm interni fori. Quò fit, vt Iudex vtriusque fori
casus occurrentes decidere debeat, primò se-
cundùm iura; Ecclesiasticus quidem secundùm
canones; quibus deficientibus iudicabit secundum
leges, cap. intelleximus de noui oper. nuntiat. defi-
ciente verò iure, iudicare debet secundum con-
suetudinem generalem, vel particularem; deficie&#x0303;-<marginalia>Quid age&#x0303;dum|iudici deficie&#x0303;-|te vtroque iu-|re, & consue-|tudine.</marginalia>
te verò iure, & consuetudine, procedet de simili-
bus ad similia, iuxta cap. de quibus, dist. 20. & l.
non possunt, ff. de leg. omnibus autem deficienti-
bus, ad Romanam consuetudinem, vt volunt ali-
qui, vel potius ad consuetudinem vicinarum pro-
uinciarum, si rationabilis sit, recurrendum erit,
iuxta cap. cùm est de censib. In Lusitania verò re-
currendum erit ad Regem, vt ipse quid faciendum
sit, declaret, vt habetur 2. ordin. Lusitan. tit. 5.</P>
<P>  Ex quibus inferes, quid faciendum sit iudici ar-<marginalia>104</marginalia>
bitro, in quem compromittunt partes, vt secund&#x0169;
iura sententiam ferat. Si enim aliud lex, aliud con-
suetudo legitimè præscripta habeat, secundùm
consuetudinem iudicare debet; tum quia consue-
tudo sub iure continetur: tum quia Iura ipsa con-
suetudines seruandas esse præscribunt. Ita Panor.
rubr. de consuet. Syluest. verb. consuetudo.</P>
<P>  Consuetudines tamen interdum recipere in-
terpretationem à iure communi asserit Tiraquell.
de retract. §. 1. gloss. 9. num. 132. quod sanè intelle-
ctum, ver&#x0169; est, licet aliqui falsum esse dicant; quia
potius consuetudo est optima legum interpres.<marginalia>Consuetudo|legum inter-|pres optima.</marginalia>
Quæ ratio potius probat contrarium: nam vnum
ius aliud interpretari potest: ergo cum est dubium
de consuetudine, quomodo intelligenda sit, ex iu-
re scripto poterit eius interpretatio peri: itaque ius
scriptum, & consuetudo mutuò interpretari se
possunt, Goffred. in sum. tit. de consuet. nu. vlt. ait.
Sicut iura iuribus ad concordiam reducuntur, vt
C. de inoffic. do. l. vna: sic & consuetudo legi, &
priuilegio contraria reducitur ad concordiam per
interpretationem: vt cap. cum dilectus de consuet.</P>
<P>  Quod autem de iudicibus paulò ante diximus,
cōfirmatur ex Host. in sum. lib. 4. de agricolis n. 3. in
fine, vbi ait, quamuis genera hominum multùm
diuersificentur: tamen consuetudo cuiuslibet terrę
attendenda est, & secundùm eam iudicādum. Ideò
bene facient Prouinciales, si quibuslibet sua spe-
cialis consuetudo seruetur, l. si in aliqua. ff. de offic.<-P>@@

<-P>Proconsulis, vide Hieronymum epist. 8. ad Luci-
num, relata cap. illud breuiter, dist. 12.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO XV.
An consuetudo laicorum liget clericos.</Z>
<P><INI5>R</INI5>Espondeo, negatiuè cum Azor tom.<marginalia>105</marginalia>
1. lib. 5. cap. 18. quæst. 12. citante Cy-
num, Panor. Butrium, Geminianum,
& communem vtriusque iuris inter-
pretum; & colligi putat à contrario
sensu ex c. vlt. de vita, & honest. cler. ad finem, & c.
vlt. de reb. Eccles. non alien. Idque intelligit in iis,
quæ libertati, & immunitati Ecclesiasticæ nocent,
& incommodant: sicut superius diximus disp. 14.
sectione 8. & 9. statuta & leges laicorum cleri-
cos non obligare. Sed aduerte, nomine con-
suetudinis laicorum in præsenti tria posse intelli-
gi. Primò consuetudinem, quæ habeat vim ex au-
ctoritate Principis, vel Reip. sęcularis: & sic eadem
est ratio de consuetudine laicorum, & de legibus
Principum sæcularium. Secundò, consuetudinem
abseruatam à solis laicis diuersę Reip. vel oppidi, &
sic clarum est, non ligare clericos: quia nec cōsue-
tudo laicor&#x0169; vel clericor&#x0169; vnius Reip. populi, vel
Ecclesiæ, ligat eos, qui ad aliam Remp. populum,
vel Ecclesiam pertinent. Tertiò, consuetudinem,
quæ in eadem Rep. vel populo seruatur à laicis, &
non à clericis, quamuis sit in materia vtrisque cō-
muni: & in hac consuetudine est maior difficultas:
sed dico, talem consuetudinem non ligare cleri-
cos, quia faci&#x0169;t suam peculiarem communitatem,
& ideò possunt habere diuersas consuetudines; si-
cut diuersi populi, quamuis constituant eandem
Remp. possunt diuersas consuetudines habere, &
vna potest habere vim legis respectu vnius, &
non alterius.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO XVI.
An consuetudo loci liget externos, & peregrinos.</Z>
<P><INI5>A</INI5>Zor tom. 1. lib. 5. cap. 18. quæst. 13.<marginalia>106</marginalia>
respondet, non ligare; vt omnes
vtiusque iuris interpretes docent,
sed intelligendum: nisi veniant ani-
mo illic commorandi: vel ratione
contractus, vel delicti: vel rei in eo loco sitæ. Vnde
si tantum illac transeant, vel veniant animo sta-
tim recedendi, ait, non teneri consuetudinibus ie-
iuniorum, festorum, &c. Quamuis Latini inter
Græcos commorantes, vel Græci inter Latinos,
patrios mores obseruant Ecclesia id permittente,
primò ne cogantur nouos mores addiscere, & ve-
teres deponere: quod esset dur&#x0169;, c&#x0169; sint valde diuer
si. Citat glos. c. illa d. 12. & ca. quæ contra d. 8. & sic
explicat Augustinum & Ambrosium eisdem locis.
Sed nos de hac re c$unclearopiosè egimus disp. 14. sect. 4.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO XVII.
An consuetudo liget subditos extra territorium
existentes.</Z>
<P><INI3>A</INI3>Zor tom. 1. lib. 5. cap. 18. quæst. 14. negat:<marginalia>107</marginalia>
quia eadem est ratio de statutis, & de con-
suetudinibus: sed statuta non illos ligant,
cap. vt animarum de const. in 6. ergo nec consue-
tudines. Sed de hoc abundè diximus, disp. 14. sect. 5.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0518.jpg/>
@@1@<SE518>502 Quæst. XCVII. Tract. XIV.
<duolan 2>------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO XVIII.
Quomodò consuetudo probetur, & an in dubio
honesta præsumatur.</Z>
<P><INI4>D</INI4>E primo, vide Medicis tract. de legibus,<marginalia>108</marginalia>
part. 2. quæst. 14. num. 4. & 5. Bartolum
Baldum, & alios l. de quibus, ff. de legi-
bus, Angel. & Ferrar. l. ex non scripto, ff.
de iust. & iure, Salicet. l. 2. C. quæ sit longa consue-
tudo, & Sanchez tom. 3. lib. 7. de matrim. disp. 17.
num. 8. vbi ait, Doctori excellenti testanti consue-
tudinem, credi debere, non p&#x0153;nitendi auctores
affirmant, ac bonis rationibus ducti, vt Bart. repet.
l. de quibus, num. 21. quæst. 4. ff. de legibus, Iason, l.
filius à patre in princ. num. 27. ff. de lib. & posthu.
Antonius l. 41. Tauri num. 4. & multi alij. quos re-
fert Mas. Card. de probationibus con. 426. num. 1.
& duobus seqq. Quod tamen valde dubium est, &
meritò impugnatur à Iasone sibi contrario, dict. l.
de quibus, num. 89. Beroio cap. potuit, num. 80. de
locato, quando consuetudo est contra ius à Na-
uar. cap. placuit, de p&#x0153;nit. dist. 6. nu. 286. & à mul-
tis aliis, quos refert Mascar. suprà: quia quę facti
sunt, vt consuetudo, plerumque etiam prudentissi-
mos fallunt, l. 2. ff. de iuris & facti ign. idque etiam
probant aliæ rationes, quas ibi Mascard. affert. At
vbi communiter Doctores id testantur, & nemo
contrarium asseuerat, est vtique habenda fides, vt
multis citatis probat ibi Mascar. num. 17. & seqq.
Hęc Sanchez, & bene. Sed aduerte pro foro inter-
no, nisi alia in contrarium faciant, vnum Docto-
tem sufficere: sed, si alia in contrarium faciant, ex-
pendere oportebit, an illa melius probent. Pro ex-
terno etiam foro omnia expendi debent, vt in alia-
rum rerum probatione: & Ferrar. l. ex non scripto,
ff. de iust. & iure ait, consuetudinem non ritè pro-
bari, nisi ad minus duobus testibus de decennio
deponentibus.</P>
<P>  De secundo, consuetudinem in dubio præsumi
honestam, docent Aretin. consil. 23. ad finem, Ra-
uennas, de consuet. sect. 2. num. 4.</P>
<P>  Oppositum tenet Rochus alios referens, de
consuetud. sect. 7. num. 24. quia in cap. 3. de eo, qui
mittitur in possess. dicitur, si laudabilem esse consti-
terit, & hoc certum sibi esse dicit Sanchez 7. de
matrim. disp. 4. nu. 14. quando cōsnetudo est à lege
reprobata, vt quæ est cōtra legem de impedimen-
tis consanguinitatis, & affinitatis: quod fatetur
idem Aretin. cap. 2. num. 27. de probatio. & con-
cludit bene Rochus illo num. 24. cum Panor. ca.
fin. num. 5. ad finem, de consuetud. cùm consuetu-<marginalia>Consuetudinis|honestas non|in facto, sed in|iure consistit.</marginalia>
dinis honestas non in facto; sed in iure cōsistat, eā
probandam minimè esse, sed iudicis partes esse
discernere, num honesta sit. Addit verò Sanchez,
id necessariò dicendum est, posteros consuetudi-
nem à suis maioribus introductam obseruantes, à
culpa excusari, nec solicitos esse debere ad inue-
stigandam iustitiam causæ, ex qua initium duxit,
sed iustè eam præsumere posse, vt tradit Caiet. 1. 2.
quæst. 97. art. 3. Gab. 4. dist. 42. quæst. 1. art. 3. dub. 6.
Valentia 1. 2. disp. 7. quæst. 5. punct. 8. §. ex quo pa-
tet. Ad idem est Bald. l. de quibus, ff. de legibus di-
cens, quòd ab omnibus fit, rectè fieri præsumitur,
& Alex. cap. quo iure dist. 8. dicens, consuetudinem
immemorialem semper præsumi iustam, & ra-
tionabilem, etiamsi esset contra dispositionem le-
gis anterioris, illum sequitur Auendaño, de exe-
quendis mandatis, cap. 6. num. 8.</P>@@

------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO XIX.
An stylus Curiæ vim legis habeat.</Z>
<P><INI5>V</INI5>Azquez disp. 177. in fine ait, si aga-<marginalia>109</marginalia>
mus de stylo interpretandi leges
aliquas, vel difficultates, quæ quoti-
die in iudiciis occurrunt, tametsi iu-
dicibus liberum sit, suo iudicio pro-
babili decernere, quid sit rationi magis consenta-
neum, & hoc modo leges interpretari: tamen solo
suo iudicio, & consensu non possunt leges indu-
cere: nisi à Principe, vel Rep. decreta eorum fue-
rint approbata. Et ita decisiones Rotę, licet magna
cum reuerentia à iudicibus recipiantur, non sunt
leges: sed si vrgeat ratio probabilior, poterunt iu-
dices alij contrariam sequi opinionem. Idem est
de stylo recepto in aliquo tribunali: vt ait Burgos
in pro&#x0153;mio leg&#x0169; Tauri n. 229. & seq. Idem de sty-
lo inducto à iudicibus circa modum procedendi,
scilicet, non habere vim legis nisi eā velit illi dare,
qui potest: sed non ce&#x0303;setur dare eo ipso, quòd ill&#x0169;
videt, & tolerat. Permittit enim, vt in iudicando,
& procedendo suum probabile iudicium sequan-
tur: sed non vult illi stylo dare legis auctoritatem,
secus quando videt aliquid fieri à maiori parte
populi. Hæc Vazquez in sententia. Vltimum au-
tem intelligendum est iuxta ea, quæ superius dixi,
quando populus aliquid facit, vt obligatorium
omninò, & sine formidine: tali enim consuetudini
Princeps interdum per cōsensum præsentem ante
tempus legitimum præscriptionis, interdum per
consensum præteritum, quo leges præscriptionis
sanciuit, tribuit vim legis. Et eodem modo, si iudi-
ces aliquid quasi obligatione diu seruassent, posset
vim legis habere. Et sic debet accipi, quod ait
Azor tom. 1. lib. 5. cap. 18. quæst. 11. in fine, stylum
Curiæ, Cancellariæ, & alios similes, esse iura quæ-
dam non scripta ex actib. iudiciariis orta contenta
sub consuetudine, vt species sub genere. Ad quod
citat Bart. Cynum, & Salicetum, l. cōsuetudinis, C.
quæ sit longa consuetudo: & Sanchez 18. de ma-
trim. disp. 21. num. 16. ait, stylus Curiæ Romanæ<marginalia>Stylus Curiæ|Romanæ ius|facit.</marginalia>
ius facit, cap. quàm graui de crimine falsi, nec ab
eo est recedendum, vt multis citatis probat Mas-
card. de prob. concl. 1317. num. 51.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO XX.
Quid intersit inter desuetudinem, vel non vsum legis,
& consuetudinem legi contrariam.</Z>
<P><INI4>A</INI4>Zor tom. 1. lib. 5. cap. 4. quæst. 5. respon-<marginalia>110</marginalia>
det ex dominico, cap. in istis, §. leges, ad
finem, dist. 4. Felin. cap. 1. de treuga &
pace, num. 12. versic. intellige, 4. Nauarr.
consil. 1. de const. quæst. 5. num. 24. Differre primò
in hoc, quòd primi, qui consuetudinem contra le-
gem inducunt, delinquunt, nisi ex aliquo acciden-
ti excusentur, & successores non peccant: quia bo-
na fide possunt legem negligere secuti primos, qui
contra legem fecerunt. At verò quando lex non
est vsu recepta, etiam primi, qui frangunt, non pec-
cant, id sciente legislatore, & non puniente, cùm
possit commodè punire; quamuis peccent igno-
rante Principe consuetudinem, aut sciente, & ideò
non puniente, quia punite commodè nequit; vt
docent Imola, Felin. Couarruuias, & Nauar. suprà:<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0519.jpg/>
@@1@<SE519>Disput. XIX. Sectio XX. 503
<duolan 2><-P>quoniam illi bona fide moueri queunt, vt præter,
vel contra legem agant; quia vide&#x0303;t, legem non esse
vsu receptam, cùm videant Principem non puni-
re, cùm commodè possit: & hoc solùm potest eos
à culpa excusare sine vllis aliis caufis. Secundò dif-
ferunt, quia contra legem receptam consuetudo
per errorem, vel ignorantiam introducta, præscri-
bere non potest: nam consuetudo introduci non
potest, nisi ab iis, qui possunt, & volunt eam intro-
ducere: at lex vsu non recepta, vim, & potestatem
amittit, etiam si per errorem, vel ignorantiam ipse
non vsus, vel desuetudo introducatur, vt tradit
Nauarrus. Tertiò, quia consuetudo legi contraria
vim, & auctoritatem non habet, nisi per pręscrip-
tionem cōtinuata, & præscriptionis te&#x0303;pus non in-
cipit à primis, qui peccant consuetudinem indu-
cendo: sed à successoribus, qui primos bona fide
sequentes, in consuetudine ante iam c&#x0153;pta perse-
nerant: & interrumpi potest præscriptio; quæ in-
terrupta, non potest amplius continuari: sed alia,
quæ denuò incipit, si iterum renouetur. At verò
non vsus, siue desuetudo statim à principio incipit
vim habere in primis lege non vtentibus, & statim
desinit, si lex incipit seruari. Quartò differunt, quia
consuetudo legem tollit, & abrogat, quæ erat vsu
recepta, & omnes obstringebat: desuetudo verò, si-
ue non vsus legem non tollit, sed impedit, ne vim,
auctoritatem, seu potestatem assumat: nam quam-
uis lex sit instituta, & promulgata; nō tamen ciues
alligat, donec vsu recipiatur: ergo per non vsum,
siue desuetudinem lex minimè abrogatur, sed im-
peditur, ne vi sua populum teneat, vt Panorm &
Felin. superiùs tradidere. Hæc Azor: sed difficulta-
tem habet quod dicitur in prima differentia, Quā-
do lex non est vsu recepta, etiam qui frangunt, non pec-
cant, id sciente legislatore, &c. Nam primi qui intro-
ducunt non vsum, non possunt videre, quòd legis-
lator videns, & sciens frangi legem, non puniat
transgressores: alioqui non illi, sed alij essent pri-
mi: ergo verè peccant. Item difficile est: quod dici-
tur in tertia differentia; Præscriptionis tempus non
incipit à primis, qui peccant, consuetudinem inducendo,
&c. Nam superiùs vidimus, à prædictis incipere
consuetudinem, & per malos actus inchoari, &
continuari posse, ac proinde malis actibus inter-
rumpi non posse. Alia verò, quæ dicit Azor, diffi-
cultatem non habent.</P>
<P>  Sed de non vsu, seu desuetudine nonnullæ aliæ<marginalia>111</marginalia>
sunt dubitationes. Prima est, an vt lex per nō vsum<marginalia>Dub. 1.</marginalia>
vi careat, requiratur pręscriptio. Quidam, vt refert
Azor sup. quæst. 4. dicunt, requiri præscriptionem,
& legitimum eius tempus esse decennium: quod
in iure ciuili longum tempus vocatur: & in hoc
non vsum, vel desuetudinem à consuetudine legi
contraria differre, quòd consuetudo, vt legem vsu
receptam aboleat, debet esse quadraginta annor&#x0169;:
at verò non vsus, siue desuetudo, vt vim habeat, sa-<marginalia>Sufficit dece&#x0303;-|nium vt de-|suetudine lex|pereat.</marginalia>
tis est, si per decennium continuetur, vt testatur
Couar. 2. var. cap. 16. num. 6. ex Imola, & Felino, c.
1. de treuga, & pace, num. 13. Calder. Panorm. Ia-
sone, & aliis, quos citat: & sufficit decennium, vt
desuetudo vim habeat, hoc est, vt canon, vel lex
vsu, & more non recepta, vi, & auctoritate careat
etiam Principe ignorante ipsam desuetudinem, vt
docet Felin. Imola, & Couar. Calder. Panorm. cum
aliis, & Nauarr. consil. 1. de const. qu. 5. num. 24.</P>
<P>  Alij sentiunt, leges ciuiles, & quæcunque statu-<marginalia>12</marginalia>
ta municipalia per non vsum, siue desuetudinem<-P>@@

<-P>decennalem, vim amittere: canonicam verò non
nisi per desuetudinem quadraginta annorum. Alij
desuetudinem putant sine vlla præscriptione vim
habere contra legem; cùm tamen consuetudo sine
præscriptione vim non habeat: pro hac opinione
nullum refert Azor, sed Rosella verb. consuetud.
num. 14. multos refert, dicens, adde quod notat
Aretin. consil. 11. post Cardin. Flor. ca. 1. de treuga,
& pace, & Panorm. & imolam ibi: quod quando
statutum fit à superiore, & non recipitur à subdi-
tis, imò seruatur contrarium sciente, & patiente
superiore, ad tollendum tale statutum, ita vt non
liget, non requiritur consuetudo præscripta per
decem annos: sed sufficit simpliciter vsus contra-
rius. Allegant text. cap. 1. dist. 4. qui optimè facit, &
notata, cap. cum olim, de cler. coniug. & cap. de li-
bellis 10. d. in glossa. Hanc etiam opinionem tenet
Butrius, cap. quia circa de consang. probans: quia
tunc superior videtur eam legem tacitè tollere, ex
quo scit contrarium obseruari, & patitur. Et idem
credit ibi Panorm. si lex recipiatur à minori parte:
nō obseruetur autem à maiori. Allegat notata per
Ioann. And. cap. fin. de consuet. Quod dictum est
æquissimum: quia non debet esse in potestate mi-
noris partis illud, quod induceret maiorem
partem ad peccatum: quod incurreretur per trans-
gressionem legis. Hæc Rosella, sed Azor iuxta
primam sente&#x0303;tiam ait, legem canonicam non tolli
per contrariam consuetudinem, nisi quadraginta
annorum: quamuis legem ciuilem consuetudo cō-
traria decem annorum auferat, legem verò pro-
mulgatam, sed vsu non receptam non tolli per de-
suetudinem nisi dece&#x0303; annorum: intra quos potest
legislator trāsgressores legis punire, licet eam non
renouet, sed post decenni&#x0169; eos punire non potest,
nisi legem renouet, ac redintegret. Si quęras, quam
igitur vim intra decenni&#x0169; habet desuetudo, seu nō
vsus? Respondet, impedit ne promulgata lex inci-
piat valere. Non enim abrogat legem, cùm ea nō-
dum c&#x0153;perit vim habere: sed impedit, ne valeat.
Ita tamen impedit intra decennium, vt intra id te&#x0303;-
pus possit lex vsu recipi, & possit quoque Princeps
populum compellere, vt eam recipiat. Hæc Azor,
qui sic intelligendus est, ne eius verba contineant
repugnātiam: vt si à principio lex non recipiatur,
intra dece&#x0303;nium, in quo non recipitur, habeat ve-
ram essentiam legis, & obliget in actu primo: non
tamen in actu secundo, & pro tunc, nisi quādo re-
cipiatur: post decennium verò iam non sit lex, nec
habeat esse&#x0303;tiam legis: quia nec in actu primo obli-
gat, nisi iterum promulgetur. Ratio autem quare
intra decennium non obliget in actu secundo, nisi
recipiatur à cōmunitate, est: quia graue nimis esset
cæteros sic obligari legibus, quas ob ignorantiam,
vel neglige&#x0303;tiam suam sinit Princeps à maiori par-
te impunè violari, vt diximus disp. 13. sect. 1. Ratio
verò cur post decennium lex ciuilis non obliget
in actu primo, sed verè extinguatur, est, quia con-
suetudo siue post receptam à populo legem ciui-
lem: siue post solam eius promulgationem intro-
ducta, vim habet præscribendi contra præsentes
annis decem: sed contra absentes requiruntur vi-
ginti anni, & cōtra leges Ecclesiasticas quadragin-
ta, vt superius vidimus. Nec ad præscribendum
contra legem videtur referre, quod à principio
fuerit, vel non fuerit recepta: ergo in vtroque
euentu iidem anni ad præscribendum requirun-
tur.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0520.jpg/>
@@1@<SE520>504 Quæst. XCVII. Tract. XIV.
<duolan 2><P>  Sed Principe sciente, & vidente desuetudi-<marginalia>111</marginalia>
nem, vel assuetudinem non per viam præscriptio-
nis potest consuetudo & desuetudo, vel non vsus
legem prorsus extinguere. Vnde Azor eodem cap.
qu. 6. inquirens, quam vim habeat desuetudo, seu
non vsus contra legem, legislatore sciente, & non
puniente, cum possit: respondet, tunc non vsum,
seu desuetudinem potius habere vim abrogan-
di legem: quoniam eo ipso quòd legislator scit de-
suetudinem, siue non vsum, nec punit, cùm possit,
tacitè legem abrogare videtur. Quāuis hoc quod
dicit Azor non videtur generaliter verum: nam li-
cet in aliquo casu legislator videns legem non re-
cipi, & tacens, ac dissimulans licet punire com-
modè possit, præsumatur velle legem extingui:
interdum tamen solùm præsumetur velle suspen-
dere eius obligationem actualem pro eo tempo-
re. Vnde oportet tunc eius mentem interrogatio-
ne, aut aliis modis indagare.</P>
<P>  Addit Azor, duos, vel tres actus sufficere contra<marginalia>Duo vel tres|actus contra|legem suffici&#x0169;t|ad eam extin-|gue&#x0303;dam legis-|latore sciente.</marginalia>
legem, quando fiunt legislatore scie&#x0303;te, & non pu-
niente, cum possit; vt tradit Panorm. locis cit. at
verò ad non vsum, siue desuetudinem requiritur
decennium, cùm legislator nihil nouit de iis, qui
legem non seruant. Sed dicendum est, sicut dixi-
mus de cōsuetudine contra legem prius receptam:
nempè in non vsu, seu desuetudine, & in prædicta
consuetudine interd&#x0169; sufficere duos vel tres actus
legislatore sciente: interdum verò non: quia inter-
dum præsumetur consensus eius abrogans legem,
vel suspendens eius executionem, ex duobus, vel
tribus actibus, interdum verò non. De te&#x0303;pore au-
tem requisito ad præscribendum Principe igno-
rante, iam diximus.</P>
<P>  Dubium secundum quomodò intelligi debeat<marginalia>114</marginalia>
desuetudo, vel non vsus legis, respōdet bene Azor<marginalia>Dub. 2.</marginalia>
suprà, qu. 7. Quandocumque casus legis non ac-<marginalia>Desuetudo nō|tollit legem si|casus non ve-|nerit in vsum.</marginalia>
cidit, non censetur non vsus, siue desuetudo, etiāsi
per mille annos lex non seruetur. Quod est dicere
cum Iurisperitis, appellatione desuetudinis, seu nō
vsus non venire actus negatiuos: vt si per centum
annos nullus natus est hermaphroditus, & pro-
ptereà populus vsus non est, l. quæritur, ff. de statu
hominum: vbi decernitur, hermaphroditum ma-
gis eius generis existimandum, quod in eo præua-
let: talis non vsus, vel desuetudo nihil inducit cō-
tra legem: quia est actus negatiuus, id est, non con-
tra legem. Quare desuetudo, vel non vsus is
dicitur, quo casus legis accidit, & tamen lex non
impletur à tota communitate, vel maiori eius par-
te. Quod ergo dicunt Ioannes Andreas, cap. Ioan-
nes de cler. coniugato, & Felin. cap. 1. de treuga, &
pace, legem non tolli per non vsum, intellige, de
non vsu nihil continente contra legem, vt rectè
Nauarr. consil. 1. de const. qu. 6. num. 25. Hæc Azor,
qui potuisset citare etiam Panorm. dict. cap. Ioan-
nes, & Rosellam verb. consuetudo, num. 15. ex qui-
bus eadem sumitur resolutio.</P>
<P>  Dubium tertium, quando priuilegium impe-
tratum è Principe, amittitur per non vsum. Respō-<marginalia>115</marginalia>
det Azor suprà, quęst. 8. si per decennium non vta-<-P>@@<marginalia>Dubium 3.</marginalia>

<-P>mur priuilegio. Vnde l. 1. ff. de nundinis, dicitur,
Nundinis impetratis à Principe, non vtendo, qui
meruit, dece&#x0303;nij tempore vsum amittit. Exempla, si
ciuitas, vel populus impetrasset facultatem cele-
brandi nundinas, & per decennium eas non fecis-
set; si Princeps ciuitati, vel populo concessisset
priuilegium scholas erigendi ob studium genera-
le literarum, & decennij tempore non erexisset,
priuilegium perit: si quis beneficio Principis liber
esset à tributis pendendis, vel decimis soluendis,
vel militibus hospitio excipiendis: priuilegia hæc
amitterentur per non vsum, seu actum cōtrarium.
Oportet tamen desuetudinem, vel non vsum esse
voluntarium: nam si sit necessarius, priuilegium
non amittitur: vt si quis non est vsus priuilegio,
quia non potuit, vel quia se occasio non abtulit, l.
vnus ex sociis, §. vlt. & l. sequenti, §. de seruitutibus
rustic. prædior. vbi habetur, non amitti seruitutem
mihi debitam de aqua duce&#x0303;da in fundum meum,
si ideò non vtor, quia fons exaruit. Item, si aliqua
ciuitas obligata sit Principi, ita vt compellatur ad
militum exercitum cogendum, quando Princeps
cogit, & centum annorum tempore Princeps non
cogit, non desinit ciuitas esse obligata: eo quòd
occasio non se obtulit. Item, si Princeps non vo-
cauit populos sibi obligatos ad certum aliquid fa-
ciendum, quia alij, quorum ministerium, & opera
sibi sufficit, præstò fuerunt, nequit Principi tribui
desidiæ & negligentiæ, si non vocauerit populos
sibi ad id deuinctos. Vnde ciuis libertatem non re-
cuperat contra Dominum, si Dominus non vta-
tur eius obsequio, quia numquam fuit oblata oc-
casio, in qua opus esset vti. Prætereà, vt priuilegi&#x0169;
amittatur per non vsum, siue desuetudinem, ne-
cesse est, vt simpliciter detur facultas aliquid fa-
ciendi. Nam si Princeps Titio priuilegium con-
cessit, vt eo possit vti, si velit, aut non vti, prout
sibi libuerit, non perdet illud, etiamsi multo tem-
pore eo non vtatur, vt si concessa ei esset facultas
extruendi molendinum in communi, vel publico
flumine, si libuerit, & molendinum non extruat,
priuilegium non amittit. At si quis facultatem im-
petret a Romano Pontifice Missæ sacrificium fa-
ciendi, & offerendi tempore, aut loco sacris inter-
dicto, & decennij spacio sacrum non faciat, pri-
uilegium amittit, quia est simpliciter data facul-
tas, vt sacrificare queat: non autem, vt id faciat, vel
nō faciat arbitratu suo. Pari ratione, siquis à Prin-
cipe impetrauit, ne coram ordinario iudice con-
ueniri possit: & sinat se conueniri, aut iudicari, &
ab eius sententia ad Principem non prouocet, pri-
uilegium amittit. Hæc Azor, sed vltima obserua-
tio difficultate non caret. Nam in omni ferè pri-
uilegio implicitè continetur, vt si velit, vtatur pri-
uilegio, siquidem communiter suo priuilegio re-
nuntiare quisque potest: nihil autem refert, eam
conditionem explicitè, aut implicitè poni: ergo
etiam cum explicitè ponitur, vt in casu de molen-
dino, priuilegium per non vsum amittitur. Sed
quo pacto priuilegium per non vsum amittatur,
diximus disp. 17. sectione 13.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0521.jpg/>
@@1@<SE521>505
#(IMAGE)
<Z><A+3>DISPVTATIO VIGESIMA,</A+3>
<A+2>DE DISPENSATIONE</A+2>
<A+1>IN LEGIBVS.</A+1>
#(IMAGE)</Z>
<duolan 2><P><INI8>D</INI8>E hac re D. Thom. q. 97.
art. 4. vbi Vazquez dispu-
tatione 178. Valentia di-
sputatione 7. quæstione 5.
punct. 9. Sanchez fusissi-
mè tom. 3. de matrimon.
lib. 8. per totum, & lib. 3.
disput. 10. & 23. & alibi,
Emanuel Sa, & cæteri summistæ verbo, dispensa-
tio, Emanuel Rodriguez tom. 1. regularium, q. 22.
Viualdus appendice ad 3. part. candelabri, c. 12.
Azor to. 1. lib. 5. cap. 15.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO PRIMA.
Quid sit dispensatio: & quis eius effectus.</Z>
<P><INI5>D</INI5>Ispensare ex prima vocis imposi-<marginalia>2</marginalia>
tione, & significatione ide&#x0303; est, quod
distribuere; vel, vt ait D. Thom. su-
prà, commensurare aliquid inter ali-
quos distribuendum. Vnde admini-
strator, vel &#x0153;conomus alicuius rei familiaris, dis-
pensator vocari solet: vt constat ex l. dispensatores
ff. de solutionib. & l. vrbana. ff. de verb. signi.
Et sic per metaphoram Apostoli, & Prælati di-
cuntur dispensatores. 1. Cor. 4. & 9. & 1. Petri 4.
sic Lucæ 12. dicitur: Quis putas, est fidelis dispen-
sator, & prudens? & cap. dispensatio, dist. 43. dici-
tur dispensatio diuini seminis commissa Episco-
pis; & Bern. 1. de consideratio. Pontificem vocat
Christi dispensatorem: & in tract. de indulgen.
dicitur, dispensationem Thesauri ad Pontificem
pertinere.</P>
<P>  Vt tamen notat Couar. 2. part. 4. decretalium.
cap. 6. §. 9. num. 1. apud Theologos, & Iurisperitos
dispensare est, aliquem lege soluere, seu ab illa
eximere. in quo cernitur quædam distributio
paternæ benignitatis; quæ etiam in principibus
sæcularibus esse debet. Hinc Thomas Sanchez 8.
de matrim. disp. 1. num. 1. & 2. ex Soto 1. iustitiæ
quæst. 7. art. 3. col. 3. & ex Azor tom. 1. lib. 5. cap.<marginalia>Dispensatio,|interpretatio,|irritatio, &|abrogatio le-|gis quomodo|differant, &|quid sint.</marginalia>
15. in princ. & ex vniuersis, vt inquit, dispesatione&#x0303;,
intepretationem, irritationem, & abrogationem
legis ita distinguit, vt irritare sit, legem impedire,
& cassare, ne robur obligandi consequatur: vt si
legem à ciuibus constitutam Principis confirma-
tione indigentem, vt obliget, Princeps minimè
cōfirmet; sed casset. Abrogare verò sit, postquam
vim obligandi adepta est, eam omninò cassare.
Dispensare verò sit, aliquem à lege eximere in
casu, quo ad illam tenebatur. Interpretari verò sit
declarare, eam vi obligandi carere in tali euentu.
Quare interpretatio petit, eum casum occurrere,
in quo cesset omninò legis vis, atque obligatio.
At dispensatio solum petit causam iustam adesse,<-P>@@

<-P>quæ meritò ansam præbeat, vt per gratiam, ac di-
spensationem relaxetur legis obligatio: qua rela-
xatione seclusa verè lex in eo euentu obligaret.
Addit Sanchez, derogationem, & abrogationem
legis differre; quòd hæc sit cùm legislator eam
omninò cassat: illa verò cùm ex parte legem tollit:
vt expressè habetur l. derogatur 102. ff. de verbor.
signific. & l. derogatur. ff. de regulis iuris, deroga-
tur legi, cùm pars detrahitur, abrogatur legi, cùm
prorsus tollitur. Cicero 2. de Inuentio. indignum
est, de lege aliquid derogari, aut legem abrogari,
aut aliqua ex parte commutari. De horum verò
nominum etymologia vide Azor tom. 1. lib. 5. cap.
15. in princ. vide etiam disput. 18. vide in præfat. &
Sotum 1. iust. quæst. 7. art. 3.</P>
<P>  Hæc quamuis vera sint: tamen lex non solùm
dicitur irritari antequam vim legis habeat, nimi-
rum, alioqui habiles, redde&#x0303;do inhabiles ad feren-
dam legem, seu negando cōfirmationem, sine qua
lex vim non haberet: sed etiam postquam vim ha-
bet, eam cassando. Sicut contractus matrimonij,
vel alius dicitur irritari, & vt vim non capiat, & vt
vim quam iam c&#x0153;pit, amittat.</P><marginalia>3</marginalia>
<P>  Nonnulli etiam Theologi, quibus occasionem<marginalia>1. Opinio.</marginalia>
dedit D. Thomas quæst. 97. art. 4. in corp. & ad 3.
dispensationem cum interpretatione legis con-
fundunt. Ait enim D. Thomas dispensare, esse or-
dinare, quomodò præceptum aliquod commune
à singulis obseruandum sit. Nam cùm contingat,
præceptum vtile multitudini, simpliciter, vel in
aliquo casu non cōuenire singulari personæ; quia
per obseruationem præcepti impeditur aliquod
maius bonum: ideò legislator licentiam concedit
non obseruandi illud. Dupliciter autem contingit:
legem deficere in persona, vel casu particulari,
euidenter scilicet, & probabiliter: si euide&#x0303;ter, quis-
que potest legem interpretari, & hæc non dicitur
dispensatio: sed epiikia: Si verò probabiliter tan-
tùm, quia periculosum est proprio iudicio legem
interpretari, recurrendum est ad superiorem: cuius
interpretatio propriè dispensatio est. Eodem mo-
do philosophatur de voti dispensatione D. Thom.
2. 2. quæst. 88. art. 10. in corp. & ad 2. Caietanus ea-
dem quæst. art. 12. & 1. 2. quæst. 97. art. 4. & in sum-
ma, verbo votum, Antonius 1. part. tit. 17. cap. vni-
co, §. 20. agens de dispensatione legis, Conrad. qu.
97. art. 4. Couarr. cap. quamuis pactum, part. 1. §. 3.
num. 4. Armill. verb. votum, nu. 13. Bonif. 4. d. 38.
art. 2. quæst. 3. Palud. quæst. 4. art. 4. num. 38. agen-
tes de dispensatione voti.</P><marginalia>4</marginalia>
<P>  Fundamentum esse potest: quia dispe&#x0303;satio con-<marginalia>Fundament&#x0169;|1. opinion.</marginalia>
cedi non potest, nisi ex causa legitima: aliàs erit
potius dissipatio, vt dixit Bernard. lib. de præcept.<marginalia>Dispensatio|non potest cō-|cedi, nisi ex iu|sta causa.</marginalia>
& dispens. interueniente autem causa sufficienti,
cessat obligatio legis, & id declarat Princeps: ergo
nihil aliud est dispensatio, nisi declaratio, seu in-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0522.jpg/>
@@1@<SE522>506 Quæst. XCVII. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>terpretatio in casu dubio. Confirmatur, quia in
voto, & iuramento habet locum dispensatio: quod
tamen in alio sensu verum esse non potest, cum in
legem naturalem, ex qua obligat votum, & iura-
mentum, non cadat nisi interpretatio.</P>
<P>  Hæc tamen opinio meritò reiicitur à Vazquez<marginalia>Reiicitur.</marginalia>
multos alios referente, disp. 178. à nu. 6. & ab aliis
communiter. Primò, quia si dispe&#x0303;satio solùm esset
interpretatio legis, non solùm posset fieri à princi-
pibus, & Prælatis: sed etiam, & interdum melius,
ab aliis Doctoribus, si sapientiores sint: hoc autem
est temerarium: ergo. Secundò, si dispensatio est
declaratio legis in casu dubio; postquàm superior
dispensauit cum aliquo in aliquo casu, quisque
poterit in casu omninò simili cum eodem, &
cum cæteris, & secum dispensare: quod om-
ninò est absurdum. Item quisque poterit dubi-
tare de valore dispensationis, sicut de veritate in-
terpretationis: quod etiam est inconueniens. Ter-
tiò, sequeretur, summum Pontificem non aliter in
sua lege, quàm in iure diuino, & naturali dispen-
sare, quia in his duobus solùm dispensat interpre-
tando: consequens est falsum: ergo. Minor patet:
quia proptereà Doctores concede&#x0303;tes, Pontificem
posse dispensare in propria lege, id negant de lege
diuina tam naturali, quàm positiua, Turrecrem. 2.
summæ cap. 107. Maior 4. d. 24. quęst. 12. Catherin.
6. contra Caiet. cap. 2. Syluester verb. Papa, quæst.
16. Sotus, 1. iust. quæst. 7. art. 3. Vazquez, disp. 178.
cap. 1. Ait etiam Sanchez illo, num. 1. aliquando
dispensationem sumi impropriè pro iuris decla-
ratione (qualis reperitur in cap. quinta vallis, de
iure iur.) vt bene animaduertit Speculator tit. de
dispensatione, §. 1. seu dispensatio, paulò post
princ.</P>
<P>  Dicendum ergo est, dispensationem legis pro-<marginalia>5</marginalia>
priè sumptā, non supponere, quòd obligatio cessa-<marginalia>2. opinio Au-|ctoris.</marginalia>
rit, sed facere, vt cesset, eximendo aliquem à lege
simpliciter, vel in tali casu, aut te&#x0303;pore, in quo lex
obligaret, nisi superior remitteret, & relaxaret
obligationem legis: & eodem modo loquend&#x0169; est
de dispensatione voti. Hæc est communis & certa
sententia, quam docent Vazq. & Sanchez suprà,
Scotus 3. d. 37. qu. vn. §. sed istæ expositiones, & ibi
Gab. qu. vn. art. 1. not. 3. & d. 38. qu. 1. art. 5. corol. 3.
Durandus 1. dist. 47. qu. 4. num. 6. Sotus 1. iust. qu.
7. art. 3. & lib. 7. quæst. 4. art. 1. Richardus 4. dist. 38.
art. 9. quæst. 1. & dist. 17. art. 2. qu. 7. ad 1. supplem.
dist. 38. quæst. 1. art. 5. corol. 3. Viualdus append. ad
3. partem candelab. cap. 12. num. 2. cum Raynaldo,
Hostien. & aliis, quos refert, & sequitur summa
confessorum lib. 3. tit. 29. quæst. 1. Angelus, Syluest.
Tabienna, Sa. Rosella, & Armilla ver. dispensatio,
Panorm. cap. fraternitatis de Schismaticis, Glossa,
§. multorum, siue §. nisi rigor. 1. quæst. 7. verbo, vt
plerisque ad cap. requiritis, quam citat, & sequitur
Nauar. prælud. 9. summæ, nu. 11. & 13. Paulus Gry-
saldus in decisio. Cathol. verbo dispe&#x0303;satio, & Azor
illo cap. 15. in princip. Idem tenet Ledesma 2. part.
4. quæst. 5. art. 7. & quæst. 17. art. 3. Turrecrem. 3.
summæ, cap. 55. & cap. requiritis 1. quęst. 7. Rebuf-
fus in practica benefic. part. 2. titul. de dispensatio-
ne, Couar. 2. part. 4. cap. 6. §. 9. nu. 2. & 3. imò & ca.
quamuis pactum, part. 1. §. 3. num. 4.</P>
<P>  Probatur primò: quia sæpe dispensatur, cum<marginalia>Prob. 1.</marginalia>
certum est, obligationem non cessasse.</P>
<P>  Secundò, quia ita moraliter necessarium est ad<marginalia>2.</marginalia>
bonam gubernationem hominum, vt dicitur in<-P>@@

<-P>illo cap. requiritis, §. nisi rigor, & glossa ibi ver.
plerisque, & aliis capitibus sequentib. 1. quæst. 7.</P>
<P>  Tertiò, quia res, seu obligatio per quascunque<marginalia>3.</marginalia>
causas nascitur, per easdem dissoluitur, cap. 1. de<marginalia>Per quascun-|que causas|obligatio nas-|citur, per eas-|dem dissolui-|tur.</marginalia>
regul. iuris in 6. Sed principes sua voluntate po-
nunt obligationem legis humanæ: ergo illam tol-
lere possunt, vel in totum, quod est abrogare, vel
in parte, quod est derogare, & dispensare, vt dic&#x0169;t
Azor, & Sanchez suprà.</P>
<P>  Confirmatur, quia lex non cessat in totum,<marginalia>Confirm.</marginalia>
quando est causa iusta abrogandi eam, nisi legisla-
tor velit eam abrogare: ergo nec in parte, nisi le-
gislator velit ei derogare, seu relaxare in aliquo
eius obligationem, quod erit dispensare.</P>
<P>  Quartò, aliàs nunquam iurisdictio esset neces-<marginalia>4.</marginalia>
saria ad dispe&#x0303;sationem, nisi fortè in casu ita dubio
de legis cessatione, vt nulla ratione probabili pos-
set definiri: quia in cæteris casibus interpretatio
magis pendet ex doctrina, quàm ex iurisdictione;
nisi adiungatur potestas tollendi obligationem,
etiamsi non cessauerit. Si autem nulla existen-
te ratione probabili, quòd cessauerit legis obliga-
tio, Princeps potest efficere, vt lex non obliget; er-
go etiam cum constiterit, non cessasse: ergo tunc
potest dispensare. Confirmatur primò, aliàs, si post
dispensationem legis constaret, obligationem esse
in casu illo, de quo anteà dubitabatur, dispensatio
in posterum nullius esset momenti: & eodem mo-
do in votis argumentari licet. Confirmatur se-
cundò: Nam si dispensatio esset idem, quod expli-
catio, postquàm semel superior in aliquo casu di-
spensauit, dispensatum censeretur in reliquis eui-
denter omninò similibus, quia explicatio non po-
test esse vera in vno casu, quin vera sit in alio
omninò simili: consequens est absurdum: ergo.</P>
<P>  Quintò, aliàs Princeps non posset negare di-<marginalia>5.</marginalia>
spensationem, quia tenetur declarare veritatem.</P>
<P>  Nec est verisimile, D. Thomam fuisse in contra-
ria sententia. Nam loquens de voto in 4. dist. 38.
illam sententiam reiicit, quæ dispensationem voti
in interpretatione constituebat: docetq&#x0301;ue, obliga-
tionem voti posse per dispensationem auferri: er-
go idem diceret in lege humana in præsenti: ergo
generatim de dispensatione locutus est, vt relaxa-
tionem, & interpretationem includit, & ita non
exclusit dispensationem propriè dictam, quæ est
relaxatio, & fit iurisdictione dispensantis.</P>
<P>Neque fundamentum alterius sententiæ solidum
est: quia potest subesse legitima causa, quæ per
seipsam non auferat obligationem legis humanæ,
sit tamen sufficiens ratio motiua, vt superior illam
auferat.</P>
<P>  Nota autem, vt attigit Vazquez suprà, Pontifi-<marginalia>Differentia|inter dispen-|sationem à vo-|to & à lege.</marginalia>
cem non eodem modo dispensare in voto, & in
lege humana: in voto enim dispensat, vt pars quæ-
dam, nempe ex commissione Dei, & vice ipsius,
qui est pars, cui homo per promissionem, seu vo-
tum se obligauit: Pontifex autem cedit iuri, quod
Deo ex tali promissione acquisitum est. In lege au-
tem sua dispensat, quia cùm possit directè obliga-
tionem tollere tanquam legislator; potest eam re-
stringere, vt non extendat se ad talem personam
simpliciter, vel in casu, in quo aliàs obligaret: vt
cùm concedit vesci ouis, & lacticiniis in quadra-
gesima iis, qui eleemosynam dederint pro expedi-
tione contra infideles.</P>
<P>  In iuramento etiam dispensat Pontifex vice
Dei cedens obligationi, qua homo tenetur Deo<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0523.jpg/>
@@1@<SE523>Disput. XX. Sectio II. 507
<duolan 2><-P>ex vi iuramenti promissorij. Sed quia communiter
iuramentum fit homini, & inducit obligationem
iustitiæ, & religionis ad bonum hominis, cui fit,
cuius dispensator non est prælatus, non ita pro-
priè, aut vsitatè dicitur Pontifex dispensare in iu-
ramento, sed illud relaxare.</P>
<P>  Ex is infertur primò, quis sit dispe&#x0303;sationis effe-<marginalia>1. Corol.</marginalia>
ctus: est enim auferre à particulari persona simpli-
citer, vel in tali tempore, aut occasione obligatio-
nem ad opus, vel omissionem, vel p&#x0153;nam: vel au-
ferre irritationem, aut inhabilitate&#x0303;, quam lex ipsa
efficiebat.</P>
<P>  Secundò infertur, multum differre inter dispen-<marginalia>2. Corol.</marginalia>
sationem, & permissionem.</P>
<P>  Nam dispensatio ad agendum, vel omitten-<marginalia>Permissio non|tollit culpam.</marginalia>
dum, tollit culpam: permissio verò non aufert cul-
pam; quia non aufert obligationem: & ideò etiam
non tollit obligationem ad p&#x0153;nam, sed eius exe-
cutionem dissimulans, & non puniens delictum.
Quamuis interdum latè talis permissio, & dissi-
mulatio, dispensatio appelletur, cap. dispensatio-
nis 1. quæst. 7.</P>
<P>  Tertiò infertur, quomodò differant dispensa-<marginalia>3. Corol.</marginalia>
tio. & absolutio. Licet enim absolutio alicuius ab
obligatione legis, vel voti sit propriè dispensatio:
tamen in iure absolutio simpliciter prolata, mul-
tum differt à dispensatione, & ad peccata, censuras,
& alias p&#x0153;nas, vt quædam sententia absoluens re-
fertur: & non tollit obligationem legis, sed inter-
dùm exequitur, quod lex ordinat, vt attigit glossa
ca. cupientes, §. cæterum, de electione in 6. ver. di-
spensatio, & Panorm. cap. tam literis vestris, num.
3. de testibus. Quando enim absolutio est à pecca-
tis, non datur nisi supposita dispo sitione p&#x0153;niten-
tis. & potestate absoluentis: tunc autem nulla lex
per absolutionem relaxatur; Sed impletur quod
lex præcipit, scilicet contritum, & confessum ab-
solui. Idem est in censuris: quia censura de se non
est p&#x0153;na perpetua, vel ad definitum tempus; Sed
donec à contumacia recedatur: quia est pæna me-
dicinalis; & ideò petit, vt ablata contumacia, au-
feratur, & ita iura dispon&#x0169;t: ergo ablatio illius nō
est dispensatio in lege: sed legis executio. Dispen-<marginalia>Dispensatio-|ne lex vulne-|ratur.</marginalia>
satione autem lex vulneratur, & restringitur.</P>
<P>  Quartò infertur differentia inter dispensatio-
nem, & simplicem facultatem.<marginalia>4. Corol.</marginalia>
<P>  Nam per hanc interdum non aufertur obliga-
tio legis: Sed conceditur lice&#x0303;tia, quam lex ipsa pe-
tebat explicitè, vt lex aliqua rectè fieret, vel omit-
teretur. Vt si lex dicat: nemo sine lice&#x0303;tia iudicis extra-
hat frumentum à ciuitate: tunc iudex concedens li-
centiam, non dicitur in iure dispensare; sed
cōditionem apponere, sine qua extractio frumen-
ti esset contra ius. Similiter si Prælatus religionis
licentiam concedat ad aliquid donandum, non di-
cetur dispensare in voto paupertatis: Sed condi-
tionem apponere, sine qua donatio contra votum
paupertatis esset. Non enim potest Prælatus reli-
giosus cum subdito in voto paupertatis dispe&#x0303;sare,
quod nonnulli colligunt ex cap. cùm ad monaste-
rium de statu regul. quia id esset de monacho fa-
cere non monachum: id quod ad summum potest
Papa, & non alius. Similiter Episcopus potest dare
licentiam ad ingrediendum monasteria monia-
lium ex legitima causa: non tamen id faciendo
dispensat: sed solùm adhibet conditionem, quam
lex poscit expressè, vt ingressus in monasteria mo-
nialium illicitus, & contra legem ipsam non sit.</P>@@

<P>  Quintò infertur, in quo differant dispensatio, &<marginalia>5. Corol.</marginalia>
priuilegium. Thomas Sanchez to. 3. de matrin. lib.<marginalia>Discrimen|inter dispen-|sationem, &|priuilegium.</marginalia>
8. disp. 1. num. 1. ait, differre quatenus priuilegium
sine causa concedi potest: dispensatio verò non.
Adducit pro se Rebuffum in cōcordatis, in forma
mandati apostolici, super verbo, dispensationum,
vers. iustæ dispensationis, & Mandosium in praxi si-
gnaturæ, ver. dispensationes, vers. hîc quæri posset,
& Emanuelem to. 2. regularium, quæst. 46. art. 2. sed
subiungit Sanchez, At hoc cautè intelligendum est:
nam priuilegium cùm dicatur, quasi lex priuata, si
propriè sumatur, est cōcessio contra ius, ac proin-
de idem quod dispensatio, vt bene tradit Syl. verbo
priuilegium, quæst. 3. Qui bene subdit, sumi ali-
quando largè pro concessione præter ius. Et in
hac significatione acceptum, differet à dispensatio-
ne modo explicato. Vt si Princeps concedat ali-
quid de iis, quæ sibi competunt, vt potestatem di-
spensandi, legitimandi, &c. non erit propriè con-
tra; Sed præter ius, ac ideò id priuilegium non exi-
get causam: At dispensatio semper exigit causam;
vtpote quæ semper est contra ius. Hæc Sanchez.
Sed aduertè quòd si dispensatio in lege non sit
permanens; sed tantùm ad vnum actum non est
propriè priuilegium, quia non est lex priuata, cùm
non maneat: si tamen dispensatio in lege sit per-
manens, est priuilegium: non tamen omne priui-
legium propriè dictum, est verè dispensatio: vt
quando est priuilegium, vt alij deinceps non pos-
sint, quod antea illi, & ipse poterant, verbi gratia,
quòd alij non possint talem libr&#x0169; imprimere, ven-
dere, &c. propriè est priuilegium, non tamen pro-
priè dispensatio, quia non est iuris relaxatio: Sed
in fauorem alicuius restrictio.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO II.
Quotuplex sit dispensatio, & quæ dispensationis
sint diuisiones.</Z>
<P><INI5>R</INI5>Espondeo, multas esse dispensationis<marginalia>7</marginalia>
diuisiones. Prima est ex parte mate-<marginalia>1. Diuisio di-|spensationis.</marginalia>
rię, in dispensationem voti, iuramen-
ti, & legis. De sola hac secunda agi-
mus in hoc tractatu, & ad eam redu-
cuntur dispensationes in impedimentis matrimo-
nij, in denuntiationibus, in beneficiis, in irregula-
ritate, & aliis multis: de quibus in particulari non
est hîc disserendum: sed in genere. Nam in species
suas alibi habent proprias sedes.</P>
<P>  Secunda diuisio est, quam attigit glossa cap. nos<marginalia>2. Diuisio.</marginalia>
consuetudinem dist. 12. agens de dispensatione
irregularitatis, in plenam, semiplenam, pleniorem,
& plenissimam: quam generatim duobus mem-
bris complecti possumus: vt scilicet, altera sit to-
talis, plena, seu pura; altera verò partialis, non ple-<marginalia>Plena.</marginalia>
na, seu mixta. Prior est quando per dispensationem
tota obligatio legis, vel voti, omnisque eius effe-
ctus tollitur, seu nulla facta commutatione. Poste-<marginalia>Semiplena.</marginalia>
rior autem potest contingere duobus modis. Pri-
mus est, quando non tota obligatio remouetur à
materia, in qua erat: sed pars obligationis; vt si ir-
regularis dispensetur tantum ad ordines minores,
quæ dispensatio ab illa glossa appellatur semiple-
na; plena verò, si ad ordinem sacrum excepto sa-
cerdotio: plenior verò, si etiam ad sacerdotium
excepto Episcopatu: plenissima verò, si etiam ad
Episcopatum. Tamen in rigore semiplena solùm<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0524.jpg/>
@@1@<SE524>508 Quæst. XCVII. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>dicitur, qua dispe&#x0303;satur in medietate obligationis;
& ea, qua non remouetur tota obligatio, partialis,
& non plena vocatur. Secundus modus, quo par-
tialis seu non plena dispensatio dicitur: quando
licet tota obligatio à materia, in qua antea erat, au-
feratur; tamen loco illius imponitur aliqua obli-
gatio in alia materia, sed minor, & tunc est dispen-
satio mixta cum commutatione: nam si obligatio
est æqualis vel maior, est mera, & pura commuta-
tio, nihil habens de dispensatione, & in voto qui-
dem si commutatio sit in maius, potest fieri sine
superioris authoritate, & secundum probabilem
quorundam opinionem in euidenter æquale.
In legibus verò non potest fieri commutatio in
quantumcunque melius, nisi authoritate legisla-
toris. Quia votum propria voluntate factum est,<marginalia>Votum per se|primò solum|respicit cul-|tum diuinum.</marginalia>
& perse primò solùm respicit diuinum cultum, &
obsequium, eiusque voluntatem; & quia certum
est, quod melius est, magis ei placere: sequitur, vt
qui votum in melius commutat, satisfacere voto,
& promissioni censeatur; quia Deus eo cultu, &
obsequio contentus est, obligatio autem legis ori-
tur à voluntate superioris, qui sæpissimè, & meri-
tò non est contentus alio opere æquè, aut magis
bono moraliter; & ideò nemini licet commutare
opus lege præceptum in aliud æqualis, aut maio-
ris bonitatis. Sed quid, si commutatio fieret in
opus communi bono vtilius? videtur enim legis-
latorem fore rationabiliter inuitum, si illud non
acceptet: cùm debeat attendere communi bono, ac
proinde subditum eo opere satisfacere communi
bono.</P>
<P>  Respondeo, quomodocunque legislator sit in-
uitus, illicitam, & nullam esse talem commutatio-
nem absque eius auctoritate; quia esset cōtra com-
mune bonum, iudicio, & voluntati cuiusque com-
missam esse eiusmodi commutationem: sæpe enim
errarent homines, & putantes se communi bono
prospicere, aut saltem id fingentes communi bono
nocerent. Deo autem semper scimus magis place-
re obsequium vol&#x0169;tariè oblatum, si euidenter ma-
ius est: ideò voti commutatio propria cuiusque
voluntate in euidenter melius fieri potest, vt om-
nes ferè docent tract. de voto.</P>
<P>  Tertiò diuiditur dispensatio in expressam, &<marginalia>8</marginalia>
tacitam. Expressa est, quando clarè, distinctè, ac<marginalia>3. Diuisio.|Expressa.</marginalia>
formaliter cōceditur, & in iure nullam habet præ-
scriptam verborum formam: sed illa sufficit, quæ
ex natura rei requiritur ad explicandum animum,
& voluntatem dispensandi: in aliquibuś autem ca-
sibus postulatur à iure dispensatio in scriptis, &
tunc erit necessaria scriptura, vel in foro exte-
riori tantùm, vt de dispensatione cōstet: vel etiam
in foro conscientiæ, si lex apertè ponat hanc con-
ditionem, vt omninò necessariam, & irritet actum
aliter factum: & ad hoc sunt expendenda verba le-
gum, vt dictum est disp. 16. de lege irritante. Re-
putatur autem dispensatio stricti iuris, cap. 1. §. 1.
de filiis præsbyt. in 6. quia est iuris vulneratio, ideò
restringenda est, quantum in verborum proprie-
tate potuerit, considerata qualitate causæ inten-
tione dispensantis, & aliis circumstantiis, iuxta
dicta de priuilegiis iuri contrariis: de quo plura
infrà, & videri potest Rebuffus in concordatis, in
forma mandati Apostolici, verb. dispensationis, &
Sanchez, 8. lib. de matrim. disp. 1. num. 2.</P>
<P>  Tacita verò dispensatio contingit dupliciter:<marginalia>Tacita, &|quatupliciter|accidat.</marginalia>
primò quando Prælatus, qui potest dispensare, &<-P>@@

<-P>tenetur curam habere de bono animæ subditi, &
de vitanda eius culpa, & obseruatione legis, videt
à tali subdito non seruari, & tacet: tunc enim con-
sentire, & dispensare videtur: quia non præsumi-
tur agere contra officium suum: quod tamen face-
ret, si permitteret transgressionem legis sine dis-
pensatione. Hoc autem signum, vt aliqui rece&#x0303;tio-
res aduertunt, valde incertum est: nam sæpe illa est
potius permissio, quæ interdum prouenit ex ne-
gligentia pręlati, & humano timore, aut respectu,
vel ex praua dispositione subiecti, cui maius ma-
lum timetur, si corrigatur, aut impediatur, quàm si
cum eo dissimuletur: aut quia ex correctione, aut
punitione maiora damna sequi possent in cōmu-
nitate: & in his casibus taciturnitas superioris
non reddit tutum subditum: secus quando bona
fide proceditur, & tam superior quàm subditus
sunt timoratæ conscientiæ, & superior sine vllo
incommodo posset impedire legis transgressio-
nem: eam tamen patitur, tunc enim dispensare
præsumitur, & est tacita dispensatio, quæ expressæ
æquiparatur.</P>
<P>  Hæc intelliguntur de tacita voluntate, aut rati-
habitione præsenti, aut præterita. Sed quid de fu-
tura præsumpta, quæ tunc contingit, quando præ-
latus nihil scit de actione subditi: creditur tamen,
quòd si sciret, & consuleretur, dispensaret. Aliqui
dicunt & bene, non sufficere ad dispensationem,
nec tunc posse fieri contra verba legis, nisi talis sit
casus, vt necessitas cogat, & censeatur locum ha-
bere epieiceia: quia quando obligatio legis per se
non cessat ratione occurrentis occasionis, vel ne-
cessitatis, durat, donec per voluntatem superioris
auferatur: per voluntatem autem præsumptam in
futur&#x0169; non aufertur in præsenti obligatio: ergo nō
satis est ad operandum contra legem, quare com-
muniter in materia de confessione dicitur, ratiha-
bitionem de futuro non esse satis ad actus iurisdi-
ctionis exercendos. Sicut è conuerso præceptum
præsumptum in futurum, quod superior impone-
ret, si adesset, non inducit obligationem. Interdum
verò lex non præcipit aliquid, nisi sub conditione
expressa, vel tacita, quòd non præsumatur opposi-
tum esse de mente superioris, vt cùm voueo pau-
pertatem, promitto, nihil me daturum, nisi ex li-
centia expressa, vel præsumpta superioris, & tunc
præsumptio, seu ratihabitio de futuro sufficit, vt
non violem votum, sed non est propriè dispensa-
tio: quia tunc actio non est simpliciter prohibita,
sed solùm ne fiat sine voluntate superioris saltem
præsumpta. Quando verò actio absolutè est pro-
hibita, non poterit licitè fieri, nisi accedat in præ-
senti voluntas superioris prohibitionem aufere&#x0303;s.
Nec dici potest, in omni lege implicitè contineri
conditionem, non fiat hoc, nisi præsumatur supe-
riori placiturum.</P>
<P>  Secundus modus tacitæ dispensationis est, quā-
do superior ex certa scientia aliquid præcipit, vel
concedit subdito, quod sine dispensatione fieri,
aut valere nequit: vt si Pontifex det beneficium
alicui, quem scit esse irregularem, vel præcipiat
comedere carnes die, quem scit esse prohibitum,
Innoc. ca. veniens de fil. præsbyt. licet alibi videa-
tur contrarium dicere, vt notat Panor. ca. cùm in
cunctis, num. 23. de elect. & ca. diuersis, de cleric.
coniug. vbi nostram sententiam tenet cum Ho-
stien. Eandem tenet Nauarr. præludio 9. num. 15.
& ca. 25. nu. 74. Azor tom. 1. lib. 5. ca. 15. quæst. 10.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0525.jpg/>
@@1@<SE525>Disput. XX. Sectio III. 509
<duolan 2><-P>& vlt. Armill. dispensatio, num. 23. Aymon con-
sil. 98. num. 10. Sanchez lib. 8. de matrim. disp. 4. nu.
2. dicens, esse concordem omnium sententiam:
quam latè explicat, & declarat numeris sequenti-
bus: & num. 13. ait, non solùm esse veram, in supre-
mo Principe, sed etiam in inferiori respectu pro-
priarum legum, vt docent Nauarr. & Azor locis
citatis. Hæc sententia, quæ apertè colligitur ex l.
quidem 57. ff. de re iudic. ibi, Princeps enim qui illi
dignitatem dedit, omnia gerere decreuit. Idem in l.
Barbarius, ff. de offic. prætoris, quos textus ponde-
rat Sanchez suprà, num. 2. Ratio est, quia Princeps
non præsumitur præcipere, aut velle repugnantia,
vel iniquitatem, vel actum inualidum: ergo intel-
ligitur præcipiendo, aut concedendo tollere im-
pedimentum. Dixi, ex certa scientia, quia si ignorat
irregularitatem, vel aliud simile impedimentum,
cessat voluntas ratione ignorantiæ, & ideò etiam
cessat dispensatio.</P>
<P>  Addit Panorm. limitationem, iuxta quam ex-<marginalia>9</marginalia>
plicat Innocentium, scilicet vt hoc habeat locum
in Principe dispensante in propria lege, vel ante-
cessorum: non verò in eo, qui dispensat in lege su-
perioris. Idem tenent Azor, Armilla & Nauarrus<marginalia>Dispensans in|lege superioris|debet proce-|dere cum iu-|stæ causæ co-|gnitione.</marginalia>
locis citatis. Ratio eorum est, quoniam, vt licita,
& valida sit dispensatio in lege superioris, requi-
ritur, vt dispensans procedat cum causæ iustæ co-
gnitione: vt cum Archidiacono, Innocentio, &
Panormitano docet Syluester ver. dispensatio. qu.
15. Quidam tamen recentiorum hîc dicit, Verun-
tamen hic consideramus alias conditiones necessarias, vt
sit valida dispe&#x0303;satio. Sed solùm signum indicatiuum vo-
luntatis dispensantis. Hoc ergo nunc assero, illud signum
esse sufficiens etiam in inferiori habente potestatem dis-
pensandi: vnde, si aliàs constet, id fecisse ex rationabili
causa, valida censebitur dispensatio in foro conscientiæ,
imò, vt existimo, in externo, si in illo causa probetur, vt si
prælatus religionis det literas ad ordines religioso, quem
scit esse irregularem: & cum quo potest dispensare, dispe&#x0303;-
sat cum illo, licet dispensationem aliter non exprimat:
quod tenuit Angelus dispensatio, nu. 12. Medina 1. part.
summæ cap. 11. num. 12. Ludouicus Lopez in instructo.
conscien. part. 1. cap. 4. & ratio est: quia eadem signifi-
catio voluntatis est in inferiori prælato: nec de illo præ-
sumendum est, iniquum, vel inualidum aliquid præci-
pere, aut velle, quando in manu eius est tollere impedi-
mentum, & ius commune, non limitat hunc modum dis-
pensandi ad superiorem, nec resistit inferiori. Hæc ille,
sed diminutè: quia non explicat, an, & quando va-
lida sit dispensatio inferioris in lege superioris si-
ne cognitione causæ. In qua re auctores primæ
opinionis asserere videntur, numquam valere: hic
verò Neothericus cum Angelo, Medina & Lopez
asserere videtur, in illo casu de clerico irregulari,
vel etiam in aliis validam esse dispensationem sine
cognitione causæ: quod Sectione 9. disputabimus,
& si in hoc casu, vel aliis verum est, in illis tacita
dispensatio valida erit, sicut expressa: quia eadem
est ratio de vtraque. Et ita cum multis tenet San-
chez, 8. de matrim. disp. 4. à nu. 15. rem disputans,
vt latiùs referemus, Sect. 9. Aduerte tamen, dispen-
sationem à nonnullis sic definiri: Est iuris relaxatio
facta cum cognitione causæ ab eo, qui potest relaxare,
Glos. c. requiritis §. nisi rigor, verb. plerique 11. qu.
7. Innoc. cap. dilectus, num. 4. de temp. ordin. Ioan.
And. ibi num. 6. Anton. num. 10 Panorm. num. 5. in
fine, Card. num. 2. quæst. 2. Bellamera, num. 5. qu. 2.
Archid. cap. licet canon, nu. 2. de elect. in 6. Panor.<-P>@@

<-P>ca. 2. nu. 4. de Schismat. & ibi Anan. nu. 3. Imola, l.
quidam consulebat, num. 8. ff. de re iudic. Nauarr.
sum. prælud. 9. num. 15. Graffis 1. part. decisionum
lib. 2. ca. 31. num. 1. Eman. tom. 2. regul. quæst. 46.
artic. 11.</P>
<P>  Rectè tamen ait Sanchez, lib. 8. disp. 1. num. 2.
hac definitione non præcisam dispensationis na-
turam explicari: sed etiam requisitam, vt licitè fiat,
nam si dispensator in sua lege dispenset absque
causæ cognitione, vera est dispensatio, non tamen
licita, nisi saltem extra iudicium cognoscat, cau-
sam subesse iustam: illa verò particula, ab habente
potestatem facta, explicat causam efficientem, sed
necessaria definitioni non est.</P>
<P>  Quartò diuiditur dispensatio valida in licitam,<marginalia>10</marginalia>
& illicitam. Inualida autem omnis, illicita est per<marginalia>4. Diuisio.</marginalia>
se loquendo, & seclusa ignorantia: quia efficere
similem actum inualidum, intrinsecè inordinatum
est. Aliquam verò dispensationem posse esse vali-
dam & illicitam, in progressu videbimus: & simi-
liter quando sit inualida. Hîc tantùm dicimus in
genere, dispensationem posse esse nullā ex defectu
potestatis, & voluntatis & expressionis. Vltimum
probatur; quia inter homines vol&#x0169;tas exterius non
manifestata, nihil operatur. Quoniā verò ignoran-<marginalia>Ignorātia fa-|cit non volun-|tarium.</marginalia>
tia facit non voluntarium, aut inuol&#x0169;tarium, nulla
erit dispensatio, si per deceptionem, aut surreptio-
nem obtenta fuerit, ca. 2. de filiis præsby. in 6. quæ
autem expressio falsi, vel occultatio veri reddat
dispensationem surreptitiam, & nullam, inferius
discutiemus. Si dispensatio per vim, vel metum
grauem extorta sit, nulla est etiam iure naturæ, vt
patet ex dictis, tom. 1. tract. 3. de voluntario & in-
uoluntario: & de absolutione à ce&#x0303;sura, si metu fiat,
inualidam esse, docuit Suarez 3. part. tom. 5. disp.
23. Sect. 4. num. 11. Idem est si dispensatio non ha-
beat deliberationem, quæ ad peccatum mortale
sufficiat.</P>
<P>  Quintò diuiditur dispensatio à Viualdo ap-<marginalia>11</marginalia>
pendice ad 3. part. candelab. capit. 12. numer.<marginalia>5. Diuisio.</marginalia>
3. in debitam, prohibitam, & permissam. De-
bita est, quando scandalum timetur, si non<marginalia>Debita.</marginalia>
concedatur, capit. constitueretur 50. dist. vel
quando tempus, personæ qualitas, vtilitas, vel
necessitas, vel pietas eam postulat. De singulis po-
nuntur exempla, §. nisi rigor. 1. quæst. 7. cum seq.
Prohibita est, quæ non potest fieri sine manifesta<marginalia>Prohibita.</marginalia>
Ecclesiæ decoloratione, vel ad quam non est iusta
causa, ca. tali, ca. si illa 1. qu. 7. ca. innotuit §. multa,
de electio. Permissa est, quæ habet causam, & fie-<marginalia>Permissa.</marginalia>
ri sine incommodis potest, licet non sit debita, vt
in cap. siquis præsbyter, 50. dist. Vide Hostiensem
Raymundum, & alios, quos sequitur summa con-
fessorum, lib. 3. tit. 29. quæst. 10. vide etiam, quæ
Sect. 7. dicemus.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO III.
Quis possit in lege humana dispensare.</Z>
<P><INI5>C</INI5>Ertum est, Pontificem in iure cano-<marginalia>12</marginalia>
nico dispensare posse, cap. proposuit
de concess. præbend. Idem possunt
Principes alij in propriis legib. Hîc
tamen multæ se offer&#x0169;t difficultates.<marginalia>1. Difficultas.</marginalia>
Prima, an aliquis possit dispe&#x0303;sare in iure gentium:
quod esse positiuum, & humanum superius dixi-
mus. Molina tractatu 1. de iust. disp. 5. inquirens<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0526.jpg/>
@@1@<SE526>510 Quæst. XCVII. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>an ius gentium dispensari, vel abrogari possit: Re-
spondet. Cùm sit ius hominum voluntate introductum,
cadere posse proculdubio in illud dispensationem, &<marginalia>In ius genti&#x0169;|cadit dispen-|satio.</marginalia>
abrogationem saltem in parte, vt patet: quoniam Chri-
stiani capti à Christianis in bello iusto, mancipia non
fiunt: & inter religiosos possidentur bona in communi. In
totum autem vix abrogari posset, quod ad ius gentium
pertineret. Ratio est, quoniā ad id necessarius esset com-
munis consensus omnium, aut ferè omnium nationum:
qui difficile haberi potest. Atque, quod ad rerum diuisio-
nem attinet, si prorsus tolleretur, tot inde orirentur ma-
la, vt procul dubio culpa esset lethalis eam omninò tollere:
si tamen tolleretur, non dubito, quin factum teneret. Ra-
tio est, quoniam quemadmodum humana voluntas suf-
ficiens causa fuit ad rerum diuisionem inducendam: sic
quoque sufficiens videtur ad illam tollendam. Hæc Mo-
lina, & bene quantum ad rem ipsam, quidquid sit
de illis exemplis, in quibus ego nullam agnosco
dispensationem, vel abrogationem iuris gentium:
nam ius gentium non præcepit, vt omnes capti
bello mancipia essent: sed vt mācipia fieri possent,
si id permitterent superiores capientium: cum igi-
tur superiores capientium id non permittunt, vt
inter Christianos, Papa id prohibente, & impe-
diente, nihil fit contra ius gentium, neque in ipso
dispensatur. Similiter ius gentium non præcepit,
vt omnes haberent proprium; sed diuisionem re-
rum fecit, nulli adimens facultatem spoliandi se
rebus propriis: quòd ergo religiosi in commune
viuant, & proprium non habent, non est cōtra ius
gentium, nec ex dispensatione in illo fit, sed ex fa-
cultate, quam ius gentium nulli vnquam abstulit.
Sicut tamen ex tacito, vel expresso consensu om-
nium ge&#x0303;tium, quædam præcepta introducta sunt:
ita ex earum consensu possent abrogari, derogari,
& dispensari. Pontifex etiam, si expediret ad bo-
num spirituale animarum, posset Christianos om-
nes, vel aliquos à iure aliquo gentium eximere, ac
proinde illud abrogare, & dispensare. Habet enim<marginalia>Summus Pō-|tifex habet|potestatem in-|directam in|omnes bapti-|satos.</marginalia>
potestatem indirectam in omnes baptisatos quan-
tum ad omne ius humanum, quod ipsos astringit:
& à fortiori posset Papa in ordine ad bonum spiri-
tuale cōmune dispensare in lege cuiusc&#x0169;que Prin-
cipis sæcularis, cum ad illud esset valde necessaria,
vt dicunt aliqui recentiores: sicut supra diximus,
Pōtificem posse in simili euentu sæcularem legem
abrogare. Non tamen posset Princeps temporalis
in ordine ad temporalia Ecclesiasticam legem ab-
rogare, vel in ea dispensare: quia naturalia spiri-
tualibus subduntur: non econtra. Sed de dispensa-
tione in iure gentium alia dixi disput. 2. sectio. 3.
ad finem.</P>
<P>  Secunda difficultas est, an Princeps possit in sua<marginalia>13</marginalia>
lege cum subdito nolente dispensare. Respondeo,<marginalia>2. difficultas.</marginalia>
licet lex imponi soleat etiam nolentibus: dispen-<marginalia>Dispensatio|non concedi-|tur, nisi volen|ti, & petenti.</marginalia>
satio tamen concedi non solet nisi volenti, imò &
petenti. Nam superior ex officio suo non solet ius
imminuere: sed ad iustam instantiam alicuius. Ta-
men potest saltem ex iusta causa cum subdito etiā
nolente, & repugnante dispensare, ita vt dispen-
satio sit valida: & interdum poterit subditum obli-
gare, & cogere ad vtendum dispensatione, verbi
gratia, ad non ieiunandum in quadragesima, &c.</P>
<P>  Tertia difficultas est, An possit aliquis secum<marginalia>14</marginalia>
dispensare. Ratio dubitandi est, quia dispensare est<marginalia>3. Difficultas.</marginalia>
actus iurisdictionis: sicut sine iurisdictione non
potest poni lex: ita nec tolli omninò, aut ex parte,
seu abrogari, derogari, aut dispensari: oppositorum<-P>@@

<-P>enim eadem est ratio proportionalis. Sed nemo
potest in se iurisdictionem exercere: ergo nec se-
cum dispensare. Nihilominus vera, & communis
sententia est, quòd superior potest aliquando sec&#x0169;
dispensare, D. Thomas 2. 2. quæst. 185. art. 8. Caiet.
1. 2. quæst. 96. art. 5. Cordub. lib. 3. quæst. 31. & alij
in sequentibus citandi. Quod saltem est verum de
dispensatione in lege maioris prælati, quando po-
test in ea dispensare c&#x0169; aliis, & pro se ipso non est
recursus ad illum. Dicunt verò aliqui, quando quis
secum dispensat necesse esse, vt vices suas alicui
committat, qui cum illo proximè dispenset: quia
nemo in causa sua est bonus iudex, & quia exerci-
tium iurisdictionis, personarum distinctionem
postulat. Sed hoc congruitatis est, non neces-
sitatis: quia dispensatio est actus iurisdictionis vo-
luntariæ ei, cum quo dispensatur: & quia potestas
delegata tota pe&#x0303;det à delegante: ergo si Papa con-
cedit Episcopo, vt secum dispenset in lege Pon-
tificia, sicuti & cum aliis: rectè id poterit efficere,
& iurisdictionem delegatam in se exercere. An ve-
rò quoties potest superior in lege maioris dispen-
sare cum aliis, possit secum dispensare: & an pro-
priè in propria lege secum quisque dispensare pos-
sit, inferius discutietur.</P>
<P>  Quarta difficultas est, quotuplex sit potestas di-<marginalia>15</marginalia>
spensandi. Respondeo, esse duplicem: ordinariam<marginalia>4. Difficultas.|Duplex pote-|stas dispen-|sandi.</marginalia>
scilicet, & delegatam: & hæc manat ab illa, in qua
quidem aliquando sistendum est, ne procedatur in
infinitum: Non dico, quòd in omni ordinaria si-
statur: hoc enim verum non est, quia vna or-
dinaria interdum manat ab alia ordinaria: Sed
dico, quòd tandem in aliqua ordinaria sistendum
est, nempe in ordinaria supremi principis, seu le-
gislatoris, qui à nullo accipit iurisdictionem. Or-
dinaria autem generatim est, quæ competit alicui
ratione officij, siue ab alio accepta sit, siue nō. Hæc
delegari, & committi potest: non enim postulat
ex sua intrinseca ratione, vt superior per se ipsum
illam exerceat, nisi speciali iure in aliqua persona,
vel dignitate aliud cautum sit.</P>
<P>  Hinc sequitur, eum, qui legem tulit, posse in<marginalia>16</marginalia>
ipsa dispensare; quia legis obligatio ab eius ordi-<marginalia>Legislator in|legibus pro-|priis, æquali&#x0169;,|& inferiorum|dispensare po-|test.</marginalia>
naria potestate dependet: vnde per eam auferri, &
restringi potest. Idem est de superiore ipsius in
iurisdictione: quia quidquid ipse potest, potest su-
perior formaliter sumptus, seu in eo, in quo supe-
rior est. Sic potest Papa dispensare in legibus<marginalia>Papa in qui-|bus dispensat.</marginalia>
Episcopi, & aliorum prælatorum: quia inferior
potestas non obligat, nisi cum subordinatione ad
superiorem, & cum dependentia à superiore. Idem
est de æquali in eadem sæde, & iurisdictione: qua-
lis est successor: quia moraliter loquendo idem
censetur. Sic Pontifex dispensare potest in toto iu-
re canonico: quia ipse est æqualis suis antecessori-
bus, imò & Concilio include&#x0303;ti etiam ipsum Pon-
tificem: maior verò Concilio solo, & sine Pontifi-
ce sumpto. Ita docet Couar. 2. part. 4. cap. 6. §. 9. nu.
6. Turrecrem. 3. summæ, cap. 52. & 53. Vazquez
disp. 178. cap. 2. num. 15. Viualdus append. ad can-
delab. cap. 12. à num. 17. Victo. relect. de potest. Pa-
pæ num. 4. & seqq. Glossa, cap. vbi periculum de
elect. in 6. Panorm. cap. significasti, de electione, &
alij multi, quos referunt, & sequuntur Vazquez
supra, Azor to. 1. lib. 5. cap. 15. quæst. 5. Qui cum
aliis meritò carpit Victoriam supra, prop. 12. affir-
mantem, posse fieri legem à Concilio, qua sub
mortali obligetur Pontifex ad non dispensandum<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0527.jpg/>
@@1@<SE527>Disput. XX. Sectio III. 511
<duolan 2><-P>vlla ex causa. Nam Cōcilium nullam potest legem
condere, qua Papæ auferat potestatem dispensandi
validè in illa, etiā sine causa, aut licitè, cum affue-
rit causa, quæ in omni lege positiua contingere
potest. Neque potest definire Concilium, nullam
talem causam contingere posse. Et esto definiret,
& esset verum; tamen tunc non lege Concilij: sed
diuina ligaretur: vide Viualdum append. ad Can-
delab. cap. 12. num. 20. & Cordubam, lib. 4. quæst.
8. qui tamen nimis fauet Victoriæ.</P>
<P>  Addit Cordub. lib. 8. quæst. 8. & 9. etiam illos,
qui dixerunt, Concilium esse supra Papam, non
fuisse ausos negare, Papam posse in legibus Con-
cilij dispensare: quia videlicet, cùm Concilia non
semper existāt, expedit ad bonam gubernationem
Ecclesiæ, vt in eorum legibus Pontifex dispensare
valeat, qui semper moraliter adest. Et ita in ea sen-
tentia esse dicendum, ait Victo. supra, prop. 14. Sed
negat, in ea opinione posse irritare omnem legem
Concilij, qua in re non loqui consequenter, ait
Corduba illa, quęst. 9. Addimus, & nos, Pontificem<marginalia>Pontifex po-|test dispensa-|re in omni le-|ge humana|Apostolica.</marginalia>
posse dispensare in quacunque lege Apostolica
humana. Vt optimè docet D. Tho. quodlib. 4. art.
13. Victo. relect. de potest Papæ, Couarruuias cum
multis, quos refert 2. part. 4. cap. 6. §. 9. num. 6.
Nam, vt ait Molina tract. 1. iust. disp. 5. in princip.
ius positiuum diuinum est, quod à Deo in se, vel
humanitate sua de iis, quæ ad naturale ius non
spectant, lat&#x0169; est; idque sine ministerio angeli, siue
alicuius alterius suor&#x0169; seruor&#x0169;, vt Moysis, vel Apo-
stolorum condiderit. Ius verò humanum sunt reli-
qua præcepta, quæ homines tulerunt accepta à
Deo potestate pro ministerio, & dignitate cuius-
que ad leges condendas. Vnde colligitur, pręcepta,
quæ Apostoli, quatenus pastores, & rectores Ec-
clesiæ tulerunt, ad ius humanum pertinere. Cuius-
modi s&#x0169;t pręcepta de ieiunio quadragesimę, de ob
seruatione diei Dominicæ, de bigamo nō ordinā-
do, de quo 1. Tim. 3. & alia huiusmodi. In his ergo
pręceptis Apostolor&#x0169; Papa dispensare potest, quia
potest in omni iure Ecclesiastico: & quāuis Apo-
stoli in aliis prærogatiuis & gratiis fuerint excel-
lentiores: tame&#x0303; in potestate iurisdictionis Pōtifex
non est inferior illis, etiā Petro, cuius est successor.</P>
<P>  Proportionaliter loquend&#x0169; est de aliis Episco-
pis respectu suarum di&#x0153;cesum, & legum.</P>
<P>  Quinta difficultas est, quot modis potestas iu-<marginalia>17</marginalia>
risdictionis ad dispensandum delegatur. Respon-<marginalia>5. Difficultas.|Delegatio du-|plex.</marginalia>
dent aliqui, duobus modis posse hanc iurisdictio-
ni de legari, scilicet à iure, & ab homine: & quan-
do fit priori modo, iurisdictione&#x0303; delegatam tran-
sire in ordinariam, præcipuè si commissio sit per-
petua, & simpliciter; vel certè æquiparari ordina-
riæ, iuxta l. 1. ff. de eo, cui commissa est iurisdictio,
& ea quæ tradunt doct. rubrica de officio delegati.
Delegatio, quæ fit ab homine, dupliciter etiam
contingit. Primò, per modum priuilegij, aut gratię
specialis. Secundò per modum propriæ, & rigidæ
delegationis: quod fit, quando iurisdictio simpli-
citer committitur, & in ea includitur potestas di-
spensandi.</P>
<P>  Quando est pura delegatio, & commissio iuris-<marginalia>Potestas di-|spe&#x0303;sandi, quā-|do expiret.</marginalia>
dictionis, mortuo vel amoto delegante, si res sit
integra, cessat etiam potestas dispensandi in dele-
gato, iuxta generale principium, cap. gratum, &
cap. relatum de offic. delegati. Quando verò con-
ceditur per modum priuilegii, si absolutè, & sine
limitatione concessa est, durat etiam mortuo de-<-P>@@

<-P>legante, iuxta superius dicta de priuilegiis, & re-
gulam generalem, quòd gratia non spirat per mortem
concedentis, quæ est regula 16. de regul. iuris in 6.
& cap. si cui, de præben. in 6. & in particulari de
dispensatione cap. tua de filiis præsbyt. estq&#x0301;ue
communis sententia, de quo Syluester dispensatio
quæst. 6. Angelus, num. 14. Nauar. commentario de
Iubilæo not. 21. num. 25. & in apologia de reditib.
quæst. 3. monito 8. num. 2. sed non est facile intel-
lectu, quādo potestas dispensandi dicitur per mo-
dum puræ delegationis, vel priuilegij, & superius
explicuimus particulas illas, vsque ad bene placitum
nostrum, vel nostræ sedis; de quibus Couarru. 3. va-
riar. cap. 15.</P>
<P>  Sexta difficultas, an rescriptum concedens fa-<marginalia>18</marginalia>
cultatem dispensandi amplè interpretandum sit.<marginalia>6. Difficultas.</marginalia>
Respondeo, quamuis ipsa dispensatio censeatur
odiosa, & stricti iuris, vt posteà dicemus: tamen
potestas dispensandi fauorabilis est, ideò amplè
interpretanda, salua verborum proprietate: vt do-
cet Panorm. cap. atsi clerici, §. de adulteriis num. 6.
de iudic. estq&#x0301;ue communis sententia, cuius aucto-
res citat, & sequitur Sanchez lib. 8. de matrim.
disp. 2. num. 1. Cuius ratio est, quia potestas dispen-
sandi nulli legi repugnat; & per se est vtilis ad com-
mune bonum, si vsus eius prudens, & moderatus
sit: ergo meritò inter fauores, & non inter odia
recensetur.</P>
<P>  Septima difficultas est, an inferior regulariter,<marginalia>19</marginalia>
& ordinariè, seu ex vi sui muneris possit dispensa-<marginalia>7. Difficultas.</marginalia>
re in legibus superioris, verbi gratia, Episcopus in
legibus Pontificiis: nisi expressè sit prohibitum
generatim, vel in ordine ad aliquam peculiarem
legem.</P>
<P>  Quidam affirmant, & potest sumi ex D. Thoma
quæst. 97. art. 4. quatenus simpliciter dicit, Recto-
rem multitudinis posse dispensare in legibus. Expressè
id affirmat Anton. 1. part. tit. 17. §. 20. Sotus 4. d. 27.
quæst. 1. art. 4. Indicat Victor. relect. de potestate
Eccles. num. 28. vbi hanc regulam constituit: Vnus-
quisque Episcopus in sua di&#x0153;cesi potest, quidquid potest
Papa in vniuersa Ecclesia, nisi ab ipso Pontifice prohi-
beatur: quam regulam multi canonistæ sequi vi-
dentur dicto cap. at si clerici §. de adulteriis, tit. de
iudiciis, vt videre licet ibi per Felinum, & alios:
eandem regulam tradit Sanchez 1. de matrim.
disp. 61. num. 3. pro ea referens Abulensem, Victo-
riam, Sotum, Gambaram, Thesaurum Christianæ
religionis, Nicolaum de Cusa, Veracrucium, Di-
dacum Perez, Henriquez, Aragon, Maiolum Hu-
gonem: & probans, quia Episcopus est pastor or-
dinarius in sua di&#x0153;cesi, sicut Pontifex in toto or-
be, licet sit ipsi subiectus: ergo in iis, in quibus Pō-
tifex non limitat eius iurisdictionem, habet pote-
statem ordinariam: & sic potest dispensare in om-
nibus casibus non reseruatis Papæ: sicut confessor
ordinarius potest absoluere ab omnibus peccatis
non reseruatis Papę, aut Episcopo. Suadetur etiam
hæc sententia ex cap. nuper de sent. excom. in 6.</P>
<P>  Vbi eo ipso, quòd Papa sibi non reseruat abso-<marginalia>1. Arg.</marginalia>
lutionem excommunicationis, potest inferior
prælatus ab ea absoluere: ergo similiter eo ipso,
quòd non reseruat sibi dispensationem, potesta-
tem dispensandi concedere videtur. Secundò, gra-<marginalia>2. Arg.</marginalia>
uius est dispensare in votis, quàm in legibus; quia
hæ sunt merè humanæ: vota verò obligant iure
diuino naturali: sed Episcopus potest dispensare in
omnibus votis non reseruatis superiori: ergo, &c.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0528.jpg/>
@@1@<SE528>512 Quæst. XCVII. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>Tertiò, quia in legibus festorum, & ieiunio-<marginalia>3. Arg.</marginalia>
rum dispensat Episcopus, eò quòd illi prohibitum
non est: ergo idem est in aliis legibus Pontificiis, in
quibus dispensatio non fuerit illi prohibita. Quar-<marginalia>4. Arg.</marginalia>
tò, quia dispensatio in his legibus est moraliter
necessaria ad bonam populi gubernationem: ergo
cùm hæc gubernatio committitur, consequenter
datur hæc potestas, nisi peculiariter excipiatur.</P>
<P>  Tenendum tamen est, Episcopum, aut alium<marginalia>20</marginalia>
prælatum inferiorem non posse dispensare in le-<marginalia>Vera opinio.</marginalia>
gibus Papæ, aut superioris, nisi in casibus ipsi con-
cessis ab eo, qui legem tulit, vel est legislatori
æqualis, aut superior: ita tenet Sotus 1. iust. quæst.
7. art. 3. Syluest. dispensatio quæst. 9. num. 14. Caie-
tanus quæst. 97. art. 4. colligens ex D. Thoma ibi-
dem ad 3. Valentia 1. 2. disp. 7. quæst. 5. punct. 9. &
alij recentiores Theologi in præsenti tractatu,
Glos. ca. cum singula, §. vltimo, vbi communis, de
præbend. in 6. Innoc. ca. dilectus, de temp. ordinat.
num. 2. & 3. & ca. 2. de eo, qui furtiuè ordines sus-
cepit, Panorm. ca. tam literis, num. 3. de testibus, &
dicto §. de adulteriis, nu. 13. Rebuffus refere&#x0303;s alios,
in practic. part. 1. titul. de translat. Monach. num. 9.
Azor tom. 1. lib. 5. ca. 15. quæst. 7. Sanchez multis
relatis 8. de matrim. disp. 5. num. 1. & latiùs lib. 2.
disp. 40. num. 1. vbi ait, esse opinionem omnium,
præsertim Archidiaconi, cap. licet canon, de ele-
ctione in 6. Panorm. cap. cùm dilecti, num. 10. de
electio. communis, ca. at si cleric. §. fin. de iudic. vbi
Felin. num. 5. Rebuf. tract. nominationum, quæst.
5. nu. 32. Couar. 4. decretalium part. 2. ca. 6. in prin.
num. 15. & §. 10. num. 11. Gutier. 1. quæstionum ca-
nonic. ca. 5. num. 10.</P>
<P>  Probatur primò ex Clem. ne Romani, de elect.<marginalia>Inferior non|potest tollere|legem superio-|ris.</marginalia>
vbi dicitur, inferiorem non posse tollere legem
superioris, & statim explicatur, abrogādo, dispen-
sando, &c. Idem sumitur ex ca. inferior, de maio-
rit. & obed. ca. inferior, 21. dict. ca. sunt quidam, &
c. ideò, 21. qu. 1. & ex l. 1. C. de legibus, ca. dilectus,
de temp. ordina. Et ratio est, quia inferior non
potest irritare, vel impedire dispositionem supe-
rioris, ipso inuito, aut non consentiente: ergo, vt
possit dispensare, non sufficit non prohibitio spe-
cialis, sed requiritur positiua concessio tacita, vel
expressa. Antecedens probatur, quia recta guber-
natio petit, vt superioris dispositio præualeat, nisi
ipse cedere velit positiua cōcessione, & consensu.
Confirmatur, quia dispe&#x0303;satio est actus iurisdictio-
nis: sed inferior non habet iurisdictionem in le-
gem superioris, vel in suos subditos, vt sunt sub
lege superioris: ergo non potest cum illis in lege
superioris dispensare. Si dicas, hanc facultatem
concedi eo ipso quòd officium datur. Hoc nullum
habet fundamentum. Nam hæc implicita conces-
sio non est ex natura rei annexa officio: quia illud
officium absolutè est inferius, & subordinatum
superiori: inferior autem potestas ex natura rei
non includit superiorem, nec virtutem ad repu-
gnādum legi superioris. Nec habet in iure positiuo
fundamentum: quia potius generales regulæ iuris
sunt in contrarium, vt constat ex citatis: & ideò
quando iura volunt hanc potestatem concedere
inferiori, id declarant, vt videbimus: & in nonnul-
lis religionibus, vbi superiores possunt in consti-
tutionibus, vel regulis dispensare, id declarāt ipsæ
constitutiones: & multæ irregularitates, suspen-
siones, &c. non possunt ab Episcopis dispensari,
iuxta receptam doctrinam, de quibus non inueni-<-P>@@

<-P>tur prohibitio, sed tantùm non concessio. Et axio-
ma illud aduersariorum, Episcopus in suo Episcopatu
potest quidquid Papa in Ecclesia, nisi prohibeatur,
nullo iure nititur, & in rigore est falsum, nisi mul-
tis modis limitetur. Nam in primis supponit,
Episcopos habere ex iure diuino absolutam, &
vniuersalem potestatem iurisdictionis intra suas
di&#x0153;ceses; limitabilem tamen à Pontifice, ad quem
etiam spectat gradum, & mod&#x0169; illius iurisdictio-
nis definire: cùm tamen alij multi opinentur, ha-
bere illam iurisdictionem à summo Pontifice,
deinde multa sunt, quæ potest Papa in Ecclesia
vniuersa, quæ numquam potuerunt Episcopi, sal-
tem eo modo, quo Pontifex, vt committere præs-
bytero ministerium sacramenti confirmationis,
vel ordinandi saltem minoribus ordinibus, dispe&#x0303;-
sare in matrimonio rato non consummato, vel in
voto solenni, concedere indulgentias absolutè pro
viuis, & defunctis vsque ad plenariam remissio-
nem, instituere censuras, approbare religiones, ca-
nonizare sanctos eo modo, quo à Pontifice fit.
Denique, si in aliquo casu id tolerari posset, solùm
esset quoad ea, quæ concernunt ordinariam gu-
bernationem moraliter necessariam, vel conue-
nientem ad salutem animarum; & considerando
potestatem Episcopi, priusquam Pontifex aliquid
statuat. Sic enim intelligitur quilibet Episcopus
habere in sua di&#x0153;cesi totam potestatem, quæ ex
vi muneris conceditur, & vt sic non habet vnde
limitetur. Postquàm verò Pontifex aliquid parti-
culare præscribit, eo ipso excipit illud ab ordina-
ria iurisdictione inferioris, & ideò nisi aliunde ei
concedatur potestas dispensandi, non habet illam
ex vi officij. Itaque lex ipsa eo ipso, quòd superio-
ris, suam habet prohibitionem dispensandi respe-
ctu inferioris prælati, vt nullus audeat in eam
mittere falcem, nisi ei concedatur.</P>
<P>  Ad primum argumentum ex cap. nuper, respon-<marginalia>21</marginalia>
deo, non esse eandem rationem de absolutione à<marginalia>Ad 1. arg.</marginalia>
censuris, & de dispensatione in legibus. Nam ab-
solutio à censuris non est contra, aut præter legem
superioris; sed secundùm illam: canones enim in-
stituerunt cansuras, vt homines corrigerentur, vn-
de qui iam sunt correcti, non possunt censuris pu-
niri, sicut aliis p&#x0153;nis: & si post censuras inflictas
corrigantur, debent statim absolui à parocho, nisi
absolutio sit reseruata superiori. Ideò nihil mirum
si cum officio concedatur, posse ab inferiori dari
absolutionem, quando non reseruatur. Dispensa-
tio verò est contra legem, vnde cap. cùm illorum
de sentent. excom. difficilior censetur dispensatio,
quàm absolutio. Prætereà absolutio à censu-
ra, præsertim excommunicatione, ordinatur ad
bonum animæ, & est necessaria ad vsum sacrame&#x0303;-
torum; ideò ex consuetudine meritò concessa in-
telligitur, quādo non reseruatur: quod secus est de
irregularitate, & similibus. Vnde non solùm Epis-
copo, sed etiam parocho censetur concessa abso-
lutio à censura canonis non reseruata, dicto cap.
nuper: nemo autem dicet, parochum etiam dispe&#x0303;-
sare posse in omni lege canonica non specialiter
reseruata. Addit Azor, Porrò si de p&#x0153;nis iure cō-
muni irrogatis loquamur, videndum est, an ius
commune inferiori magistratui concedat, siue
permittat, vt eas p&#x0153;nas possit remittere; & tunc
poterit eas p&#x0153;nas condonare: quòd si ius commu-
ne prohibeat eas p&#x0153;nas lenire, & mitigare, non
poterit remittere: si verò nec vetet explicitè, nec<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0529.jpg/>
@@1@<SE529>Disput. XX. Sectio III. 513
<duolan 2><-P>expressim concedat, tunc, etiam ex iure canonico,
potest à p&#x0153;nis ex delicto contractis reos nonn&#x0169;-
quam absoluere. Hoc enim colligitur, ex cap. nu-
per, de sent. excom. in 6. Vbi dicitur ab excommu-
nicationis sententia lata à Romano Pontifice, vel
iure communi, posse Episcopum absoluere, si eam
sibi non reseruauit Romanus Pontifex, vel condi-
tor canonis. Sed dubito, quomodò ex casu speciali
de excommunicatione, & ex iure canonico valeat
argumentum ad omnes casus iuris ciuilis. Si igi-
tur magistratus ciuiles possunt p&#x0153;nas lenire legi-
bus præscriptas, alia erit huius rei ratio, de qua in
materia de iudice in 2. 2. dicendum est, vbi à D.
Thoma, & aliis tractatur: idque ex iure communi,
vel consuetudine proueniet, vnde non erit exten-
dendum ad leges omnes simplices, aut p&#x0153;nales in
iure canonico contentas, vt in illis omnibus pos-
sit Episcopus dispensare. Adde etiam, quòd cùm
Episcopus, vel parochus absoluit à censura in iure
canonico contenta, & non reseruata, in nulla lege
dispensat: nam lex non præcipit absolutè excom-
municato, vt non communicet in humanis, aut
diuinis. Sed solùm præcipit, vt abstineat, si non
prius absoluatur, seu quamdiu manet in excom-
municatione; nec posset Episcopus concedere, vt
manente excommunicatione communicaret in
diuinis, vel humanis: quod tamen Papa posset cō-
cedere: ergo ex vi sui muneris non potest dispen-
sare in omni lege Papæ non reseruata.</P>
<P>  Ad secundum respondeo, non esse simile de<marginalia>Ad 2.</marginalia>
votis: quia dispensare in votis non est dispensare<marginalia>Quid sit di-|spensari in vo|tis: & quid sit|votum.</marginalia>
in lege naturali, vel diuina, imò nec humana pro-
priè dicta: Sed in lege priuata largè dicta, quam
vouens sibi imposuit: seu potius est cedere iuri
Dei prouenienti ex tali voto, & ideo in votis om-
nibus non reseruatis iure, vel consuetudine, id po-
test Episcopus, qui hanc à Deo potestatem habet
animarum saluti necessariam. Respondeo sec&#x0169;dò,
in votis, quia frequenter occurrunt, præsumptam
esse Papæ commissionem: idem est in ieiuniis, &
festis, quia valde onerosum esset frequenter ad
principem recurrere: ideò verisimile est, ipsum
velle, vt in his Episcopi dispensent: de qua re sta-
tim dicā, & sic patet ad tertium & quartum argu-
mentum.</P>
<P>  Octaua difficultas est, an sint aliqui casus, in<marginalia>22</marginalia>
quibus Episcopus possit circa leges iuris commu-<marginalia>8. Difficultas.</marginalia>
nis dispensare. Caietanus, quæst. 97. art. 4. Sylue-
ster illa quæst. 9. num. 14. & 15. Sotus, 1. iust. quæst.
7. art. 3. Azor, Valentia suprà, & alij constituunt
aliquos casus. Primus est, quando ius ipsum vel<marginalia>1. Casus.</marginalia>
eius conditor expressè concedit talem potestatem:
quod sæpe fit, vel per aliquam clausulam genera-
lem, vt in Trid. Sectione 24. cap. 6. de reform. vel
in aliquo casu speciali, de quo lex loquitur, vel pri-
uilegiumdignitati perpetuò concessum, vel dele-
gatio facta personæ. Et aduertit Syluester ex com-
muni doctrina Canonistarum; quādo decreta im-
personaliter, & absolutè dicunt in tali, vel tali le-
ge, aut p&#x0153;na posse dispensari, intelligi, ab Episco-
po, licet non exprimatur: ne verba illa superflua
sint: nam quòd posset à Pontifice dispensari, per se
clarum erat, & verba debent aliquid operari, cap.
si Papa de priuileg. in 6. Ita tenent Glossa cap. in
quibusdam, fine de p&#x0153;nis, vbi cùm textus dicat,
certos hæredes non posse assequi prælationis ho-
norem, nisi cum eis fuerit misericorditer dispensatum,
ait, ex quo textu non determinat, à quo, posse di-<-P>@@

<-P>spensare Episcopum. Idem tenet Ioannes And. ibi,
in fine, Vincen. Goffred. & Philippus, quos refert,
& sequitur Panorm. nu. 5. Card. fine, Henric. fine,
lex regia 8. fine. tit. 18. partita 1. Gloss. cap. postula-
stis ver. dispensatum, de clerico excom. vbi textus
decidit, excommunicatos non posse retinere be-
neficia, nisi cum eis fuerit misericorditer dispensatum,
& ait glossa, cùm non dicat, à quo, posse Episco-
pum. Idem tenet Innoc. ibi initio, Panorm. num. 8.
gloss. cap. siquis verb. fiat, de elect. & ibi Innoc. nu.
vn. Hostien. fine, Card. quæst. 5. fine, Bald. num. 3.
Imola. nu. 4. & multi alij iurisp. & Theologi, quos
refert & sequitur Sanchez 8. de matrim. disp. 5. nu.
1. vbi hanc doctrinam confirmat: quia si dispensa-
tio, (quæ ex se odiosa est, ac restringenda) latè ex-<marginalia>Dispensatio|odiosa, & ideò|restringenda:|Sed dispen-|sandi potestas|fauorabilis,|& latè inter-|pretanda.</marginalia>
ponitur, quando in corpore iuris clausa est, vt ipse
probauerat disp. 1. num. 7. à fortiori hoc erit dicen-
dum de hac potestate in iuris corpore clausa, cùm
dispensandi potestas sit ex se fauorabilis, ac latè
interpretanda, vt ipse docuit disp. 2. num. 1. & nos
in hac sectione diffic. 6. Deinde Sanchez ead. disp.
5. num. 2. & sequentibus recenset quatuor tempe-
ramenta huius doctrinę à variis auctoribus posita,
quorum aliqua reprobat: vide illum, non enim
oportet transferre, quæ in illo facile videri po-
terunt.</P>
<P>  Secundus casus est, quando est consuetudo:<marginalia>2. Casus.</marginalia>
Nam sicut alia possunt consuetudine præscribi, ita
facultas dispensandi: & cōsuetudo sufficit ad dan-
dam iurisdictionem, vel priuilegium.</P>
<P>  Tertius casus est ratione grauis, & magnæ ne-<marginalia>3. Casus.</marginalia>
cessitatis, vel vtilitatis subitò contingentis, ita vt
facilè, & cōmodè non pateat ad principem aditus.
Hunc casum posuit Azor, Sotus, & Syl. Sed eius
non meminit Valentia, aut Caietanus.</P>
<P>  Quartus ratione leuitatis, & paruitatis materię:<marginalia>4. Casus.</marginalia>
esset enim valde molestum in minimis principem
adire, & consulere. Hunc & quintum casum ponit
etiam Emanuel Sa verb. dispensatio. Sed neutrius
meminit Syluester.</P>
<P>  Quintus ratione frequentiæ, vt si crebrò neces-<marginalia>5. Casus.</marginalia>
sitas accideret in aliquo certo casu dispensandi.
Ratio est eadem, quæ casus præcedentis.</P>
<P>  Valen. Sotus, & Caietanus alium casum ponunt:<marginalia>6. Casus.</marginalia>
quando lex superioris pertinet ad bon&#x0169; proprium
ciuitatis, vel communitatis: vt si lege regia statua-
tur, ne frumentum, vel vinum in oppidum aliun-
de aduehatur, poterit qui oppido præest, relaxare.
Sed Azor putat, hîc non interuenire dispensatio-
nem, sed oppidum, in cuius fauorem lex lata est,
iuri suo cedere, seu conditionem ponere, cum qua
legislator noluit obligare, & aliqui iuniores ita ex
Caietano, & Syluest. hunc casum constituunt.
Quando leges sunt propriæ, quæ licet manent à
Pontifice, non sunt pro vniuersa Ecclesia: Sed pro
tali Episcopatu, prouincia, aut congregatione: in
his enim censent Caiet. & alij, posse dispensare
Prælatum illius loci, vel congregationis. Et ratio
Caietani est, quia, quæ sunt propria, & particularia
alicuius loci vel communitatis, minus sunt nota
supremo Principi: & ideò credend&#x0169; est, committi
proprio gubernatori, qui pleniorem loci, seu com-
munitatis illius notitiā habet. Hic casus non vide-
tur certus, sed valde dubius: quia nec in iure, nec
in vsu sufficiens illius fundamentum inuenitur. Et
ratio illa non cogit: sicut enim Pontifex habuit
sufficientem notitiam illius particularis commu-
nitatis ad ponendam legem, ita potest habere ad<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0530.jpg/>
@@1@<SE530>514 Quæst. XCVII. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>dispensandum in illa. Quapropter, nisi concurrat
etiam frequentia, aut consuetudo iuuet, non vide-
tur hoc admittendum esse, quando sine incom-
modo peti potest dispensatio ab auctore legis. Ita
iuniores illi, quorum sententia mihi est satis pro-
babilis: & conuenit cum sententia Azoris, quando
lex esset omninò absoluta; quando autem esset sub
conditione, quòd populus non cederet iuri suo: si
cederet, faceret rem licitam eius cessio, non autem
gubernatoris dispensatio, quæ ibi locum non
haberet.</P>
<P>  Sed rogas, cur in quarto, & quinto casu infe-<marginalia>23</marginalia>
rior potestas dispensare potest in lege superioris?<marginalia>Dubitatio.</marginalia>
Azor supra videtur reducere hos casus ad consue-
tudinem: nam antequam illos assignet, ait, aliquas
causas esse, in quibus ob consuetudinem receptam
possunt Episcopi in iure communi canonico di-
spensare. Sed statim videtur docere, aliud habere
fundamentum: nam primò ait, Episcopum posse
dispensare in lege Papæ ratione consuetudinis:
secundò ratione leuitatis materiæ: tertiò ratione
frequentię; & expressè Valentia ait, dispensare pos-
se non solùm in iis, quæ ius, vel consuetudo ex-
pressè declarauit: sed etiam, vt rectè notauit Caiet.
& Sotus, in triplici genere rer&#x0169;; primò in leuibus:
sec&#x0169;dò in frequentibus: tertiò in propriis alicuius
communitatis inferioris: & hi omnes videntur
fundare hos casus in tacita commissione legisla-
toris, seu in ratihabitione ipsius præsenti, vel præ-
terita consentanea rationi, quæ in illo quarto casu
hoc dictat; quia nimis onerosum esset in minimis
ad principem recurrere; & quia in moralibus pa-<marginalia>In moralibus|parum pro ni-|hilo reputa-|tur.</marginalia>
rum pro nihilo reputatur, & quia cui committi-
tur gubernatio in maioribus, videtur in his mino-
ribus committi. Et idem meritò dicunt aliqui,
quando leges non obligant ad culpam, sed ad so-
lam p&#x0153;nam, vt solent in religionibus: quia cum
legislator noluerit ponere rigorosam obligatio-
nem, hoc ipso indicauit, rem non esse tanti mo-
menti, vt dispensatio ipsi reseruata maneret. In
quinto verò casu ratio dictat, Episcopum dispen-
sare posse: quia valde durum, & onerosum esset,
frequenter pro dispensatione ad Papam necessariò
recurrendum esse: vnde illum casum ponunt etiam
Caiet. 2. 2. quæst. 143. art. 8. Ledesm. 2. part. 4. quæst.
17. art. 3. Nauar. in summa, ca. 21. num. 21. imò non
deest ratio pro sexto casu. Cum enim res spectet
ad solam illam communitatem, videtur lex priua-
ta illius, & quasi Episcopalis, & ideò tacitè com-
missum esse Episcopo, vt in illa dispenset, sicut in
propriis: cum hoc tamen discrimine, quòd in illa
dispensatio data sine causa erit nulla; in propriis
tamen erit valida, vt posteà dicemus: imò Caiet.
addit, quòd si casus esset valde notabilis, etiamsi
lex ad hanc solam communitatem spectaret, ad
Papam, qui legem tulit, pro dispensatione recur-
rendum esset.</P>
<P>  Nona difficultas est circa tertium casum præ-<marginalia>24</marginalia>
cedenti difficultate positum, An quando non est<marginalia>9. Diffic.</marginalia>
facilis recursus ad Pontificem, & est periculum in
mora, possit Episcopus in lege Papæ dispensare,
etiam ad totam Ecclesiam pertinente, vt in lege
prohibente, & irritante matrimonium in certo
gradu consanguinitatis, vel affinitatis, &c, & in le-
ge inducente irregularitatem, seu in ipsa irregula-
ritate, & in voto, reseruato, & de absolutione à ce&#x0303;-
suris reseruatis Papæ.</P>
<P>  Prima sententia est, Episcopum etiam in casu<-P>@@<marginalia>1. opinio.</marginalia>

<-P>magnæ necessitatis dispensare non posse in impe-<marginalia>In impedime&#x0303;-|tis dirimenti-|bus matrimo-|nium Episco-|pus non potest|dispensare,|etiam in casu|magnæ neces-|sitatis.</marginalia>
dimentis matrimonium dirimentibus. Sanchez
lib. 2. de matrim. disp. 40. num. 2. pro hac sententia
citat Sotum 1. iust. quęst. 7. art. 3. vers. at verò scisci-
taris, & in eandem inclinareait, 4. dist. 37. quæst.
vn. art. 2. pro eadem refert Cordub. lib. 1. quæst. 11.
vers. hæc igitur. 2. opinio, & in summa, quæst. 45.
punct. 2. Veracruz, 3. part. speculi, art. 18. in fine.
Med. 1. 2. quæst. 97. art. 4. Sed certè Sotus solùm di-
cit, post contractum matrimonium cum impe-
dimento dirimente, si non pateat aditus ad
Pontificem, Episcopum dispensare posse: secùs
ante contractum matrimonium, quia ante contra-
ctum matrimonium non est periculum in mora,
nec sequuntur inconuenientia, si Episcopus non
dispenset, secus post contractum.</P>
<P>  Secunda sententia est, Episcopum in illis impe-<marginalia>25</marginalia>
dimentis matrimonij dispensare posse, concurren-<marginalia>2. Opin.</marginalia>
tibus his circunstantiis, vt matrimonium sit pu-<marginalia>Quomodo ta-|men, & in qui|bus possit se-|cundum com-|munem.</marginalia>
blicum, impedimentum verò occultum, & sit scan-
dalum in separatione, nec ad Pontificem aditus
pateat, inopia, ant alia iusta causa impudiente: &
denique in casu magnæ necessitatis, quando ad
Pontificem aditus non patet, & idem est in aliis
legibus Papæ: ita tenent Azor tom. 1. lib. 5. cap. 15.
quæst. 7. Syluest. dispensatio, quæst. 9. num. 15. San-
chez, 2. de matrimo. disp. 40. num. 3. Vazquez disp.
178. cap. 2. num. 16. Nauarr. cap. 22. in summa Hi-
spana, num. 86. & in lat. num. 85. Ioan. de Lignado
cap. at si clerici, §. de adulteriis, titulo de iudiciis,
vbi Panorm. num. 9. Baldus, l. omnes populi, num.
8. ff. de iust. & iure, Romanus singulari 486. Specu-
lator tit. de dispensationib. §. n&#x0169;c de Episcoporum
num. 30. in fine, Felin. cap. 1. fallen. 7. de constitut.
Cotta in memorabilib. ver. dispensatio. Milis in
repertorio, ver. dispensare potest Episcopus, Re-
buf. praxi benef. tit. de dispensatione ad plura be-
neficia, num. 30. & 31. Lambertin. de iure patrona-
tus, lib. secundo, part. 1. quęst. 7. art. 19. num. 2. Bern.
Diaz reg. 238. Ludouicus Gomez tract. breui&#x0169;, nu.
21. Duennas reg. 248. limit. 2. Staphilæus de lit. gra-
tiæ, tit. de qualit. & statu benefic. §. 1. quòd sit le-
gitimus, num. 5. Cucus, lib. 2. instit. maiorum, tit. 6.
num. 310. & 334. Gutier. lib. 1. quæstionum canon.
cap. 23. num. 18. Gratian. reg. 433. num. 8. Tabie.
dispensatio, quæst. 14. in fine, Armil. num. 19. & 20.
Angel. num. 5. vers. 2. Spino speculo testam. gloss.
15. num. 86. Henriquez 6. de p&#x0153;nit. cap. 10. num. 1.
& lib. 12. de matrim. cap. 3. num. 2. Bart. Ledesma de
matrim. dub. 50. ad finem, Capua, lib. decisionum
cap. 80. num. 14. Eman. in bulla cruei. §. 13. num. 6.
in fine, Anto. Gom. in bulla cruciatæ, clausula 10.
n. 58. Ludouic. Lopez 2. part. instructo. ca. vlt. ad fi-
nem, licet cum formidine. Viuald. 1. part. candelab.
de matr. n. 248. Vega 1. sum. casu 232. & lib. 6. casu
143. fine, & communiter Theologi recentiores
tractantes de voto, matrimonio, censuris, irrregu-
laritatibus, & legibus: praxisque ita recepit, vt te-
stantur Nauar. & Eman. suprà: consentit Sotus, 4.
dist. 41. quæst. vn. art. 3. in fine dice&#x0303;s, Si contra iusti-
tiam publicæ honestatis aliqui contrahant, & expedi-
tissimus non sit ad Papam accessus, nullum esset pericu-<marginalia>26</marginalia>
lum, quamuis Episcopus dispensaret.</P><marginalia>Episcopus po-|test in sua di&#x0153;|cesi, quidquid|Pontifex in|tota Ecclesia,|nisi sit reser-|uatum.</marginalia>
<P>  Hanc sententiam confirmat Sanchez, quia Epis-
copus potest in sua di&#x0153;cesi, quidquid Pontifex in
tota Ecclesia, nisi aliquid Pontifex reseruet, vt
ipse probauerat, lib. 1. disp. 61. num. 3. multos refe-
rens Doctores: Sed non est verisimile, Pontificem<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0531.jpg/>
@@1@<SE531>Disput. XX. Sectio IIII. 517
<duolan 2><-P>sibi reseruare dispensationem in casu magnæ ne-
cessitatis, in quo non est aditus ad illum: quia id
esset contra charitatem, & suauem Ecclesiæ guber-
nationem, & commune bonum: ergo tunc potest
Episcopus dispensare. Argumentum est probabile,
sed non omninò firmum, propter ea, quæ diximus
diffic. 7. Eandem sententiam confirmat Sanchez:
quia fortior est reseruatio, dum Pontifex reseruat
sibi absolutionem alicuius eriminis præterquàm
in mortis articulo: & tamen probabilissimum est,
posse Episcopum absoluere, quando non est re-
cursus ad Pontificem: vt tenent Doctores, quos
refert Henri. lib. 6. de p&#x0153;nit. cap. 16. num. 1. & cap.
9. num. 7. & cap. 10. num. 1. & 2. Vbi idem asserit de
casibus reseruatis in motibus propriis Sixti V.
non obstante rigidissima reseruatione cum dero-
gatione bullæ, & Trid. ergo à fortiori in nostro ca-
su, vbi non est tam rigida, & stricta reseruatio, po-
terit Episcopus.</P>
<P>  Aduertit autem Vazquez illo num. 16. quoties<marginalia>27</marginalia>
Episcopus potest certiorem facere Pontificem, &
pauperiem eorum, cum quibus dispensandum est,
supplere, vt negotium ad Pontificem deferatur,
dispensare non posse. Nam si hoc modo Pontifex
cōsuli potest, qua ratione Episcopus in lege Pon-
tificia dispensabit? Aliàs verò poterit, inquit, id fa-
cere ex voluntate pręsumpta Pontificis; ne incom-
moda, & damna sequātur. Ego verò credo, Episco-
pum non teneri in impetrādis his dispe&#x0303;sationibus
reditus suos cōsumere, maximè cum aliis meliori-
bus, aut æquè bonis, & necessariis possunt impe&#x0303;di:
poterit ergo dispensare ob paupertatem partium,
etiam cum ipse eam paupertatem supplere potest,
& ita habet praxis, & sentiunt Doctortes: nam sine
illa limitatione docent, licitum Episcopo esse,
dispensare in necessitate, quando propter pauper-
tatem partium difficilis est ad Pontificem aditus.
Nec discrimen, quod Sotus ponebat inter matri-
monium contractum, & contrahendum, alicuius
est mome&#x0303;ti, vt Vazquez ait, quando in vtroque est
necessaria dispensatio ad vitanda incommoda, &
aditus ad Papam non patet: licet rarò ante contra-
ctum matrimonium tanta sit necessitas, & tam
difficilis ad Papam accessus, vt proptereà possit
Episcopus dispensare. Et ita Episcopum aliquando
posse ante contractum matrimonium dispensare
rectè docet Vazquez suprà, & Sanchez suprà, num.
7. An verò post contractum matrimonium cum
impedimento dirimente, possit Episcopus dispen-
sare, etiamsi vterque, vel alter cōtrahentium con-
traxerit mala fide, latè tractat Sanchez suprà, nu.
4. & in sequentibus multa alia habet notatu digna,
vide illum: quia non possumus in præsenti singu-
la persequi.</P>
<P>  Decima difficultas, vtrum in dubio, an res egeat<marginalia>28</marginalia>
dispensatione, possit Episcopus dispensare. Respō-<marginalia>10. difficul.</marginalia>
det Sa, verb. dispensatio, num. 1. tunc posse Episco-
pum declarare, non egere: vel ad cautelam dispen-
sare secundum quorumdam probabilem senten-
tiam. Et quidem in dubio, seu ineuidentia, si ex ra-
tione, vel auctoritate sufficienti probabile sit, di-
spensationem non esse necessariam, consulendæ
erunt regulæ datæ tract. 8. de conscientia, & inter-
dum non erit opus petere dispensationem: sed si-
ne illa interdum matrimonium erit nullum, esto
licitè contractum sit, quia opinio probabilis, po-
terit in re esse falsa. Accedente autem dispensatio-
ne Episcopi, si ille reuera dispensare potest, vali-<-P>@@

<-P>dum erit matrimonium, aut aliud gestum tali di-
spensatione: & non apparet improbabile, Episco-
pum tunc dispensare posse: quia potest in casibus
frequentibus, vt vidimus: dubia autem de necessi-
tate dispensationis frequentia sunt.</P>
<P>  Vndecima difficultas est, An Episcopus possit<marginalia>29</marginalia>
dispensare in suis constitutionibus, quando Ro-<marginalia>11. difficul.</marginalia>
mani Pontificis auctoritate munitæ, & confirma-
tæ sunt. Azor tom. 1. lib. 5. cap. 15. quæst. 7. ait,
non posse: quia non potest eam confirmationem
ex toto, aut ex parte tollere. ide&#x0303; docet, si Episcopus
suas constitutiones iurame&#x0303;to firmauerit: quia non
potest seipsum à iuramenti vinculo soluere. Sed
primum non caret dubitatione; quia Caiet. Valen.
& alij multi censent, Episcopum posse dispensare
in lege Papę pertinente ad solam illam di&#x0153;cesim:
vt vidimus diffic. 8. ergo à fortiori in lege propria
confirmata per Papam, cum ad solam illam di&#x0153;-
cesim pertineat. Nihilominus illam opinionem
Azoris tenet Sanchez, lib. 8. de matrim. disp. 17. nu.
30. cum Dominico, ca. 1. in princ. numer. 11. de fil.
præsbyt. in 6. Bottæo, de Synodo, part. 2. art. 4. nu.
12. Syluest. verbo, beneficium 3. quæst. 9. num. 13.
Angel. verb. beneficium, num. 22. & ibi. Armil. nu.
27. Tabien. beneficium, 2. quæst. 15. num. 17. Sayro,
in thesauro tom. 1. lib. 6. cap. 11. num. 11. Sed cre-
do, videndum esse, quomodò sint confirmatæ per
Papam; si enim Papa solùm eas confirmat decla-
rando, esse laudabiles, & debere obseruari à subdi-
tis, non facit eas proprias, nec tribuit eis nouam
vim, sed declarat, quam habebant: ideò Episcopus
potest non solùm in eis dispensare: sed eas abroga-
re, ac si non essent per Pontificem confirmatæ: si
verò velit eis robur addere, & illas facere proprias,
nō poterit Episcopus eas abrogare; poterit tamen
in eis dispensare, vel non dispensare, sicut in aliis
legibus Pontificiis ad eam solam di&#x0153;cesim dire-
ctis, iuxta opiniones relatas difficul. 8. sed si dispe&#x0303;-
set sine causa, dispensatio erit nulla, sicut quando
sine causa dispensat in aliis legibus Pontificiis.</P>
<P>  Secundum autem, quod dicit Azor de consti-
tutionibus Episcopi iuratis, examinabimus Sect.
4. quæst. 3. in 3. limitatione.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO IIII.
Vtrùm dispensatio data sine causa, valida sit.</Z>
<P><INI5>I</INI5>N hac generali quæstione quinque<marginalia>30</marginalia>
particulares inuoluuntur. Prima, an
dispensatio inferioris in lege supe-
rioris, aut in votis, & iuramentis (quę
iure diuino, & naturali obligant) da-
ta sine causa valida sit. Secunda, an dispensatio su-
premi Principis in propriis legibus data sine cau-
sa, valida sit. Tertia de dispensatione Principis in-
ferioris in suis constitutionibus, vel suæ Synodi.
Quarta, an Episcopus in legibus Synodi di&#x0153;cesa-
næ validè sine causa dispenset. Quinta, an similiter
Archiepiscopus in legibus Synodi prouincialis.</P>
<P>  Quantum ad primam quæstionem, de dispen-<marginalia>1. Quæstio.</marginalia>
satione in legibus superioris, vel in voto, aut iura-
mento: quidam suppressis nominibus relati à D.
Thoma 2. 2. quæst. 88. art. 12. ad 2. sensere, integrum
esse prælatis ad libitum dispensare in votis subdi-
torum: sicut pater, Dominus, ac vir possunt ad li-
bitum irritare vota filij, serui, & vxoris: quia in
omni voto, & iuramento facto Deo, intelligitur<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0532.jpg/>
@@1@<SE532>518 Quæst. XCVII. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>conditio, si prælato placuerit, vel nisi prælato di-
splicuerit, seu nisi contradixerit: sicut eadem est
conditio in votis filij, serui, & vxoris respectu pa-
tris, Domini, & mariti. Confirmatur ex ca. venie&#x0303;s,
de iure iur. Vbi deciditur, in omni iuramento esse
ius superioris exceptum.</P>
<P>  Sed in hac prima quæstione dico primò, dispen-<marginalia>1. Con.</marginalia>
sationem in voto, vel iuramento etiam à summo<marginalia>Dispensatio|in voto, & iu-|ramento data|sine causa est|nulla.</marginalia>
Pontifice datam sine causa, esse nullam. Hoc cer-
tissimum, & commune omnium arbitrantur Vaz-
quez, disp. 178. ca. 3. nu. 17. Sanchez, lib. 8. de matr.
disp. 17. num. 3. & speciatim id tenet D. Thomas
loco cit. & eius expositores ibi, & hîc: & alij Theo-
logi 4. dist. 38. & omnes Iurisperiti cum gloss. cap.
non est, verbo adimplere, de voto, & Tolet. lib. 5.
ca. 83. causa 2. vbi idem ait de dispensatione pen-
sionum ecclesiasticarum. Idem tenet Alexan. Ar-
chirota tract. 8. de voto paupertatis ex Bern. dice&#x0303;s,
voti sine necessitate dispensatio non dispensatio;
sed præuaricatio est. Idem tenet Caiet. verbo di-
spensatio, Sotus 1. iust. quæst. 7. art. 3. ad 3. Syluest.
votum, 4. quæst. 3. & verbo dispensatio, Rich. 4. d.
38. art. 9. quæst. 1. Panorm. ca. non est num. 4. de vo-
to, Archid. ca. Florentinum 85. d. Immola ca. cùm
olim, de clerico coniug. Nauarr. ca. 12. num. 57. &
76. Probatur, quia non est verisimile, Deum con-
cessisse potestatem ad dispensandum in his licitè,
aut validè, nisi ex iusta causa: sicut non solet dari
potestas &#x0153;conomo, vt dispenset bona Domini, nisi
iuxta præscriptum rationis: quippe data est pote-
stas à Deo in ædificatione&#x0303;, non in destructionem,
& prælatus constitutus est à Deo dispensator, non
dissipator. Nec est simile de votis filij, serui &
vxoris: nam re alia, & multa personalia sunt de
materia subiecta patri, domino, & viro: & alia licet
non sint de materia subiecta, sunt tamen in perso-
na multò magis subiecta: ideò à persona habente
quoddam dominium, vel quasi dominium despo-
ticum, auferri etiam sine causa possunt, seu irritari.
Hāc rationem attigit D. Thomas, & ex eo Sāchez
suprà, & nos latiùs ipsam produximus tract. de vo-
to. Quare dum in cap. veniens, de iure iurando di-
citur, per vota, aut iurame&#x0303;ta inferiorum non posse
iuri superioris derogari, intelligitur, ita vt semper
integrum sit superioribus ex iusta causa in illis
dispensare: & ideò, quamuis ea conditio, nisi supe-
rior ex iusta causa dispensauerit, non sit adhibita à
vouente, tamen ex natura rei inclusa est in voto,
supposita potestate dispensandi, quam Deus supe-
rioribus concessit.</P>
<P>  Dico secundò, dispensationem inferioris in le-<marginalia>31</marginalia>
ge superioris esse irritam, si causa legitima desit.<marginalia>2. Con.</marginalia>
Vazquez, disp. 178. ca. 3. num. 17. Valen. disp. 7. qu.
5 punct. 9. Nauarr. prælud. 9. num. 15. aliàs 13. & ca.
fin. num. 4. de simonia, Sanchez, illa disp. 17. num.
4. & sequentibus, Sa, verb. dispensatio, num. 3. An-
gel. num. 3. Syl. quæst. 3. num. 5. Armil. num. 14. So-
tus, 7. iust. quæst. 4. art. 3. col. 9. versic. rursus circa
eadem, & lib. 1. quæst. 7. art. 3. colum. 7. versic. su-
premum ergo. Couarr. 2. part. 4. decret. cap. 6. §. 7.
nu. 11. Stuñica, quæst. 5. de voto num. 35. Gutierrez
1. quæstionum can. ca. 19. num. 5. Speculator tit. de
dispensa §. dicendum restat, num. 19. Innoc ca. cum
ad monasterium, nu. 4. de statu monach. Hostiens.
ibi, num. 32. & Ioannes And. ad finem, Panor. nu.
17. Cardin. §. vlt. num. 5. Henric. num. 17. Baldus, l.
Barbarius, num. 7. ff. de offic. prætor. Aretin. l. 2. in
punct. num. 1. ff. de verb. oblig. Felin. cap. 2. num. 8.<-P>@@

<-P>vers. secunda limit. de simo. & ca. at si clerici, §. de
adulteriis, num. 10. de iudic. & ibi Hipolit. nu. 32.
Turrec. cap. 1. dist. 89. art. 4. num. 14. & ferè omnes
hac Sect. referendi, & alij multi, nemine repugnā-
te. Probatur, quia tunc dispensans excedit faculta-
tem sibi commissam: non enim est data illi in de-
structionem: sed in ædificationem, & sub condi-
tione causæ iustæ, & sufficientis. Vnde illa dispen-
satio, dissipatio potius est, & destructio, vt loqui-
tur Bern. 3. de consider. Facit cap. multa, de præ-
bend. vbi dicitur, mandatum Pontificis ad ius esse
referendum: ergo cùm dat facultatem dispensandi
in lege Pontificia, intelligitur, causa iusta existen-
te, & alioqui esset Dominus illius ferè æqualiter,
ac si esset propria.</P>
<P>  Quidam hoc temperant, nisi inferior habeat<marginalia>32</marginalia>
plenitudinem potestatis à superiori concessam:
qualem habet legatus, seu Nuntius Apostolicus in
casibus sibi à Pontifice commissis. Eman. in sum.
tom. 2. editione 2. cap. 24. con. 3. num. 5. & ego fa-
teor, Pōtificem, si vellet, posse dare talem potesta-
tem, vt dispensatio etiam sine iusta causa data, te-
neret: tamen non est credibile illam dare de facto,
sed vt dispensatio solùm valeat causa iusta existen-
te. Et ita tenet Sanchez, 8. de matri. disp. 17. nu. 5.
cum Innoc. cap. dudum 2. num. 16. vers. item & si
Papa, de elect. Felinus, cap. postulasti num. 13. casu
4. de rescrip. Nauarr. prælud. 9. num. 15. & cap. fin.
nu. 4. de simonia, Gambara de auctorit. legati, lib.
10. nu. 293. & 207. Hipol. ca. at si clerici, §. de adul-
teriis, num. 105. de iudic. Borgasius de irreg. part.
7. cap. vlt. num. 21. Stunnica, quæst. 6. de voto num.
234. Azor tom. 1. lib. 5. ca. 15. ad finem.</P>
<P>  Alij temperant, nisi in dispensandi potestate ex-<marginalia>33</marginalia>
primantur nomina eorum, cum quibus dispensan-
dum est, nulla cognitionis causæ dispensandi me&#x0303;-
tione habita, Speculator tit. de dispensatione, §. di-
cendum restat, num. 19. Felin. illo cap. postulasti de
rescrip. Gambara suprà, num. 209. & 296. Id appro-
bat Sanchez, num. 6. quia tunc commissarius ille
constituitur merus executor; ac præsumere debet,
committentem certiorem factum esse de dispen-
sationis causis. Mihi sanè probabile est hoc; sed
incertum: quia præsumi etiam potest, committen-
tem nihil dixisse de causa iusta, quia id suppo-
nebat ex omnium sententia asserente, inferiorem
non posse sine causa iusta dispensare in lege su-
perioris.</P>
<P>  Sed quid, si prælatus inferior bona fide putauit,<marginalia>34</marginalia>
causam esse iustam, & sufficientem; quæ tamen<marginalia>Dubitatio.|Prælato bona|fide dispe&#x0303;san-|te in causa nō|iusta, valida|est dispe&#x0303;satio.</marginalia>
iusta, & sufficiens non erat? Respondet Sanchez
suprà. num. 8. valere dispensationem: quia non est
credendum, aliam esse Pontificis intentionem cir-
ca suas leges, & Dei circa suas, in quibus permitti-
tur inferiori dispe&#x0303;sare. Id enim recta Ecclesiæ gu-
bernatio postulat, quò scrupulis obuietur, ac tutæ
sint conscientiæ, nec oporteat passim infringere
gesta, innitendo prælatorum Dei vices gerentium
dispensationi. Quod clarè significat Azor tom. 1.
lib. 7. ca. 29. quæst. 6. vbi ait, si Prælatus aliquis bona
fide lege ieiunij aliquem liberet, putans causam esse iu-
stam, relaxatio prodest: quia bona fide facta est.</P>
<P>  Sed hæc sententia dubia est: quia bona fides<marginalia>35</marginalia>
non solet acta alioqui nulla reddere valida: sed ex-
cusare, nec bona gubernatio Ecclesiæ postulat, vt
valida reddat, licet possit, quæ bona fide peracta
sunt: alioqui, si Episcopus sine vlla omninò causa
dispensaret in legibus Papæ, vel in votis, aut iura-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0533.jpg/>
@@1@<SE533>Disput. XX. Sectio IIII. 517
<duolan 2><-P>mentis, putans bona fide vel nullam causam re-
quiri, vel causam subesse, dispensatio esset va-
lida, quod nullus admitttet. Item, si aliqui bo-
na fide contraherent in gradibus prohibitis, vel
cum alio impedimento iuris humani, aut etiam
diuini, validum esset matrimonium: quod est con-
tra omnes. Confirmatur: quia quando aliqui alle-
gant dispensatum esse sine causa, vel cum causa
non sufficienti, etiāsi constet, Epicopum bona fide
putasse causam esse sufficientem, audiuntur: ergo
signum est, dispensationem sine causa sufficie&#x0303;ti fa-
ctam ab Episcopo esse nullam, esto Episcopus bo-
nam fide&#x0303; habuerit. Idem est de dispensatione Papæ
sine causa sufficienti in votis. Vnde Nauar. præl. 9.
n. 13. in fine, & Philiarc. de offic. sacerd. to. 1. par. 2.
l. 3. c. 4. vers. altera difficultas, & Ludouic. Lopez, 1.
part. instructo. cap. 4. paulò post princ. affirmant,
eum, cum quo Prælatus dispensauit proposita illi
causa vera, & bona fide; quæ tamen sufficiens non
est, tutum esse auctoritate Prælati fultum, donec
sibi certò constet, causam minus legitimam fuisse.
Neque satis est dicere, hoc esse verum, quando
prælatus non bona fide processit. Nam prædicti
auctores indistinctè, & sine hac limitatione lo-
quuntur; & prætereà bona fides partium cum ma-
la fide Prælati de sufficientia, vel insufficie&#x0303;tia cau-
sæ non sufficit ad valorem actus. ergo nec bona fi-
des Prælati cum mala fide Prælati, imò nec cum
bona fide partium. Si enim bona fides partium ni-
hil suffragatur: ergo nec bona fides Prælati. Item
facultas data dispensandi in votis, vel in lege su-
perioris, etiam si à Deo detur, intelligitur, si subsit
causa legitima, vt dicunt Sa, dispensatio, num. 3. &
alij: ergo si non subsit causa legitima, etiam si esse
credatur, dispensatio est nulla. Tutiùs ^. ergo existi-
mo, in omni dispensatione voti, vel legis editæ à
superiori: si constet causam fuisse insufficientem,
dispensationem nullam censeri, sed dum res est
incerta, præsumendum est. esse validam, si Præla-
tus causam censuit sufficientem, & sic intelligi-
tur, quod ex Azore relatum est.</P>
<P>  An verò ad dispensandum cognitio causæ re-
quiratur, ita vt sine cognitione causæ, quamuis
sufficiens causa subsit, dispensatio sit nulla, & alia
circa cognitionem causæ dicemus Sect. 9.<marginalia>36</marginalia>
<P>  Quoad secundum argumentum, scilicet, an di-<marginalia>Quæst. 1.|1. opinio.</marginalia>
spensatio in lege propria, vel inferioris valida sit.
Quidam negant, inter quos refertur Fortunius
Garcia in repet. l. Gallus, §. & quid si tantùm, num.
296. & 297. colum. 135. ff. de liber. & posthum.
vbi ait, cùm iniustum sit Principem contra suas
leges dispensare sine causa, se nescire, quomodò
id efficere possit: nec quoad veram iustitiam secu-
rum esse, eum cum quo ita dispensatur. Et Mendo-
za 1. de pactis, qu. 2. num. 35. & quando dispensatio
est magni mome&#x0303;ti, ita vt noceat, idem tenet Men-
chaca lib. 1. quæstionum illustrium, ca. 25. num. 16.
& ca. 26. num. 26. & non valere in foro conscien-
tiæ; sed in externo tenet Loazez de matrim. Regis
Angliæ dub. 4. num. 14. & 15. eandem sententiam
tenuere Bern. Hipolit. & Iason apud Couarruuiam
2. part. de matrim. ca. 6. §. 9. nu. 8. & Azorem tom. 1.
lib. 5. ca. 15. quæst. 3. eamdem in manuscriptis secu-
tus fuerat noster Vazquez, sed in codicibus im-
pressis disp. 178. ca. 3. ex professo quidem eam ex-
plicuit, confirmauit, & defendit, sed in fine illius
ca. sic scripsit, cæterùm in eo quod ait hæc sententia,
dispensationem legis sine causa inualidàm esse, ne com-<-P>@@

<-P>muni Theologorum opinioni videar aduersari, præiudi-
care nolo, sed iudicium de eius probabilitate aliis inte-
grum relinquo.</P>
<P>  Suadetur primò: quia non minus potest Prin-<marginalia>1. Arg.</marginalia>
ceps secum dispensare, quàm cum subditis: sed si-
ne causa non potest secum dispe&#x0303;sare validè, etiam
in lege propria: ergo nec cum subditis. Minor
probatur: quia si posset ita secum dispensare, non
obligaretur sua lege, contra superius dicta, vel inu-
tilis esset talis obligatio: quam pro suo arbitrio si-
ne alia causa posset sibi auferre. Dices, non esse
inutilem talem obligationem: quia saltem
peccaret secum sine causa dispensando. Contra,
quia si ille peccat dispensando, etiam peccat, qui
vtitur illa dispensatione: ergo dispensatio fuit nul-
la; quia dispensatio, quæ non excusat à culpa, non
aufert obligationem: ergo est nulla. Secundò, di-<marginalia>2. Arg.</marginalia>
spensatus peccauit petendo talem dispe&#x0303;sationem:
ergo & ea vtendo, maximè cùm turpis sit pars,
quæ sine causa discordat à toto: ergo dispensatio<marginalia>Turpio est|pars quæ sine|causa disere-|pat à toto.</marginalia>
est nulla. Tertiò, legislator dispensando non se ge-
rit vt Dominus: sed vt dispensator, & administra-
tor: ergo, si dispensat sine causa, nihil facit. Quar-<marginalia>3. Arg.</marginalia>
tò, quia ratio naturalis dictat, caput cum me&#x0303;bris,<marginalia>4. Arg.</marginalia>
& membra inter se debere conuenire in legibus,
nisi causa aliquem eximendi subsit: ergo si non sit
causa, leges astringentes communitatem, astrin-
gunt etiam caput, & membra, & sic dispensatio in<marginalia>5. Arg.</marginalia>
legibus est nulla. Quintò, quia restrictio legis à
princip. facta sine causa esset nulla, eò quòd lex de-
bet esse vniuersalis respectu omni&#x0169;, in quibus spe-
cialis causa non subest: ergo similiter restrictio,
quæ posteà fit per dispensationem: par enim ratio<marginalia>6. Arg.</marginalia>
esse videtur. Sextò, quia dispensatio Papæ in lege
propria procedit à potestate clauium; quæ est mi-
nisterialis, & data Pontifici in ædificationem, &
non in destructionem: & ideò non est data, vt ea
quispiam ad libitum abutatur; sed sub certa regula
& mensura ad bonum cōmune pertinenti: sub qua
non cōtinetur illa dispensatio sine causa; erit ergo
irrita; nec mirum, cum sit cōtra ius diuinum, quod
prohibet, sine causa dispensare in iure humano.
Septimò, in legibus tributorum est peculiaris ra-<marginalia>7. Arg.</marginalia>
tio: quia excipere aliqnem sine peculiari causa est
contra iustitiam distributiuam onerum: ergo ex-
ceptio est nulla. Octauò, concessio indulgentiar&#x0169;,
vel pensionum Ecclesiasticarum facta sine iusta
causa, non valet: ergo nec concessio dispensatio-
nis: par enim ratio est.</P>
<P>  Alij meritò tenent, talem dispensationem, si<marginalia>37</marginalia>
alium defectum non habeat, validam esse, Caiet.<marginalia>2. & voxa|opinio.</marginalia>
1. 2. quæst. 96. art. 5. ad finem, & 2. 2. quæst. 104. art.
5. ad finem, & in opusc. to. 1. tract. 27. de dispen-
satione matrim. in occidentali Ecclesia, quæst. vni-
ca vers. quoad tertium, Catherinus 6. cōtra Caiet.
circa quæstionem de dispensatione Papæ in voto
sole&#x0303;ni religiosorum, ad finem. Victor. relect. de po-
test. Papæ, prop. 14. & 15. num. 14. & 15. Sotus 1.
iust. quæst. 7. art. 3. colu. 6. vers. postremum ergo, &
lib. 7. quæst. 4. art. 3. ad 2. in fine, & 4. dist. 21. quæst.
2. art. 2. col. 11. & d. 39. quæst. vnica, art. 2. in fine
corporis. Cano de p&#x0153;nit. part. 5. vbi de præcepto
confessionis, ad finem. Martin. Ledes. 2. 4. quęst. 27.
art. 2. paulò post princ. & quæst. 56. art. 4. col. penul.
vers. prætereà dubium, Veracruz 2. part. speculi,
art. 27. vers. secundò non expedit, & 1. part. art. 49.
ad finem. Palac. 4. dist. 15. disp. 8. col. 17. vers. quam-
uis, & dist. 38. disp. 2. col. 7. vers. ego verò dixerim,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0534.jpg/>
@@1@<SE534>518 Quæst. XCVII. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>Medina 1. 2. quæst. 97. art. 4. ad finem, & 1. sum. cap.
14. §. 10. Angles in florib. par. 1. quæst. 5. de ieiunio,
diffic. 2. Henriquez lib. 5. de p&#x0153;nit. cap. 22. num. 5.
& lib. 12. de matrim. cap. 3. num. 6. Valen. 1. 2. disp.
7. quæst. 9. & 2. 2. disp. 5. quæst. 7. punct. 2. vbi de
pluralit. benef. colu. 4. vers. vbi autem illud ius, &
disp. 6. quæst. 2. punct. 10. causa quarta excusante à
beneficij recitatione, Suarez 3. part. to. 4. disp. 56. de
indulg. quæst. 2. num. 11. Azor to. 1. lib. 5. cap. 15.
quæst. 3. & lib. 7. ca. 29. quæst. 6. Ludouic. Lopez 1.
part. instructo. cap. 4. initio, & 2. part. cap. 108. de
ieiunio in fine, Aragon. 2. 2. qu. 89. art. 9. ad finem,
Philiarc. de offic. sacerd. to. 1. part. 2. lib. 3. cap. 4.
vers. altera difficultas est, Pet. Ledes. de matrim. qu.
54. art. 3. diffic. 4. post. 2. con & in sum. vbi de ma-
trim. cap. 27. con. 4. Eman. Rodriguez, to. 2. regula-
rium quæst. 46. art. 5. & in sum. part. 1. in 2. editio-
ne, cap. 196. fine, & ca. 237. num. 1. Vega 2. to. sum.
cap. 23. casu 14. Viuald. append. ad candelab. cap.
12. num. 8. 23. & 24. summa Corona, cap. 1. de di-
gnoscendis peccatis, num 32. Cordub. lib. 4. quæst.
8. ad finem, & quæst. 9. videtur D. Thomæ, qu. 97.
art. 4. & Conradi ibi, vbi etiam idem tenent om-
nes expositores D. Thomæ, Syluest. dispensatio,
quæst. 2. 3 & 4. Angel. num. 3. Armil. num. 14. &
verb. Papa num. 12. Rosell. verb. votum 5. num. 4.
Sanchez 7. de matrim. quæst. 2. & 3. dicens, procul
dubio ita esse tenendum, Sayrus, lib. 3. Thesauri,
cap. 10. num. 11.</P>
<P>  Ludouicus Peguera in decisio. cap. 52. num. 12.
Gallego de cognat. spirit. c. 21. n. 8. Inn. c. dudum 2
num. 16. vers. item etsi Papa, de elect. & cap. cùm
ad monasterium, de statu moch. num. 3. & 4. & ca.
1. de const. vbi Anto. de Butrio casu fin. & c. per
venerabilem, num. 6. qui filij sint legitimi, & ibi
Præpos. §. quod autem, num. 2. not. 3. Panorm. cap.
non est num. 8. de voto, & cap. de multa, num. 20.
de præben. & cap. fraternitati, de schismatic. & c.
quę in Ecclesiarum, num. 17. de constit. Speculator
tit. de legatis, vbi tractat de dispensatione, §. nunc
breuiter, colu. fin. Felin. cap. postulasti, num. 13. in
4. casu, de rescriptis, & cap. quæ in Ecclesiarum, nu.
25. de const. & ibi Decius alios referens, num. 19.
Nauar. in sum. prælud. 9. num. 14. & cap. 23. num.
44. & cap. 25. num. 74. & cap. fin num. 4. de simonia,
Couar. cap. alma, part. 1. §. 1. nu. 7. de sent. excom.
in 6. & multis citatis, 4. decretalium, part. 2. cap. 6.
§. 9. num. 10. Villalobos in suis communib. lit. D.
num. 86 Gigas de pensionib. quæst. 6. num. 9. &
alij, quæst seq citandi, qui dicunt, principem ad li-
bitum posse in suis legibus dispensare.</P>
<P>  Probatur primò, quia lex pendet ex voluntate<marginalia>38</marginalia>
imponentis illam: ergo si ipsemet voluntate sua<marginalia>1. Probatio.</marginalia>
respectu alicuius aufert illam, ablata manet, respe-
ctu illius, licet fortasse peccet eam auferendo: Vn-
de glossa l. relegati, ff. de p&#x0153;nis, ait, vt lex positiua
non liget, est in principe pro ratione voluntas. Idem do-
cet Bart. ibi, Decius, & Peguera suprà, Bald. & An-
gel. l. 1. §. pueritiam, post glos. ibi in verb. Ratus, per
Iasone&#x0303;, l. quominus colu. 2. ff. de fluminib. Felin. ca.
quæ in Ecclesiarum, num. 6. de consti. quia nimi-
rum à voluntate eius pendet lex in fieri, & con-
seruari, & quoad suam substantiam, & quoad suam
extensionem ad has, vel illas personas. Sic suprà
dicebamus, si Princeps sine causa legem abroget,
abrogationem esse validam.</P>
<P>  Sed respōdet Vazquez, non esse simile; quia c&#x0169;<marginalia>Euasio.</marginalia>
lex abrogatur, non manet: ideò neminem potest<-P>@@

<-P>obligare; quando verò conceditur alicui dispen-
satio sine causa, lex manet respectu aliorum, &
consequenter respectu illius. Cōtra hoc tame&#x0303; est,<marginalia>Reiicitur.</marginalia>
quia licet forte manere deberet respectu illius:
tame&#x0303; Princeps vult, non esse legem respectu illius:
contra voluntatem autem expressam illius non
potest lex aliquem comprehendere, & obligare:
ergo illa lex illum non comprehendit, nec obli-
gat. Cōfirmatur, nam si tunc hæc duo sunt incom-<marginalia>Confir. 1.</marginalia>
patibilia, alios obligari, & hunc non obligari, &
duo hæc absolutè, & eodem modo vult Princeps:
cur ergo præualere debet illa voluntas, qua vult
alios obligari, & non hęc, qua vult, hunc non obli-
gari? ergo sicut quidam asserunt, præualere vo-
luntatem obligandi alios, ita dici posset, præualere
voluntatem eximendi istum, & ita reliquos non
manere obligatos: quod esset pernitiosum: & vr-
get magis argumentum, si à principio, quando fit
lex, aliquis sine causa ab ea exciperetur: in quo ca-
su fatetur Vazquez legem esse validam, & excep-
tionem esse nullam: alius autem non minori fun-
damento diceret, exceptionem esse validam, & le-
gem nullam, & sic nullum manere obligatum: &
idem esse in mandatis generalibus temporalibus,
quæ defectu perpetuitatis leges non sunt, & hoc
siue illæ leges, & mandata generalia sint supremo-
rum principum, siue inferiorum, vt Episcoporum,
& similium: quia eadem ratio est. Veritas tamen
est, legem esse validam, & similiter exceptionem,
vt docet Valen. disp. 7. quæst. 5. puncto 9. in fine:
ergo similiter si postea exceptio fiat, vt idem ibi-<marginalia>Confir. 2.</marginalia>
dem tenet. Confirmatur secundò, quia alios obli-
gari, & hunc non obligari ex voluntate principis
sine causa rationabili, non sunt res incompatibiles
ex terminis, nec potest satis ostendi, vnde habeant
incompatibilitatem: quia esto peccet Princeps exi-
mendo aliquem sine causa, tamen non inde sequi-
tur, exemptionem esse nullam: nam etiam peccat
dando beneficia indignis, aut minus dignis, & alia
multa faciendo, quæ tamen valida sunt: & sicut
aliquis potest male vti dominio proprietatis
prodigè donando, & aliis modis, tamen facta
tenent: ita potest Princeps male vti potestate &
dominio iurisdictionis in distributione officio-
rum, honorum, vel onerum (in quibus leges, &
mandata comprehenduntur) ita tamen, vt factum
teneat. Confirmatur tertiò, quia quando duo ha-<marginalia>Confir. 3.|Princeps va-|lidè potest di-|spe&#x0303;sare c&#x0169; vno|& non cum|alio,</marginalia>
bent eandem causam dispensationis, & non est
cōtra bonum commune dispensare cum vtroque,
si dispensetur cum vno, & non cum altero, dispen-
satio est valida, quamuis alteri nonnulla irrogetur
iniuria, & is, cum quo non dispensatur, iure offen-
di possit: ergo similiter, si omnibus eandem cau-
sam obligationis habentibus, aliqui obligentur
lege, & alij non, siue in principio, siue posteà, fa-
ctum tenebit, esto contineat aliquam iniuriam, &
offensionem eorum, qui lege obligantur. Confir-<marginalia>Confir. 4.</marginalia>
matur quartò: nam mandatum particulare potest
dirigi ad vnum, & non ad alium sine vlla causa
discrimen hoc faciendi, ita vt factum teneat (vt
docet Vazquez) tamen potest id male fieri, & ma-
le fiet, si mandata hæc particularia onerosa, inter
subditos, quoad fieri possit, nō distribuantur: ergo
similiter, licet sine causa, & male cum aliquo di-
spensetur in mandato generali perpetuo, vel tem-
porali, factum tenebit.</P>
<P>  Secundò principaliter probatur. Nam absolu-<marginalia>39</marginalia>
tio à censura excommunicationis, vel alia, valida<-P><marginalia>2. Probat.</marginalia></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0535.jpg/>
@@1@<SE535>Disput. XX. Sectio IIII. 519
<duolan 2><-P>est, etiam si detur iniustè, & sine causa ab eo, qui
illam tulit, vt patet cap. venerabilibus, §. sanè, de
sent. excomm. in 6. ergo idem est de dispensatione
data sine causa: quia quoad hoc par est ratio. Nec
valet dicere, non esse simile, quia illa absolutio ab
excommunicatione eam penitus tollit, & ideò
iam neminem ligat, dispensatio autem sine causa,
relinquit legem erga alios, & debet hunc quoque
ligare, cum quo sine causa dispensatum est. Nam
vis rationis in hoc sita est, quòd sicut ista absolu-
tio tollit excommunicationem respectu huius,
quæ potest manere respectu aliorum, ita in lege
dicendum est, auferri posse respectu vnius, eadem
manente respectu aliorum. Et confirmatur: nam si<marginalia>Confir.</marginalia>
à principio sub excommunicatione latæ sententię
præcipiatur aliquid præcepto perpetuo, vel tem-
porali omnibus fidelibus, clericis, vel religiosis,
excipiendo aliquos sine causa (verbi gratia, lecto-
res, vel superiores) illi excepti, non manebunt ex-
communicati, etiam si faciant id, pro quo excom-
municatio lata est, nam cōtra voluntatem expres-
sam Papę nulla excōmunicatio incurri potest: & si
ipse aliquos excepit, siue iustè, siue iniustè ab obli-
gatione præcepti, tales non sunt inobedientes, vel
contumaces, & idem est in aliis censuris, & irre-
gularitate: ergo exceptio à lege generali, etiam si<marginalia>Exceptio à le-|ge etiam sine|causa valida|est.</marginalia>
sine causa sit facta, valida est. Idem est in aliis p&#x0153;-
nis, quæ ipso facto imponuntur, vt in priuatione
officij & beneficij, vel fructuum, in priuatione vo-
cis actiuæ, & passiuæ, confiscatione bonorum, &
inhabilitate ad matrimonium, & alios cōtractus,
qui non possunt esse irriti, Principe non solùm nō
volente, sed etiam positiuè nolente esse irritos.
Vnde si Pontifex sine causa dispe&#x0303;set in voto cum
clerico, vel religioso, vt vxorem ducat, valida erit
dispensatio quoad irritationem matrimonij, quæ
solùm est de iure humano, licet non quoad obli-
gationem voti castitatis, quæ est de iure diuino,
quod Pontifex non potest sine causa relaxare.</P>
<P>  Tertiò probatur, quia expedit, in Ecclesia, &<marginalia>40</marginalia>
Rep. sæculari esse potestatem dispensandi validè<marginalia>3. Prob.</marginalia>
sine vlla iusta causa reddente licitam dispensatio-
nem in sua lege, & mādato, vt sic infiniti scrupuli
cessent: ergo credendum est, talem potestatem
datam esse Ecclesiæ, & Reip. sæculari ad cōgruam
sui gubernationem.</P>
<P>  Quartò probat Sanchez, quia tunc legislator<marginalia>4. Prob.</marginalia>
dispensat in re propria, & in propria voluntate,
eam mutans, à qua sola vim habet lex: ergo ea di-
spensatio, tanquam in bonis propriis facta, valebit
absque causa, siue dispensans peccet, siue non. Si-<marginalia>Prodigens bo-|na ver&#x0169; trās-|fert domini&#x0169;.</marginalia>
cut Dominus prodigens bona, verum dominium
transfert, esto prodigendo delinquat.</P>
<P>  Ad primum argumentum primæ opinionis re-<marginalia>41</marginalia>
spondeo, Principem non comprehendi proximè,<marginalia>Ad 1. argum.|primæ opin.</marginalia>
& immediatè sua lege; sed ad summum media le-
ge naturæ dictante, debere se conformare mem-
bris in legibus, quando eadem est ratio in illo, &
in subditis; ideò Principem propriè in suis legibus
numquam secum dispensare. Quamuis autem
proximè, & immediatè suis legibus subderetur,
posset validè secum sine causa dispensare, sicut &
cum aliis: illicitè tamen id faceret, sed posteà licitè
vteretur dispensatione, sicut de aliis sine causa di-
spensatis, dicemus. Et quamuis diceremus, posteà
in vsu dispensationis peccare, tamen illud pecca-
tum non esset contra suam legem: sed cōtra legem
naturæ, quæ præcipit, vt legem patiatur, quam tu-<-P>@@

<-P>lerit, & se conformet me&#x0303;bris, in oneribusquæ, illis
imponit, quia in propria lege iam secum validè, li-
cet malè dispensauit: illudque peccatum tantùm
erit veniale: & ita non erit inutilis dispensatio. Et
idem est quando dispensat cum subdito in propria
lege, cuius est quasi Dominus, & non vt dispensa-
tor dominij subordinatus. Vnde etiam patet ad se-<marginalia>Ad 2. 3. & 4</marginalia>
cundum, tertium, & quartum argumentum.</P>
<P>  Ad quintum, negatur, exceptionem, seu restri-<marginalia>Ad 5.</marginalia>
ctionem factam sine causa à principio, inualidam
esse, vt constat ex prima probatione.</P>
<P>  Ad sextum respondeo, iure quidem diuino pro-<marginalia>Ad 6.</marginalia>
hibitam, sed non irritam esse dispensationem in
propria lege sine causa: sicut lex diuina naturalis
diuites astringit ad superflua in graui necessitate
pauperibus eroganda: non tamen reddit irritam
retentionem. Et potestas clauium quamuis sit ve-
luti ministerialis, & instrumentaria in ordine ad
dispensationem in votis, & indulgentiis, & iura-
mentis: tamen in ordine ad dispensationem in
propria lege est principalis, & ideò, licet sine cau-
sa dispensatio in propria lege fiat, & dispensans
peccet: tamen dispensatio tenet.</P>
<P>  Ad septimum respondeo, si vnus à tributis<marginalia>Ad 7.</marginalia>
ita esset eximendus sine causa, vt cæteri magis
essent grauandi, exemptio esset peccatum mortale
secundùm Sotum suprà: qui tamen insinuat, fore
validam, vt & Corduba illa quæst. 8. & est verisi-
mile, quia vt exemptio est, non est cōtra iustitiam
commutatiuam, sed ad summum contra distribu-
tiuam, cui per accidens adiungitur iniusta aliorum
oneratio contra iustitiam commutatiuam: quæ
oneratio erit nulla. Sed quamuis concederemus,
illam exe&#x0303;ptionem sine causa factam, esse nullam,
quando per eam Rex cogeretur aliis imponere
maiora tributa: tamen idem dicendum esset de re-
missione tributorum iam debitorum: quia par ra-
tio est, vt ista quoque sit nulla, quando ex ea ne-
cessariò sequitur, alios fore grauandos. Quando
verò aliorum grauamen nec ex remissione, nec ex
exe&#x0303;ptione illa necessariò sequeretur, vtraque esset
valida. Cut ergo inter exemptionem, & remissio-
nem aliqui constituunt discrimen, censentes, exe&#x0303;-
ptionem esse nullam, remissionem verò validam?
Certè moraliter pro eodem reputantur non com-
prehendere aliquos in lege tributorum, & illa re-
mittere ipsi: ergo idem de vtroque quantum ad
valorem, & honestatem dicendum est. An verò ex
sola causa liberalitatis possit sine peccato fieri, po-
stea dicam. Quod autem dictum est de dispensa-
tione Principis in propriis legibus, dicendum est
de dispensatione in legibus suorum prædecesso-
rum: quia eandem habet in illas potestatem, ita
Sanchez, 8. de matrim. disp. 17. quæst. 3. num. 28.
Nauarr. prælud. 9. nu. 5. Suarez, 3. part. tom. 4. disp.
56. Sect. 2. num. 11.</P>
<P>  Quantum ad tertiam quęstionem, an dispensa-<marginalia>42</marginalia>
tio inferioris, vt Episcopi, facta sine causa in pro-<marginalia>3. Quæstio.</marginalia>
priis legibus, valida sit? Partem negantem tenent<marginalia>1. opin.</marginalia>
Archidiac. cap. licet canon de elect. in 6. & Inno-
centius, cap. dilectus, num. 5. de temp. ordinat. vbi
quæst. 6. num. 9. in fine dubius manet Bellamera,
licet dicat, de facto seruari, vt possit validè dispen-
sare. Fundamentum huius opinionis est: quia infe-
riores Papa prohibiti sunt dispensare sine causa,
cap. cum omnes, de constit.</P>
<P>  Sed proculdubio tenendum est, validam esse, vt<marginalia>2. & vera opi.</marginalia>
docet Sanch 8. de matrim. disp. 17. qu. 3. nu. 27. cum<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0536.jpg/>
@@1@<SE536>520 Quæst. XCVII. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>eodem Innocentio alibi, cum Ioanne Andrea, Bu-<marginalia>Valida est di-|spensatio infe-|rioris in pro-|pria lege.</marginalia>
trio, Panorm. Decio, Aretino, Felino, Alex. de Ne-
uo, Hippol. Cardin. Dominico, Milis, Bottæo, Gā-
bara, Franco, Angel. Syluestro, Tabien. Armilla,
Nauarro, Soto, Valentia, Azor, Philiarcho, Sayro,
Ludouic. Lopez, quorum loca ibi poteris legere.
Idem tenent Viuald. Emanuel, & Rodriguez locis
citatis qu. 2. opin. 2. Ad fundamentum cōtrarium
respondet bene Sanchez, licet inferiores Papa pro-
hibiti sint iure Pōtificio, imò & naturali, dispensa-
re sine causa in propria lege: tamen factum tenere.</P>
<P>  Idem est, cùm inferior Princeps dispensat sine
causa in lege sui prædecessoris, vel subditi, ita Sā-
chez, num. 28. cum Nauar. prælud. 9. num. 15. Sua-
rez, 3. part. tom. 4. disp. 56. Sect. 2. num. 11. quia in
tales leges habet eandem potestatem, quam in
proprias.</P>
<P>  Prædicta temperat Sanchez, nu. 29. & sequen-<marginalia>1. Limitat.</marginalia>
tibus, primò, nisi constitutio Episcopi transierit in
contractum in alterius commodum: vt si statuisset
omnes ad vrbem confluentes gaudere aliquo pri-
uilegio, non posset reuocare respectu eorum, qui
iam venerant, eo quòd ius ex illo contractu iam
sit illis acquisitum, citat Butrium, Panorm. De-
cium, Hippolitum, Alex. de Neuo, Dominicum,
Francum, Gambaram, Milis, Imolam, & Sylue-
strum. Quorum opinio vera est, licet impropriè
loquatur. Quando enim constitutio fit ab Episco-
po, vel alio principe animo obligandi se ex iusti-
tia, & in materia, in qua potest se obligare ex
iustitia, constitutio transit in contractum, & con-
tinet promissionen, ex qua acceptata, adueniente
conditione, oritur ius iustitiæ in aliis, & obliga-
tio iustitiæ in Principe; & tunc si absque causa
faceret contra promissionem, non tam dispen-
saret in propria lege, quam tolleret ius iustitiæ
acquisitum ex illa, & violaret legem naturalem
iustitiæ. secus quando non posset, vel nollet
Princeps se obligare ex iustitia per propriam non-
stitutionem: tunc enim non transiret in contra-
ctum.</P>
<P>  Secundò temperat Sanchez, nisi tales constitu-<marginalia>2. Limitatio.</marginalia>
tiones essent authoritate Pontificia confirma-
tæ: de quo temperamento dixi sect. 3. diffic. 11.</P>
<P>  Tertiò temperant aliqui, nisi Episcopus eas<marginalia>3. Limitatio.</marginalia>
constitutiones iureiurando firmauerit: quia in
iuramento non potest secum dispensare. Pro hac
limitatione Sanchez suprà, num. 31. citat Butrium,
Panor. Alex. de Neuo, Decium, Hippol. Bottæum,
Angel. Syl. Tabie. Armi. Sayrum, & azorem. Bene
tamen dicit Sanchez, etiam tunc posse ex iusta
causa dispensare. Primò, quia iuramentum magi-
stratus intelligitur secundum æquitatem, & nisi
iusta causa interueniat: vt bene docet Baldus, l. &
si seuerior, num. 10. C. ex quibus causis infamia
irrogetur. Qua ratione docet ibi Iudicem ex iusta
causa mutare posse p&#x0153;nam legis à se iuratæ.
Secundò, quia Decius, Felin. Bottæus, & Ippol.
admittunt hoc, quando causa ita vrgeret, vt esset
periculum in mora. Tertiò, quia probabilius est,
Episcopum posse secum dispensare in iuramento,<marginalia>Episcopus po-|test secum di-|spensare quo-|ties potest|cum subditis.</marginalia>
quoties potest cum subditis, vt probauerat disp.
3. num. 8. Quartò, quia in propria constitutione
iurata posse Episcopum ex causa dispensare, tenet
Aretin. Bart. & Gambara locis à Sanchez citatis.
Qui demum bene aduertit, quidquid sit de pecca-
to, si in eis iuratis cōstitutionibus Episcopus dis-
penset sine causa; valere tamen dispensationem,<-P>@@

<-P>perinde ac si iuratæ non essent: quia periurium
non impedit rei valorem: sicut siquis iurasset non
prodigè expendere pecunias, peccaret prodigè ex-
pendendo: at factum teneret. Pro qua sententia re-
fert Gambaram, Antonium de Rosellis, & Bottæ-
um: quę & multis aliis exemplis confirmari potest.</P>
<P>  Sed quæritur quartò, an Episcopus, vel Archi-<marginalia>43</marginalia>
episcopus validè dispenset sine causa in constitu-<marginalia>Quæstio 4.</marginalia>
tionibus suæ Synodi diæcesanæ. Pars negatiua
suadetur, quia Synodus est superior Episcopo,
vnde eius leges sunt leges superioris: nemo au-
tem in legibus superioris sine causa validè dispen-
sat. Antecedens probatur primò, quia Episcopus
habet se ad Synodum, vt Decanus ad capitulum:
Decanus autem est inferior capitulo: ergo & Epi-
scopus Synodo. Et ita Medina quæst. 96 art. 5. dub.
2. con. 1. tuetur, Episcop&#x0169; legibus Synodi Diæce-
sanæ obligari quoad vim coerciuam, vt cæteri
subditi. quod fatentur Gallego, & Eman. Rodri-
quez statim citandi. Secundò probatur, quia non
solum Episcopus, sed cæteri cōgregati in Synodo
definiunt, & habent suffragium decisiuum, vt do-
cet Imola cap. graue, num. 22. de præb. ad finem;
quare Gallego de cogna. spir. cap. 21. num. 18. de-
fendit, confirmationen Synodi non peti ab Epi-
scopo, nec ipsum posse constitutiones Synodi ab-
rogare: & propendet in hoc, quòd dispensatio
Episcopi vel Archiepiscopi in constitutionibus
suæ Synodi facta sine causa, sit irrita: & Eman. 1.
part. summæ in 2. editione, cap. 237. num. 2. in fine,
& Vega. 1. tom. summæ. cap. 88. casu. 2. in fine, rela-
to Gallego dicunt, Episcopum non eas cōstitutio-
nes tollere, licet ex consuetudine, & tacito Sy-
nodi consensu possit in eis dispensare. Licet autem
non explicent, an dispensatio eius sine causa in
illis facta, esset valida: tamen apertè sequitur,
non fore, cum sit dispensatio in lege superioris.</P>
<P>  Esse tamen validam probabilius, & meritò cen-
sent Sanchez, 8. de matrim. disp. 17. num. 33. cum
Cardinali Alex. cap. fin. qu. 5. de clandest. despon.
Bottæo de Synodo, part. 2. art. 4. num. 9. Nauar.
summæ, num. 74. & cap. fin. num. 4. de simonia:
videtur Azoris lib. 5. cap. 15. quæst. 3. quamuis
enim non explicet constitutiones Synodales; sed
suas: tamen hoc nomine Synodales intelligit; quia
citat Nauarr. qui de Synodalibus loquitur.</P>
<P>  Probat Sanchez, quia solus Episcopus in Syno-<marginalia>Episcopus in|synododiæcesa|na habet suf-|fragi&#x0169; decisi-|uum, cæteri|tantum con-|sultiuum.</marginalia>
do diæcesana habet suffragium decisiuum; cæ-
teri tantum consultiuum: vnde solus Episcopus in
Synodo decernit. & subscribit nulla assesorum
mentione facta, secus accidit in Synodo prouin-
ciali, vt quæst. sequ. dicetur: ergo potest in consti-
tutione Synodali validè dispensare sine causa,
sicut in propria lege. Confirmatur, quia ad Syno-
dum Diæcesanam communiter solum Parochi, &
clerici, qui nulla statuendi facultate gaudent,
confluere solent: ergo votum decisiuum non ha-
bent. Tandem, quia cum eius Synodi constitutio-
nes solam Diæcesim Episcopi obligent, quæ ple-
no iure subest Episcopo, possitque ille solus sta-
tuta condere illam obligantia, vt superius docui-
mus: immeritò illæ constitutiones tribuuntur
cæteris congregatis, nisi vt consultoribus. Qua
ratione Imola suprà ait, Pōtifice assistente Conci-
lio generali, Episcopos non habere suffragium
decisiuum: sed solum quando legatos mittit: quià
plena statuendi potestas in Pontifice est, ex qui-
bus infert Sanchez, num. 34. Episcopos non teneri<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0537.jpg/>
@@1@<SE537>Disput. XX. Sectio IV. 521
<duolan 2><-P>ri legibus Synodi Diæcesanæ quoad vim coerci-
uam: sed solùm quoad directiuam, eo modo, quo
legislatores propriis legibus tenentur: & quod hîc
diximus, Episcopum posse leges facere sine con-
sensu Synodi, latius docuimus disp. 8. sect. 7. & 15.</P>
<P>  Quæres quintò, an dispensatio Archiepiscopi
in decretis Synodi prouincialis, facta sine causa,
valida sit.</P>
<P>  Pro parte affirmante est, quòd Archiepiscopus
est superior Synodo prouinciali, vt constat ex cap.
graue de præben. ibi. Metropolitani verò delictum su-
perioris iudicio relinquatur, ex parte Concilij nuncian-
dum. Ex quo textu patet, Metropolitanum non
posse puniri per Concilium prouinciale: cuius
rationem ibi reddit Host. nu. 16. quem sequuntur
ibi Ioan. Andreas. nu. 8. Butrius, n. 4. qu. 2. Anchara.
nu. 10. quia Archiepiscopus Concilio prouincia-
li superior est. Potest ergo in eius decretis, tan-
quam inferioris, validè dispensare sine causa. Item
quia solus Archiepiscopus ibi habet votum deci-
siuum, vt tenent quidam, quos tacitis nominibus
refert Innoc. dict. cap. graue, num. 3. (licet alios re-
ferat in contrarium, & neutram opinionem de-
finiat, & Butrius ibi, num. 18. vers. ad 3. vtramque
opinionem censeat probabilem) ergo potest sine
causa validè in eis decretis dispensare.</P>
<P>  Sed Sanchez 8. de matrim. disp. 17. num. 36. exi-<marginalia>45</marginalia>
stimat, dispensationem illam sine causa irritam fo-<marginalia>2. Opin.</marginalia>
re: quoniam Archiepiscopus est inferior Synodo
prouinciali leges eas ferenti, vt docet Nauarr. lib.
1. consiliorum in 1. editione tit. 31. de offic. ordin.
toto consilio 7. in posteriori autem, tit. de maiorit.
& obed. toto consil. 6. atque ideo ait, posse illum a
Synodo prouinciali excommunicari. Probatque:
quia ab Archiepiscopo appellatur ad ipsam Syno-
dum, tanquam ab inferiori ad superiorem, vt tra-
dunt gloss. fin. cap. à collation. de appell. in 6. Host.
cap. graue in fine, de præbe. Card. Clem. 1. §. quod
etiam in interdictis, num. 1. not. 1. de sent. excom.
& ibi Anchar. nu. 5. notab. 5. vnde concludit Nauar.
non se habere Archiepiscopum ad Synodum pro-
uincialem, sicut se habet Pontifex ad Concilium
generale, vel Episcopus ad suum capitul&#x0169;: Sed vt
se habet Decanus Ecclesiæ cathedralis ad Capitu-
lum: qui est caput Capituli ad eum effectum, vt
eius sit capituli conuocatio, & ibi tanquam præsi-
dens, habeat primam sedem, non tamen est maior,<marginalia>Decanus infe-|rior toto Ca-|pitulo.</marginalia>
sed inferior toto capitulo. Sic, inquit, Archiepis-
copus est caput Synodi prouincialis, in quantum
est eius illam cogere, ac illi præesse habendo pri-
mam sedem: non tamen quòd sit maior ea con-
gregata, nec habeat parem iurisdictionem: sed est
tantum simul Iudex, & collega aliorum Episcopo-
rum, qui in ea congregantur. Non valet ergo di-
spensatio Archiepiscopi sine causa facta in illis de-
cretis, vt pote facta ab inferiori in lege superioris.
Secundò, quia solus Archiepiscopus non habet
potestatem condendi statuta totam prouinciam
obligantia; vt docuimus disp. 8. sect. 9. At decreta
Synodi prouincialis totam prouinciam ligant, er-
go non dimanant à solo Episcopo, ac proinde ne-
quibit ille absque causa validè in eis dispensare.
Omnis enim res per quascunque causas nascitur,
per easdem dissoluitur, cap. 1. de regu. iuris. Confir-
matur, quia Episcopos ibi interesse, vt iudices cum
suffragio decisiuo colligitur apertè ex dict. cap. si-
cut olim, ibi. Ea fideliter perferant ad Metropolita-
num, & suffraganeos, vt super his, & aliis, prout vtilita-<-P>@@

<-P>ti, & honestati cōgruerit, prouida deliberatione procedāt,
& quæ statuerint, faciant obseruari. Idem deducitur
ex ca. graue, de præb. ibi, Per ipsum Cōcilium suspen-
datur. Ex quo Imola ibi num. 22. probat, non suffi-
cere Concilium, sed requiri consensum suffraga-
neorum; quod etiam docet ibi Hostien. nu. 8. Ioan.
And. num. 5. Card. num. 6. quæst. 6. sumitur etiam
ex Conci. Tolet. 4. vbi iube&#x0303;tur Episcopi subscribe-
re iis, quæ cōmuni deliberatione in Concilio Pro-
uinciali statu&#x0169;tur: & ex Concilio Mediolan. 4. in fi-
ne, vbi dicitur. Nos Carolus Mediolane&#x0303;sis de con-
silio, & assensu reuer e&#x0303;dissimorum Coepiscoporum
nostrorum subscripsimus: & statim subscribunt
alij Episcopi. Quod passim reperies in Conciliis
Prouincialibus.</P>
<P>  Nec obstat cap. graue pro contraria sententia<marginalia>46</marginalia>
cum Doctoribus adductum. Non enim intellig&#x0169;t,
Archiepiscopum esse verè superiorem ea Synodo,
sed eius caput ad ea, quæ diximus: & ob hanc di-
gnitatem noluit Pontifex, vt Archiepiscopus pos-
set à Synodo prouinciali puniri, vt ait San-
chez suprà. Et hanc rationem reddiderunt libi Bu-
trius, num. 17. Abb. num. 8. vnde & Innoc. suprà,
in fine capitis ait, Archiepiscopum esse inferiore&#x0303;,<marginalia>Archiepisco-|pus est infe-|rior Synodo|Prouinciali.</marginalia>
& abeo appellari ad Synodum. Tertiò probatur,
quia non posse Archiepiscopum in his constitu-
tionibus dispensare, nec absoluere ab excommu-
nicatione lata in hac Synodo, tenent aliqui, quos,
suppressis nominibus refert Archid. cap. 1. ad fi-
nem, dist. 17. reprobata distinctione Hostien. cap.
graue, num. 17. de præb. & Ancha. Clem. 1. num. 5.
de sent. excom. & huic sententiæ inhærere viden-
tur ibi Archid. & Dominicus. Solùm enim dissen-
tiunt, quoad absolutionem ab excommunicatio-
ne. Cùm enim ea lata à Synodo prouinciali sit, nec
specialiter reseruata, poterit ab ea, tanquam à iure
lata absoluere parochus, iuxta cap. nuper, de sent.
excom. nedum Archiepi scopus. Et eius sententiæ
sunt Anchar. & Hostien, proximè citati: Ai&#x0169;t enim
non posse Archiepiscopum dispensare in his de-
cretis, si formentur nomine Synodi, dicendo, Nos
Synodus, siue, Nos Archiepiscopus, & Episcopi in
Synodo congregati, vel, Nos Archiepiscopus de
consensu suffraganeorum in Synodo congregato-
rum statuimus. Secus si in persona solius Archie-
piscopi: quia nimirum in priori casu est constitu-
tio Synodi: in secundo solius Archiepiscopi. Hæc
bene Sanchez illo num. 36. qui num. 37. rectè in-
fert, Archiepiscopum, & eius suffraganeos teneri
illis decretis quoad vim coactiuam, nec posse in
illis dispensare, nisi sicut in lege Pontificia, in vno
vel altero casu ratione necessitatis, eo quòd non
sit recursus ad Pontificem, nec tunc sit coacta sy-
nodus Prouincialis, vt ad illam confugiatur. Nec
refert esse recursum ad Archiepiscopum, ne suffra-
ganei in suis diæcesibus possint in iis decretis di-
spensare. Tum quia Archiepiscopus non habet in
hoc maiorem potestatem, quàm suffraganei, vt di-
ximus. Tum quia in diæcesi suffraganeorum supe-
rior non est, nisi in casu appellationis, vt diximus
disp. 8. sect. 9. & ideo extra appellationis casum
non posse eum cum subditis suffraganeorum di-
spensare tradunt omnes tract. de voto.</P>
<P>  Ex quibus omnibus constat, dispensationem<marginalia>47</marginalia>
Archiepiscopi, aut suffraganeorum etiam simul
cum illo, nisi in synodo Prouinciali sint legitimè
congregati absque iusta causa factam, esse irritam:
quia dispensant in lege superioris: Sic Sanchez<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0538.jpg/>
@@1@<SE538>522 Quæst. XCVII. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>supra, cui adde etiam esse irritam, si iusta causa
sit communis, & ordinaria; secus si causa, vel
casus talis esset, vt episcopus etiam in constitutio-
ne Papæ posset dispensare. Si tamen ipsa synodus
Prouincialis, vel alia posteà facta dispensaret sine
causa, dispensatio esset valida, sicut dispensatio
principis in sua lege, vel sui prędecessoris. Sanchez
suprà.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO V.
An sine causa sufficienti in lege propria cum aliquo di-
spensare peccatum mortale sit.</Z>
<P><INI5>Q</INI5>Vidam censent, supremum Principe&#x0303;<marginalia>48</marginalia>
posse ad libitum in propria lege di-<marginalia>1. Sententia.</marginalia>
spensare, & solam suam voluntatem
esse sufficientem dispensandi ratio-
nem: primò quia sicut sola principis<marginalia>1. Argum.</marginalia>
voluntas induxit obligationem, ita potest eam re-
mouere. Condentis enim ius est illud destruere.<marginalia>Condentis ius|est illud de-|struere.</marginalia>
Nec Princeps suis legibus astringitur, l. digna vox,
C. de legibus. Et res facilè ad pristinam suam natu-
ram redit, l. si vnius, §. pacta, ff. de pactis. Confir-<marginalia>Confirm.</marginalia>
matur, quia dominus rem suam liberè expendere
potest: ergo & Princeps potest legem suam ex par-<marginalia>2. Argum.</marginalia>
te vel in, totum sine causa dissoluere. Sec&#x0169;dò, quia
in cap. cum nostris vers. nos verò, de concess. præb.
dicitur. Mandamus, quatenus nisi prædictus Episcopus
sufficienter ostenderit, quòd vel ex indulge&#x0303;tia sedis Apo-
stolicæ, vel ex alia iusta causa præpositura sibi concessa
fuerit, ipsum ad resignationem ipsius compellatis. Vbi
indulgentia Pontificis comparatur iustæ causę: di-
ctio enim disiunctiua, vel, ponitur necessariò inter
diuersa, vt notant Doct. l. siqui in princ. ff. de rebus
dubiis; & probatur ex l. hæc verba ille, aut ille, ff.
de verb. sign. & dictio, alia, supponit, indulgentiam
Papæ esse etiam iustā causam. Tertiò quia si causa<marginalia>3. Argum.</marginalia>
requiritur, iam Princeps non dispensat propriè,
sed declarat, causam esse, quæ excusat, & liberat
ab impletione legis. hocautem est falsum: ergo.<marginalia>4. Argum.</marginalia>
Quartò, quia passim concedit Pontifex dispensa-
tiones matrimoniales in gradu non multum pro-
pinquo absque causa. Quintò, quia hanc partem<marginalia>5. Argum.</marginalia>
multis tribuit Sanchez, 8. de matrim. disp. 18. num.
2. glossæ, Bart. Speculatori, Innoc. Ioanni Andreæ,
Butrio, Hostiensi, Cardinali, Abbati, Henrico,
Imolæ, Felino, Baldo, Decio, Giganti, Turrecrem.
Hippol. Bermondo, Angelo, Syluestro, Rosellæ,
Armillæ, Rozas, Menchacæ, Menochio, Borgasio,
Brunoro, Mandosio, Paludano, Aluaro, Pelagio,
Stuñicæ, quorum loca à Sanchez ibi etiam ci-
tantur. Azor etiam, to. 1. lib. 5. cap. 15. quæst. 2. pro
hac sententia citat glossam, l. relegati. ff. de p&#x0153;nis,
Bartolum, & Iasonem ibi, fauet Sa, verbo Papa, nu.
4. vbi solum referendo ait, Papam peccare non ser-
uando legem humanam, aut in ea dispensando si-
ne causa affirmat Nauarrus.</P>
<P>  Quæ sententia præter argumenta superiora,<marginalia>49</marginalia>
quæ à Sanchez adducuntur, his argumentis con-<marginalia>Aliæ argum.|pro eade&#x0303; sen-|tent.</marginalia>
firmari potest. Primò, quia legissator rebus haben-
tibus se eodem modo, quo quando non est causa<marginalia>1. Argum.</marginalia>
abrogandi, vel dispensandi, licitè potuit legem
non ponere: ergo, & positam abrogare, vel in ea
dispensare. Secundò, quia alia mandata particula-<marginalia>2. Argum.</marginalia>
ria, vel generalia, quæ defectu perpetuitatis leges
non sunt, posset licitè sine causa tollere, aut limi-
tare, per se loquendo: ergo, & leges ipsas. Tertiò,<-P>@@<marginalia>3. Argum.</marginalia>

<-P>quia Deus sine vlla alia causa, vt ostendat suam li-
beralitate&#x0303;, vel charitarem, vel vt benefaciat Petro,
potest in sua lege cum eo dispensare, vt concedit
Vazquez disp. 178. cap. 4. ergo & humani legislato-
res in propriis legibus. Cur enim hac in re non li-
cebit Deum imitari? Quartò, quia Princeps hac<marginalia>4. Argum.</marginalia>
sola ratione, vt bene faciat alicui amico, vel indi-
genti, licitè potest ei tributa iam debita remittere,
vt ait Vazquez suprà: cur ergo nō poterit licitè ex
ea sola causa illum à lege tributorum absoluere,
vel à principio ipsum in ea non comprehendere?
Quintò, quia multæ dispensationes petuntur à<marginalia>5. Argum.</marginalia>
Pontifice, petendo simul, vt eas concedat inde-
pendenter ab aliis causis ex sola gratia, & liberali-
tate, & sæpe sic conceduntur: quod tamen non fie-
ret à Pontifice aliis piis, & doctis viris cooperan-
tibus, si esset illicitum.</P>
<P>  Alij docent, principem etiam supremum in pro-<marginalia>50</marginalia>
pria lege sine causa dispensantem peccare. D. Tho-<marginalia>2. sentent.</marginalia>
mas, quæst. 97. art. 4. Medina, Caiet. & Conrad. ibi,
Vazquez disp. 178. cap. 3. & 4. Valen. disp. 7. quæst.
5. punct. 9. & 2. 2. disp. 5. quæst. 7. punct. 2. Sanchez
8. de matrim. disp. 18. num. 3. Caiet. quæst. 96. art. 5.
& apolog. de potest. Papæ, & in sum. verb. dispen-
satio, vbi Syluest. §. 2. Soarez. num. 81. Grysald. n. 2.
Victo. relect. de potest. Papæ, num. 6. & seqq. Petrus
de Soto lect. 1. de matrim. Sotus 1. iust. quæst. 7.
art. 3. & lib. 7. qu. 4. in fine, & 4. dist. 39. qu. vn. art.
2. Canus de p&#x0153;nic part. 5. Martin. Ledes. 2. part. 4.
quæst. 56. art. 4. colu. penult. vers. præterea dubium,
Veracruz, 1 part. Speculi, art. 49. ad finem, & 2. part.
art. 27. vers. secundò non expedit, Palac. 4. dist. 15.
disp. 8. Cordub. lib. 4. quæst. 8. & 9. Petrus Ledes. in
summa de sacram. cap. 27. de matrim. dub. 1. post
4. concl. & addition. ad 3. part. quęst. 54. de matrim.
art. 3. diffic. 4. post 2. con. Ludouic. Peguera in deci-
sionib. cap. 52. nu. 12. Viuald. append. ad candelab.
cap. 12. nu. 6. Azor to. 1. lib. 5. cap. 15. quęst. 2. Eman.
1. to. summæ, cap. 24. con. 2. num. 4. & cap. 196. in
fine in 2. editione, & to. 1. regul. quæst. 22. art. 4.
Philiari de offic. sacerd. to. 1. part. 2. lib. 3. cap. 4. ver.
altera difficultas, Vega 2. to. sum. cap. 23. casu 14.
Ludouic. Lopez, 1. part. instructo, cap. 4. colu. 2.
vers. sed quid si monarcha. Hostien. in sum. tit. de
filiis pręsby. ad finem vers. ver&#x0169; tamen non omitto
Panorm repet. cap. extirpādæ, §. qui verò, num. 44.
de præben. & cap. quæ in Ecclesiarum, num. 17. de
constit. & cap. per venerabilem, num. 4. qui filij sint
legitimi, & ibi Præpos. §. quod autem, num. 2. not.
3. Alex. de Neuo, cap. 1. num. 131. & cap. cùm acces-
sissent, nu. 8. de consti. & ca. duas, num. 19. de spon-
sa duorum, Additionator ad Ioan. And. ca. cum ad
monasterium, fine, de statu monachi, Rebuff. in
concordatis, vbi de forma mandati Apostolici, su-
per verbo, dispensationum, vers. notandum est
quòd nunquam: & in praxi benef. tit. de dispensa.
ad plura benef. num. 55. Turrecr. cap. conseq. num.
2. dist. 11. Rosell. verb. votum, 5. num. 4. Arm. vers.
Papa, num. 12. & vers. dispensatio, num. 13. Nauar.
cap. 12. num. 57. & cap. 25. num. 5. & prælud. 9. nu.
14. Couarr. c. alma. part. 1. §. 1. num. 7. de sen. excom.
in 6. & in 4. decret. part. 2. cap. 6. §. 9. num. 7. & 10.
Spino in speculo testam. gloss. 12. principali, nu. 2.<marginalia>51</marginalia>
Gallego de cogn. spir, cap. 21. num. 2.</P><marginalia>Dispensætio|sine causa est|impudens, te-|merarius, &|infidelis vsus|potestatis.</marginalia>
<P>  Probatur, quia dispensatio siue causa est impu-
dens, temerarius, & infidelis vsus potestatis, vt di-
xit D. Thomas, Conrad. & alij, quæst. 97. art. 4. &
dissipatio quædam, vt dixit Bern. 3. de consid. ad<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0539.jpg/>
@@1@<SE539>Disput. XX. Sectio V. 523
<duolan 2><-P>finem, & est facere, vt sine causa pars non consonet
toti, & est offendere ęqualitatem, quam iustitia er-
ga omnes seruari petit, cap. iustum est, dist. 9. & est
præbere ansam offensionis cæteris subditis: & est
potestate data in ædificationem, 2. Cor. 10. vti in
destructionem, quia dispensatio hæc cedit in alio-
rum iniuriam, vt si à principio aliqui sine causa ex-
ciperentur à lege, quæ omnes habentes eandem
causam debet comprehendere, & vt lex debet in
commune bonum fieri, cap. erit autem lex, dist. 4.
ita & dispensatio: debet ergo fieri cum causa: vnde
in Tridentino Ses. 24. de matrim. cap. 5. in contra-
hendis matrimoniis vel nulla omnino detur dispensatio,
vel rarò, idque ex causa, & Ses. 25. cap. 14. petitur
causa ad dispensandum, & cap. 18. dicitur. Quòd si
vrgens, iustáque ratio, maiorque quandóque postulaue-
rit, cum aliquibus dispensandum esse, id causa cognita,
& summa cum maturitate, à quibuscumque, ad quos
dispensatio pertinebit, præstandum est. & in Conc. Co-
lonię, 3. part. 1. cap. 33. quam imprudentissimè quidam
diplomatis, & dispensationibus apud sedem Apostoli-
cam extortis præter summi Pontificis mentem (qui &
vult, vt debet, potestate sibi concessa non ad destructio-
nem, sed ad constructionem vti) abutantur, & l. relegati,
in fine, ff. de p&#x0153;nis, Nemo potest cōmeat&#x0169;, remea-
tumve dare exuli, nisi imperator ex aliqua causa.</P>
<P>  Hæc sententia simpliciter tenenda est, & for-<marginalia>Auctor.</marginalia>
tasse multi ex auctoribus pro prima citatis non di-
cunt, dispensationem sine causa esse licitam, sed
validam, & qui dicunt, clarè esse licitam, possunt
cum auctoribus secundæ sententiæ conciliari ad-
hibita aliqua distinctione, maximè cum multi
iidem à Sanchez pro vtraque opinione citentur,
quos non est credibile sibimet aduersari.</P>
<P>  Menchaca quidem lib. 1. quęstionum illustrium,<marginalia>Duplex di-|spensatio, alte-|ra, ex gratia,|altera ex iu-|stitia.</marginalia>
cap. 25. num. 9. & 16. ait, duplicem esse dispensatio-
nem, alteram ex gratia concedendam, & hanc ait
concedi posse sine causa: alteram ex iustitia, & hanc
ait sine causa non licitè concedi. Melius suum sen-
sum exprimeret, & veritatem declararet dicendo,
duplicem esse causam dispensandi: alteram, quasi
ex iustitia, quæ est tanta necessitas dispensandi, vt
quasi ex iustitia debeat Princeps dispensare, vt po-
steà dicemus. Hæc causa tanta, & tam vrgens non
requiritur, vt Princeps licitè dispensare censeatur,
& hoc forte tantum voluere auctores primæ opi-
nionis. Itaque existimare videtur, ad honestatem
dispensationis sufficere minorem causam; nempe
ali quem honestum finem principi propositum, vt
conciliare sibi gratiam, & amicitiam principum
sæcularium, vel aliorum, cum quibus, vel ad quo-
rum petitionem dispensat, sine detrimento cæte-
rorum, vel communis boni, & cum commodo, &
vtilitate eorum, quibus indulgetur. Illa potest dici
causa necessitatis, hæc congruitatis & decentiæ.
Aliquam ergo ex his causis requiri voluerunt au-
ctores secundæ opinionis: & meritò; quia si actus
careat honesto aliquo fine, otiosus, & quia cum ius
naturæ petat vt partes corporis politici in oneri-
bus conueniant; temerè, & sine causa aliquem exi-
mere cum iure naturæ pugnat. Ad hæc cum ex di-
spensationibus nonnulla incommoda sequi so-
leant, maximè si quibusdam petentibus negentur;
aliis verò concedantur in similibus omnino cir-
cunstantiis. Nam illi, quibus negantur, offenduntur
de inæ qualitate, & in legum obseruatione tepes-
cunt: debet legislator aliquod commodum in di-
spensatione intendere, quo ista incommoda com-<-P>@@

<-P>pensentur. Præterea sicut iustum est, quòd Princeps
suas leges seruet, cap. iust&#x0169; est dist. 9. ita & quòd ser-
uentur ab omnibus, nisi iusta aliqua causa suadeat
aliquem eximere: alioqui enim saltem ea pars vti-
litatis, quæ ex eo quòd iste lege&#x0303; seruaret, proueni-
re deberet, temerè periret. Omitto alias rationes
superius factas.</P>
<P>  Ad primum argumentum primæ opinionis re-<marginalia>52</marginalia>
spondeo, sicut legislator non potest licitè sine cau-<marginalia>Ad 1. Arg.</marginalia>
sa sufficienti legem condere, imò nec abrogare
(quidquid aliqui dicāt) ita nec sine causa sufficien-
ti in ea dispensare: & hoc aliquādo mai orem cau-
sam requirit, ne temerè subditi in oneribus fiāt in-
æquales. Et licet Princeps suis legibus non astrin-
gatur, vt eas obseruet; tamen ad earum obseruan-
tiam, & ne temerè cum aliis dispenset, astringitur
iure naturæ; etiamsi dispensatio facta sine causa
valeat. Ad confirmationem respondeo, etiam pec-<marginalia>Ad confirm,</marginalia>
care eum, qui res prodigè, & sine causa expendit,
vel consumit, licet factum teneat.</P>
<P>  Ad secundum respondet Sanchez illa disp. 18. n.<marginalia>Ad 2.</marginalia>
14. ibi, non agi de causa iusta dispensationis: Sed
habendi plures dignitates: quia, vt ibi notat glossa
verb. iusta, tunc vel ex dispensatione, vel ex alia
causa iusta poterant plures dignitates haberi.</P>
<P>  Ad tertium respondeo, Non quamlibet iustam<marginalia>Ad 3.</marginalia>
causam dispensandi esse iustam causam faciendi
sine dispensatione contra tenorem legis: vnde
quando Princeps dispensat, non declarat ius tunc
non habere locum, sed illud relaxat.</P>
<P>  Ad quartum respondeo, bene Sanchez suprà<marginalia>Ad 4.</marginalia>
dispu. 19. num. 35. solere Pontificem dispensare in
gradu remoto absque causæ allegatione: sed non
simpliciter absque causa: tunc enim copiosior pe-
cuniaria compositio exigitur ab eo, cui est dispen-
satio concedenda, atque ea est ad sumptus publi-
cos, & iusta dispensandi causa censetur: sicut
eleemosyna in subsidium data est iusta causa con-
cedendi indulgentias bullæ. Adde, aliquando cau-
sam sufficientem concedendæ dispensationis cen-
seri, quòd Pontifex ea dispensatione conciliet sibi
gratiam Principis sæcularis Ecclesiæ vtilem, vel
alicui de Ecclesia bene merito beneficium, aut
commoditatem aliquam retribuat: & tunc poni-
tur clausula in dispensatione, qua dicatur, etiam
si causæ aliæ narratæ non subsistant, dispensatione&#x0303;
concedi, validamque fore.</P>
<P>  Ad quintum respondeo, auctores illos vel non<marginalia>Ad 5.</marginalia>
esse contrarios sec&#x0169;dæ opinioni, vel cum aliis sen-
tiendum esse.</P>
<P>  Ad alia argumenta secundo loco posita res-<marginalia>53</marginalia>
pondeo: ad primum, quòd in simili euentu, esto<marginalia>Ad alia argu-|menta secun-|do loco posita.</marginalia>
potuerit forte lex non poni, vel posita abrogari:
non tamen potest licitè in ea dispensari: quia esto
sit causa sufficiens ad eam ponendam, vel abro-
gandam: non tamen eximendi hunc ab ipsa ad-
huc manente.</P>
<P>  Ad secundum respondeo, mandata illa non
posse licitè tolli, aut limitari sine causa, sicut ne-
que leges.</P>
<P>  Ad tertium respondeo, limitatiorem esse po-
testatem hominis, quàm Dei: ideo licet Deus lici-
tè in propria lege dispensare possit ob solam
ostensionem amicitiæ, & liberalitatis: tamen
homo non potest ea sola causa dispensare in pro-
pria lege, nisi cum ea gratia, vel amicitia ad com-
mune bonum, cui ipse tenetur attendere (non ve-
rò Deus) conducit.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0540.jpg/>
@@1@<SE540>524 Quæst. XCVII. Tract. XIV.
<duolan 2><P>  Ad quartum respondeo, rationem discriminis
esse, quia in remissione tributor&#x0169;, quæ iam prin-
cipi debentur, gerit se vt persona priuata; & ideo
non tenetur attendere communi bono: at in di-
spensatione, vel limitatione legis obligantis ad
tributa, gerit se vt persona publica; & ideo non
potest limitationem, vel dispensationem legi ap-
ponere, nisi ex causa aliqua redundante in com-
mune bonum, omnibus pensatis.</P>
<P>  Ad quintum iam dictum est in solutione quar-
ti argumenti primi ordinis.</P>
<P>  Sed an dispensare in propria lege sine causa, sit<marginalia>54</marginalia>
peccatum mortale? Quidam recentiores affirmant<marginalia>Dub.</marginalia>
per se & ex genere suo esse peccatum mortale, li-<marginalia>Suar.</marginalia>
cet ex leuitate materiæ possit aliquando esse ve-
niale. Ducuntur, quia est contra iustitiam distribu-<marginalia>Fund.</marginalia>
tiuam, vel legalem: & quia ex se multùm derogat
communi bono; & occasionem præbet, vt leges
paruipendantur, & violentur. Vnde Tridentinum<marginalia>1. Confir.</marginalia>
sess. 25. cap. 18. de reform. ait, sine causa dispensare<marginalia>Dispensatio|aditus ad trās|grediendas|leges.</marginalia>
nihil aliud esse, quàm vnicuique ad leges trāsgre-
diendas aditum aperire, & sess. 25. cap. 5. de refor.
grauiter prohibet dispensationes sine causa. Con-
firmatur, quia sine malitia extrinseca ex propria
materia potest talis culpa esse grauis, vt dispensa-
re in pluralitate beneficiorum, in c&#x0153;libatu sacer-
dotum, in obseruatione quadragesimæ, & simili-
bus, quæ ad graues Ecclesiæ obseruationes perti-
nent: ergo ex proprio genere talis culpa grauis est.
In indiuiduo autem potest esse venialis ex leuita-
te materiæ, vt dispensare in gradu affinitatis, vel
consanguinitatis remoto, & in similibus, quæ
ad forum animæ directè non pertinent. Item di-
spensare in lege obligante tantum sub veniali, per
se solùm erit veniale: nisi aliunde magnum detri-
mentum boni communis interueniat. Pro hac
sententia Sanchez 8. lib. de matrim. dispu. 18. num.
6. citat Caietanum verb. dispensatio, initio, & ibi
Armill. num. 13. vbi dicunt, in materia parua hanc
culpam esse venialem: quare apertè sentiunt, ex
suo genere esse lethalem; & Couar. 4. decreto, part.
2. cap. 6. §. 9. num. 7. vbi ait, fortassis, & frequentis-
simè esse culpam mortalem, & Petrum Ledes-
mium in summa sacramentorum, vbi de matrim.
cap. 27. post 4. con. dub. 1. & Emanuel. 1. part. sum-
mæ in 2. editione. cap. 196. fine, & Vegam, 2. part.
cap. 23. casu 14. & ait Sanchez, esse satis probabi-
lem. Fauent etiam Cordub. lib. 4. quæst. 8. & Vi-
ctoria relect. de potest. Papæ, nu. 6. & 15. dicendo,
posse Pōtificem dispensando in suis legibus gra-
uiter, & mortaliter peccare.</P>
<P>  Sed probabilius est, culpam tantùm esse venia-
lem, semoto scandalo, ac notabili aliorum damno:
quale esset, alios nimis grauari ex eo quòd quis-
que absque causa à tributi lege liberaretur. Proba-
tur; quia his cessantibus non est res tanti momen-
ti, quempiā absque causa à legis obligatione exi-
mi, imò multi, vt retulimus, in hac re nullam cul-
pam agnoscere videntur. Nec dicimus, culpam fie-
ri mortalem ex multiplicatione, aut frequentia
actuum, sed ex circumstantia extrinseca scandali,
vel alterius damni notabilis. Scandal&#x0169; esset, quan-
do grauis, seu magna occasio violandi legem non
dispensatis tribueretur. Damnum esset notabile
contrarium decori Ecclesiæ, & status sacerdota-
lis, si in c&#x0153;libatu sacerdotum sine graui causa di-
spensaretur. Item esset graue damnum Ecclesiæ,
dispensare sine causa in pluralitate beneficiorum<-P>@@

<-P>curatorum, maximè, si id passim fieret.</P>
<P>  Hanc sententiam tenet expressè Sanchez suprà,<marginalia>55</marginalia>
num. 7. Valentia 1. 2. disp. 7. quæst. 5. punct. 9. ad fi-
nem (licet probabile censeat oppositum) citat So-
tum 1. iust. quæst. 7. art. 3. sed Sotus ibi con. 2. so-
lùm ait, esse peccatum, & in fine corpor. quando
ait, cessante scandalo, & damno aliorum, culpam
non esse forsan mortalem: loquitur de petente si-
ne causa dispensationem, & ea vtente: non verò de
Principe illam cōcedente. Hanc etiam opinionem
tenet Nauarr. in summ. prælud. 9. num. 11. aliàs 12.
vel 14. & cap. 12 nu. 57. & cap. 23. nu. 44. & cap. 25.
nu. 5. qui malè citat Caietanum 1. 2. quæst. 96. ar. 5.
tantùm enim ait indefinitè, esse peccatum, imò se-
cundùm Valentiam subindicat, esse mortale ex ge-
nere. Magis fauet idem Caietan. verb. dispensatio,
vbi insinuat, tantùm esse mortale per accidens, ra-
ratione scandali, vel damni. Sed hanc opinionem
apertè tenet Ludouicus Lopez 1. part. instructo.
cap. 4. colum. 2. vers. 6. superaddimus, Philiara, de
offic. sacerd. tom. 1. part. 2. lib. 3. cap. 4. vers. altera
difficultas, Eman. 1. tom. summ. in 2. editio. ca. 237.
num. 1. Cordub. lib. 4. quæst. 8. Viuald. in appen-
dice ad candelab. cap. 12. nu. 23. Azor autem lib. 5.
cap. 15. quæst. 2. & Peguera suprà indefinitè dic&#x0169;t,
peccare. Sed ibi ait Azor, nullam causam requiri
ad abolendam ex toto, vel ex parte legem respe-
ctu omnium: & saltem non est mortale ex genere,
legem sine causa boni communis in toto, vel in
parte abolere: ergo nec in ea dispensare. Et malè
opposita sententia tribuitur Caietano, & Armillæ
verbo dispensatio. Quando enim dicunt, dispensa-
re sine causa in materia parua esse peccatum ve-
niale, loquuntur de dispensatione in lege Dei, seu
voto, & in lege superiorum: sed agendo specialiter
de dispensatione in propria lege nō ponunt mor-
tale, nisi propter scandalum, vel alia damna.</P>
<P>  Ad fundamentum aduersarior&#x0169; respondeo, non<marginalia>56</marginalia>
omne peccatum contra iustitiam distributiuam<marginalia>Ad fund. ad-|uersæ partis.</marginalia>
(contra quam solam directè, & per se limitat hoc
pactum) esse ex genere suo graue, & mortale: sed
ea tantùm, in quibus reperiri potest materia gra-
uis, seclusis scandalo, & aliis incommodis extrin-
secis. Hanc autem materiam grauem negamus hîc
reperiri posse, nisi recurramus ad scandalum, &
alia incommoda extrinseca; nam iniuria inæqua-
litatis, quæ fit inter subditos, si aliquis sine causa
ab onere legis liberetur, cum per se non cedat in
maius onus alterius, vel in aliud damnum, leuis
est in tota latitudine propria: secus ea, quæ inter-
uenit in distributione honorum, & dignitatum:
nam per se tribui minus digno cedit in magnum
damnum digniorum, Reip. & Ecclesiæ.</P>
<P>  Ad primam confirmationem ex Tridentino<marginalia>Ad 1. Confir.</marginalia>
sumptam respondeo, dispensare sine causa esse ali-
quam occasionem violandi legem, & interdum
esse tantam, vt sit scandalum, & peccatum morta-
le: id tamen esse per accidens: ob hæc tamen incō-
moda extrinseca grauiter prohiberi potest, dispe&#x0303;-
sare sine causa, quando illa timentur: inferioribus
etiam grauiter præcipi potest, ne in legibus supe-
riorum sine causa dispensent: quia id ex genere suo
mortale est, cùm tales dispensationes sint nullæ.</P>
<P>  Ad secundam confirmationem iam dictum est,<marginalia>Ad 2. Confir.</marginalia>
dispensationem sine causa in illis graue peccatum
esse propter dedecus, & damnum Ecclesię, vel sta-
tus Ecclesiastici.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0541.jpg/>
@@1@<SE541>Disput. XX. Sectio VI. 525
<duolan 2>------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO VI.
An petere dispensationem à superiore in propria lege si-
ne causa, vel sic obtenta vti, sit peccatum
mortale.</Z>
<P><INI5>Q</INI5>Vantum ad petitionem dispensatio-<marginalia>57</marginalia>
nis, ad quam concedendam nulla<marginalia>Petens dispen|sationem sine|causa peccat.</marginalia>
causa subest, communis sententia
est, petentem peccare, quando scit
nullam subesse iustam causam: quia
inducit principem ad peccatum, quamuis magis
peccet princeps concedens, quam subditus petens,
vt docent Viuald. illo num. 23. Nauar. illo num. 57.
proximè citatis, Cordub. lib. 4. quæst. 8. in fine, quia
Princeps magis actiuè se habet in ea iniuria, &
inæqualitate, quæ oritur ex iniqua dispensatione
& magis tenetur prospicere bono aliorum, quàm
subditus.</P>
<P>  Quod credo esse verum, licet Princeps bona fi-
de esset excusandus à peccato, seu malitia: quia nec
ad peccatum materialiter sumptum, fas est alter&#x0169;
inducere.</P>
<P>  De quantitate autem huius peccati Couar. 2.
part. 4. cap. 6. §. 9. num. 7. ait. Is verò, qui à principe
hanc iuris relaxationem petit sine causa, venialiter pec-
cat: non enim tutus erit quoad Deum, auctore Bern. ep.
171. ad Theobald. Forsan, & mortaliter peccabit, quip-
pe rem illicitam petit à principe, & ei fit coadiutor in
peccato mortali. Ex his, quæ tradit Caiet. 2. 2. quæst. 87.
art. 4. & Pet. Ledes. in sum. de Sacr. c. 27. de matrim.
dub. 1. post. 4. conclus. ait, tunc esse reum culpæ
mortalis, & alij ex nostris satis docti docent esse
mortale ex genere, ac proinde in legibus gra-
uibus, quia tenent esse mortale ex genere, ac
proinde in legibus grauibus dispensare sine
causa.</P>
<P>  Sed dicendum est, id non esse mortale ex gene-<marginalia>58</marginalia>
re, licet possit esse mortale per accidens ratione
scandali, vel damni principis, aut aliorum, ita
Nauar. præl. 9. num. 12. & c. 12. num. 57. Sanchez 8.
de matrim. disp. 18. num. 8. Cordub, & Viual. su-
prà, Valent. 1. 2. disp. 7. quæst. 5. punct. 9. Sotus, 1.
iust. quæst. 7. art. 3. ait, forsan non esse culpam le-
thalem.</P>
<P>  Probatur, quia Princeps dispensando sine causa<marginalia>Vera opinio.|Sed non mor-|taliter nisi per|accidens.</marginalia>
solum peccat venialiter ex genere, & per se, vt dixi-
mus: ergo & subditus pete&#x0303;do dispensatione&#x0303; solùm
peccat venialiter ex genere, & per se: secus per ac-
cidens: quo pacto possunt intelligi Petrus Ledes.
& Couarruuias suprà.</P>
<P>  Dices, si peccatum est, saltem veniale, dispensa-
tionem sine causa petere: ergo qui quotidie ex-
pressè petunt dispensationes sine causa à Pontifice
concedi, ad euitanda dubia, quæ circa causarum,
quæ allegantur, veritatem suboriri solent, peccāt.
Respondet Sanchez suprà, & disp. 19. num. vlti-
mo, quamuis non datur causa ex parte personæ,
cum qua dispensatur, dari ex parte Pontificis, qui
ad sumptus boni communis taxat aliquam pecu-<marginalia>Satis magna|causa ad di-|spensationem|conciliare sibi|animos Prin-|cipum.</marginalia>
niariam compositionem. Adde, satis magnam cau-
sam esse conciliare animos principum, & nullum
dubium relinquere de valore dispensationis: quòd
tamen esset, si nollet dispensationem absque causa,
quæ narratur, vel tacetur, validam esse.</P>
<P>  Hactenus locuti sumus de petitione dispensa-<marginalia>59</marginalia>
tionis à superiore in propria lege: si tamen petat
dispensationem ab eo in lege alterius superioris<-P>@@

<-P>ad ipsum, sciens, non subesse causam, peccat mor-
taliter ex genere: quia tunc dispensatio est nulla, vt
diximus, & ideò peccat mortaliter, intendens (vt
suppono) illa vti, & alterum inducens, vt illam
concedat vsurpando alienam iurisdictionem. Et
ob easdem est mortale peccatum, petere dispensa-
tionem in voto, & iuramento pertinentibus ad ius
diuinum, & naturale, quando subditus scit, non
esse causam sufficientem ad valorem dispensatio-
nis, & ita tenent omnes recentiores: qui tamen
rectè addunt, ex leuitate materiæ posse esse venia-
le, petere, & concedere talem dispensationem. Sed
modo solùm agimus de dispensatione principis in
lege propria, & dicimus petere talem dispensatio-
nem sine scientia, vel probabilitate causæ rationa-
bilis, non esse per se, & ex genere suo peccatum
mortale, sed tantum veniale, licet per accidens
possit esse peccatum mortale; sicut, & abrogare le-
gem: quòd tamen non est mortale ex genere suo
esto interdum sit mortale, legem abrogare, aut à
principio eam non ponere.</P>
<P>  De vsu verò dispensationis datæ sine causa,
quamuis Couarr. illo num. 7. dicere videatur, vten-
tem illam dispensatione data sine causa, peccare
contra talem legem. Tamen credo, id non inten-
dere: qui cùm teneat, dispe&#x0303;sationem esse validam,
sentire debet, lege illa directè non obligari, ac
proinde non peccare contra illam. Et alioqui non
loqueretur consequenter, vt rectè infert Vazquez
disp. 178. cap. 4. num. 26. Consequenter verò Caie-
tanus, & alij tenentes, dispensationem esse vali-
dam, vt notat Vazquez, affirmarunt, non peccare
contra eandem legem: ita tenet Caiet. quæst. 96.
art. 5. Med. ibi Nauarr. prælud. 9. num. 11. Valent.
disp. 7. quæst. 5. punct. 9 Cordub. lib. 4. quæst. 8.
Viuald. in appendice ad candelabrum, nu. 25. So-
tus, 1. iust. quæst. 7. art. 3. & Victoria, quos sequitur
Eman. to. 1. quæstionum regul. quæst. 22. art. 4. &
alij recentiores dicentes, id esse commune: quia
ille post dispe&#x0303;sationem, quę valida fuit, non obli-<marginalia>Dispensare|est verè, &|realiter exi-|mere ab obli-|gatione legis.</marginalia>
gatur ea lege: quia dispensare validè cum eo est,
liberare, & eximere illum verè, & realiter ab obli-
gatione talis legis: ergo iam ille non peccat contra
talem legem: ait autem Eman. suprà, Caietanum
innuere, vsum talis dispensationis esse peccatum
mortale: quo pacto etiam Sotus Caietanum in-
tellexisse videtur. Sed non rectè: vt notant com-
muniter recentiores, nam Caiet. suprà, solum dicit
vtentem tali dispensatione peccare contra legem
naturæ, præcipientem parti, ne sine causa discor-
det à toto: & in sum. verbo dispensatio, satis signi-
ficat, hanc culpam solùm esse venialem, licet vti
dispensatione in iis, quæ sunt iuris diuini, & natu-
ralis, vt in votis, dicat esse mortale si dispensatio
sit data sine causa: & idem ait tom 1. opusc. tract.
27. ad finem: vtentem autem dispensatione data
à Principe sine causa in lege propria peccare ve-
nialiter tenet Nauar. suprà, n. 12. Cordub. Viuald.
Victo. Sotus (cum formidine) & Eman. Imò Nauar.
c. 23. n. 44. ait, tali dispensatione excusari vtentem,
sec&#x0169;dum omnes à mortali, licet quandoque non à
veniali. Ite&#x0303; solùm peccare venialiter doce&#x0303;t Couar.
suprà, Ledes. 2. part. quarti, quęst. 17. art. 3. fol. 204.
colu. 3. Gigas, de pensionib. quæst. 6. num. 9. Ioan.
Bapt. de pension. quæst 19. num. 24. Sanchez lib. 8.
de matrim. disp. 18. num. 12. dice&#x0303;s, sibi esse certum,
quòd per se loquendo non est mortale. Citat Gal-
legum, de cogno. spir. cap. 21. num. 9. Valent. 1. 2.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0542.jpg/>
@@1@<SE542>526 Quæst. XCVII. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>disp. 7. quæst. 5. punct. 9. ad finem, Philiar. de offic.
Sacerdo. tom. 1. part. 2. lib. 3. cap. 4. Eman. tom. 2.
quæstionum regul. quęst. 46. art. 5. & tom. 1. summę
editione 2. cap. 237. num. 1. Citat verò alios, qui
saltem dicunt, peccare vtentem dispensatione da-
ta sine causa. Panorm. cap. non est, num. 8. de voto,
Additionator ad Ioan. And. cap. cum ad monaste-
rium, de statu mona. Barbati. additio. ad Panorm.
cap. at si clerici de iudic. Gambar. de auctor. legati,
lib. 10. num. 161. & 374. Caiet. 1. 2. quæst. 96. art. 5.
Ledes. 2. part. Quarti, quæst. 27. art. 2. Lopez, 1. part.
instructo. cap. 4. Couar. illo num. 7. & 11. qui etiam
adducit Fortuni&#x0169;, & Bern. quos etiam citat Azor,
tom. 1. lib. 1. cap. 15. quæst. 3. Sed ipse tenet contra-
rium, vt referemus. Hoc verò tenet Ludouicus Pe-
guera in decisionib. cap. 52. num. 12.</P>
<P>  Probabile tamen est quod hîc dicunt Suar. &<marginalia>60</marginalia>
nonnulli alij recentiores, vtentem tali dispensatio-<marginalia>Vtens di-|spensatione|obtenta sine|causa nec ve-|nialiter pec-|cat secluso|scandalo.</marginalia>
ne nec venialiter peccare secluso scandalo, & ma-
lo exemplo: quòd cessare potest, si non obseruario
legis occultè fiat, vel alij arbitrentur dispensatione&#x0303;
ex legitima causa concessam fuisse, vel nullum esse
peccatum tali dispensatione vti. Probatur, quia
Panorm. & communiter alij Canonistæ, vt obser-
uant Victo. & Eman. suprà, affirmant, vtentem tali
dispensatione non peccare, & tuta cōscientia posse
illa vti: quo pacto etiam loquitur Syluester, vt vi-
dere licet locis cit. Sect. 4. quòd esset falsum, si sal-
tem peccaret venialiter, vnde absolutè non pecca-
re docet summa Corona, cap. 1. de dignoscendis
peccatis, num. 32. Viualdus, append. ad candelab.
cap. 12. num. 8, vbi ait, in lege positiua si Papa, etiam
sine causa iam dispensauit, vtentem tali dispensatione
vix, aut nunquam peccare, nisi quando talis Papam in-
duxisset ad sic dispensandum: ita colligitur ex omnibus
in 2. conclus. adductis. Hæc ille: & nu. 22. ait: Dispen-
satio valet, vt illa vti liceat sine peccato, quando non est
scandalum. Idem videtur sentire Nauar. ca. 12. nu.
57. vbi ait, Quamuis Adrian. in 4. de rest. teneat, quòd
ille cui conceditur dispensatio sine causa, & contra le-
gem penitus humanam, nihil peccat, licet dispensator sic.
Tamen oppositum, quod tenuit Caietan. nobis verius esse
videtur, &c. Occurrit tamen nunc concordia prædicto-
rum auctorum, scilicet ponendo differe&#x0303;tiam inter actum
dispensandi, & inter actum vtendi dispensatione iam
impetrata sine surreptione, & dicendo, quòd opinio
Caiet. procedit in priori, & opinio Adriani in po-
steriori. Hæc Nauarr. cuius concordia, licet
non sit ad rem, quia vterque auctor videtur
loqui de ipso vsu dispensationis: tamen ex ea con-
cedi colligitur, talem sensisse Nauarrum, in eo
vsu, per se loquendo, nullum esse peccatum. Et ita
tenet Vazquez disput. 178. cap. 4. asserendum esse,
supposito quòd dispensatio sit valida: quia tunc
constat, nullum esse peccatum directè cōtra ipsam
legem humanam: nec verò est contra naturalem,
quia lex naturalis non obligat validè dispensatum
vt se conformet cum aliis membris nullam ha-
bentibus dispe&#x0303;sationem: ergo. Nec putat Vazquez
esse simile de principe, qui peccat, si non seruat
suam legem: Nam de principe sentit esse directè
subiectum suæ legi: dispensatus autem validè non
est subiectus legi, ac proinde habet iustā exceptio-
nem non se confitmandi cæteris: ergo nullo modo
peccat vtendo illa dispensatione. Quod tenere
multos, & esse satis probabile, ait Sanchez 8. de
matrim. disp. 18. num. 10. citans Anchar. cap. non
est, in fine de voto, & cap. cum ad monasterium,<-P>@@

<-P>num. 25. de statu mon. Felin. cap. ad audientiam, 2.
de rescriptis, num. 4. Gigan. de pensio. quæst. 6. nu.
13. Angel. dispensatio, num. 3. Syluest. quæst. 5. nu.
5. Nauar. illo num. 57. Brunorum in compend. lit.
P. verbo Papa dispensare potest, Palat. 4. dist. 15.
disp. 8. colum. 17. & dist. 38. disp. 2. col. 7. Medin. 1.
sum. cap. 14. §. 10. Stunnic. de voto, quæst. 6. num.
130. Azor, tom. 1. lib. 5. cap. 15. quæst. 3. Aragon 2.
2. qu. 89. ar. 9. ad finem. Azor etiam pro hac senten-
tia citat Sotum, in quo tamen eam non inuenio.
Quæ opinio proculdubio tenenda est, si dicamus,
Principem sine causa dispensantem in sua lege,
per se loquendo, nec contra illam, nec contra
legem naturæ delinquere. Si autem iuxta com-
munem opinionem dicamus, principem licet
non sit directè subiectus suis legibus, & nihilo-
minus iure naturæ teneri ad earum obseruatio-
nem, etiam secluso scandalo, & aliis incommo-
dis, vt in oneribus se conformet subditis, conse-
quenter dice&#x0303;dum erit, subditum sine causa dispen-
satum teneri lege naturę ad conformādum se cum
aliis subditis, & peccare saltem venialiter vtendo
tali dispensatione.</P>
<P>  Sed hoc limitandum est ad primarium, & im-<marginalia>61</marginalia>
mediatum vsum talis dispensationis, verbi gratia,
obtinuit quis sine causa dispensationem ad cōtra-
hendum matrimonium: Primarius, & immediatus
vsus huius dispensationis est, contrahere matri-
monium: & iste ad summum est peccatum veniale.
Postea verò petere, aut reddere debitum, est vsus
mediatus, & secundarius, imò propriè non est
vsus dispensationis, sed matrimonij contracti
per talem dispensationem: & hîc vsus nul-
lum est peccatum, vt fatentur recentiores,
& durissimum esset contrarium affirmare: Imò, si
adest causa rationabilis ad primarium vsum di-
spensationis sine causa impetratæ, ille primarius
vsus erit omninò licitus. Imò mihi durissimum
videtur dicere, quòd is, qui sine causa scienter, vel
ignoranter, mala, aut bona fide obtinuit dispensa-
tionem ad non ieiunandum, aut ad vescendum
ouis, vel lacticiniis in omni vsu proximo (hîc nul-
lus remotus est) peccet, saltem venialiter: quia sic
penè inutilis erit dispensatio, quæ non ad tollen-
d&#x0169;, sed ad minuendum peccatum conducit, & quæ
non potest sine peccato executioni mandari. Qua-
re valde probabile iudico in eo vsu, per se loquen-
do, nullum esse peccatum: itemque nec Principem
per se loquendo, secluso scandalo, & aliis incom-
modis, peccare non seruando suam legem. De hac
re vide disp. 14. sect. 2.</P>
<P>  Sed qui tenent, vtentem eiusmodi dispensatio-<marginalia>62</marginalia>
ne peccare venialiter, dispensantem autem, peten-<marginalia>Dispensatio|vulnus legis,|& scissura.</marginalia>
tem vel procurantem peccare mortaliter, ratione&#x0303;
discriminis assignant, quia dispensatio est vulnus
legis, & scissura, cùm per dispensationem subditus
quidam eximatur à lege: vulnerare autem legem
sine causa est res grauis ex genere suo: vtens au-
tem dispensatione data sine causa, non vulnerat
legem: ideò non peccat mortaliter. sed hoc discri-
men friuolum videtur: tum quia dispensatio non
dicitur vulnus legis ea ratione; sed quia commu-
niter eam infirmat in ordine ad alios, qui procli-
uiores redduntur ad legis violationem; tum quia
aliquo genere vulneris vulnerari legem sine causa
non oportet esse mortale ex genere: tum maximè,
quòd, vt diximus, dispensans, & petens, aut pro-
curans dispensationem sine causa, non peccat<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0543.jpg/>
@@1@<SE543>Disput. XX. Sectio V. 527
<duolan 2><-P>mortaliter, vt diximus.</P>
<P>  Dicunt tamen aliqui secuti Sotum suprà, vten-
tem dispensatione data sine causa, mortaliter pec-
care, si talis vsus sit in alior&#x0169; graue detriment&#x0169;. Po
nit exemplum, vt si quis absque causa obtineret à
Rege dispensatione&#x0303;, & priuilegi&#x0169; ad non soluenda
communia tributa, vnde prouenit, vt alij magis
onerentur, cum debeant etiam soluere id, quod
dispensatus ille soluturus erat. Alij verò aliud po-
nunt exemplum, videlicet, quando in toto regno,
vel in hac ciuitate taxatur triticum; si Petrus sine
rationabili causa in ordine ad commune bonum
dispensetur; & ea dispensatione vtatur, vendendo
triticum vltra taxationem, peccat mortaliter
secundùm istos modernos, & tenetur ad restitutio-
nem illius excessus vltra taxationem, eo quòd ibi
est iustitia, quia precium taxatum est iustum, &
commune: quamuis ille sit specialiter solutus à
lege illa taxationis, & à p&#x0153;nis, quibus alij subdun-
tur; non tamen est solutus à lege naturali com-
muni ipsius iustitiæ, iubente, vt non vendatur
triticum vltra pretium, quod communiter iustum
æstimatur. Quidam de hoc sec&#x0169;do exemplo dic&#x0169;t,
licet fortè veritatem contineat, difficultatem
tamen habere non paruam; & primum exe&#x0303;plum,
vt à Soto ponitur, esse certius: obiectiones enim,
quas auctores secundi exempli contra Sotum fa-
ciunt, contra illum non sunt; & eorum doctrina
parum est necessaria.</P>
<P>  Dicunt enim primò, quòd quando est certum
tributum, impositum vicinis alicuius oppidi
propter pascua, quæ possident, ita quòd siue sint
plures, siue pauciores, integrum illud tributum
soluere debent, tunc non potest quis eximere se
à tali tributo, vtendo dispensatione data sine ra-
tionabili causa, ita vt alij maneant grauati, & si
vtatur ea dispensatione, peccat mortaliter, & si-
militer rex dispensans, nisi compenset grauamen,
qui non peccat eo quòd huic remittat tributum;
sed quia cæteros grauat. Et in hoc (inquiunt illi
moderni) discordamus à Soto.</P>
<P>  Secundò dicunt, procurare hanc exonerationem,
& libertatem, vel non erit peccatum, vel non erit
mortale: quia tributa sunt seruitutes quædam,
quæ tollunt, vel minuunt nobilitatem, & quilibet
vtitur iure suo procurando nobilitatem, aut eius
augmentun; ad quæ natura propendet: & hoc non
est retrahere se à membris Reip. sed fieri nobilius
membrum ipsius. Quòd si Princeps aliunde one-
ret subditos imponendo eis grauia tributa, sibi im-
putet. Addunt Moderni illi, non posse sibi aliud
persuadere: & confirmant, aliàs nullus posset sine
mortali peccato procurare esse priuatus, seu habe-
re speci&#x0303;ale&#x0303; gratiam regis; quia inde sequitur, cum
grauamine alior&#x0169;, fieri nobilem, & habere multis
exe&#x0303;ptionibus, & libertatibus sine rationabili causa.</P>
<P>  Nonnulli Sotum defendere nit&#x0169;tur: sed imme-
ritò, quia licet Rex sine causa eximens aliquem à
tributis peccet venialiter peccato prodigalitatis: &
mortaliter, si simul velit tributum, quòd subditus
ille soluturus erat, sine causa in alios refundere,
seu potius ab illis exigere, quod est contra iustitiā:
tamen subditus dispensatus non peccat contra
iustitiam: quia ipse nec petit, nec consulit, nec vlla
alia ratione efficit, sed tantum est occasio, quam
Rex sumit, vt alios grauet, sicut generaliter, qui in
quosdam sunt prodigi, solent in alios esse auari, &
iniusti, vt inquit Aristoteles.</P>@@

<P>  Aduerte tamen, si subditus dubitans de iustitia<marginalia>63</marginalia>
causæ, vel causarum, fideliter eas referat superiori,
& ipse eas iustas iudicet, excusari subditum non
solùm in vsu, sed etiam in petitione dispe&#x0303;sationis,
etiam si fortè illæ non sint iustæ: quia non tam
suum est, quàm superioris, iudicare, an causæ sint
iustæ. Et hoc etiam si dispensatio sit in votis, D.
Thomas 2. 2. quæst. 88. art. vlt. ad 2. Friburg. in
summa confessorum lib. 1. tit. 8. quæst. 81. Sa, ver-
bo, votum. de irritatione, num. 21. Sanchez, 8. de
matrim. disp. 18. num. 9. Nauar. prælud. 9. num. 13.
Petrus Ledes. in sum. de Sacram. cap. 17. dub. 1.
post 4. conclu. Philiar. de offi. sacerd. tom. 1. part. 2.
lib. 3. cap. 4. Tabienna dispensatio, quæst. 10. nu. 12.
citans alios, & communiter recenciores hîc, &
tract. de voto, imò Azor tomo. 1. lib. 7. cap. 29.
quæst. 6. ait, in dubio posse quem soluere ieiuni&#x0169;
consilio superioris, medici, vel confessoris, scilicet
remouendo dubium (saltem practicum, si aderat,
& formando conscientiam, quòd sibi licet sequi
sententiam superioris, vel etiam intellectu ample-
ctendo illam: Deinde in dubio, an causa sit iusta,<marginalia>In dubio præ-|sume&#x0303;dum pro|dispensante.</marginalia>
præsumendum esse pro dispensante, docet Ludo-
uicus Peguera in decision. cap. 52. num. 12. Bart. &
Cynus, l. fin. C. si contra ius, vel vtil. publicā, Felin.
cap. quæ in Ecclesiarum, de const. num. 60. Decius,
num. 29. Fortun. Garcia l. gallus, §. & quid si tan-
tum, ff. de liber. & posthu. Hyppol. singulari, 8. Ia-
son consil. 105. num. 4. volum. 1. & colligitur ex
cap. in præsentia, de renun. cap. ad antes de temp.
ordin. ca. 2. de maiori. & obed. De hoc latè Sanch.
8. de matrim. disp. 17. num. 15.</P>
<P>  Sed aliqui hanc doctrinam limitant dicentes,
quando Princeps dispensat motu proprio, & non
ad instantiam partis in iure humano, ita causam
præsumi, vt probatio in contrarium non admitta-
tur: secus quando ad instantiam partis, vel in iis,
quæ ad ius diuinum spectant, vt in votis: etenim
tunc non præsumitur causa, nisi probetur. Quia
cùm ad instantiam partis dispensatur, censetur
potius dispensatio per importunitatem extorta,
quàm quòd ita agendum Princeps censeat. Ita
Felin. cap. quæ in Ecclesiarum de constit. num. 60.
Hęc doctrina in foro externo partim est vera: cùm
enim dispensatio principis in propria lege, aut in-
ferioris valida sit, etiam si absque causa detur, non
debet admitti probatio nullitatis ipsius ex defectu
causæ: secus quando Papa dispensat in votis, vel
iuramentis, vel matrimonio rato non consumma-
to, quæ pertinent ad ius diuinum. Sed si fideliter
causæ relatæ sunt Pontifici, & res est iuris humani,
credo non debere admitti probationem aduersus
dispensationem, etiamsi ad instantiam partis data
sit. In foro autem conscientiæ dum aliud non
constat, etiam si res sit diuini iuris, semper est
præsumendum, causam fuisse iustam, cum
standum sit iudicio superiorum, vt bene So-
tus, 4. distinct. 21. quæst. 2. art. 2. col. antepenultim.
Rectè etiam Sa, verbo dispensatio, num. 4. ait, ad
dispensandum scilicet, licitè, satis esse, putare cau-
sam esse rationabilem, supple, etiam si in re suffi-
ciens non sit.</P>
<P>  Sed est egregia dubitatio, an quādo quis à prin-<marginalia>64</marginalia>
cipio obtinuit dispensationem cum causa ratio-<marginalia>Dubitatio.</marginalia>
nabili, & sufficienti iudicio prudentium, ac proin-
de validam, & licitam: posteà tamen decursu tem-
poris cessauit totaliter illa causa, an peccet tunc
vtens tali dispensatione.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0544.jpg/>
@@1@<SE544>528 Quæst. XCVII. Tract. XIV.
<duolan 2><P>  Pro declaratione suppono, non omnes dispen-
sationes quoad vsum, & executionem esse æqualis
durationis, aliquæ enim primo vsu consumuntur,
vt patet in dispensatione de contrahendo matri-
monio cum consanguinea: post prim&#x0169; enim vsum,
nullus est alius vsus, proprius, scilicet, & immedia-
tus illius dispe&#x0303;sationis: quòd si interueniat aliquod
peccat&#x0169;, in illo primò vsu interuenire debet, quia
quarum vsus non superest alius. Aliæ verò sunt di-
spensationes, sępe occurrit, vt patet in dispensatio-
ne de non ieiunando per totam vitam, vel de non
recitando diuino officio, vel de vesce&#x0303;dis carnibus,
aut lacticiniis in diebus alioqui vetitis, vel de aliis
huiusmodi. De his secundis est pręsens dubitatio,
vt si Petrus esset dispensatus ad non ieiunand&#x0169; per
totam vitam propter aliquam, vel aliquas infir-
mitates, quæ à peritis, & expertis medicis iudica-
bantur perpetuæ, si illæ causæ posteà omninò ces-
sarent, an posset nihilominus Petrus licitè vti illa
dispensatione.</P>
<P>  Pro parte affirmante est, quia vinculum quòd<marginalia>Vinculum se-|mel concisum|non conuale-|scit.</marginalia>
semel concisum, & dissipatum est, non conualescit
successu temporis: sed illud vinculum, seu obliga-
tio non ieiunandi per dispensationem omninò est
dissolutum: ergo posteà non conualescit, si dispen-
satio non reuocetur ab habente auctoritatem,
etiamsi posteà Petrus sit omninò sanus, & robu-
stus, & in ætate idonea ad ieiunandum. Confirma-
tur, quoniam à principio, vt supponimus, valida
fuit illa dispensatio: ergo iam Petrus licitè, & vali-
dè liberatus, & exemptus fuit à lege ieiunij pro to-
ta vita, pro qua absolutè, & sine vlla cōditione di-
spensatus fuit: ergo quidquid posteà succedat, d&#x0169;-
modò ea dispensatio non reuocetur, etiamsi causæ
dispensandi cessauerint, potest non ieiunare.</P>
<P>  Pro parte autem negante est, quòd fidelis, &
prudens dispensator, sicut non debet intendere di-
spensare à principio sine rationabili causa pro illo
tempore, sic nec velle debet, quòd duret dispensa-
tio, nisi quandiu rationabilis causa durauerit, vbi
potest esse multiplex vsus talis dispensationis: ergo
in casu huius dubij dicendum est, quòd cessantibus
omninò illis infirmitatibus, quarum cum Petro
dispensatum est in lege ieiunij, non poterit licitè
non ieiunare.</P>
<P>  Aliqui rece&#x0303;tiores probabile putant, in dicto casu<marginalia>65</marginalia>
Petrum posse non ieiunare. Ducuntur argumento,
& confirmatione positis pro parte affirmante, licet
oppositum censeant probabilius: quòd alij iunio-
res certum censent. Quia quamuis non reuiuiscat,
nec conualescat lex illa ieiunij respectu Petri, qui
legitimè, & ex causa rationabili fuit exemptus à
legitimo dispensatore, & sic ille non peccet contra
legem humanam ieiunij, peccat tamen contra le-
gem naturalem dictantem, turpem esse partem,<marginalia>Turpis est par.|quæ non con-|sonat toti suo.</marginalia>
quæ non est conformis suo toti, sicut diximus (in-
quiunt) peccare illum, qui sine causa rationabili
fuit dispensatus in lege humana à supremo legisla-
tore, licet dispensatio tunc sit valida: vnde ad ar-
gumentum pro parte affirmante factum, respon-
dent, licet non conualescat lex illa ieiunij respectu
Petri, & sic non peccet contra illam: tamen peccare
contra legem naturæ, vt explicatum est. Ad confir-
matione&#x0303; respondent, Petr&#x0169; in primo vsu non pec-
casse contra legem naturę, quia ad illum fuit causa
rationabilis, secus in cæteris, qui fuerunt post ces-
sationem causę rationabilis. Ad argumentum verò
pro parte negatiua, in quantum videtur probare,<-P>@@

<-P>quòd ille peccet contra legem eo quòd ob cessa-
tionem causæ, virtualiter reuocata videtur illa di-
spensatio ex virtuali intentione fidelis, & pruden-
tis dispensatoris: respondent, nec formaliter, nec
virtute esse reuocatam, quia, vt supponimus, legis-
lator absolutè, & absque vlla conditione dispensa-
uit pro tota vita. Si enim daremus, dispe&#x0303;sationem
saltem virtualiter esse reuocatam, oporteret con-
cedere, Petrum peccare etiam contra legem ieiu-
nij, sicut peccaret contra illam, quando non ieiu-
naret ante dispe&#x0303;sationem, si nullam haberet aliam
rationabilem causam excusantem: sed per cessatio-
nem causæ non reuocatur virtualiter illa dispen-
satio, ideò peccatum illud non est contra legem
ieiunij, ideò nec mortale: sed contra legem illam
naturalem impositam parti de conformando se
toti: quæ lex solùm obligat sub veniali: ideo illud
solùm est peccat&#x0169; veniale secluso scādalo. Vt aute&#x0303;
dispe&#x0303;sator sit fidelis, & prudens in dispensando, &
vt licitè, & validè dispe&#x0303;set sine vlla cōditione, satis
est probabiliter tunc existimare, causam fore per-
petuam. Limitant aliqui prædictam doctrinam de
peccato veniali contra legem naturæ, vt intelliga-
tur in dispensatione legum communium, in qui-
bus homo obligatur tanquam membrum Reip. &
adhuc non in omnibus, sed saltem in aliquibus,
quæ facili negotio fieri possunt, & quæ de se sunt
res graues, vt in exemplo posito de ieiunio. In aliis
autem, quæ ex voluntate particulari oriuntur, vt
in votis, si iustè quis dispensetur, etiamsi posteà
cessent omnes causæ dispensationis, non tenetur
ille ad votum seruādum, nec erit vllum peccatum
etiam veniale, vti dispensatione, quia in his non
obligatur quis vt membrum Reip. vt. quando ces-
sante omni causa post dispensationem, vtens eade&#x0303;
dispe&#x0303;satione dicatur turpis pars, verbi gratia, si fuit
cum aliquo ex causa rationabili dispensatum in
voto continentiæ, vel religionis, vel peregrinatio-
nis, etiamsi posteà cessent causæ, non erit pecca-
tum non ingredi religionem, aut matrimonium
contrahere.</P>
<P>  Hanc limitationem alij iuniores reiici&#x0169;t. Quia,
cùm obligatio voti sit de iute diuino, cuius Papa,
vel Episcopus non est dominus; sed solùm dispen-
sator, videtur tandiu esse validam illam dispensa-
tionem, quandiu durat rationabilis causa vsque
ad primum eius vsum: si ergo ante primum eius
vsum, qui ex causa rationabili iudicata obtinuit
dispensationem in voto, vel iuramento religionis,
vel peregrinationis, aut castitatis perpetuæ, iam
non habet rationabilem causam, quia omninò
conualuit ab infirmitate, quæ iudicata est perpe-
tua, & ita rectè ingredi potest religionem iudicio
eorundem medicorum, qui contrariam senten-
tiam prius tulerant, vel iudicio aliorum æquè pe-
ritorum: videtur ex intentione saltem interpreta-
tiua dispensatoris fidelis, & prudentis, quòd iam
non habeat locum dispensatio: secus esset, si ante-
quàm constaret quòd iam non adest vlla rationa-
bilis causa vtendi dispensatione illa, dispensatus
contraheret matrimonium: tunc enim quandiu
matrimonium duraret, etiamsi iam in eo restituta
esset integra salus, securus ille esset in conscientia.
Idemque est proportionabiliter de voto perpetuæ
castitatis, vel continentię. Respondent hi ad ratio-
nem aliorum modernorum, quòd licet in iis, quæ
ex vol&#x0169;tate particulari alicuius hominis oriuntur,
scilicet in votis, & iuramentis promissoriis, non<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0545.jpg/>
@@1@<SE545>Disput. XX. Sectio VI. 529
<duolan 2><-P>fiat aliquis membr&#x0169; Reip. in quantum talis: ex hoc
tamen solùm colligitur, quòd non peccaret, etiam
venialiter contra illam naturalem legem de tur-
pitudine partis: aliunde tameu remanet funda-
mentum sufficiens ad peccandum mortaliter con-
tra ipsummet votum: quia sublata causa rationa-
bili, omninò cessat voluntas dispensantis; eo
quòd in iis, quæ sunt de iure diuino, sicut non
potest incipere esse valida dispensatio sine causa
rationabili, ita non potest perseuerare valida, nisi
etiam rationabilis causa perseueret ante primum
eius dispensationis vsum. In his enim volun-
tas dispensationis non est  attendenda solùm pe-
nes voluntatem, & intentionem actualem dispen-
satoris pro suo libito, sed penes voluntatem, &
intentionem eius in causa rationabili fundatam,
& penes voluntatem huiusmodi, quam deberet
habere, quam nos vocamus voluntatem, & in-<marginalia>Voluntas, &|intentio in-|terpretatiua|quæ.</marginalia>
tentionem eius interpretatiuam. Existimant hi,
quòd inter viros timoratos, & alios scientes, &
doctos nullus maneret quietus cum resolutione
aduersariorum.</P>
<P>  Quis enim credat, Petrum cessante rationabili
causa validæ dispensationis in iis, quæ sunt de iure
humano, peccare in vsu subsequente talis dispen-
sationis; & quod cessante rationabili causa in iis,
quę s&#x0169;t de iure diuino, nec venialiter peccet in vsu
talis dipensationis? Item dicunt, ad vitand&#x0169; omne&#x0303;
scrupulum ex parte dispensantis, & dispensati, via
regia est, quòd in omnibus his perpetuis dispensa-
tionibus, scilicet, religionis, & perpetuæ castitatis,
& simili&#x0169; concedatur dispensatio sub hac verbor&#x0169;
forma similem intentionem dispensantis decla-
rante, Dispenso tecum in voto religionis, vel castitatis<marginalia>Dispensatio-|nis in votis|formula.</marginalia>
perpetuæ, quandiu rationabilis causa, quæ nobis proposi-
ta fuit ad dispensandum, durauerit. Et addunt, semper
in pręlatis circa ea quę sunt iuris diuini dispensan-
tibus, esse virtualiter, & interpretatiuè huiusmodi
intentione&#x0303;: quia hoc debent intendere in ratione
fidelium, & prudentium dispensatorum rerum
alienarum omninò. Vnde si aliquis ex rationabili
causa obtinuit à Pontifice dispensationem puram
in voto religionis, & antequam cessaret illa causa,
contraxit matrimonium, in quo fuit per aliquot
annos, in quibus integrè conualuit, si vxori su-
peruixerit, non poterit ad alias nuptias tran-
sire; sed tenebitur religionem ingredi, nisi
aliam legitimam excusationem habeat: qua-
lis erit debita educatio filiorum paruulorum: vel
necessitas parentum vera, & non ficta, siue voue&#x0303;s
fuerit vit, siue f&#x0153;mina. Dicunt, si obtinuit dispensa-
tionem puram; si enim fuit commutatio pura in
omninò æquale (quod etiam in voto religionis
fingi potest) satis verisimile est, eiam cessante
causa commutationis, posse licitè executioni man-
dari, ita vt homo eligere possit vel votum imple-
re, vel id facere, in quod est commutatum: quod
etiam in dispensatione habente admixtam com-
mutationem verisimile est: sed minus certum.
Addunt iidem recentiores, verisimile, satis pro-
babile, & rationi consonum est, quod alij recen-
tiores affirmar&#x0169;t, videlicet, quòd si post obtentam
ex rationabili causa dispensationem tam in iis,
quæ sunt de iure humano, quàm in iis, quæ sunt
de iure diuino, cessat rationabilis causa, non om-
ninò; sed inter plures, quæ in principio dispensa-
tionis fuerunt, remaneant aliquæ, quæ fuer&#x0169;t mo-
uentes ad dispensandum, licet non remaneant tot,<-P>@@

<-P>aut tales: sed aliquæ ad arbitrium boni viri: posset
ille dispensatus vti licitè tali dispensatione: quod
probant: quia minor causa requiritur ad vsum di-
spensationis obtentæ continuandum, quàm ad ip-
sam dispensationem obtinendam.</P>
<P>  Ego in hac re satis difficili dicerem primò, si<marginalia>1. Concl.</marginalia>
valida fuerit dispensatio in lege propria, vel infe-
rioris, vel superioris, vel in iis, quę pertinent ad ius
diuinum, vt in votis, vel iuramentis, vsus talis dis-
pensationis contingens post cessatione&#x0303; causę, non
est ex genere suo peccatum mortale, & probabile
est, nec esse veniale, sed rem omninò licitam. Pa-
tet ex his, quæ superius diximus in hac eadem
sectione, quod præsertim est verum in votis,
& iuramentis: quia illis non obligatur homo,
vt pars Reipubl. sicut legibus: sed vt priuata per-
sona, ex cuius voluntate oritur illa obligatio: vt
bene notarunt recentiores suprà, & intellige siue
dispensatio sit in rebus facilibus, siue difficilibus:
quia hoc nihil refert. Et hoc est verum, siue di-
spensatio sit pura, siue mixta, & à fortiori in pura
commutatione: quamuis hæc causa sufficienti ca-
rere non potest: æqualitas enim oneris impositi
cum præcedenti, videtur sufficiens causa conce-
dendi commutationem in perpetuum.</P>
<P>  Secundò dicerem, cum quis absolutè dispensat
in perpetu&#x0169; in sua lege, vel sui inferioris, vel ante-
cessoris, nulla apposita cōditione, vel restrictione,
dispensatio quoad ipsam perpetuitatem est valida,
etiamsi nulla subsit causa, vt patet ex præcedenti-
bus sectionibus: si tamen vel nulla causa sit, vel sit
insufficiens ad talem perpetuitatem, idque ipse ad-
uertat, peccabit venialiter tantùm, idem est, si ha-
beat ignorantiam, vel inaduertentiam culpabilem.</P>
<P>  Tertiò dicerem, sæpe causam temporalem satis
esse ad dispensandum in perpetuum, etiam in vo-
tis, & in lege superioris: vt si Papa in voto pere-
grinationis dispenset cum principe, vt eum habeat
gratum ad aliquod negotium, quod tunc occurrit
expediens Ecclesiæ: vel in voto ieiunandi per to-
tam vitam omni feria sexta, & sic in aliis.</P>
<P>  Quartò, si causa tempotalis, quæ successu tem-
poris cessatura est, non est reuera sufficiens ad di-
spensandum in perpetuum, sed pro aliquo te&#x0303;pore,
licet dispensator probabiliter existimet, esse dura-
turā in perpetu&#x0169; vel esse sufficie&#x0303;tem ad dispensan-
dum in perpetuum: dispensatio est nulla quoad
perpetuitatem, siue sit in votis, & aliis pertinenti-
bus ad ius diuinum, siue in legibus superioris. Pro-
batur: quia si causa non esset sufficiens ad dispen-
sandum in his pro aliquo tempore, etiamsi dispen-
sator probabiliter existimaret, esse sufficientem,
dispensatio esset nulla pro illo tempore, licet bona
fide excusaretur dispensator, ergo similiter licet
probabiliter existimet, esse sufficientem ad dispen-
sand&#x0169; in perpetuum: si tamen reuera non est suffi-
ciens, dispensatio est nulla quoad perpetuitatem,
licet dispe&#x0303;sator excusetur. Si tamen sciens causam
esse insufficientem, vel de hoc dubitans, nihilo-<marginalia>67</marginalia>
minus dispensat sine restrictione, limitatione, aut
conditione, peccat mortaliter.</P>
<P>  Ex his patet decisio illus quæstionis, quam tra-
ctat Sanchez, 8. de matrim. disput. 30. num. 13. &
seqq. an si cesset omnino causa finalis dispensa-
tionis ad matrimonium iam perfectæ, & consu-
matæ extinguatur tunc dispensatio. Respondeo
enim non extingui, quia fuit absolutè, & sine
restrictione concessa. Pontifex autem in sua lege<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0546.jpg/>
@@1@<SE546>530 Quæst. XCVII. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>validè dispensat, non solùm quando causa non
est perseueratura, sed etiam, quando nulla inter-
uenit tempore dispensationis. Pro qua sententia
Sanchez illo num. 13. citat Butrium, Panor. Tiraq.
Gloss. Archid. Card. Alexandrin. Bellamer. Henric.
Iurisperitum. Angel. & Syluestrum, & eam confir-
mat multis argumentis, & dicit esse probabilem:
licet num. 14. ipsemet Sanchez oppositam senten-
tiam puter probabiliorem, pro qua citat multos,
eamq&#x0301;ue probat primò ex cap. generaliter, 16. qu.
1. & cap. tuæ de cler. non resid. & cap. Abbate in
fine, de verb. sig. ex quib. tex. constat, reuocari gra-
tiam, & priuilegium cessante causa. Inde non col-
ligitur esse nullam, sed annullandam. Secundò
probat ex l. Vranius. 72. vers. sed c&#x0169; duo, ff. de fide-
iussorib. vbi dicitur, quandam fideiiussoris. obliga-
tionem extingui, & redditur ratio his verbis, vt
quemadmodum incipere aliàs non possunt, ita nec rema-
neant: sed respondeo, non esse simile: quia quidam
effectus pendent à causa in fieri; alij in fieri, &
conseruari. Huius generis erat illa obligatio, primi
autem dispensatio in propria lege: nam ad bene
incipiendum requirit causam apprehensam, vt suf-
ficientem: sed posteà in sua conseruatione à tali
causa minimè pendet. Quod verò dicit Glossa in
d. lege Vranius, quòd impedit faciend&#x0169;, destruere
quoque iam factum, remittens se ad l. patre furio-
so, v. retinere, ff. qui sunt sui, vel alieni iuris, vbi op-
ponit multa impedire rem faciendā, quę iam factā
non dissoluunt, & respondet, verum esse, quando
im pediens est causa efficiens, non verò quando est
finalis. Hoc inquam non est admittendum: mul-
ta enim fiunt propter vnum finem, quæ eo ces-
sante mane&#x0303;t, & vel sunt inutilia, vel deseruiunt ad
alium: sic dispensatio, cessante fine dispe&#x0303;satis ma-
net, tamen verbis est ad alium finem, nempe ad
contrahendum matrimonium, & conseque&#x0303;da per
illud multa bona.</P>
<P>  Tertiò probat, quia facilius tollitur priuilegium,
quale est dispensatio, quàm lex, & ius commune,
l. eius militis, §. 1. & ibi gloss. verbo, quocunq; mo-
do, C. ad Senatusc. Velleianum, & docent multi
alij, quos refert Tiraq. tract. cessante causa, limit.
11. fine. Sed lex cessat cessante causa eius finali: er-
go & dispensatio. Respondeo, legem cessare ces-
sante omni eius causa, & vtilitate, quia Princeps
non potest sine causa onerare subditos legibus,
nec eos obligari ad actus inutiles: dispensatio au-
te&#x0303; ad nihil obligat, ideò manere potest absq; cau-
sa, maximè si præfuit causa sufficiens concedendi
illam in perpetuum: si enim non præfuit, cessante
in posterum causa deberet reuocari à Principe, si
liuius rei conscius esset. Quod autem ait Barbosa
l. 1. p. 1. à num. 85. ff. soluto matrimonio, cessante
ratione priuilegij per leges doti concessi, id ces-
sare, verum est, quia tunc esser iniust&#x0169;, & sine cau-
sa damnum inferret aliis: dispensatio autem in le-
ge propria positiua, aliis non nocet: ideò suam vim
retinere potest, etiam cessante causa, ob quam
concessa est.</P>
<P>  Quartò probat, quia actus non operatur vltra
agentium intentionem, c. quemadmodum de iure
iur. At in omni dispensatione intelligitur condi-
tio, modò causa permanear: ergo cessante causa,
cessabit. Aliàs iniquus esset dispe&#x0303;sans: quia vellet,
dispensatione&#x0303; sine causa manere. Respondeo, ta-
lem dispensationem esse absolutam, nec iniquum
esse dispensatorem: quia probabiliter putauit cau-<-P>@@

<-P>sam fore perpetuam, & ideò dispensauit, non li-
mitauit, nec restrinxit: sed sciens posteà causam
cessasse, debet dispensationem reuocare.</P>
<P>  Quintò probat ex l. ex facto, ff. de vulgari, vbi
dicitur, priuilegij patri concessum substituendi
filio furioso, cessare filio sanæ mentis effecto. Res-
pondeo non esse simile: quia iam priuilegium es-
set iniquum: aufferret enim testamenti factio-
nem homini sanæ mentis, sine causa, vt inquit tex.
At verò dispensatio ex cessatione causæ non ad-
ditur iniqua, licet peccaret Princeps venialiter
volendo illam durare sublata causa, & ideo debet
cessante causa reuocare dispensationem, si ipse
cessasse nouit, & potest sine incommodo illam
reuocare: ne pars sine causa sit difformis toti in
oneribus, seu legibus. Per idem respondeo ad sex-
tam probationem, scilicet: paria sunt, nullam ab
initio fuisse causam, & illā iam finitā esse. l. 1. ff. de
condict. sine causa, l. nihil interest, ff. de nautico
f&#x0153;nore, Afflictis, quem refert, & sequitur Tiraq.
tract. cessante causa, in princ. nu. 14. Sed si à prin-
cipio nulla esset caussa, dispensatio esset irrita, aut
illicita: ergo & posteà. Dico enim, si à principio
probabiliter putabat dispensator esse causam, dis-
pensationem fuisse validam, & licitam, licet causa
deesset, & posteà retinere su&#x0169; valorem: sed debe-
re reuocari, & fortè hoc voluit Decius, reg. in am-
biguis. 85. §. non est nouum. nu. 3. ff. de regul. iur.
act&#x0169; legitimè fact&#x0169; retractari deficie&#x0303;te causa finali.</P>
<P>  Septimò probat, quia absurdum est, dispen-
satum in perpetuum ad esum carnium propter in-
firmitatem, ea cessante illis vesei. Respondeo, non
peccare mortaliter, sed ad summ&#x0169; venialiter: quia
dispensatio retinet suum valorem donec reuoce-
tur, vt dixi.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO VII.
An existente iusta causa teneatur Princeps, vel
Prælatus dispensare.</Z>
<P><INI5>M</INI5>Enchaca, controuersiarum illu-<marginalia>68</marginalia>
strium c. 15. nu. 8. ait, superiore&#x0303; debe-<marginalia>1. opinio.</marginalia>
re dispe&#x0303;sare, cum omnibus personis,<marginalia>Superior de-|bet dispensare|in omnibus|casibus in|quibus cessat|legis ratio.</marginalia>
& in omnibus casibus, in quibus ces-
sat ratio legis. Sed certè si cessat in
genere, iā etiā cessat lex, & eius obligatio, & ideò
nulla dispensatio requiritur: Si verò solùm cessat
in particulari, non ideò tenetur superior dispen-
sare, nisi vrgeat aliqua necessitas. Vnde ipse-
met, num. 9. addit, id esse verum in dispensatione
ex iustitia, diuersum autem esse in dispensatione
ex gratia, quā Princeps liberrimè erga vn&#x0169; potest
exercere, & erga ali&#x0169; omittere: puta natalibus re-
stituere, legitimare, & similia, vt per totos titulos
ff. & C. de nat. restit. & in authen. quibus modis
natur. efficiantur legitimi.</P>
<P>  Secunda opinio est, teneri Prælatum dispensate,<marginalia>69</marginalia>
quoties adest iusta causa, aliàs peccare, Glos. c.<marginalia>2. Opinio.</marginalia>
domino sancto, verbo, necesse, dist. 50. & ibi Tur-
re. nu. 9. Antonius ca. etsi clerici. §. de adulteriis,
nu. 12. fine, de iudiciis: & ibi Cardinalis nu. 2. &
Alexander de Neuo, n. 29. qui specialiter reprobat
sententiā hoc limitātem, quando adest vtilitas aut
necessitas publica: & ait, cōmunem sententiam te-
nere, semper quoties adest iusta causa dispensandi,
teneri Prælat&#x0169; dispensare. Eādem tenet Rebuf. in
repet. c. postulastis not. 3. nu. 12. de cler. excom.
Antonin. Misis 1. p. tit. 17. c. vn. §. 20. vers. & nota.
secund&#x0169; Rosel. Verbo, dispe&#x0303;satio, n. 4. vbi Syl. q. 1.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0547.jpg/>
@@1@<SE547>Disput. XX. Sectio VII. 531
<duolan 2><-P>in fine. Armil. nu. 14. & esse probabile&#x0303; sententiam,
ait Sanch. 3. de matrim. disp. 10. nu. 2. in fine. eam
tenet Sà, verbo dispensatio, nu. 2. dicens; Cum subest
causa dispensandi videtur peccare Prælatus, qui potest,
si nō dispenset. Suadetur primò ex. c. domino Sācto,<marginalia>Argum.</marginalia>
50. d. ibi, vt necesse sit, illos restaurari in loco honoris,
qui per p&#x0153;nite&#x0303;tiam reconciliationem recepisse mere&#x0303;tur,
& c. quāto, in fine. 2. q. 4. ibi. quia sicut in contumacia
persistentibus seueros nos esse conuenit, sic humiliatis, &
p&#x0153;nit entibus locum veniæ negare non debemus.</P>
<P>  Secundò, quia acceptio personar&#x0169; solùm com-<marginalia>2. Argum.</marginalia>
mittitur in debitis ex iustitia distributiua, vt do-
cet D. Tho. 2. 2. q. 63. a. 3. & alij communiter: sed
prælatus non dispensans, cum adest iusta causa, est
acceptor personarum: ergo peccat cōtra iustitiam
distributiuā: ac proinde ex iustitia distributiua de-
bebat tunc dispensare: sicut quando male, & sine
causa dispensat, est acceptor personar&#x0169;, teste Abul.
Mat. 22. q. 117. Anton. 2. p. tit. 1. c. 20. §. 2. in fine. So-
tus, 3. iust. q. 6. a. 5. ad 3. Arag. 2. 2. q. 63. a. 4. paulo<marginalia>Conf.</marginalia>
post princ. Confirmatur, quia, prælatus est distri-
butor onerum, & bonorum Reip. ergo peccat cō-
tra iustitiam distributiuam, si non distribuat iuxta
cuiusque merita: sed qui habet iustā causam, mere-
tur, vt sec&#x0169; dispenset: ergo si id non faciat, peccat
contra iustitiam distributiuā. Vnde si existentibus
eisdem causis cum vno dispe&#x0303;set, & cum alio nolit
dispe&#x0303;sare, acceptor personar&#x0169; est, sec&#x0169;dùm Rebuf.
in praxi. benef. tit. de dispensatione ad plura bene-
ficia, n. 34. Eman. 1. to. 2. editione. 2. c. 6. con. 1. n. 1.</P>
<P>  Tertia opinio, & vera est, non semper, existente<marginalia>70</marginalia>
iusta causa, dispe&#x0303;satione&#x0303; esse debitā. Probatur, quia<marginalia>Tertia opinio|& vera.</marginalia>
in iure dispensatio aliquando appellatur gratia, vt
c. licet canon. de elect. in 6. in fine, ibi, possit ordina-<marginalia>Dispensatio|nō semper de-|bita, etiā exi-|stente iusta|causa.</marginalia>
rius gratiā dispe&#x0303;sationis facere, & c. didici. 1. q. 7. fine,
ibi. dispensationis enim gratiæ, & c. penul. de cler. ex-
com. ministrante, ibi, propter quod dispe&#x0303;sationis gra-
tiā; interdā etiā appellatur indulgentia, c. 1. de sta-
tu monach. in 6. & misericordia, c. postulasti, de
cleri. excom. ministr. Sed gratia, indulgentia, &
misericordia est indebita: ergo. Sec&#x0169;dò, quia non
quidquid potestati iudicis permittitur, id iuris ne-
cessitati subiicitur, l. quidquid 40. ff. de iudiciis, &
notat gloss. c. cōsuluit, verbo, gratiam, de offic. de-
legati. Tertiò probatur ex diuisione dispensatio-
nis in prohibitam, debitam, & permissam: qua di-
uisione vtuntur gloss. c. exigunt in princ. 1. qu. 7.
Panor. c. consilium, n. 4. de conseruatione ieiunij,
& ipse Rosella suprà, & alij, quos retulimus, sect.
2. in fine. Sed omnis dispe&#x0303;satio sine iusta causa, est
prohibita: ergo dispe&#x0303;satio c&#x0169; iusta causa, quædam
est debita, alia verò indebita, seu permissa tātùm.</P>
<P>  Quartò probatur, quia ita tenent Archid. d. c. li-
cet canon. nu. 6. vers. gratiam, & c. vt cōstitueretur<marginalia>Omnis dispe&#x0303;-|satio sine|iusta causa|est prohibita.</marginalia>
super gloss. relaxatio, d. 50. & Turrecre. ib. nu. 9.
& 10. Dominicus dicto c. licet canon. §. super resi-
dentia, n. 3. & ibi Francus §. is etiam, n. 2. vers. 2. in-
fertur. Panor. c. at si clerici, § de adulteriis. nu. 5. de
iudic. & ibi Decius à n. 163. Felin. ibi. n. 15. quos ci-
tat & sequitur Sanchez 3. de matrim. disp. 10. n. 3.
qui etiam, nu. 26. citat Sot&#x0169;, & alios id supponen-
tes, dum asserunt, si Prælatus iniustè neget dispen-
sationem in denunciationibus, posse sine illis ma-
trimonium licitè contrahi.</P>
<P>  Ad primum argument&#x0169; opinionis secundæ res-
pondet Sāchez, loco cit. n. 7. eos textus, si de præ-
cepto loquantur, intelligendos esse, quando est
necessaria dispensatio ad bonum commune, vel<-P>@@

<-P>notabile alicuius priuati: si verò loquatur de omni
dispensatione, loqui de consilio.</P>
<P>  Ad secundum, nego, prælatum, qui non dispen-
sat, cùm adest causa iusta, semper esse acceptorem
personarum, aut  peccare contra iustitiam distribu-
tiuam, licet semper contra illam peccet, qui sine
iusta causa dispensat: quem tamen credo non esse
acceptorem personarum; quia licet cumhoc dis-
penset sine causa, non tamen eo ipso negat alteri
quod ipsi debetur.</P>
<P>  Ad confirmationem respondeo, Prælatum esse<marginalia>71</marginalia>
distributorem, non solùm rerum debitarum, sed
etiam gratiarum, cùm distribuit debita, tenetur
distribuere iuxta merita cuiusque, non verò cum
distribuit gratias, quales sunt multæ dispensatio-
nes, licet teneatur, quoties dispensat, habere cau-
sam. Nec propriè aut verè loquuntur, qui dicunt,
quoties in pari causa dispensat cum vno, & non
cum altero, esse acceptorem personarum: nisi in-
telligant, quando vtriq; est debita dispensatio, &
alteri tantùm conceditur.</P>
<P>  Sed dubi&#x0169; est: quando dispe&#x0303;satio sit debita. Pri-<marginalia>72</marginalia>
ma opinio est, quādo prælatus superior præcipit<marginalia>1. Opinio.</marginalia>
inferiori, vt dispenset, dispensatione&#x0303; esse debitam:
secus si tant&#x0169; illi id permittat. Ita Dominicus Frā-
cus, & Turrecrem. suprà. Prima pars huius opinio-
nis clara est: sec&#x0169;da verò falsa, si intelligat, vt quo-
ties Prælatus superior non præcipit inferiori, vt
dispenset, non teneatur dispensare: sunt enim alij
casus, in quibus dispensare tenetur, vt videbimus.
Vnde non rectè Gutier. lib. 1. qq. canon. c. 20. n. 23.
vers. præterea ordinarius, ex eo quòd Trid. sess. 24.
c. 1. de matrim. iniungit ordinario, vt in denuncia-
tionibus dispenset, quando viderit aliquos mali-
tiosè velle matrimonium impedire, colligit in cæ-
teris casibus, dispensationem debitam non esse.</P>
<P>  Secunda opinio, quoties dispensatio est neces-<marginalia>73</marginalia>
saria ad bon&#x0169; commune, vel valde vtilis, vt quādo<marginalia>2. Opin.</marginalia>
est necessaria ad vitandum scandal&#x0169; multorum,
vel est longè vtilior Ecclesię, esse debitam: secus si
solùm sit necessaria ad bon&#x0169; priuatum. Prima pars<marginalia>Dispensatio|debet concedi|ad vitandum|malum com-|mune.</marginalia>
huius opinionis vera est, nimirum quādo dispen-
satio est necessaria ad vitādum scandal&#x0169;, aut aliud
malum commune, vel saltem valdè vtilis commu-
nitati, debere concedi, vt ait Rosell. suprà & patet
ex §. nisi rigor. 2. q. 7. & capitibus sequentibus vsq;
ad §. ecce, & ex August. c. vt constitueretur d. 50.
vbi ait, propter scandalum & malum cōmune vi-
tandum, esse detrahendum aliquid de seueritate
seu dispensandum: vbi gloss. ait, tunc debitam esse
dispensationem: idem tenet Panor. c. at si clerici, §.
de adulteriis nu. 20. de iudic. & ibi. Decius à num.
163. vsq; ad 166. Abul. Mat. 22. q. 117. reg. 2. sed 2.
pars falsa est; nam etiam ob bonum priuatum con-
cedi interdum debet dispensatio.</P>
<P>  Vnde tertia, & vera opinio est, nō solùm in ca-<marginalia>74</marginalia>
sibus prædictis: sed etiam quando dispensatio est<marginalia>Tertia & ve-|ra opinio.</marginalia>
necessaria, vel vtilis valde bono priuato, debere
concedi dispensationem: Colligitur ex Triden. su-
prà, vbi instruit ordinarium, vt dispe&#x0303;set in denun-
tiationibus, quando viderit, aliquos velle malitio-
sè matrimonium impedire: quia nimirum t&#x0169;c iure
naturæ dispensare tenetur, eo quòd necessaria est
dispensatio directè ad bon&#x0169; priuatum, ex quo &
aliis similibus resultat publicum, & commune.
Eodem modo, si dispensatio esset necessaria ad vi-
tandum scandalum vnius, vel alterius, licet non
multitudinis, deberet dispe&#x0303;satio cōcedi, & denique<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0548.jpg/>
@@1@<SE548>532 Quæst. XCVII. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>quoties est necessaria, vel expediens valdè ad bon&#x0169;
priuat&#x0169; animæ, vel corporis, vel honoris alicuius.
Vt quia vir deflorauit f&#x0153;minā, & est pericul&#x0169; mu-
tationis vol&#x0169;tatis viri: vel cōtrahe&#x0303;tes sunt in pec-
cato cōcubinatus, & illo pacto animę suę saluti cō-
sul&#x0169;t, periculumq&#x0301;ue est in mora: vel morti vicinus
vult ducere concubinā, vt legitimet prolem, vel vt
in bono statu decedat, tenetur pręlatus in den&#x0169;tia-
tionibus dispensare, nisi inde aliqua incōmoda se-
quātur, quia potestas dispensandi in prælatis est in
bon&#x0169; subditor&#x0169;, cui prælatus tenetur cōsulere. Vn-
de quādo in c. cùm ex eo, de elect. in 6. dicitur, Epi-
scop&#x0169; posse liberè c&#x0169; clerico dispensare, ne septen-<marginalia>Episcopus po-|test liberè di-|spensare cum|clerico, vt ab-|sit septennio|studiorum gra|tia.</marginalia>
nio resideat, ratione studij, dic&#x0169;t iurisperiti, debere:
Archid. ibi ante 1. num. versic. liberè, Ioan. Andreas
initio, Francus num. 2. not. 2. Dec. cap. at si clerici,
§. de adulteriis, num. 163. & Barbatius consil. 40. n.
3. volu. 4. ait, Prælatum teneri dispensare, quoties ad-
sunt vrgentes dispensandi causæ. Quando verò non
sunt causæ vrgentes, nimirum, quia dispensatio nō
est necessaria, nec valde vtilis bono communi, vel
priuato, tunc quāuis iustæ adsint causæ dispensan-
di, nō tenetur Pręlatus dispensare, licet possit, vt in
c. at si clerici, §. de adulteriis, de iud. vbi dicitur, De
adulteriis, & aliis criminib. quæ sunt minora, potest Epi-
scopus cum clericis post peractā p&#x0153;nitentiam dispensare.
Ratio, quia magnæ causæ esse debent, vt Princeps
teneatur per dispensationem vulnerare legem.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO VIII.
Quæ sint iustæ causæ dispensandi.</Z>
<P><INI5>D</INI5>E hac re disserunt Sanchez, libr. 8.<marginalia>75</marginalia>
de matrim. disp. 19. Ludouic. Peguera
in decisionib. cap. 52. nu. 13. Ludouic.
Lopez. 1. part. instructor, ca. 4. Eman.
Rodriguez tom. 1. qq. reg. qu. 22. art. 5.
Sotus, 1. iust. qu. 7. art. 8. & vlt. Sylu. dispe&#x0303;satio q. 1.</P>
<P>  Respondeo, quamuis hæ causæ in iure determi-
natæ non sint: in eo tamen insinuantur aliqua ca-
pita, ex quibus oriri possunt, tempus, vtilitas, qua-<marginalia>Multæ causæ|dispensandi.</marginalia>
litas personę, meriti, & scientię, necessitas, vtilitas,
pietas, euentus rei, multitudo, seu scandalum mul-
titudinis, ca. fraternitatis, dist. 14. c. necessaria, cap.
requiritis, cap. tali, 1. quæst. 7.</P>
<P>  Sed omnes ferè causæ reducuntur ad necessita-
tem, vel vtilitatem publicam, aut priuatam.</P>
<P>  Ad hanc pertinet dignitas personarum: nam di-
spensatio cum illis ad bonum commune Reip. vel
religionis maximè vtilis, aut etiam necessaria esse
solet. Vnde D. Thomas, 2. 2. qu. 63. art. 2. ad 2. ait,
dispensatio matrimonij contrahendi principaliter fieri
consueuit propter f&#x0153;dus pacis firmandum. Quod quide&#x0303;
magis est necessarium communi vtilitati circa personas
excellentes, & ideo cum eis facilius dispensatur absque
peccato acceptionis personar&#x0169;. Consentiunt Sanchez,
sup. n. 5. Conrad. 1. 2. quæst. 97. art. 4. ad 2. Loazes de
matrim. Regis Angliæ, dub. 2. ad 4. num. 2. Couar.
2. part. 4. c. 6. §. 9. n. 7. fine, Cucus, 5. instit. maior. tit.
13. nu. 15. Pet. Ledes. de matrim. quæst. 56. art. vlt. in
fine. Item gratiā præstare principibus, etiamsi pax
inter ipsos ex matrimonio non penderet, multum
interest Pontifici, & Ecclesiæ: ideo facilius c&#x0169; ipsis
dispensand&#x0169; est: vnde in Triden. Ses. 24. de matrim.
statutum est, ne in secundo gradu dispensetur, nisi
inter magnos Principes, & ob publicam causam.
Qui dicantur magni Principes, disputat latè San-
chez suprà, num. 2. Sed parum refert. Quia Ponti-<-P>@@

<-P>fex, qui solus in eo gradu potest dispensare, ea lege
non astringitur: & potest ex aliis causis cum eisde&#x0303;,
& inferioribus personis dispensare, vt ibi, n. 4. no-
tat Sanchez. Qui etiam, nu. 1. bene aduertit, licet
dispensatio non debeat fieri contra commune bo-
num: tamen non necessariò debet fieri directè, seu
proximè, & immediatè propter bon&#x0169; cōmune: sed
satis esse, si remotè, & directè ad bonum cōmune
referri possit, sicut refertur, quæ respicit bonum
priuatæ personæ, quod in aliarum detrimentum
non redundat: bonum est enim Reip. quòd priua-<marginalia>Bonum est|Reip. si priua-|tæ personæ ei&#xA770;|fruantur salu-|te, & diuitiis.</marginalia>
tæ eius personæ fruantur salute, diuitiis, &c. vnde
c. requiritis, §. nisi rigor. 1. quęst. 7. ponuntur aliquę
causæ dispensandi, solùm bonum priuatum respi-
cientes: & passim dispensatur in impedime&#x0303;tis ma-
trimonij ob inopiam mulieris, & in voto castitatis
ob periculum incontinentiæ: & D. Tho. qu. 97. art.
4. maius bonum personæ, cum qua dispensatur, &
vitationem maioris mali causas putat iustè dispen-
sandi in legibus. Vnde in Triden. sess. 23. c. 1. & sess.
25. cap. 18. quatuor causæ attinguntur, Christiana
charitas, vrgens necessitas, debita obedientia,
& Reipubl. vtilitas: & in glossa dicto capitulo re-<marginalia>Aliæ causæ.</marginalia>
quiritis, timor futuri mali, spes futuri boni, & vi-
tatio scandali, quæ, & omnes aliæ causæ sub bono
communi comprehenduntur (vt ait Eman. suprà)
scilicet directè, vel indirectè, proximè, vel remo-
tè. Sic Sanchez interpretatur D. Thom. 2. 2. qu. 97.
art. 4. & Sotum, 1. iust. q. 7. art. 3. dicentes, infidelem
fore dispensatorem, nisi ob commune bonum di-
spenset. Imò seipsum sic interpretatur Sotus. Con-
sentiunt Caiet. d. art. 4. & Peguera suprà, dicentes,
causam iustam esse, quando legis obseruatio im-
pediret maius bonum, vel cederet in malum: vi-
de etiam Medinam quæst. 97. art. 4.</P>
<P>  In particulari autem de causis dispensandi ad<marginalia>76</marginalia>
matrim. in graditus prohibitis, agit latè Sanchez
illa disp. 19. Quod omitto, quia præter meum est
institutum. Ad quod tamen refert quod ait n. vlt.
& disp. 18. nu. 8. in fine, aliquando Pontificem di-
spensare absque vllius causæ allegatione, quando
consanguinitatis gradus aliquantulum est remo-
tus. At ne tunc quidem dispensare sine causa: tunc
enim copiosior compositio pecuniaria exigitur ab
eo, cum quo dispensandum est in sumptus publi-
cos cessura: quæ sufficiens causa censetur dispen-
sandi in gradibus illis remotioribus: sicut indul-
gentias omnes in bulla concessas, quæ ad sui valo-
rem iustam causam postulant, iustas reddit elee-
mosyna pecuniaria data ab accipiente bullam, &
conuertenda in subsidium contra hostes fidei, vel
in alios publicos sumptus: id enim valde confert
communi bono. Quæ autem causæ requirantur in
particulari in votis castitatis, & religionis, & aliis
matrimoni&#x0169; impedientibus, tractat latè Sanchez,
lib. 8. disput. 20. & in singularib. materiis tractatur
de causis dispensandi peculiariter in illa. Nos ve-
rò hîc solùm agimus generatim de dispensatione,
& causis dispensationis in legibus.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO IX.
Vtrum ad dispensandum cognitio causæ requiratur.</Z>
<P><INI4>R</INI4>Espondeo, si dispensans sit supremus<marginalia>77</marginalia>
Princeps, valida erit dispensatio sine co-<marginalia>Supremus|Princeps po-|test dispensa-|re sine causa.</marginalia>
gnitione causæ, si absolutè vult dispensa-
re: quia potest validè dispensare sine
causa: ergo à fortiori sine cognitione causæ exi-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0549.jpg/>
@@1@<SE549>Disput. XX. Sectio IX. 533
<duolan 2><-P>stentis: & ita tenet Azor to. 1. lib. 5. c. 15. q. 9. citās
Innoc. Gloss. Panor. Couar. Bald. Alex. Felin. Ri-
pam, Curtium. Quod constare putat Sanchez, 8.
de matrim. disp. 17. nu. 11. De inferioribus verò
aliqui, quos suppressis nominibus refert Azor, do-
cent in hoc sensu vallere dispensationem factam
ab istis sine cognitione causæ, vt posteà ipsi non
possint sine causa talem dispe&#x0303;sationem reuocare:
superior tamen possit recipere talem dispensatio-
nem, aut non recipere pro libito. Credo illos lo-
qui de dispensatione inferioris, non in propria le-
ge, sed in lege superioris. Nam in lege propria dis-
pensans, etiamsi inferior sit, potest ad libitum dis-
pensationem reuocare, & à fortiori princeps su-
perior. Quando verò dispensatio est in lege supe-
rioris, & ex eius commissione, non potest illam
reuocare inferior, nisi fortè ex causa, licet facta sit
sine causæ cognitione, superior autem potest ad
libitum eam reuocare, vt dicebant relati ab Azor,
de quo dicam statim.</P>
<P>  Difficultas enim est inter doctores, an dispen-<marginalia>78</marginalia>
satio inferioris in lege superioris existe&#x0303;te quidem<marginalia>1. Opinio.|1. Argum.</marginalia>
iusta causa: sed sine eius cognitione, valida sit. Pro
parte negāte est: Primò quia quoties inferiori cō-
mittitur facultas dispe&#x0303;sandi in lege superioris, in-
telligitur præmissa causæ cognitione: ergo sine
causæ cognitione dispensans excedit limites suæ
potestatis, & sic nihil facit. Antecedens probatur
ex c. necessaria, ex c. dispe&#x0303;sationis, 1. q. 7. vbi dici-
tur, tempor&#x0169; varietate&#x0303; exposcere aliquādo, vt le-
ges relaxentur adhibita diligenti consideratione.
& Triden. sess. 25. de refor. c. 18. ibi. Sciant vniuersi
sacratissimos canones, exactè ab omnibus, & quoad eius
fieri poterit, indistinctè obseruandos, Quòd si vrgens,
maiórque ratio quandoque postulauerit, cum aliquibus
dispensandum esse, id causa cognita, summáque maturi-
tate, atque gratis à quibuscunque, ad quos dispensatio
pertinebit, erit præstandum, alitérque facta dispensatio
subreptitia censeatur. Probatur etiam ex definitio-<marginalia>2. Argum.</marginalia>
ne dispe&#x0303;sationis tradita à nōnullis, est iuris relaxa-
tio præmissa causæ cognitione, vt retulimus sect. 2.
Hanc sententiā tenet ferè expressè Nauar. c. fi. n. 4.
de simon. eandem tenet Imola l. quidam consule-
bat n. 7. in fine, & n. 8. ff. de re iudic. Hippolytus,
c. at si clerici, §. de adulteriis, n. 106. de iudic. Azor
to. 1. lib. 5. c. 15. q. 9. & 10. dicens, in neutro foro
valere huiusmodi dispensationem, & citat pro se
Couar. de matr. p. 2. c. 6. §. 9. n. 12. idem clarè sensit
Stunnica q. 6. de voto n. 104. vbi ait, Pōtifice&#x0303; non
habere facultatem relaxandi iuramenta in præiu-
dicium tertij, antequā constet sibi causam subesse,
licet causa subsit: quia errat in suæ iurisdictionis
fundame&#x0303;to: ergo à fortiori idem diceret, quando
Episcopus ex commissione Papæ dispensat in ali-
quo canone, vel voto, &c.</P>
<P>  Alij meritò aiunt, validā esse in foro conscien-<marginalia>79</marginalia>
tiæ, donec in externo reuocetur, vt reuocari po-<marginalia>2. Opin.</marginalia>
rest, ita docet Sāchez 8. de matrim. disp. 17. nu. 11.<marginalia>Episcopo dis-|pensante sine|causæ cogni-|tione in iis|quibus potest,|tenet dispen-|satio.</marginalia>
Suarez hîc, & cęteri rece&#x0303;tiores, Innoc. ca. diuersis
nu. 1. de cler. coniug. vbi ait, Episcopo dispensan-
te absque causæ cognitione in iis, in quibus po-
test, tenere dispensationem, vt in collatione be-
neficij, donec per superiorem reuocetur: & dum
non reuocatur, possideri licitè beneficium illud.
Et satis hoc placet Hostiensi ibi, num. 9. Ioan-
ni Andreæ, nu. 8. Bellam. ca. veniens, num. 18. &
19. de filiis presb. Arm. verbo dispensatio, num. 14.
in fine, Ludouic. Lopez, 1. p. instructo. cap. 4. col.<-P>@@

<-P>antepen. versic. tertiò dicitur. Pro eadem senten-
tia est idemmet Innoc. c. cum. ad monasterium.
num. 4. de statu monach. vbi ait, huiusmodi dis-
pensatione&#x0303; aut non valere, aut reuocandam esse.
Cuius sententiam referunt, & sequuntur ibi Ho-
stien. nu. 32. Ioan. And. ad finem, Panorm. nu. 17.
Henr. nu. 17. Card. §. fin. nu. 5. iterum Panorm. c.
at si clerici. §. de adulteriis, num. 12. de iudic. Alex.
de Neuo, cap. 1. num. 128. de constit. Turrecrem.
c. 1. aut 4. nu. 14. d. 89. Nos secundam partem illius
disiunctiuæ approbamus, nō primam. Pro eadem
sententia sunt Panorm. dicto c. diuersis, nu. 3. Pro-
bus additio. ad Monachum, c. vnico n. 4. vers. po-
stremò de ætate, & qual. Borgasius de irreg. p. 2. tit.
de differ. terminorum in materia dispensationis,
in fine, vbi dic&#x0169;t, dispensationem censeri conces-
sam inferioribus causa iusta existente, & illius co-
gnitione præmissa: at si nō adhibita causæ cogni-
tione dispensauerint, reuocandam esse dispensa-
tionem per superiorem. Est ergo valida donec re-
uocetur. Atque idem ce&#x0303;set Sanchez, quando Pon-
tifex, vel Episcopus, vel alius potens dispensare in
votis, vel iuramentis, siue iure ordinario, siue de-
legato.</P>
<P>  Imò quidam talem dispensationem etiam in<marginalia>1. Probatio.</marginalia>
foro externo validā esse, donec à superiore reuo-
cetur, vt Armil. & Ludouic. Lopez suprà. Quod su-
munt ex c. nihil de electione, vbi dicitur, electum
sine causæ cognitione reiiciendum esse, quādo est
indignus: ergo si est dignus, non reiicietur, ergo
electio est valida in foro externo: ergo ide&#x0303; est de
dispensatione facta sine causę cognitione. Quam-
uis possit quodammodò appellari nulla in foro
externo, quia recurri ad superiore&#x0303; potest, vt eam
reuocet, & ipse, etiam ex officio, posset eam reuo-
care, vt docent communiter Doctores: quia illa
forma in dispensationibus præscribitur inferiori
à superiore imò est requisita iure naturæ, vt dispe&#x0303;-
satio sit licita: ergo si inferior eam non seruet, po-
test superior dispensatione&#x0303; reuocare, etiamsi con-
stet, factā fuisse cum causa. Id meritò limitat glos-
sa, c. manifesta 2. q. 1. vt valida, & licita sit dispen-
satio sine causæ cognitione, quando causa notoria
est: quia in notoriis non requiritur ordo iuris, nec
notorium eget examine; vt patet dicto c. manife-
sta. Idem tenet gloss. c. si quis sine examinatione,
d. 81. & c. fi. verbo qui concubinas, 51. d. Panor. ca.
præterea, nu. 11. de testib. cogen. Imola l. quidam
consulebat n. 8. de Schis. Rosell. verb. dispensatio,
nu. 6. Sanchez 8. de matrim. disp. 4. nu. 22. Imò si
dispensanti causa esset manifesta, non peccaret
dispensando sine eius examine: quia examen cau-
sæ eo tendit, ne dispensatio temerè fiat: quæ teme-
titas cessat, si de causa dispensanti constat.</P>
<P>  Sed id, in quo tota erat difficultas, scilicet dis-<marginalia>2. Probatio.</marginalia>
pensationem eiusmodi esse validam, probatur
secundò: quia ea dispensatio habet reuera quod
ius intendit, & petit: ergo valida est, licet absque
cognitione causæ facta sit. Cōfirmatur, quia nulli-<marginalia>Conf.</marginalia>
bi habetur, eam dispensationem esse nullam. Nec
obstat locus Trident. in contrarium adductus, vt
ait Sanch. quia æquè loquitur de Papa, ac de infe-
rioribus; cùm tamen constet, dispensationem
Papæ in iure humano absque causæ cognitione
validam esse: loquitur ergo Concilium quoad fo-
ri externi præsumptionem, & ideò dicit subreptitia
censeatur, & non dicit, esse subreptitiam, sed præ-
sumi impetratam per surreptionem, vel ita reuo-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0550.jpg/>
@@1@<SE550>534 Quæst. XCVII. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>candam, quasi subreptitia esset.</P>
<P>  Tertiò, quia valet lex temerè, & absque causæ<marginalia>3. Probatio.</marginalia>
cognitione inducta, si reuera conducit ad com-
mune bonum: ergo & dispensatio legis.</P>
<P>  Quartò ex Menchaca, 1. controuer. illust. c. 28.<marginalia>4. Probatio.</marginalia>
nu. 6. vbi probat tenere factum in foro conscien-
tiæ, quando finis iuris habetur, quamuis forma,
& solemnitas iuris prætermittantur. Quod mul-
tis exemplis confirmat Bellamer. suprà.</P>
<P>  Ad primum argumentum primæ opinionis re-<marginalia>Ad 1. argum.|primæ opin.</marginalia>
spondeo, iura, & Doctores præscribere quidem
causæ cognitionem, vt licita sit dispensatio: quod
autem causam habeat, vt sit valida. Ad Trident. ve-
rò iam diximus. Ad secund&#x0169; respondeo cum San-<marginalia>Ad 2.</marginalia>
chez suprà, & eode&#x0303; lib. disp. 2. num. 2. in illa defi-
nitione non solùm contineri, quæ requiruntur ad
essentiam, & valorem dispensationis; sed etiā quæ
ad eius honestatem, alioqui etiā in supremo prin-
cipe requireretur causæ cognitio, vt dispensatio
esset valida: vide quæ de hoc diximus, sect. 2.</P>
<P>  Ex his soluitur alia quæstio, an dispensatus ab<marginalia>81</marginalia>
inferiore in lege superioris, sine causæ cognitione<marginalia>Quæst. 1.</marginalia>
possit licitè vti tali dispensatione, Azor illa quæst.
9. Respondeo, inquit, cum Innoc. Panorm. & Couar. non
posse tuta conscientia vti tali dispensatione: quia est nul-
la, quamuis in foro iudiciali impunè ea vtatur, donec
à principe abrogetur. Nam tria sunt necessaria; primum
inferiori ius relaxet absque iusta causa: secundum, ne
relaxet, nisi cognita causa: tertium, ne id faciat, nisi
exprimat causam, cur id faciat, alioqui enim in iudicio
puniri poterit. Hæc Azor. Sed iam ex Innoc. Pa-
norm. & aliis talem dispensationem esse validam:
& superius etiam docuimus, non esse peccatum
mortale, imò fortè nec veniale vti dispensatione
valida concessa sine causa: quòd à fortiori erit ve-
rum de concessa quide&#x0303; cum causa tunc vel posteà
cognita subdito, licet à superiore cognita non sit:
ergo verisimile est, quòd nec venialiter peccat.</P>
<P>  Ex his etiam resoluitur alia quæstio, an tacita<marginalia>82</marginalia>
dispensatio concessa sine cognitione eausæ, valida<marginalia>2. Quæst.</marginalia>
sit. Hanc quæstionem retulimus in hunc locum
sect. 2. diuisione 3. Quando quis in propria lege<marginalia>1. Opinio.</marginalia>
tacitè dispe&#x0303;sat, omnes videntur tenere validā esse
dispensationem nulla præmissa causæ cognitione:
quia eade&#x0303; est ratio de tacita & expressa: in expres-
sa autem iam vidimus, validam esse sine causæ co-
gnitione; & ita in Principe supremo docet Azor
to. 1. lib 5. q. 10. cum Panor. & Hostien. c. diuersis
fallaciis, de cler. cōiug. Nauar. prælud. 9. n. 15. & c.
25. nu. 74. & idem insinuat Azor de inferiore dis-
pensante in propria lege. Quādo vetò quis dispe&#x0303;-
sat in lege superioris, vt Episcopus in iure canoni-<marginalia>1. Opinio.</marginalia>
co communi, sunt variæ opiniones. Prima est, ta-<marginalia>1. Argum.</marginalia>
lem dispensatione&#x0303; esse nullam: primò; quia hęc est
differentia inter Principe&#x0303; & inferiores præfectos,
quod ille potest saltem validè dispensare sine cau-
sæ cognitione; Hi verò minimè. Secundò, quia<marginalia>2. Arg.</marginalia>
c. fin. in fine, d. 51. punitur Episcopus promouens
concubinarium, scilicet, sine cognitione causæ, &
ideò inualidè. Tertiò, quia dispensatio sine vo-<marginalia>3. Argum.</marginalia>
luntate dispensantis valida non est: sed præsu-<marginalia>Disputatio|siue voluntate|dispensantis|valida nō est.</marginalia>
mere debemus, prælatum in tali euentu non ha-
bere voluntatem dispensandi: alioqui præsume-
mus in eo delictum, contra l. meritò, ff. pro socio:
ergo præsumere debemus talem dispensationem
esse nullam. Hanc sententiam valde probabilem
censet Sanchez, 8. de matrim. disp. 4. nu. 15. & pro
ea refert gloss. ca. 2. de schim. verbo dispensatum,<-P>@@

<-P>Ioan. And. ibi, num. 4. Butrium, nu. 3. Panorm. 4.
Card. nu. 1. qu. 1. Anchar. nu. 3. Ananiam, nu. 7. & 8.
& alias glossas, Nauarrum, aliósque multos Iurisp.
& ex Theologis, Syluestrum, Caietanum, Rosel-
lam, Henriquez, Azor, & Emanuelem Rodiguez:
quor&#x0169; loco apud ipsum legere poteris. Azor etiā
tom. 1. lib. 5. c. 15. q. 10. citat Syluest. Innoc. Archid.
Panorm. & Nauar. Prælud. 9. num. 14. aliàs 15. &
cap. 25. num. 74.</P>
<P>  Secunda opinio est, talem dispensationem infe-<marginalia>83</marginalia>
rioris in lege superioris sine causæ cognitione va-<marginalia>2. Opin.</marginalia>
lidam esse. Hanc sententiam tenet Sanchez, su-
prà, nu. 17. citans Innocent. Bellamer. Lambertin.
Syluestrum, Armillam, Nauar. Maiol. Salced. Bern.
Diaz. Palud. Margaritam confessorum, Polanc.
Bartholom. Medinam, Henriquez, Sa, Suarez,
Emanuel Rodrigez, Sayrum, Antoninum. Pro-<marginalia>Tantum valet|voluntas taci-|ta, quantum|expressa.</marginalia>
batur, quia eadem est ratio de dispensatione taci-
ta & expressa: tantum enim valet voluntas taci-
ta quantum expressa, in iis quæ nec formam
certam, nec verba requirunt, l. qui ad certum,
ff locati, & l. de quibus 31. ad finem, ff. de legi-
bus: ibi. Nam quid interest suffragio populus volun-
tatem suam declaret, an rebus, & factis. Sed dis-
pensatio non requirit certam formam verborum,
nec verba: vt docet Sanchez. num. 1. & 17. cum
omnibus: ergo, sicut dispensatio expressa, in le-
ge superioris esset valida sine causæ cognitione:
etiam tacita. Alias rationes, quibus vtitur San-
chez eo num. 17. omitto: quia solùm probant,
dari posse dispensationem tacitam validam, at-
que præsumendam esse, cum is qui potest dis-
pensare, admittit aliquem scienter ad actum, qui
sine dispensatione non potest licitè fieri. Solum
hîc aduerte, Nauarrum in sum. cap. 25. num. 74.
dixisse fortè in foro conscientiæ hanc sententiam
esse veram: licet non in externo similiter eam ad
forum conscientiæ limitari à Sayro in Thesauro
casuum tom. 1. lib. 7. cap. 14. num. 11. 12. & 13.
Eman. tom. 1. regul. quæst. 13. artic. 16. Sed me-
lius Maiolum, 3. de irregul. cap. 24. num. 14. &
lib. 4. cap. 10. num. 3. & lib. 5. cap. 51. num. 8. &
Suarez de cesuris disp. 41. sect. 3. ad finem, &
Sanchez illo nu. 17. docuisse, veram esse etiam in
foro externo, si in illo probetur, legitimam cau-
sam extitisse, licet à dispe&#x0303;sante cognita non fuerit.</P>
<P>  Ad primum argumentum primæ opinionis<marginalia>84</marginalia>
respondeo, illam differentiam non esse veram:
sed tantum differre, quia quisque in sua lege po-
test valide dispensare sine causa, non verò in lege
superioris.</P>
<P>  Ad secundum respondeo, cùm Sanchez suprà
nu. 24. & cum gloss eodem ca. fin. in illo textu, &
similibus puniri temerariam, & indiscretam dis-
pensationem absque causa, vel saltem absque cau-
sæ cognitione factam: quæ in primo casu est nul-
la, & in secundo illicita.</P>
<P>  Ad tertium respondeo, nos hic non disputare,
an quando prælatus dispensat tacitè sine cogni-
tione causæ, præsumendum sit, velle dispensare:
sed an si velit dispensare, idque manifestet, non
verbis, sed aliis signis, dispensatio valeat. Vnde
argumentum illud non est ad rem. Addimus,
tam meritò præsumi posse, quòd velit dispensa-
re, quando illum admittit ad actum, qui sine dis-
pensatione esset illicitus vel exercet cum eo act&#x0169;,
quam illicitè exerceret, si cum eo non dispensaret:
quia maius delict&#x0169; esset, sine dispe&#x0303;satione id face-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0551.jpg/>
@@1@<SE551>Disput. XX. Sectio IX. 535
<duolan 2><-P>re, quàm c&#x0169; illo sine cognitione causæ dispe&#x0303;sare,
è duobus autem paccatis, minus præsumi debet,
l. si adulterium cum incestu, §. 1. 2. & 3. ff. ad legem
Iuliam de adulteriis. Sicut quando aliquid cum
peccato, & sine peccato exerceri potest, præsume&#x0303;-
dum est exerceri sine peccato, l. meritò, ff. pro so-
cio. Sic c. 2. de bigamis, Episcopus bigamum pro-
mouens priuatur potestate ordinandi, & redditur
ratio: quia in bigamis dispensare non licet: vbi Pon-
tifex præsumpsit, quòd si Episcopus possit dis-
pensare, voluisset dispensare, & ideò non esset
sic puniendus, quamuis tunc etiam puniri ali-
quomodo posset, si sine causa, vel eius cognitione,
dispensaret. Vnde rectè Bellam. c. venie&#x0303;s, nu. 11. &
19. de fil. presby. Rosel. dispensatio, nu. 6. & Sāchez
suprà, dicunt; cùm quis scienter, admittit inhabi-
lem ad actum, que&#x0303; sine dispe&#x0303;satione exercere non
potest, pręsumi intendisse cum eo dispensare: idem
Sanchez 8. de matrim. disp. 4. nu. 23. Azor to. 1. lib.
5. c. 15. q. 10. Sa, verb. dispe&#x0303;satio, n. 8. Nauar. prælud.
9. num. 14.</P>
<P>  Sed aduerte primò, quosdam existimasse, infe-<marginalia>85</marginalia>
riores non posse tacitè dispensare, etiamsi id ve-<marginalia>Notab. 1.</marginalia>
lint, & causæ cognitione&#x0303; præmittant. Hoc Sāchez
suprà nu. 16. tribuit Glossę, c. litteras, fine, de cōces.
præb. Hostiensi, c. veniens, nu. 6. & 8. de fil. presby.
& c. 2. statim in princ. de schism. Baldo, l. Barharius
nu. 6. & 8. ff. de offic. prætor. Decio, c. si quando, in
noua editio. nu. 23. de rescript. Rebuf. in praxi be-
nef. tit. de dispensa. super defectu natalium, nu. 9.
& c. postulastis, not. 2. nu. 31. de cler. excom. minist.
Nauarro in 1. editione, lib. 5. consil. tit. de simonia,
consilio 20. nu. 2. & in sum. pręlud. 9. nu. 15. & c. 25.
nu. 74. vbi hoc limitat quoad forum externum, vt
& Eman. to. 1. regul. q. 13. a. 16. Pro quibus est opti-
mum argume&#x0303;tum: nam quamuis Episcopus scien-
ter admittat excommunicatum ad diuina, non ab-
soluit illum validè, nisi forma Ecclesiæ vtatur, vt
patet c. cùm desideres, in respon. ad 1. quæstionem,
de sent. excom. ergo similiter, etiam si Episcopus
aliquem admittat ad actum, qui sine dispensatio-
ne non potest licitè fieri, non dispensat validè cum
illo, nisi verbis dispensationem indicantibus vta-
tur. Sed tenendum est, cum Sanchez suprà, nu. 1.
17. & 24. & cum aliis, quos secutus sum sect. 2. in
3. diuis. dari etiam in inferioribus prælatis validam
dispensationem tacitam: quia dispensatio non re-
quirit certa verba, vt etiam ait Sà, dispensatio, nu.
12. imò ne verba quidem, sed aliis signis fieri po-
test. De absolutione autem ab excommun. aliter
sentit Sanchez illo nu. 24. dicens, requiri formam
præscriptam ab Ecclesia. Sed Suarez (cui assen-
tior) disp. 7. de censur. q. 9. nu. 2. cum Theologis,
4. d. 18. specialiter Richar. a. 10. q. 9. Syl. absolutio,
3. nu. 2. Nauar. de p&#x0153;nit. d. 6. c. 1. in princ. nu. 59. &
in commentar. de Iubilæo, not. 30. nu. 8. & Couar.
c. alma, §. 11. nu. 6. & 7. cum aliis docet, nullam esse
in iure præscriptam formam verborum, quæ sit de
substantia formæ absolutionis à censura, licèt ne-
cessarium sit fieri aliquo verbo, vel signo sensibili,<marginalia>Nulla est in|iure præscri-|pta forma ab-|solutionis à|censura.</marginalia>
quo sufficienter significetur, eum, qui censura li-
gatus erat, ab ea solui. Ad c. autem cùm desideres,
respōderi potest, Pontificem præsumpsisse, quòd
Episcopus noluerit illum absoluere ab excommu-
nicatione, quia cùm facilè potuisset, forma Eccle-
siæ ipsum non absoluit. Vnde credi potest, per
ignorantiam, vel inaduertentiam ipsum admisisse
ad diuina, nulla absolutione præmissa.</P>@@

<P>  Secundò aduerte, non solùm dispensationem<marginalia>86</marginalia>
tacitā inferioris in lege superioris validā esse sine<marginalia>Notab. 2.</marginalia>
causæ cognitione, modò causa existat: sed etiam
dispensationem tacitam Papæ, vel alterius prælati
in votis, vel iuramentis, in quibus dispensare pos-
sunt. Ita Sāchez suprà. nu. 18. cum Decio, c. cùm in
cunctis, §. inferiore, in noua editione, num. 17. de
elect. Quia eadem ratio est.</P>
<P>  Tertiò aduerte, quosdam intelligere, t&#x0169;c præla-<marginalia>Notab. 3.</marginalia>
tum dici dispensare cum causæ cognitione, quādo
causa est nota dispe&#x0303;santi tanquam iudici. Ita An-
gel. verbo, dispensatio, num. 12. sed verius est, non
opus esse, in figura iudicij præmittere causæ co-
gnitionem, Sanchez nu. 19. cum Syluest. verb. di-
spensatio. q. vlt. Bald. l. Barbarius, num. 8. ff. de offic.
prætor. vnde non peccat, qui causa solùm extraiu-
dicialiter cognita dispensat. Hinc infertur, non re-
quiri citationem eorum, quorum interest, sic con-
tra aliquos, quorum nomina tacet, tenet Innoc. c.
veniens nu. 2. de fil. presbyt. vbi Antonius Butrius
nu. 7. Panor. nu. 7. Henri. nu. 4. Card. q. 3. Specul. tit.
de dispens. §. qualiter autem, nu. 3. Archid. c. licet
canon. nu. 2. de elect. in 6. Sanchez sup. nu. 20. qui
nu. 21. meritò reprehendit Specul. & Henr. Innoc.
& Arch. suprà, & Cucum. 4. instit. maiorum, tit. 12.
nu. 29. dicentes, exigi decretum inferioris dicen-
tis, Decernimus eum idoneum: aliter factum Episcopi
præsumeretur temerarium, nec dispensatio tacita
præsumeretur. Nam iure optimo id non requiri
docent Butrius, Panorm & Card. suprà, & Probus
addition. ad Monachum, c. vnic. nu. 6. de ætate, &
qualit. in 6.</P>
<P>  Quartò aduerte, quosdam existimasse, solam pa-<marginalia>87</marginalia>
tientiam, & taciturnitatem superioris, vide&#x0303;tis ali-<marginalia>Notab. 4.</marginalia>
quem facere, quod sine dispensatione non potest,
non sufficere, vt cum eo dispensare censeatur: quia
id potiùs est pati, quàm agere. Pro qua sententia
Se&#x0303;chez suprà, n. 25. citat Glos. Card. Anchar. Imol.
Bonif. Inno. Hostiens. Antonium, Panor. Henric&#x0169;,
Bellamer. Ananium, Felin. Socin. seniorem, Seluā,
Anton. Gab. Menoch. Maiol. & Sayrum. Sed ipse<marginalia>Taciturnitas|superioris suf-|ficit, vbi præ-|sumitur di-|spensatio.</marginalia>
Sanchez nu. 26. meritò probabilius censet opposi-
tum, si prælatus possit commodè & facilè cōtradi-
cere, & non contradicat. Probat primò, quia illa
taciturnitas est ratihabitio de præsenti: quæ verā
iurisdictione&#x0303; confert ad audiendas confessiones,
& alia exercenda, vt probat ipse lib. 3. disp. 35. nu.
20 ergo etiam sufficit ad dispensandum. Secundò,
quia si tunc prælatus non dispe&#x0303;saret, peccaret, ma-
ximè non contradicendo: hoc autem non est præ-
sumendum de illo: ergo censendus est dispensare;
intelligo pro illa vice, & si sæpius id permittat,
etiam pro aliis.</P>
<P>  Non tamen censendus est Papa dispensare in
matrimonio irrito, si scienter permittat aliquos
in eo manere: quia non potest eos separare sine
scandalo, & aliis incommodis, nec dispensatio
eius prodesset, nisi ipsis notificaretur, & ipsi con-
sensus renouarent: quod fortasse aliquis contra-
hentium facere nollet, & inde sequere&#x0303;tur incom-
moda alteri, vel proli, &c. vide Sanchez illo num.
26. vbi etiam pro sua opinione citat Menoch. Pa-
lud. Supplem. Gabriel. Antoni. Veracruz, Sa, Azor:
vbi etiam Sanchez cum Paluda. Antonino, &
Sa, contra supplem. docet, id etiam esse verum
in dispensatione voti, & in dispensatione le-
gis superioris facta ab inferiori, eadem enim ra-
tio est.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0552.jpg/>
@@1@<SE552>536 Quæst. XCVII. Tract. XIV.
<duolan 2>------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO X.
De int erpretatione dispensationis.</Z>
<P><INI5>I</INI5>N hac re sunt multæ quæstiones bre-<marginalia>88</marginalia>
uiter attingendæ. Prima quæstio est,<marginalia>1. Quæstio.</marginalia>
An dispe&#x0303;satio sit strictè interpretāda?<marginalia>Conclusio.</marginalia>
Respondeo affirmatiuè, quia expressè<marginalia>Dispensatio|strictè inter-|pretāda; quia|est vulnus iu-|ris.</marginalia>
habetur c. 1. §. ille verò, de fil. presby.
in 6. & quia est odiosa, cùm sit vulnus iuris, & à
iure cōmuni exorbitet. Cōfirmatur, quia lex corri-
gens ius cōmune, quāuis æqualis sit, respectu om-
nium est odiosa, & valde restringe&#x0303;da, regul. quæ à
iure, de reg. iur. in 6. ergo à fortiori dispe&#x0303;satio: quæ
aliquos à lege, & onere cōmuni eximit, erit strictis-
simè interpretanda. Ita Sanchez 8. de matrim. disp.
1. n. 3. addens ita tenere vniuersos Doctores. Idem
tenet Sà verb. dispensatio, nu. 7. & alij referendi.</P>
<P>  Sed contra, quia benefici&#x0169; Principis latissimè<marginalia>Argum.</marginalia>
est interpretand&#x0169;, c. olim, de ver. sig. & l. benefici&#x0169;,<marginalia>1. Solutio.</marginalia>
ff. de constit. Princip. sed dispe&#x0303;satio est beneficium<marginalia>Beneficium|Principis la-|tissimè inter-|pretandum.</marginalia>
Principis: ergo latissimè interpretanda. Responde&#x0303;t
aliqui, hos textus intelligi de beneficiis, & priuile-
giis, quæ sunt præter ius: vel etiam de veris dispen-
sationibus, quæ sunt contra ius; tamen in nullius
præiudicium vergunt. Ita Spec. tit. de dispe&#x0303;s. §. vlt.
vers. quid si dispensatum est c&#x0169; aliquo, Arch. c. nos
consuetudinem, in fine, d. 12. & c. quoniam. num. 2.
distinct. 69.</P>
<P>  Sed meritò Sanchez suprà nu. 4. cum Butrio c.<marginalia>Reijcitur.</marginalia>
litteras, nu. 10. in fi. & Pan. ibi, n. 7. hoc reiicit: quia
in illo c. 1. de fil. presb. nulla alia ratio redditur, cur
dispensatio strictè sit interpretāda; nisi quia à iure
exorbitat: ergo etiam si non sit in præiudici&#x0169; alio-
rum, strictè interpretanda est: vt de dispe&#x0303;satione il-
legitimi ad ordines, quæ tamen in nullius pręiudi-
ci&#x0169; est, dicetur. Vnde Felin. Iason, Nata. & Bruno-
rus apud Sanchez suprà, putant dispensationem,
etiamsi in nullius vergat damn&#x0169;, strictè interpre-
tandam esse. Aliàs nullum esset discrimen quoad
hoc inter dispensationem & potestatem dispe&#x0303;san-
di: quia hæc quoque cùm vergit in damn&#x0169; alior&#x0169;,
strictè interpretanda est: consequens autem est fal-
sum, vt sect. 11. constabit: ergo.</P>
<P>  Vnde ad argumentum respondeo, beneficium<marginalia>2. & vera so-|lutio.</marginalia>
Principis, quod non est contra ius, sed præter ius,
latè esse interpretandum: secus verò dispe&#x0303;satione&#x0303;:<marginalia>Si non sit con-|tra ius.</marginalia>
quæ est vulnus iuris, ita Sanchez suprà citās quas-
dam glossas, Inno. Butrium, Panor. Alex. de Neuo,
Præposi. Imolam, Bart. Iason. Decium, Felin&#x0169;, An-
gelum, Sylu. Tabien. Armil. & Mandosium.</P>
<P>  Item beneficium Principis, quando est præter<marginalia>Et tantùm in|cōcedentis præ|iudicium.</marginalia>
ius, debet latissimè interpretari in solius cōceden-
tis præiudicium: at in aliorum præiudici&#x0169;, strictè,
Sanchez ibi, cum Innocentio, Alexādro de Neuo,
Præposito, Iasoni, Angelo, Sylu. Tabienna, & Ar-
milla: quod intelligit Sanchez, quando est graue
præiudicium, cum glossa quadam, Archid. & Val-
lasco. Citat quoque Iasonem, cum Cyno, & Ange-
lo Perus. limitantem, vt beneficium Principis,
quod est solùm præter ius, sit latissimè interpre-
tandum, quando est concessum proprio Principis
motu: secus si ad partis instantiam. sed hoc reiicit,
quia sic non esset discrimen inter id beneficium,
ac veram dispensa tionem: cùm hęc quoque latam
interpretationem habeat, quando proprio motu
conceditur, vt infrà dicetur. Tandem si velis intel-
ligere textus in argumento citatos de quocunque
beneficio Principis, etiam quod est contra ius, &<-P>@@

<-P>vera dispensatio, dic cùm Sanchez citante Panor.<marginalia>3. Solutio.</marginalia>
& Milis, latè esse interpretandum, vt est in con-
cedentis præiudicium, licet strictè, vt est in præiu-
dicium iuris communis.</P>
<Z><A+1>§. 1. Variæ limitationes conclusionis
ponuntur, & examinantur.</A+1></Z>
<P><INI2>C</INI2>Onclusio præcede&#x0303;s limitatur, Primò à Sāch.<marginalia>89</marginalia>
suprà num. 5. cum Butrio, Hostien. Ioan. An-<marginalia>1. Limitatio.</marginalia>
drea, Panorm. Decio, Felino, Rebuffo, Staphilæo,
Alex. de Neuo, Borgasio, Emanuele, nisi dispen-
satio sit proprio Principis motu concessa: quia
est verè Principis beneficium sine vlla ambitione
obtentum. cap. si motu proprio, de præbend. in 6.
ibi: Quæ de nostra mera liberalitate processit. Si ob-
iicias Gloss. Clem. per litteras, verbo, directas, de
præbend. quæ ait, motum proprium non efficere,
vt amplietur, vel vis propria verborum: Propter
hoc Milis ait, hanc gratiam non latè interpretan-
dam: sed tantùm non nimis strictè. Sed Sanch.
cum Alex. de Neuo, intelligunt Glossam, vt motus
proprius non ampliet vim verborum, nec faciat
gratiam extendi vltra verborum naturam: sed
quantùm propria eorum significatio patitur.</P>
<P>  Tunc autem gratia dicitur motu proprio con-<marginalia>Gratia quan-|do dicatur mo|tu proprio cō-|cessa.</marginalia>
cessa, quando Pontifex in litteris dispensationis
expresserit, se motu proprio concedere, vt expres-
sè habetur cap. si motu proprio, de præbend. in 6.
Vnde etiam si constet, dispensationem ab impe-
trante petitam; si Pontifex in litteris dicat, se mo-
tu proprio eam concessisse, dicitur motu proprio
data, id est, non propter supplicationem, sed pro-
pter fines, quæ Pontificem mouerunt: Sanch. su-
prà nu. 6. cum Baldo, Decio, Card. Anastasio, Ger-
monio, Menoch. Socino Iuniore, Rebuffo, cum
quo & quadam Glossa recepta, ait, non admitti
volentem probare ad partis petitionem conces-
sam esse gratiam, tum quia esset Pontificem men-
dacij redarguere velle, tum quia nihil ei prodes-
set: nam etiam si pars petierit, potest dici motus
proprius. Multa alia ibi notat Sanchez circa hanc
limitationem, quæ in eo legi poterunt.</P>
<P>  Secundò limitant aliqui, nisi dispensatio in cor-<marginalia>90</marginalia>
pore iuris clausa sit, Sanchez num. 8. cum Oldra-<marginalia>2. Limitatio.</marginalia>
do, Butrio, Felino, Galiaula, Anastasio, Germonio,
& Emanuele. Ratio, quia tunc est quasi lex, & ideò
latè interpretanda, & extendenda, sicut lex.</P>
<P>  Tertiò limitatur, vt quoties versatur circa iu-<marginalia>3. Limitatio.</marginalia>
ris communis materiam, iuxta illud intelligenda
sit, & si exigat extensionem, adhibenda est. San-
chez nu. 9. cum Panorm. Gambara, Angelo, Sylue-
stro, Veracruz, & Barholo. Ledesma, qui propter-
eà asserunt, dispensationem in tertio gradu factam
extendi ad secundum cum tertio: eo quòd gradus
consanguinitatis computandi sunt à persona, quæ
à stipite remotior est, cap. fin. de consanguinit.</P>
<P>  Hinc etiam nu. 10. ait Sanchez, lice&#x0303;tiam testan-
di concessam Episcopo valere pro testamento an-
teà facto: quia ius ad valorem testamenti etiam
anteà facti, solùm petit adesse facultatem testandi
tempore mortis, per quam roboratur, & confir-
matur, vt docet Paul. Heb. 9. & Gala. 3. & lex, si quis
filio exhæredato, §. irrito, ff. de iniusto rupto testa.
Et ita docet Bart. Imol. Paul. Gambara, Anto. Go-
mez, & Matienzo apud Sanchez, ibi.</P>
<P>  Quartò, vt cùm dicitur, dispensationem nō esse<marginalia>4. Limitatio.</marginalia>
extendendam, intelligatur, vltra propriam ver-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0553.jpg/>
@@1@<SE553>Disput. XX. Sectio X. 537
<duolan 2><-P>borum significationem: secus intra illā. Sāchez nu.
11. citat. Angel. Perus. Aretin. Panor. Calder. Deci.
Cagnolum, Rebuf. Nauar. Couar. Henriquez, &
Eman. Sed ait Sanchez, licet hæc limitatio sit pro-
babilis; tamen nō caret difficultate, & ab ea meritò
recedit Pan. alibi, & Gambara. Verùm hi facilè cō-
ciliantur, vt dispensatio sit extendenda ad omnia,
quæ verba in propria significatione sumpta signi-
ficant, nisi vel iure, vel vsu restricta sint: sicut sec&#x0169;-
dùm vsum dispe&#x0303;satio absolutè ad ordines nō com-
prehendit maiores, & secundùm ius excommuni-
catio absolutè dicta, comprehendit minore&#x0303;, aut la-
tam, sed ferendā, cùm aliquid prohibetur sub ex-
cōmunicatione, vel nisi de inte&#x0303;tione dispensantis
cōstet: vnde regula Iuris in 6. est; in generali cōces-
sione non veniunt intelligenda, quæ verisimiliter
quis non esset in specie concessurus: sed aliquan-
do dispensatio est extendenda, eo quòd cōstet, eam
esse intentionem dispensantis. Probat Sanch. n. 11.
ex c. 1. vers. ex parte verò tua, de conces. præb. in 6.
ibi: ex quorum tenore liquidò nosci potest, quòd
talis circa ea fuerit intentio concedentis. Quare,
dum in c. porrò, de priuil. dicitur, à verbis, & teno-
re priuilegij non esse recedendum; intelligitur, nisi
aliud de concedentis mente constet. Atque ita do-
cent multi Iurisper. & Theologi apud Sanch. eod.
nu. 11. Similiter propter stylum curiæ interd&#x0169; cu-
randum non est de verbo, quod restringere vide-
tur: vnde Sà verbo, dispensatio, nu. 11. ait, cùm in
supplicationibus, aut dispe&#x0303;sationibus, dicitur, fortè,
perinde est, ac si affirmaretur.</P>
<P>  Quintò limitatur, nisi dispensatio sit in priuato<marginalia>5. Limit.</marginalia>
statuto, aut consuetudine populi, quæ erant iuri
communi contraria: tunc enim amplè interpre-
tanda est; quia reducit ad ius commune, quod
quidem fauorabile est. Hanc limitationem ponit
Sanchez nu. 12. pro ea referens multos.</P>
<P>  Sextò limitat cum aliquibus nu. 13. vt intelliga-<marginalia>6. Limit.</marginalia>
tur de dispensatione & priuilegio, quæ priuatis
conceduntur: at priuilegia toti religioni, vel com-
munitari concessa, extendenda sunt tanquam fa-
uorabilia. Quòd summa sit ratio, quæ pro religio-
ne facit, l. sunt personæ, in fine, ff. de relig. & sump.
fun. Et quòd cùm nō vni, vel alteri personę conce-
dantur, sed toti religioni, vel communitati in
perpetuum, æquantur legi; ac perinde habentur, ac
si in Iuris corpore inserta essent: sunt enim con-
stitutiones perpetuæ. Hinc deducit num. 14. cum
Oldrado & Gambara, dispensatione&#x0303; concessam ab
Episcopo de percipiendis fructibus in absentia
causa studij, esse, quòd non concedatur personæ,
sed causæ; in qua vtilitas publica versatur.</P>
<P>  Septimò limitat num. 15. nisi Princeps teneatur<marginalia>7. Limit.</marginalia>
dispensare: tunc enim dispensatio est latè inter-
pretanda, vt ait Gambara, inde deducens, dispen-
sationes, quæ fiunt necessitate, vel vtilitate Eccle-
siæ exigentibus ampliandas esse, velut ex iuris de-
bito emanantes.</P>
<P>  Octauò limitat, nu. 16. cum Sarmiento dicens,<marginalia>8. Limit.</marginalia>
non ita strictè interpretandā dispensatione&#x0303;, vt ca-
ptiosa, ac illusoria reddatur, & à rei in qua dispen-
satur, natura retrahatur. Argument&#x0169; ex c. si ciuitas,
de sent. excom. in 6. & quia priuilegi&#x0169; debet intel-
ligi iuxta materiæ, in quā cadit, naturam, l. in con-
tractibus, §. fi. ff. de non nu. pec. & l. si vno, ff. locati.<marginalia>Facultas testā|di monacho|concessa, non|expiratprimo|testamento.</marginalia>
Ponit exe&#x0303;plum nu. 18. & 19. in licentia testādi con-
cessa monachis, vel Episcopis, quæ, vt multi, quos
citat, cōtra alios doce&#x0303;t, nō expirat primo testame&#x0303;-<-P>@@

<-P>to: sed vsq; ad morte&#x0303; durat: vnde dispe&#x0303;satus potest
reuocare priora testamenta, & alia facere, quæ va-
lebunt: Aliàs dispe&#x0303;satio esset illusoria, & cōtra na-
turam testamenti, quæ est, vt vsque ad mortem re-
uocari possit, l. si quis. in princ. ff. de leg. 3.</P>
<P>  Nonò limitat Sanchez nu. 19. vt dispe&#x0303;satio non<marginalia>91</marginalia>
ita strictè intelligatur, quin ad necessariò, & inse-<marginalia>9. Limit.</marginalia>
parabiliter cōnexa extendatur: vnde dispensatus ad
plura beneficia, cōsequenter accipit facultate&#x0303; non
reside&#x0303;di in vtroque. Ad hoc addunt multas glossas
& doctores. Similiter si c&#x0169; minori dispensetur, vt
benefici&#x0169; parochiale obtineat, cōsequenter etiam
dispe&#x0303;satur, vt nō teneatur promoueri ad sacerdo-
ti&#x0169; intra ann&#x0169;. Ad hoc etiā multos profert aucto-
res. Huiusq&#x0301;; limitationis nōnullas ponit limitatio-
nes, & declarationes, & illationes numeris sequen-
tibus, & deducit aliqua corol. Illud modò notaue-
rim, quod habet nu. 26. contra Philipp&#x0169;, & Suarez,
cum innumeris Theologis, & Iurisperitis, illegiti-
mum dispensat&#x0169; simpliciter ad ordines, vel vt cle-
ricus fiat, non ce&#x0303;seri dispensat&#x0169; ad maiores, sed ad<marginalia>Permissio in|genere medio-|critatem re-|spicit.</marginalia>
minores tantùm: quia permissio in genere medio-
critate&#x0303; respicit, l. fi. §. 1. C. cōmunia deleg. & l. lega-
to generaliter, ff. de leg. 1. At ordines minores sunt
medij inter primā tonsurā & ordines maiores, ideò
&c. intelligit c&#x0169; Host. Butr. Pan. & Bellame. nisi di-
spensatus iam haberet ordines minores; videlicet
Pōtifice id sciente: tunc enim, ne dispe&#x0303;satio scien-
ter frustranea, & inutilis sit, & vt verba aliquid o-
perentur iuxta c. si Papa, de priuilegiis, in 6. dispen-
satio debet ad omnes sacros ordines extendi: nec
enim de Pontifice præsumi potest; velle, vt ille in
solo subdiaconatu maneat incapax, & superioris
ordinis, & matrimonij. Quando item Pontifex di-
spensaret cum illegitimo ad omnes ordines, licet
quidā dixerint, restringend&#x0169; id ad minores: tamen
Sanchez c&#x0169; multis probat, intelligend&#x0169; etiā de sa-
cris. Sà autem verb. dispensatio, nu. 13. aliàs 14. ait,
Dispensatio illegitimi ad ordines non intelligitur de sa-
cris: nec si est ad beneficium, intelligitur de Curato: & si
ad Curatum, non ideò ad dignitatem. Quidam tamen
dicunt, talem promoueri posse ad benefici&#x0169;, quod
datur per electione&#x0303;. Quòd si est ad beneficium pri-
m&#x0169; dispensatus, & postea petit dispensatione&#x0303; super
pluralitate, debet dicere se illegitimum. Idemq&#x0301;; dic
de irregulari, debet enim id exprimere in secunda
petitione dispe&#x0303;sationis. Addit Sa nu. 14. qui dispe&#x0303;-
satur ad ordines, potest simplex benefici&#x0169; recipere:
& nu. 15. dispe&#x0303;satus ad cert&#x0169; benefici&#x0169;, si id sine sua
culpa non obtinet, potest virtute illius dispe&#x0303;satio-
nis aliud obtinere. Multa ex his, & alia, quæ non
sunt præsenti instituto necessaria, latùis prosequi-
tur Sanchez nu. 27. & 28. Numero autem 29. refert
conclusionem principalem ab aliquibus.</P>
<P>  Decimò limitare, vt dispensatio strictè sit inter-<marginalia>10. Limit.</marginalia>
pretāda: quādo inferior dispe&#x0303;sat in lege superioris,
secus quādo quis dispe&#x0303;sat in lege propria. Sed c&#x0169;
aliis Doct. hanc limitatione&#x0303; reiicit. Nu. aute&#x0303; 30. re-<marginalia>11. Limit.</marginalia>
fert 11. limitationem multor&#x0169;, nisi dispe&#x0303;satio sit in
causa matrimoniali, sed hāc c&#x0169; aliis multis reiicit.</P>
<negEZ>§. 2. An dispensatio ad casus, in quibus par, vel maior
ratio est, extendatur: seu an in dispensatione lo-
cum habeat argumentum à paritate rationis, vel
à maiori ad minus.</negEZ>
<P><INI2>D</INI2>Ecius cap. quia in tantùm à num. 15. vsque<marginalia>92</marginalia>
ad 19. & regula, non debet cui. 21. nu. 6. ff. de<marginalia>1. Opinio.</marginalia>
regul. iuris, & consil. 76. ad finem, volum. 1. & cap.
at si clerici. §. de adulteriis, num. 86. de iudic. quem<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0554.jpg/>
@@1@<SE554>538 Quæst. XCVII. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>sequuntur Hippol. Gambara, Francisc. & Borgasius
apud Sanchez 8. de matrim. disput. 1. nu. 31. Par-
tem affirmantem docet: quia ius cōcedit hanc ex-
tensionem in aliis, etiamsi odiosa sint: ergo etiam
in dispensationibus admittenda est. Antecedens
probatur ex l. nec in ea. 22. ff. ad legem Iuliam de
adulteriis, ibi: Sed qui occidere potest adulterum, mul-
to magis contumelia poterit iure eum afficere. Quod
Bart. ibi in fine dicit valde notandum, & l. in suis,
11. in princ. ff. de lib. & posth. vbi dicitur, habente&#x0303;
potestatem vitæ, & necis alicuius, habere quoque
in eius bonis: vnde Doct. colligunt, licere banni-
tum spoliare; quia licet interficere: & Glossa cap.
in litteris, verbo prædo, in fine, de rest. spoliat. ait
spoliari prædonem posse, cùm vitæ nemo parcere
debeat: & cap. ex tua parte, de decimis. Priuilegi&#x0169;
de decimis non soluendis concessum Ecclesiasti-
cis, extenditur ad noualia, & subiungitur causa:
quia vbi maius conceditur, minus concessum esse
videtur: & cap. per venerabilem, qui filij sint legi-
timi, ait Pontifex: Quod in maiori conceditur, licitum
esse videtur & in minori. & fit ibi argumentum à
spiritualibus ad temporalia: imò & à simili ibi,
per simile quoque; & in materia odiosa, qualis est le-
gitimatio, quæ ius legitimum minuit. Idem igitur
erit in dispensationibus. Ad idem est reg. 53. de reg.
iur. in 6. Cui licet quod est plus, licet vtique quod est
minus.</P>
<P>  Hanc sententiam propter hæc probabilem pu-<marginalia>93.</marginalia>
tat Sanchez, 8. de matrim. disp. 1. num. 32. Nihilo-<marginalia>2. Opinio.</marginalia>
minus putat & non bene esse recedendum à com-
muni, & receptissima sententia negante, tale argu-
mentum procedere in dispensationibus. Pro qua
opinione sunt Couar. Syl. Specul. Ioan. Andr. Ho-
stien. Butrius, Bellamer. Barbat. Felin. Panor. Card.
Oldrad. Dominicus Probus, Frācus, Romanus, Lā-
cel. Aretin. Iason, Beroius, Ripa, Milis, Rebuf. Gy-
gas, Parisius, Euerardus, Bernardus, Diaz, Gamba-
ra, Loazes, Nata. Tabien. Mandosius, Villalobos,
Catrerius, Sarmiento, vterque Molina, Maiolus,
Menoch. Anasta. Germanius, Stuñica, Matienzo,
Borgasius, Gutierrez, Brunorus, Beia, Ludo-
uicus Lopez apud Sanchez. Idem tenet Emma-
nuel Rodriguez, & Henriquez infrà, & recen-
tiores hîc. Probatur primò ex regula, quæ à iure, de
reg. iur. in 6. Quæ à iure exorbitant, minimè sunt ad
consequentiam trahenda: Sed dispensatio exorbitat à
Iure: ergo. Secundò, quia sæpe in iure exprimitur,
dispensationes nullam extensionem pati: probari
solet ex cap. fin. de transla. Episc. vbi dicitur, dispe&#x0303;-
sationem ad Archiepiscopat&#x0169; non extendi ad Epi-
scopatum; sed certè iste textus nō bene inducitur:
quia ipsemet dicit, maiore&#x0303; solere requiri rationem
dispensandi ad Archiepiscopatum aliquem, quàm
ad Episcopatum, nimirum maiorem Ecclesiæ ne-
cessitatem. Melius probatur ex cap. cui de non sa-
cerdotali, de præb. in 6. vbi dicitur, eum, cui inte-
gra præbenda conferri mandatur, non pesse reci-
pere dimidiam, licet in ea Ecclesia sint integræ, &
dimidiæ præbendæ: & si mandetur conferri præ-
benda certi valoris, non posse minoris valoris re-
cipere.</P>
<P>  Ad duo priora argumenta primæ opinionis re-<marginalia>94.</marginalia>
spondet Sanchez cum Couar. eos textus loqui in
concessionibus à lege, vel canone inductis, quæ
latè interpretādæ sunt, vt dixerat, nu. 7. non autem
in iis, quæ à Principe priuatim fiunt. Ad cap. per
venerabilem, respondet primò cum Panor. & Fe-<-P>@@

<-P>lino, illam esse allegationem partis, ideò nihil pro-
bare. Secundò respondet, esse quandam huius re-
gulæ limitationem, vt statim patebit.</P>
<P>  Idem Sanchez num. 33. & sequentibus, ponit<marginalia>95.</marginalia>
aliquas limitationes. Prima est, vt non procedat in<marginalia>1. Limit.</marginalia>
dispensationibus fauorabilibus, in quibus agitur
de publico religionis, vel animæ fauore: vt in di-
spensatione illegitimi ad ordines, cap. per Venera-
bilem, qui filij sint legitimi. Vbi Pontifex vtitur
hoc argumento in legitimatione, quæ filiis est
fauorabilis: & præiudicium aliorum, ad quos hæ-
reditas aliàs pertineret, iura paruipendunt: cùm
talis spes sit potius in iure odiosa, l. post emanci-
pationem, ff. de legatis, Ioan. Andr. Hostien. Bu-
trius, Imola, Bellame. Panorm. Decius, Hippol. Bar.
bat. Felin. Beroius, & Loazes apud Sanchez suprà,
qui soluit obiectiones quasdam, quæ contra hanc
limitationem fiunt. Secunda limitatio est, vt<marginalia>2. Limit.</marginalia>
quando eadem ratio expressa in dispensatione
procedit in casu non expresso, extendatur dispen-
satio ad casum non expressum. Sic Sanchez num.
34. cum glossa quadam, Panormitano, Decio, Hip-
polyto, Ripa, Eman. tom. 2. quæstio. regular. quæst.
46. art. 11. quia hæc non tam est extentio, quam
declaratio. Nec obstat, inquit Sanchez, Feli-
num discedere ab hac limitatione, cap. postulasti,
num. 9. limit. 1. de rescriptis: quia si non extendi-
tur dispensatio à maioritate rationis, à fortiori nec
ab identitate rationis. Nam bene respondet De-
cius, quādo est ratio expressa in lege, non esse pro-
priè extensionem, sed tantùm quando à similitu-
dine, vel maioritate rationis non expressæ in di-
spensatione, argumentum ducitur. Sed mihi hæc
limitatio non placet: tum quia nullum profer-
tur eius exemplum, in quo eius veritas cernatur,
imò aliqua adduci possunt, quæ falsam illam com-
probent, verbi gratia, dispensatur cum sanctimo-
niali expressè propter eius infirmitates, vt à clau-
stro egrediatur, & in sæculo curetur, non proinde
censetur cum aliis eadem ratione habentibus di-
spensatum. Dispensatur cum aliquo propter ob-
sequia exibita Ecclesiæ, vt habeat in domo sua
oratorium, eadem ratio est, vt dispensetur cum
illo, vt possit interesse sacro tempore interdicti:
tamen non propterea censetur in hoc cum illo di-
spensatum. Tum propter argumentum Felini,
quod non videtur sufficienter solutum à Decio:
cur enim quando est maior ratio, dicitur extensio,
& non quando eadem, siue sit eadem ratio expres-
sa in concessione, siue non? Expressio enim, vel
non expressio nihil ad hoc referre videtur. Cōfir-
matur; quia ille casus non est verè in concessione
expressus: ergo verè concessio dicitur extendi ad
illum: vt quando leges vel concessiones latè in-
terpretamur. Denique plus est concedere duos
casus, quàm vnum: ergo licet eadem ratio sit in
vtroque, non eo ipso quòd Princeps concedit
vnum, censetur concedere alium. Sicut qui donat
vnum nummum aureum ob amicitiam, non cen-<marginalia>Plus est dona-|re duo, quàm|vnum.</marginalia>
setur donare etiam alium ob amicitiam: quia plus
est donare duos, quàm vnum.</P>
<P>  Tertiò limitat Sanchez. nu. 35. vt valeat exte&#x0303;sio<marginalia>96.</marginalia>
ad minus, quando minus includitur in maiori, vel<marginalia>3. Limit.</marginalia>
est ei annex&#x0169;, & inseparabile: quia cōcesso totopar-
tes cōcessæ vide&#x0303;tur: & cōcesso aliquo cōcessa cen-
se&#x0303;tur omninò annexa, alioqui cōcessioesset frustrà.
Adducit multos auctores: sed null&#x0169; producit exe&#x0303;-
pl&#x0169;: alij illud pon&#x0169;t in dispe&#x0303;satione ad sacerdoti&#x0169;,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0555.jpg/>
@@1@<SE555>Disput. XX. Sectio X. 539
<duolan 2><-P>quæ valet ad minores ordines, quia sine illis sacer-
dotium recipi non potest.</P>
<P>  Quartò limitat, num. 36. vt dispensatio extendi<marginalia>Quarta limi-|tatio.</marginalia>
possit, quando in iure continetur: quia dispensatio
in iure contenta, latè interpretanda est, vt proba-
uerat, num. 7. citat Couar. & Ludo. Lopez.</P>
<P>  Quintò limitar, num. 37. vt extensio ad minus<marginalia>5. Limit.</marginalia>
fiat, quando maius & minus sunt eiusdem generis.
citat Oldradum, Felinum, & Borgasium. Vnde nu.
38. deducit primò, Episcop&#x0169;, aut Monachum, cui
Pontifex concedit facultatem testandi, posse quo-
que codicillum facere, & causa mortis donare:
quia hæc minora sunt in genere vltimæ volunta-
tis. Vnde l. Marcellus, ff. de donar. causa mortis.
Nam mortis causa donare poterit, cui testari concessum
est. Atque ita reprobato Socino Iuniore, qui con-
contrarium tenuit, docet Henriquez 7. de in-
dulg. cap. 21. nu. 6. & c. 30. nu. 7. in fine. Molina, Na-
uarr. & Mandosius citati à Sanchez illo num. 38.
Qui secundò infert num. 39. concessionem ouo-<marginalia>Cōcessio ouo-|rum extendi-|tur ad lac &|caseum.</marginalia>
rum extendi ad lac & caseum. Henriquez illo cap.
30. num. 3. rationem reddit, quod minus sit. Sed
Sanchez reiicit hanc rationem: quia non videt,
quomodo minus sit: & reddit aliam, quia vnica
& indiuidua est prohibitio ouorum, & lacticinio-
rum, eo quòd sementinam originem à carnibus
trahant; sicut est vnica, & indiuidua prohibitio
omnium carnium. Probat ex cap. denique. 4. dist.
vbi dicitur: Par autem est, vt nos, qui his diebus à
carnibus animalium abstinemus, ab omnibus quoque,
quæ sementiam trahunt originem carnis, abstineamus,
a lacte videlicet, caseo, & ouis. Sicut ergo is, cui ra-
tione morbi conceditur, vt auem edat, non erit
reus præcepti, si aliis carnibus vescatur: ita cui
ouorum esus conceditur, non peccabit contra prę-
ceptum Ecclesiæ, si aliis lacticiniis vtatur.</P>
<negEZ><A+1>§. 3. De clausula solita apponi in dispen-
sationibus Papæ pro foro interno, scili-
cet, Discreto viro Confeßario magi-
stro in Theologia, vel decretorum Do-
ctori ex approbatis ab ordinario: & de
alijs clausulis dispensationum.</A+1></negEZ>
<P><INI2>A</INI2>Duerte, errorem esse vulgi, litteras dispensa-<marginalia>97</marginalia>
tionum frustrari suo effectu, si aperiantur à
non habente has qualitates: nam in solo exeque&#x0303;te
dispensationem requiruntur. Nomine Magistri in<marginalia>Magister in|Theologia, &|Doctor in|Theologia|idem sunt.</marginalia>
Theologia Doctor etiā in Theologia intelligitur:
quia ista nomina sunt synonima, licet quædā Vni-
uersitates vno vtātur, aliæ alio. Nō sufficit esse pu-
blic&#x0169; professore&#x0303; Theologiæ, vel decretor&#x0169;, nisi in
vniuersitate approbata gradus dictos acceperint.
Nec sufficit esse iuris ciuilis doctorem, nec sufficit
esse permotos ad gradus licentiati in Theologia,
vel iure canonico: nec quòd regularis sit magister
in suo ordine. Ex priuilegio tame&#x0303; Greg. XIII. pos-
sunt has dispe&#x0303;sationes exequi sacerdotes Societa-
tis, modò sint approbati ab ordinario ante expe-
ditione&#x0303;, vel executione&#x0303;. ipsat&#x0169;. Eodem priuilegio
gaude&#x0303;t alij me&#x0303;dicantes, vt docet Rodrig. to. 1. reg.
q. 63. art. 8. in fine. Debe&#x0303;t tame&#x0303; omnes speciale&#x0303; ha-
bere facultate&#x0303; superiorum ad tale&#x0303; executionem,
aliàs dispe&#x0303;satio erit nulla. Quis verò confessarius
dicatur ab ordinario approbatus, tractant Suar.
3. p. to. 4. disp. 28. sect. 6. & 7. & cæteri in materia
de p&#x0153;nit. sufficiet aute&#x0303; approbatus ab ordinario,<-P>@@

<-P>cuius approbatio, si de reuocatione non constet,
sed secundùm communem errorem vulgi appro-
batio maneat: in foro autem externo executio
dispe&#x0303;sationis committi solet Officiali illius di&#x0153;-
cesis, cuius est alter saltem ex impetrantibus dis-
pensationem, quæ vni non potest concedi, quin
concedatur alteri. In dispensationibus voti ca-<marginalia>Quæ causa|soleat adhi-|beri in dis-|pe&#x0303;satione voti|castitatis &|Religionis.</marginalia>
stitatis, vel religionis pro foro conscientiæ adhi-
beri pro causa solet timor incontinentiæ propter
stimulos carnis, quos quis patitur, & tentationes
occurrentes. Tunc autem neque sufficit quæuis
tentatio, nec quoduis periculum: sed magnum,
siue oriatur ex praua inclinatione, aut complexio-
ne naturali, siue ex prauo habitu. Aliæ etiam cau-
sæ interdum in dispensationibus pro foro inter-
no, aut externo ponuntur. Addi etiam solet: Si ita<marginalia>Clausulæ vti|solitæ in dis-|pe&#x0303;sationibus.</marginalia>
esse per diligentem oratoris examinationem, ac
post monita, & consilia oportuna illi præstita in-
ueneris. Ex qua clausula constat, Confessarium
debere diligenter examinare, an veræ sint causæ
Pontifici propositæ. Ad quod non debet testes
recipere, vt recipi solent ab officiali in dispensa-
tionibus pro foro externo: sed satis est, oratorem
examinare, & integra fides ei habenda est, nul-
lo iuramento petito, & si causa sit notoria, id
sufficit. Quod si aliunde sciret Confessarius cau-
sam esse falsam, debet non dispensare. Debet au-
tem dispensatio fieri occultè nullo testimonio ex-
terno dato, quamuis ad instantiam partis fieret.
Quòd si à parte rei causa dispensandi esset, sed
confessarius non præmitteret hanc diligentiam
in casu, quo veritas non esset notoria, talis exe-
curio non esset valida: quia ista verba, Si inueneris
preces veritate niti, non sunt exhortatoria, sed præ-
bent formam, & imponunt conditionem neces-
sariam, sine qua nulla est executio, vt docet Gu-
tierrez lib. 2. quæstionum canon. ca. 15. num. 112.
& Sanchez sup. disp. 34. nu. 26. Monita autem &
consilia opportuna solùm requiruntur ea, quæ
deseruiant, vt veritatem manifestet.</P>
<P>  Aliquando etiam ponitur clausula, Eundem à<marginalia>98</marginalia>
mutatione propositi absoluas hac vice in forma Eccle-
siæ consueta, iniuncta ei p&#x0153;nitentia salutari. Hæc abso-
lutio Sacramentalis non apponitur, vt conditio
necessaria, vt bene Sanch. sup. n. 19. ide&#x0303; est cum re-
gulares, vel alij absoluunt à censuris ex priuilegio,
vt in expositione cruciatæ, & in materia de p&#x0153;-
nit. docuimus. Præscribi etiam solent in bullis dis-
pensationis opera satisfactoria, vel pia, à quibus
non potest Cōfessarius oratorem liberare: sed po-
test suauiter ea imponere, non imponendo magna
opera, nec cum magna freque&#x0303;tia: nec poterit fre-
quentiorem confessionem, quam menstruam im-
ponere: quia esset durissimum, & consultum erit,
non designare die&#x0303; mensis, sed mensem, ita vt quo-
libet mense confiteatur, etiamsi vna confessio fiat
prima die mensis Aprilis: secunda verò in vltima
die Maij. Quòd si mensis aliquis trāseat sine con-<marginalia>Onus tempo-|ris nō est sup-|plendum.</marginalia>
fessione, non opus erit in alio illam supplere: quia
est onus temporis, sicut officium quotidianum ex
voto, vel præcepto Ecclesiæ dice&#x0303;dum. Neque ve-
rum est, quod aliqui dicunt, per cōfessiones men-
struas alioqui ex voto, vel aliunde debitas, non sa-
tisfactur&#x0169;. Sanè enim si nullæ aliæ imponantur à
confessario, satis erit, illas facere, sed confessarius,
si fieri cōmodè potest, noua onera debet ini&#x0169;gere.</P>
<P>  Addi etiā solet in dispensatione impedime&#x0303;ti orti
ex fornicatione occulta, vt litteræ illę dilanientur,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0556.jpg/>
@@1@<SE556>540 Quæst. XCVII. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>neque latori restituantur, & si restitueris nihil ei
præsentes litteræ suffragentur, intellige pro foro
externo: Hæc enim est mens Pontificis, & sacræ
p&#x0153;nitentiariæ.</P>
<P>  Addi etiam solet in dispensationibus pro foro
interno, Dummodo delictum occultumsit. Dicitur
autem occultum, etiamsi à multis sciatur, proba-
rique in iudicio possit, modò non sit deductum
ad forum contentiosum, neque sciatur à maiori
parte viciniæ, collegij, vel monasterij.</P>
<P>  Difficultas autem est circa illam clausulam ap-<marginalia>99</marginalia>
poni solitam in litteris sæcræ p&#x0153;nite&#x0303;tiariæ, gratis<marginalia>Diffic.</marginalia>
vbique, quæ denotat nihil pro his accipi posse,
etiam per viam compensationis; sed eas gratis
omninò expediri, quod adeo verum est, vt neque
summus P&#x0153;nitentiarius has litteras dans pos-
sit in signum gratitudinis aliquid etiam sponte
dat&#x0169; recipere, vt testatur Nauar. lib. 4. cons. 50. de
Sponsalib. in dispensationibus verò pro exteriori
foro specialiter prohibetur, vt ordinarius nulla
possit munera recipere, dum exequitur dispensa-
tiones, sub p&#x0153;na excōmunicationis latæ sente&#x0303;tiæ.</P>
<P>  Dubitari verò potest, an licita sit consuetudo,
qua in aliquibus di&#x0153;cesibus accipiunt isti com-
missarij quantitatem aliquam pecuniæ pro labo-
re, quem subeunt in receptione testium ad con-
firmandam veritatem precum, & in illa dispensa-
tione expedienda.</P>
<P>  Aliqui hanc consuetudinem damnant, quo-
niam hæc clausula vniuersaliter prohibet omnem
præmij receptionem, & cuicunque iudici delega-
to prohibitum iure communi est, aliquid accipere
præter esculenta, & poculenta gratis oblata; ita
habetur c. statutum §. insuper, de rescript. in 6.</P>
<P>  Dico tamen primò per se loquendo, peccatum<marginalia>Peccatum|mortale acci-|pere aliquid|contra hanc|clausulam,|Gratis dat&#x0169;.</marginalia>
mortale est; accipere pretium in hac clausula pro-
hibitum, incurrique excommunicatione&#x0303; propter
illud: quia licet in principio solum ponatur ver-
bum, monemus, tamen intentio præcipiendi lata
excommunicatione declaratur.</P>
<P>  Dico secundò, per accidens, vbi viget consuetu-
do accipie&#x0303;di aliquid, non esse peccatum, quia hæc
clausula solum prohibet acceptionem pretij, non
munerum gratuitorum: item solùm prohibet acci-
pere stipendium, quod animum iudicis corrum-
peret: quale nō est illud, quod consuetudine datur.</P>
<P>  Deinde illa clausula generalis nō derogat priua-
tæ consuetudini sufficienter præscriptæ, textusq&#x0301;ue
ille in contrarium adductus solùm loquitur de iu-
dice delegato per litteras iustitiæ ad litem inter
partes agitandam: qualis non est iste executor.</P>
<P>  De materia huius §. vide Sanchez 8. de matrim.
disp. 34. Qualiter autem intelligantur clausulæ
dispensationum matrimonij, quæ in foro externo
expediendæ committuntur, vide ipsum eodem
libro disp. 35. per totam.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO XI.
An potestas dispensandi sit latè interpretanda.</Z>
<P><INI5>R</INI5>Espondeo affirmatiuè: quia est fa-<marginalia>110</marginalia>
uorabilis, ita Sanchez, 8. de matrim.<marginalia>Dispensatio|fauorabilis.</marginalia>
disp. 2. nu. 1. adduce&#x0303;s innumeros iu-
risperitos, & Theologos, & probans
latè. Sed n. 2. limitat primò, vt exten-<marginalia>1. Limitatio.</marginalia>
datur hæc potestas ad solos casus quoquomodo
aptabiles casibus in potestate expressis, citat Felin.<-P>@@

<-P>& Gambaram, inde bene inferentem, non extendi
ad casum non comprehensum sub lata verborum
significatione: & Felin. alibi benè secundùm San-
chez probat, extendi ad consecutiua, etiam sepa-
rabilia, in quibus est eadem, vel maior ratio. vide
Felin. c. postulasti, nu. 11. limit. 4. de rescriptis. Imò
Sà verbo, dispe&#x0303;satio, nu. 7. ait, potestate&#x0303; dispensan-
di extendi ad casum, in quo est eadem ratio, aut
maior: & ita qui potest in affinitate, posse in pu-
blica honestate, si fortè, cùm data est facultas, er-
rore putabatur esse affinitatis impedime&#x0303;tum, cùm
esset publicæ honestatis. Non tamen ideo absolu-
tè qui potest in maius, potest in minus, nisi vt di-
ctum est, ex præsumpta concedentis voluntate.
Quod præsumi potest c&#x0169; rationabile est. Hæc Sà.</P>
<P>  Secundò limitat Sanchez suprà, num. 3. vt ex-<marginalia>2. Limit.</marginalia>
te&#x0303;di non possit, cùm vergit in præiudicium tertij:
tunc enim est restringenda, quia princeps cense-
tur velle, quàm minimum possit damnum tertio
inferre. Addunt Doctores & exempla. Potissi-
mum est, quum conceditur potestas legitimandi
aliquem: nam id vergit in damnum aliorum, qui
essent futuri heredes. Idem esset, cùm per faculta-
tem dispensandi restringeretur potestas ordinaria
alicuius, eo quòd facultas esset ad dispensandum
in eius legibus.</P>
<P>  Tertiò limitat, num. 4. nisi consuetrdo inter-<marginalia>3. Limit.</marginalia>
pretaretur restringendam esse in aliquo casu hanc
facultatem: quia consuetudo est optima legum,
& concessionum interpres.</P>
<P>  Quartò limitat, num. 5. vt generalis facultas<marginalia>4. Limit.</marginalia>
dispensandi concessa à Papa, non intelligatur
de pertinentibus ad ius diuinum reseruatis ipsi
Papæ, vt in matrimonio rato, in solemni voto,
aut simplici religionis, aut similibus, secus in vo-
tis communibus non reseruatis Papæ.</P>
<P>  Quintò limitat, num. 6. vt facultas hæc latè sit<marginalia>5. Limit.</marginalia>
interpretanda, quando conceditur ad dispensan-
dum cum personis non expressis: strictè verò, vbi
exprimuntur: quia in primò casu est beneficiumil-
lius qui dispensaturus est; & in eius gratiam con-
fertur, quare vt beneficium principis latè exponi-
tur: in posteriori autem est priuilegium eius cum
quo dispensandum est, in eius fauorem conces-
sum, & quasi dispensatio cum ipso, ideò strictè
interpretanda. Colligitur ex cap. si cui nulla, de
præò. in 6. citantur multi Doctor. Similiter, inquit
Sanchez cum aliis, est latè interpretanda facultas
dispensandi, cùm certo personarum numero, vel
cum vna, si personæ non nominentur, quia tunc
censetur priuilegium eius, qui dispensaturus est, in
eius fauore&#x0303; concessum. Hæc limitatio intelligitur
ab eodem alios citante, quando ad petitionem il-
larum personarum expressarum, cum quibus di-
spensandum est, hæc potestas conceditur, secus
si ad petitionem dispensaturi: quia tunc censetur
in fauorem ipsius concessa, & ita est latè interpre-
tanda. Sed in dubio quando exprimitur persona,
non præsumitur facultas data in fauorem dispen-
saturi: sed dispensandi, ideò strictè est interpre-
tanda. Vnde priuilegia bullæ, & Iubilæi strictè
interpretanda sunt, quia non conceduntur in fa-
uorem dispensaturi, vel absoluturi: sed persona-
rum, cum quibus exercenda sunt. Sanchez num. 7.
cum Nauar. Henriquez, & Lud. Lopez. Idem San-
chez num. 8. & seqq. deducit ex tota doctrina su-
periori multa alia corol. notatu digna, quæ apud
illum videri possunt.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0557.jpg/>
@@1@<SE557>Disput. XX. Sectio XII. 541
<duolan 2>------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO XII.
Vtrùm in omnibus casibus, in quibus Superior
potest dispensare cum alijs, possitse-
cum dispensare.</Z>
<P><INI5>N</INI5>On est quæstio de dispensatione im-<marginalia>101</marginalia>
propriè dicta, quæ est declaratio, &
interpretatio legis, asserens in eo
euentu non obligare. Sic enim posse
Superiorem secum dispensare, vt
cum aliis planum est, sed quæstio est de dispen-<marginalia>1. Opinio.</marginalia>
satione propriè dicta. Quidam dicunt propriè<marginalia>Nemo potest|secum dispen-|sare propriè|& indirectè.</marginalia>
neminem posse secum dispensare directè, & im-
mediatè: quia dispensare est actus iurisdictionis:
nemo autem potest iurisdictionem in se exercere:
ergo nec secum dispensare: ita Supplem. 4. dist. 38.
quæst. 1. artic. 5. & alij relati ab Azor tom. 1. lib. 5.
ca. 15. quæst. 6. & latiùs à Sanchez lib. 8. de matrim.
disput. 3. num. 4. Confirmatur; nam nemo po-
test seipsum præsentare ad beneficium, cap. per
nostras, de iure patronatus: neque seipsum absol-
uere, vel baptizare: ergo neque poterit sibi tri-
buere directè indulgentiam, vel dispensationem.<marginalia>102</marginalia>
<P>  Alij dicunt, supremum Principem, verbi gratia,<marginalia>2. Opinio.</marginalia>
Papam, posse secum dispensare in votis, iuramen-<marginalia>Nisi Princeps|supremus.</marginalia>
tis, & legibus, non tamen inferiores Prælatos.
Quia in his non reperitur plenaria potestas, quæ
residet in supremo Principe: ergo licet iste pro-
pter necessitatem, quia non est alius, qui dispenset
cum illo, possit secum dispensare; alij tamen
subordinati prælati non poterunt, cùm iam ha-
beant supremum Principem, quem adire possint
ad impetrandam dispensationem. Confirmatur,
quia in c. magna, de voto, §. & quidem, Innoc. III.
laudat quemdam Episcopum, eo quòd noluerit
se exemptum à lege iudicare absque Apostolicæ
Sedis consilio: ergo sentit Pontifex, hos præla-
tos indigere consensu Papæ ad legum, & voto-
rum dispensationem. Ita sentiunt Syluester, vo-
tum, 4. quæst. 3. Angel. num. 7. Palud. 4. dist. 20.
quæst. 4. artic. 5. con. 5. & alij multi apud Sanchez
suprà, num. 5. qui has duas sententias probabiles
iudicat, sed probabiliorem sequentem, quam ipse
ponit, num. 5.</P>
<P>  Tertia opinio ait primò, nullum Pręlatum etiam<marginalia>103</marginalia>
summum Pontificem posse in se exercere iurisdi-<marginalia>3. Opinio.</marginalia>
ctionem, quæ iure diuino distinctionem perso-
narum requirit. vnde non potest se baptizare,
confirmare, ordinare, absoluere à peccatis, ex-
communicare, interdicere, &c. quia Christus
distinctione&#x0303; harum personarum instituit: imò nec
Episcopus potest se ad beneficium eligere, quia
sibi est interdictum à Pontifice, vt patet illo c. per
nostras, de iure patronatus. Secundò ait, supre-
mum Principem siue Ecclesiasticum, siue sæcula-
rem posse secum dispensare directè, & immedia-
tè in omnibus, in quibus dispensat cum subditis.
Palud. suprà, Caiet. quæst. 96. artic. 5. §. ad hoc du-
bium præmittenda sunt. Sotus 1. de iust. quæst. 6.
artic. 7. ad finem, Suarez 3. part. tom. 4. disput. 52.
sect. 1. num. 10. & alij, quos citat, & sequitur San-
chez suprà, Rodriguez 2. part. sum. cap. 30. nu. 4.
Probatur, quia nec iure naturali, nec positiuo
diuino requiritur distinctio inter dispensantem, &
dispensatum: ergo Princeps supremus potest se-
cum dispe&#x0303;sare: quia potest in quauis humana lege<-P>@@

<-P>dispensare. Confirmatur, quia hæc iurisdictio non
est contentiosa, in qua iudex, & testes à parte di-
stincti requiruntur; nec est coe&#x0308;rciua, seu punitiua,
qua nemo potest vti in seipsum, sed solùm est di-
directiua ad ponderandum recto iudicio iustam
causæ dispensationem: ergo nō repugnabit, quòd
Princeps directè, & immediatè illam exerceat in
seipsum. Confirmatur, quia si talis personarum di-
stinctio ad dispensatione&#x0303; requireretur, ergo cùm
Princeps in aliquo casu dispensat cum communi-
tate, cuius ipse est pars, non posset ipse tali di-
spensatione vti, quia par ratio est. Consequens est
falsum, vt tanquam certum etiam in Prælatis infe-
rioribus docet Sanchez suprà num. 2. cum Soto, 4.
dist. 21. quæst. 1. art. 4. in fine corp. Lopez, 2. parr.
instructo. cap. 5. de indulgen. Tertiò ait hæc opi-
nio, etiam superiores subordinaros, vt Episcopos
posse secum dispensare, sicut & cum subditis: ita
Sanchez suprà, & alij auctores secundi dicti. Pro-
bant aliqui, quia distinctio dispensantis & dispen-
sati nō requiritur iure diuino, naturali, aut positi-
uo, nec verò vllo humano iure: ergo nihil obstat,
quominus hi superiores secum dispensare possint.
Confirmatur, quia idem potest Episcopus in pro-<marginalia>Idem potest|Episcopus in|propria Di&#x0153;-|cesi, quod Pa-|pa in toto or-|be.</marginalia>
pria Di&#x0153;cesi, quod Papa in toto orbe: sed Papa
in toto orbe potest secum dispensare: ergo & Epi-
scopus in propria Di&#x0153;cesi. Nec valet dicere hoc
esse necessarium in Papa, quia non habet superio-
rem, ad quem recurrat, secus in Episcopo, qui su-
periorem habet in terra: nam Papa posset alteri
committere, vt cum eo dispensaret, sicut eligit
confessarium, qui ipsum absoluat: de quo multa
Sanchez suprà 3. citans multos, inter quos Suar. 3.
part. tom. 5. disp. 41. sect. 2. nu. 9. refert ita fuisse de-
claratum à congregatione Cardinalium pro de-
claratione Concilij instituta.</P>
<P>  Quartò ait hæc opinio, prælatos religionum
habentes ordinariam iurisdictionem posse pro-
priè secum dispensare, quoties possunt cum subdi-
tis: idem de habente potestatem delegatam di-
spensandi cum tota communitate, cuius ipse sit
pars; Sanchez suprà, & alij ex eisdem funda-
mentis.</P>
<P>  Quintò ait, eum, qui à Superiore habet fa-
cultatem dispensandi cum certis personis, seu cer-
to earum numero, non posse secum dispensare,
quia potestas illa definitur ad illas personas: ergo
cùm sub illis ipse non comprehendatur, non po-
terit secum dispensare, Sanchez suprà, concl. vlt.</P>
<P>  Ad fundamentum primæ sententiæ respondeo,
ista, neminem in se exercere iurisdictione&#x0303; coerci-
uam, secus directiuam, & prudentialem, qualis est
hæc. Ad confirmationem respondeo, in beneficio
statutum esse, vt nemo se eligat, vel præsentet,
vt vitetur ambitio, & auaritia: secus in dispen-
satione.</P>
<P>  Ad fundamentum secundæ sententiæ respon-
deo, illam potestatem Papæ ad dispensandum se-
cum non oriri ex eo, quod superiorem non ha-
beat, qui cum illo dispenset: nam posset hoc
committere alij, sed quia hic vsus iurisdictionis
nullo iure petit distinctionem personarum. Ad
confirmationem respondeo, in eo cap. laudari E-
piscopum ob humilitatem, non quòd necessarius
iudicetur talis recursus.</P>
<P>  Hæc tamen confusè, & non omninò verè di-<marginalia>104</marginalia>
cta sunt.</P><marginalia>4. Opinio au-|ctoris.</marginalia>
<P>  Vnde dico primò, nemo in lege propria propriè<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0558.jpg/>
@@1@<SE558>542 Quæst. XCVII. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>secum dispensat. Probatur, quia vera legis dispen-<marginalia>Nemo in lege|propria pro-|priè secum di-|spensat.</marginalia>
satio est respectu illorum, qui lege proximè, &
immediatè comprehenduntur; nemo autem pro-
pria lege sic comprehenditur, vt diximus supe-
rius: sed ad summum ex lege naturali tenetur sub
veniali propriam legem seruare, & per accidens ad
viranda scandala, & similia incommoda. Impro-
priè autem secum dispensat in lege propria, quādo
vti vult facultate, quam habet, & aliis concedit
agendi contra legem, quæ alios solos directè
ligat.</P>
<P>  Dico secundò, qui legem condit cum aliis,<marginalia>105</marginalia>
etiam cum aliis poterit sibi concedere dispensa-<marginalia>2. Con.</marginalia>
tionem, vt quando Episcopi in Concilio Pro-
uinciali, seu Nationali legem faciunt, ibi quo-
que efficere poterunt dispensationem erga se, si
alij consentiant, seu cooperentur. Dissoluto au-
tem Concilio, si ipsi possunt dispensare cum suis
subditis, poterunt etiam dispensare secum, vt
quando possunt dispensare cum subditis in legi-
bus Papæ, vel Concilij generalis, possunt etiam
secum: & similiter quando possunt dispensare
cum aliis in votis, & iuramentis) & idem est de
Pontifice summo) etiam possunt secum; & ra-
tio horum est, quia non debent ipsi esse deterio-
ris conditionis; ideò Deus concedens Pontifici
facultatem dispensandi cum aliis in votis, & re-
laxandi iuramenta, eandem concessit Pontifici
erga se; sicut etiam dans illi potestatem eligendi
Confessarium, dedit ei potestatem eligendi il-
lum sibi. Et idem est de Episcopis, si hanc fa-
cultatem habent proximè à Deo, vt multi vo-
lunt: Si verò habent à Pontifice, Pontifex con-
cedens illis facultatem dispensandi cum aliis, con-
cedere visus fuit illis eandem facultatem erga se,
ne essent deterioris conditionis, vt etiam dans il-
lis facultatem dispensandi in legibus Pontificiis
cum aliis, visus est concedere illis facultatem
dispensandi secum in eisdem: & idem est de
concessione indulgentiarum. Et similiter Præ-
lati religionum ab eodem, à quo habent faculta-
tem dispensandi in votis, vel legibus cum subdi-
tis, habent facultatem dispensandi secum in eis-
dem: & ita diuus Thomas secunda secundæ, quæ-
stione 185. artic. 8. docet, Prælatos religionum
posse secum dispensare, sicut cum suis subditis.
Quod docent multi apud Sanchez illa disput. 3.
in princip. sed id exponit de interpretatione im-
propriè dicta, cæterùm etiam de propriè dicta
intelligi potest. Pro quo aduerte, interdum le-
ges Superiorum Prælatorum, seu remotorum
solùm loqui cum subditis aliorum, vt cùm dici-
tur, domo non egrediantur sine facultate supe-
rioris, & tunc concedentes subditis eam fa-
cultatem non dicuntur propriè dispensare, quia
non dant facultatem agendi etiam materialiter
contra legem, cùm ipsa expressè concedat exi-
tum ex facultate superioris immediati, & multo-
minus dispensant propriè secum, quando egre-
diuntur, quia ipsis non est prohibita egressio.
Quando verò generaliter leges maiorum abso-
lutè omnibus præcipiunt aliquid, si Prælati
immediatè dent facultatem, vel eam sibi su-
mant ad faciendum contrarium, dicuntur cum
aliis, aut secum dispensare. Et in nonnullis
religionibus expressè est concessa immediatis
Superioribus facultas dispensandi in omnibus
legibus, exceptis paucis reseruatis prouinciali,<-P>@@

<-P>vel generali: vnde videndæ sunt consuetudi-
nes, & ordinationes singularum religionum, vt
melius iudicium feratur de hac potestate. De his
consule Sanchez, 8. de matrimon. disput. 3. num.
1. 2. & 3.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO XIII.
Vtrùm qui à Superiore Prælato, verbi gratia, Papa
obtinuit, vt secum dispensaret, certa persona, putà,
vt Confessarius, possit dispensationem
accipere ab inferiori prælato, qui
iure ordinarto eam facul-
tatem haberet.</Z>
<P><INI5>R</INI5>Espondeo affirmatiuè cum Nauar.<marginalia>106</marginalia>
lib. 1. consil. 1. de offic. deleg. num.
2. siue in legibus, siue in votis, quia
illa concessio Papæ non auffert fa-
cultatem Episcopis: quod verum
est, etiamsi Confessor iam dispe&#x0303;sasset partim com-
mutando, iuxta Pontificis voluntatem: tunc
enim posset Episcopus sine vlla commutatione
dispensare, & similiter religiosi habentes alioqui
facultatem dispensandi in eo casu sine commuta-
tione. Hæc benè probat Sanchez 8. de matrim.
disputat. 14. numer. 3. & 4.</P>
<P>  Addunt benè aliqui, quando Princeps, verbi
gratia, Pontifex de casu particularis personæ con-
sultus, noluit facultatem concedere dispensandi:
quia iudicauit non esse causam iustam, etiamsi
Episcopus existimaret, aut videret causam sub-
esse iustam, non posset dispensare ex vi Ponti-
ficiæ facultatis tunc concessæ, quia nulla tunc
concessa est, quamuis concederetur, si Pontifex
aliud iudicium habuisset: sed si ex facultate or-
dinaria id poterat Episcopus, posset dispensare,
quia Papa negauit quidem nouam potestatem:
sed antiquam non abstulit, quidquid aliqui di-
cant: vide Sanchez suprà num. 5. qui distinguit,
nam vel Pontifex negauit singulari personæ, &
tunc ait Sanchez, non posse Episcopum cum illa
dispensare, vel aliis, iudicans eas causas non esse
iustas, & tunc Episcopus poterit dispensare cum
cæteris personis, quibus Pontifex dispensationem
non negauit. Sed non video rationem sufficien-
tem discriminis. Teneo ergo, etiamsi Pontifex
Petro, verbi gratia, negauerit dispensationem,
posse Episcop&#x0169; iure ordinario cum ipso dispensa-
re. Et alioqui etiamsi Pōtifex postea in simili casu
dispe&#x0303;saret, non posset Episcopus c&#x0169; Petro id face-
re: quod meritò aliqui ex aduersariis negant. Idem
censeo (& ipsimet fatentur) si Episcopus dispen-
set ex commissione perpetuò annexa dignitati: vt
quando iuxta Trident. sess. 24. de reformat. cap. 6.
dispensat in casibus occultis, quia illa potestas
est veluti ordinaria, ratione illius poterit Episco-
pus dispensare propter illas causas, propter quas
noluit summus Pontifex cum aliis dispensare.
ita Sanchez suprà num. 6. Imò licet specialis esset
commissio, in qua tamen cognitio causæ relin-
queretur Episcopi prudentiæ: dispensare poterit,
vt ait Sanchez. Addo etiam cum eo, cum quo Pon-
tifex noluit dispensare, quidquid aliqui in contra-
rium dicant. Sed notat Sanchez illo nu. 6. quando
ex sola epiikia dispe&#x0303;sat Episcopus, vt in casu neces
sitatis ratione periculi in mora, non posse Episco-
p&#x0169; dipe&#x0303;sare in casu, in quo Pōtifex negauit dispen-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0559.jpg/>
@@1@<SE559>Disput. XX. Sectio XIV. 543
<duolan 2><-P>sationem: quia tunc cessat præsumptio, cui epii-
kia nititur. Posset tamen, si Papa aliquando con-
cedat, aliquando neget: quia tunc non est con-
traria voluntas.</P>
<P>  Adde, etiamsi Prælatus inferior, vt Episcopus,<marginalia>107</marginalia>
negauerit dispensationem petenti illam, quam
poterat exhibere; si subditus impetret facultatem
à Principe, adhuc poterit talis Prælatus inferior
dispensare subdito consentiente, quia illi gratiæ
potest subditus renunciare: ergo cùm aliàs Epi-
scopus habeat ordinariam facultatem, vel alius ex
priuilegio, poterit subditus se submittere, ab eis-
q&#x0301;ue accipere dispensationem. Nec ex hoc quòd
causam remiserit ad superiorem, amittit faculta-
tem propriam: nam capit. licet, de officio
lega. vbi dicitur, desinere esse iudices inferio-
res sic remittentes ad superiorem, intelligi-
tur de iurisdictione contentiosa, vt constat ex
textu, & Glossa ibi, qualis non est iurisdictio di-
spensandi.</P>
<P>  Vide alia de hac materia apud Sanchez suprà
num. 7. & sequentibus.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO XIV.
An impetratio dispensationis pro aliquo
absque illius mandato, va-
lida sit.</Z>
<P><INI3>E</INI3>Adem quæstio est de priuilegio. Aliqui<marginalia>108</marginalia>
existimant speciale mandatum illius, in<marginalia>Nemo potest|agere pro alio|sine illius par|ticulari man-|dato.</marginalia>
cuius fauorem impetratur priuilegium,
requiri, vt validum sit. Quia nemo potest agere
pro alio sine illius particulari mandato, ff. & C. de
procuratoribus, toto titulo. Alia fundamenta, &
auctores adducuntur à Sanch. 8. de matrim. disp.
26. num. 3.</P>
<P>  Dico tamen, impetrationem priuilegij, vel di-
spensationis in eo euentu validam esse. Rebuff. in
praxi benefic. titul. de dispensation. num. 13. Na-
uar. consil. 4. de priuileg. num. 9. Sa verbo gratia,
nu. 23. Azor tom. 1. lib. 5. cap. 23. quæst. 12. & alij,
quos citat, & sequitur Sanchez suprà, num. 4. vbi
conclusionem latè probat: quæ tamen nunc bre-<marginalia>Infauorabili-|bus semper|præsumitur|nostra volun-|tas.</marginalia>
uiter probatur: quia in fauorabilibus, semper præ-
sumitur voluntas nostra: ergo cum gratia, priui-
legium, vel dispensatio, nobis fauorabilia sint, va-
lida erit impetratio facta nobis ignorantibus.
Confirmatur, quia cap. si motu proprio, de præb.
in 6. & cap. nonnulli, §. sunt & alij, de rescript. so-
lùm negatur, impetrari posse literas, vel gratias
ad lites absque speciali mandato, propter hanc
specialem causam, vt lites vitentur: ergo cùm
eiusmodi causa & similes omninò cessent in aliis
gratiis; reuerà aliter poterunt impetrari, etiam
pro ignorantibus. Imò Nauar. suprà ait, non esse
in vsu, etiam in foro externo, exceptionem gra-
tiæ ad lites factæ sine mandato impetrantis.</P>
<P>  Quamuis autem hæc vera sint de impetratione<marginalia>109</marginalia>
gratiarum: tamen non prodest dispensatio, aut
gratia alia, priuilegium, aut beneficium impetra-
tum ignoranti, nisi ab ipso acceptetur, vel ab alio
habente speciale eius mandatum: ita docent cita-
ti, & cum Felino cap. nonnulli, de rescrip. num. 46.
& cum Nauar. consil. 2. de priuileg. num. 3. affirmat
Sanchez 1. de matrim. disp. 36. à num. 2. ad 7. & lib.
8. disp. 26. num. 21. & 5. & ita decisum esse videtur,<-P>@@

<-P>cap. ad medium, vers. ex parte, de concess. præben.
Suadetur, quia priuilegium quædam donatio est,
quæ per acceptationem completur.</P>
<P>  Quod autem impetratio dispensationis, & pri-
uilegij, priuilegiario ignorante, valida sit, proba-
tur: quia iure naturæ voluntas cōcedentis sufficit,
iure autem positiuo nullibi annullatur talis impe-
tratio, quia cap. innotuit (quod solùm in contra-
rium adducitur) de electione, in quo annullatur
quoddam rescriptum his verbis: Cùm non ad po-
stulandam dispensationem; sed ad petendam confirma-
tionem ipsius, fuerint nuncij destinati: quibus verbis
speciale mandatum ad impetrandum gratiam, siue
dispensationem postulatur: non vrget, quia Pon-
tifex ibi non loquitur de petitione illius gratiæ, &
illius personæ, pro qua gratia cōcedebatur; sed de
mandato capituli illam gratiam impetrantis, per
procuratorem, qui cùm limites sui mandati exces-
serit, ideò illius impetratio non admittitur, præ-
sertim cùm illa non fuerit impetratio gratiæ: sed
confirmatio irritæ electionis, quæ sine mandato
Capituli non poterat impetrari.</P>
<P>  Ad fundamentum in contrarium respondeo, il-
lud communiter esse verum in rescriptis ad lites,
non autem in literis puræ gratiæ.</P>
<P>  Vide alia de hac materia apud Sanchez dispu-
tationibus citatis.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO XV.
An dispensatio ex suppressione alicuius
veri in eius petitione irrita
reddatur.</Z>
<P><INI3>S</INI3>Vpponimus primò, rescripta, alia esse<marginalia>110</marginalia>
gratiæ; alia iustitiæ: Sanchez 8. de ma-
trimonio, disputat. 21. num. 1. cum Me-
noch. lib. 2. centur. 3. casu. 201. num. 1. Supponi-
mus secundò, in hac re subreptionem, & obre-
ptionem idem esse, vt cum multis docet San-
chez ibi num. 2. contra alios constituentes ali-
quod discrimen. Tertiò supponimus, inter re-
scripta iustitiæ & gratiæ multas esse differentias,
de quibus in praxi benefic. titul. de his different. à
num. 1. Potissima est, quòd rescriptum gratiæ<marginalia>Rescript&#x0169; gra|tiæ per suppres|sione&#x0303; veri red-|ditur irrtum.</marginalia>
per suppressionem veri redditur irritum, cap fin.
de fil. presbyter. in 6. vbi text. loquens de dispen-
satione quadam ad beneficia ait, Veluti per sub-
reptionem obtenta, nullius penitus est momenti. qui
textus ab vniuersis Doctoribus ad alias dispensa-
tiones, & gratias extenditur. Rescripta autem
iustitiæ per surreptionem obtenta valida sunt, do-
nec ab aduersario ope exceptionis elidantur, cap.
fin. & cap. plerique, de rescriptis. De hac diffe-
rentia bene aliqua dicit Sanchez suprà num. 3. vs-
que ad 7. inclusiuè.</P>
<P>  Sed quæ taciturnitas, aut suppressio veri reddat<marginalia>111</marginalia>
subreptitium, & irritum rescriptum gratiæ? Prima<marginalia>Quæst.</marginalia>
sententia est, reddi nullam, quando tacetur id,<marginalia>1. Opinio.</marginalia>
quod si exprimeretur, vel tolleret, vel retardatet
animum concedentis. In primo euentu dicunt, ta-
ceri causam finalem: in secundò autem impulsi-
uam. De quarum distinctione causarum, vide
Sanchez suprà, num. 8. ex Couarr. 1. variar. cap.
20, num. 5. solùm nota, non satis propriè loqui
Canonistas: nam omnis causa finalis, seu finis
impellit voluntatem, & est vera causa impulsiua:<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0560.jpg/>
@@1@<SE560>544 Quæst. XCVII. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>& id quod si exprimeretur, difficiliorem redderet
dispensationem, seu animum dispensantis retar-
daret, esse solet finis, quem per negationem di-
spensationis consequeretur dispensator, vt posi-
tionem alicuius boni positiui, vel euitationem
alicuius damni, & mali, quæ quodammodo
etiam est bona, & potest esse finis, vt tract. 1. &
alibi docuimus. Sed quæstio est de nomine: modò
cum Iurisperitis, & nonnullis sic de causa finali,
& impulsiua loquamur. Hanc primam sententiam
tenet Felin. cap. super literis, de rescript. num. 8.
vers. exprimenda sunt, & c. postulasti, eod. tit. nu. 3.
col. 3. vers. possunt etiam, & vers. per ipsum tex-
tum, Panorm. cap. cæterum, de rescript. num. 3.
cap. ad aures, num. 4. cap. super literis, nu. 7. Glossa,
Probus, Dominicus, Francus, Imola, Staphilæus,
Cassiod. Rebuff. Selua, Veia, Cardin. Barbatius,
Alexand. Angel. Arm. Tabienna, Brunor. & alij
multi apud Sachez suprà, num. 9.</P>
<P>  Suadetur primò ex cap. postulasti, de rescript.<marginalia>112</marginalia>
vbi cùm obtinuisset quidam à Pontifice benefi-<marginalia>1. Fundament.</marginalia>
cium tacendo vicariam perpetuam victui suffi-
cientem, quam possidebat, & consultus Papa de-
finit, gratiam beneficij fuisse subreptitiam, & red-
dit rationem his verbis: Et pro habente beneficij
sufficientis subsidium, ex certa scientia pro beneficio alio
obtinendo de leui non scribimus.</P>
<P>  Secundò, quia constat ex cap. non potest, & cap.<marginalia>2. Fundam.</marginalia>
si motu proprio, de præb. in 6. & cap. si propo-
nente, de rescript. impetrationem beneficij vitiari
ex suppressione veri, quo expresso gratia conce-
deretur.</P>
<P>  Tertiò, quia ea concessio aliquid habet inuo-<marginalia>3. Fundam.</marginalia>
luntarij: ergo est nulla.</P>
<P>  Quartò, quia veri suppressio, quod cognitum<marginalia>4. Fundam.</marginalia>
retardaret, est quasi expressio falsi: ergo vitiat
gratiam.</P>
<P>  Secunda sententia est, quando tacetur id, quo<marginalia>113</marginalia>
expresso non concederetur gratia, vel non sine<marginalia>2. Opin.</marginalia>
aliquibus moderationibus, impetrationem esse
subreptitiam, & nullam: secus si expressum tan-
tùm retardaret, seu difficiliorem redderet conces-
sionem: itaque vitiari dispensationem suppressa<marginalia>1. Argum.</marginalia>
causa finali: non verò suppressa sola impulsiua.
Suadetur primò, quia in hoc secundo euentu gra-
tia simpliciter est voluntaria: in primo non.</P>
<P>  Secundò suadetur ex cap. dudum, vers. nos igi-<marginalia>2. Argum.</marginalia>
tur, de præben. in 6. vbi ad valorem concessionis
beneficij ponderat Pontifex non obstare suppres-
sionem veri, quo cognito concessisset adhuc.
Considerantes, inquit, quoque quòd nos, exposito nobis
de potestate prædicta: nihilominus literas gratiosas da-
remus. cap. fin. de fil. presbyt. in 6. definit Pontifex,
non valere dispensationem ad aliud beneficium
impetrandum ab illegitimo obtentam, etiamsi
prius benefici&#x0169; legitima dispe&#x0303;satione impetraue-
rit, nisi in petitione secundæ dispensationis illius
defectus meminerit, Cùm non sit verisimile, sedem
ipsam cum illo prædictum patiente defectum, voluisse,
si hoc fuisset expressum, dispensare. & in cap. Postulasti,
de rescript. dicitur ex taciturnitate qualitatis, qua
cognita non de leui concederetur beneficium, vi-
tiari eius eoncessione&#x0303;. Et l. cum tales, 71. §. falsam
causam, ff. de cōdit. & demonstr. deciditur, t&#x0169;c vi-
tiari legatum ex defectu causæ, si probetur fore,
vt cognita veritate testator non legaret: ergo simi-
liter dispensatio, & gratia principis vitiabitur,
si suppressa sit veritas, qua cognita, non concede-<-P>@@

<-P>retur.</P>
<P>  Tertiò suadetur: quia cæteræ dispositiones non<marginalia>3. Argum.</marginalia>
vitiantur defectu causæ impulsiuæ, sed tantùm fi-
nalis; vt docent omnes, cap. post translationem,
de renunc. cap. etsi Christus, de iure iur. cap. cùm
cessante de appell. l. si mulier, C. de iure dotium,
l. 1. §. sexum, ff. de postulando: ergo idem est de di-
spensationibus, & aliis gratiis. Pro hac sententia
Sanchez suprà, num. 11. citat Glossam, Speculato-
rem, Innocentium, Hostiensem, Imolam, Panorm.
Lapum, Syluest. Decium, Paris. Couarr. Meno-
chium, Molinam, & Sa: sed Sa aliter sentit, vt re-
feram, vnde & ipse Sanchez, num. 12. citat ipsum
pro tertia sententia.</P>
<P>  Tertia opinio docet, non ex omni suppressione<marginalia>114</marginalia>
veri vitiari dispensationem, vel aliam gratiam,<marginalia>3. Opinio.</marginalia>
quamuis eo cognito Princeps gratiam non con-
cessisset: sed solùm quando id tacetur, quod iura
iubent exprimi. Pro qua opinione Sanchez illo
num. 12. citat Glossam, Calderinum, Bellameram,
Curtium Iuniorem, Campegium, Rebuffum, Na-
uarrum, Gregorium Lopez, Mandosium, Sarmien-
tum, Bochium, Flamin. Zaualos, Henriquez, Pe-
trum Ledes. Ludouicum Lopez, Emanuel Rodri-
quez, & Eman. Sa: & verè Sa hoc tenet; cum limi-
tatione tamen: nam verbo, dispensatio, num. 10.
ait, Dispensatio valet, etiam tacito eo, quòd si fuisset
expressum, fuisset quidem dispensatum, etsi non tam fa-
cile: & regulariter quod lex non iubet exprimi, si ta-
ceatur. Non nocet tamen secundùm Nauarrum tacere
fraudem factam ad impetrandam facilius dispensatio-<marginalia>Valet dispen-|satio super co-|gnatione, etiā|tacito quòd se|carnaliter co-|gnouerint.</marginalia>
nem. Itaque valet dispensatio super cognatione, etiam ta-
cito, quòd se carnaliter cognouerint: & idem est, si post
impetratam, sed nondum datam per eum, cui fuerat
commissa, se cognouerunt, & isti interroganti iurauer&#x0169;t,
se non cognouisse: non enim tenentur ei occultum pecca-
tum prodere. Quod si Papa dixerit, dispensetur, nisi
prius copulam habuerint, intelligitur, si id constet legi-
timè in foro exteriori: de quo non tenetur reus fateri, nisi
legitimè interrogatus, scilicet post sufficie&#x0303;tia indicia. At-
que hæc intellige de dispensatione in foro exteriori: nam
in interiori fatend&#x0169; est confessori, quod Papa vult. Hæc
Sa: vnde generatim sentit, suppressione solius cau-
sæ impulsiuæ non vitiari dispensationem: & nec
ex suppressione causę finalis vitiari: sed regulariter
ex suppressione eius, quod lex iubet exprimi. Hanc
tertiam opinionem tenet etiam Gutierrez, libr. 2.
quæstio. canonicarum, cap. 15. nu. 38. & 40.</P>
<P>  Hæc tertia opinio suadetur primò, quia volun-<marginalia>115</marginalia>
tas principis præsumitur talis, qualis est intentio<marginalia>Vol&#x0169;ta; Prin-|cipis præsu-|mitur talis,|qualis est in-|tentio iuris.</marginalia>
iuris, l. ex facto, in prin. & ibi Bald. ff. de vulgar. De-
cius consil. 33. nu. 5. vol. 1. ergo vbi ius ad valorem
dispensationis non exigit alicuius expressionem,
nec intentio Principis esse videtur, vt id exprima-
tur. Secundò, quia nemo negabit, valere bene-
ficij impetrationem, quamtumuis impetrans sit
criminosus, modò nullum habeat iuris impedi-
mentum: quamuis Pontifex si id sciret, non esset
beneficium concessurus. Idem est, si Episcopus cō-
cederet Petro beneficium, quod non cōcederet, si
sciret esse filium sui hostis, vel de genere Hebræo-
rum, aut Sarracenorum, & in multis aliis exe&#x0303;plis.
Tertiò probat: quia irritatio dispensationis est p&#x0153;-
na: at vbi ius non ponit p&#x0153;nam, asserenda non est;
vt notatur regul. in p&#x0153;nis, de regulis iuris in 6.
Sed hæc ratio leuis est: quia irritatio non semper
est p&#x0153;na.</P>
<P>  Pro huius quæstion. decisione sit prima cōclus.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0561.jpg/>
@@1@<SE561>Disput. XX. Sectio XV. 545
<duolan 2><-P>suppressio qualitatis, quā iura exprimi specialiter
iubent, reddit gratiā subreptitiam, quamuis con-
stet, etiam si id exp rimeretur, gratiam cōcedendam
fuisse. Quia, vt consuetudo ipsa interpretatur, iura
non solent hanc expressionem requ irere, nisi vt
conditionem, seu formam substantialem: & de hac
præcipuè verum est, formam ad vnguem etiam in
minimis obseruandam esse, iuxta l. 1. & ibi Bald. ff.
de liber. & posthu. vnde in c. si motu proprio, de
præb. in 6. definitur, ex quantumuis modicibene-
ficij taciturnitate reddi alterius impetrationem
subreptitiam: constat autem, valdè modicum be-
neficium tacitum non fore impedimentum ad al-
terum eadem facilitate concedendum: quia in
moralibus parum pro nihilo reputatur: ergo. Hanc
conclusionem tenet Sanchez lib. 8. disp. 21. nu. 13.
citans pro ea Dominicum, Ripam, Felinum, De-
cium, Seluam, Couar. Menochium, Socinum Iu-
niorem, Mascard. Gutierrez. vnde meritò reiicit
Nauarrum lib. 3. consiliorum, tit. de feudis, nu. 5. &
Bellameram asserentes, duo requiri, vt taciturni-
tas vitiet: alterum, vt iure caueatur, veritatem il-
lam exprimendam esse: alterum, vt id quod tace-
tur, si exprimeretur, retraheret principem à conce-
denda gratia: quod etiam videtur sentire Sa in ter-
tia opinione citatus. Imò Sanchez ait, idem videri
tenere reliquos doctores, quos pro tertia opinio-
ne retulerat: sed eorum sententiam sequendam
non esse; & numer. 14. addit, nihil referre, si
ignoranter ea qualitas tacita fuerit: cùm enim
omittatur forma substantialis, actus erit nullus, li-
cet à culpa perignorantiā excusetur. Adducit pro
se Glossam, Archid. Decium, Menochium, Flamin.
& Gutierrez, & reprehendit Henriquez dicentem,
valere actum cum ignorantia etiam culpabili, mo-
do non fuerit crassa.</P>
<P>  Rectè etiam addit, nu. 15. si in iure inueniatur,
ne dispensetur in aliquo casu, dispensationem
impetratā, suppresso eo casu, esse nullam, vt omnes
docent, si quis in gradu prohibito matrimonium
contrahere præsumpsit, & huius rei in petitione
dispensationis mentionem non fecerit, dispensa-
tionem esse nullam: quia Trident. ses. 24. de matr.
cap. 5. ait, hunc spe dispensationis cariturum, & l.
3. Cod. de Episcop. audientia, omnes trad&#x0169;t, in re-
missione secundi homicidij esse necessariam ex-
pressionem remissionis primi: quia ibi deciditur,
vt delictum semel tantum remittatur.</P>
<P>  Secunda conclusio, idem prorsus dicendum de<marginalia>117</marginalia>
qualitate, quæ ex stylo curiæ Remanæ in impetra-<marginalia>2. Con.</marginalia>
tione exprimenda est: nempe ea suppressa, impe-
trationem esse nullam, licet Princeps etiam ea ex-
pressa, eodem modo gratiam esset concessurus.
Probatur, quia stylus curiæ legem facit, vt disp. 19.<marginalia>Stylus curiæ|legem facit.</marginalia>
sect. 19. docuimus. Ita docet Sanchez suprà, nu. 16.
cum Decio, Rebuff. Mascardo, Gutier. & Flami-
nio. Et idem dicunt Menoch. Mascard. & Gutier.
quando ex consuetudine Principis qualitas aliqua
narranda est: quia consuetudo vim legis habet.
l. minimè. ff. de legib. quare nec ignorantia prode-
rit, vt tales dispensationes sint validæ. Nec verum
esse putat Sanchez, quod ait Henri. suppressionem
harum qualitatum non vitiare despensationem in
foro interno, sed tantùm in externo. Reiicit etiam
Zaual. in casu quodam speciali respōdentem, non
obstare stylum curiæ: quia is non est necessariò
seruandus extra curiam Romanam, vt cum Baldo,
& aliis tradit Rebuff. hoc enim solùm est verum<-P>@@

<-P>quoad sole&#x0303;nitates accidentales iudicij, non quoad
qualitates in dispensationibus, vel literis gratiæ,
aut iustiæ exprimendas: vnde ad valorem dispen-
sationum attendendum esse stylum curiæ docent
citati pro conclusione, & alij, quos refert Sanchez
suprà, num. 19.</P>
<P>  Tertia conclusio, quando nec ius, nec stylus,<marginalia>118</marginalia>
nec consuetudo pręscribit aliquā veritatem expri-<marginalia>3. Con.</marginalia>
mi debere, vt dispensatio, vel alia gratia sit valida,
regulariter loquendo non vitiatur eius suppressio-
ne, etiamsi Princeps eius conscius non esset ipsam
cōcessurus. Ita tenet Sa, & alij auctores tertiæ sen-
tentiæ. Probatur primò, quia concessio talis gratię
solet esse absoluta, & sine restrictione ad casum,
in quo non interueniat illud quod tacetur: ergo
est absolutè, & simpliciter voluntaria: ergo valida,
cùm in ea non interueniat vis, dolus, aut fraus, licet
sit inuoluntaria secundum quid, & interpretatiuè.
Iā enim tract. 3. vidimus, etiā quæ metu vel igno-<marginalia>Ea etiam qua|metu vel igno|rantia fiunt,|valida sunt, si|in eis non in-|terueniat in-|iustitia.</marginalia>
rantia fiunt, valida esse, si in illis non interueniat
aliqua iniustitia, vt cùm metus est ab intrinseco,
seu nulla persona incutiente, aut incutiente qui-
dem, sed iniustè, & cùm quis non ab alio, sed à
seipso decipitur.</P>
<P>  Secundò probatur argume&#x0303;tis tertiæ sententiæ:
quæ cōfirmantur primò, quia rescripta iustitię tali
suppressione impetrata valent, donec exceptione
elidātur: ergo ide&#x0303; est regulariter in scriptis gratiæ,
quando ius, stylus, vel consuetudo non est in con-
trarium. Secundò cōfirmatur, aliàs omnes disposi-
tiones, & donationes, eleemosynæ sic obte&#x0303;tæ, om-
nes cōtractus sic celebrati, omnes lice&#x0303;tiæ, & facul-
tates sic impetratę à superioribus quibusc&#x0169;que, Ec-
clesiasticis, vel sæcularibus, cuiusc&#x0169;que cōmunita-
tis, essent nullæ: quod est absurdum, & scrupulis
plenum. Confirmatur tertiò, nam Sāchez illa disp.
21. nu. 18. docet, quasdam esse qualitates (quas vo-
cat extrinsecas) quę etiamsi supprimantur, non vi-
tiant gratiam, tametsi nō esset concedenda, si ex-
primerentur; vt constat tum exemplo tertiæ sen-
tentiæ de irretito magnis criminibus non redden-
tibus illum iure incapacem beneficij: nam impe-
tratio beneficij in hoc est valida, licet Pontifex,
si sciret eius crimina, non concederet beneficium:
tum quia donationes, & eleemosynæ sic im-
petratæ validæ sunt, vt patet, quando pauperi ne-
quissimo, vel male expensuro datur eleemosyna:
quæ non daretur, si illa qualitas à dante cogno-
sceretur. Idem de suppressione aliquarum verita-
tum docent Innoc. cap. dudum, 2. num. 5. de ele-
ctione, & Speculatortit. de dispensatione, §. dicen-
dum restat, num. 9. Mandosius reg. 32. Cancellarię,
q. 9. nu. 10. Gutierrez lib. 2. quæstio. canonicarum,
cap. 15. num. 29. vt cùm quis ex affectu, vel alia cau-
sa non considerabili esset processurus. Alioqui in-
quiunt, non valeret impetratio beneficij, non ex-
primendo Pontifici alium ipsi valdè familiarem,
mox esse illud petiturum: quia si id nosset, dene-
garet huic. Nec valet quod aliqui dicunt, has qua-
litates esse extrinsecas, & ideò non esse necessa-
riò exprimendas: nam omnis qualitas est acci-
dens, & quid extrinsecum dispensationi, & gra-
tiæ: ergo eius suppressio regulatiter non vitiat
gratiā, quando id nō habet ius, stylus, vel cōsuetu-
do. Vnde Pan. Felin. Tiraq. Couar. Nauar. Menoch.
Gutier. Lapus, Bartholom. Socin. Afflictis, Cassio.
Flamin. & Pelaez apud Sanch. suprà num. 19. do-
cent, arbitrio prudentis relinqui quando eiusmodi<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0562.jpg/>
@@1@<SE562>546 Quæst. XCVII. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>suppressiones vitiant gratiam, si non habeantur
ex iure stylo, vel consuetudine: ergo sentiunt non
semper vitiare. Confirmatur quartò: nam San-
chez num. 26. cum Felino, Cassiodoro, & Flamino,
docet, causas, quæ in futurum contingere pos-
sunt, non vitiare gratiam, licet, si exprimerentur,
non concederentur gratia: & num. 27. idem cum
Felino, Nauarro, & Mascardo ait, quando quod
tacetur, est notorium & num 28. quando quod
tacetur, de iure inest: citat Decium, Cassiodo-
rum, Nauarr. & Mascard. Non est ergo vni-
uersè verum eiusmodi suppressiones vitiare gra-
tias. Quinimò vt oste&#x0303;dimus regulariter nō vitiant,
si non sint suppressiones eorum, quæ de iure, stylo,
vel consuetudine exprimenda sunt. Fateor tamen,
in aliquibus aliis casibus vitiare, nempe quando
voluntas concedentis non est absoluta, sed condi-
tionem, vel restrictionem ponit, nempe dicendo
expressè, vel indicādo, se nolle concedere gratiam
habenti talem, vel talem qualitatem.</P>
<P>  Ad primum fundamentum primæ sententiæ, di-<marginalia>120</marginalia>
cere aliquis posset, textum illum non esse à benefi-<marginalia>Ad 1. fund.|1. Sentent.</marginalia>
ciis ad alias gratias extendendum, vt dicunt Pa-
norm. Milis, Dec. & Euerar. sed hos impugnat San-
chez suprà, num. 10. ex recepta sententia Tiraq.
Gutier. Innoc. & Socini, docentium, in ordine ad
surreptionem idem esse dicendum de impetra-
tione beneficij, & aliarum gratiarum. Vnde ipse
Sanchez, num. 17. & 30. cum Decio docet, illum
textum loqui de causa finali: sed quamuis daremus
loqui de impulsiua, dici posset, id prouenire ex
consuetudine quæ significatur illis verbis, de leui
non scribimus, id est, non solemus scribere. Vbi aute&#x0303;
non est ius, nec stylus, nec consuetudo causa im-
pulsiua non vitiat.</P>
<P>  Ad secundum, bene respondet Sanchez illo<marginalia>Ad 2.</marginalia>
num. 30 id euenire: quia eam veritatem exprimen-
dam esse, deciditur in illis textibus.</P>
<P>  Ad tertium respondeo, eam concessionem sim-
pliciter esse vol&#x0169;tariam, etiā interpretatiuè quoad
substantiam, licet non quoad modum; quia Prin-
ceps daret, licet cum maiori difficultate & mora.</P>
<P>  Ad quartum, dic suppressionem illius veri non
æquipari expressioni falsi: item expressionem
falsi non semper vitiare gratiam, vt sectione se-
quenti videbimus.<marginalia>121</marginalia>
<P>  Ad primum argumentum secundæ sententiæ<marginalia>Ad 1. Arg.|2. Sentent.</marginalia>
respondeo, etiam in primo euentu gratiam esse
simpliciter voluntariam, licet sit inuoluntaria se-
cundùm quid; quod non sufficit, vt gratia sit nulla,
alioqui etiam cùm Princeps motu proprio, & nul-
la persona petente cōcederet gratiam, ex ea igno-
rantia, concessio esset nulla: quia ea ignorantia
facit inuoluntarium secundum quid, seu mixtum.<marginalia>Ad 2.</marginalia>
<P>  Ad sec&#x0169;dum respondeo, in cap. dudum assigna-
ri causam sufficientem, quare illa dispensatio fue-
rit valida: nimirum, quia etiam veritate cognita
concederetur: non tamen causam adæquatam: nā
aliæ sunt causæ quare valida sit dispensatio aliqua
nimirum, si verum, quod tacetur nullo iure, stylo,
consuetudine, vel peculiari voluntate Principis sit
necessariò exprimendum. In cap. autem fin. de fil.
presby. in 6. ipse textus reddit rationem, cùm non sit
verisimile, &c. erant enim indicia sufficientia de
contraria voluntate Principis præcedente, quia
nolebat dispensare in tali casu, nisi exprimeretur.
Si autem nullam habuisset contrariam volunta-
tem, dispensatio esset valida. In cap. autem postu-<-P>@@

<-P>lasti, consuetudo declarauerat, vt diximus, con-
trariam esse Principis voluntatem; ait enim, de
leui non scribimus, id est, non solemus scribere. Lex
autem cùm tale loquitur, in eo euentu quo testa-
tur aliquā falsam legati causam designauit: in quo
euentu præsumitur noluisse legare ea causa non
subsistente: vnde si aliter non constet, quòd etiam
ea causa semota legaret, legatum est nullum. Et sa-
nè si ea lex aliter intelligatur, etiam contra aduer-
sarios est. Nam ipsi fatebuntur, si Princeps igna-
rus nullo petente, concedat gratiam, validam esse
concessionem, etiamsi conscius gratiam esset ne-
ga$unclearturus: ergo cùm legatum nullo petente fit, si-
militer erit validum, etiamsi cognita veritate te-
stator non esset legatum facturus: quod est contra
legem illam, si aliter intelligatur, quàm à nobis ex-
plicata est.</P>
<P>  Ad tertium respondeo, cæteras dispositiones
non vitiari defectu causæ finalis, nisi indicia sint
contrariæ voluntatis.</P>
<P>  Hîc multa dubia discuti possent: primùm est, an<marginalia>122</marginalia>
in dubio præsumendum sit causam tacitam, vel
falsò expressam in precibus esse finalem, aut im-
pulsiuam: quod bene resoluit Sanchez suprà n. 20.</P>
<P>  Secundum dubium est, an in dubio præsumen-
da sit dispensatio valida, vel subreptitia, quod be-
ne resoluit, nu. 25.</P>
<P>  Tertium dubium est, quænam specialitet in im-
petratione beneficij exprimenda sint, de his vide
quos citat, nu. 21.</P>
<P>  Quartum dubium est, an dispensatio irregula-
ritatis ex homicidio presbyteri contractæ surre-
ptitia sit, si taceatur circunstātia sacerdotij, Nauar.
& Eman. affirmant: eos refert, & meritò impugnat
Sanchez, nu. 22. cùm sententiam confirmo, quia
ea circunstantia nec iure, nec stylo, nec consuetu-
dine exprimenda est: ergo cùm non sunt indicia
de contraria voluntate Pontificis, valida censenda
est dispensatio, iuxta prædicta.</P>
<P>  Quintum dubium, an sit dispensatio subrepti-
tia, cùm quis vouit se perseueraturum: tamen so-
lùm expressit se vouisse religionem. Respondeo
esse subreptitiam, quia hæc vota sunt diuersa, vt
rectè Sanchez, nu. 23.</P>
<P>  Sextum dubium, an si quis petat facultatem à
superiore ad dispensandum in quodam casu cum
aliquo, non exprimens, quis sit ille casus, quia cre-
dit, si exprimeret, negandam illi esse facultatem,
impetratio sit valida. Respondet Sanchez nu. 24.
Si petens norit, prælatum esse in contraria volun-
tate habituali: quia in similibus casibus nunquam
vult dispensare, vel quòd se non posse opinetur,
vel quod nolit, non valebit impetratio: nam con-
cedendi intentio deficit. Quia sicut in generali
concessione non veniunt intelligenda, quæ quis
verisimiliter non esset in specie concessurus, reg.
in generali, de reg. iur. in 6. ita nec in illa indeter-
minata concessione venit casus, qui habituali cō-
cedentis voluntati aduersatur. Si autem non ades-
set hæc habitualis voluntas, nec opinio contraria;
sed tantum creditur, fore, vt à concessione aliqua-
liter retardetur, & fortè nolit, eo quòd minutissi-
ma spectet, vel scrupulis agitetur, valida erit im-
petratio: quia absolutè prælatus concessit, & nulla
est actualis, vel habitualis voluntas. Hæc ille. Sed
priorem partem intelligo esse veram, si nomine
habitualis voluntatis intelligatur præcedens vo-
luntas formalis specialis, vel generalis non reuo-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0563.jpg/>
@@1@<SE563>Disput. XX. Sectio XVI. 547
<duolan 2><-P>cata, quam communiter vocamus virtualem; quia
manere censetur, dum non retractatur.</P>
<P>  Septimum dubium est, an duplici ad eandem
rem dispensatione impetrata, posterior subrepti-
tia censeatur, nisi prioris mentionem faciat. Vide
Sanchez, 8. de matrim. disp. 22.</P>
<P>  Octauum, an cùm multa impedimenta concur-
runt, oporteat omnia illa in eadem dispensatione
referre, an sat sit in diuersis. De hac re latè San-
chez lib. 8. de matrim. disp. 23. mihi placet sente&#x0303;tia
multorum, quos refert, nu. 1. scilicet sat esse in di-
uersis dispensationibus referri, licet ipse cum aliis
oppositum putet probabilius, nu. 2.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO XVI.
An omnis expressio falsi annullet dispensa-
tionem, & cæteras gratias.</Z>
<P><INI5>P</INI5>Rima opinio est, dispensationem, &<marginalia>123</marginalia>
alias gratias esse nullas, etiamsi cau-
sa falsò expressa, non sit finalis: sed
tantum impulsiua. Fundamenta, &
auctores huius opinionis refert Sā-
chez, 8. de matrimo. num 31. sed contrariam sen-
tentiam cum multis meritò tenet, probat, & defe&#x0303;-
dit num. 32. Aduertit autem, num. 33. quòd si in
foro externo veritas in precibus allegata probe-
tur falsis testibus, quando posteà constaret veritas,
censenda esset ea dispensatio irrita: si verò falsis te-<marginalia>Causa vera|si probetur|falsis testibus|dispensatio|est valida.</marginalia>
stibus probaretur causa vera, dispe&#x0303;satio esset vali-
da. Et multa alia notatu dignat docet sequentibus
numeris, vsque ad finem disputationis: solùm no-
ta modò, quòd cum dicit, num. 3. quando erratur
in diæcesi eius, cum quo dispensatur, dicendo, esse
Salmantinum, qui erat verbi, gratia. Abulensis,
ideoq&#x0301;; cōmittitur dispensatio Episcopo Salmanti-
no, neutrum dispensare posse: quia ordinario vero
petentis nihil est commissum, falso autem com-
missum est aliquid, sed per errorem: oppositam
sententiam putat ipse probabilem: ego verò pro-
babiliorem: quia constat intentionem Papæ esse,
vt solus proprius petentis ordinarius cum illo dis-
penset. Ille igitur solus poterit cum eo dispensare,
vt quando erratum est in nomine ordinarij, vel
petentis, ordinarius potest cum petente dispen-
sare, vt ipse probauerat, num. 38.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO XVII.
An facultas dispensandi amissione vitæ, vel officij, com-
missarij, vel concedentis expiret.</Z>
<P><INI5>Q</INI5>Vando potestas dispensandi delega-<marginalia>124</marginalia>
ta est, omnes docent, si commissio<marginalia>Commissio de-|legatæ pote-|statis ad dis-|pensandum si|sit personalis,|morte finitur,|non autem|realis.</marginalia>
delegatæ potestatis ad dispe&#x0303;sandum
personalis sit, hoc est, particulari per-
sonæ concessa, eius morte cessare: si
autem sit realis, hoc est dignitati, vel officio con-
cessa, non finiri in morte personæ: sed continuari
in successore: quia successor representat præde-
cessorem, non vt particulatem personam, sed est
in ea dignitate. Quando autem commissio perso-
nalis sit, vel realis, vix potest generali regula defi-
niri, nisi quòd ex verbis, & circunstantiis est colli-
gendum: etenim non sufficit ad realem commis-
sionem, quòd in litteris, & concessione exprima-
tur sola dignitas delegati: sed vlterius ponderan-
da sunt verba, & circunstantię negotij, loci, & per-
sonarum, vt si summus Pontifex cōmittit dispen-<-P>@@

<-P>sationem vti Episcopo Salmantino solo dignitatis
nomine expresso, addatq&#x0301;; illi cōmitti ob particu-
larem scientiæ, & sanctitatis excellentiam, com-
missio erit personalis. Quòd vt melius intelliga-
tur, obserua; cōmissionem huiusmodi tribus mo-
dis posse fieri. Primò, declarato solo nomine dele-
gati, vt committimus Petro secundò, expresso so-
lo nomine dignitatis, vt committimus Episcopo
Salmantino; tertiò explicato vtroque nomine, vt
committimus Petro Episcopo Salmantino. Dico<marginalia>1. Con.</marginalia>
ergo primò, quando solùm exprimitur nomen
proprium delegati, commissio est personalis, & il-
lius morte finitur, Quando verò exprimitur no-
men dignitatis, & nihil amplius, realis, & perma-
net in successore, siue negotium integrum sit, siue
causa iam cæpta. Hæc regula patitur aliquas ex-
ceptiones, quæ videri possunt in Doctor. Dico se-<marginalia>2. Con.</marginalia>
cundo quādo nomen personæ, & dignitatis simul<marginalia>Nomen gene-|rale restrin-|gitur per spe-|ciale.</marginalia>
exprimitur, commissio est personalis, finiturq&#x0301;ue
morte commissarij: quia nomen dignitatis est ge-
nerale; nome&#x0303; verò personæ est speciale, & propri&#x0169;:
ergo illud per hoc particulare restringitur, vt ge-
nus per specie&#x0303;: & alioqui nome&#x0303; personę in rescrip-
to esset inutile. Confirmatur, quia generale vinci-
tur à particulari, & hoc illi præpōderat. Vnde cō-
missio per se censebitur personalis: si tamen com-
missio personalis esset inutilis, censendum erit esse
realem. Cùm autem commissio est personalis, ma-
ne&#x0303;te persona sine dignitate, poterit à persona ne-
gotium incipi, aut continuari.</P>
<P>  Ex dictis in ferunt aliqui, commissionem factam
vicario, non posse eo amoto, vel defuncto fieri ab
Episcopo sed ab eius Vicario succede&#x0303;te: quia Epi-
scopus, & Vicarius sunt diuersæ dignitates, & Epi-
scopus nō succedit Vicario in sua quasi dignitate,
sed alius Vicarius: licet enim Vicariatus dignitas
non sit, neque propriè Vicarius habeat suc-
cessorem, tamen, vt rectè notat Panorm. c. qui Ab-
bas, num. 11. de offic. delegati, constat, hanc esse
mentem pontificis ex communi vsu, & praxi. Et
licet Vicarius, cui committitur dispensatio, fieret
eiusdem diæcesis Episcopus, adhuc non posset
dispensare, quia iam desinit esse Vicarius, & Vica-
rij dignitas continuatur in Vicario postea electo,
licet solùm esset Vicarius capituli sede vacante,
quia forma commissionis (vt suppono) non expri-
mit vicarium Episcopi, sed Salmantin&#x0169;, verbi gra-
tia, imò licèt Vicario Episcopi committeretur,
adhuc talis Episcopi Vicarius posset commissio-
nem exequi: quia potest dici Vicarius Episco-
pi, id est, habeantis iurisdictionem Episcopalem:
quam cùm habeant nonnulli Abbates, & ipso-
rum Vicarij hi ide&#x0303; poter&#x0169;t, sicut & Vicarius Epis-
copi nondum consecrati. Quod si eiusdem Epis-
copi duo sint officiales, delegatio simpliciter facta<marginalia>Nome&#x0303; digni-|tatis absolutè|prolatum stat|per speciale.</marginalia>
officiali soli principaliori censetur concessa: cùm
nome&#x0303; dignitatis absolutè prolatum stet pro prin-
cipaliori. Si autem esset æquè principales, quiuis
poterit eligi consentientibus partibus: quod si
discrepent, expectanda erit Principis declaratio.
Quando autem rescripta gratiosa sunt, sine dubio
impetrans poterit eligere quem voluerit ex his
Vicariis. Vno autem electo alius adiri non potest,
etiā ex prioris consensu: quia vbi semel iudicium
est c&#x0153;ptum, ibi debet finiri: nisi prior ante senten-
tiam deponeretur, moreretur, vel alius ob mor-
bum, vel absentiam eius vices suppleat. Etenim
successor, vel substitutus reputatur eadem pesona<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0564.jpg/>
@@1@<SE564>548 Quæst. XCVII Tract. XIV.
<duolan 2><-P>cum illo: in foro aute&#x0303; p&#x0153;nitentiæ hæc non omni-
nò procedunt. Nam si quis habeat rescriptum, vt
possit absolui à certis ce&#x0303;suris, etiamsi illud præsen-
tet vni, & ab eo non absoluatur, adhuc potest ali&#x0169;
adire. Licet aute&#x0303; in foro externo, præse&#x0303;tato rescri-
pto dispensationis vni vicario nequeat Episcopus
ab eo causam auferre, aliumq&#x0301;, substituere Vicari&#x0169;,
si prior dignitate&#x0303; Vicarij retineat, tamen si officio
Vicarij vniuersaliter ill&#x0169; priuet, t&#x0169;c alius Vicarius
tale&#x0303; dispe&#x0303;satione&#x0303; exequi poterit: quia in priori ca-
sn facta cōmissione, iurisdictio Vicarij est à Ponti-
fice, & ideo nō potest Episcopus ipsi eam adimere.</P>
<P>  Dico tertiò, generalem delegationem iurisdi-<marginalia>125</marginalia>
ctionis commissæ, finiri morte delegantis, vel<marginalia>3. Conc.</marginalia>
amissione officij, si negotium integrum sit: non
verò si sit ex parte executioni mandatum. Quod
esse verum in executione litterarum iustitiæ con-
stat ex c. gratum, & c. relatum de offic. delegati, &
l. mandati. C. mādati. Quando autem res dicatur
integra, latè tractat Sanchez lib. 8. de matrim. disp.
28. à num. 8. vsque ad 29. erit autem saltem c&#x0153;pta,
quando lis est contestata. Vnde sequitur, perma-
nere iurisdictionem delegatam morte delegantis,
quando sub nomine dignitatis delegantis com-
mittitur, vt si Pontifex dicat, sedes Apostolica tibi
hoc negotium cōmittit, quia hæc semper manet.</P>
<P>  Dico quartò, quando gratia, vel dispensatio da-<marginalia>4. Conc.</marginalia>
tur cum aliqua limitatione determinante bene-
placitum personæ concedentis extinguitur eius
morte: quia voluntas desinit esse ad desitionem
superioris: ergo similiter gratia concessa. ita sen-
tiunt communiter Doctores, quos referunt Moli-
na, tom. 2. de iust. disp. 298. Couar. 3. var. c. 15. nu. 2.</P>
<P>  Quod cōtingit, quoties ita explicat rescriptum.
concedo talem gratiā vsque ad beneplacitum nostrum,
vel dum fuerit nostra voluntas: dum voluero: dum mihi
placuerit: vel ad arbitrium nostræ voluntatis. In his
enim locutionibus sermo est de beneplacito sup-
positi, quod sicut cessat per mortem, ita & gratia,
quando res est integra. Nam si negotium iam sit
c&#x0153;ptum, compleri potest actus per gratiam con-
cessus. Si autem gratiam concesserit princeps hoc
modo: donec ipsam reuocem, non finitur morte con-
cedentis, quia reuocatio dicit actum contrarium.</P>
<P>  Dico quintò, si concessio fiat ad beneplacitum<marginalia>5. Conc.</marginalia>
sedis, vel dignitatis, nō finitur gratia per mortem
concedentis; quia dignitas non finitur: ergo nec
gratias, vt habetur, c. Si gratiosa de rescriptis in, 6.
vnde si gratia concedatur à Papa vsq; ad benepla-
citum sedis Apostolicæ, aut interim dum Aposto-
lica sedes voluerit; non expirat morte Papæ.</P>
<P>  Dico sextò, quando gratia absolutè conceditur
sine vlla determinatione, non expirat morte con-
cede&#x0303;tis re integra, si sit gratia facta, secus si facien-
da. Gratiam factam hîc vocamus, quando perfectè
conceditur ei, in cuius fauorem datur, & indepen-
de&#x0303;ter ab alio, cui cōmittatur concedenda. Quan-
do autem ita committitur, vt ab alterius arbitrio
pendeat, dicetur facienda. Ratio conclusionis est,
quia quando gratia alicui committitur conce-
denda, habet rationem mādati: quod finitur mor-
te mandantis. Secus quando gratia est iam facta.
Quæ omnia intelliguntur de gratiis concedenti-
bus iurisdictionem in foro exteriori: non in inter-
no. Quare facultas absolutè concessa Sacerdoti ad
audiendas cōfessiones non expirat morte conce-
dentis, nec facultas eligendi cōfessarium, vt bene
Sanchez illa disp. 28. à nu. 72. vsque ad 75. Inter<-P>@@

<-P>gratias autem iam factas computari debet facul-
tas ab Episcopo concessa ad celebrandum in pri-
uato oratorio, licentia faciendi res alioqui prohi-
bitas, vt edendi carnes, facultas non residendi sal-
tem facta cum causæ cognitione, litteræ dimisso-
riæ ad ordines recipiendos, quæ non expirant
morte, vel officij mutatione, vt omnes cōcedunt.
Plura de materia huius sectionis habet Sanchez. 8.
de matrim. disp. 27. & 28. Sa autem verbo dispen-
satio, nu. 6. solùm dicit, gratia seu potestas dispen-
sandi non expirat morte concedentis: at manda-
tum, seu commissio particularis dispensandi cum
aliquo expirat, si res est integra, vt quidam dicunt.
At ego puto cum aliis, cui data est potestas dis-
pensandi cum aliquo, quia gratia est, non expira-
re: imò si Episcopo potestas dispensandi data sit,
illo mortuo manere in capitulo. Hæc Sa.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO XVIII.
De reuocatione dispensationis quomodo fiat.</Z>
<P><INI5>E</INI5>Adem quęst. est de priuilegio, de quo<marginalia>126</marginalia>
dixi disp. 17. sect. 14. sed nunc dico 1.<marginalia>1. Conc.</marginalia>
priuilegium, vel dispensatio gratis
omnino à principe data reuocari po-
test absque causa ab eo, vel eius suc-
cessore. Felin. cap. nouit de iudiciis num. 8. 9. &
10. quia talis gratia in fieri, & conseruari à mera
Principis voluntate pendet: censetur autem reuo-
care priuilegium, si particulare sit, cùm reuocatio
particularis intimatur, si autem sit commune, suffi-
cit publicari in prouincia, vel cōmunitate. Quan-
do autem duo priuilegia contraria concessa sunt
diuersis personis, tunc prius reuocatur per poste-
rius, quando illud est generale, hoc autem est spe-
ciale: quia priuilegium posterius speciale reuocat
prius generale, etiāsi nulla huius facta fuerit men-
tio. si aute&#x0303; prius esset speciale, & posterius genera-
le illud valebit. Quòd si vtr&#x0169;que fuerit generale
prius valebit. Idem, si vtrumque fuerit speciale.
Quando autem prius concederetur cum hac clau-
sula, quod prius non censeatur reuocat&#x0169;, nisi illius
fiat expressa mentio, aliter non reuocabitur. Vide
illa sect. 14.</P>
<P>  Sed aduerte, si per priuilegium gratis à Principe
concessum esset iam quæsitum aliquod ius, vel do-
minium rei, auferri ius, vel dominium illud sine
causa non posse.</P>
<P>  Dico secundò, si priuilegium, vel dispensatio<marginalia>2. Conclusio.</marginalia>
concedantur cum onere aliquo, cui se obligat pri-
uilegiarius, & per modum cuiusdam contractus,
non possunt nisi ex causa reuocari à Principe, præ-
sertim completa causa, & nulla facta recompensa-
tione: quoniam completa conditione iam est ius
quæsit&#x0169; priuilegiario, quod tolli non potest absq;
iusta & graui causa: ita sentiunt multi, vt Felin. c.
nouit de iudic. num. 8. & alij quos refert Sanchez
lib. de matrim. disp. 35. num. 3.</P>
<P>  Iusta autem causa dicetur, quæ ad publicam vti-
litatem spectabit.</P>
<P>  Hinc colligitur, bullā cruciatam nō fuisse reuo-
catam, à Greg. XIII. vel Clem. VIII. in bullis anni
lubilæi plenissimè, etiamsi suspenderent omnes
gratias & indulgentias particularibus etiam per-
sonis concessas, & ad instantiam regum: quamuis
in hoc casu reuocari cruciatam sentiant Nauar. §.
in leuitico not. 33. num. 3. vers. Personis, & Ludo-
uicus Lopez to. 2. instructo. in expos. bullæ crucia-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0565.jpg/>
@@1@<SE565>Disput. XX. Sectio XIX. 549
<duolan 2><-P>tæ ca. 20. Melius tamen alij sentiunt, reuocatā non
fuisse, vt Henri. 7. de indulg. ca. 21. num. 3. Rodri-
guez in expos. bullæ, §. 12. nu. 13. Sanch. illa disput.
33. nu. 10. quia priuilegia bullæ conceduntur per
modum cōtractus, & cum aliquo onere, vt signi-
ficant illa verba. Porque dais tanta limosna, os cōcedo.
Idem erit in omnibus dispensationibus pro foro
externo à Pontifice factis: quia semper conce-
duntur cum aliqua compositione.</P>
<P>  Dico tertiò, vt priuilegi&#x0169; vel dispe&#x0303;satio circa le-<marginalia>3. Conc.</marginalia>
gem superioris possit fieri ab inferiori pręlato ha-
bente facultatem reuocandi illam, requiritur iu-
sta causa: alioqui reuocatio erit nulla, sicut supra
diximus, dispensationem inferioris in lege supe-
rioris factam sine causa rationabili, nullam esse:
imò videtur magis in reuocatione requiri causa:
quia reuocare dispensationem est quasi de nouo
legem imponere. Ita docet gloss. cum ex eo, ver-
bo, septennium, de elect. in 6. Vbi docet dispensa-
tionem concessam alicui ab Episcopo ad non re-
sidendum septennio ratione studij minimè posse
ab ipso reuocari absque legitima causa. Vnde ne-
que poterunt reuocari dispensationes fori con-
scientiæ à sacra p&#x0153;nitentiaria concessæ, nisi cum
causa; quia sunt dispensationes in lege superioris.</P>
<P>  Hæc omnia fusiùs prosequitur Sanchez. 8. de
de matrim. disp. 33.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO XIX.
Quibus aliis modis cesset dispensatio.</Z>
<P><INI4>R</INI4>Espondeo primò, cessare per mortem<marginalia>127</marginalia>
eius cum quo dispe&#x0303;satur, quia c&#x0169; eo dis-
pensatur non cum successoribus, nisi id
exprimat dispensatio. Sic per mortem
priuilegiarij diximus cessare eius priuilegium.</P>
<P>  Sec&#x0169;dò dispe&#x0303;satio cessat per nō vsum decennale&#x0303;
oblata occasione, sicut etiā diximus de priuilegio.</P>
<P>  Tertiò aliqui dicunt, dispensationem seu facul-
tatem aliquid faciendi, primo actu finiri: quia dis-
pensatio est iuri contraria ideò odiosa: ergo ad 1.
actum restringenda. Conf. quia sermo simpliciter
prolat&#xA770; de prima vice intelligitur: ergo & facultas
aliquid facie&#x0303;di. Propter hoc aliqui simpliciter af-
firmant, facultatem aliquid faciendi. 1. actu finiri.
Alij verò in odiosis finiri 1. actu, non verò in fa-
uorabilibus. Felin. c. 2. de treuga & pace. Nauar. ca.
placuit de p&#x0153;nit. d. 6. nu. 166. Quos citat & sequi-
tur Azor. to. 1. lib. 5. c. 23. q. 5. vt retulimus disp. 17.
sect. 13. Alij dicunt, dispensationes aliquas 1. vsu
statim finiri, vt patet in dispensatione de con-
trahendo matrimonio cum consanguinea. Aliàs
verò non finiri primo vsu, vt patet in dispensatio-
ne non ieiunandi, & similibus.</P>
<P>  Alij verò dicunt, dispensationem absolutè pro-
latam non finiri vnico actu, ita Sanchez lib. 8. de
matrim. disp. 31. num. 8. & alij, quos refert. Quo-
niam licet dispensatio extendenda non sit ad rem
& materiam diuersam, quæ in verbis ipsis non in-
cludatur, non tamen debet intra latitudinem pro-
priæ significationis cōtrahi & restringi: ergo cùm
absolutè conceditur alicui, vt aliquid faciat, ea fa-
cultas non finitur 1. actu. Conf. quia quando mens
superioris est restringere ad 1. actum, id explicare
solet: ergo si id non explicat, signum est no luisse
facultatem dare ad solum. 1. act&#x0169;; & sanè si dispen-
satio odiosa ad 1. actum restringenda est, omnis
dispensatio sic restringenda erit, quia omnis est
odiosa, cùm ius commune vulnerat. Deinde patet<-P>@@

<-P>exemplis: quia si cum aliquo dispensetur absolutè
in voto castitatis, vel non ducendi vxore&#x0303;, mortua
prima, poterit cum alia contrahere: & facultas da-
ta Episcopo testandi, vel institue&#x0303;di maiorat&#x0169;, post
primam institutionem ita permanebit, vt possit
illam reuocare, & alium maioratum instituere:
quod probabiliter de his & aliis casibus affirmant
Doct. citati. Sed vide quę dixi illa sect. 13.</P>
<P>  Sed rogas, An dispe&#x0303;satio vel priuilegi&#x0169; per ren&#x0169;-
ciatione&#x0303;, seu cessione&#x0303; cesset. De hoc etiā diximus
illa sect. 13. in fine. Cōmunis opinio est, vt renun-
tiare possis priuilegio, & concessioni factæ in tu&#x0169;
particulare bon&#x0169;: secus factæ in bonum status, vel
cōmunitatis, quia illius quasi dominium est apud
Remp. & cōmunitate&#x0303;, & ideò sola illa potest vali-
dè tali priuilegio cedere. Vnde clericus ren&#x0169;tiare
nequit priuilegio fori, Mol. de iust. tom. 2. tract. 2.
disp. 571. §. maius dubi&#x0169; est: & mulier nō potest se-
cund&#x0169; ius cōmune ren&#x0169;tiare priuilegio Velleiano,
quo mun&#xA770; fideiussoris illi denegatur subire: de quo
vide quę ex Azor retuli illa sect. 13. in fine. Sed ro-
gas, an quādo quis validè potuit ren&#x0169;tiare priuile-<marginalia>128</marginalia>
gio, & reipsa ren&#x0169;tiauit, possit postea renuntiatio-<marginalia>1. Dub.</marginalia>
ne retractata, priuilegio vel dispe&#x0303;satione vti. Ap-
paret nō posse, quia quod semel periit, iter&#x0169; redin-
tegrari nō potest, præsertim quādo ab aliena vo-
l&#x0169;tate depe&#x0303;det, vt in præsenti casu dispensatio, vel
priuilegi&#x0169; dependet à vol&#x0169;tate superioris: ergo si
tua renuntiatione illud amisisti, quant&#x0169;cunq; po-
stea voluntatem retractes, numquam recuperabis.</P>
<P>  Dico tamen, renuntiatione&#x0303; cuiuscumq; priuile-
gij vel dispensationis in lege factæ, reuocari posse
antequam à cōcedente priuilegium ea acceptetur.
ita Sāch. sup. disp. 32. n. 2. Prob. quia vis & efficacia
priuilegij & dispensationis à voluntate cōceden-
tis maximè pendet: ergo cùm voluntas conseruādi
priuilegium perseueret in concedente, donec ac-
ceptet ren&#x0169;tiationem, reuera ante talem accepta-
tionem validum erit priuilegium vel dispensatio.</P>
<P>  Est aliud dubi&#x0169;, an ren&#x0169;tiatio dispe&#x0303;sationis voti<marginalia>2. Dub.</marginalia>
vel iuramenti valida sit, etiamsi sol&#x0169; fiat me&#x0303;taliter
à priuilegiato. Sanch. illo nu. 3. affirmat, quia licèt
vincula aliar&#x0169; leg&#x0169; non possint sibi imponere sub-
diti sine vol&#x0169;tate superioris, bene tame&#x0303; obligatio-
nem voti vel iurame&#x0303;ti, quant&#x0169;cunq; sit facta dis-
pensatio. Hoc aute&#x0303; moraliter loquendo facit, qui
renuntiat dispensationi concessæ circa votum vel
iuramentum; Hæc enim renuntiatio nō est aliud,
quàm velle redire ad obligatione&#x0303; voti: ergo tunc
per se loquendo, noua requiretur dispe&#x0303;satio, cum
prior sol&#x0169; fuerit cōcessa, vt vot&#x0169; prius solueretur.
Addit Sanch. Si autem omnino perfectè conceda-
tur dispensatio à Papa vel sum. P&#x0153;nitentiario: t&#x0169;c
poterit vti dispensatione voti vel iuramenti: quo-
niam talis est, vt concedat relaxationem voti vel
iurame&#x0303;ti facti antequā confessarius, vel alius com-
missarius tali vtatur dispensatione. Quæ cōmissio
cum à vol&#x0169;tate principis pe&#x0303;deat, non potest à no-
bis reuocari antequam ab eo acceptetur reuoca-
tio. Quod verum erit, licet commissarius litteras
concedat; adhuc enim poterimus illis vti. Credi-
derim tamen renuntiationem mentale&#x0303; dispensa-
tionis vori, vel iuramenti determinati & particu-
laris interd&#x0169; esse nullius mome&#x0303;ti, nimir&#x0169; quando
homo non vult vllo modo vot&#x0169;, aut iuramentum
repetere; sed ex ignorantia vult sibi non prodesse:
quia putat ab eius vol&#x0169;tate pe&#x0303;dere, quòd soluat vel
non soluat prioris voti vel iuramenti vinculum.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0566.jpg/>
@@1@<SE566>550
#(IMAGE)
<Z><A+3>DISPVT. VIGESIMAPRIMA,</A+3>
<A+2>DE LEGVM INTERPRETATIONE.</A+2>
#(IMAGE)</Z>
<duolan 2>------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO PRIMA.
Quid, & quotuplex sit interpretatio.</Z>
<P><INI9>D</INI9>Ico primò, interpretatio<marginalia>1</marginalia>
est vnius verbi per aliud,<marginalia>1. Con.</marginalia>
vel vnius sententiæ per<marginalia>Interpretatio|est vnius ver-|bi, vel vnius|sententiæ per|aliam decla-|ratio.</marginalia>
aliam declaratio: sicut in-
terpres vnam linguam
per aliam manifestat. Ita
Syluester, verbo, inter-
pretatio, in princ. Hîc nō
tam agimus de interpre-
tatione vnius linguæ per aliam, quàm de interpre-
tatione vnius sententiæ per aliam: seu de eruendo
sensu legis.</P>
<P>  Dico secundò cum Syluest. verbo, interpreta-<marginalia>2. Con.</marginalia>
tio, num. 1. & Panormitano cap. 1. de postul. pręlat.
interpretatio est multiplex. Quædam enim est ge-<marginalia>Et quàm sit|multiplex.</marginalia>
neralis, & necessaria, ac redigenda in scriptis, cap.
inter alia, de sent. excom. §. ex his omnibus, 11. qu.
1. & l. fin. C. de legib. Et hæc ius facit quoad om-
nes, cap. fin. de const. quia Princeps suæ declaratio-
ni robur legis tribuit. Alia est generalis, & neces-
saria: Sed non redigenda in scriptis, vt consuetudi-
nis, l. si de interpretatione, ff. de legib. Alia non ge-
neralis; sed necessaria, & in scriptis redigenda, vt
iudicis, l. non possunt, ff. de legib. Argumentum
etiam, l. nam, vt ait, qui sententiam suam interpre-
tari potest. argumentum, l. Paulus, ff. de re iud. vbi
supplere potest, quæ desunt sententiæ, & sic inter-
pretari: sicut & prætor, l. prætoris, ff. de prætor.
stipul. Alia nec generalis, nec necessaria, nec redi-
genda in scriptis, vt magistrorum, l. vno, C. de pro-
fes. qui in vrb. Constant. lib. 12.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO II.
Ad quem spectet legem interpretari.</Z>
<P><INI5>D</INI5>Iuus Thomas, quæst. 96. art. 6. ad 2. &<marginalia>2</marginalia>
Azor, to. 1. lib. 5. ca. 16. quæst. 16. cum<marginalia>In ambiguis|solius Princi-|pis est legem|interpretari.</marginalia>
gloss. cap. contra eum de regul. iur.
in 6. absolutè affirmant, in ambiguis,
obscuris, & incertis solius Principis
esse legem interpretari. Potest sumi ex l. fin. C. de
legib. vbi dicitur, leges condere soli imperatori conces-
sum est: & leges interpretari solo dignum imperio esse
oportet. Sumitur etiam ex l. & ideò, & l. nam vt, ff. de
legib. & l. cum de non. C. eodem tit. & l. hæc ita-
que, C. de fideicommiss. libert. & cap. inter alias de
sent. excom. quod verum est de interpretatione
generali, necessaria, obligtāe, seu iuridica: sic inter-
pretari ius diuinum, & canonicum pertinet ad
Papam, cap. per venerabilem, qui filij sint legitimi:
imò, & interpretari legem ciuilem in quantum
concernit clericos, ca. 1. de iuram. calum. in quan-
tum verò concernit laicos subiectos imperatori,<-P>@@

<-P>pertinet ad ipsum imperatorem, l. fin. C. de legib.
quia eius est interpretari, cuius est condere, Quod
intelligit Syluester suprà, quæst. 1. de interpret. ge-
nerali: nam quantum ad vnam causam, etiam iudex
potest interpretari, vt notat Innoc. cap. cum spe-
ciali, de appell de quo etiam vide bonam glossam,
cap. 1. de postul. presb. & facit l. vnica, C. de profess.
qui in vrbe, nisi esset aliquid ita arduum, quòd cer-
tus intellectus dari non possit: quia tunc recurren-
dum est ad principem, l. penul. & fin. C. de legib.
Hæc Syluest. illa, quæst. 1. cum Panorm. cap. 1. de
iuram. calumni. Quibus consonat Ferrari. §. sed
naturalia Inst. de iure nat. & Eman. Rodriguez to.
1. regul. quæst. 11. art. 1. dicens, si dubitatio aliqua-
lis sit de validitate, vel surreptione legis, vel priui-
legij, & casus sit clarissimus moraliter, & facilè
decisibilis, Princeps, vel prælatus inferior potest
iuridicè, & obligatoriè declarare rescriptum supe-
rioris: quod ex multis doctoribus colligit; & sua-
detur, quia si in his rebus facillimis, & minutiori-
bus semper recurrend&#x0169; esset ad superiore&#x0303;, difficile
esset introducere legum obseruantiam: ergo cre-
dendum est, hanc facultatem esse inferioribus iu-
dicibus commissam, saltem quando agitur de in-
teresse parti&#x0169;. Idem est in casibus maximè dubiis,
si non sit facilis ad legislatorem recursus. An verò
hac interpretatione necessaria, & obligante lega-
tus possit interpretari rescriptum, vide Panorm.
cap. 1. de postul. prælat. Certùm autem est, legisla-
torem posse aliquem, vel aliquos designare, qui
eius leges iuridicè, & obligatoriè interpretentur,
& ita putant aliqui obligare decisiones Cardina-
lium, qui pro declaratione Cōcilij Tredentini er-
ga regulares, & alios à Pontifice constituti sunt. De
quo diximus disp. 2. sect. 9.</P>
<P>  Interpretatione autem non necessaria, nec iuri-
dica, aut publica: sed priuata, & non obligante,
Doctores possunt leges omnes interpretari, etiam-
si Princeps dicat, nemini liceat hanc nostram pa-
ginam aliter interpretari: nam tunc solum prohi-
bet interpretationes friuolas, & quæ planè sunt
contra mentem ipsius. Vnde Sa, verbo interpreta-
tio, num. 5. cùm lex prohibet, nequis interprete-
tur, non prohibet Doctores, aut tribunalia, quin
possint secundum doctrinam communem inter-
pretari. Sic etiam Concilium Tridentinum sess.
4. statuit, vt nemo suæ prudentiæ innixus in rebus
fidei, & morum ad ædificationem doctrinæ Chri-
stianæ pertinentium sacram scripturam ad suos
sensus contorquens, contra sensum Ecclesiæ, vel
vnanimem consensum patrum scripturam inter-
pretari audeat: vide annotationem præfixam in
noua editione Tabiennæ verbo, interpretatio.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO III.
Quæ regulæ in interpretatione legum seruandæ sint.</Z></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0567.jpg/>
@@1@<SE567>Disput. XXI. Sectio III. 551
<duolan 2><P><INI4>D</INI4>E hac re vide Rebellum, lib. de obliga-<marginalia>3</marginalia>
tionib. iustitiæ, & charit. part. 1. quæst. 6.
Azor to. 1. lib. 5. cap. 16. qu. 9. & sequent.
Syluestr&#x0169;, Angelum, Sa, Tabiennam, &
alios summistas: verbo interpretatio, Iurisperitos
tit. de verb. oblig. & de verb. signif.</P>
<P>  Distinguunt nonnulli interpretationes declara-<marginalia>Inquot inter-|pretatio di-|stinguatur.</marginalia>
toriam, restrictiuam, extensiuam, & correctiuam,
& nonnullas alias: sed parum aptè, quia omnes in-
terpretationes declaratoriæ sunt: interpretatio
enim nihil aliud est, quàm declaratio: similiter di-
stinguunt leges in fauorabiles, odiosas & p&#x0153;nales,
quasi verò nō omnis p&#x0153;nalis odiosa esset, licet nō
omnis odiosa p&#x0153;nalis; vt quando certum genus
personarum à testimonio, hæreditate, vel ordini-
bus sine culpa sua, vel parentum repellitur. Distin-
guunt præterea aliqui tria legum, vel constitutio-<marginalia>Tria legum,|seu constitu-|tionum parti-|cularium ge-|nera.</marginalia>
num particularium, seu statutorum genera: nam
quædam sunt consentanea iuri communi, idem
quod iure communi sancitum est, statuentia, &
fortè clarius: quibus non renuntiat quis eo ipso,
quòd iuri communi renuntiet; imò secundum ali-
quos, nec si renunciet iuri simpliciter; quia de
communi intelligere videtur. Alia sunt præter ius
commune: quia disponunt quod iure communi
cautum non est. Alia in toto, vel in parte sunt con-
tra ius commune. Hæc aliqui valere affirmant, di-
centes ex l. omnes populi, ff. de iust. & iure, omnes
populos habere ab imperatore facultatem con-
dendi statuta sibi conuenientia, quantuncun-
que contraria iuri communi. Sed certè ibi talis fa-
cultas non conceditur, nec expedirer concedi: &
quidquid sit de populis subiectis imperio, de aliis
certum est, non posse aliquid statuere contra ius
commune, nisi impropriè: inferioribus enim per-
sonis, vel communitatibus nullatenus licet ali-
quid statuere contra ius commune, & leges supe-
riorum: sed tantum impropriè, vt contra, est idem
quod, præter, vel vt significet id quod secluso statu-
to illo esset contra ius commune: quia iure com-
muni prohibetur fieri, nisi fiat tale statutum. Adde
quòd superius docuimus, non omnes populos etiā
imperij posse statuta facere, quæ eos, qui nō con-
senser&#x0169;t, obligent. Distinguunt deinde aliqui leges
correctorias iuris communis exorbitantes ab illo,
& limitantes, vel tollentes illud. Quam distinctio-
nem nonnulli reiiciunt: quia exorbitare est à regu-<marginalia>Exorbitare|est à regulis|generalibus|deuiare.</marginalia>
lis generalibus deuiare, cap. quæ à iure, de regul.
iur. in 6. Nam orbita via currus est (el carril) & ideò
exorbitare est à via currus, id est, valde trita & cō-
muni recedere. Eam tamen distinctionem defen-
dit Barbosa ad legem, si constante, in princip. num.
92. ff. soluto matrimonio: sec&#x0169;dum quem lex exor-
bitans dicitur, quando id, quòd sub verbis, & ra-
tione legis generalis continetur, subducitur ab ea
ob fauorem causæ, vel personæ. Vnde tale ius sin-
gulare dici solet, l. ius singulare, ff. de legibus. Et
quia iura respiciunt vniuersos, & non singularem<marginalia>Iura respici&#x0169;t|vniuersos, non|singularem|personam.</marginalia>
personam: ideò tale ius, siue lex dicitur exorbitās:
aliæ verò, quæ ius commune corrigunt, illud li-
mitantes, vel omninò, aut ex parte tollentes, non
appellantur exorbitantes.</P>
<P>  Nec placet quod ex Bart. & aliis docet Meno-
chius remed. 4. de adipiscenda possess. num. 22. an-
tiquam legem per nouam tunc solùm corrigi,
quando quoad substantiam, seu substātialem qua-
litatem corrigitur; non verò quando quoad acci-
de&#x0303;talem corrigitur: nam omnis qualitas acciden-<-P>@@

<-P>talis est: & correctio quoad accidentalia correctio
est. Id verò certum est, eande&#x0303; lege&#x0303; posse esse partim
limitatoriam, partim correctoriam, partim exorbi-
tantem. Sed quæstionibus de nomine valere iussis,
ad rem veniamus.</P>
<P>  Prima regula in leg&#x0169; interpretatione est, quam<marginalia>4</marginalia>
tradunt Azor, to, 1. lib. 5. cap. 16. quæst. 9. Syluest.<marginalia>1. reg.</marginalia>
verbo, lex, quæst. 16. ex Panorm. & aliis, & qu. 19.
& 20. ex Bart. & aliis, lex est interpretāda ex com-<marginalia>Lex est inter-|pretenda ex|communi vsu|verborum.</marginalia>
muni vsu verborum: qui præferri debet omni ri-
gori, & significationi vocum, l. librorum, §. quòd
tamen Cassius, ff. de lega. 3. & cap. cum dilectus, de
consuet. sic Sa, verbo interpretatio, num. 15. vsus
loquendi communis præfertur in omni materia
propriæ verbi significationi.</P>
<P>  Secunda regula, Nisi aliud cogat, lex in signifi-<marginalia>2. reg.</marginalia>
catione propria accipienda est: vnde ciuilis, & ca-<marginalia>Nisi aliud co-|gat, lex in pro|pria significa-|tione accipie&#x0303;-|da est.</marginalia>
nonici iuris interpretes vulgò dicere solent, verba
legis non esse improprianda, idest, ad sensus im-
proprios trahenda, & detorquenda: sic loquitur
Madera, lib. animaduersionum iuris ciuilis, cap. 12.
num. 4.</P>
<P>  At si ratio manifesta cogat, verba sunt in signi-
ficato improprio interpretanda, ne alioqui ex lege
sensus incommodus, & absurdus oriatur. Hanc
regulam tradit Azor, illa quæst. 9. & idem est quod
alij dicunt, quando verba vnum tātum proprium,
vel vsitatum significatum habent, ab eo non est
recedendum, nisi inde aliqua absurditas sequatur,
vt in exponendis scripturis docent Vazq. & alij
Theologi. 1. part. quæst. 1. art. 9. ex Aug. 3. de doct.
Christ. cap. 5. 15. & 16. Pagnin. 1. Isagogæ, cap. 19. &
20. Idem est quod alij dicunt, si lex habuerit vnam
significationem impropriam, aliam verò propriā,
hæc retinenda erit, ex l. non aliter, ff. de leg. 3. Bart.
l. omnes populi, ff. de iust. & iure, num. 58. nisi for-
te aliud de mente disponentis appareat, vt dicit
eadem lex. Apparebit autem, aliam esse eius men-
tem, si iniquitatem, vel absurditatem significatio
propria contineat, vel personæ conditio aliud po-
stulet, vel communis loquendi vsus aliter se ha-
beat. Communis enim loquendi vsus proprietati<marginalia>Communis lo-|quendi vsus|proprietati|verborum an-|teponendus|est.</marginalia>
verborum anteponendus est, adeo vt omni regulę,
omnique constitutioni in examinandis sermoni-
bus deroget: vt dicebamus in 1. regula, & ait Bart.
supra, & Panorm. in pro&#x0153;mio decretal. & alij,
quos citat & sequitur Pincianus in pręfatione, lib.
1. tract. 2. de successionum progressu. Ratio limi-
tationis est: quia magis est attendenda mens, quæ<marginalia>Mens anima|legis.</marginalia>
est dispensationis, seu legis anima, quam verba,
iuxta, l. scire, §. aliud, ff. de excus. tut. vnde, l. non
dubium, C. de legib. habetur, in legem committit, qui
verba legis amplexus contra legis nititur voluntatem:
& iuxta Gręcum prouerb. quòd habetur, l. fraus, ff.
de legib. Dictum à sententia, siue verbum ab intellectu,
scilicet, interpretandum est. Quando propria si-
gnificatio absurditatem continet, contra mentem
instituentis facere præsumitur, qui eam sequitur:
si verò impropria æquitatem habeat, qui eam am-
plectitur, secundùm legis mentem operari dicitur:
Debemus enim præsumere, legislatorem nihil ini-
quum voluisse statuere. Et quòd in omnibus di-
spositionibus anteponenda sit scripto mens, & ra-
tio disponentium, fusè tractat Tiraq. ad l. si vn-
quam, C. de reuoc. don. verbo, libertas, confirmat-
q&#x0301;ue variis iuribus, ac Doctoribus, & vtriusque
Quintiliani sententia, & specioso discursu Cice-
ronis, oratione pro Aulo Cæcinna. Item si ex lege<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0568.jpg/>
@@1@<SE568>552 Quæst. XCVII. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>ipsa constat me&#x0303;s legis, tunc etiam cōtra propriam
significationem vocabuli tenendam esse mentem
legis, docet Azor illa quæst. 9. ex l. si pater, §. dulcis-
simis, ff. de legat. 2.</P>
<P>  Tertia regula: ex pro&#x0153;mio legum, & ex suppli-<marginalia>3. Regula.</marginalia>
cationibus petentium leges, dispensationes, aut<marginalia>A pro&#x0153;mio|leg&#x0169;, & suppli|catione peten-|tium eas, recta|colligitur ea-|rum interpre-|tatio.</marginalia>
priuilegia, sæpe colligitur recta ipsorum interpre-
tatio, & legislatoris mens: nam finis legis solet in
pro&#x0153;mio declarari, & eius fini proportionatur
lex, & conformatur.</P>
<P>  Quarta regula: lex non est ita interpretanda, vt
sit inutilis, & ridicula, & nihil operetur, sumitur<marginalia>4. Reg.</marginalia>
ex l. non dubium, C. de legib. Quòd adeo verum
est, vt lex odiosa, quæ aliàs strictè interpretanda
est, ne inutilis efficiatur, latè interpretāda sit. Idem
est de lege p&#x0153;nali.</P>
<P>  Quinta regula, ex sententia lata à Pontifice in<marginalia>5. Reg.</marginalia>
causa aliqua rectè legem interpretamur, quia prin-<marginalia>Item à senten-|tra lata à|Principe.</marginalia>
cipis est legem interpretari; imò disp. 2. sect. 8. di-
ximus, talem sententiam vim habere iuris com-
munis, & generalis, ex cap. in causa de sent. &
re iudi.</P>
<P>  Sexta regula, si aliqua circa sensum verborum<marginalia>6. Reg.</marginalia>
dubitatio emerserit, quæ examine facto adhuc
perseueret, consulendus est legis auctor, vel eius
successor: eius est enim legem interpretari, cuius
est condere, cap. cum venissent, de iudic. l. cum
de nouo, C. de legatis. Si verò ij, qui legem fe-
cerunt, functi sunt officio suo, iam ad eos de-
claratio non pertinebit: cum iam priuatam, &
non publicam auctoritatem habeant. Quòd ta-
men, vt ait Rebellus suprà, sect. 2. faciendum est, vt
interpretatio vim legis habeat quoad vniuersos:
nam inter partes iudex poterit interpretari inter-
pretatione obligante, & necessaria, quæ sibi pro-
babilior videbitur, quando scilicet in similibus
dubiis non habuerit aliud à superiore, vel lege prę-
scriptum, quòd sibi faciendum sit, iuxta Bald. in
summario dictæ legis, cum de nouo, & dicta à no-
bis sect. 1. Adde quòd quamuis interpretatio eius,
qui constitutionem fecit, si iam est amotus ab offi-
cio, vel eo functus est, obligatoria non sit: tamen
spernenda non erit: nam, l. in ambiguis, ff. de regu.
iuris dicitur, in ambiguis orationibus maximè
sententia spectanda eius, qui eas protulisset.</P>
<P>  Septima regula Azoris illa quæst. 9. cum Pan.<marginalia>7. Reg.</marginalia>
cap. ad audientiam de decimis. In legibus diuersi-
tas vocabulorum diuersitatem rerum inducit: alio-
qui enim lex superfluè vocabulis diuersis vteretur
l. si iidem codicilli, C. de codicillis.</P>
<P>  Octaua regula, si legis verba duo habent signi-<marginalia>8. Reg.</marginalia>
ficata æquè propria, vel quacumque ratione res<marginalia>In p&#x0153;nalibus|debemus sequi|benigniorem|partem.</marginalia>
sit æquè dubia, in p&#x0153;nis sequi debemus benignio-
rem partem, cap. in p&#x0153;nis, de regul. iuris in 6. l. pe-
nultim. ff. de p&#x0153;nis. Similiter in odiosis quibus-
cunque, l. cum quidam, ff. de lib. & posthu. l. beni-
gnius, & l. in ambigua, ff. de legib. & l. publius, ff.
de condi. & demonstra. In beneficiis verò, & fauo-<marginalia>In fauorabi-|libus latè in-|terpretandum|est.</marginalia>
rabilibus, qualis cōtineri solet in vltimis volunta-
tibus, latior debet esse interpretatio, iuxta gloss.
communiter approbatam, l. fin. ff. de const. princip.
l. in testamentis, ff. de reg. iur. cap. odia, de regul.
iuris in 6. vbi dicitur, odia restringi, fauores conuenit
ampliari. Ponunt aliqui exemplum, si lego vinum,
etiam vasa legare videor, sine quibus vinum non
stat. Sed hoc nō placet: quia licet, sine vasis vinum
non possit stare: tamen ad vnum poterit pertinere
dominium vasis, ad alium verò vini, licèt poterit<-P>@@

<-P>cogi hæres vasorum ea locare, vel accommodare
domino vini: quia hæc censetur voluntas testato-
ris, ne inutile sit legatum. In contractibus verò<marginalia>In contracti-|bus iuxta mi-|nimam obli-|gationem.</marginalia>
iuxta minimam obligationem interpretandum
erit, l. semper in stipulationib. ff. de reg. iuris, vt si
vendo vina, non videor vendere vasa. In iudiciis, si<marginalia>In iudiciis|fauendum reo.</marginalia>
res est dubia, fauendum potius reo, quàm actori:
possessori, quàm petitori, Instit. de interd. §. com-
modum, l. fin. C. de probatio. & generatim Bart. ad
l. omnes populi, ff. de iust. & iure, num. 58. ait, ex
duabus æquè propriis significationibus eligen-
dam esse eam, quæ aptius subiectæ materiæ con-
uenit, l. quoties idem sermo, ff. de regul. iuris. Ge-
neratim etiam in l. benignius, ff. de legib. dicitur,
benignius leges interpretandas esse, quo voluntas
earum conferuetur. Hoc præsertim locum habet,
inquit Azor illa quæst. 9. si al às ex ea sensus absur-
dus nascatur, vel sit necessariò ad incommoda tra-
henda, vt docet Bart. ibidem, vt cum lex decernit,
qui occiderit hominem, capite puniendum, non
est intelligenda de furioso, vel in propriam de-
fensionem occidente: patet ex dictis in secunda
regula.</P>
<P>  Nona regula Azoris, illa quæst. 9. quando in le-<marginalia>9. Reg.</marginalia>
ge exprimitur eius ratio, ex ea debemus elicere<marginalia>Ex ratione|legis debet|elici eius sen-|sus.</marginalia>
sensum legis, Clem. 1. de elect. veluti in cap. ex par-
te de postulando, interdicitur Monachis aduoca-
re: eade&#x0303; lex ad canonicos regulares trahitur: quia
ratio legis in illis militat, nempe regularis institu-
ti obseruantia. Sed de hac re vide sect. 11.</P>
<P>  Decima regula Azoris, quandocunque vna lex<marginalia>10 Reg.</marginalia>
per aliam declaratur, in eo sensu eam accipere<marginalia>Secundùm de-|clar itionem|alterius legis.</marginalia>
oportet.</P>
<P>  Vndecima eiusdem, quando consuetudo legem<marginalia>11. Regul.</marginalia>
declarat, illi stādum est: quia consuetudo est opti-<marginalia>Item consue-|tudinis.</marginalia>
ma legum interpres, l. Si de interpretatione, ff. de
legib. facit l. in obscuris, ff. de reg. iur. vbi habetur,
in obscuris inspici solet quod verisimilius est, aut quod
plerunque fieri solet.</P>
<P>  Duodecima, Sa verbo interpretatio. nu. 3. Mas-<marginalia>12. Reg.</marginalia>
culinum in fauorabilibus comprehendit f&#x0153;mini-
num. in contractibus non comprehendit.</P>
<P>  Decimatertia, eiusdem ibi, nu. 4. Aliquis com-<marginalia>13. Reg.</marginalia>
prehendit etiam f&#x0153;minam: Alius & aliud signifi-
cant similia. Sed de alius, alia, aliud latiùs tractat
Azor tom. 1. lib. 5. c. 28.</P>
<P>  Decima quarta, Modicæ solennitatis omissio<marginalia>14. Regul.</marginalia>
non vitiat actum. Sa ibidem, nu. 6. Sed latiùs Azor
illo ca. 28. de modico, & minimo, & paruo secun-
dùm iura curandum non decet.</P>
<P>  Decima quinta, edicta non prohibent opera<marginalia>15. Regul.</marginalia>
alioqui bona: sed ea, in quibus latet aliquod ma-
lum, aut periculum, Sa ibidem. nu. 7.</P>
<P>  Decima sexta, Non dicitur præsumere, qui pro-<marginalia>16. Regul.</marginalia>
babiliter credit se bene facere, Sa suprà: adde, nec
qui facit cum ignorantia culpabili non affectata,
vt in hoc tract. aliquando docuimus.</P>
<P>  Decima septima, quando principale non tenet,<marginalia>17. Regul.</marginalia>
nec accessorium. Sa ibidem, nu. 9. glos. ca. 5. de do-
nat. inter virum & vxo.</P>
<P>  Decima octaua quod est inutile, pro nullo ha-<marginalia>18. Regul.</marginalia>
betur: & pro non scripto, quod non intelligitur,
aut æquè bene variis modis; est enim inutile. Sa
ibi nu. 10.</P>
<P>  Decima nona, clausula vltima generalis refer-<marginalia>19. Reg.</marginalia>
tur ad omnia præcedentia, nisi ratio sit diuersa, Sa
ibidem. nu 11.</P>
<P>  Vigesima, cùm dispositio finitur primo actu; si<-P><marginalia>20. Reg.</marginalia></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0569.jpg/>
@@1@<SE569>Disput. XXI. Sectio III. 553
<duolan 2><-P>ille est nullus, vel inutilis, potest repeti. Sa ibid.
num. 12.</P>
<P>  Vigesima prima, dicens de vno, de alio negare<marginalia>21. Reg.</marginalia>
videtur, Sa ibi. nu. 13.</P>
<P>  Vigesima secunda, in generali sermone intelli-<marginalia>22. Reg.</marginalia>
gitur excepta persona loquens, Sa ibidem. nu. 14.</P>
<P>  Vigesima tertia, repulsus à re maiori, non cen-<marginalia>23. Reg.</marginalia>
setur repulsus à minori, Sa ibi. nu. 16.</P>
<P>  Vigesima quarta, ritè, significat solemnitatem;<marginalia>24. Reg.</marginalia>
rectè, iustitiam, Sa ibi num. 17.</P>
<P>  Vigesima quinta, et si communiter clausula ge-<marginalia>25. Reg.</marginalia>
nerali non veniunt requirentia speciale mādatum,
quale requirunt corrigere, deponere, conferre be-
neficia, dare dimissorias: tamen venit, cum alioqui
generale esset frustra, aut cùm ex verbis apparet
talem esse concedentis intentionem.</P>
<P>  Vigesima sexta, vis particulæ disiunctiuæ est<marginalia>26. Regul.</marginalia>
disiungere actionem, vel obligationem, relinque-<marginalia>Disunctiuæ|particulæ|munus.</marginalia>
ré que liberam vtriusque partis electionem, quales
sunt, vel, aut, & similes: sicut aute&#x0303; in disi&#x0169;ctis suffi-
cit vnum esse factum: ita in coniunctis vtrumque
oportet complere. Quamuis in iure sæpe coniun-
cta pro disiunctis, & econtra pon&#x0169;tur. Vide Azor
to. 1. lib 5. cap. 27. vbi in princ. docet, particulam
disiunctiuam à iurisprud. appellari alternatiuā, seu
alternationem, l. prætor edixit, §. quod autem, ff. de
iniuriis: & l. si quis seruum. §. nam qui cum extra-
neo, ff. de seruo corrup. quęstione. oaute&#x0303; 1. ait de vi
& effectu particulę disiunctiuæ agere Felin. c. inter
cæteras de rescript. Dynum, & Ioan. Andream, c.
in alternatiuis, de reg. iuris in 6.</P>
<P>  Tertiò, ait effectum talis particulæ esse disiun-
gere actionem, obligationem, conditionem, vel
solutionem, l. plerunq; interest, §. si res in dotem,
ff. de iure dotium.</P>
<P>  In disiunctiuis affirmatiuis sufficitvnā parte&#x0303; esse
veram: in negatiuis verò vtraque pars debet esse
falsa: vt ait Panorm. c. inter cæteras de rescript. nu.
2. ex Dyno, & Ioan. Andr. & omnes Philosophi,
ac Theologi. Exemplum disiunctiuæ negatiuæ
ponit Azor cum Panor. suprà, dabo tibi decem, si
Titius non venerit, vel si Caius non decesserit.
Sed certè ista propositio affirmatiua est, quia co-
pula, si non negatur, ideo ad eius veritatemsufficit
alteram eius partem esse veram. Vnde si alterum
tantum illorum euenerit, teneor dare decem. Vn-
de credo vitio scriptoris codices Azoris esse men-
dosos: maximè cum lex, siquis ita stipulatus, ff. de
verb. sign. & l. generaliter, C. de instit. & substi. &
l. si is qui ducenta, §. vtrum. ff. de rebus dubiis, &
Bart. ibi, quas pro se adducit, nostram sententiam
planè doceaut.</P>
<P>  Quæ tamen eo ca. 27. qu. 2. 3. & 4. difficultatem
non habent, & verissima sunt. Difficultate autem
non caret, quod ait eodem c. 27. q. 5. & c. 28. qu. 1.
& 2. interdum disiunctiuam pro copulatiua sumi:
& copulatiuā pro disiunctiua, quod expressè ha-
betur, l. sæpè, ff. de verb. signif. vbi exemplum pri-
mi ponit, cum quis dicit, quod dedi, aut donaui: nam
ibi, aut, sumitur pro, &: cæterùm non video quid
cogat ad id asserendum: nam sensus disiunctiuus
valde est commodus, esto idem in re sint datio, &
donatio, ac proinde verè dictum fuerit, dedi &
donaui; exemplum secundi ponit Azor, quando
coniunguntur duo, vel plura, quæ simul esse non
possunt: vt si testator dicat, testamentum meum
valeat iure testamenti, & iure codicilli: fieri enim
non potest, vt valeat tanquam testamentum; &<-P>@@

<-P>tanquam codicillus, sed hoc exemplum mihi
etiam est difficile: nam testamentum potest habe-
re totam vim testamenti & codicilli, licet nō pos-
sit esse simul testame&#x0303;tum, & codicillus: vel sensus
est conditionalis, qui in testame&#x0303;tis exprimi solet,
si non valeat vt testame&#x0303;tum, valeat, vt codicillus.
Alia exempla, sed obscura habentur in illa l. si quis
ita stipulatus, ff. de verb. signif. illam tamen legis
doctrinam recipiunt omnes iurisperiti, speciatim
Madera lib. animaduersionum iuris ciuilis cap. 21.
citans Barto. l. si is qui ducenta. §. vtrum num. 1.
ff. de reb. dub. & Cynum, l. cum quidam. nu. 4. C. de
verb. signif. qui duo etiam doce&#x0303;t secundùm Iuris-
consultos, sæpe disiunctiuam cōponi ex partibus,
quarum altera effectum non sortitur: sed hos re-
iicit Madera, tum quia talis oratio ridicula esset,
tum quia nihil est, quod ad hoc nos moueat. Pri-
mò namque id aduersarij probant ex l. vbicunque
ff. de fideiuss. vbi in secunda parte disiunctiuam
verificari non posse affirmant. Rectius tame&#x0303; pro-
fectò id negat ibidem Cuman. probans etiam in
secundo disiunctionis membro, legem illam esse
veram aliquando posse, allegans legem expres-
sam, quæ est penult. ff. de prætor. stipul. Secundò
probant ex l. quintus Mucius la 1. ff. de auro &
arg. lega. Sed ibi Pomponius nihil contra nos di-
cit: solùm ponit differentiam inter demonstra-
tionem, quę generali legato adiicitur, & quæ spe-
ciali, vt illa minuat legatum: hæc minimè.</P>
<P>  Alia sibi opponit Madera, quæ etiam soluit: sed
obscurè satis hæc, & alia de alternatiuis, seu dis-
iunctiuis, & de copulatiuis docet eod. c. & præce-
de&#x0303;ti & sequentibus: quæ parum difficilia, & vtilia
mihi videntur, præsertim pro Theologis, ideò
ipsa omitto.</P>
<P>  Sed non est omittenda quæstio illa, quam tra-<marginalia>7</marginalia>
ctat ipse Madera, ca. 22. & Azor, tom. 1. lib. 5. c. 27.<marginalia>Quæstio.</marginalia>
q. 7. an particulę, Siue, seu, & ve, sint ne disi&#x0169;ctiuę, an
copulatiuæ. Quidam dic&#x0169;t esse copulatiuas. Nam
l. si quis ita legauerit, 2. ff. de argento, & auro le-
gatis dicitur, cùm ita legatur, Titio vina, quæ in vrbe
habeo, seu in portu, do, lego, omnia deberi: hoc enim ver-
bum, seu, ampliandi legati gratia positum est. & in lege
apud Pamphilum, ff. de auro, & argento legatis,
Mulier ita legauerat, ornamenta lego, quæ mei causa
parata sunt, eruntve. Tamen communis opinio in-
terpretatur, vtraque deberi; & Cynus l. cum
quidam, ff. de verb. sign. ait, has particulas copula-
tiuè sumi, vt si quis ita legauerat, lego Titio vestem
meam, seu librum meum. Sed eas particulas disiun-
ctiuè sumi debere; colligitur ex l. si ita quis stipula
tus fuerit, & l. si ita quis stipuletur, ff. de verb. oblig.</P>
<P>  Bartol. verò in l. si quis ita legauerit, citata, do-<marginalia>Iniis quæfa-|uorem conti-|nent hæ par-|ticulæ, vel,|seu, &c. copu-|lant, in aliis|disiungunt.</marginalia>
cet, in iis, quæ ad fauorem, & gratiam spectant,
has particulas copulare, & coniungere: in aliis ve
rò disiungere: idem existimat Panorm. Glossa ve-
rò sentit, has particulas copulare, cùm præcedit
aliquid vniuersè dictum, vt si quis dicat, lego vi-
na, quæ habeo, siue in vrbe, siue in portu. Azor au-
tem illa qu. 7. ait, Certè particula siue, cùm ex dua-
bus si, & ve, composita sit, duorum generum vim
simul obtinet. Nam si, continuatiua est, & ve, dis-
iunctiua, ac propterea aliquando coniunctiua, ali-
quando disiunctiua est. Vt si quis dicat, siue rure
sim, plango, siue in vrbe, sensus est, & rure & in vrbe
plango.</P>
<P>  Mihi placet hæc sententia Azoris simul cum
illa distinctione glossæ, vt quando particula siue<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0570.jpg/>
@@1@<SE570>554 Quæst. XCVII. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>sequitur, vel adiungitur post aliquid vniuersè, seu
indefinitè, aut pluraliter pronunciatum habeat
vim ampliandi, & copulandi: vt in illo exemplo
subiecto ab Azor: & cùm dico, siue veneris, siue non
veneris, proficiscar: hæc siue rectè siue peruersè facta fue-
rint, fateor me fecisse. Quando verò particula hæc
ad nullum sic pronuntiatum sequitur, aut iungi-
tur, sensum reddit disiunctiuum, vt lego tibi librum
meum, siue vestem meam, iste siue ensis, siue gladius rectè
scindit. Idem est de particula, seu, ide&#x0303; est de particu-
la, ve, nam copulatiuè accipitur, vt cum dico, lego
tibi libros, quos mihi paraui, parabove, donec moriar:
disiunctiuè autem, cùm dico, Hoc in mari, terra ve
genitum est. Sed in particulis, siue & seu, sensus co-
pulatiuus, & ampliatiuus frequentior est. Vnde
l. siquis ita. ff. de auro & arg. legat. & l. si is, qui du-
centa §. vtrum, ff. de reb. dub. & in rubri. C. de na-
uiculariis, lib. 11. generaliter docet, esse copulati-
uas, & ampliatiuas: quod ipsum, & multos alios
tenere affirmat Madera lib. illo animaduersionum
iuris, c. 22. à quibus sine causa recedit, & conatur
respondere ad l. siquis ita legauerit: sed nihil effi-
cit: & pro se producit l. 1. §. sublata, ff. ad Senatusc.
Trebel. & l. generaliter, C. de instit. & substitut. &
l. Iulianus verum debitorem, ff. de condict. indeb.
in quibus putat, has particulas disiunctiuè sumi:
quod falsum est, & licet admitteretur, non inde
fieret, semper disiunctiuè sumi. Meritò tamen re-
prehendit Nicolaum Valla, de reb. dub. tract. 1. n. 9.
cum Alex. ab Alex. lib. 2. dier. genial. c. 5. docente&#x0303;,
cùm quis fundum, seu ædes filiæ legat, omnia de-
beri. In simili errauit Cynus suprà relatus. Rectè
etiam eod. c. & 20. ait, cum inter voces synonimas
hæ particulæ ponuntur, disiungere; vt cùm dico,
hic est gladius, siue ensis, lego tibi vestes meas, seu vesti-
menta mea. Vide alia apud Azorem, tom. 1. lib. 5. c.
27. & 28. & Sa, verbo lex, vbi & verbo interpreta-
tio, Tabien. Syluest. Angelus, & alij summistæ.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO IIII.
Quæ specialiter in restrictiua, seu limitatiua legis
generalis interpretatione obseruanda sint.</Z>
<P><INI5>P</INI5>Rima regula, quando vna consti-<marginalia>9</marginalia>
tutio aliam limitat: & eius auctor<marginalia>Prima reg.</marginalia>
id potest efficere, non est dubium,
quin restricta, & limitata censeri de-
beat. Bart. & Bald. ad l. non est nou&#x0169;,
C. de legibus. Sed inferior sine superioris facultate
non potest eius dispositionem limitare. Item hoc,
non est limitatè, & restrictè interpretati: sed re-
strictionem, & limitationem ab alia lege factam
intelligere.</P>
<P>  Secunda regula; lex generaliter loquens, debet
restringi ad casum, in quo eius ratio locum habet,
iuxta legem adigere, §. quamuis, ff. de iure patro-
natus. Affertur exemplum ex l. milites agrum, ad
initium, ff. de re militari, quæ vetat milites emere
prædia, in ea prouincia, in qua militant, ne occa-
sione culturæ opera bellica deserant; non verò in
aliis. Sed exemplum non est ad rem: cùm consti-
tutio illa generaliter non loquatur: sed expressè
dicat, in vna prouincia milites non posse, in aliis
verò posse agros emere. Vt autem ratio legisla-
toris intelligatur, legendum est eius pro&#x0153;mium:
quia in pro&#x0153;mio ratio assignari solet. Interdum
tamen non est ex fine, & ratione in lege expressis
limitanda lex: vt si in ea caueatur, vt iacet, & verba<-P>@@

<-P>sonant, obseruari debere: tunc enim propter ratio-
nem in ea expressam restringenda non erit: iuxta
l. prospexit, ff. qui & à quibus. Sæpe enim non
omnes: sed aliquæ tantùm rationes in legibus ex-
primuntur. Item non sufficit, quòd ratio legis ces-
set in aliquo particulari casu, vel persona, si expe-
dit bono communi, neque illam personam, neque
casum illum excipi.</P>
<P>  Tertia quorundam regula est; Non solùm per
rationem in ea expressam lex debet strictè, & li-
mitatè declarari: sed etiam per aliam similem ra-
tionem: profer&#x0169;t exemplum ex Clem. 1. de electo.
Vbi dicitur, non debere eligi prælatum diuersæ
professionis, & habitus ad aliquod monasterium
gubernandum: quia non debent homines diuersæ<marginalia>Non debent|homines di-|uersæ profes-|sionis asso-|ciari.</marginalia>
professionis associari. Vbi gloss. ait, idem statutum
procedere in monialibus, ne regātur per pręsides,
vel vicarios diuersæ professionis; quæ est alia si-
milis ratio: nempe quòd non rectè per personas
alterius professionis gubernabuntur: cùm nec ser-
uent, nec bene intelligant earum mores, & insti-
tutum. Sed hoc exemplum magis pertinet ad in.
terpretationem extensiuam propter similitudi-
nem rationis.</P>
<P>  Quarta regula, quoties lex esset iniqua, vel ab-
surda, si generaliter intelligeretur, restringi de-
bet, vt si dicat, omnis qui occiderit homninem, capite
puniatur; restringenda est ad occidentem iniustè:
vt locum non habeat in occidente defendendo se
cum moderamine inculpatæ tutelæ. Patet ex di-
ctis sect. præced. Sic etiam beneficia principum
latè, & plenissimè interpretāda sunt, c. cùm dilecti
de donat. l. beneficium, ff. de consti. principum: ta-
men ita sunt interpretanda, vt non lædatur ius
tertij: ex l. 2. §. meritò, & §. si quis à principe ff. ne
quis in loco publico, & ex iis, quæ diximus de in-
terpretatione priuilegiorum, & dispensationum.</P>
<P>  Quinta regula, quando per particularem con-
stitutionem disponitur aliquid, quod etiam habe-
tur in iure communi, restringenda secundum dis-
positionem iuris communis, l. 2. C. de noxal. Bald.
& alij ibi.</P>
<P>  Sexta regula, quando lex vnicam tantùm habe-
re potest rationem, licet lege non exprimatur, pro
expressa habenda est, & iuxta ipsam restringenda
est lex, Bald. l. maximum vitium, C. de legib.</P>
<P>  Septima regula, quando in lege nulla exprimi-
tur causa, & dubium est, quæ legislatorem moue-
rit, non erit recedendum à verbis legis, nisi ab-
surditas sequatur: facit l. 1. §. si is, qui nauem, ff. de
exercitoria: cōsentit Bald. dicta l. maxim&#x0169; vitium.</P>
<P>  Octaua regula, Quando cedit in publicam vti-
litatem, legem non restringere, restringenda non
erit: ex l. siquis graui. §. vtrum autem 15. ff. ad
Syllanum.</P>
<P>  Has omnes regulas tradit Rebellus de oblig.
iustitiæ & char. p. 1. q. 6. sect.</P>
<P>  Nona regula sumitur ex iis, quæ diximus Sect.
præced. lex p&#x0153;nalis, vel odiosa strictè interpre-
tanda est. Huic regulæ consentit Sa, verbo inter-
pretatio, nu. 1. dicens, interpretatio in p&#x0153;nis fa-
cienda mitior: in fauoribus amplianda: in dubio
facienda, vt potius valeat res: quàm pereat: & qui-
dem dubia interpretanda in partem meliorem,
& benigniorem, & probabiliorem, & ea profe-
renti vtiliorem, & secundum antecedentia, & se-
quentia, & præsumendo bonam fidem, vt in fa-
cto, vel possessione. Hæc Sa.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0571.jpg/>
@@1@<SE571>Disput. XXI. Sectio V. 555
<duolan 2><P>  Sed dubium est, quādo lex fauorabilis, vel odio-<marginalia>10</marginalia>
fa dicatur. Respondeo, fauorabilis dici poterit<marginalia>Dubitatio.</marginalia>
alicui, vel aliquibus; licet secundariò in damnum
aliorum redundet: & odiosa, si sit p&#x0153;nalis, licèt
fecundariò prosit aliis. Itaque ex primario fine
colligendum erit, an lex sit odiosa, vel fauorabilis.
Sumitur ex gloss. ca. si propter, de rescrip. vbi con-
stitutionem ibi positam reseruantem fructus va-
caturæ Episcopo, vocat fauorabilem, licèt redun-
det in damnum successorum. Hāc verò doctrinam
ita intelligit Ioan. Andr. c. 1. de locato, nu. 5. vt cō-
stitutio redundans principaliter in fauorem, si
p&#x0153;nam, & odium simul contineat, ex hac parte
restringenda sit: quod etiā sentit Panor. ibi nu. 10.
& alij, quos citat, & sequitur Sanchez 1. de ma-
trim. disp. 1. nu. 4. Alij verò dicunt, doctrinam il-
lam esse vniuersaliter intelligendam, quando
odium, & fauor disiungi nequeunt: tunc enim ex
principali siue fauoris, aut odij iudicanda est dis-
positio fauorabilis, vel odiosa. Quādo verò fauor<marginalia>Restringenda|est lex, quate-|nus ex fine se-|cundario est|odiosa, exten-|denda, quate-|nus ex fine pri|mario est fauo|rabilis.</marginalia>
& odium distingui commodè possunt, verā cen-
sent sententiam Ioan. Andr. vt restringe&#x0303;da sit lex,
quatenus ex fine secundario est odiosa: extende&#x0303;da
verò, quatenus ex fine primario est fauorabilis. Sic
Couar. 1. vari. ca. 11. num. 5. Ex qua doctrina va-
rios casus declarat Sanch. suprà, nu. 5. & seqq. vi-
de illum. An verò lex p&#x0153;nalis, & odiosa propter
similitudinem rationis ad alios casus ea non com-
prehensos extendenda sit, sect. seq. disputabo.</P>
<P>  Decima regula; quàm ponit Sa, verbo interpre-
tatio, num. 2. Vbi tractatur de obligatione, strictè
interpretandum: qui etiam verbo, lex. num. 2. po-
nit vndecimam regulam: cùm lex cōdemnat alio-
qui illicitum, intelligenda est in foro exteriori. In-
tellige, quòd nullam adducit nouam obligatio-
nem, nisi pro foro externo. Et nu. 7. ponit duode-
cimam reg. cùm in lege sunt multæ p&#x0153;næ, non
habet, nisi in iis, in quibus omnes possunt verifi-
cari, & nu. 8. ponit decimam tertiā regulam. Cùm
in lege excipiuntur aliqui casus, intelliguntur
excepti etiam, qui aliàs iure excipiuntur, & si ma-
teria est fauorabilis, etiam omnes similes: & quot
excipi, æquitas postulat, & nu. 10. ponit decimam
quartam reg. Lex prohibens nō est extendenda ad
casum, in quo non est tanta ratio: lex enim tātùm
extenditur ad suæ rationis limitationes. Itaque
vbi eadem apertè ratio, idem ius. Quod, inquit,
intellige, cùm lex ratione vtitur: secus enim est, si
sola voluntate legislatoris: & nu. 27. ponit decimā
quintam reg. cùm imponitur p&#x0153;na mittenti epi-
stolā, intelligitur, si perueniat. Eodem verbo po-
nit alias regulas, quæ in ipso videri possunt, &
partim relatæ sunt suprà: partim referentur infrà.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO V.
Quæ speciatim in interpretatione extensiua
seruanda sint.</Z>
<P><INI4>D</INI4>E hac re vide Rebellum, 1. lib. de obli-<marginalia>11</marginalia>
gationibus iustitiæ & charit. quæst. 6.
sectione 4.</P>
<P>  Prima regula, si lex est generalis, &<marginalia>1. Regula.</marginalia>
in omnibus eadem est ratio, certum est, in omni-
bus esse eandem dispositionem: & tunc non dici,
extendi legem, sed intelligi, vt iacet, cum sua am-
plitudine, & generalitate, siue lex sit p&#x0153;nalis, &
exorbitans; siue secus.</P>
<P>  Nam id tacitè videtur inesse, in quo eadem ra-<-P>@@

<-P>tio reperitur, l. his solis ibi, satis tacitè cautum, C. de
reuocand. donat. quæ verè loquitur in lege p&#x0153;na-
li, & exorbitante: vnde Azor tom. 1. lib. 5. cap. 16.
quæst. 11. ait, in delictis, & p&#x0153;nis legem ad similia
quoque trahi, quando est eadem omnino in simi-
libus ratio legis, & citat Panorm. Ioann. Andr. &
alios: alioqui, inquit, illud seruetur, quod habetur,
l. interpretatione, ff. de p&#x0153;nis, interpretatione legis<marginalia>Interpretatio-|ne legis p&#x0153;næ|molliendæ po-|tius, quàm as-|perandæ.</marginalia>
p&#x0153;na molliendæ potiùs, quàm asperandæ.</P>
<P>  Quòd si de vno tantùm fiat me&#x0303;tio in lege, cen-
sendum erit positum gratia exempli, seu exempla-
riter, & non restrictiuè: quia leges non agunt de
vna singulari persona: & quāuis in aliis nō proce-
dat eade&#x0303; ratio in specie, si procedit alia ad ipsas ex-
tendenda est lex ex eadem l. his solis. Quod etiā in
p&#x0153;nalib. & aliis odiosis procedit, salte&#x0303; non nimis
grauibus. An verò idem sit dicend&#x0169; in correctoriis
legibus, videbimus postea. In tota huius regulæ
doctrina cōsentiunt post Bar. Bal. Pan. & alios, Ti-
raq. l. si vnquam, verb. libertas, à n. 45. li. 8. tit. 56. l. 8.
Menoch. remed. 4. de recip. poss. n. 20. & Reb. supr.</P>
<P>  Restringere videntur aliqui hanc doctrinam,
vt locum non habeat in p&#x0153;nalibus, & aliis odio-
sis, gloss. 1. cap. constitutio, de elect. in 6. Imola, &
Gemin. cap. si postquam eodem titul. in 6. Petrus
Duennas, de regulis vtriusque iuris reg. 287. alios
referens. Duplicem enim distinguunt legis men-<marginalia>Duplex mens|legis, altera|comprehensi-|ua, extensiua|altera.</marginalia>
tem; alteram comprehensiuam, alterā extensiuam:
comprehensiuam dicunt comparatione casuum,
qui in lege comprehenduntur, & de quibus lex
agit: extensiuam autem respectu similium, de qui-
bus lex non loquitur. Dicunt ergo sec&#x0169;dùm men-
tem comprehensiuam extensionem ficri de vno
casu ad alium, etiam in p&#x0153;nalibus: sed hanc non
esse propriè extensionem. At verò in p&#x0153;nalibus,
& aliis odiosis non fieri extensionem secundùm
mentem extensiuam, seu extensionem propriè di-
ctam. Rebellus suprà ait, contrariam doctrinam
superius positā verisimiliorem videri, & grauio-
ribus niti rationibus, & doctoribus, quamuis
hæc quoque probabilis sit, & defendi rectè possit.
Ego credo, has opiniones non esse inter se cōtra-
rias, & facilè posse conciliari. Nam si verba legis
propriè sumpta casum, vel personam aliquā com-
prehendunt, dicere quòd in illo casu, vel persona
locum habeat, non est illa extendere: secus si illum
casum, vel personā propriè sumpta minimè com-
prehendant. Cùm ergo lex est p&#x0153;nalis, & odiosa,
de persona ad personā debet fierivera exte&#x0303;sio: quia
persona determinata nō ponitur in lege nisi gratia
exempli. Sed de casu ad casum etiamsi in eo pro-
cedat eadem ratio, vel etiam maior, non debet fie-
ri extensio propriè dicta: quia contingit, legislato-
rem p&#x0153;nam, vel aliquid odiosum statuisse in vno
crimine, & non in alio, vel quia alterius non me-
minit, vel quia ob aliquam rationem, quæ mouere
ipsum non debuit, motus est ad non statuendum
illud in alio crimine: nisi quando moraliter lo-
quendo crimina sunt æquiualentia, & eiusdem ra-
tionis, & vnum illorum censetur positum gratia
exempli tantùm: vt si lex dicat, qui furatus fuerit
centum aureos, suspendatur: idem erit, si furetur
rem eiusdem valoris; quia aurei solùm sunt positi
gratia exempli. Iuxta hoc intelligendum, vel mo-
derandum est, quod ex Syluest. verbo, lex, quæst.
18. subiungit Rebellus suprà, vnde ipsemet Rebel-
lus tandem optimè dicit. Vnde quando p&#x0153;na grauis
legi apponitur, vt p&#x0153;na capitalis, omnium bonorum<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0572.jpg/>
@@1@<SE572>556 Quæst. XCVII. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>amissio, &c. vel ipso facto. vel ipso iure incurre&#x0303;da, cuius-
modi est excommunicatio, irregularitas, & aliæ similes,
non admitterem extensionem legis de vno casu ad alium
propter similitudinem rationum, nisi legitimo iam vsu
recepta fuerit talis extensio: quia non ita facilè præsume-
re debemus, legislatorem omnes alios similes casus sub<marginalia>In dubio ex-|tensio p&#x0153;næ|facienda non|est.</marginalia>
tam graui, talive p&#x0153;na voluisse comprehendere. In du-
bio autem extensio p&#x0153;næ facienda non est: præsertim si
p&#x0153;na secum afferat sui executionem.</P>
<P>  Secunda regula, propter identitatem, vel maio-<marginalia>12</marginalia>
ritatem rationis extensio legis fit ad rem latiùs,
vel minùs propriè aliqua voce significatam: vt di-
spositio excludens filiam à successione existenti-
bus masculis extenditur ad neptem, quæ impro-
priè dicitur filia; quia in ea maior est ratio, vt ex-
cludatur. Hanc tenet Rebell. suprà, cum Bald. l. ma-
ximum vitium, C. de liber. præteritis, Butrio, cap.
fin. de consuetud. Lanfranco suprà, §. venio ad 4.
concl. 2.</P>
<P>  Tertia regula, Aliquando propter identitatem
rationis, quòd dicitur de vno correlatiuo, extendi-
tur ad aliud. Rebell. suprà, ex l. 8. C. de indicta vi-
duitate: & ita statutum de marito interdum exten-
ditur ad vxorem consentit Bald. lege liberorum ff.
de his, qui notantur infamia. vnde infert Rebellus
si ferretur lex, vt maritus succederet, vel non suc-
cederet vxori in suis bonis, idem quoque intelli-
gendum esse de vxore, vt succederet, vel non suc-
cederet in bonis mariti, etiamsi de ea nihil lex de-
clararet: similiter de patre, filio, auo, & nepote
mutuò compatatis. Hoc intellige quando ex simi-
litudine rationis, & aliis adiunctis perspiceretur,
mentem dispon entis ad vtrumque correlatiuum
se exte&#x0303;dere, licèt in vno tant&#x0169; posuerit exemplum.</P>
<P>  Quarta regula, quando duo casus secundùm ius<marginalia>13</marginalia>
æquiparantur in aliqua materia, quòd de nouo
additur vni, extenditur ad alium in eadem mate-
ria, Bart. l. Marcellus, §. quod autem, ff. ad Trebell.
l. si quis seruo. C. de furtis, & Angel. ibi, Rebell. su-
prà, verbi gratia, quia regula recepta habet, vbi
cessat Falcidia, cessare debere Trebellianicam: ex dict. §.
quod autem fit, vt si quid disponitur in Falcidia,
habere debeat loc&#x0169; in Trebellianica. Secus quoad
materiam, in qua non æquiparantur, quamuis in
aliis cerneretur æquiparatio. Quia enim minor, &
Ecclesia non æquiparantur, quoad præscribendi
tempus, non sequitur, vt quod in Ecclesia de nouo
fuerit dispositum, quoad præscriptionem, debeat
habere locum in minore, vel vice versa, quantum-
uis in beneficio restitutionis in integrum, vel in
aliis forent æquales.</P>
<P>  Quinta regula, quando vnum alio mensuratur,
quod in mensurante fuerit mutatum, in mensura-
to mutatum censebitur; vt quia tutela legitima de-
fertur instar successionis ab intestato, si per statu-
tum agnati præferantur cognatis in successione,
præferri etiam debebunt in tutela, vt docet Bart.
l. 1. ff. de legitima tutela. Item: si lege permissum sit
donare certam quantitatem laico sine insinuatio-
ne, verbi gratia, centum, & duplo maiorem, verbi
gratia, ducenta, Ecclesiæ vbi per nouam constitu-
tione&#x0303; facta fuerit facultas donandi ampliore&#x0303; laico,
verbi gratia, ducenta, censebitur extensa facultas
donandi Ecclesiæ ad quadringenta, Rebell. suprà.</P>
<P>  Sexta regula, si dispositio null&#x0169; sortitur effect&#x0169;,
nisi fiat exte&#x0303;sio ad alium casum, necessariò facien-
da erit. Similiter ob Reip. vtilitatem extende&#x0303;dum
erit statutum, quantumcumque alioqui sit stricti<-P>@@

<-P>iuris, non solùm quando continet fauorem: sed
etiam si sit p&#x0153;nale, vt notauit Bart. l. quemadmo-
dum, C. de agricolis & censit. lib. 11. de Rebell.
suprà.</P>
<P>  Septima regula; lex limitatoria recipit extensio-
nem ex similitudine rationis, iuxta. c. cùm dilecta,
vers. nos igitur, de confirmatione vtil. & Docto-
res ibi, Barbosa l. si cōstanti, ff. soluto matrimonio,
num. 94. id confirmat; quia cùm lex limitatoria
constituat ius commune, & vniuersale, fit vt in ea
locum habeat l. non possunt. ff. de legib. quæ de-
cernit, iudicem ad similia procedere debere ex
aliis legibus, & casibus manifestis, eo quòd non
possunt casus omnes legibus comprehendi. Si ta-
men lex limitatoria cōtineret particulam, tantùm,
tunc censeretur prohibita extensio ad casus simi-
les, vt post Bart. & Bald&#x0169; obseruat Barbosa suprà,
quod Rebell. intelligit de extensione per homi-
nem facienda. Nam si extensio fiat ad casus simi-
les, qui per alias leges sunt dispositi, non censebi-
tur tali lege prohibita. Alioqui si ex aliis legibus
non reciperet extensionem, censeretur correcto-
ria earumdem legum. Quod tamen in dubio præ-
sumi non debet, imò si agatur de causa pia, & fa-
uorabili, ritè per hominem fieret extensio legis
limitatoriæ ad similes casus, non obstante dictio-
ne inclusiua iuxta l. illud, cum glossa, verbo, alia,
C. de sacrosanct. Eccles. consentit post alios Bar-
bosa suprà, num. 96. loquitur autem Barbosa de le-
ge limitatoria, & correctoria, vt sect. 3. diximus il-
las explicuisse, vt & in sequentibus de lege exor-
bitante.</P>
<P>  Octaua regula posita à Rebello suprà, est, leges<marginalia>14</marginalia>
exorbitantes non recipiunt extensionem ex simi-<marginalia>Leges exor-|bitantes non|recipiunt ex-|tensionem ex|similitudine|rationis.</marginalia>
litudine rationis, ad casus similes. Hæc quamuis
ab aliquibus nō admittatur, qui leges limitatorias,
& exorbitantes inter se confundunt: tamen certa
est Rebello post Iasonem, Barth. & Baldum. Eam
probat Barbosa suprà, ex cap. quæ à iure, de regul.
iur. in 6. l. quòd verò, ff. de legib. & instit. de iure
nat. §. sed & quòd principi. Alij probant: quia ius
exorbitans ce&#x0303;setur quasi priuilegium, seu dispen-
satio in lege generali in fauorem alicuius causæ,
vel personæ concessa: priuilegium autem, & dis-
pensatio extensione&#x0303; non recipiunt ad similes ca-
sus, dicta l. quòd verò, & c. sanè, de priuileg.</P>
<P>  Addunt, quòd dispensatio, & priuilegium in ef-
fectu vide&#x0303;tur continere correctionem regulæ ge-
neralis: quoad casum tamen specialem. At lex cor-
rectoria ex similitudine rationis præcisè non solet
extendi: ergo nec exorbitans, cùm sit quasi quæ-
dam dispensatio, & priuilegium aduersus legem.
lex tamen exorbitans non dicitur verè correcto-
ria: cùm legem generalem nec tollat, nec minuat.
Sed istæ additiones non placent: quia lex exorbi-
tans etiamsi aliquando sit veluti dispensatio, aut
priuilegium: non tamen semper, & cùm id est, sanè
minuit legem: quia facit, vt non obliget in casu, in
quo aliàs obligaret, vel, vt non obliget personam,
quam aliàs obligaret, quamuis autem legem mi-
nuat, non est correctoria: quia non illam emen-
dat, cùm nullum defectum lex contineret: id enim
solùm corrigitur quod emendatur; emendatur au-
tem, quod defectuosum erat.</P>
<P>  Hanc regulam limitant quidam primò, si lex<marginalia>15</marginalia>
exorbitans lata est in materia fauorabili, & pia: ex-
tensionem recipit ex similitudine rationis, esto
contineat dictionem exclusiuam, vt post Alexand.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0573.jpg/>
@@1@<SE573>Disput. XXI. Sectio VI. 557
<duolan 2><-P>Felin. & alios tradunt Tiraq. l. si vnquam, verbo,
libertis, à num. 61. C. de reuoc. donat. Barbos. supr.
nu. 97. Quod tamen procedere volunt, quando di-
spensatio ipsa in se fauorabilis sit: secus si non sit
in se fauorabilis: quamuis ob causam fauorabilem
fortè inducta sit: nam tunc, si exorbitās sit, exten-
sionem non recipiet ex similitudine rationis, vt
probat l. si verò, §. de viro, ff. solut. matrim. vbi non
fit exte&#x0303;sio ad aliam personam, in qua videtur esse
similis ratio; quia licèt ea dispositio sit exorbitans,
& inducta ob fauorem mulieris, ac dotis, non ta-
men in se fauorabilis est. Sec&#x0169;dò limitāt, lex exor-
bitans extenditur ex similitudine rationis ad ca-
sum, qui per ius antiquum æquiparatus fuit casui
legis exorbitantis. Si modò talis æquiparatio fiat
per modum regulæ generalis, vel in eadem mate-
ria tradunt post alios ex cap. translato de constit.
& l. qui neque. §. 1. ff. de rebus eorum, probat Bar-
bosa suprà, num. 98. Dixi per modum regulæ: quia
æquiparatio facta per modum regulæ, in quocun-
que casu censetur facta: quando autem non fit per
modum regulę, sed in aliquo casu particulari, tunc
si fiat in eadem materia, & casu censebitur idem
voluisse in casu æquiparato, quamuis in aliis casi-
bus nō sit æquiparatio: quòd si inuenias duo ęqui-
parata in diuersa materia, & casu, non censebitur
lex exorbitans, idem in æquiparato disponere
voluisse. De quo vide Bart. suprà, num. 99. Tertiò
limitant, vt lex exorbitans extendi debeat ad ca-
sum, qui sub verbis latè sumptis comprehendi po-
test, vt in Senatusconsulto Macedoniano, quod in
odium creditorum mutuantium filiis alienis in-
ductum est, exorbitans in argumenta legis filius-
familias, ff. de actionib. & in eo tā mutuatio pecu-
niæ, quàm nomen, filius, exte&#x0303;ditur ex similitudine
rationis ad mutuationem aliarum rerum, & ad ne-
potes, l. filium habeo, 16. ff. ad Macedonianum: vt
ex Imola, Iason & aliis obseruat Barbosa supr. nu.
100. Hanc limitationem intelligunt, nisi diuersa
ratio sit, vt notat Pinel. l. 1. C. de bonis matern. par-
te 1. num. 72. si etiā lex exorbitans cōtineat nimi&#x0169;
rigorem & odium, non extenditur ex similitudine
rationis. Vnde licèt impunè pater possit filiam oc-
cidere in adulterio deprehensam, quam in pote-
state habet, l. patri, 20. ff. ad leg. Iuliam de adulte-
riis: id tamen non permittitur auo, etsi non dissi-
milis ratio videatur. Similiter nec lex exorbitans
extenditur propter rationis similitudinem, quę ni-
mis grauem p&#x0153;nam adiungit, cuiusmodi est p&#x0153;-
na capitalis, bonorum amissio, & aliæ maximè si
ipso iure incurri debeat, vt in excommunicatione,
suspensione, irregularitate, & aliis eiusmodi con-
tingit. In his tertiæ limitationis limitationibus
conueniunt Alexand. Decius, & alij quos citat, ac
sequitur Barbosa, suprà num. 101. vbi etiam notat,
hæc locum habere in lege exorbitante, non in di-
spositione facta ab homine, cuiusmodi est testa-
mentum, legatum, & similia, quæ non extende&#x0303;tur
ad alium casum, qui sub vocabulo latè sumpto po-
terat contineri, iuxta l, quòd si nepotes, ff. de testa-
mentaria tutela, nisi aliud ex mente disponentis
sufficientibus indiciis colligatur.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO VI.
Quo pacto interpretandæ sint leges correctoriæ.</Z>@@

<P><INI5>V</INI5>Ide Rebellum lib. 1. de obligat. iust.<marginalia>16</marginalia>
quæst. 6. sect. 5. sumendo correctio-
ne&#x0303; latè pro mutatione legis. Prima<marginalia>1. Regula.</marginalia>
regula à quibusdam constituitur:
Quando lex secundùm formā ver-
borum contradicit iuri communi, verba tamen
legis possunt aliquid operari, non inducendo cor-
rectionem, putandum est correctoriam non esse,
iuxta cap. cùm expediat de elect. in 6. & l. si quādo.
C. de inoffic. testam. Iubet lex suspendere fures,
statut&#x0169; verberare: primum intellige in furtis gra-
uioribus; secundum in leuioribus, vt vitetur iuris
communis correctio. Si verò lex posterior nihil
operari potest sine correctione prioris, prior cen-
sebitur correcta; quid verba legis aliquid operari
debent, iuxta gloss. fin. ad l. 1. ff. ad municipalem, &
alios cōmuniter, quòd si in eodem volumine duo
fortè statuta contraria reperiantur, primum corri-
gitur per secund&#x0169;, sicut etiam lex secunda derogat
priori, si simul stare nequeunt, cap. 1. de const. in 6.
& quamuis simul statuta confirmarentur, censen-
tur tamen secundùm collocationis suæ ordinatio-
nem confirmari: & quod vltimò ponitur, vltimò
confirmari posthabito primo, iuxta l. 2. C. de testa-
mentaria tutela.</P>
<P>  Secunda, si lex generalis superueniat particulari
constitutioni ab alio, vel aliis anteà factæ, & illi sit
contraria, non corrigit illam, nisi fortè conditor
legis præsumatur scire particularem constitutio-
nem, & facultatem habeat eam abrogandi: & præ-
sumatur id velle, ex cap. 1. de constit. in 6. & ratio
redditur; quia in iis, quæ sunt facti, cuiusmodi est
particularis constitutio, præsumitur ignorantia
Principis, & consequenter nihil voluisse circa ta-
lem constitutionem immutare, quare disput. de
consuetudine dixi, per leges generales non abro-
gari peculiares prouinciarum consuetudines, de
quibus etiam in Principe præsumitur ignorantia
facti, quæ in prudentissimis esse solet, vt dicitur l.
1. ff. de iuris & facti ignorantia.</P>
<P>  Sed, an superueniente noua lege sicut tolleretur
vetus, ita particularis constitutio cum illa concor-
dans? affirmare videtur post Ioan. Andr. Bartol. l. 1.
ff. ad legem Falcid. alij negāt, alij dicunt ex circun-
stantiis indagandum, num conditores constitu-
tionis intenderint sibi statuere ius commune an-
tiquum, quod magis præsenti negotio deseruiret,
magisq&#x0301;ue adhuc deseruiat, quàm nouum, & tunc
constitutiones noua lege nō immutari, quia tunc
præsumere debemus, conditores constitutionis
poriùs habuisse rationem subiectæ materiæ, quàm
legis antiquæ: secus verò, si magis lex noua expe-
dire videretur in materia statuti.</P>
<P>  Tertia, lex correctoria ex similitudine rationis
non extenditur ad alios casus, etiamsi in illis ma-
ior ratio sit; communis opinio apud Tiraquel. su-
prà num. 45. Barbos. num. 102. Menoch. rem. 4. de
adipiscenda possess. num. 22. qui esse communem,
testatur num. 35. cum Iason. & aliis. Si tamen in l.
correctoria exprimatur ratio generalis, propter
quam alia corrigatur, & aliquos tantùm casus re-
censeat, omnes similes non expressos comprehen-
det, quibus eadem omnino, & totalis ratio accom-
modari possit, verùm ea non extensio propriè, sed
comprehensio dicenda est, iuxta l. regula, §. fin. ff.
de iuris, & facti ignorantia, censetur enim lex cor-
rectoria eosdem casus per vim illationis ex eadem
regula generali expressisse, vt post Baldum notauit<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0574.jpg/>
@@1@<SE574>558 Quæst. XCVII. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>Barbosa suprà. Modo verba legis saltem amplè ac-
cepta casus nō expressos comprehendere possint,
alioqui ad tales casus nec ex maiori ratione ex-
tendetur, iuxta communem, & si extendatur, ma-
gis dicitur extensio facta ab homine, qui legem
nouam condere non valet, quàm secundùm men-
tem legislatoris: quia id quod ex verbis non venit,
nec ex mente prouenire creditur, l. labeo, §. id Tu-
bero, ff. de supellectile legata. Similiter si in l. sic
dictio taxatiua, siue exclusiua non fiet extensio ad
casus nō expressos, esto ratio expressa illis adapta-
ri possit, vt post Baldum, Iasonem & Socinum iu-
niorem, tradit Barbosa suprà, num. 103.</P>
<P>  Quarta si lex in peculiari casu cum ratione ex-
pressa, disponat, non extendetur ad alios siue cor-
rectoria, siue exorbitans sit: quia cùm lex restrin-
git rationem ad certum casum vel personam cen-
setur procedere per modum declarationis, ita vt
extra eum casum dispensatio locum non habeat,
Barbos. post alios illo nu. 103. vt si testator vocet
certas personas exprime&#x0303;do rationem agnationis,
non debent venire omnes agnati, sed tant&#x0169; agnari
expressi, eo quòd ratio illa generalis ad personas
expressas restricta censeatur. Moli. 1. de primoge-
niis, cap. 5. num. 19. & 37. Menoch. consil. 347. nu.
34. lib. 4. Barb. suprà. Ob eandem rationem dispen-
satio ad casus similes non extenditur, cap. 1. & 2. de
filiis presbyt. in 6. licèt ratio expressa in dispensa-
tione limitet in aliis similibus: quia liberum legis-
latori est dispensare in vno casu, vel persona, &
non in aliis omnino similibus: idq&#x0301;ue velle tunc
videtur, limitāt alij, nisi casus similis ad personam
expressam in dispensatione pertineret: tunc enim
etiam in materia correctoria dispensatio extende-
retur, vt cum Imola, Alex. & aliis, docet Barbosa<marginalia>Non est vi-|tiosa exten-|sio in corre-|ctoriis ad ca-|sum eundem|in substantia,|diuersum in|sola quali-|tate.</marginalia>
num. 104. nec enim in correctoriis vitiosa est ex-
tensio ad casum eundem in substantia, diuersum
in sola qualitate, secus si esset diuersus in substan-
tia; quo etiam modo in materia exorbitante fit ex-
tensio ad alium casum in eadem persona, non in
diuersa, vt exemplis à iure acceptis probat Barbo-
sa illo num. 104. vbi etiam ex iure ostendit, dispo-
sitionem, quæ loquitur in casu vero extendi ad fi-
ctum inter easdem personas contingentem, eam
tamen quæ procedit in persona vera, regulariter
non verificari in ficta.</P>
<P>  Sed an regula quarta procedat quando casus
iure antiquo æquiparati occurrerint? quidam re-
spondent, si lex noua corrigat vnum de duobus
casibus æquiparatis, cōsequenter, ac tacitè alterum
æquiparatum corrigere: alij negant, si sermo sit de
lege correctoria. Barbosa opiniones cōciliat, n. 105.
vt si ratio in lege correctoria nō sit expressa, non
admittatur exte&#x0303;sio ad casum æquiparat&#x0169;, eo quòd
legislator fortè motus est ad corrigendam legem
ex aliqua ratione, quæ in casu æquiparato mini-
mè limitet, & regula de æquiparatis tunc solùm
habet locum, cùm identitas rationis, interuenit in
vtraque quòd si in lege correctoria sit expressa ra-
tio, quæ pariter militet in casu per ius antiquum
æquiparato, admittendam esse extensionem, de
vno ad alium iuxta communiorem sententiam,
quia tunc saltem sec&#x0169;dùm mentem videtur com-
prehensus, vt ex iure ibide&#x0303; confirmat, quod tamen
limitat ad casus æquiparatos secundùm eādem ra-
tionem in specie: nam si rationes sint specie di-
uersæ in genere moris, ait, non esse locum exten-
sioni: vnde quia fauor publicus, & fauor pius reli-<-P>@@

<-P>gionis specie differunt in genere moris, quamuis
Ecclesia, & ciuitas fuerint æquiparatę, quoad illud
priuilegium, ne aduersus eas curreret minor præ-
scriptio, quàm centenaria, l. fin. C. de sacrosanct.
Eccles. fit vt authent. quas actiones eod. titulo, per
quam corrigitur priuilegium illud, quoad Eccle-
siam, vt sola Romana Ecclesia illo vtatur, & con-
tra reliquas Ecclesias quadraginta annis præscri-
batur: non censeat corrigere idem priuilegium ci-
uitatibus concessum, & ita hodie aduersus ciuita-
tem, non nisi centenaria præscriptio currit, quoad
illos casus expressos in d. l. fin. iuxta gloss. commu-
niter receptam ad præfatam authenticam. Alio-
qui iam ob similitudinem rationem fieret exten-
sio legis correctoris, vt infert Tiraq. ad l. si vn-
quam. C. de reuoc. don. verbo libertis, nu. 45. quod
nullo modo admittendum est iuxta reg. 3. Quan-
do verò in casu æquiparato militat eade&#x0303; ratio se-
cundùm specie&#x0303;, quæ in altero casu æquiparato, &
per legem correcto expe&#x0303;sa est, non simpliciter sit
extensio, sed potiùs ex identitate rationis com-
prehensio, quæ etiam in correctoriis admittenda
est iuxta 3. regulam, & probat latè Tiraq suprà.</P>
<P>  Quando verba legis contineant sententiam, la-
tam, quando ferendam, disp. de lege p&#x0153;nali fusè
docuimus.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO VII.
Quando, & quomodo lex extendatur, seu
trahatur ad præterita.</Z>
<P><INI4>S</INI4>Yluester verbo, lex, qu. 23. ait, lege&#x0303; per<marginalia>17</marginalia>
se loque&#x0303;do, seu nisi aliud exprimat, nō<marginalia>Lex non tra-|hitur ad præ-|terita per se|loquendo.</marginalia>
trahi ad præterita, vnde tunc p&#x0153;nam
non incurrere eos, qui ante delique-
runt, vel opus c&#x0153;perunt, vt qui extrahebant triti-
cum, & opus perficiunt adueniente lege: Syluestr&#x0169;
sequitur, & explicat Azor to. 1. lib. 5. cap. 16. quæst.
13. Potest tamen lex voluntate Principis de pręte-
ritis ferri, vnde in l. leges, C. de legibus, sic dicitur,
leges & constitutiones certum est futuris dare formam
negotiis: non ad facta præterita reuocari, nisi nominatim,
& de præterito tempore, & adhuc pendentibus negotiis
cautum sit: & motus proprius Sixti V. de illegitimis,
& receptione religiosorum, de expressa vol&#x0169;tate
Pontificis ad præterita se extendebat.</P>
<P>  Sed pro maiori declaratione dico primò, lex<marginalia>1. Conc.</marginalia>
declaratoria ad præterita se extendit, Azor suprà,<marginalia>Lex declara-|toria ad præ-|terita se ex-|tendit.</marginalia>
Panorm. Decius Felinus, & alij communiter, cap.
fin. de consti. Bart. & alij, l. omnes populi, ff. de iust.
& iure, ex Authen. de filiis ante dotalia instrumen-
ta natis, colla. 3. & probatur: nam qui declarat, non
nou&#x0169; ius condit, l. hæredes palam. §. 1. ff. de testam.
sed præteritum declarat, sed præteritum ad præte-
rita se extendit: ergo & lex declaratoria. Exempla
sumuntur ex cap. vt lex, 27. quæst. 1. vbi censetur,
non esse matrimonium, quòd clericus in sacris, vel
religiosus professus contrahit, quamuis de hoc
textu, & aliis dubi&#x0169; est, an declare&#x0303;t, vel ius nouum
constituant. Vnde verborum proprietas, & ratio
legis diligenter est expendenda in singulis, vt bene
explicauit gloss. & cùm ea Panorm. Clem. 1. de
concess. præb. verbo censemus, quo vtitur dictum
cap. vt lex, & reddit rationem antiquam: ideo non
dubito, quin ius declaratiuum contineat, & conse-
quenter extendatur ad matrimonia, quæ illud de-
cretum præcesser&#x0169;t. Clarius exemplum est in cap.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0575.jpg/>
@@1@<SE575>Disput. XXI. Sectio VII. 559
<duolan 2><-P>fin. de sponsa. duorum; vbi matrimonium contra-
ctum, & cōsummatum post aliud ratum, nondum
consummatum, censeatur nullum: quod ad præte-
rita extenditur. Aliud exemplum est in cap. gaude-
mus, de diuortiis. Ratio verò est: quia lex declara-
toria nō est regula actionis: sed supponit, & inter-<marginalia>Lex declara-|toria non est|regula actio-|nis.</marginalia>
pretatur regulam: ergo ante legem declaratoriam
erat lex inducens obligationem, vel alium effe-
ctum: ad quem lex declaratoria se extendit legem
priorem declarans.</P>
<P>  Dico secundò, lex constitutiua noui iuris nō se<marginalia>18</marginalia>
extendit ad præterita, nisi ex voluntate legislato-<marginalia>2. Conclus.</marginalia>
ris satis expressa. Ita Azor, & Syluest. locis initio
citatis, & sumitur ex lege ibi citata, & ex cap. 2. &
cap. vltimo de constitutione, vbi doctores com-
muniter, Glossa ibi & cap. 1. de cleric. nonresi-
dentibus in 6. verbo, receperint, & Clem. 1. de te-
stament. verbo, deputatis, & Clem. 2. de ætate,
& qualitate verborum in posterum: & Clem. 1.
de concess. præb. verb. censemus. Quod vt melius
intelligatur, recolendi sunt effectus legis. Primus<marginalia>Primus effe-|ctus legis est,|obligare.</marginalia>
est obligare, & hic locum non habet in actibus
præteritis: quia ad præteritum nemo potest obli-
gari, etiamsi legislator id maximè velit. Secundus
est punitio, & quoad hunc effectum lex ex volun-<marginalia>Secundus pu-|nitio.</marginalia>
tate legislatoris potest se extendere ad actum præ-
teritum, non solùm quatenus continuatur, & ha-
bet tractum successiuum (quod est per se notum,
& est textus expressus, cap. cum tu de vsuris, & est
frequens in censuris ferendis) sed etiam propter
actum omnino præteritum, seu commissum, vt
sit: si tamen talis actus fuit malus contra aliud
ius antiquius naturale, vel positiuum: quia nullus
actus est p&#x0153;na dignus, nisi quatenus per illum
violatur aliquod ius: intellige de p&#x0153;na propriè
dicta. Nam si nō sit propriè p&#x0153;na, sed irregulari-
tas, vel inhabilitas, potest ob præteritum actum
inculpabilem imponi. Idem est de reuocatione
priuilegij. Exemplum primi est in motu Sixti V.
de illegitimis: secundi verò in Trident. sess. 23. de
reform. cap. 6. vbi disponit de ordinatis in mino-
ribus, & comprehendit eos, qui ante illam legem
erant ordinati, & suppono, legislatorem posse pu-
nire delicta facta non solùm contra suas leges; sed
etiam contra alias diuinas, vel humanas: quia ad
ipsum pertinet, vt omnia iura seruentur, & eorum
transgressores puniantur. Et sicut potest punire<marginalia>Sententia est|quadam lex|particularis.</marginalia>
delictum per sententiam, ita & per legem posteà
latam: quia sententia est quædam particularis lex:
& generalis lex est, quasi generalis sententia. Po-
test autem lex dupliciter punire ipsum præcedens
delictum. Primò, per p&#x0153;nam ipso iure impositam,
& hoc rarissimè, aut nunquam fit, quia esset nimis
rigorosum, vnde censuræ, quæ maximè solent ipso
iure imponi, nunquā impon&#x0169;tur propter delictum
præteritum, vt sic, de quo Suares, & alij tract. de
censuris, alio modo designando p&#x0153;nam inferen-
dam à iudice, & hoc facilius fieri potest in ordine
ad delicta iam cōmissa, quādo non habebāt aliam
p&#x0153;nam lege taxatam: nam tunc futura erat arbi-
traria, & hoc arbitrium potest lex definire. Si au-
tem prius erat taxata p&#x0153;na per priores leges,
vix potest augeri per posteriorem in ordine ad
delicta iam commissa: quia contingeret bis eun-
dem pro eodem delicto puniri. Propter aliquam
tamen vrgentem causam boni communis id fieri
posset à supremo Principe: quia nunquam sibi ab-
stulit huiusmodi potestatem: eodemq&#x0301;; modo sen-<-P>@@

<-P>tio de alio effectu legis, qui est irritatio. Rarò enim
potest lex de nouo irritans ad actus iam factos ex-
tendi: vnde Sa, verbo, lex, nu. 24. lex sequens non
tollit act&#x0169; præteritum, etiāsi huius effectus pe&#x0303;deat
ex futuro. Sed ex iusta causa id potest Princeps, vt
& iudex aliquando per sententiam; Si tamen actus
dissolubilis sit. Quod dico propter matrimoni&#x0169;,
vel similes actus, si qui sunt natura sua, vel ex
Christi institutione indissolubiles. Imò & in iis,
qui ab hominibus irritari possunt, quidam ita va-
lidè fiunt, vt sint omninò firmi ex se: quia videli-
cet legitimè facti sunt, & iuxta omnes leges, quæ
vigebant, cùm facti sunt. Et huiusmodi actus se-
mel facti, nō possunt moraliter loquendo, sequen-
ti lege irritari, nisi fortè in p&#x0153;nam alicuius noui
delicti, vel propter tantam necessitate&#x0303; boni com-
munis, vt ad subueniendum illi possit quis bonis
suis priuari. Quia per talem actum est ius acqui-
situm de se firmum, & stabile. Alij sunt actus, qui
licet sint validi: sunt tamen infirmi aliquo modo;
quia ex parte cōtra legem facti sunt, & hi possunt
faciliùs sequenti lege irritari: nam in illis propriè
habet locum ratio facta.</P>
<P>  Itaque lex potest se extendere ad pręterita, non<marginalia>19</marginalia>
præcipiendo, aut prohibendo, vel obligando: sed
puniendo, & irritando: vt autem extensio ad pu-
niendum, vel irritandum actum præteritum ad-
mittatur, necesse est, in lege ipsa esse satis expres-
sam, vt patet ex iuribus, & doctoribus citatis con-
clus 2. vnde quādo lex antiquum ius renouat p&#x0153;-
nis nouis irrogatis, eas p&#x0153;nas non contrahunt ij,
qui ante deliquerunt, vt docet Azor suprà, cum
Panor. c. quoniā simoniaca, de simonia, ex Paulo,
& Cardinalis, Clem. ex graui, de vsuris. Quod ma-
ximè est verum, quando lex ponit particulam ali-
quam, qua indicat, se loqui tantùm de futuris, vt
in cap. vnico, de consuetud. in 6. vbi Glossa, verbo,
de cætero. Vnde si dubium fuerit, potiùs lex coar-
ctanda est; quia p&#x0153;næ, & odia sunt restringenda:
& quia leges modo maximè cùm naturali inter-
pretandæ sunt: extensio autem legis nouæ ad præ-
teritum, quodammodo est præter naturam legis,
quæ est regula futurorum.</P><marginalia>Lex regula|futurorum.</marginalia>
<P>  Quæres, quid sit dicendum de eo, qui certum<marginalia>20</marginalia>
aliquid ex loco c&#x0153;perit extrahere, & deinde sta-
tuto, vel lege id extrahere prohibetur. Respondet
Azor suprà, ea lege hominem minimè teneti, quia
ante legem editam extrahere c&#x0153;perat: lex autem
est de non extrahendo; vnde in l. Cæsar, ff. de pu-
blicanis, & vectigalibus, cùm lata esset Principis
constitutio: Ne quis post Idus Martias Cotes ex In-
sula Creta fodito, néve eximito, néve auellito. cuius-
dam nauis onusta Cotibus ante Idus Martias ex
portu Cretæ profecta, vento relata in portum
in portu erat; Deinde post Idus Martias profecta
fuit. Quærebatur, num contra legem Principis
post Idus Martias Cotes ex Insula Creta exiisse
viderentur. Responsum est, nihil contra legem
factum esse, quia ante legem Principis Cotes ex
Insula euectæ fuerant.</P>
<P>  Quærit ibidem Azor, an lex, vel statutum con-
ditum per verba pręteriti temporis, & aliquid cō-
cedens, ad futura trahatur. Respondet cum Pa-
norm. cap. cognoscentes, de const. minimè, verbi
gratia, sit statutum, Quilibet publicè proscriptus
si soluat decem, liber existat: non intelligitur de
iis, qui in posterum proscribentur: sed de iis, qui
fuerant ante proscripti, ne detur occasio peccandi.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0576.jpg/>
@@1@<SE576>560 Quæst. XCVII. Tract. XIV.
<duolan 2><P>  Nota autem, interdum Principem declarare ali-<marginalia>21</marginalia>
quid perperam factum esse; nihilominus illud su-
stinet, vel declarando fuisse validum, & nolendo
illud irritare, vel illud ratificando: sic in cap. aqua,
de consecrat. Ecclesiæ, Pontifex declarat, violatam
Ecclesiam non posse per simplicem Sacerdotem
etiam ex commissione Episcopi reconciliari: ta-
men ait, se reconciliationem sic factam miseri-
corditer tolerare. Ad idem est l. fin. C. de donat.
inter virum & vxor. & l. imperialis, C. de nupt.</P>
<P>  Nota etiam, aliquando legem declaratoriam
habere aliquid admixtum legis cōstitutiuæ ex po-
testate legislatoris declarantis. Et tunc quantùm
ad id, quod addit declarationi nudæ, non exten-
ditur ad præterita, sed ad futura tantùm: vt in cap.
quanto, de sent. excom. per verbum, interpreta-
mur, declarat Panorm. sub excussoribus Episcopi
comprehendi non solùm, qui positiuè cooperan-
tur: sed etiam qui non obstant, cùm possunt.
Quæ declaratio non est pura, & merè doctrinalis,
sed per potestatem aliquid addit, ideò quantùm
ad id non extenditur ad præterita, sicut è contra-
rio aliquando fit declaratio per potestatem con-
dendi legem, potiùs quàm per puram interpreta-
tionem, & nihilominus solet extendi ad præteri-
tum ex peculiari voluntate Principis satis expres-
sa, vt in declaratione Sixti V. circa suum motum
proprium de illegitimis, & de receptione religio-
sorum. Vbi distingue de tribus effectibus legis iam
commemoratis, qui sunt obligare, punire, & ir-
ritare. Quantùm ad declarationem, si declaratio
est pura, non potest non extendi ad præterita, nec
fieri potest, vt non fuerit culpa contra legem sic
declaratam fecisse, nisi ex ignorātia, vel inaduer-
tentia inculpabili; & hinc etiam fieri potest, vt lex
declarata non extendatur ad præteritos actus
quoad p&#x0153;nam: posteà verò extendatur: quia ante
declarationem excusabatur actus à culpa propter
ignorantiam, posteà verò potest non excusari: qui
autem excusatur à culpa, excusatur à p&#x0153;na propriè
dicta. Nam si sit sola indecentia, vt aliquando ir-
regularitas, non excusabitur homo ab illa. Idem
dicendum de irritatione. Hæc enim non impe-
ditur propter ignorantiam legis: quia non est pro-
priè p&#x0153;na, nec pendet ex culpa: sed lex per se ha-
bet efficaciam ad impediendum valorem actus:
ideò quoties lex declarat nullitatem actus, decla-
ratio locum habet in actu præterito similiter fa-
cto, etiamsi fortasse ignorantia interuenerit. Nul-
lus autem aliquando est ex defectu conditionis
iure diuino necessariæ; vt si lex declaret sacra-
mentum Confirmationis datum sine balsamo non
valuisse; & ita lex declarans sic extenditur ad præ-
terita, vt non possit per se supplere defectum, nec
reualidare actum: quia pendet ex iure diuino. Ali-
quando oritur ex iure humano, actus verò est ta-
lis, vt pendeat ex efficaci consensu operantis, seu
contrahentis, vt matrimonium contractum inter
consanguineos in quarto gradu, est nullum solo
iure Ecclesiastico. Et hic etiam actus non potest
reualidari per legem declaratoriam, aut Princi-
pem: sed necesse est, vt consensus adsit, & eo præ-
stito reualidetur. Interdum verò valor actus pen-
det ex iure positiuo, & non ex consensu alterius:
& tunc quamuis lex declarans nullitatem actus
comprehendat præteritos, tamen Legislator po-
test auctoritate sua illum defectum supplere, di-
spensando, vel per se talem defectum supplendo,<-P>@@

<-P>& hunc dicunt aliqui esse casum illius cap. aqua,
de consecr. Eccles. Nam benedictio, & purificatio
Templi institutio est humana, & forma, vel neces-
sitas eius potuit per Pontificem dispe&#x0303;sari, vel sup-
pleri.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO VIII.
An lex quæ certum aliquod non prohibet, id
eoncedere videatur.</Z>
<P><INI5>I</INI5>N cap. inter corporalia, de trans-<marginalia>22</marginalia>
actio. duo dicuntur: primum est,<marginalia>Nunquā pro-|hibitum est,|quod non est|concessum, &|sic omnia con-|cessa, quæ non|prohibita.</marginalia>
n&#x0169;quam intelligi prohibitum, quod
non est concessum. Secundum, con-
cessa creduntur omnia, quæ non
sunt prohibita. Huius textus varias expositiones
adducit Syluest. verbo lex, quæst. 21. Gloss. ibi, ait,
Primum habere locum in iudiciis, & contractibus
stricti iuris, vt in arbitriis, priuilegiis, & rescriptis.
Secundum verò in contractibus, vel aliis rebus
bonæ fidei, in beneficiis, absolutionibus, & simili-
bus. Hostien. ait, quando constitutio aliquid ge-
neraliter concedit, nihil excluditur, nisi id quod
fuerit alioqui iure prohibitum: quoniam, qui to-<marginalia>Qui totum|dicit, nihil ex-|cludit.</marginalia>
tum dicit, nihil excludit: & ita lex aliquid in vni-
uersum prohibens, omnes comprehendit, nisi sint
alioqui exempti. Quæ doctrina vera est: quia cùm
in Legislatore sit potestas, & ex alia parte genera-
liter disponat, omnes personas comprehendit, nisi
iure eximantur expressè. Neque credendum est
ipsi exemptioni derogare principem, nisi ipse ex-
primat. Ita docet Azor tom. 1. lib. 5. cap. 16. quæst.
12. exempla subiungens; lege omnibus conceditur
matrimonium contrahere: tunc potest quilibet,
nisi alioqui sit per aliam legem exclusus. Pari mo-
do, si lex quippiam in vniuersum prohibeat, id
omnibus intelligitur esse interdictum, nisi alioqui
sint lege exempti, vt tametsi lege in vniuersum
vetetur, non esse furandum, nō esse occidendum:
attamen lege naturali excepti sunt, qui vim vi re-
pellendo occidunt, qui in bello iusto interficiunt:
ergo alium licet occidere, vt nos ipsos tueamur:
& in bello iusto similiter licet alios necare. In ex-
trema etiam necessitate furari licet, &c. vide ali-
qua alia de hoc in sect. 11.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO IX.
Quomodo accipienda sint, & quam vim habeant
verba in literis commendatitijs posita.</Z>
<P><INI4>V</INI4>T si in fauorem tabellarij, vel alterius
quis dicat, esse virum probum, fide di-
gnum, idoneum, cui sua negotia, & se-
creta committant, vel diuitem, vel fi-
delem, cui res suas possint tradere, vel mutuò da-
re, &c. Respondeo primò cum Rebello 1. de
oblig. iustitiæ. quæst. 6. nu. 47. 48. & 49. Prudentia,
& charitas sub mortali obligat scribentes litteras
commendatitias, ne ij, ad quos scribunt, suo can-
dido animo, vel simplicitate decepti detrimen-
tum graue patiantur, & si periculum in se susci-
perent, tenerentur de iustitia ad restitutionem
damni, & cōtra eos daretur actio mandati, per l. si
verò non remunerandi, §. si quis mandauerit, ff.
mandati, Glossa ibi, Doctores communiter.</P>
<P>  Secundò, si post commendatione&#x0303; ante factam<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0577.jpg/>
@@1@<SE577>Disput. XXI. Sectio X. 561
<duolan 2><-P>per verba generalia attestantia probitati alicuius,
amicus auctoritate tua confisus, eidem à te com-
mendato, res suas committat, antequam improbi-
tatem, & infidelitatem eius, & furta, rerúmque ia-
cturam deprehendat, non orietur inde obligatio
iustitiæ commutatiuæ, nec ad restitutionem tene-
beris, iuxta l. & eleganter, §. vltimo, ff. de dolo,
& l. vlt. vers. nec. C. quòd cum eo, & Glos. ibi, Ang.
Bart. Salicet. Sibi enim damnum imputare debet,
quòd leuiter suas res generaliter laudato commi-
serit. Secus, si dolo feceris, iuxta eandem l. elegan-
ter, eod. §. vltimo, & Glossa, ac Doctores commu-
niter, vide Anton. Gomez. 2. vari. cap. 13. de fideius-
soribus, num. 5. dabitur enim tunc læso actio con-
tra te, & in foro conscientiæ resarcire damna te-
neberis, etiam antequam actio iudicialis inten-
tetur.</P>
<P>  Tertiò, si verba commendatitia adiicias, vt li-
ber, vel equus illi tradatur, vel cum eo contractus
vel societas ineatur, aliqui volunt, te inde de iusti-
tia obligari ad damna licèt sine tuo dolo secuta,
iuxta l. Lucius, citatam; & ibidem Bart. Angelum,
Paulum, & Doctores communiter, & l. si litteras,
C. mandati, Glossa, & Doctores ibi, Gomez suprà.
Oppositum verisimilius aliquibus meritò videtur
saltem in foro conscientiæ, si consulere, & non fi-
deiubere, nec mandare intendisti, nec periculum
in te suscipere, maximè si potiùs significes, vel
supponas alterius periculo rem esse gerendam,
tunc enim nullum pactum, nullúsve cōtractus est,
vnde obligatio iustitiæ resultet: tum, quia, vt ha-
bet reg. 62. iuris, in 6. Nemo ex consilio, nisi fraudu-
lentè sit, obligatur. quæ regula à ciuili iure sumpta
est. & aduersarij exponi possunt de literis ratio-
nem mandati continentibus, vel fideiussionem,
vel vt scribentis periculo res geratur, vel dolo
scriptis. Accedit, quòd si in foro externo posset
fieri compulsio, hoc esset per actionem mandati,
vt Gomezius, & cæteri aiunt: at ex simplici atte-
statione, l. consilio actio mandati non competit
in neutro, ergo foro est restituendi obligatio; imò
addunt quidam, etiamsi verba non essent genera-
lia, sed specialia, ac de re peculiari, & ita obscura, vt
æquale maneret dubium, num significare velles
tuo periculo rem gerendam, non contrahi inde
obligationem iustitiæ ad restituenda damna, si ni-
hil promittere voluisti, nec dolo malo ita obscurè
locutus fuisti, cùm nec ex contractu aliquo tunc,
nec ex pacto iniustitiæ tenearis, quamuis sub mor-
tali charitate obligeris ad pręcauendum damnum,
ne alteri ex verbis, vel literis tuis detur occasio in-
currendi damnum notabile, vt diximus.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO X.
Vtrùm subdito licitum sit præter verba
legis agere.</Z>
<P><INI4>V</INI4>Idenda sunt, quæ disp. de lege naturali<marginalia>24</marginalia>
sect. 7. de epiikia dicta sunt, & disp. de
obligatione legis, an in dubio teneatur
quis legem interpretari, vt obliget. Est
modò difficultas, prima; an interpretatio à quoli-
bet subdito adhiberi queat, Sotus 1. iust. q. 6. 8. di-
cit, primò, legem in eo casu non obligare, in quo
aduersatur bono cōmuni, vt si lex sit ne aperian-
tur portæ ciuitatis tempore obsidionis, & magna
pars milit&#x0169; æquè ad defensione&#x0303; ciuitatis necessa-<-P>@@

<-P>ria, fugiat hostium incursus c&#x0169; periculo vitæ ape-
riendæ sunt portæ. Secundò dicit, si subitum sit
periculum, nec possit adiri superior, vt declaret le-
gem, & manifestum sit tunc non obligari propter
aliquam circumstantiam, subditus potest ita in-
terpretari, & contra illam agere. Tertiò, si sit
dubium, & non possit adiri superior, & sit peri-
culum, idem potest subditus, secus si commodè
adiri potest.</P>
<P>  Caiet. quæst. 96. art. 6. in manifestis non esse ne-
cessariam interpretationem superioris: in dubiis,
si prudens iudicaret Legislatorem præsentem de-
claraturum, se nolle in eo casu obligare, si non
possit adiri superior, quemlibet posse interpretari,
& contra verba legis agere; secus si adiri possit. Si
verò adhuc maneat dubium, ita vt prudenter non
possit iudicari, an Legislator id probarit, non pos-
sit subditus præter verba legis agere. Iuniores eod.
art. Caiet. sequuntur, sic interpretantes verba diui
Thomæ cōtra sententiā, &c. Idem verò Caiet. 2. 2.
q. 120. ar. 1. ait, in dubio non posse præteriri verba
legis. Secundò, legem posse deficere dupliciter,
primò negatiuè, vt quando obseruare legem non
esset peccatum, secundò contrariè, vt quando esset
peccatum. In secundo casu locum habet epiikia,
in secundo seruanda est lex, quia lex non indiget
correctione, quia non corrigeretur iustè, quod est
contra rationem æquitatis, quæ iustitia quædam
est 2. 2. q. 120. art. 6. Item aliâs cessante sine legis in
aliquo casu fornicatio esset licita, vt si possit rectè
proles educari, &c. Item ex D. Thom. 3. 37. q. 1. a. 4.</P>
<P>  Dico primò, in manifestis locum habet epiikia
contra verba legis, siue quia cessat omninò finis,
siue quia esset nociua, Caiet. 2. 2. quæst. 120. art. 1.
D. Thom. exemplo depositi, & 2. q. 96. art. 6. exem-
plo apertionis portarum. Vide etiam D. Tho. eod.
art. 6. ad 2. quando est dubium propter varietatem
opinionum, an lex possit, vel non possit in eo casu
obligare locum habet epicheia. Hæc enim nō tam
est interpretatio mentis legislatoris, quæ in casu
dubio ad ipsum pertinet, quàm potestatis, de qua
quisque doctus iudicare potest, iuxta regulas
Theologiæ, Philosophiæ moralis, & Iurispruden-
tiæ, vt si probabilior opinio ait in tali casu cum
periculo vitæ obligari non posse. Hāc opinionem
in praxi sequi possumus, licèt alij contrariam te-
neant. Quando verò solùm est dubium de volun-
tate legislatoris, & hoc dupliciter, vel enim diffi-
cultas consurgit ex significatione verborum, an
sub illis talis casus comprehendatur, & tunc si pro-
babile sit non comprehendi, licitum est eam sequi
opinionem, vt in Trident. sess. 21. cap. 2. de reform.
est dubium, qualem p&#x0153;nam incurrat, qui ordinat
sine patrimonio, quia ex verbis antiquorum ca-
nonum, quos renouat, non satis constat an sit su-
spensio, vel irregularitas interpretari possumus se-
cundùm varias opiniones, verba autem quæ ha-
bent difficultatem, habentur 70. d. cap. neminem,
& sequentib. vbi dicitur irritā esse ordinationem
eius, qui sine altari ordinatur, & est difficultas, an
nomine illo irrita intelligatur suspensio vel irre-
gularitas, quòd si verba adeo duplicia sint, vt non
constet de mente Legislatoris, neque ratione pro-
babili ad superiorem recurrendum, & interim tu-
tior pars eligenda.</P>
<P>  Secundò potest esse difficultas in lege circa ca-<marginalia>25</marginalia>
sum particularem, an verbis ipsis ex mente legisla-
toris, cōprehendatur, que&#x0303; verba absolutè sumpta<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0578.jpg/>
@@1@<SE578>562 Quæst. XCVII. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>significant & comprehendunt, sed quia ex aliqui-
bus circumstantiis præsumi potest de legislatore
non voluisse illum comprehendere, tunc si res non
sit euidens, seruanda est lex, siue recurri possit ad
superiorem ante tempus obligationis, siue non:
cùm enim cōstet obseruationem esse licitam, non
est, cur verba legis suam obligandi vim non ha-
beant. Secundò, tunc lex non peccat, ergo non de-
bet epicheia emendari. Tertiò, aliàs verba legis
mille fraudibus paterent, & falsis interpretationi-
bus. Malè ergo Caiet. & alij relati dicebant in re
dubia, si superior ante tempus obligationis cōsuli
non possit licitum esse à verbis legis recedere: cùm
verò D. Thom. illo art. 6. ait, si sit subitum pericu-
lum nō patiens moras, vt superior adeatur locum
esse epiichiæ. Si verò non est subitum periculum
non esse locum epiichiæ, sed consulendum supe-
riorem, nō loquitur vtrobique in casu dubio quo-
modocumque, sed primum loquitur de periculo
immine&#x0303;ti, in quo obseruare legem esset iniustum,
& in hoc casu meritò ait, non obligare legem, quia
subitum periculum facit cessare legem: hic autem
non est casus dubius, sed certus. Secundò loquitur
de casu, in quo nō est subitum periculum, hoc est,
non est euidens damnum in quo obseruari potest
lex sine periculo, & in hoc casu rectè inquit, recur-
rendum esse ad superiorem, vt legem explicet.</P>
<P>  Placet ergo sententia Caiet. 2. 2. supr. cùm dis-
serit epiikiam solùm habere locum in casu eui-
denti: intellige quando aliàs constat euidenter de
potestate legislatoris ad obligandum, nam quando
est varietas opinionum circa potestatem, etiam in
casu non euidenti locum habet epiichia.</P>
<P>  Secundò sequitur, id quod idem Caiet. optimè
docuit, tunc epiichiam loc&#x0169; habere supra legem,
quando lex deficit in casu particulari, cōtrariè, non
quando deficit motiuum legis in casu particulari
negatiuè: nam tunc non dicitur lex peccare, tum
quia obseruari potest sine peccato, tum quia defi-
ciente motiuo legis in vniuersum non deficit ipsa
vis legis, cùm verò deficit cōtrariè lex, tunc locum
habet epiichia, quia in casu illo particulari sine
peccato obseruari non potest.</P>
<P>  Tertiò, colligitur sensus duarum legum Codi-
cis, quæ videntur contrariæ. Prima est lex, placuit,
C. de iudiciis, vbi dicitur, placuit in omnibus rebus
præcipuā esse iustitiæ, æquitatisq&#x0301;ue scriptæ quàm
stricti iuris rationem. Secunda est, C. de legib.
Primò vbi dicitur, inter æquitatem iusq&#x0301;ue inter-
positam interpretationem nobis solis, & oportet
& licet inspicere: inquantum legum conciliatione
aliqui dicunt, æquitatem scriptam præferri iuri
scripto, & secundùm illam iudicandum, si verò
æquitas scripta non sit, hoc est, non explicata ab
ipso legislatore, præferendam non esse, & ita dic&#x0169;t
l. placuit, loqui de æquitate scripta, & meritò præ-
ferendam iuri scripto, legem autem 1. C. de legib.
loqui de æquitate non scripta, & de hac meritò
dixisse non esse amplectendam à iudice relicto iu-
re scripto. Ita docent Accursius, Bart. & Bald. Alex.
Iason & Fortun. Garsia, l. 1. ff. de iustit. & iure qui
reprobantur, quia epiichia non tantùm à legisla-
tore, sed etiam à priuata persona adhiberi potest:
etiamsi scripta non sit, vt constat ex Arist. dicen-
te epiichiam adhiberi in casu, quem legislator prę-
cauere non potuit. Respondeo ergo, vt notauit
Anton. Aug. 4. emend. iuris, c. 8. & Franciscus Dua-
renus 2. disputationum cap. 18. verbum illud, scri-<-P>@@

<-P>ptæ, non haberi in l. illa placuit, in emendatiorib.
codicib. & ita faciliori ratione conciliari possunt
prædictæ leges, vt l. placuit, loquatur de æquitate,
quæ adhiberi debet legi scriptæ in casu euidenti;
in quo priuata persona vti etiam potest epiichia,
l. autem 1. C. de legib. loquatur de æquitate non
euidenti, sed quæ est in casu dubio; hæc enim in-
diget declaratione Principis. Hæc omnia sumpta
sunt ex Vazq. q. 96. art. 6.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO XI.
Vtrùm liceat Doctoribus interpretarì Con-
cilium Tridentinum.</Z>
<P><INI4>P</INI4>Ro parte negante est primò, quia eius<marginalia>1. Argum. pro|parte neg.</marginalia>
est leges, & Canones interpretari, cuius
est illa condere, l. in prætoriis, ff. de præ-
tor. stip. l. leges, 3. C. de legibus, c. sicut. §.
ex iis omnibus, 11. q. 1. c. fin. de consti. ca. cum ve-
nissent, de iudic. ca. inter alia de sent. excom. c. ex
parte 3. de verb. signif. in quibus glossæ & docto-
res, imò est id generaliter cæteris omnibus, nisi
conditori expressè prohibitum, vt notatur in di-
ctis locis, & probatur in dist. §. ex iis ibi, ille solus,
l. 1. in fine, C. de legib. l. 2. col. vlt. vers. si quid verò.
C. de veteri iure enucleando. Sed canones, & de-
creta isthæc condita fuerunt à Concilio genera-
li: ergo à nullo minoris auctoritatis possunt in-
terpretari.</P>
<P>  Secundò, quia huius Concilij interpretatio,
qualiscumque illa sit, præter eam, quæ auctorita-
te Apostolica facta fuerit, videtur in specie prohi-
bita à Pio IIII. idq&#x0301;ue quoad prælatos sub inter-
dicti ingressus Ecclesię, & quoad alios sub excom-
municationis latæ sententiæ p&#x0153;nis, vt habetur in
bulla cōfirmationis Concilij, §. advitandum, post
finem Concilij. Neque satisfaciet, qui dixerit, ibi
non interpretationem, sed duntaxat editionem
librorum impressorum prohiberi. Quia respon-
deo, verba illa, interpretationes edere, non solùm
ad editionem typis excusor&#x0169; referri debere, sed ad
aliā quāuis scripto cōmunicatam. Tum ex mente,
quia idem prope esset argumento textus in decre-
to de editione, & vsu sacrorum libror&#x0169;, vers. quòd
autem descripto, sess. 4. Concil. Trid. Tum etiam
ex verbo edere iuridica significatione, quæ est co-
piam scribendi facere, vel dictare, vt alter scriben-
do excipiat, vel proferre scriptum, vt legatur, l. 1. §.
1. l. si quis ex arge&#x0303;tariis, §. Si inuictum. ff. de eden-
do, post Budæum ibi, & alios, qui de verbis iuris
scripser&#x0169;t, tradit Simon Sipardius in lexico iuris,
verbo edere. Tum ex verbis eiusdem bullæ, ibi,
quocunque modo edere, quæ vniuersalia sunt, argu-
mento textus vbi not. in auctenti. quibuscunque,
C. de sacrosanct. Eccles. & alibi sæpè.</P>
<P>  Tertiò ex textu simili in c. exiit. 3. §. itaque sub
p&#x0153;na, de verb. signif. lib. 6. Vbi sub simili p&#x0153;na
prohibetur illius constitutionis interpretatio, &
ideo nemo doctorum ausus fuit illam glossare,
seu commentari, vt notat gloss. adeo vt necesse
fuerit, quòd Ioannes XXII. illam prohibitionem
suspenderet in extrauag. quia nonnunquam de
verb. signif.</P>
<P>  Sed in contrarium facit primò textus optimus<marginalia>1. Argum. pro|parte affirm.</marginalia>
in l. 2. §. iis legibus, ff. de orig. iuris, vbi proba-
tur naturaliter necessariam esse legum interpre-
tationem, vt præter ordinarios ibi adnotarunt<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0579.jpg/>
@@1@<SE579>Disput. XXI. Sectio XI. 563
<duolan 2><-P>Zassius, & Cuiac. Goueanus lib. 1. vari. c. 24. &
Vincentius Cabotius lib. 2. varia. iuris. c. 2. Vnde
colligunt dicti Doctores, & alij infrà referendi,
interpretatione&#x0303; legum non posse tolli per legem,
vel statutum, argumento textus, §. sed naturalia,
inst. de iure naturali.</P>
<P>  Secundò, quia doctoribus, & Magistris permis-
sa, imò concessa est iuris interpretatio, l. vn. C. de
professorib. qui in vrbe Constant. lib. 1. Cod. de
stud. liberalibus vrbis Ro. lib. 11. l. 1. ff. de orig. iu-
ris, l. 1. ff. Si certum petatur, l. si negotium, ibi ita
accepi, vbi glossa exponit, id est, à præceptoribus,
ff. de priuilegiis creditorum. Imò expressè præci-
pitur, vt in Scholiis (quæ ideò instituuntur, c. 2. de
priuileg. lib. 6. c. super specula, per arg. ab speciali,
eode&#x0303; tit.) vtrumque ius legatur, & interpretetur,
d. ca. 2. & dicto c. exiit, §. cùm igitur, & dicta extra-
uag. quia nonnunquam, & in pro&#x0153;mio decretal.
Sexti, & Clementinarum in fine, & in pro&#x0153;m. di-
gestorum, §. sed cum vos iudicibus quoque, l. in-
genuum, ff. de statu hom. l. re iudicata, ff. de regu-
lis. Quæ ad hoc allegat Lucas de Penna dicta l.
vnica. Sed melius probatur in l. non possunt, ff. de
legibus.</P>
<P>  Tertiò & in terminis ex tex. in Trid. sess. 25. ca.
2. de reform. vers. ad hæc: vbi videtur permitti, imò
& præcipi huius Concilij interpretatio, quem
textum ad hoc allegant He&#x0303;riquez, & Rodriguez,
locis infrà referendis.</P>
<P>  Quartò, quia etsi omnes ferè leg&#x0169;latores, & sta-
tuarij eor&#x0169; interpretationem, & cōmentationem
prohibuerunt, Deut. 4. in princ. & ca. 5. in fin. l. 1. §.
nostra autem, l. 2. §. hoc autem, prope finem C. de
veteri iure enucl. l. 14. tit. 1. partita 1. l. 4. tit. 4. lib. 1.
ordinam. tamen contrarium obtinet, & semper
obtinuit.</P>
<P>  Pro solutione huius quæstionis multa tradunt<marginalia>Decisio.</marginalia>
glossæ, & doctores locis ciratis; & post Bart. l.
omnes populi n. 65. ff. de iust. & iure, & Abbatem
ca. 1. col. fin. de const. vbi ante eum latissimè Bald.
à nu. 15. Ioan. Andreas. reg. possessor de reg. iuris
in 6. in Mercurial. Lucas de Penna in d. l. vnica C.
de professor. Probus in addi. ad Mon. in d. c. exiit,
qui in vrbe, Didacus Perez, qui plures allegat in
pro&#x0153;m. ordinam. q. 2. per totam, Castillo dicta l.
1. Tauri verbo interpretar, vbi & in pro&#x0153;. Burgo. de
Paz, Couar. regula possessor, 2. p. §. 6. nu. 2. Caie.
cum D. Thom. 2. 2. qu. 60. art. 5. & q. 120. Nauar. in
manual. c. 27. n. 282. Soto. lib. 1. de iust. q. 7. art. 3. q.
4. art. 5. & alij.</P>
<P>  Ego dico, non modò vtile, verum & necessa-<marginalia>Con.</marginalia>
rium esse, ac proinde permissum, & permitte&#x0303;dum
leges interpretari, tam exponendo verba, in d. l. 1.
ff. si certum petatur (quæ est propria verbi, inter-
pretari, significatio, iuxta Glos. & in l. 2. ff. de iuris,
& facti ignor. per tex. l. 1. in fin. ff. de ver. oblig.) &
mente&#x0303; earum, seu voluntate&#x0303;, & potestatem aperie&#x0303;-
do, l. scire leges, l. Benignius, ff. de legib. l. 13. tit. 1.
p. 1. quàm etiā corrige&#x0303;do, coarctādo, & prorogan-
do, iuxta gloss. 2. in dicta l. 2. ff. de origine iuris, per
tex. in l. qui operar&#x0169;, vbi etiam glossa, ff. ad Tertyl.
& in l. iusta interpretatione, ff. de verb. signif. Hoc
est, vt ego intelligo (si de alio interprete, quàm
Principe agatur) declarādo correctas esse per alias
leges, vel exte&#x0303;di debere ad casus similes ob identi-
tatem rationis, l. non possunt, cum l. sequenti, l.
ideo, ff. de legib. vel ex rationis defectu restringi
oportere, l. adigere, §. quamuis, de iure patronatus:<-P>@@

<-P>præsertim si id fiat ex sententia aliarum legum, vel
ex vi rationis, vel vt vitium, seu absurdum euite-
tur, dicta l. benignius, l. ambigua, ff. de legib. l. non
absurdum, ff. de bonis libertorum, l. non aliter ff.
de legat. 3. cap. ex ore, de priuileg. cap. fin. de verb.
signif. in quibus casibus interpretatio prohiberi
non debet, & si prohibita fuerit, erit nihilominus
admittenda.</P>
<P>  Neque obstant prioris partis fundamenta. Quia<marginalia>Ad 1. Arg.|partis neg.</marginalia>
ad primum respondeo, iura illa, quæ legum inter-
pretationem conditori reseruant, & cæteris ne-
gant, intelligenda esse de necessaria & generali,
& quæ sit quasi lex (quia eandem vim habet) in
scriptis redigenda, qualis est principis conditoris:
non verò de interpretatione doctorum, vel magi-
strorum, quæ licet sit probabilis, aut euidens, qua-
tenus ratione, vel legibus aliis comprobatur, l.
ego solis 1. d. minimè tamen habet vim legis po-
sitiuæ, nec in scriptis est redigenda tanquam lex,
sed, vt eius expositio, ad memoriam. ita Gloss. cap.
1. vers. interpretatus, de postul. prælat. quam dicit
notabilem Didacus Perez, l. 4. citata ordinamenti.
Sed sunt quatuor aliæ similes, cap. sicut, §. ex his,
11. quæst. 1. & l. si de interpretatione, ff. de legibus,
& in dicta l. 1. C. eode&#x0303;, & in dicta l. 14. partitę, quas
sequuntur communiter Doctores ibi, & in locis
suprà allegatis, addentes, quòd ad Principem tunc
solummodò recurrendum est, quando intellectus
legis aliter percipi non potest: quia nec de con-
suetudine, vel casu simili constat, & opiniones
Doctorum sunt aduersæ, vt post Baldum, l. 2. C. de
legibus, tradit optimè Abbas dicto cap. 1. nu. 14.
de const. communiter receptus ex dicta Gloss. par-
titæ. Non enim passim, seu de omnibus Princeps
consulendus est, vt patet ex l. non statim, ff. ad le-
gem Fab. de plagi. sed (vt Constantinus Imperator
Plotiano rescripsit in l. 1. C. de relation. in Codice
Theodosiano) Super paucis, quæ iuridica sententia
decidi non possunt, nostram debes consulere maiestatem,
ne occupationes nostras interrumpas, cùm litigatoribus
legitimum maneat arbitrium à sententia prouocandi.
congerit plura in proposito Brisonius lib. 3. de for-
mulis, à pag. 342.</P>
<P>  Ad secundum respondet Henriquez, 1. par. sum-
mæ, lib. 7. de indulgen. cap. 29. num. 4. & Eman.
Rodriguez tom. 1. regularium quæstionum, quęst.
11. art. 3. §. ad vitandum, nō procedere quoad iudi-
ces in Tribunalibus, & lecturis, & Academiis, & in
praxi ita seruari pro communi vtilitate: pro qua
contra strictam disputandi rationem multa in vsu
recepta sunt, l. si ita vulneratus, circa finem, ff. ad
legem Aquiliam, quasi velint dicere, prohibitio-
nem illam quoad eos non esse vsu receptam, aut
contrario vsu abrogatam esse, & ideò non ligare,
argum. text. in l. de quibus, ff. de legibus, & cap. in
istis, §. leges, d. 4. tradit post alios latè Gutierr. lib.
1. quæstionum canonic. cap. 8. nam & leges conti-
nentes censuras ipso facto incurrendas, contraria
consuetudine abrogari posse communiori, & ve-
riori opinione, licet contradicant Castrus de lege
pęnali, & alij relati à Syluestro, verbo consuetudo,
quęst. 6. resoluit nouissmè Dauila, 1. part. de censu-
ris, dub. 8. Addit Rodriguez, minimè etiam pro-
cedere quoad aduocatos, vel alios viros literatos,
qui in foro fori, aut poli verbo, seu scripto respon-
dent: vel auctores, qui in libris, quos imprimunt,
decreta Concilij, quæ occurrunt, obiter interpre-
tantur. Verba enim dicti §. intelligenda esse de<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0580.jpg/>
@@1@<SE580>564 Quæst. XCVII. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>propriis commentariis, glossis, aut scholiis, quæ
super ipsum Concilium componuntur, vt enim
allegato docet Rodriguez, & Suarez to. 5. de cen-
suris, disp. 27. sect. 7. nu. 12. nec sufficit componere,
nisi id eo fiat animo, vt imprimatur, seu ad om-
nium manus peruenire possit: nam licebit ad pri-
uatam eruditionem sibi compositos reseruare.
Hæc ipsi, pro se duntaxat exempla doctissimorum
hominum, & consuetudinem afferentes.</P>
<P>  Ego tamen pro pleniore dicti §. intellectu ani-<marginalia>Notabile.</marginalia>
maduerto, triplicem esse eius decisionem; Primò
namque in eo prohibentur quæcumque editiones
quarumcumque interpretationum.</P>
<P>  Secundò, constitutiones quorumcumque sta-
tutorum, etiam sub prætextu maioris decretorum
Concilij corroborationis, aut executionis.</P>
<P>  Tertiò, dubiorum super eis occurrentium re-
seruatur declaratio summo Pontifici.</P>
<P>  Quantum ad primum certum est, non solùm
ex consuetudine, sed ex vero, & iuridico verbor&#x0169;,
& mentis Pontificis sensu, nullum ibi interpreta-
tionum genus præter necessarium, sed duntaxat
editiones omnium interpretationum super Con-
cilium prohiberi: quæ duo inter se diuersa sunt,
cùm vnum sine altero possit stare, iuxta notata in
c. translato, de const. & l. Papinianus, ff. de minor.
l. naturaliter, §. nihil commune, ff. de acquiren. pos-
ses. vnde quamuis lector in scholis, & iudex & alij,
de quibus suprà, dicantur interpretari, non tamen
dici possunt interpretationes edere, nec contraue-
nire legi, hoc, & non illud prohibenti. Et probatur
optimè ex iuribus suprà adductis, quæ interpretari
iura in Scholis & iudiciis iubent, & insimul com-
mentaria, seu interpretationes super illis fieri, vel
illis annectere prohibent: & facit text. in dicta De-
cretali de editione, & vsu sacror. librorum, vers.
præterea, propè fine&#x0303;, & l. lex Cornelia, §. si quis li-
brum, ff. de iniur. & famosis libellis, vbi tanquam
diuersa ponuntur.</P>
<P>  Nec obstat, si dictando, vt discipuli scribant,
vel copiam faciendo, vt alij describant, tradantur.
Nam, id quod in solutione primi argumenti dict&#x0169;
est, quòd magistrorum interpretatio non est in
scriptis redigenda, de authenticis scriptis rectè in-
tellexerunt Hostien. Ioan. Andr. & Panorm. dicto
c. 1. de postul. præl. licet non ineptè etiā dici posset,
dictum §. ad vitandum, de editionibus impressis,
non de manuscriptis loqui, tum quia non est si-
milis ratio, cùm istis non soleamus vti ad allega-
tiones, illis verò sic: Tum quia ad dictum decre-
tum de editione, vers. qui autem, responderi po-
test, potius facere pro ista parte: nam si sub prohi-
bitione librorum impressorum, manuscripti veni-
rent, non ibi specialiter notarentur. Tum quia li-
cet in edicto de edendo, de quo in dicta l. 1. ff. eo-
dem, verbo edere, illas habeat significationes,
vbi tamen agitur de librorum editione, de typis
excussa, & non alia accipiendum esse, communis
loquendi vsus demonstrat, qui verborum præualet
proprietati, l. librorum, §. quod autem Cassius, ff.
de legatis 3. cùm vulgari vsui non solùm verba,
sed & mentem accommodare Legislatores semper
in dubio præsumātur. Alciatus præsump. 4. Duen-
nas regula 56. Couar. lib. 3. vari. cap. 5. nu. 1.</P>
<P>  Quantum ad secundam prohibitionem illam
statuendi, de statutis declaratoriis decretorum
Concilij, non verò de executoriis, vt ita loquar,
accipiendam esse existimo. Nam in decreto de re-<-P>@@

<-P>cipiendo, & obseruando Concilio sess. 25. ipsis
Principibus ab ipso Concilio committitur, vt quę
ab eo decreta sunt, faciāt ab omnibus fideliter re-
cipi, & obseruari. Sic Bellar. to. 1. lib. 1. de Conci-
lio, cap. 20. ait ad Reges spectare, vt custodiri fa-
ciant leges, & præcepta Dei, & Ecclesiæ, vt docet
August. epist. 48. 50. & 156. & fecerunt pij Impera-
tores, Constantinus, Theodosius, Martianus, &
alij, vt patet ex l. cunctos populos, C. de sum. Trin.
& ex toto tit. de hæreticis, eod. C. & verba illa di-
ctę Bullæ, Sub prætextu, &c. habe&#x0303;t hunc sensum, ne
scilicet sub prætextu, seu colore corroborationis,
aut executionis interpretationi se immisceāt. Prę-
textus enim seu color est simulatio, quæsita ad id
faciendum, quod alia via non licet, vt notatur in l.
illicitas, §. illicita, ff. de officio Præsidis, l. sub præ-
textu, C. de transaction. l. hoc colore, ff. de inoffic.
testament. cap. auaritiæ, de electione lib. 6. cap. eos
qui, de tempor. ordinationum. Vnde ex dicta bulla
non prohibentur Principes statuere pro maiori
corroboratione, & exclusione Concilij, si id abs-
que fraude fiat. Ex qua, & aliis summorum Pon-
tificum concessionibus Rex noster, vt protector
Concilij (ita enim se vocat) decretorum illius
executionem maximè curat, & violationem, seu
derogationem impedit, præcipiendo prælatis, vt
illa ad vnguem obseruent, & detinendo in suo su-
premo cōsilio contrarias quasc&#x0169;que literas, etiam
Apostolicas, ex officio, vel ad instantiam fiscalis,
seu partis, & interim supplicationem super illis in-
terponendo, vt testantur, & vt praxim tradunt Paz
in practica, to. 2. præiudio. vlt. & Flores de Mena
lib. 1. variarum, quæst. 10. nu. 8. Adeo vt quamuis
aliis causis Ecclesiasticis, quæ per viam violentiæ,
vt dicitur, ad Regem deferuntur, cognoscant regię
Cancellariæ, seu Audientiæ, vt in l. 2. titul. 6. &
in l. 35. cum sequentibus, tit. 4. lib. 2. & l. 7. tit. 2.
lib. 3. nouæ compilationis, de iis tame&#x0303;, quæ obser-
uationem Concilij tangunt, supremus tantum-
modò Senatus cognoscit.</P>
<P>  Ad tertium argumentum respondeo, dictum<marginalia>Ad 3. argum.|partis negat.</marginalia>
cap. exiit, §. itaque, sub p&#x0153;na specialiter prohibere,
ne etiam in scholis à lectoribus aliter, quàm ibi
præfinitur, interpretetur, quod non fit in dicto §.
ad euitandum, nec alibi in toto iure. Vnde per ar-
gumentum ab speciali magis ex eo corroboratur,
quàm corruit nostra intentio, præsertim si consi-
deremus, prohibitionem illam non potuisse subsi-
stere, & ob eam præcipuè causam fuisse sublatam
per dictam extrauagantem; quia nonnunquā vers.
nos attendentes, iuncta glossa, vbi maximè com-
mendatur scholastica disputatio super canonum
decisionibus, quia per eam veritas elucescit, &
multiplices sensus, qui sub cortice literæ latent,
aperiuntur.</P>
<P>  Sed vrget valde textus in l. nemo clericus, C. de
sum. Trin. vbi inhibetur disputatio super his, quæ
in Conciliis definita sunt: quia iniuria videtur
eis fieri, si quæ ab ipsis decreta sunt, in dubitatio-
nem ducantur, argumento, l. 2. C. de crimine sacri-
legij. Quæ ratio generalis est eitam quoad definita
de moribus.</P>
<P>  Sed respondeo, ibi non prohiberi simpliciter
omnem disputationem, sed eam solam, quæ publi-
cè suscipitur causa seminandorum errorum, & tu-
multus commouendi: nam quæ fit ad Dei glo-
riam, & catholicæ veritatis defensionem, hæreti-
corum confusionem, & meliorem dogmatum, seu<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0581.jpg/>
@@1@<SE581>Disput. XXI. Sectio XII. 565
<duolan 2><-P>canonum intelligentiam, licita est, imò multoties
extra scholas, & quotidiè in scholis necessaria: vt
latè de illius legis intellectu, & de materia dispu-
tationis tractans resoluit Penna ad directorium
inquisitorum, 1. part. scholio 5. & 23. vbi plures al-
legat, & post eum alios cumulans Petrus Cendo
in collectan. ad cap. 2. §. inhibemus, de hæretic. lib.
6. vbi laicis interdicitur publicè, vel priuatim de
fide Catholica disputare, vt & prædicare, cap. cùm
ex iniuncto, cap. sicut, de hæret. Pro quorum inter-
pretatione videndus in supradicto scholio. 23.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO XII.
Quinam possint Concilium Tridentinum auctoritatiua,
seu necessaria interpretatione interpretari.</Z>
<P><INI5>D</INI5>E hac re aliqua diximus disp. 2. sect.
9. sed modò libet aliqua adiicere. Hoc
verbo, interpretationis necessariæ, & au-
ctoritatiuæ, vtitur in proposito Car-
dinalis Aræ Cæli in tract. de Concil.
cap. 16.</P>
<P>  Et primò illud indubitatum est, quòd declara-<marginalia>1. Dictum.</marginalia>
tio dubiorum circa decreta Conciliorum, tam de
fide, quàm de moribus, ad eadem ipsa Concilia, si
ipsis durantibus orta fuerint, pertinebit. Quod vt
manifestum præsupponunt omnes doctores, ean-
démque vim habebit talis declaratio, quam alia
noua decreta, vt probatur ex supradictis, & patet
ex isto Concilio, cap. 1. de reform. sess. 23. vbi de-
claratur c. 1. de reform. sess. 6. & in c. 21. de reform.
sess. 24. vbi declaratur decretum sessionis 17.</P>
<P>  Secundò, idem erit dicendum etiam de alio
Concilio sequenti, quòd sit paris cum præcedenti
potestatis, l. omni innouatione, C. de Sacro-
sanct. Eccles. vbi notatur, cap. constitutionum, de
fentent. excom. in 6. Clementina Ne Romani, de
electione, quod & verum est, etiamsi in præceden-
ti prohibtia fuerit declaratio, quia prædecessor
non potest sibi, aut successoribus legem impo-
nere, à qua discedere non licet, cùm par in parem
imperium non habeat, dicto cap. exiit, §. cæterùm,
cum vulgaribus: & ideò concilium Prouinciale nō
poterit statuta generalis auctoritatiuè declarare,
cap. nō licuit, vbi notata, 17. d. arg. cap. cùm infe-
rior, de maioritate, & obed. dicta Clem. Ne Ro-
mani, de elect. Nec maior pars Episcoporum, qui
in eodem Concilio generali adfuerunt, post eius
dissolutionem: quamuis id sentiat ibi Glos. 1. in
fine, à qua cauendum est. Et conuincitur euiden-
ter; quia auctoritas, quam concilia habent, non
prouenit ex multitudine, & numero Episco-
porum separatim; sed ex legitima congregatione,
iuxta illud Matthæi, c. 18. Vbi duo vel tres congrega-
ti fuerint in nomine meo. Ex quo præcipuè loco con-
ciliorum auctoritas, & firmitas deriuatur, vt pluri-
bus adductis Sanctorum Patrum testimoniis, pro-
bat Anto. Augustinus in epito. iuris Pontificij, lib.
5. titulo de auctoritate Concil. & post omnes,
qui de Conciliis scripserunt, Lęlius Zechius de
locis Theologicis titulo de Cōcilio, in principio.
Cæterùm tam Concilium prouinciale, quàm sen-
tentia Episcoporum, qui in Concilio interfuer&#x0169;t,
satis probabilem facient interpretationem, quam-
uis non necessariam.</P>
<P>  Tertiò, tursus etiam certum est, ad solùm Pa-
pam per se solùm pertinere declarare auctoritati-<-P>@@

<-P>uè, & necessaria dubia prouenientia, tam eo dis-
soluto, quàm ante dissolutionem illius, vt proba-
tur in dict. cap. nec licuit, dist. 17. cap. fin. §. quam-
quam 25. quæst. cap. statum, cap. constitutio, de
electione, lib. 6. ca. statutum de sent. excom. eodem
lib. vbi Bonifacius interpretatur decreta Concilij
generalis Lugdune&#x0303;sis: ita notāt Doctores  in dist.
cap. nec licuit, & Prępositus in cap. sicut, 15. dict. &
Turrecremata in summa Eccles. lib. 3. cap. 53.
Card. Aræ Cæli suprà, Curial. de Conciliis, cap. 10.
Adeo, vt contrarium asserere hęreticum dicat esse
Paulus Grisaldus in defensione fidei Catholicæ,
verbo Concilium, num. 31. Anastasius Germonius
de sacrorum immunit. lib. 3. c. 22. nu. 93. Reddunt-
que de hoc omnes doctores rationem duplicem.</P>
<P>  Prima est, quia si hoc facere potest Concilium<marginalia>1. Ratio.</marginalia>
posterius, vt dictum est, idem poterit Papa, à quo
concilia auctoritatem habent, & confirmantur.
Ita D. Thomas, quæst. 10. de poten. art. 4.</P>
<P>  Secunda, quia in ipsis Conciliis semper excipi-<marginalia>2. Ratio.</marginalia>
tur Papæ auctoritas: vtramque tradit textus in ca.
significasti, de electione, vbi post Ioan. Andr. no-
tant omnes. Pro quo animaduertendum est, quòd
cùm non semper facilè possit, aut expediat con-
gregare Concilia, necesse fuit, vt interim esset
alius, ad quem recurri posset.</P>
<P>  Quæ sententia indistinctè accipienda est, tam
in dubiis fidei, quàm morum, licet contrarium
sentiat Dominicus, dict. c. nec licuit, nu. 2. etenim
licet Papa contra ea, quæ à Conciliis confirmatis
tradita sunt, statuere non possit, potest tamen illa
declarare, vt omnes fatentur, & gloss. in extrauag.
cùm inter nonnullos in fine principij, verbo, de-
claramus, de verb. signi. Ioan. XXII. sicque respon-
deo ad ea, quæ affert Dominicus ibi, & in dicto
capit. in istis, num. 2. distinct. 4. & in capit. sicut 11.
quæst. 1. sanè quod attinet ad Concilium Triden-
tinum, Synodus ipsa summi Pontificis auctorita-
tem reuerenter agnoscens executionem, & de-
clarationem eorum, quæ in ea decreta, & de-
finita sunt, eidem remisit, vt constat ex decre-
to de recipiendo Cōcilio. Quare meritò Pius IIII.
in dict. bulla id sibi soli reseruabit, sequentésque
Pontifices pro faciliori negotiorum expeditione
Cardinali&#x0169; cōgregationem instituer&#x0169;t, cui Con-
cilij Tridentini executionem, & declarationem
dubiis fidei duntaxat exceptis, cōmiserunt. Anast.
Germon. lib. 3. de sacrorum immunit. cap. 11. num.
6. quinque Cardinales nominat, vt patet ex Bulla
7. Sixti V. anno 1588. quæ incipit Immensa, cuius
aliqua verba pro euidentia dicendor&#x0169; inserere ne-
cesse est: ait itaque inter cætera Pontifex, §. 8. Cùm
ad singularem Papæ auctoritatem tantummodò spectet
generalia Concilia indicere, confirmare, interpret ari, &
vt vbique locorum seruentur, curare, ac præcipere: eorum
quidem decretorum, quæ ad fidei dogmata pertinent, no-
bis ipsis reseruamus: Cardinalibus verò præfectis inter-
pretationi, & executioni concilij Tridentini, si quando in
iis, quæ de morum reformatione, disciplina, ac modera-
tione, & Ecclesiasticis iudiciis, & aliis, quæ humana sta-
tuta sunt, dubietas, aut difficultas emerserit, interpre-
tandi facultatem, (nobis tamen consultis) impertimur,
& §. 11. quamuis congregationem aliam pro con-
sultationibus regularium instituerit, dubia tamen
in illis ad Concili&#x0169; cōcernentia ad eandem con-
gregationem Concilij iussit remitti. An verò po-
steriores Pontifices aliquid quoad hoc immuta-
uerint, mihi adhuc ignotum est: illud verò ex<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0582.jpg/>
@@1@<SE582>566 Quæst. XCVII. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>declarationibus impressis, & manuscriptis patet,
quòd congregatio non semper, sed in raro casu,
& in grauioribus, & difficilioribus dubiis summ&#x0169;
Pontificem consulere solet. Ex relatis tamen ver-
bis colligitur.</P>
<P>  Primò, quòd Congregatio licèt possit Conci-<marginalia>1. Corolarium.</marginalia>
lium interpretari, non poterit contra illud dispen-<marginalia>Congrogatio.</marginalia>
sare, cùm hæc duo valde diuersa sint, & concessum<marginalia>Cardinalium|non potest di-|spensare in|Concilio.</marginalia>
in vno non possit extendi ad aliud: argumento ca.
ad audientiam, de decimis cum ibi notatis, Nauar.
consilio 72. num. 4. de regular.</P>
<P>  Secundò, quòd non habet iurisdictionem ordi-<marginalia>2. Corol.</marginalia>
nariam, nec delegatam ad cognoscendum iudicia-
liter de quæstionibus facti, sed tātùm ad deciden-
das extraiudicialiter quæstiones iuris, quæ super
intellectu Concilij emerserint, nisi aliàs sibi con-
cessum sit. Ita etiam Nauarr. consil. 2. num. 4. de re-
ligiosis domib.</P>
<P>  Tertiò colligitur, declarationes dictæ congre-<marginalia>3. Corol.</marginalia>
gationis non vt probabiles, & doctrinales dum-<marginalia>Eius tamen|declarationes|sunt auctori-|tatiuæ.</marginalia>
taxat, habendas esse; sed vt authoratiuas, & necessa-
rias, tanquam si ab ipso Papa editæ fuissent, & ideò
habere vim obligādi in vtroque foro tam in iudi-
cio quàm extra, non solùm pro illis personis, ad
quar&#x0169; instantiam fiunt, seu in illo speciali casu, cui
cōgregatio respōdet: sed vt leges generales in simi-
libus omnibus- Probatur t&#x0169; ex verbis suprà relatis,
quibus Papa eandem, quam ipse habet interpretan-
di, & exequendi facultatem congregationi impar-
titur; maximè quia illa exceptio dubior&#x0169;, cùm de-
beat esse de regula legis: nam quod liquet de penu
legato, id manifestiùs reddit: tum ex consultatione
Papæ, quia ex ea, etiamsi sit super particulari casu,
ius generale editur: textus optimus, vbi doctores
in cap. ex multa, de voto, gloss. fin. in cap. consulta-
tioni, de temp. ordinat. Abbas in cap fin. col. 3. de
iureiurando, Felin. in cap. 1. num. 77. de const. &
Cardinalibus dictæ congregationis asserentibus
se ex consultatione Papæ respondere, credendum
est absque alia probatione, Imola num. 5. & Felin.
num. 12. in c. quod super his, de fide instrum. Ga-
briel lib. 1. de probationibus con. 3. num. 20. ita
licet non tam dilucidè resoluit Eman. Rodriguez
to. 1. quæstionum reg. quæst. 11. art. 1. & 2. contra
aliquos Theologos, existimantes dictæ congrega-
tionis declarationes doctrinales tantùm esse, quo-
rum fundamentis ipse sufficienter respōdet. Refert
& sequitur eum nouissimè Cepola, in praxi Epi-
scopali, part. 1. verb. authoritas, & Nicolaus Garzia
inpro&#x0153;mio sui tractatus de beneficio, qui pro ma-
iori comprobatione inducit textum in §. responsa
prudentum, instit. de iure naturali: & duas declara-
tiones eiusdem congregationis, quæ sic respondit.
Eadem ratio habenda est de iis, quæ scribuntur à Car-
dinalibus sanctæ congregationis Concilij Tridentini, no-
mine ipsius congregationis, ac si à Papa scriptæ essent:
& aliàs sic censuit, decreta, & litteræ congregationis
Concilij semotis litibus sunt executioni demandandæ, nec
super his sententia, nec decretum aliquod est faciendum.
Et ita super ear&#x0169; executione Papa dat breue, & auditor
Cameræ monitori&#x0169;, easque Rota absque vlla controuer-
sia sequitur, & obseruat, vt praxis ostendit. Hæc ipsi,
quibus ego addo Decisiones Rotæ 482. & 743. &
750. 1. part. & 325. & 328. 2. part. in quibus Rota
iuxta declarationes Cardinali&#x0169; iudicabit: & quod
magis est in vna Tridensis iurisdictionis, die Mer-
curij 28. Nouemb. de anno 1607. Rota sic dixit.
Cùm fuisset pro parte Moderni Episcopi data quædam<-P>@@

<-P>declaratio, & quædam annotatio bonæ memoriæ Car-
dinalis Carrafæ, iterum proposuit dubium, & Domini
affirmatiuam partem amplexi fuerunt. Quæ verba
ideò libentiùs retuli, quia haud scio, an alibi tam
expressum, aut graue testimonium pro declaratio-
nibus sanctæ congregationis reperiatur.</P>
<P>  Quartò colligo, effectum obligandi, quem di-<marginalia>4. Corol.</marginalia>
ximus habere prædictas declarationes, non solùm
esse quoad futura, sed etiam quoad præterita. Quia
hoc est de natura legis declaratoriæ: iuxta notata
in l. leges, part. 2. C. de legibus, & in c. fin. de const.
Pro quibus iuribus est videndus Anast. Germon.
lib. 1. animaduersionum iuris, cap. 2. Bart. l. omnes
populi in 5. quæst. principali versi. circa 3. de iust.
& iure, Bald. l. non dubium, notab. 3. C. de legibus,
& probat id expressè textus, quem Felin. d. cap.
fin. nu. 4. dicit meliorem de iure in auth. de rapt.
mulier. in fine collat. 9. gloss. in pro&#x0153;mio Clem.
verbo, de cætero. Quia qui declarat, nihil de nouo
inducit, l. hæredes palam, ff. de testam. vnde potius
ligat cōstitutio antiqua, quàm noua declaratoria,
vt dixit Abbas dicto cap. fin. num. 8. gloss. verbo
declaramus, in Clem. statutum, de electio. vbi
Cardinal. qu. 2. vbi notat, quòd qui male aliquid
percipit ante legem declaratoriam, tenetur post
illam restituere illud: gloss. verbo, declaramus, in
cap. 1. de decimis, lib. 6. in data eiusdem libri.</P>
<P>  Quintò colligunt docti nonnulli recentiores<marginalia>5. Corol.</marginalia>
canonistæ, non esse necessarium, quòd dictę decla-
rationes publicentur, nam quamuis aliàs de essen-
tia legis, vt obliget, sit promulgatio, iuxta notata
per tex. ibi, in cap. 1. de postul. prælat. authen. vt fa-
ctæ nouæ consti. collatione 5. gloss. in dicta data
Sixti, & in pro&#x0153;mio Clementinarum, Germonius
vbi suprà, cap. 3. D. Thomas 1. 2. quæst. 90. art. 4.
communiter receptus ex Nauarro, consil. 1. num.
2. in fine, de cōst. tamen id procedit in legibus no-
ui iuris editoriis, non verò in declaratoriis: decla-
rationes enim, cùm ipsis legibus à principio insint,
l. ita fidei, ff. de iure fisci, necesse non est, vt pu-
blicentur, sed sufficit quòd ipsæ leges receptæ sint,
vt declarationes super ipsis legibus editæ obligent
sine noua publicatione, Rodriguez suprà, art. 2.
sed dubito de isto corollario, quoniā licet in ma-
nifestis declarationes legibus insint, & ex se sine
alia promulgatione obligationem afferant, secus
tamen videtur in dubiis, quia tales declarationes
sunt veluti nouæ leges, vnde cùm efficiuntur, pro-
mulgari iubentur, non secus ac leges aliæ nouæ.</P>
<P>  Sextò colligunt iidem recentiores Canonistæ,<marginalia>6. Corol.</marginalia>
quòd vt prædictæ declarationes in iudicio adstrin-
gant, necesse est, vt in forma authentica exibean-
tur, scilicet vel per breue Papæ, vel per monito-
rium auditoris Cameræ, vt dictum est, vel per epi-
stolam alicuius ex Cardinalibus sacræ congrega-
tionis nomine ipsius, vt ferè semper in nouis de-
clarationibus obseruatur, vel partibus citatis per
transumptum ex registris ipsius congregationis
desumptum, sigillo secretarij munitum, & aliter
sententia contra illas lata erit ipso iure nulla, vt
colligitur ex supradictis, & probatur in cap. de
sent. & re iudi. cum vulgarib. quæ de extrauagan-
tibus non insertis in corpore iuris, leguntur, &
notantur in cap. pastoralis de re iudic. & per Ro-
manum consil. 260. Pauinum, & Brisianum in prę-
ludiis ad extrauagan. communes, & Ioannis XXII.
Alex. Mont. tract. de decimis cap. 9. num. 27. Rectè
tamen faciet iudex, qui illas pro veris alias ha-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0583.jpg/>
@@1@<SE583>Disput. XXI. Sectio XIII. 567
<duolan 2><-P>habuerit, & apud alique&#x0303; probatum auctorem inue-
nerit, sequetur, etiam si nec à parte allegentur, nec
producantur. In foro verò conscientiæ tenebitur
vnusquisque eas sequi, si de illis sufficientem no-
titiam habuerit, iuxta ea, quæ latè & optimè tradit
Nauarr. in dicto consil. 1. num. 12. & per totum de
constit. num. 76. vbi etiam dicit, non esse receden-
dum ab interpretatione Concilij Tridentini con-
suetudine introducta ex dicta l. si de interpretatio-
ne, l. minimè, ff. de legibus, cap. cum dilectus, de
consuetud.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO XIII.
Vtrùm ratio legis sit eius anima, & iuxta eam
interpretanda sit.</Z>
<P><INI4>C</INI4>Ommuniter Iurisp. affirmant, rationem<marginalia>26</marginalia>
& intentionem legis esse eius animam
Bald. l. scire oportet, ff. de excus. tutor.
Constantin. Rogerius tract. de iur. in-
terptet. §. 1. num. 18. Stephan. Frederic. tit. de inter-
preta. legum, num. 2. & sequent. Georg. Nata. tract.
de statuto, quæst. 4. num. 146. Tiraq. l. si vnquam,
C. de reuoc. don. verbo libertis, nu. 45. & seqq. su-
mitur ex dicta l. scire oportet, §. verum, & ex l. Gal-
lus. §. & quid si tui, ff. de lib. & posthum. Quidam
rationem & intentionem legis, seu Legislatoris
confundunt, sed constat, esse valde distincta, vt
sensit Bart. l. 3. §. si parens, ff. de legiti. tutor. Decius
cap. Secundò requiris, de appell. & l. 1. C. de eden-
do: licet ratio legis sumi soleat ex eius fine, seu in-
tentione Legislatoris: nam in moralib. ex fine su-
muntur regulæ agendorum, licet autem significa-
tio, seu sensus verborum, quia in illis includitur,
& latet vt anima in corpore, possit dici eorum
seu legis anima, iuxta Aug. de catechis. rud. cap. 9.
relatum, cap. sedulo. dist. 38. dicentem vtile, esse
nosse, ita esse verbis præferendas sententias, vt ani-
ma corpori præponitur: & Hieron. Galat. 1. rela-
tum, cap. Marcium, 1. quæst. 1. dicentem, non pute-
mus in verbis scripturarum esse Euangelium, sed
in sensu. Tamen etiam ratio & finis legis, vnde su-
mitur verborum significatio legitima, dici potest
anima legis, quia illi dat vim, & robur imò, & esse.
Sensus aute&#x0303; legis communiter ex verbis expressis
sumptis in propria significatione sumendus est, vt
docet Tiraq plura iura refere&#x0303;s illo §. libertis, opti-
mum est, cap. 2. §. sed neque, de translat. Episco. ibi:
Si circa iranslationem idem fieri voluisset, expressisset:
significans expressis verbis in propria significatio-
ne sumptis standum esse. Simile est in cap. ad au-
dientiam, de decimis. Ratio est, quia verba sim-
pliciter prolata accipiuntur in propria significa-
tione, & analogum per se sumptum stat pro famo-
siori significato. Aliàs nihil esset certum in legi-
bus: semper enim possent ad metaphoricos, &
improprios sensus detorqueri. Hac ratione in scri-
pturarum expositione proprietatem verborum,
quantum commodè fieri potest, tenemus, maximè
quando dogmata fidei, vel morum traduntur.</P>
<P>  Sed in verbis legis duplex proprietas à Iurispe-<marginalia>27</marginalia>
ritis notatur: vna naturalis, alia ciuilis. Prior non
ita vocatur, quia sit à natura: constat enim esse ex
impositione, & ad placitum: sed quia est veluti na-
turalis, eo quòd ex primæua impositione, & com-
muni vsu tenetur: posterior autem significatio ex
quadam iuris extensione, & parificatione. Quo<-P>@@

<-P>pacto professio in iure mors dicitur. Adde quas-
dam esse voces in vsu hominum communes, qui-
bus etiam ius vtitur, in quibus maximè locum ha-
bet illa distinctio. Aliàs verò esse quodammodò
proprias iuris: nam vnaquæque ars teste Cicero-
ne, habet proprias voces, quibus vtitur: vt ce&#x0303;sura,
excommunicatio, interdictum, arrogatio, &c. In
his proprietas iuris est quasi naturalis: quia in illis
illa est quasi primæua impositio, vt quæ sola est in
vsu. Cùm ergo diximus, in verbis legis proprie-
tatem verborum esse tenendam, regulariter & per
se loquendo intelligitur de droprietate naturali,
vt sumitur ex cap. susceptum, de rescript. in 6. vbi
dicitur, rescriptum datum pro beneficio vacante
per cessionem, vel renunciationem, non compre-
hendere vacationem per mortem: quia proprietas
verborum hoc non patitur. Similia sunt multa tit.
de præben. Alia refert Tyraq. dicta l. si vnquam,
verbo, suscepit, num. 17. Propter adiuncta verò,
seu circumstantias possunt verba extendi ad pro-
prietatem legalem, aut ad aliquam impropriam,
seu metaphoricam significationem, & interdum
coarctari, ne in tota sua amplitudine, ac omnimo-
da proprietate sumantur, vt in superioribus vidi-
mus. Et talem sæpe sensum legis eruimus ex in-
tentione Legislatoris: vt patet ex Gregor. 26. mor.
cap. 7. & refertur cap. humanæ, 22. quæst. 5. vbi ait:
non debere considerari verba, scilicet nuda, sed
voluntatem, & intentionem Legislatoris: quia nō
debet intentio verbis deseruire: sed verba inten-
tioni, & cap. postquàm, de elect. in 6. dicitur, Quia
non solùm vt quis veniat, sed etiam ex sui mente exi-
git, vt vsque in finem negotium prosequatur: & l.
non dubium, C. de legib. contra legem agere dici-
tur, Qui verba legis amplexus, contra legis nititur vo-
luntatem, & cap. intelligentia, de verb. sign. dicitur,
Causas rei esse ponderandas, ac veram verborum intel-
ligentiam sumendam: quia non sermoni res, sed rei debet
esse sermo subiectus. & Gregor. c. propterea, de verb.
sign. ait, Plerumque dum verborum proprietas atten-
ditur, sensus veritatis amittitur. Ratio est: quia verba
interdum habent ambiguam significationem, &
ex ratione legis, ex fine, & intentione Legislatoris
ad vnam earum determinantur, & interdum ad
minus propriam: & similiter ex citcunstantiis, &
adiunctis.</P>
<P>  Sed Bart. cap. licet de euitanda, de elect. rectè
ait, maioris momenti esse verba, quàm rationem
etiam magistralem: quia ratio sæpè non est textus
legis; sed opinio Doctorum: verba autem sunt
ipsa substantia legis, & Tyraq. suprà, nu. 23. ait, ho-
mines sæpè falli in coniectanda mente Legislato-
ris: ideò per se loquendo, & regulariter maiorem
vim habere verba, & eorum proprietatem, quàm
coniecturas, quarum vna est ratio Legislatoris.</P>
<P>  Erunt autem coniecturæ maioris momenti, si<marginalia>28</marginalia>
aliqua ex tribus conditionibus concurrat. Prima,
quod ratio sit tam intrinseca, & necessaria, vt nisi
iuxta illā extendatur, vel limitetur lex, fiat irratio-
nabilis, seu contra iustitiam: atque adeò lex non
sit lex. Ideò trahenda est semper ad sensum ratio-
nabilem; maximè cùm semper præsumendum sit,
Legislatorem habuisse sanam intentionem; & ita
sumitur ex l. nam absurdum, ff. de bonis, quæ libe-
ris, & ex l. scire oportet, §. aliud, ff. de excusa. tutor.</P>
<P>  Secunda, si sit aliquod ius antiquius, cui lex
noua in cortice, seu specie repugnare videatur,
possit autem in concordiam redigi, si iuxta exi-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0584.jpg/>
@@1@<SE584>568 Quæst. XCVII. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>gentiam rationis aliter exponatur. Tunc enim
probabiliter præsumitur, talem fuisse mentem Le-
gislatoris, quia vt notauit Gloss. in cap. cupientes,
vers. quòd si per 20. verbo, petere, de elect. in 6.
correctio iuris odiosa est: quia licet Princeps lege
noua possit antiquam abrogare, vel emendare. l.
non est nouum. ff. de legib. & l. tanta. C. de veteri
iure enucl. tamen ipsa mutatio legis aliqua per se
censetur afferre nocumenta, nisi aliunde compen-
setur, vt docuit D. Thom. quæst. 97. art. 2. & sæpè
in iure significatur, l. in rebus, ff. de const. Princip.
& ideò non censetur vis antiquum per nouum de-
rogari, nisi quando id exprimitur, vel non possunt
aliqua probabili intelligentia in concordiam re-
digi. Cùm ergo in præsenti casu possint probabi-
liter conciliari, limitanda erunt verba posterioris
legis. Tertia conditio, si alia iura tali interpre-
tationi suffragentur, vel quia solent in tali sensu
verba accipere, vel quia ita in similibus statuunt.
De quo plura Decius, cap. translato, lectura 1. de
const. Vnde Sa, verbo lex, num. 23. ait, lex generalis
posterior limitatur per specialem priorem, quan-
tum ad id, in quo ei contrariatur, etiamsi dicat,
Non obstantibus quibuscunque, & nu. 17. per ius
nouum nō receditur ab antiquo, nisi exprimatur.</P>
<P>  Extra hos verò casus regulariter standum est<marginalia>29</marginalia>
verbis legis. Vnde propter solam rationem legis
ea non est extendenda ad similes casus, quando il-
li comprehendi non possunt in verbis legis pro-
priè sumptis, vel saltem in aliqua significatione
in iure vsitara. Quæ sententia communis est, licet
alij contradicant. Probatur primò, quia ratio per
se non constituit legem, nec est de substantia eius:
sed voluntas expressa per verba: ergo non sunt
extendenda ad alium casum, licet fortè in eo ea-
dem ratio militet: quia de illo non est lata lex.
Secundò, quia stante eadem ratione potest homo
velle vnum, & non aliud, vel pro sola animi liber-
tate, aut libidine; vel quia non expedit multa pro-
hibere, aut præcipere, neque omnia omittere; ideò
eligitur vnum pro arbitrio Legislatoris. Eo vel
maximè, quod licet lateat; tamen fortasse Legis-
latori non defuit aliquod motiuum, propter quod
vnum præciperet, & non aliud, non obstante ali-
qua similitudine. Tertiò, quia ipsa determinatio
expressa verborum ad vnum casum, & silentium
alterius indicat, Legislatorem voluisse vnum præ-
cipere, aut prohibere, & non aliud, ex illa conie-
ctura, cap. 2. de translat. Episcop. quia si voluisset, ex-
pressisset. Vnde potius solet argum. fieri ab speciali:
quia dum hoc in specie prohibetur, & alia tacen-<-P>@@

<-P>tur, signum est alia non prohiberi. Quartò, quia
lex non est à propria forma extrahenda sine ne-
cessitate, aut ratione cogente: hîc autem nulla est
ratio; sed sola coniectura infirma ex similitudine
ratione, quam esse omnimodam ægre probari po-
test; cùm non oporteat, Legislatorem omnem ra-
tionem exprimere, quæ ipsum mouit, & per alias
coniecturus illa sufficienter eliditur, argum. cap.
verisimile, de præsumpt. Ergo propter solam simi-
litudinem rationis non est lex extendenda vltra
verba; quod maximè verum est in p&#x0153;nali.</P>
<P>  Imò existimo, propter solam rationem non esse<marginalia>30</marginalia>
faciendam extensionem vltra rigorosam proprie-
tatem verborum: nisi alia multa concurrant: quia
odia sunt restringenda. Intellige quantum est ex
vi legis. Nam interdum aliud esse poterit ex offi-
cio iudicis. Quando enim lex p&#x0153;nam per se in-
fert, vera est sine exceptione regula posita, quæ
maximè seruanda est in censuris, & irregularitati-
bus; in quibus nunquam fit extensio propter so-
lam rationem sine adminiculo verborum, verbi
gratia, si excommunicentur religiosi ministrantes
hoc vel illud sacramentum sine auctoritate, non
incurrit talem censuram Clericus sæcularis ob
simile peccatum, quantumuis eadem ratio esse
videatur. Quando verò p&#x0153;na est per Iudicem im-
ponenda, tunc iudex poterit p&#x0153;nam legis exten-
dere ad casum similem, in quo nulla cerra p&#x0153;na
fuerit iure taxata: Nam tunc extensio non est ex
præcisa obligatione talis legis: sed ex auctoritate
Iudicis, qui vbi nō habet lege&#x0303;, rectè faciet iudicā-
do instar aliarum, argum. l. nō possunt, cum seqq.
ff. de legib. Debet enim Iudex quoad fieri possit, se-
cundùm leges iudicare, iuxta D. Thom. 22. quæst.
60. artic. 2. & ideò vti potest similitudine rationis,
vbi deest lex. Atque doctrina superior sumitur ex
Gloss. cap. in fidei, verbo inquisitionis, de hæret. in
6. & ex Gloss. Clem. 1. de sent. excom. verbo, matri-
cem, & ex Butrio, cap. fin. de consuetud. num. 57.
Domin. c. 1. de tempo. ordin. num. 9. in 6. Plura alia
habet Tiraq. dicto verbo, libertis, nu. 2. 3. & 45.</P>
<P>  Ex dictis intelliges Sa, verbo lex, nu. 25. & 26.<marginalia>31</marginalia>
in priori asserens. Standum est verbis legis secun-
dùm interpretationem iuris, etiamsi Legislator
extra legem dicat, se aliter intellexisse. A Papa qui-
dem Innoc. IIII. declarante suam mentem in con-
stitutione à se facta anteà recessit Hostiensis, &
cum eo alij Doctores: vide cap. 1. de concess. præb.
in 6. In posteriori autem standum est legis menti
apertæ etiam contra verba. Intelligitur autem
mens legis ex ratione expressa. Hæc Sa.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0585.jpg/>
@@1@<SE585>569
#(IMAGE)
<Z><A+3>DISPVT. VIGESIMASECVNDA,</A+3>
<A+2>DE LEGE DIVINA VETERI.</A+2>
#(IMAGE)
<A+1>Quæstio nonagesima octaua, de Lege veteri.</A+1></Z>
<P><A+1>Artic. 1. Vtrùm lex vetus fuerit bona:</A+1></P>
<P><A+1>Artic. 2. Vtrùm lex vetus fuerit à Deo.</A+1></P>
<P><A+1>Artic. 3. Vtrùm lex vetus fuerit data per Angelos.</A+1></P>
<P><A+1>Artic. 4. Vtrùm dari debuerit soli populo Iudæorum.</A+1></P>
<P><A+1>Artic. 5. Vtrùm omnes homines obligentur seruare veterem legem.</A+1></P>
<P><A+1>Artic. 6. Vtrùm conuenienter data fuerit tempore Moysis.</A+1></P>
<P><A+1>Quæstio nonagesimanona, de præceptis veteris legis.</A+1></P>
<P><A+1>Quæstio centesima, de præceptis moralibus veteris legis.</A+1></P>
<P><A+1>Quæstio centesimaprima, de præceptis cæremonialibus secundùm se.</A+1></P>
<P><A+1>Quæstio centesimasecunda, de cæremonialium præceptorum causis.</A+1></P>
<P><A+1><INI7>D</INI7>E lege diuina positiua in communi, déque eius diuisione in veterem & nouam
diximus disputatione secunda, sectione prima, D. Thomas quæst. 91. art. 4 Va-
lentia disput. 7. quæst. 6. punct, 1. Deinceps de lege veteri, & noua in particulari
agendum est. De quibus latè D. Thomas, à quæst. 98. vsque ad 108. inclusiuè,
Azor latißimè tomo 1. lib. 6. ferè toto. Sotus lib. 2. de iustitia, Sebastianus Medi-
cis tractatu de legibus, & statutis. Valentia hîc disput. 7. quæst. 6. & sequentib.
Barradas tomo 1. in Euang. lib. 1. qui est de prærogatiuis noui testamenti, Petrus
Crespetius in summa, verbo lex.</A+1></P>
<duolan 2>------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO PRIMA.
Vtrùm lex vetus bona fuerit.</Z>
<P><INI5>P</INI5>Ro parte negante arguitur primò,<marginalia>1</marginalia>
ex Paulo ad Hebræos 8. versic. 7. vbi<marginalia>1. Argum.</marginalia>
de veteri testamento loquens, ait,
Si illud prius culpa vacasset, non vtique
secundi locus inquireretur, ergo vetus
testamentum malum erat.</P>
<P>  Secundò, illa sola lex bona censenda est, quæ
subditos facit bonos, & iustos: sed lex vetus non
faciebat homines bonos, & iustos, & præterea of-
ferebat illis magnas occasiones peccandi, augebat
concupiscentiam & peccatum, vt his verbis dicit
Paulus Rom. 7. Concupiscentiam nesciebam, nisi lex
diceret, non concupisces, & peccatum per mandatum
operatum est in me omne&#x0303; concupiscentiam: sine lege enim
peccatum mortuum erat: & cap. 5. lex subintrauit, vt
abundaret delictum: & rursum. Per legem peccatum
reuixit, & cap. 4. lex iram operatur: ergo lex vetus bona
non erat.</P>
<P>  Tertiò, quia illud præcept&#x0169; iudiciale Exodi. 21.
oculum pro oculo, & dentem pro dente, videtur sanè
crudele, & improbatum à Christo, Mat. 5. Nam
facta mentione illius adiecit; Ego autem dico vobis,
diligite inimicos vestros, benefacite ijs, qui oderunt vos.</P>
<P>  Quartò, quia Deut. 23. vsuræ conceduntur, &<-P>@@

<-P>cap. 24. libellus repudij, quæ duo aduersantur
rectæ rationi.</P>
<P>  Quintò, quia Ezech. 20. dicitur, dedi eis præcepta
non bona: & iudicia, in quibus non viuent.</P>
<P>  Sextò, quia Isai. 1. dicitur, Quo mihi multitudo
victimar&#x0169; vestrarum? plenus sum holocaustis arietum,
&c. Quis quæsiuit de manibus vestris, vt ambularetis
in atriis meis? Non afferatis vltra sacrificium frustrà.
Incensum abominatio est mihi. Kalendas vestras, & so-
lennitates vestras odiuit anima mea; facta sunt mihi
molesta. Psal. 50. si voluisses sacrificium dedissem vtique,
holocaustis non delectaberis: & Psal. 49. non in sacrifi-
ciis tuis arguam te: holocausta autem tua in conspectu
meo sunt semper. Non accipiam de domo tua vitulos,
ne&#xE8BF; de gregibus tuis hircos, &c. & Psal. 39. Sacrifici&#x0169;,
& oblationem noluisti: aures autem perfecisti mihi.
Holocaustum & pro peccato non postulasti, &c. & Ie-
remiæ 7. Quia non sum locutus c&#x0169; patribus vestris de
verbo holocaustomatum, & victimarum. Amos 5. pro-
ieci festiuitates vestras: holocausta vestra nō suscipiam.
Malach. 1. Non est vuluntas mea circa vos: & sacrifi-
cium acceptum non habebo ex manibus vestris: ergo
sacrificia veteris legis, & alia cæremonialia mala
erant, & ingrata Deo.</P>
<P>Septimò arguitur, quia lex bona debet esse possi-
bilis: vetus autem lex erat impossibilis, Actor. 15.
Quid tentatis imponere iugum super ceruicem discipu-
lorum: quòd neque nos, neque patres nostri potuimus.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0586.jpg/>
@@1@<SE586>570 Q. XCVIII. vsque ad CII. Tract. XIV.
<duolan 2><P>  Quidam hæretici dixere, legem illam malam
fuisse, ac proinde non fuisse datam à bono, & vero
Deo; sed à malo Deo, cui tribuebant mala, & cor-
porea omnia: vel quia lex illa sacrificia cruenta, seu
carnalia principaliter continebat, vel quia propter
aliqua ex argumentis factis putabant, non esse
piam, puram, & sanctam.</P>
<P>  Huius hæresis prim&#x0169; auctorem fuisse Simone&#x0303;
Magum intelligimus ex Clem. lib. 6. const. Apost.
cap. 7. & 19. & 20. & Epiphan. hæresi 21. Eandem
secuti sunt Cerdon, Marcion, Valentinus, & alij,
contra quos scripsit Epiphanius hæresi 21. & 66.
August. lib. de hæresib. in 7. eam tribuit Carpocra-
tianis, & in 21. Marcionistis, & in 18. Caianis, & in
46. Manichæis, qui eam maximè amplificarunt;
quibus eam etiam tribuit Hieronym. in præfatio-
ne epistolæ ad Titum. Contra ipsam latè disputat
August. libris contra Faustum, & contra Adiman-
tum Manichæos, & libris contra aduersarium le-
gis, & Prophetarum, & lib. de spiritu & lit. & Al-
phonsus à Castro, lib. 9. contra hæreses, verbo, lex,
hæresi 2. Petrus Cluniacensis in epistolis contra
Petrobrusianos, Bellarminus 1. de verbo Dei, ca. 5.
vbi eam hæresim tribuit Simonianis, Basilidianis,
& Marcionitis apud Irenæum lib. 1. cap. 10. 22. &
29. Manichæis apud Epiphan. hæresi 66. Bogomi-
lo apud Euthim. 2. part. Panopl. tit. 23. cap. 1. Albi-
gensibus apud Antonin. part. 4. tit. 11. ca. 7. & Ana-
baptistis quibusdam, & partim Ptolomęo cuidam,
de quo sect. 2.</P>
<P>  Sed de fide certissimum est, illam legem bonam,<marginalia>2</marginalia>
& rectam fuisse, & pro illo tempore imprimis vti-<marginalia>2. & Catholi-|ca sententia.|Lex vetus bo-|na fuit & pro|illo tempore|vtilis.</marginalia>
lem. Vt ait Valentia dispu. 7. quæst. 7. punct. 1. con-
sonè ad D. Thomam, qui art. 1. quæst. 98. dicit, pro-
culdubio bonam fuisse; & communiter ac bene
recentiores dicunt, hoc esse de fide: & ita in Conc.
Lateran. sub Innoc. III. definitum est, legem vete-
rem fuisse bonam secundùm omnia sua præcepta.</P>
<P>  Probatur primò, quoniam Deus, cui non est in le-
gislatoribus similis, vt ait Iob, ca. 36. fuit eius auctor,
vt probant D. Thomas, & alij quæst. 98. art. 2. &
definitur in Concil. Tolet. 1. in definitione fidei, &
in Trident. sess. 4. decreto de canonicis scripturis,
vbi dicitur, Deum esse vtriusque testame&#x0303;ti aucto-
rem. Et probatur, quia Exod. 20. & 24. 2. Esaiæ 9. &
passim in veteri testamento dicitur. Hæc dicit Do-
minus, mandat, &c. Idem constat ex Psal. 18. & 118.
& aliis, & ex omnibus prophetis. Et in nouo testa-
mento, lex illa vocatur lex Domini, & lex fidei, &
Lucæ 2. Obtulerunt pro eo, &c. Sicut scriptum est in
lege Domini: & Marci 7. Irritum fecistis præceptum
Dei. Matth. 15. Deus dixit, honora patrem, &
matrem. Lucæ 1. Incidentes in omnibus mandatis, &
iustificationibus Domini sine querela. Hebr. 9. Hîc est
sanguis testamenti, quod mandauit ad vos Deus. Præ-
tereà lex illa erat prophetica, & figura futurorum,
1. Cor. 10. & Galat. 4. quod confirmatur latiùs in
epist. ad Hebr. & Ioan. 19. Os non comminuetis ex eo.
Solus autem Deus potuit præceptis, & factis futu-
ra infallibiliter præfigurare, præsertim pendentia
à sola ipsius voluntate. Rectè etiam argumentatur
D. Thomas, quia lex illa disponebat ad Christum,
& ad illum tota ordinabatur: ideò ille dixit Lucæ
vlt. oportebat impleri, quæ in lege, psalmis, & prophetis
scripta sunt de me, & Ioan. 5. Nam de me, inquit, ille,
scilicet Moyses, scripsit, ergo idem Dominus, qui
Christum ad nos misit, legem illam tulit, ac pro-
inde bona, & vtilis fuit.</P>@@

<P>  Secundò probatur ex Psalm. 18. lex Domini im-
maculata, &c. & Psalm. 118. æquitas iudicia tua.
Rom. 7. lex peccatum est? absit: sed peccatum non cogno-
ui nisi per legem, & ibidem. Itaque lex sancta, & man-
datum iustum, sanctum, & bonum, &c. 1. Timoth. 1.
Scimus, quia bona est lex, siquis ea legitimè vtatur. Vn-
de Christus exemplo, & verbo legem illam appro-
bauit: nam & seruauit illam Luc. 1. & 2. & Matt. 5.
dixit, Non veni soluere legem: sed adimplere: & Iota
vnum, aut apex non præteribit à lege: & seruare do-
cuit, Matth. 23. Super cathedram Moysi sederunt scri-
bæ, & Pharisæi, omnia quæcumque dixerint vobis, ser-
uate, & facite. Quem locum ad hoc expendens Au-
gust. 2. contra lit. Pitiliani, ca. 51. dixit, Nonne illam
cathedram Moysis commendauit: & illos seruato cathe-
dræ honore redarguit? Ad idem est Matth. 8. Vade, af-
fer munus tuum, quod præcepit Moyses in testimonium
illis. Retulit etiam Christus septem testimonia ex
lege, & prophetis: ergo legem illam veram & san-
ctam putauit.</P>
<P>  Tertiò probatur, quoniam ad Christum lex illa
dirigebat, & præparabat homines tanquam pæda-
gogus, tum perhibendo illis verbis, & factis testi-
monium, iuxta id Luc. vlt. oportet impleri omnia, quæ
scripta sunt de me in lege, & in psalmis, & in Prophetis:
tum etiam retrahendo homines ab idololatria,
eosque continendo intra limites veri cultus, &
religionis erga De&#x0169;, quod attigit Paul. Gal. 3. dice&#x0303;s,
priusquam veniret fides, sub lege custodiebamur conclusi,
in eam fidem, quæ reuelāda erat, id est, in fide&#x0303; Christi,
& aliorum misteriorum clariùs explicandam: &
ibidem vers. 24. lex pædagogus noster fuit in Christo:
erant enim tunc illi pueri, & infirmi.</P>
<P>  Quartò probatur, quia lex illa præcipiebat, quæ
dictat ratio naturalis, quæ in decalogo contine&#x0303;tur,
& nihil præcipiebat contra rationem: sed potius
in singulis præceptis positiuis illius legis aliqua
ratio honestatis, iustitiæ, misericordiæ, vel religio-
nis cernitur; Vt latè prosequitur D. Thom. à quæst.
99. vsque ad 105. & alij initio citati: ergo erat bona.
Vnde Paul. Rom. 7. condelector legi Dei sec&#x0169;dum inte-
riorem hominem. & iterum: consentio legi, quoniam bo-
na est. & Clemens illo cap. 19. legem illam appel-
lat, sanctam, & natur alis legis adiutricem.</P>
<P>  Quintò probatur, quoniam ea lex conuenienti<marginalia>Lex vetus|sancita con-|uenienti tem-|pore.</marginalia>
tempore sancita est, cùm iam nimirum homines
obscurata per peccat&#x0169; ratione ignorantiam suam
agnoscerent, & humiliati viderent se indigere di-
uina instructione, qua suam ignorantiam depelle-
rent, vt tradit D. Thomas quæst. 98. art. 6. & simili
ratione necessariam posteà fuisse legem nouam
docuit, quæst. 106. art. 6. vnde Cyrill. Alexandrin. 1.
in Ioan. cap. 11. lex data est, vt per eam lux, quæ in
nobis est, accendatur lippitudine oculorum mentis deter-
sa, & depulsis tenebris, quæ prisca ignorantia nos occu-
parunt. & Ioseph. lib. 12. cap. 2. refert, illam legem in
tanta veneratione habitam, vt saltem poe&#x0308;tis esset
interdictum, ne quid suis scriptis ex illa manda-
rent, ne fortè miscerent sacra profanis, fabulosaque
veris.</P>
<P>  Argumenta aduersariorum soluit August. lib. 22.<marginalia>3</marginalia>
contra Faustum, & lib. 2. contra aduersarium legis,<marginalia>Ad argumen-|ta.</marginalia>
& prophe. & alibi sępe, & D. Thom. quæst. 98. art. 1.</P>
<P>  Breuiter ad primum respondent aliqui, illud
testimonium intelligi non de lege ipsa secundum<marginalia>Ad 1.</marginalia>
se, sed de eius cultoribus. Alij verò nomine culpæ,
non veram culpam, & peccatum, sed defectum, &
imperfectionem intelligunt, cum Theodoreto,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0587.jpg/>
@@1@<SE587>Disput. XXII. Sectio I. 571
<duolan 2><-P>Caiet. ibi, & Cyrillo, 1. de adoratione: vtramque
expositionem habet D. Thom. in illum locum, &
Medina hîc.</P>
<P>Ad secundum respondeo, quod lex illa fouebat
homines bonos, & iustos in hoc sensu, quòd exer-
cebat illos in bonis variarum virtutum operibus,
quamuis non sufficeret sine gratia Christi perti-
nentis ad legem nouam, delere peccatum & iusti-
ficare ab illo, & quamuis ob magnam eius difficul-
tatem, & ob tenuitatem gratiæ, quæ tunc conce-
debatur, & ignorantiam, atque imbecillitatem
hominum, & quia nitimur in vetitum semper, cu-
pimusque negata, lex illa fuerit occasio non data, sed
accepta peccandi, & prouocandi iram Dei: vnde
lex illa imperfecta fuit, vt inquit Paul. Heb. 7. repro-
batio fit præcedentis mandati, propter infirmitatem eius,
& inutilitatem, & ibidem nihil ad perfect&#x0169; addu-
xit lex, & Ro. 7. occasione accepta peccatum per man-
datum seduxit me, & per illud occidit, & ibidem, occa-
sione accepta peccatum per mandatum operatum est in
me omnem concupiscentiam.</P>
<P>  Ad tertium respondeo, illam p&#x0153;nam talionis
rigidam quidem esse: non tamen iniustam, nec à
Christo damnatam: sed Christum rigorem illum
abstulisse, & suauiorem legem instituisse.</P>
<P>  Ad quartum respondent aliqui, Deum iustè po-
tuisse concedere vsuras, & libellum repudij, & re
ipsa concessisse Iudæis. Alij frequentius, & proba-
bilius dicunt, vsuras, & libellum repudij non con-
cessa, sed permissa fuisse. Quod non aduersatur ra-
tioni de vsuris hoc disputauimus cum aliis tract.
de vsuris: de libello aute&#x0303; repudij tract. de matrim.
De vtroque vide Azor. tom. 1. lib. 6. cap. 1. quæst. 3.
in fine, & quæ diximus disp. 5. sect. 8.</P>
<P>  Ad quintum respondeo primò cum D. Thoma,<marginalia>4</marginalia>
quæst. 98. ar. 1. ad 1. Valentia disp. 7. quæst. 7. punct.
1. in fine, & Aug. epist. 19. præcepta legis veteris,
præsertim cæremonialia dici non bona, non quia
mala fuerint, vt ibi etiam aduertit Hieronym. sed
quia erant imperfecta, præsertim comparatione
nouę legis, quam rationem ex Gregorio 28. moral.
cap. 17. in Iob 38. assignat Barradas lib. 1. in euang.
cap. 21. & quia erant nimis onerosa, & posita ma-<marginalia>Præcepta ve-|teris legis|quomodo di-|cantur non|bona.</marginalia>
gis ad continend&#x0169; populum, ne in  idololatriam
declinaret, quàm propter intrinsecam, & propriam
bonitatem, & perfectionem: vel etiam quia non
habebant vim iustificandi, vt nostra sacramenta,
nec sufficiebant ad iustificationem sine gratia
Christi: vnde subditur, & iudicia in quibus nō viue&#x0303;t.
Hanc expositionem de præceptis legis veteris siue
omnibus, siue tantum cæremonialibus probabi-
lem putat Pradus Ezech. 20. pro ea adducens Iusti-
num dialogo c&#x0169; Tryphone, Amb. psal. 118. & lib. 3.
epistolarum, epist. ad Clementianum. Hieronym.
ad illum locum Ezech. Appollina. Theod. Polychr.
Cyril. Orige. licet nō eodem modo rem explicent,
vt ibi latè refert Pradus addens, multò plausibi-
liorem esse hanc expositionem. Patres bonum
vsurpassent pro suaui, iucundo, & facili, hebræa
phrasi: non bonum contra, pro graui, duro, & into-
lerando: Nam vox hebræa, Tob, non solùm ho-
nestum significat: sed delectabile bonum, vt Ge-
nes. 3. vers. 6. vidit igitur mulier, quòd esset bonum,
idest, am&#x0153;num, gratum: & Genes. 19. si bonum est in
oculis vestris, idest, si placet. Hac enim ratione præ-
cepta non bona, erunt grauia, & importabilia. Vn-
de Petrus Act. 15. iugum, inquit, quod neque patres
nostri, neque nos portare potuimus.</P>@@

<P>  Respondeo secundò, & melius, vt sentiunt Pra-
dus ibi, Vazquez, quæst. 98. in commentar. art. 2. &
alij recentiores hîc, ibi non esse sermonem de prę-
ceptis veteris legis: quia illa verba dicuntur in
comminationem, & p&#x0153;nam propter transgressio-
nem præceptor&#x0169; legis veteris: vnde prius dixerat
Deus, dedi eis præcepta mea, & sabbatha (quo nomi-
ne omnes cæremoniæ intelliguntur, vt docet Pra-
dus) iudiciáque, quæ faciens homo viuet in eis & posteà
conqueritur, eo quòd iudicia sua non fecissent,
præcepta reprobassent, sabbatha violassent: & sub-
dit, Ergo & ego dedi, idest dabo, eis præcepta non bona.
Sunt ergo hæc præcepta distincta à lege diuina:
nam in obseruatione huius viuitur, in illis autem
vita non inuenitur: & illa sunt p&#x0153;na transgressio-
nis diuinæ legis. Est ergo sensus: quia legem bo-<marginalia>Quomodo|Deus dederit|Iudæis præce-|pta non bona.</marginalia>
nam non seruauerunt, dabo eis legem malam, id-
est, permittam eos abire in vias suas, & sequi suas
inclinationes prauas, quæ sunt quodāmodò leges.
Ita interpretatur Hieron. ibi, & Vazq. supr. & con-
sonat Paul. Rom. 2. dice&#x0303;s, tradidit eos Deus in repro-
b&#x0169; sensum. Vel dicitur dedisse illis præcepta nō bo-
na: quia permisit, aut voluit eos captiuos duci sub
iniquis regibus, & tyrannis; qui imponebant illis
onerosa, & iniqua præcepta, vt rectè explicat Pra-
dus suprà, & Azor tom. 1. lib. 6. cap. 2. q. 2. similiter
in p&#x0153;nam violati sabbathi, & cæremoniarum le-
gis, diuiniq&#x0301;ue cultus permisit eos Deus implere
pręcepta gentium de cultu idolorum, & oblatione
filiorum per ignem: & ideo, vt notat Pradus, statim
in Ezechiele subditur, & pollui eos in muneribus suis,
id est, pollui permisi: quamuis D. Thom. suprà, ex-
ponat, pollui, id est, pollutos ostendi: quia quando
offerebant sacrificia pro peccatis, pollutos se
ostendebant.</P>
<P>  Ad sextum respondeo, in illis testimoniis<marginalia>5</marginalia>
duo indicari. Alterum est, cæremonias, & sacrificia
illa non placuisse Deo: quia homines, qui illis vte-
bantur, putabant sufficere ad placandum Deum,
cùm tamen simul essent onusti peccatis: vnde
Isai. 1. Cùm multiplicaueritis orationes non exaudiam:
manus enim vestræ sanguine plenæ sunt, & digiti vestri
iniquitate. Alterum verò est illa minus perfecta, &
Deo grata fuisse, & ideo in alia gratiora, & melio-
ra commutanda fuisse, nimirum in cæremonias, &
sacrificia legis Euangelicæ.</P>
<P>  Ad septimum respondet D. Thomas quæst. 98.
art. 1. ad 3. quòd lex illa erat possibilis: sed non sine
gratia, quam lex non dabat: sed Deus, iuxta id
Rom. 9. Non est volentis, neque currentis, scilicet vel-
le, & currere in diuinis præceptis, sed Dei miseren-
tis: & Psalm. 118. Viam mandatorum tuorum cucurri,
cùm dilatasticor meum, scilicet per gratiam, & cha-
ritatem. Adde tamen etiam cum gratia communi,
& ordinaria illius temporis fuisse seruatu diffi-
cillimam: quia gratia ordinariè erat modica: præ-<marginalia>Quot fuerint|præcepta in|veteri lege.</marginalia>
cepta verò grauissima, & plurima. Erant enim 613.
secundùm Abul. Deut. 27. quæst. 1. & Ruth 1. q. 24.
vbi Lyra, & Pharisien. lib. de fide, & legib. & Gala-
tinum, 11. de Archanis cap. 4. Licet secundùm Bur-
gensem in Scrutinio script. lib. 1. d. 8. cap. 9. solùm
fuerint. 365. iuxta numerum dierum anni. De hoc
vide dicta à nobis disp. 6. sect. 3. in fine, & à Lorino
Actuum, 15. vers. 10. & Cornelio Musso Rom. 7. in
fine, vbi ait, præcepta illius legis ex vna parte fuis-
se 365. iuxta numerum dierum anni: ex alia verò
248. iuxta numerum ossium hominis, & priora esse
negantia, posteriora affirmantia, ait Barrad. 1. libr.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0588.jpg/>
@@1@<SE588>572 Q. XCVIII. vsque ad CII. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>in Euang. cap. 10. Viegas Apoc. 2. commen. 4. sect.
5. pro opin. Abulensis citat Paulum Riceium libro
de Pentateucho, & Conradum Gesnerum in sua
bibliotheca: sed ait Rabi Moysem lib. 3. dubiorum
tract. de præceptis, posuisse 218. affirmatiua, & 365.
negatiua. Genebrar. in Chronico, & Hebræi apud
Azor. tom. 1. lib. 6. cap. 59. quæst. 3. ponunt affirma-
tiua 248. negatiua verò 365.</P>
<P>  Sed quæres, an lex vetus in suo ordine, & gradu<marginalia>6</marginalia>
perfecta fuerit. Quidam id affirmant, licet fatean-<marginalia>Quæst.</marginalia>
tur, simpliciter fuisse imperfectam,  & præsertim
comparatione nouæ legis. Sumi putant ex D. Tho-
ma quæst. 98. art. 1. in corp. iunctis solutionibus
argumentorum, art. 2. & probant primò, quia Dei
perfecta sunt opera: sed lex illa fuit opus Dei: ergo.
Secundò ex Iob 36. Non est similis ei in legislatori-
bus: Sed alij legislatores edunt leges in suo genere
perfectas: ergo & Deus. Vnde Clemens lib. 6. con-
stit. Apost. cap. 19. legem illam vocat, perfectam, &
plenam, & absolutam, seu nulla ex parte defieien-
tem, omni reprehensione carentem, &c. Tertiò,
quia, vt lex sit perfecta in suo genere, satis est, ac-
commodari cōditioni eorum, quibus imponitur.
Vnde si imponitur pueris, nō spectat ad eius per-
fectionem ea præcipere, quæ virorum sunt pro-
pria: sed quæ statui puerorum sunt accommodata:
ita autem se habuit illa lex; puerorum enim erat,
ideóque Gal. 3. pædagogus vocatur, ergo. Vazquez
quæst. 98. art. 1. difficilem putat differentiam assi-
gnatam à D. Thoma inter legem vetetem, & ali-
quas humanas, quòd hæ sint perfectæ in suo ge-
nere: illa verò non: eo quòd loquitur D. Thom. de
lege veteri, etiam vt comprehendit legem naturæ;
vt patet ex articulo primo, & ex tota quæst. 99. &
ex loco Pauli, quem citat argumento: sed contrà:
lex autem naturæ in suo genere perfecta est: quasi
verò non posset id, quod perfectum est in suo ge-
nere, componere aliquid in suo genere imperfe-
ctum: vt anima perfecta, animal orbat&#x0169; oculis, vel
aliquo membro, aut sensu? sic ergo licet lex naturæ
sit in suo genere perfecta: tamen cōponit legem
veterem, quæ in suo genere imperfecta videtur.</P>
<P>  Vnde alij putant iuxta veritatem, & D. Tho-<marginalia>7</marginalia>
mam, legem illam nec in suo genere fuisse perfe-
ctam, sicut lex humana est perfecta in suo genere:
quia potest consequi suum finem, qui est pax, &
tranquillitas Reip. Lex autem vetus non poterat
consequi suum finem, qui erat impedire, & expel-
lere peccata, & perducere ad beatitudinem. Ideò
imperfecta, inquiunt, in suo genere fuit, non pri-
uatiuè, sed negatiuè: non enim carebat profectio-
ne debita, licet nō haberet summam, aut magnam
perfectionem, præsertim comparatione legis no-
uæ. De qua comparatione inferius disseremus, &
enumerabimus illius legis imperfectiones. Potissi-
ma erat, quia non dabat ex vi sua, seu ex propriis
internam iustitiam, nec iuuabat, sed iubebat, vt sæpe
dicit August. & ideo Ioan. 1. dicitur, Lex per Moy-
sem data est: gratia & veritas per Iesum Christum fa-
cta est: & Paul. tota epist. ad Rom. ait, quòd non au-
ferebat, nec impediebat peccatum, imò erat occa-
sio peccati, quia præcepta, & non vires ad ea im-
plenda dabat. Et quia Christus nondum venerat,
modica tunc propter merita ipsius dabatur gratia
ad bene operandum. Si obiicies, nec legem huma-
nam cōferre vires ad sui impletionem: tamen esse
perfectam in suo genere; respōdent legem huma-
nam per se promittere, & comminari bona, aut<-P>@@

<-P>mala temporalia, & res disponere, ita vt sequatur
finis eius præcipuus, qui est exterior pax, tranquil-<marginalia>Finis legis hu-|manæ, pax ex-|terior & f&#x0153;-|licitas Reip.</marginalia>
litas, & f&#x0153;licitas Reip. Ideo esse perfectam in suo
genere: legem autem veterem non præstitisse om-
nia necessaria ad consequendum præcipuum eius
finem, qui erat reddere homines perfectos, & f&#x0153;-
lices æterna f&#x0153;licitate: vnde Hebr. 7. Nihil ad per-
fectum adduxit lex, & reprobatio fit veteris mandati
propter eius inutilitatem, & infirmitatem: & ideo non
erat simpliciter, nec in suo genere perfecta: licèt
secundùm quid fuerit perfecta, quatenus erat se-
cundùm exigentiam illius puerilis status. Vnde
tunc illam legem dare non fuit alienum à suauita-
te diuinæ prouidentiæ: tum quia vt August. cōtra
Faustum, & de spir. & lit. sępe dixit, indigebat tunc
ille. Tum, quia vt ait D. Thomas illo art. 2. ad vlt.
licet ipsa lex auxilium gratiæ non daret, Deus non
deerat, sed dabat illud, quādo opus erat, per fidem,
& merita Christi. Hæc illi: sed quæstio est de no-
mine, & parum refert quòd dicamus, aut negemus
fuisse perfectam in suo genere: modò asseramus,
fuisse simpliciter, & comparatione nouæ imper-
fectam, vnde D. Thomas quæst. 98. art. 2. ad 1. ait
fuisse perfectam secundùm quid, & pro illo tem-
pore, quod erat pueritiæ Iudæor&#x0169;, cui lex fuit ac-
commodata, iuxta id Galat. 3. lex pædagogus fuit,
sed simpliciter imperfectā: quia, nihil ad perfectum
adduxit lex. Hebr. 7. Vazquez tamen eodem artic.
ait, vt continebat legem naturæ, fuisse simpliciter,
& pro omni tempore perfectam.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO II.
Vtrùm lex vetus tota fuerit immediatè à Deo, vt Le-
gislatore, seu an tota fuerit strictè lex diuina.</Z>
<P><INI5>I</INI5>N superiori sectione, probatione<marginalia>8</marginalia>
prima ostendimus, legem veterem<marginalia>1. Opin.</marginalia>
datam fuisse à Deo vero, & bono;
non à malo Deo, vt hæretici multi
dixerunt ibidem relati, quibus ex
parte consensit Ptolomæus quidam apud Epi-
phan. hæresi 33. Bellar. 1. de verbo Dei, cap. 5. di-
cens, auctorem veteris legis fuisse triplicem, &
nullum illorum fuisse verum Deum. Nam par-
tem legis dicebat, esse datam ab opifice mundi,
quem non Deum: sed Numen secundum esse di-
cebat: partem verò à Moyse, & aliam partem à se-
nioribus illius populi. Prima pars huius hæresis,
quæ vt talis refutatur ab Epiphanio, fundatur in
alia hæresi, quòd Verbum non sit verus Deus: aliæ
verò partes, præsertim secunda, possunt habere
nonnullam dubitationem. Nam aliqui Catholici
censuerunt, Moysem miscuisse in illa lege aliqua
præcepta propria, & verè humana. Quod de lege
permittente libellum repudij significat, secundum
aliquos, Canus, 2. de locis, cap. 16. & habet funda-
mentum in Ambrosio lib. 8. in Lucam, initio, &
in verbis Christi Matth. 19. vbi prius dixit, legem
illam, Quos Deus coniunxit homo non separet, esse di-
uinam: posteà verò de lege repudij subdit, Ad du-
ritiam cordis vestri permisit vobis Deus, &c. & Sal-
meron tract. 61. & 62. in Acta, & 1. Cor. 7. disp. 12.
planè docet, Decalogum fuisse traditum à Deo, vt
ab authore, & legislatore immediato: cætera verò
præcepta Pentateuchi esse tradita à Moyse, vt ab
immediato Legislatore per auctoritatem Legisla-
tiuam à Deo acceptam: quemadmodum Ioannes<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0589.jpg/>
@@1@<SE589>Disput. XXII. Sectio II. 573
<duolan 2><-P>Baptista sibi è c&#x0153;lo collatum instituit Baptisma, &
Beseleel, & Ooliab Exod. 31. artibus sibi à Deo in-
fusis tanquam artifices tabernaculum fabrifacie-
bant: & Septuaginta seniores spiritu gubernandi
sibi à Deo infuso regebant populum, Num. 11. &
Dauid potestate regia immediatè sibi à Domino
tradita, duodecim Tribus gubernabat: ac Salomon
dono sapientiæ à Deo accepto disputabat super
lignis à cedro, quæ est in Libano, vsque ad hysso-
pum, quæ egreditur de pariete. Huius sententiæ
videtur etiam Valentia disput. 7. quæst. 7. punct. 4.
in 1. obseruatione, dicens, Deum non immediatè
præscripsisse cætera præcepta à Decalogo: sed Mo-
sem auctoritate diuina ea promulgasse; & D. Tho-
mas, quæst. 100. art. 5. ad 1. ait, Præcepta Decalogi
esse illa, quæ immediatè populus recepit à Deo. Vtra-
que autem fuêre mediatè à Deo quantum ad
promulgationem: ergo differentia intenta à D.
Thoma est quantum ad institutionem: & sic ali-
qua præcepta sunt immediatè à Moyse instituta,
& alia à Deo.</P>
<P>  Aduerte primò c&#x0169; Salmerone tract. 61. in Acta.<marginalia>9</marginalia>
& 1. Cor. 7. disp. 12. cui consonat Couar. 1. var. cap.
17. & in pract. cap. 31. num. 2. dupliciter sumi ius<marginalia>Dupliciter su-|mitur ius di-|uinum apud|Patres.</marginalia>
diuinum, seu legem diuinam apud Patres: aliquan-
do quidem laxè, seu communiter; aliquando verò
strictè, siue propriè. Lex diuina laxè sumpta non
tantùm legem à Deo per se, & immediatè institu-
tam, sed etiam lege&#x0303; à Deo per Eeclesiasticam po-
testatem latam comprehendit: in qua acceptione
leges, quas Ecclesia instituit, ac proinde tollere, ac
mutare potest, diuinæ dicuntur: nimirum, quia
à potestate diuinitus collata emanarunt. Vnde
Petrus Cluniace&#x0303;sis, Bernardo æqualis lib. 4. epist.
28. post medium, ait: Diuina mandata diximus non
solùm ea, quæ per seipsam in carne diuinitas apparens
hominibus tradidit, aut ea, quæ per Apostolos teneri
constituit, siue illa, quæ ante susceptam carnem per Pa-
triarchas, vel Prophetas mandauit: sed etiam illa, quæ
post Apostolos Apostolici viri Apostolica vestigia secuti,
vnanimi multorum Catholicorum consensu seruari præ-
ceperunt. Idem enim diuinus Spiritus, qui priorum Pa-
trum cordibus se infundens humanæ saluti congruentia
per eos dedit præcepta, per hos quoque, qui recentiores vi-
dentur, hominum salutem operari salubria iubendo non
destitit. Per diuersos igitur præcones, Domini verba edi-
ta venerantur: in diuersis organis eiusdem Spiritus
flatum agnoscimus. Hæc ille. Sic etiam Bern. lib. de
præcepto, & dispens. Quæ Prælati præcipiunt Deus
per illos præcipere dicitur. Qua ratione illorum præ-
cepta dici poss&#x0169;t diuina: & Anacletus epist. 1. leges
diuinas vocat, quibus Primates in ciuitatibus cō-
stituti sunt, quas idem vocat ecclesiasticas, & meri-
tò: quia, vt ipse ait, ab Apostolis, & Clemente di-<marginalia>Ab Apostolis|& Clemente|diuisio Pro-|uinciar&#x0169; fa-|cta est.</marginalia>
uisio Prouinciarum facta est: hi autem non potue-
runt legem propriè diuinam condere: sic etiam
Victor. Papa epist. ad Theophilum c. 1. ait, statuta
de celebrando Pascha in die Dominico, nulla de-
bere improbitate conuelli, nulla nouitate mutari:
quia alia est ratio caussarum secularium, alia diuina-
rum. Refertur in cap. celebritatem, de consecr. d. 3.
& Leo epist. 85. ad Episcopos per Affricam consti-
tutos, ait: Diuinis, & Apostolicis constitutionibus pa-
reatis, & in nullo patiamini prouidentissimi Canonum
decreta mutari. Refetur in decreto Iuonis p. 5. cap.
16. & Innoc. IIII. in Concil. Lugdun. & refertur
cap. cùm de diuersis, de priuil. in 6. ius canonicum
vocat diuinum; ciuile verò humanum. & Ambros.<-P>@@

<-P>lib. 8. epist. 66. Quartum gradum consanguinitatis
prohibitum dicit lege diuina, id est, Ecclesiastica,
cùm in ea passim dispensetur: & Epiph. hæresi vlt.
Apostolorum Constitutiones, quę in sacris Bibliis
nō sunt, diuinam scripturā appellat, & Cyprianus
serm. de lapsis, idololatriæ crimine polutos absque
satisfactionibus canonicis ad communionem ad-
mitti, ait esse cōtra legem diuinam; & Athan. epist.
ad omnes orthodoxos, Diuinas leges appellat Ca-
nones Ecclesiæ de ritu excommunicandi, & eli-
gendi Episcopos: & Basil. in Regulis breuior. in-
terrog. 139. Præcepta ieiunandi certis diebus, diui-
na appellat; & eode&#x0303; modo loquitur Nazian. epist.
71. ad Celensium: & Theophilus Alexandrin. lib.
3. Paschali. Decreta Ecclesiæ vocat legem Dei. Ra-
tio autem, quare mandata Ecclesiæ appellantur
diuina, est, quia fiunt auctoritate manante à Deo
auctore supernaturali: & instinctu atque illustra-
tione Spiritus sancti: vt Act. 15. Visum est Spiritui
sancto, & nobis, &c. & 1. Cor. 7. Puto autem, quòd &
ego Spiritum Dei habeam, scilicet ad præcipiendum,
vt exponit Salm. suprà, qui etiam sic scripsit id
1. Cor. 14. Si quis videtur Propheta esse, aut spiritualis,
cognoscat, quæ Scribo vobis: quia Domini sunt manda-
ta. item præcepta Ecclesiæ mandata Dei dicuntur:
quia Deus præcipit obedire Superioribus, sicut
ipsi Deo. Lucæ 10. Qui vos audit, me audit; & qui
vos spernit, me spernit. & Matth. 18. Si Ecclesiam non
audierit, sit tibi sicut Ethnicus, &c. & Matth. 23. Quæ-
cumque dixerint vobis, seruate, & facite.</P>
<P>  Hoc supposito concedit Salmeron, totam le-<marginalia>Tota lex ve-|tus fuit diui-|na, & quo-|modo.</marginalia>
gem veterem fuisse diuinam, parte&#x0303; quidem pressè,
nimirùm, quæ immediatè fuit à Deo tamquam à
Legislatore, quæ per Moysem non fuit condita,
sed tantum promulgata: partem verò latè tantùm,
nimirum, quæ Moysem habuit Auctorem, & Le-
gislatorem, & non tantùm promulgatorem.</P>
<P>  Hoc secundum, in quo est tota, aut principalis<marginalia>10</marginalia>
difficultas, probat Salmeron: quia passim in lege
dicitur, hoc, & illud præcepit Moyses: hoc, & illud
factum est iuxta præceptum Moysi. Ipse quoque
sic loquitur, Deut. 4. Et nunc Israe&#x0308;l audi præcepta,
& iudicia, quæ ego doceo te, &c. Non addetis ad ver-
bum, quod vobis loquor, nec auferetis ex eo. Custodite
mandata Domini Dei vestri, quæ ego præcipio vobis.
Et infrà: Scietis, quòd docuerim vos præcepta, atque
iustitias, sicut mandauit mihi Dominus Deus meus. Et
Ecclesiastici 24. Legem mandauit Moyses in præceptis
iustitiarum, & hæreditatem domui Iacob, & Israe&#x0308;l
promissiones. Quod quidam vertunt: Lex, quam
Moyses præceptis iustissimis tulit populis Iacob hæredi-
tariam vna cum promissionibus ad Israe&#x0308;litas pertinen-
tibus. Et Origenes ho. 16. in Num. ante medium,
in cap. 23. ait: Per Moysem quidem multa locutus est
Deus: aliquanta tamen & Moyses propria auctorita-
te mandauit. Quod Dominus in Euangelijs euidentis-
sima distinctione secernit, cum dicit de repudio mulieris
interrogatus, quia ad duritiam cordis vestri scripsit
Moses hæc vobis: ab initio autem non fuit sic. Et pau-
lò inferius: Vides ergo & hîc Deum non præcepisse,
necfieri voluisse diuortium, Moysem verò propter duri-
tiam cordis Iudæorum scripsisse dandum esse repudium.
Ostendit hæc & Paulus in literis suis, cùm dicit de qui-<marginalia>1. Cor. 7.</marginalia>
busdam: Dominus dicit, & non ego: & de alijs: hæc an-<marginalia>2. Cor. 1$unclear.</marginalia>
autem dico, non Dominus: & iterum in alijs præ-
ceptum Domini non habeo, consilium autem do: &
iterum: Quæ loquor, non loquor secundùm Deum. Vn-
de similiter etiam in cæteris Prophetis aliqua quidem<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0590.jpg/>
@@1@<SE590>574 Q. XCVIII. vsque ad CII. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>Dominus locutus est, & non Prophetæ: alia verò Pro-
phetæ, & non Dominus. Sic Origenes, cuius Opera
licet ab Ecclesia damnata sint: non tamen omnia:
cùm multa ex illis longo tempore sint lecta: &
Gelasius Papa, cap. sancta Romana, 15. dist. id iudi-
cium probet, quod de operibus Origenis protulit
Hieronymus, qui nō solùm in hoc Origenem nō
damnat: sed etiam probat, & imitatur: nam Matth.
19. ait: Numquid potest Deus sibi esse contrarius, vt
aliud anteà dixerit, & sententiam suam nouo frangat
imperio? Non ita sentiendum est: sed Moyses, cùm
videret, propter desiderium secundarum coniugum, quæ
vel ditiores, vel iuniores, vel pulchriores essent, primas
vxores interfici, aut malam vitam ducere, voluit in-
dulgere discordiam (id est, diuortium) potiùs quam
odia, & homicidia perseuerare, simul&#xE8BF;&#x0301; considera, quòd
non dixit, propter duritiam cordis vestri permisit vo-
bis Deus: sed Moyses, vt iuxta Apostolum consilium<marginalia>1. Cor. 7.</marginalia>
sit hominis, non imperium Dei. Et Ambr. 8. in Luc. c.
2. super cap. 16. tranctans illa verba, Ad duritiam
cordis vestri, dicit: Ait Moyses, non Deus ipse: ab ini-
tio autem lex Dei est. Quæ est lex Dei? Relinquet ho-
mo patrem & matrem, & adhærebit vxori suæ, &
erunt ambo in carne vna: ergo qui dimittit vxorem,
carnem suam scindit, diuidit corpus. Ostendit autem
hic locus, quæ propter fragilitatem humanam scripta
sunt, non à Deo scripta. Vnde & Apostolus, Denuntio,
inquit, non ego, sed Dominus, vxorem à viro non disce-
dere. Hæc Ambrosius. Ergo sentit, concessionem
libelli repudij factam fuisse immediatè auctori-
tate Mosis, non Dei. Et Clemens Alexandr. 3. pæ-
dag. c. 7. Decuit, Decalogum per Deum Legislatorem
ferri: qui æternus est: reliqua verò minimè duratura,
per Mosem mortalem. Vbi planè Clemens docere
videtur, Deum fuisse solius Decalogi Legislato-
rem, Moysem verò cæterorum præceptorum, sed
instinctu Dei, & ideò dixisse videtur, non fuisse à
Mose videlicet vt à primo inuentore, sed à Deo
per Mosem, vt per verum Legislatorem.</P>
<P>  De hac re sic loquitur Medi. quæst. 98. art. 2. in<marginalia>11</marginalia>
fine, Sed vtrùm omnia mandata, quæ sunt in veteri le-<marginalia>2. Opinio.</marginalia>
ge, fuerint à Deo tradita, sic vt nullum datum fuerit à<marginalia>Orig. hom. 16.|in Numer. Ba|silius, 5. con-|tra Eunom. c.|penult.</marginalia>
Mose tanquam à præcipuo Legislatore, controuertunt
sancti Patres. Origen. & Basil. dicunt apertè, multa
Deum per Moysem fuisse locutum: sed aliqua Moses
propria auctoritate mandauit: quod Christus in Euā-
gelio apertè designare videtur, c&#x0169; dicit de libello repudij;
Moyses ad duritiam cordis vestri permisit vobis libell&#x0169;
repudij; ab initio autem non sic. Sed veritas est, quòd om-
nia mandata, quæ sunt in veteri lege, fuerunt à Deo in-
stituta. Dicitur enim Exodi 24. quòd Moyses legit po-
pulo volumen f&#x0153;deris, & dixit populus, omnia, quæ locu-
tus est nobis Dominus, faciemus. Idem habetur Hebr.
9. Et est ratio euidens: nam si Moyses aliqua propria
auctoritate mandauit: quomodo discernere poterimus,
quid ex Spiritu sancto, quid ex propria auctoritate
mandauerit, & sic erit rerum omnium confusio. Loqui-
tur de hoc optimè Magister Cano. Hæc Medina. Sed<marginalia>Canus, 2. de|locis cap. 16.|arg. secundo.</marginalia>
Canus 2. de locis, cap. 16. & sequentibus, non tra-
ctat præsentem quæstionem: sed an omnia quæ
in Scriptura continentur, sint scripta dictante illa
Spiritu sancto: & meritò docet, partem affirman-<marginalia>In veteri lege|quædam vi|denturspecta-|re ad legem|Deipreßè sum|ptam, quædam|ad legem votis|pressè sumptā.</marginalia>
tem, contra quam nihil dicunt Basil. Ambr. aut
Origenes, vt explicat ipse Canus suprà, cap. 18.
ad 2. Deinde Basil. de præsenti quæstione nostra
nihil dicit. Item ratio illa, quam euidentem vo-
cat Medina ad præsentem controuersiam euidens
non est: nam in Scriptura quædā dicitur Deus prę-<-P>@@

<-P>cipere; alia verò Moses; & ideò quędā vide&#x0303;tur spe-
ctare ad lege&#x0303; Dei pressè sumptā; alia verò ad lege&#x0303;
Moysis pressè sumptā, vt distinguebat Salmeron.</P>
<P>  In cuius tamen sententia hanc difficultatem in-<marginalia>12</marginalia>
uenio: quòd si præcepta aliqua veteris legis fuis-
sent auctoritate eius imposita, potuissent eiusdem,
vel successorum auctoritate limitari, mutari, &
abrogari (id quod fortasse nemo concesserit) nisi
dicas, Deum præcepisse immediatè, vt quæ Moy-
ses præciperet, inuiolata seruarentur, & ideò præ-
cepta Mosis ipso defuncto fuisse quasi diuina, &
nulla auctoritate humana mutari potuisse: res sanè
est difficilis, in qua mallem discere, quàm docere.
Apostolus sanè Hebræo. 10. Salmeroni fauet, dum
legem illam vocat legem Moysis, sed Ecclesiasti-
cus fauet aliis: nam de Mose ait, dedit illi Dominus le-
gem vitæ, & disciplinæ. Fortè lex illa immediatè fuit à
Deo, & à Moyse, sicut quādo idem pręcipi&#x0169;t Deus
& homo, vel diuersi homines, eadem lex dicitur
omnium illorum. Vnde Deut. 24. eadem præcepta
Deo, & Moysi tribuuntur, cùm dicitur, Custodite
mandata Domini Dei vestri, quæ ego præcipio vo-
bis, sic posset conciliari opinio Salmeronis cum
opinione Medinæ, quam sequuntur tanquam pro-<marginalia>Suarez.</marginalia>
babiliorem aliqui recentiores, dicentes oppositam
sententiam non possumus damnare, vt erroneam,
vel omninò improbabilem: quia non solùm Ca-
nus, & Ambros. iam citati: sed etiam Hieron. illam
sequitur specialiter quoad illam legem repudij,
Beda, Hugo, & D. Thomas ibi. Non possum tamen
illam probare: sed totam legem vsque ad finem
Deut. puto esse diuinam (scilicet pressè, & strictè)
vt docuit Maldo. Mat. 19. sanctos piè interpretans.
Idem Bellar. 1. de verbo Dei (in quo nihil inuenio)
Ioan. Arbor. 10. Theosophiæ, ca. 6. & videtur com-
munis sensus doctorum. Probatur: quia in princi-
pio Deut. & sępe in illo libro Deus dicitur esse, qui
legem fert, & Moyses testatur, se tradere, quæ à
Deo accepit, & posteà eodem contextu, & modo
omnes leges fert: ergo nullam possumus cum fun-
damento excipere: aliàs nihil manet firmum. Præ-
tereà nullum est fundamentum ad facie&#x0303;dam illam
specialem exceptionem. Tum quia, quod Christus
dixit, Moyses permisit, vel præcepit, nullum argume&#x0303;-
tum est. Nam etiam Matt. 8. dixit leprosis, vt offer-
rent quod Moyses præcepit, cùm tamen sine con-
trouersia illud esset præceptum Dei, & Marci 7.
Moyses dixit, honora patrem tuum, &c. & statim,
irritum fecistis præceptum Dei. Prætereà materia ipsa
requirit diuinam auctoritatem. Nam permissio
illa dupliciter intelligi potest. Primò, vt fuerit ve-
ra concessio, & licentia validam, & iustam effi-
ciens vinculi matrimonialis dissolutionem: &
sic, constat à solo Deo esse potuisse. Secundò,
vt solùm fuerit impunitas, & nec sic est verisi-
mile Moysem sua auctoritate id permisisse, cùm
materia esset intrinsecè mala, & in se spectata
permissio non videbatur adeò necessaria ad maio-
ra mala vitanda: & quamuis alij Principes aliquas
leges tulerint: tamen Moses nullam legem dedit,
quam à Deo non acceperit. Hæc illi recentiores.
Quibus sanè fauet Cleme&#x0303;s Alexandr. 1. pædagogi
cap. 7. ante medium, dicens: Erat enim reuerà Do-<marginalia>Deus per Mo-|sem erat Pæ-|dagogus vete-|ris populi: per|se aute&#x0303; populi|noui dux facie|ad faciem.</marginalia>
minus per Mosem pædagogus veteris populi: per se au-
tem populi noui dux facie ad faciem, & infrà. Lex per
Mosem data est, non à Mose, sed à verbo quidem, verùm
per Mosem seruum suum: & ideò fuit ad tempus: æterna
autem gratia, & veritas per Iesum Christum facta est.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0591.jpg/>
@@1@<SE591>Disput. XXII. Sectio II. 571
<duolan 2><P>  Hanc secundam opinionem tenere videntur<marginalia>13</marginalia>
Valent. disp. 7. quæst. 7. punct. 1. probatione 1. &
Azor to. 1. lib. 6. cap. 2. quæst. 2. & expressè id tene&#x0303;t
alij recentiores ex nostris, inter quos Vazquez
quæst. 98. art. 2. in fine, licet putet, esse sententiam
Cani, in lege veteri aliqua præcepta tradita esse à
Moyse, vt vero legislatore: vt illud de libello repu-
dij: tamen ait, certum esse debere, nullum præce-
ptum legis veteris sic traditum à Mose: nam si
aliquod, maximè illud de libello repudij, illud au-
tem non potuit dare nomine suo: tum quia sola
auctoritate Dei dissolui poterat matrimonium
legitimum cōsummatum: lex autem illa sec&#x0169;dùm
probabiliorem opinionem concedebat dissolutio-
nem vinculi matrimonialis, alioqui non dixisset
Christus eod. cap. ab initio autem non fuit sic, tum
quia nullus legislator concessit libellum repudij,
vt Iudæis concedebatur, cum facultate concessa
vxori nubendi alteri viro, ergo nullum præcept&#x0169;
illius legis fuit à Moyse vt legislatore: sed vt à me-
diatore, & præcone,</P>
<P>  Sed pro contraria Salmeronis sententia est Cle-
mens Romanus VI. constit. Apost. ca. 19. in fine, di-
cens. Etenim Moses legislator simul ac Pontifex, idem-
que propheta, & Rex fuit, & alij multi ipsum vocant
legislatorem, vt Philo 3. de vita Moysis in fine.
Numenius Pythagoreus apud Genebrardum lib.
1. Chronic. & Gregor. Nazian. oratione 6. Theo-
logiæ.</P>
<P>  Iam diximus conciliari posse has duas senten-
tas, ita vt omnia illa præcepta fuerint, & Dei, &
Mosis tanquam legislatoris: eiusdem enim præce-
pti possunt esse duo legislatores, præsertim subor-
dinati, ita vt vnus alteri præcipiat, vt eandem le-
gem, quam ipse tulit, alter & promulget, & ferat.</P>
<P>  Vtcumque sit, sentio, omnia illa præcepta fuis-<marginalia>14</marginalia>
se presse diuina, seu lata à Deo tanquam ab imme-<marginalia>Opinio Au-|ctoris.</marginalia>
diato legislatore, vt superiora fundamenta con-
cludere videntur, quæ confirmo: nam Deut. 24. di-
citur, Moysem proposuisse populo omnia verba
Domini, atque iudicia, & populum respondisse,
omnia verba, quæ locutus es, faciemus: & Hebr. 9. dici-
tur, lecto enim omni mandato legis à Moyse vniuerso
populo, accipiens sanguinem vitulorum, & hircorum
cum aqua, & lana coccinea, & hyssopo, ipsum quoque li-
brum, & omnem populum aspersit, dicens, iste est san
guis testamenti quod mandauit ad vos Deus: ergo om-
nia illa præcepta verè & in toto rigore erant diui-
na. Item si aliqua præcepta sunt Dei, & alia Moy-
sis, non poterimus discernere, quæ sint vnius, &
quæ alterius: quod est inconueniens: nam inde se-
quitur, non posse cognosci, quæ sint humana au-
ctoritate reuocabilia, & dispensabilia, quæ verò
non.</P>
<P>  Sentio etiam cum omnibus, Angelos non fuisse<marginalia>15</marginalia>
legislatores, sed ministros in ordine ad legem ve-
terem: quoniam non erant superiores populi He-
bræi, nec ipsi, aut Moyses eorum nomine quicquā
populo præceper&#x0169;t. Ministerio autem Angelorum
datam fuisse hanc legem, vt docent D. Thomas
quæst. 98. art. 3. & alij ibi. Valent. Azor, & Med.
locis cit. August. 2. trin. cap. 13. & lib. 3. ca. 11. quod
est vltim. & lib. 12. Genes. ad lit. cap. 27. Grego. in
pro&#x0153;m. moral. cap. 2. Vazquez 1. part. disp. 186.
Barrad. lib. 1. in Euang. cap. 15. Dion. cap. 4. c&#x0153;lest.
hierarch. & Alber. ibi, & Salm. 1. Cor. 7. disp. 12. Pa-
tet ex Galat. 3. ordinata per Angelos in manu mediato-
ris: & Act. 7. Hic, scilicet Moses, fuit in Ecclesia in soli-<-P>@@

<-P>tudine cum Angelo, qui loquebatur ei in monte Sina, &
cum patribus nostris, vbi accepit verba vitæ dare nobis,
& eodem cap. accepistis legem in dispositione Angelo-
rum, idest, eor&#x0169; opera, & ministerio, quamuis alias
expositiones copiosè, & eruditè afferat Lorinus
ibi. Et Heb. 2. si enim qui per Angelos dictus est sermo,
factus est firmus, &c.</P>
<P>  Obiicies, quia multi Patres docuere, eum, qui<marginalia>16</marginalia>
loquebatur eum Mose, Iacob, & aliis Patriar-
chis, fuisse verbum seu filium Dei in corpore as-
sumpto: Clemens lib. 5. constit. apost. cap. 21. Leo
epist. 13. ad Pulcheriam Augustam, Hilar. 12. de
Trin. Ambr. 1. de fide, cap. 5. Irenæus, lib. 4. cap. 37.
Nazian. tract. de fide, Athan. seu alius auctor, qu.
12. ad Antiochum, & serm. 4. contra Arrianos.
Chrysost. Gen. 32. Theodoret. quæst. 88. in Genes.
Basil. 2. contra Eunon. Niceph. lib. 1. cap. 5. Tertul.
lib. contra Praxæam, cap. 14. Clem. Alexandr. 1. pæ-
dagog. ca. 7. Iustin. dialogo cum Tryphone, Euseb.
1. de demōstrat. c. 5. Concil. Sirmie&#x0303;se anathematis-
mo 14. quod Concilium licet Baron. tom. 3. pag.
662. dicat fuisse Arrianorum, tamen quoad con-
fessionem fidei contra Photinum à sede Apostoli-
ca approbatum fuit, vt docet Baron. suprà, Pererius
to. 3. in Genes. ca. 19. Barrad to. 1. in Euang. lib. 1. c.
15. Niceph. lib. 9. ca. 31. Denique legem veterem à
verbo diuino Moysi traditam sentiunt Chrysost.
in id, Galat. 3. in manu mediatoris, vbi nomine me-
diatoris intelligit Christum, vt & Theophylact. &
Occumen. & Primasius, quamuis hîc Moysem etiā
putat intelligi posse nomine mediatoris. Item
Ambr. 1. de fide, cap. 5. & lib. de filij diuinit. cap. 8.
filium Dei putat cum Moyse locutum, & legem
ei dedisse.</P>
<P>  Respondet Barrad. loco proximè citato, contra-
riam sententiam, nempè, quòd is, qui loquebatur
cum Mose, Iacob, & aliis patribus, fuerit Angelus,
esse Diony. de c&#x0153;lesti Hierar. cap. 4. August. 3. trin.
cap. 11. Anselm. & D. Thom. Galat. 3. Alber. suprà,
sed respōdeo facilius, has sententias non esse con-
trarias: quia Angelus, perquem Deus dedit legem
Moysi, representabat filium Dei, & nomine ipsius
loquebatur: sic Angelus, qui cum Iacob loquebatur,
Deus dicitur, Genes. 31. & 32. & Angelus Osee 12.
& Iustin. quæst. 142. & Grego. præfat. in lib. Iob, c.
2. & 28. moral. cap. 2. & Hieronym. Gal. 3. docent,
eum, qui erat Angelus in substantia, dictum esse<marginalia>Angelus lo-|quens Iacob|quomodo sit di|ctus Deus.</marginalia>
Deum propter repræsentationem, vel quia in illo
loquebatur interius inspirando ei sententias, &
verba.</P>
<P>  Angel&#x0169; autem, qui Deum repręsentans dedit le-
gem Moysi, fuisse Michaelem, docet Barradas illo
cap. 15. in fine, cum Pantaleone diacono apud Su-
rium in encomio D. Michaelis, dicente, Michael
Angelorum ductor longè maximus, & excellentissimus
minister diuinæ legis, quæ data fuit in monte Sina: Cum
eo, & Deo in ipso loquente, & repræsentato fue-
runt alij innumeri Angeli iuxta id, Deut. 33. Domi-
nus de Sinai venit, & de Seir ortus est nobis, apparuit de
monte Pharon, & cum eo sanctorum millia, & Psal. 67.
currus Dei decem millibus multiplex millia lætantium:
Dominus in eis in Sinai, &c.</P>
<P>  Congruum aute&#x0303; fuit, vt inquit D. Tho. illo art.
3. legem illam dari per Angelos, & ministros Dei,
quia erat lex seruitutis. Nam quòd Deus immedia-
tè loqueretur hominibus, & in propria persona,
eisque legem daret, perfectioni noui testamenti
reseruabatur Hebr. 1. multifariam multisque modis<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0592.jpg/>
@@1@<SE592>576 Q. XCVIII. vsque ad CII. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>olim Deus loquens patribus in prophetis, nouissimè die-
bus istis locutus est nobis in filio. Quòd teste August.
lib. 1. de serm. do. in monte in prin. significauit
Math. cap. 5. dicens, aperiens os suum docebat eos.</P>
<P>  Ex his constat, legem datam per Moysem, tan-<marginalia>18</marginalia>
quam per secundarium Dei ministrum, & tanquā<marginalia>Lex data fuit|per Mosem,|tanquam per|secundarium|Dei ministr&#x0169;,|& promulga-|torem.</marginalia>
per scriptonem promulgatorem: nam ipse accepit
à Deo mediante angelo, & posteà eam promulga-
uit populo, siue simul idem præcipiendo, siue non.
Et hoc fuit congruum: nam licet Deus illuminet
homines per angelos, tamen etiam instruit homi-
nes per alios homines, quoad cōmodè fieri potest,
& præsertim communitatem, & multitudinem
per aliquem principem. Et hoc est quod dixit Ioa.
cap. 1. lex per Moysem data est: vbi cum Clemens
Alex. 1. pædagogi, cap. 7. pondera, non dixisse factā
sed datam: quia ab alio legem recepit, vt eam da-
ret hominibus. Et Galat. 3. ordinata per angelos in
manu mediatoris: vbi licèt aliqui, vt retulimus, per
mediatorem intelligant filium Dei, in cuius manu
& potestate data est illa lex, & cuius digito in ta-
bulis lapideis decalogus exaratus, & scriptus fuit,
tamen probabilius videtur, & contextui magis
consentaneum, intelligi Moysem, in cuius manu
lex illa posita est, vt eam traderet populo, & ita ex-
ponunt Primasius, Scripandus, & alij Galat. 3. Vnde
Deut. 5. dicebat. Ego sequester vester, & Hebr. 8. 9. &
12. Paulus eis tribuit offici&#x0169; mediatoris. Et quam-
uis ipse propria auctoritate nihil legis præceperit
propter prædictum, tamen ministerium dici quo-
dammodo potuit legislator, sicut multi sapientes,
qui leges dederunt populis, quorum non erant
Principes, ac prinde quos non poterant obligare:
sed ipsi populi acceptantes huiusmodi leges sese
obligabant.</P>
<P>  Adde, nullam partem illius legis fuisse à popu-<marginalia>19</marginalia>
lo, vel senioribus, vt Ptolomęus initio sectionis re-
latus asserebat. Probatur, quia in tota illa lege vs-
que ad finem Deut. nullum est vestigium talium
præceptorum. Quamuis posteà aliqua fuerint in
eo populo præcepta humana, & iudicialia, vt 1.
Reg. 30. vel cæremonialia, vt Esther. 9. Iudicum
vltimo, 1. Machab. 4. quibus locis aliqua festa lege
constitura sunt.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO III.
Quosnam obligauerit lex vetus, & quomodo.</Z>
<P><INI4>D</INI4>Ico primò, illam legem pro solo Israe&#x0308;-<marginalia>20</marginalia>
litico populo latam fuisse, solúmque<marginalia>1. Con.|Lex vetus pro|solo populo Is-|rae&#x0308;litico lata|fuit, solum&#xE8BF;&#x0301;|ill&#x0169; obligauit.</marginalia>
illum obligasse: ita D. Thomas, quæst.
98. art. 4. & 5. Vaz. & alii recentiores ibi
Valent. disp. 7. quęst. 7. punct. 2. Sotus 2. iust. quæst.
1. art. 3. Barrad. 1. in euangelia cap. 12.</P>
<P>  Et est certum primò, quia circuncisio soli Abra-
hæ, & posteritati eius demandata est, vt patet Ge-
nes. 17. illa autem lex supponebat circuncisionem,
Exodi, 12. & Galat. 5. vnde Rom. 3. quid ergo amplius
Iudæo est, aut quæ vtilitas circuncisionis? multum per
omnem modum. Primùmqui dem; quia credita sunt illis
eloquia Dei, & cap. 9. quorum est testamentum, & le-
gislatio. Secundò, quia verba illius legis ad solum
illum populum semper diriguntur, Exodi, 19. &
20. & Deut. 1. &c. Vnde & illi soli populo facta est
illius legis promulgatio: ergo illum solum popu-
lum obligabat. Vnde cæteri sine illa saluari pote-
rant, vt docet Paul. Rom. 2. & Dionysius cap. 9. c&#x0153;-<-P>@@

<-P>lest. Hierarch. Tenebantur tamen seruare præcepta
moralia illius legis, non quatenus per illam legem
tradebantur, vt rectè ait Valent. suprà, & Medina,
quæst. 100. art. 1. & nos disp. seq. ostendemus: sed
quatenus à ratione naturali præscribebantur. Item
gentiles, si vellent, possent se illi legi subiicere, vt
ait Vaz. art. 5. Primò per solam imitatione&#x0303;, scilicet
seruando aliqua, vel omnia præcepta illius legis,
vel sine obligatione, vel obligati quidem à pro-
priis Rebusp. aut Principibus: Hoc enim per se non
erat malum, aut prohibitum: & in illis populis illa
præcepta essent tantum humana, quia non acci-
piebant ea ab ipso Deo, sed à suis principibus imi-
tantibus Deum. Vt præceptum soluendi decimas
est modò in Ecclesia ad imitationem præcepti di-
uini antiqui: est tamen humanum, vt inferius do-
cebimus, quia non à Deo: sed à Pontificibus in Ec-
clesia Christi latum est.</P>
<P>  Secundò poterāt gentes se subiicere legi veteri,<marginalia>21</marginalia>
vt diuinæ, assumendo circumcisionem ea intentio-
ne, vt efficerent vnum populum cum Israelitico, &
viuerent lege diuina sicut ille, iuxta id Exod. 12.
sub finem, si quis peregrinus ad vestrā voluerit transi-
re coloniā, & facere Phase domini circumcidetur prius
omne masculinum eius, & tunc ritè celebrabit, eritque
sicut indigens terræ. quod plures fecisse legimus,
Esther 8. plures alterius gentis sectæ eorum religioni, &
cæremoniis iungebantur. Hi proselyti dicebantur, de
quibus, 1. Paralip, 22. & lib. 2. cap. 17. & 30. Tobiæ
1. Ezech. 14. Matt. 23. Act. 2. Vnde Gal. 5. testificor omni
homini circumcidenti se, quia debitor est vniuersæ legis
faciendæ. sicut nunc qui baptizatur, debitor est vni-
uersæ legis Christianæ faciendæ: & sicut omnes
nunc tenentur baptizari, sed ante baptismum aliis
legibus Christi, vel Ecclesiæ non obligantur: ita
tunc omnes Israelitæ tenebantur circuncidi, & an-
te circuncisionem illa lege nō tenebantur, addunt
aliqui ex hac similitudine baptismi, & ex dicto
loco Pauli, neminem potuisse recipere circunci-
sionem, quin maneret obligatus lege veteri: quod
verum est, si circuncideretur ad aggregandum se
populo dei; secus si alio animo: vnde aliqui abso-
lutè dicunt, potuisse circuncidi homine&#x0303;, & reliqua
non seruare, imò ex illo loco Exodi colligitur, non
potuisse admitti ad Phase, & alias cæremonias le-
gis veteris, nisi prius omne masculinum eius cir-
cuncideretur.</P>
<P>Secundò dico, legem illam obligasse sub peccato<marginalia>22</marginalia>
(scilicet mortali) ita Vale&#x0303;to illo puncto 2. in fine:<marginalia>2. Con.</marginalia>
nam lex diuina sub peccato, seu in cōscientia obli-
gat, & non solum in foro exteriori: adeo vt Am-
brosius lib. de paradiso cap. 8. definiat peccatum,
vt sit præuaricatio diuinæ legis, & c&#x0153;lestium inobedien-
tia mandator&#x0169;. & August. 22. contra Faust&#x0169; cap. 27.
peccatum est dictum, &c. contra lege&#x0303; dei. Deinde leges
humanæ etiam p&#x0153;nales obligant in conscientia,
ergo & diuinæ, & alioqui leges non essent; quia
Deus non punit nisi pro culpa: sine obligatione
autem ad culpam, aut p&#x0153;nam nulla est lex: vi-
de sect. 6.</P>
<P>  Quæres, cur illi solùm populo fuerit ea lex da-<marginalia>23</marginalia>
ta. Respondent D. Thomas illo art. 4. Valen. & Bar-<marginalia>Quæst. 1.</marginalia>
rad. suprà, non propter iustitias eius: cùm populus
duræ ceruicis esset. Deut. 9. sed vt gens ex qua
Christus propter promissionem factam Abrahæ,
Genesi 22. & Galat. 3. nasciturus erat, peculiari
lege, & cultu ornaretur: item vt retraheretur à su-
perstitione, & custodiretur eiusmodi lege, donec<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0593.jpg/>
@@1@<SE593>Disput. XXII. Sectio IIII. 577
<duolan 2><-P>Christus veniret, sicut ait Apost. Gal. 3. vnde scrip-
tura passim indicat, legem illam fuisse prærogati-
uam illius populi propter Christum: vt Exod. 19.
Eritis mihi populus in peculium de cunctis gentibus: &
Deut. 4. Quæ est alia gens sic inclyta, vt habeat cære-
monias, iustáque iudicia, & vniuersam legem? & Psal.
149. Non fecit taliter omni nationi, & iudicia sua non
manifestauit eis: & Rom. 3. Quid ergo amplius Iudæo
est, aut quæ vtilitas circuncisionis, multum per omnem
modum. Primum quidem, quia credita sunt illis eloquia
Dei, & cap. 9. Optabam ego anathema esse à Christo
pro fratribus meis, qui sunt Israe&#x0308;litæ, quor&#x0169; adoptio est
filior&#x0169;, & gloria, & testame&#x0303;t&#x0169;, & legislatio, & obsequi&#x0169;,
& promissa, quorum Patres, ex quibus est Christus
sec&#x0169;dùm carnem, & peculiarem Deus curā habuit
tribus Iuda, & domus Dauid: quia ex illis Beata
Virgo, & Christus nascituri erant. Vnde Ruper. 5.
de vict. verbi, c. 18. Oportuit misereri domui Iuda, &
domui Dauid, oportuit custodiri, & deffe&#x0303;di bonā radice&#x0303;
istius stirpis, vnde nasciturus erat Christus, &c. Vnde
Osee 9. vocatur Israe&#x0308;l absq; miseria, quia perpetua
captiuitate puniendus erat: sed tribus Iuda facien-
da erat misericordia in Domino Deo suo, id est,
propter Christum, qui erat futurus de tribu Iuda.
Propter hoc Genes. 49. non auferetur sceptrum de
Iuda, nec dux de f&#x0153;more eius, donec veniat qui mitten-
dus est, & ipse erit expectatio gentium. Plura de hoc
Barradas suprà.</P>
<P>  Secundò quæres, cur illi populo peculiariter<marginalia>24</marginalia>
facta fuerit illa Messiæ promissio? D. Tho. d. art. 4.<marginalia>Quæst. 2.</marginalia>
referendum hoc putat in solam Dei electionem
gratuitam, & non in meritum aliquod etiam ipsius
Abrahæ: quia Isaiæ 40. dicitur. Quis suscitauit ab
Oriente iustum: id est, Abraham, vocauit eum vt se-
queretur se.</P>
<P>  Sed Valen. illo puncto 2. contrarium censet satis
probabile, scilicet Abraham obedientia sua atque
fide saltem ex congruo meruisse, vt posito quod
Deus statuerat filium suum mittere in hunc mun-
dum, ex ipsius potiùs quàm ex alterius progenie
nasceretur: vt dici solet beatam Virginem meruisse<marginalia>Beata Virgo|meruit saltem|ex congruo, vt|ex ipsa potiùs|quàm ex alia|Christus nas-|ceretur.</marginalia>
saltem ex congruo, vt ex ipsa potiùs quàm ex alia
verbum Dei carnem sumeret, supposito quòd erat
carnem sumpturum. Probatur ex Genes. 22. Per
memetipsum iuraui (dicit Dominus) quia fecisti hanc
rem, & non pepercisti filio tuo vnigenito propter me,
benedicam tibi, &c. & benedicentur in semine tuo, (id
est, Christo) vt exponit Paul. Galat. 3. Omnes gentes
terræ, quia obedisti voci meæ. Nec obstat quod anteà,
Genes. 12. & 13. erat illi promissa benedictio: pri-
mò, quia non ita clarè videtur ibi promissa bene-
dictio spiritualis in Christo, sed temporalis multi-
plicatio, & terra promissionis. Vt vult Origen.
hom. 9. in Genes. Secundò, quia ibi benedictio
spiritualis ratione fidei posteà exhibendæ, & poste-
rior benedictio fuit firmior, & stabilior propter
iuramentum additum, & propter merit&#x0169; Abrahæ
ex congruo facta est, vt patet ex verbis citatis.</P>
<P>  Ad locum Isaiæ respondet Valentia, referri de-
bere ad prædestinationem priuatā ipsius Abrahæ,
per quam illi sine vllo suo merito decreta est gra-
tia, & gloria.</P>
<P>  Alij media via procedunt, dicentes, Abraham
meruisse de congruo executionem incarnationis
ex suis successoribus: nòn tamen electionem: sicut
dicitur communiter, homines mereri gloriam: sed
non electionem ad gloriam. Vide Suar. 3. par. tom.
1. disp. 10. sect. vlt. meruit de congruo vt sentio, es-<-P>@@

<-P>se Christi progenitor, meruit electionem ad id, li-
cet potuerit alia electione prius ad idem eligi. Et
de hac inquiri posset, quā habuerit rationem: quia
Deus nihil sine ratione facit: sed altiora nobis, ne
scrutemur, iudicia Dei quis inuestigabit?</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO IIII.
An conuenienti tempore, & modo lex vetus lata fuerit.</Z>
<P><INI4>D</INI4>Ico primò, cum D. Thoma quæst. 98.<marginalia>25</marginalia>
art. 6. conuenienti tempore latam fuisse:<marginalia>1. Con.</marginalia>
Deus enim nihil potest facere, nisi con-<marginalia>Lex lata con-|uenienti tem-|pore.</marginalia>
uenienter quantum ad substantiā, tem-
pus, & modum, &c. & suppono datam esse anno
bis millesimo, quingentesimo ducentesimotertio
à creatione m&#x0169;di, & quadringentesimo trigesimo
ab egressione Abrahæ de terra sua, & à promissio-
ne illi facta, Genes. 12. & anno quadringentesimo
à tempore datæ Circuncisionis Genes. 17. & ita
conciliantur quantum ad rem præsentem Stepha-
nus, & Paulus: nam Stephan. Act. 7. numerat qua-
dringentos annos, Paulus verò quadringentos
triginta, Galat. 3. vt & Moses Exodi 12. vers. 40. quę
latius tractat Suarez 3. part. tom. 1. disp. 6. sectio. 1.
Pererius Exodi 12. disput. 19. & Lorinus Actor. 7.
versu 6.</P>
<P>  Hoc supposito, in primis reddenda est ratio, cur
dilata fuerit lex tanto tempore à creatione mundi.
Quam quæstionem aliqui pendere dicunt ex illa,
cur incarnatio tanto tempore dilata fuerit: nam
cùm lex data fuerit intuitu incarnationis Christi,
dari debuit tempore, & modo conuenienti com-
paratione incarnationis. Alij verò dicunt, incarna-
tionem dilatam quousque populus Israe&#x0308;liticus per
hanc legem esset sufficienter dispositus hac lege
ad mysteria incarnationis. Hanc verò legem esse
dilatam, quia oportuit prius relinquere homines
sine lege veteri, vt experimento cognoscere&#x0303;t suam
ignorantiā, & infirmitatem, & ideò eo tempore &
aliquo modo dari c&#x0153;pit, quo mundus ferè totus
idololatriæ deditus erat, scilicet tempore Abrahæ,
in quo Circuncisio instituta est, quæ fuit inchoatio
legis: sed quare post Circuncisionem per tot an-
nos dilata est lex? Respondeo, quia oportuit prius
multiplicari sufficienter, & congregari populum,
cui danda erat: & ideò præmissa est Circuncisio,
vt illa mediante populus à cæteris segregaretur, &
Deo consecraretur. Lex enim integra adeò grauis,
& tot mysteriis plena non debuit dari vni familiæ,
nec paruo populo: ideo expectata est sufficiens
eius multiplicatio, qua existente non est vlterius
dilata lex: Quam oportebat multis annis esse prio-
rem aduentu Christi: tum vt per sacrificia, cære-
monias, & prophetias mysteria Christi præfigura-
rentur, & prædicerentur, vt posteà maiori fide, &
reuerentia ab omnibus reciperentur: tum etiam vt
experimento illius legis cognoscerent homines
infirmitatem naturæ, quæ nec adiunta lege illa
scripturæ potens sit sine gratia ad cauenda pec-
cata: & ita gratiam Redemptoris magis desidera-
rent, & in maiori pretio haberent.</P>
<P>  Licèt autem lex Circuncisionis fuerit à Moyse
scripta: tamen tradita fuit Abrahæ quadringentis
triginta annis ante legem scriptam: & ideò dicitur
Ioan. 7. Non quòd ex Moyse sit Circuncisio, sed ex Pa-
tribus. De tempore item datę huius legis agit Ioan.
Annius in 2. partem Breuiarij Philonis Iudæi de<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0594.jpg/>
@@1@<SE594>578 Q. XCVIII. vsque ad CII. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>temporib. Euseb. 1. hist. cap. 1. Niceph. 1. hist. cap. 3.</P>
<P>  Dico secundò, legem illam conuenienti modo<marginalia>26</marginalia>
fuisse datam; constat Exodi 20. vbi refertur, fa-<marginalia>2. Concl.</marginalia>
ctam esse solemnem promulgationem accommo-
datam diuinæ Majestati, & legi timoris, qualis il-
la erat. Vnde August. 10. Ciuit. cap. 13. Non Moysi
populus Israe&#x0308;l credidit, sicut Licurgo Lacedæmo-
nij, quòd à Ioue leges quas dedit, accepisset. Cùm
enim lex dabatur populo, qui vnum Deum cole-
bat, in conspectu ipsius populi, quantum diuina
prouidentia sufficere iudicabat, mirabilibus eius
signis, & motibus apparebat, ad eandem legem
dandam, Creatori seruire creaturam. Reliqua de
illa promulgatione vide in Abul. Exod. 20. quæst.
36. & sequentibus.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO V.
In quem finem data fuerit lex vetus.</Z>
<P><INI4>D</INI4>Ico primò, finem fuisse sanctum, &<marginalia>27</marginalia>
optimum, vt patet ex sapientia, & san-<marginalia>1. Concl.</marginalia>
ctitate Legislatoris. Lex fuit sancta, &<marginalia>Finis veteris|legis sanctus,|& optimus.</marginalia>
mandatum iustum, sanctum, & bonum,
Roma. 7. Ergo proportionem habuit cum iustitia,
& sanctitate illius populi: quas certum est, Deum
intendisse, sicut intendunt alij boni Legislatores,
præsertim spirituales; vnde 1. Tim. 1. Finis præcepti
est charitas, &c. Et Deut. 10. Et nuuc Israe&#x0308;l, quid
Dominus Deus tuus petit à te, nisi vt timeas Dominum
Deum tuum, & ambules in vijs eius, & diligas eum?</P>
<P>  Fines remotiores erant duo potissimùm. Vnus<marginalia>Duo potissim&#x0169;|fines veteris|legis.</marginalia>
erat disponere, & præparare populum ad Christi
aduentum. Alter, mundum totum ab idololatria,
& aliis peccatis abstrahere. Vtrumque finem atti-
git Paulus iuxta expositionem Chrysostomi, Hie-
ronymi, & aliorum, Galat. 3. Nam quod ait, Lex
propter transgressionem posita est, non significat trās-
gressionem esse causam finalem; sed occasionem.
Loquitur autem de transgressionibus anteceden-
tibus legem, per quas homines constituti erant in
summa necessitate, & indigentia legis diuinę, quæ
Israe&#x0308;liticum populum, & per ipsum alios illumi-
naret, & ita patet posterior finis. Priorem verò in-
dicat Paulus ibi, dicens, Donec veniret semen, id est,
Christus, vt ipse explicat cap. 4. nam veniente
Christo hæc lex, quæ ad eius aduentum præpara-
bat, cessatura erat. Quod autem dixerat cap. 3. Lex
subintrauit, vt abundaret delictum, non significat
causam finalem: sed consecutionem ob illorum
fragilitatem: quo sensu etiam dicitur, 2. Cor. 2. Lit-
tera occidit. Sic etiam lex dicitur ministratio mor-
tis, cap. 3. vt rectè August. de Spir. & lit. cap. 4. &
seqq. & lib. 83. quæstionum, quæst. 8. & lib. 15. con-
tra Faustum, cap. 8. & 1. contra duas epist. Pelagia-
norum, cap. 4. quamuis ille locus alias etiam ha-
beat expositiones, de quibus Belarm. 1. de verbo
Dei, cap. 2. & 3. Ioan. Arb. 10. Theosoph. cap. 6. & 7.
& in illum locum Galat. 3. Barrad. 1. in Euang.
cap. 3.</P>
<P>  Hinc duplex principalis ratio illius legis assi-
gnari solet, scilicet, moralis, quæ clariùs littera-<marginalia>Duplex ratio|principalis il-|lius.</marginalia>
lis dicitur, & spiritualis, seu figuratiua. Ita enim
data est illa lex ad componendos mores homi-
num, vt simul data fuerit ad præfigurandum, &
prophetandum mysteria Christi, vt latissimè
prosequitur. D. Thomas à quæst. 102. vsque
ad 105. Augustinus contra Faustum, præcipuè lib.<-P>@@

<-P>4. cap. 2. & lib. 22. cap. 24. & lib. contra Adimantum
Manich. & 18. ciuit. cap. 11.</P>
<P>  Sed in præceptis moralibus non est quærenda
figura: quia illa præcepta ratione materiæ non
erant propria illius legis, sed præcesserant ema-
nando à natura: & durant modò, quando figuræ
iam cessarunt. Tota ergo ratio illorum erat ho-
nestas actionum.</P>
<P>  In iudicialibus etiam præceptis, licet possit fi-
gura inueniri; nam etiam sunt data ad aliquod
repræsentandum: tamen in eis non fuit hæc ratio
præcipua, vt bene docet D. Thomas, sed conue-
niens gubernatio illius populi in ciuili, externa, &
politica vita, ad quam singula sunt vtilia, sed non
singula cōtinent fiuguram, vt rectè hîc notāt viri
doctissimi. Vbi autem commodè præcipuè iuxta
interpretationem Patrum inueniri potuerit, sper-
nenda non est. In præceptis cæremonialibus in-
uenitur ratio literalis: sed præcipua ex intentione
Legislatoris est ratio figuralis. Ratio literalis in
genere fuit, vt ille populus contineretur in vero
cultu Dei: & in sacrificiis inueniuntur peculiares
rationes recognoscendi diuinam Majestatem, gra-
tias agendi illi, impetrandi aliquid, & expiandi
peccatum. Inter Sacramenta verò primum, &
præambulum illius legis, Circumcisio videlicet,
erat ad designandum, distinguendum, & quasi
consecrandum illum populum, eúmque ab aliis
separandum, & simul erat in remedium originalis
peccati. Reliqua verò Sacramenta ordinabantur
ad sacrificia, quibus Ministri sacrificiorum conse-
crabantur.</P>
<P>  Aliquando etiam participatio rei in sacrifi-
cium oblatæ erat sacramentum, vt videre licet in
Agno Paschali. Sacra verò habebant rationem
literalem in ordine ad sacrificia, vel Sacramenta.
Similiter ex parte materiæ literalis ratio erat, ob
quam offerebantur Deo in cultum res ad vitam
humanam necessariæ, vt viderentur homines de
suo aliquid ponere ad Dei honorem; & vt expres-
sius illum confiterentur Dominum omnium. Et
specialiter quædam mactabantur in detestatio-
nem Ægiptiacæ idololatriæ. Quæ enim Ægyptij<marginalia>Quæ Agyptij|pro Diis cole-|bant, Hebræi|sacrificabant.</marginalia>
pro diis colebant, Hebræi immolabant, vt signifi-
catur Exodi 8. vbi Pererius disp. 7.</P>
<P>  Item, vt suprà ex Augustino tetigi, literalis ra-
tio multitudinis cæremoniarum fuit, vt populus
ille occupatus, ab idololatria contineretur. Ra-
tio autem spiritualis, seu figuratiua triplex reddi
potest. Prima moralis: quia per illa exteriora ope-
ra significabatur honestas, quam in illo populo
esse oportebat. Secunda allegorica, id est, repræ-
sentatiua mysteriorum Christi in lege gratiæ, Co-
loss. 2. Quæ sunt vmbra futurorum: corpus autem
Christus. Tertia Tropologica, id est, significatiua
status gloriæ, Hebr. 10. Vmbram habens lex futuro-
rum bonorum: non ipsam imaginem rerum.</P>
<P>  Vide quæ de triplici sensu Scripturæ spirituali,
scilicet morali, alle gorico, & tropologico tractan-
tur 1. p. q. 1. art. 10. Quæ ad hæc cæremonialia ma-
ximè applicanda sunt: quod in particulari fecit
D. Thomas in his quæstionibus. Duos item fines
à Deo inte&#x0303;tos in præceptis cæremonialibus, nem-
pè auocare populum ab idololatria, & futura præ-
figurare, ponit Tertul. 2. contra Marcionem circa
medium, vt refert Petrus Crespetius in summa,
verbo, lex. Vbi ad idem refert Nazian. oratione in
sanctum Pascha, & Epiphan. lib. 1. hæresi 8.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0595.jpg/>
@@1@<SE595>Disput. XXII. Sectio VI. & VII 579
<duolan 2>------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO VI.
De effectibus, & vtilitate veteris legis.</Z>
<P><INI5>E</INI5>Ffectus eius per se, seu non media<marginalia>28</marginalia>
obseruatione, vel violatione ipsius,<marginalia>Effectus vete-|ris legis, obli-|gare ad actio-|nem.</marginalia>
erat, obligare ad actionem, vel omis-
sionem: aliàs non esset vera lex. Vide
sect. 3. con. 2. Vnde Galat. 5. Debitor est
vniuersæ legis faciendæ. Media verò violatione obli-
gabat ad p&#x0153;nam: ideò dicebatur ministratio mor-
tis, & inducere iram. Inducebat quoque aliàs ir-
regularitates legales. Et eius auctor poterat aliàs
per se inducere, & irritare contractus, & similia.</P>
<P>  Per eius autem obseruationem merebatur, im-
petrabat, & satisfaciebat homo apud Deum, quā-
uis non ex vi legis, sed fidei & gratiæ. Lex enim
solùm ostendebat, quæ operari oporteret: ideò in
Deut. vocatur Sapientia illius populi. Et Psal. 18. Lex
Domini immaculata conculcans animas, &c. Sapientiā
præstans paruulis: & Psal. 118. Lucerna pedibus meis
verbum tuum, &c. Virtus autem, & principium
operandi illa opera, & dignificans illa, aliunde pe-
tebatur. Deinde opera illa non sanctificabant ex
opere operato excepta Circumcisione: quæ tamen
propriè nō fuit sacramentum illius: quia quadrin-
gentis triginta annis illam antecessit: & vtilitas,
quam habebat communis illi fuit cum remedio
legis naturæ, & tribuitur fidei parentum, à qua se-
cundùm multos in suo effectu pendebat. Et ea
virtus data est ei ex dispensatione diuina propter
infantium necessitatem. Adultis enim, ad quos
solos pertinet obseruare legem, non conferebat
gratiam ex opere operato iuxta communiorem,
& probabiliorem opinionem.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO VII.
An in veteri lege fuerint promissiones, & commi-
nationes non solùm bonorum, & malorum
corporalium, & temporalium, sed
etiam spiritualium, &
æternorum.</Z>
<P><INI5>D</INI5>Ico primò cum D. Thoma. quæst. 99.<marginalia>29</marginalia>
art. 5. & 6. in illa lege fuisse promis-<marginalia>1. Conclusio.|In veteri lege|fuerunt com-|minationes, &|promißiones.</marginalia>
siones, & comminationes: alioqui
fuisset valdè imperfecta: fuit autem
perfecta in suo genere secundùm ali-
quos, & non valdè imperfecta, secundùm om-
nes. Vnde in illa legimus multas promissiones, &
comminationes, Leuit. 26. & 28. Deut. 4. Isai. 1. &
alibi. In quibusdam tamen præceptis expressiùs
habetur comminatio, vel promissio, quàm in aliis.
Cuius rationem reddit D. Thom. quæst. 100. art. 7.
ad argumentum 3. & 4. Erat autem lex illa timo-
ris, propter quod lex mortis appellatur, Rom. 7. &
2. Cor. 3. Quia verò continebat etiam promissio-<marginalia>Quare Testa-|mentum dicta|sit sacra scri-|ptura.</marginalia>
nes hæreditatis temporalis, & constituebat suos
cultores quasi hæredes, & legatarios, vocatur te-
stamentum: quod significauit Paulus Hebr. 8. vbi
testamentum nouum melius esse dicit: Quia me-
lioribus sancitum est. Vide Barradam lib. 1. cap. 1. vbi
rectè docet, sicut mundus diuiditur in regionem
elementarem, & c&#x0153;lestem: ita sacrum volumen in
vetus, & nouum Testamentum, & applicat veteri<-P>@@

<-P>Testamento proprietates regionis elementaris;
Nouo verò c&#x0153;lestis. Deinde docet, non solùm
voces hebræam, & Græcam, quibus Testamentum
vetus, aut nouum appellatur, significare pactum,
aut dispositionem quamlibet etiam viuentium: sed
etiam vocem Latinam, vt Psal. 77. Non custodie-
runt Testamentum Dei, id est, pactum: Et Psal. 82. Te-
stamentum disposuerunt Tabernacula Idumeorum, &
Ismae&#x0308;litæ; 1. Machab. 1. Disponamus Testamentum
cum gentibus, id est, f&#x0153;dus. Vnde Hieronym. Ma-
lach. 2. Notandum, inquit, in plerisque Scripturæ locis
Testamentum non voluntatem defunctorum sonare, sed
pactum viuentium. Et Augustinus Psal. 82. Testamen-
tum in Scripturis non illud solùm dicitur, quod non va-
let, nisi testatoribus mortuis: sed omne pactum, & placi-
tum testamentum vocatur. Similia dicunt Hierony.
Galat. 3. & Augustinus 16. Ciuit. cap. 27. & ideò
vox Hebraica Berich, quæ testamentum vertitur
Hebr. 8. vertitur pactum, Hieremię 31. vbi dicitur;
Feriam domui Israe&#x0308;l, & domui Iuda f&#x0153;dus nouum, &c.
Et eodem loco habentur promissiones bonorum
conferendorum in lege noua. Et propter hanc ra-
tionem vtraque lex, & noua, & vetus dici potest
magis propriè testamentum; nimirum, quia vtra-
que hæreditatem confert eius obseruatoribus: Est
enim testamentum, vt definit Ambrosius 1. de Cain,
& Abel. cap. 7. Quo defertur bonorum hæreditas. Ob-
iicies: quia, vbi testamentum est, mors necesse est inter-
cedat testatoris, Hebr. 9. Sed in veteri pacto non in-
tercessit mors testatoris: ergo tale pactum non fuit
testamentum. Respondet Barradas, interccssisse
mottem non re ipsa, sed per similitudinem, &
vmbram sanguinis effusi, vt ibidem ait Paulus:
Vnde nec primum quidem sine sanguine dedicatum est.
In quam sententiam Paulum interpretatur Theo-
doretus ibi, dicens: Quia natura diuina est immorta-
lis, per hostiarum, & testamentum confirmauit, &c.
Adde testamentum illud non fuisse omninò fir-
mum: mors autem testatoris requiritur pręcipuè ad
firmitatem, & irreuocabilitatem: & proptereà no-<marginalia>Nouum testa-|mentum omni|no firmum, &|irreuocabile.</marginalia>
uum testamentum omninò firmum, & irreuocabi-
le est: quia vera mors intercessit testatoris: vnde
Matth. 26. Hic est sanguis noui, & æterni testamenti,
& Zachar. 9. In sanguine testamenti tui eduxisti vin-
ctos tuos de lacu. in cuius rei figuram sacerdos Aa-
ronicus Non sine sanguine semel singulis annis introi-
bat in sancta. Hebr. 9. quæ latius prosequitur Bar-
radas suprà. Vide etiam Salmer. tom. 1. prolo-
gom. 1. pag. 5. col. 1. & prologom. 21. ferè per to-
tum, vbi prædictis consonat, Naclantum Ephes. 2.
digressione de Testamento nouo, & veteri, &c.</P>
<P>  His suppositis, circa quæstionem propositam
D. Thomas, quæst. 99. art. 6. & quæst. 114. art. 10. ad
1. & 3. dist. 40. q. 1. art. 1. q. 1. & Bon. 3. dist. 40. art. 1.
quæst. 1. sentire vide&#x0303;tur, omnes promissiones vete-
ris testamenti, seu legis, fuisse de rebus tempora-
libus: & fauet Paul. Hebr. 7. vocans Testamenti
noui Meliorem spem, per quā proximamus ad Deum:
quia scilicet c&#x0153;lestia, & æterna sperat. Et cap. 8. di-
cens, Testamentum nouum melioribus promissionibus
sancitum esse, & Christum melioris Testamenti media-
torem esse, id est, meliorum bonorum, scilicet, æter-
norum, vt exponit Salmer. tom. 1. prologom. 14.
pag. 329. col. 2. Ergo vetus non fuit spiritualibus,
& æternis, sed corporeis, & te&#x0303;poralibus sancitum.
Vnde quod de obseruante illam legem dicitur Le-
uit. 18. vita viuet, de corporali intelligit D. Tho-
mas quæst. 100. art. 12. ad 2. & Chrysost. hom. 4. in<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0596.jpg/>
@@1@<SE596>580 Q. XCVIII. vsque ad CII. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>Marcum, Regnum C&#x0153;lorum nunquam audiui, nisi in
Euangelio, & Hieronym. 1. contra Pelagian&#x0169; ait, Re-
gnum C&#x0153;lorum primò prædicatum in Euangelio
per Ioan. Baptistam, Christum, & Apostolos; &
Bernar. serm. 30. in Cantica, Graue legis iugum, & vi-
le præmium: nam terrena est in promissione, & Augu-
stinus, 4. contra Faustum, cap. 2. temporalium rerum
promissiones testamento veteri contineri, & ideò vetus
testamentum appellari, nemo nostrum ambigit, & quòd
æternæ vitæ promissio, regnumque c&#x0153;lorum ad nouum
pertinet testamentum, &c. & epist. 120. ad Honora-
tum, volens Deus ostendere, etiam terrenam f&#x0153;licitatem
suum donum esse, nec aliunde sperari oportere, dispen-
sandum iudicauit testamentum vetus, quod pertineret
ad hominem veterem, à quo ista vita necesse est incipiat,
& 18. ciuit. cap. 11. ait, rerum ordinem efflagitasse,
vt prius in veteri testamento temporalia bona,
deinde in nouo æterna, & spiritualia promitte-
rentur: quia prius quod animale, deinde quod spi-
rituale, 1. Cor. 15. & primus homo de terra terre-
nus: secundus homo de cælo c&#x0153;lestis. Item He-<marginalia>Hebræi vt|pueri; lex ve-|rò vt eorum|Pædagogus.</marginalia>
bræi fuerunt vt pueri: lex verò vt eorum Pædago-
gus, Galat. 3. pueri autem munusculis solent à Pæ-
dagogo inuitari: ergo & lex temporalia solum
Hebræis promisit. Vnde Exodi 3. dixi, vt educam
vos ad terram flue&#x0303;tem lacte, & melle. Item id promit-
tere par erat vetus testamentum, quod posset sol-
uere: cælestia bona è Thesauro suo soluere non
poterat: non ergo æquum erat, vt illa promitteret:
nemo enim mente sanus iis se promissionibus ob-
stringit, quibus se nō potest liberare: c&#x0153;lestisglorię
pollicitatio ad summum rege&#x0303; Christ&#x0169; spectat, qui
vt regna, c&#x0153;losque polliceri, ita reddere potest cu-
mulatissimè. Propter hæc quidem apud Parisi. lib.
de legib. cap. 20. in princ. illam vocauerunt legem
fortunæ, quippè quæ bona tantum fortunæ pro-
mitteret, & mala fortunę comminaretur, & Barra-
das, 1. in Euang. c. 6. hanc sententiā tuetur: quę ex-
alio Aug loco cōfirmatur. Nā 1. retract. c. 22. ait, re-
gn&#x0169; c&#x0153;lor&#x0169; illi populo fuisse promissum nō legimus, in iis,
quæ promissa sunt lege data per Mosem in monte Sinai.</P>
<P>  Contrariam tamen sententiam meritò tenet<marginalia>30</marginalia>
Azor to. 1. lib. 6. cap. 2. quæst. 4. & Medin. & Vaz-<marginalia>2. Concl. &|sententia au-|ctoris.</marginalia>
quez, quæst. 99. art. 6. & alij, & nonnulli recentio-
res hîc & Felisius in elucid. Decalogi, ca. 7. Naclan-
tus suprà: iterum Vazquez, disp. 183. cap. 3. num.
18. & Azor eod. lib. cap. 59. in princ. dicentes, esse
certum, in illa lege fuisse promissiones æternæ vi-
tæ, quam obseruatores eius sperabant. Probant ex
Paulo ad Galatas 3. dicente, credidit Abraham Deo,
& reputatum est illi ad iustitiam, nam bis, aut ter di-
ctum est illi, in semine tuo benedicentur omnes gentes,
Genes. 12. 15. & 17. & 18. & explicuit Paulus, in se-
mine tuo idest Christo. Abrahæ quoque dixit Deus,
ego protector tuus sum, & merces tua magna nimis Ge-
nes 15. Et psal. 111. in memoria æterna erit iustus: psal.
118. inclinaui cor me&#x0169; ad faciendas iustificationes tuas
in æternum propter retributionem. Tobię 4. Eleemosyna
ab omni peccato, & morte liberat, & non patietur, ani-
mā ire in tenebras, & c. 12. filij sanctorum sumus, & vi-
tam illam expectamus, quam Deus daturus est iis, qui
fidem suam nunquā mutāt ab eo, Sap. 5. stabunt iusti in
magna constātia aduersus eos, qui se angustiauer&#x0169;t, &c.
Iob 19. scio quòd redemptor meus viuit, & in nouissimo
die de terra surrecturus sum, & rursum circ&#x0169;dabor pelle
mea, & in carne mea videbo deum saluatore&#x0303; meum, &c.
& Ezec. 37. describitur optimè mortuor&#x0169; resurre-
ctio, & Deut. 12. multi de iis, qui dormierunt in terræ<-P>@@

<-P>puluere, euigilab&#x0169;t, alij in vitā æternā, alij in opprobri&#x0169;,
vt videant semper: & Act. 23. Sadducæi perhibentur
negasse resurrectionem mortuorum, quam cæteri
Iudæorum credebant. Et 2. Mach. 6. dixit quidam,
Nam etsi in præsenti tempore suppliciis homin um eri-
piar. Sed manus omnipotentis Dei nec viuus, nec de-
functus effugiam: & cap. 7. vnus dixit, sed Rex mun-
di defunctos nos pro suis legibus, in æternæ vitæ
resurrectione suscitabit: alius autem dixit fratres
mei, modico nunc dolore sustentato sub testamento æter-
næ vitæ effecti sunt, & 1. Reg. 28. narratur vera appa-
ritio Samuelis, in quo significatur, animam viue-
re post hanc lucem, & in veteri testamento pro-
mittitur Christus, in quo benedicendæ erant om-
nes gentes benedictionibus spiritualibus in c&#x0153;le-
stibus, Ephes. 1. & Gal. 3. & psal. 72. Ierem. 12. Iob. 2.
& Habacuc 1. proponitur illa quæstio, quare via
impiorum prosperatur, &c. quam quæstionem dis-
soluebant prophetæ consideratione præmiorum,
& p&#x0153;nar&#x0169; alterius vitæ, & promissione&#x0303; illam vita
viuet, etiam de vita æterna intellexisse videntur
patres illius legis, de qua etiam vita loquitur
Ezechiel ca. 18. Si iustus fecerit, &c. vita viuet; quod
ad vitam spiritualem maximè pertinet, idem, cap.
20. & 33. & Christus Mat. 22. probauit Saddu-
cæis resurrectionem, inquiens. Non legistis, quod
dictum est à Domino, Ego sum Deus Abraham, & Deus
Isaac, & Deus Iacob, non est Deus mortuorum, sed vi-
uentium, & Lucæ 18. Princeps interrogat, quid fa-
ciendo, vitam æternam possidebo? Ergo illā nouerat, &
sperabat, & Heb. 11. de patribus antiquis dicitur,
iuxta fide&#x0303; def&#x0169;cti sunt omnes isti nō acceptis repromissio-
nibus: sed à lōgè eas aspicientes, & salutātes: lo quitur de
promissionibus c&#x0153;lestis regni, quas enim alias illi
patres defuncti non receperunt; ergo promissum
illis erat regnum c&#x0153;leste, quòd, vt Paulus ibi ait,
velut patriam appetebant, & suspirabant, confitentes
quia peregrini sunt, & hospites super terram: qui enim
hæc dicunt, significant se patriam inquirere, & si quidem
ipsius meminissent, de qua exierant, habebant vtique
tempus reuertendi; nunc autem meliorem appetunt, idest
c&#x0153;lestem. Et eodem, cap. ait Paulus, Alij autem di-
stenti sunt non suscipientes redemptionem, vt meliorem
inuenirent resurrectionem: & ibidem, expectabat fun-
damentum habentem ciuitatem: & ibidem, acceden-
tem ad Deum oportet credere: quia est & inquirentibus
se remunerator est: quòd intelligendumest de remu-
neratione bonorum æternorum, aliam enim cre-
dere non est necessarium, nec sufficiens ad iustifi-
cationem. Item aduentus Messiæ, vt iustificatoris,
& saluatoris spiritualis promissus in illa lege est:
ergo, & bona spiritualia cum illo promissa sunt.
Vnde Ecclesia in Missa defunctorum ait, Signifer
sanctus Michael repræsentet eas in lucem sanctam, quā
olim Abrahæ promisisti, & semini eius, & 1. Tim. 4.
pietas ad omnia vtilis est, promissionem habens vitæ, quæ
nunc est, & futuræ: quia nimirum vtraque vita pro-
missa erat pietati in veteri testamento, & Isai. 64.
oculus non vidit, &c. quæ præparasti diligentibus te,
quo loco vtitur Paul. 1. Cor. 2. de quo vide Vazquez
1. part. disp. 2. cap. 2. & Sap. 2. hæc dixerunt impij, &c.
nec sperauerunt mercedem iustitiæ, nec iudicauerunt,
honorem animarum sanctarum: Deus enim inexter-
minabilem fecit hominem: & Heb. 4. populo Hebræo
promissam esse requiem æternam, vt nobis, pro-
batur ex psal. 94. quibus iuraui in ira mea, si introi-
bunt in requiem meam. Et fuisse etiā tunc commina-
tiones ęternę mortis, patet Danielis 12. 2. Machab.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0597.jpg/>
@@1@<SE597>Disput. XXII. Sectio VIII. 581
<duolan 2><-P>6. & libro Sapientiæ, vbi sæpe habentur. Alia affert
Felisius suprà, & nos afferemus disp. 24. & Naclan-
tus suprà meritò docet, Adamum pro se, & posteris
promissionem vitæ æternæ habuisse, si eius præ-
cepta seruarent: idem ait de Abraham, & aliis, qui
idem de aliis diceret.</P>
<P>  Ad obiecta in contrarium respondet Azor, Dif-<marginalia>31</marginalia>
ferentia, quam inter testamentum vetus, & nouum<marginalia>Ad argum.</marginalia>
Augustinus constituit, est, quòd Moses in lege à<marginalia>1. Opinionis.</marginalia>
Deo data, æterna dona proponebat: quibus mo-
ueretur populus ille ad eam custodiendam, com-
minabaturque huius vitæ mala, vt à violatio-
ne eius auocaretur: sub typis verò, vmbris, & fi-
guris spiritualia bona lex illa continebat, vt ait
Augustinus 1. retract. cap. 22. vnde Paul. Heb. 10.
vmbram habens lex futurorum bonorum, &c. At in
noua lege Christus nos excitat, ac mouet ad eam
seruandam, promittendo planè, apertè, & sine ty-
pis, & vmbris bona spiritualia, c&#x0153;lestia, & æterna.
Alij verò, respondent, D. Thomas, & alij patres in
contrarium relati, in primis intelligendi sunt, de
ordinariis, & sequentibus promissionibus: quæ in
illa lege temporales erant, vt maximè patet Deut.
4. Leuit. 26. & 28. In noua autem vel nullæ, vel ra-
rissimæ, & cum respectu ad spiritualem finem, vt
Mat. 19. centuplum accipies, &c. Deinde verum est,
sub illa expressa voce regni c&#x0153;lor&#x0169; non inueniri
promissionem eius in veteri testamento, quamuis
Isai. 64. æquiualentia verba legantur, oculus non vi-
dit, &c. vt exposuit Paul. 1. Cor. 2. Denique regnum
c&#x0153;lorum tunc non promittebatur vt pro illo sta-
tu acquirendum. Hæc enim perfectio legi gratiæ
reserubatur, teste Paulo Heb. 9. 10. & 11. de quo
latè Barradas, lib. 1. cap. 6. vnde etiam respondent,
promissiones spirituales, licet tunc fuerint, non
fuisse ex vi illius legis: sed per respectum ad legem
gratiæ.</P>
<P>  Barradas autem ad argumenta, quę pro secunda<marginalia>32</marginalia>
opinione facta sunt, respondet illo cap. 6. si Abra-<marginalia>Ad argum.</marginalia>
hamo, & semini eius lux sancta promissa est, pro-<marginalia>2. Opinionis.</marginalia>
missionem illam non fuisse legis veteris: nam ante
legem vixit Abraham: & illam in sacris litteris
non apertè, sed subobscurè tradi illis verbis: in se-
mine tuo benedicentur omnes gentes, & illis: ego ero
merces tua magna nimis: mysticè etiam doceri, &
latere sub promissione terræ sanctæ, quæ c&#x0153;leste
regnum significat. Vnde August. epist. 120. ait, tem-
poralia bona & f&#x0153;licitatem temporalem illi po-
pulo promissam, & datam, significasse æternam.
Machabæos autem, Pharisæos, & Iudæos alios fa-<marginalia>Machabæi,|Pharisæi, &|Iudæi alij fide|nouerunt vi-|tam æternam,|& resurrectio|nem mortuo-|rum.</marginalia>
tetur Barradas vitam æternam, mortuorumque re-
surrectionem fide nouisse, & in votis atque spe
habuisse: legem tamen veterem hæc non promisis-
se, vt præmia obseruantię eius: imò nec Christi ad-
uentum, vt præmium obseruantiæ legis promis-
sum esse, vt patet Rom. 4. non enim per lege&#x0303; promissio
Abrahæ, vt esset hæres mundi, &c. Vide etiam Gal. 3.</P>
<P>  Ex quibus patet, Barradam ferè omninò conue-<marginalia>33</marginalia>
nire in re cum secunda sententia: nam concedit,<marginalia>Auctor.</marginalia>
veteribus patribus promissam esse vitam æternam,
licet non in lege Moysi strictè sumpta: quod se-
cunda quoque opinio fatetur, quam ego sic expli-
catam amplector. Quo modo etiam sentire vide-
tur Valent. disp. 7. quæst. 6. in princ. vbi ait, legem
nouam esse perfectiorem Veteri: nam veteris cul-
toribus ex instituto temporalia bona proponebā-
tur: siquidem terra Chananæorum fuit illi genti
ab initio promissa: legis autem nouæ vnus ferè<-P>@@

<-P>scopus est regnum c&#x0153;lorum, quod spiritualibus
bonis huius, & alterius vitæ continetur, quare
Christus Math. 4. in exordio suarum concionum
dixit, p&#x0153;nitentiam agite, appropinquauit enim regnum
c&#x0153;lorum. Nec obstat quòd Marc. 10. dicitur, Nemo
est qui reliquerit domum aut fratres, aut sorores, aut pa-
trem, aut matrem, aut filios, aut agros propter me, & pro-
pter Euangelium, qui non accipiet centies tantum in
tempore hoc, domos, & fratres, & sorores, &c. Hoc enim
vel ad spiritualia bona, quę instar sunt omni&#x0169; tem-
poralium etiam ce&#x0303;ties multiplicator&#x0169;, referri cum
Beda ibi potest. Vel si intelligatur etiam, vt aliis
placuit, de commoditate temporali, quam Apo-
stoli, & alij fideles ex communicatione cum aliis
fidelibus, officio, beneficentiaq&#x0301;ue tanquam patri-
bus, & fratribus consecuti sunt, ne ita quidem ea
promissio temporalia ex instituto, & purè, sicut
promissio veteris legis pollicetur. Nam ea com-
moditas ex aliena fide, atque charitate pendet: &
tum consolatione spirituali ob mutuam fidelium
charitatem: tum etiam tribulationibus multis, vt
ibi Marcus dicit, admixta promittitur, idque obi-
ter, monstrato simul præcipuo fine, qui est vita
æterna, neque vllius aut regni, aut dignitatis tem-
poralis in specie facta mentione.</P>
<P>  Ex dictis intelligitur, quod ait D. Thomas
quæst. 91. art 5. legem veterem ad bonum sensibile
ordinatam fuisse. Rectè enim Conradus ibi ait,
legem veterem non fuisse ex natura sua ordinatā
ad temporalia bona: sed Legislatorem ea cum illa
lege proposuisse obseruantibus illam, vt sic ad
eius obseruantiam allicerentur, quamuis ea tem-
poralia deberent ad beatitudinem, aut alios ho-
nestos fines referre: & Deus in ea lege, & in noua
eundem finem habuit, vt ait D. Thomas quæst.
107. art. 1. nempè spiritualem hominum salutem,
& gloriam Dei. Naclātus suprà insinuat, ad iustifi-
cationem olim suffecisse notitiam implicitam
remunerationis æternæ, sed de hoc in tract. de fide
disseremus.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO VIII.
De diuisione præceptorum veteris legis in moralia,
cæremonialia, & iudicialia: & speciatim de
moralibus, & Decalogo.</Z>
<P><INI5>H</INI5>Anc diuisionem tradunt D. Thomas<marginalia>34</marginalia>
quęst. 99. & seqq. Valent. disp. 7. quęst.
7. punct. 3. & sequentib. Azor tom. 1.
lib. 6. cap. 2. quæst. 3. & cap. 3. & se-
quentib. & passim alij.</P>
<P>  Et certum est, nomine moralium præceptorum<marginalia>Nomine mo-|ralium quid|intelligatur.</marginalia>
non intelligi ea omnia, quæ de actibus moralibus,
seu humanis dantur; sic enim omnia præcepta
etiam cæremonialia, & iudicialia essent moralia.
Certum quoque est, non appellari moralia omnia,
& sola illa, quæ disponunt de moribus hominis,
vt est quædam priuata persona non respiciens ca-
put, scilicet Deum, nec alia membra, nempè pro-
ximos, nec communitate&#x0303;, cuius est pars. Nam quòd
præceptis decalogi quædam præcipiuntur in or-
dine ad Deum, alia in ordine ad proximum parti-
cularem, quæ etiam pertinent ad ipsam commu-
nitatem, vt non furaberis: & in præceptis positiuis
diuinis, quædam sunt, quæ pertinent ad homines,
vt sunt priuatæ personæ, tamen reduci debent ad
cæremonialia, vel iudicialia, vt dicemus. Vnde<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0598.jpg/>
@@1@<SE598>582 Q. XCVIII. vsque ad CII. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>non rectè Azor suprà, & lib. 5. c. 1. art. 5. Felisius in
Decalogo, c. 5. & alij probant sufficientiam huius
diuisionis: quia in Rep. oportet homines esse bene<marginalia>in Rep. oportet|homines esse|bene institutos|in ordine ad|se, in ordine ad|Deum, & in|ordine ad pro-|ximos.</marginalia>
institutos in ordine ad se, & in ordine ad Deum,
& in ordine ad proximos. Primum fit præceptis
moralibus: secundum cæremonialibus: tertium
iudicialibus. Vnde quod ait D. Dhomas q. 99. art.
1. præcepta moralia esse, quæ de actibus virtutum
dantur, intelligendum est de actibus virtutum, ad
quos natura ipsa sine voluntaria Principis institu-
tione obligat.</P>
<P>  Vt ergo recta sit diuisio, per præcepta moralia<marginalia>35</marginalia>
intelligere debemus omnia, & sola naturalia, siue
affirmātia, siue negantia, siue disponant hominem
in ordine ad se, vt præcepta temperantiæ, & forti-
tudinis: siue in ordine ad Deum, vt præcepta fidei,
amoris, religionis, &c. siue in ordine ad proxim&#x0169;,
vt præcepta de honorandis parentibus &c. Hæc
est sente&#x0303;tia D. Thomæ, quæst. 99. art. 3. ad. 2. & art.
4. in corp. & ad 3. & art. 5. in corp. & quæst. 100.
art. 1. & art 3. 4. 6. & 8. sed præsertim ar. 11. in corp.
& ad argumenta, Salmeron tom. 1. prologom. 10.
can. 19. §. tertium est. Valent. disp. 7. q. 7. punct. 3.
Felisius in decalogo, c. 5. Medina quæst. 100. art. 1.
& Caiet. ibidem.</P>
<P>  Omnia autem, & sola præcepta naturalia ap-
pellata sunt moralia peculiariter: quia ista sola
simpliciter debent, & solent esse in moribus om-
nium hominum: positiua enim pendent à volun-
tate Dei, vel alterius principis, aut Reip. statuentis
illa, & quia ferè omnia positiua pręcepta Dei sunt
de cæremoniis, & cultu Dei, aut pertinentibus ad
illum: vel de rebus, quæ ad bonam Reip. guberna-
tionem spectant: ideò præcepta positiua Dei diui-
duntur in moralia, & iudicialia. Nec enim fue-
runt necessaria aliqua præcepta positiua, quæ
ordinarent hominem ad se ipsum: & esto aliquod
fuisset necessarium, si pertineret ad bonum animæ,
ad cæremonialia reduceretur: quia Deus maximè
colitur actibus ad bonum animæ spectantibus: si
verò ad bonum corporis, reuocari posset ad præ-
cepta iudicialia, quia in iudiciis humanis præ-
cipuè tractari solent, quæ bonum corporis aspi-
ciunt.</P>
<P>  Aduerte autem, in scriptura sæpè nomine præ-<marginalia>36</marginalia>
ceptorum intelligi sola moralia, seu naturalia:<marginalia>Naturalia &|præcepta per-|petua, & im-|mutabilia.</marginalia>
nomine autem cæremoniarum, cæremonialia: iu-
diciorum verò iudicialia, Deut. 5. & 6. & Leuit. 17.
& 18. ratio est, quia præcepta naturalia sunt perpe-
tua, & immutabilia, & res quæ cum aliquibus
circunstantiis est naturaliter præcepta, semper,
vbique, & necessario est præcepta, vnde moralia
quasi per Antonomasiam sunt præcepta: vt cum
D. Thom. quæst. 99. art. 4. arg. sed contra notat
Valent. illo punct. 3. qui etiam dicunt ista tria ge-
nera præceptorum significata illis verbis Rom. 7.
mandatum, sanctum, & iustum, & bonum.</P>
<P>  Inter moralia præcipua sunt, quæ continentur<marginalia>37</marginalia>
in decalogo, de quib. Exodi 20. quæ specialiter di-
cuntur verba Dei Deut. 4. decem verba quæ scripsit,
&c. & hoc ipsum sonat nomen decalogi decem
verba, aut decem sermones: quia peculiari modo
ab ipso Deo sunt tradita, vt eodem loco Deut.
significatur, & cap. 9. ac 10. & sumitur ex cap. 20. &
31. Exodi. Sunt præter præcepta decalogi alia mo-
ralia præcepta: sed omnia ad decalog&#x0169; reduc&#x0169;tur,
vt docet D. Thom. quæst. 99. art. 2. quæst. 100.
art. 1. 2. 3. & 11. Valen. disp. 7. quæst. 7. punct. 3. & 4.</P>@@

<P>  Tria priora præcepta decalogi scripta fuer&#x0169;t in
vna tabula lapidea, & septem in alia, secundùm D.
Thomam, quæst. 100. art. 5. & August. quæst. 71. in
Exod. & quæst. 7. lib. quæstionum vtriusque testa-
menti, & lib. de decem chordis, cap. 6. Abul. Exod.
20. quæst. 2. Burgens. Exod. 32. additione 4. Hiero-
nym. Ps. 32. Valen. disp. 7. quæst. 7. punct. 4. Medina
quæst. 100. art. 3. sed secundùm Hebræos erant
quinque in vna tabula, & quinque in alia, auctore
Iosepho, lib. 3. antiquitatum cap. 6. ex communi
ætatis suæ consensu, & Philone lib. de Decalogo:
Hugone Card. Exodi 20. Soto 2. iust. quæst. 3. art.
4. Alij ponunt quatuor in vna tabula: & sex in alia,
vt Origen. Ho. 8. in Exod. ponens quatuor erga
Deum, & sex erga proximum.</P>
<P>  Inter has sententias difficile est iudicium ferre:
quia auctores harum opinionum non viderunt
tabulas ipsas, & scriptura hanc quæstionem non
explicat, nec traditio, aut firma aliqua ratio: si ta-
men coniectura vtendum est, prior pręferri debet:
quia decuit, vt præcepta ad Deum pertinentia, se-
paratim, & in prima tabula traderentur, & ita vsus
obtinuit, vt illa dicantur præcepta primæ tabulæ;
alia verò secundæ, vt patet ex D. Thoma quæst.
100. art. 4. & 5. Magist. & aliis. 3. dist. 37. & alibi sæ-
pe. Felisius in elucid. Decalogi, c. 14. dice&#x0303;s, hoc esse
magis consentaneum Scripturæ: nam Ephes. 6.
præceptum honorandi parentes dicitur primum,
scilicet secundæ tabulæ, vt exponit Ambros. ibi,
licet Hieronymus dicat esse simpliciter primum
in promissione. Et Matth. 19. Christus in Catha-
logo secundæ tabulæ præceptum hoc reponit,
quamuis Felisius oppositum putat probabile.</P>
<P>  D. Thomas quæst. 100 art. 2. & Valen. disput. 7.<marginalia>38</marginalia>
quæst. 7. punct. 4. docent, de omnium virtutum
actibus esse præcepta moralia. Hoc non caret dif-
ficultate: quia secundùm D. Thomam 2. 2. quæst.
152. artic. 3. Virginitas est virtus specialis distincta
à castitate: tamen de nullo actu illius est præce-
ptum morale. Respondeo, multos, quos citaui-
mus, & secuti sumus tractatu de virtutibus, tene-
re, virginitatem, & castitatem non esse virtutes di-
stinctas, & ita tenet Vasquez hîc, quæst. 100. art. 2.</P>
<P>  Probatur, alioqui, qui virginitatem extra matri-
monium amitteret, peccaret duplici peccato: alte-
ro contra castitatem, altero contra virgimitatem:
& per peccatum, imò, & per honestum actum ma-
trimonij amitteretur, irreparabiliter aliqua virtus.
Tenendo tamen, distingui realiter à castitate: Re-
spondeo, aliquem actum eius esse in præcepto,
nempe abstinere à venereis, dum non contrahitur
matrimonium. Vel respondeo cum Vasquez, D.
Thomam non egisse de singulis omninò virtuti-
bus: sed de singulis Cardinalibus, vel quasi Cardi-
nalibus. Nā cuiuslibet virtutis, Cardinalis, vel qua-
si Cardinalis aliquis actus est in præcepto morali:
licet nō cuiuslibet virtutis ad Cardinales reductæ.</P>
<P>  Deum autem in lege præcepisse eadem, quæ<marginalia>39</marginalia>
præcepta erant lege naturæ: patet ex ipsa lege ve-
teri, & ex Paulo ad Roma. 2. Gentes, quæ legem non
habent, naturaliter ea quæ legis sunt, faciunt. Et c. 7.
Concupiscentiam nesciebam, nisi lex diceret: Non concu-
pisces. Idem docet Augustinus de spir. & lit. cap. 14.
D. Thom. tota ferè quæst. 99. & quæst. 100. art. 1.
vbi Caiet.</P>
<P>  Sed addit Valent. disput. 7. quęst. 7. punct. 4. om-<marginalia>Omnia præce-|pta naturalia|ad Decalogum|reuocari.</marginalia>
nia præcepta naturalia, etiamsi in nullo Scriptutæ
loco posita sint, ad Decalogum reuocari, vt ait<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0599.jpg/>
@@1@<SE599>Disput. XXII. Sectio II. 583
<duolan 2><-P>D. Thomas q. 100. art. 3. quia omnia sunt vel prin-
cipia, vel conclusiones Decalogi. Melius dicere-
tur, quia sunt veluti declarationes, vel amplia-
tiones, aut determinationes, aut suppositiones
comparatione eorum, quæ in Decalogo conti-
nentur: & quia salte&#x0303; in genere lex illa præcipiebat
omne, quod ratio præscribit. Vnde Iustinus Dialo-
go c&#x0169; Triphone ait: Nam Mosis lex præscribit quid-
quid naturaliter honestum, pium, iustúmque est.</P>
<P>  Dubitatur tamen primò, an lex vetus præcepe-<marginalia>40</marginalia>
rit actus supernaturales fidei, spei, & charitatis, aut<marginalia>Dub.</marginalia>
etiam religionis, & p&#x0153;nitentiæ infusæ. Pro parte
negante est primò, quia hi actus non cadunt sub
præceptis moralibus, cæremonialibus, aut iudicia-
libus: sed in illa lege nulla erant præcepta, quæ sub
istis non continerentur: ergo sub nullis illius legis
præceptis dicti actus cadebant. Secunda, illa lex
Nihil ad perfectum adduxit, Hebr. 7. Sed hi actus
sunt perfectissimi: ergo non pertinebant ad præ-
cepta illius legis. Tertia, quia illa lex non iustifi-
cabat, præcepta autem horum actuum illis mediis
iustificant. Nec satisfaciet, qui dixerit, cùm Pau-
lus ait, legem illam non iustificasse, loqui solùm
de illa quoad cæremonialia, vel iudicialia: id enim
repugnat D. Thomæ quæst. 100. art. 12. August. de
Spir. & lit. cap. 14. imò & Paulo ad Galat. dicenti,
Si ex lege iustitia: ergo gratis Christus mortuus est.
Nam si ratio est efficax, concludit, legem illam
nulla sui parte iustificasse. Et hæc est mens Pauli,
qui propterea distinguit legem à fide viua iustifi-
cante: vnde Roma. 7. vocat illam Legem factorum,
quasi tota esset de factis, & iustitiæ externis. Ad
quod etiam videtur allusisse Christus Matth. 5.
dicens: Nisi abundauerit iustitia vestra plusquàm
scribarum, & Pharisæorum.</P>
<P>  Respondeo tamen, proculdubiò in lege illa
fuisse præcepta de actibus virtutum infusarum,
Vazq. quæst. 99. art. 1. Caiet. quæst. 100. art. 1. & su-
mitur ex D. Thoma qu. 100. art. 3. ad 1. vbi ait, illa
duo pręcepta moralia: Diliges Domin&#x0169; Deum tuum,
&, Diliges proximum: esse principalia inter mora-
lia illius legis, vt patet Matth. 22. & redduci ad
Decalogum, & esse maximè nota per lumen natu-
ræ, vel fidei. Illa autem præcepta saltem sunt de
actibus supernaturalibus: ergo D. Thomas sentit,
& rectè ex loco citato probatur, in illa lege fuisse
præcepta de actibus supernaturalibus charitatis,
quod etiam patet ex Matth. 19. Si vis ad vitam in-
gredi, serua mandata, scilicet, legis veteris, ad quam
iuuenis ille pertinebat: non est autem dubium,
quin Christus potiss mè intellexerit de præceptis
virtutum infusarum, quę sunt maximè obseruāda
ad cōsequendam vitam æternam. Item in lege illa,
& Prophetis postulabātur ab illo populo tanquam
media necessaria ad salutem vera fides, & p&#x0153;ni-
tentia de peccatis, quæ in actibus virtutum Theo-
logalium consistant, vt de actu p&#x0153;nitentiæ paulò
post explicabo: ergo de his actibus erat illa lex.
Vnde Rom. 3. dicitur, Factores legis iustificabuntur:
cùm tamen Hebr. 11. dicatur, Sine fide impossibile est
placere Deo: & de dilectione saltem virtuali etiam
constat esse necessariam ad iustificationem.</P>
<P>  Ad primum autem argumentum respondent<marginalia>41</marginalia>
aliqui, præceptum credendi reduci ad cæremonia-<marginalia>Ad primum|Argum.</marginalia>
lia, quæ præscribebant mod&#x0169; pertinentem ad cul-
tum extern&#x0169;. Hoc responsum futile ce&#x0303;sent Vazq.
suprà, & Medina. q. 99. art. 5. nā aliud est pręcept&#x0169;
colendi Deum, aliud verò cole&#x0303;di ipsum: item, quia<-P>@@

<-P>sic præceptum de sanctificatione Sabbathi ad cæ-
remonialia pertineret, cùm præscribat mod&#x0169; san-
ctificandi Sabbathum. Alij, vt Medina, respon-
dent, præcepta fidei, spei, & charitatis non perti-
nere ad legem veterem, sed ad nouam: quia sæpè
distinguit Paulus fidem à lege Mosaica. Hoc etiam
reiicit Vazquez. Nā quoties Paulus distinguit fide&#x0303;
à lege in epist. ad Rom. & ad Galat. nō ideò distin-
guit, quasi Iudæis non esset præceptum fidei, ne-
que solùm distinguit à lege veteri: sed à quacum-
que lege, vel præcepto scripto, vel à notitia nuda
ipsius legis, quod idem est. Quare distinguit etiam
à præcepto ipso fidei, spei, & charitatis. Distinguit
autem ea ratione, quia sola notitia legis non tri-
buit vires ad obseruandam legem: Spiritus autem
fidei, & gratiæ intus adiuuantis ad id vires mini-
strat, &c. Vnde respondet Vasquez, Iudęos habuis-<marginalia>Iudæi habuere|præcepta fidei,|spei, & chari-|tatis.</marginalia>
se præcepta fidei, spei, & charitatis: tamen secun-
dùm phrasim Scripturæ nō cōnumerari inter prę
cepta moralia, cęremonialia, aut iudicialia: nihilo-
minus eorum fieri mentionem in Scriptura sub
alio nomine. Nam præter præscripta dicitur in ea
lege fuisse testimonia: quare fuit illud Deut. 6.
Audi Israe&#x0308;l, Dominus Deus tuus Deus vnus est. Et
illud Genes. 1. In principio creauit Deus, &c. & hæc
sunt pręcepta fidei, quibus auctoritas Legislatoris
commendatur. Proponuntur etiam in lege præ-
mia obseruantibus, & supplicia transgressoribus,
& huiusmodi dicebantur iustificationes. Inter hæc
autem connumerari potest præceptum p&#x0153;niten-
tiæ, in quo etiam includitur peculiare præceptum
charitatis erga Deum: nam generale illud, Diliges
Dominum Deum tuum, &c. Est veluti principium
seruandi totam legem. Inter iustificationes etiam
cùm proponantur pręmia seruantibus legem con-
numeratur præceptum spei. Porrò in Scriptura
aliud esse præcepta, aliud iustificationes eo modo,
quo explicatum est, docet D. Thom. quæst. 99. art.
5. & in eodem distinguit mandata à pręceptis: quia
mandata non obligant: secus verò præcepta.</P>
<P>  Respondeo tamen quartò, omnia præcepta<marginalia>42</marginalia>
simpliciter supernaturalia, seu de actibus superna-
turalibus, connaturalia tamen fidei, & gratiæ per-
tinuisse ad præcepta moralia legis veteris, vt do-
cent Suarez, & alij recentiores hîc cum Caiet. su-
prà, & est expressa sente&#x0303;tia D. Thomæ quæst. 100.
art. 1. ad 3. vbi ait, quædā præcepta moralia esse, ad
quæ indigemus instructione Dei: hæc autem esse
præcepta fidei per charitatem operantis, & art. 3.
expressè dicit, ad moralia præcepta pertinere ea,
quæ dictat naturale lumen, & quæ ex fide diuina
innotescunt: & ad 1. dicit, quæ superius retulimus.</P>
<P>  Item præcepta moralia sunt, quæ dictat ratio<marginalia>Præcepta mo-|ralia sunt,|quæ dictat ra-|tio secundum|se.</marginalia>
secundùm se, id est, seclusa omni constitutione, &
voluntate formali obligandi in superiore: sed ta-
lia sunt præcepra fidei, spei, & charitatis: ergo verè
sunt moralia. Confirmatur, quia secundùm D.
Thomam quæst. 99. art. 5. Conradus, Medina, &
alios ibi, & alibi, omnia præcepta illius legis erant
moralia, cæremonialia, aut iudicialia: sed prædi-
cta non erant cæremonialia, nec iudicialia: ergo
moralia. Et idem est de præcepto internę dilectio-
nis supernaruralis proximi, si quod est. Quod
dico: quia multi contendunt, nec modò esse præ-
ceptum diligendi proximum actu interno su-
pernaturali: sed satisfieri præcepto dilectionis
proximi, benefaciendo illi ex alio affectu, præ-
sertim amicitiæ naturalis. Non tamen mihi placet,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0600.jpg/>
@@1@<SE600>584 Q. XCVIII. vsque ad CII. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>placet, quod quidem recentiores dicunt, præcepta
virtut&#x0169; Theologicarum esse propriissimè moralia:
quia sicut virtutes Theologicæ nō sunt propriissi-
mè morales, ita nec ear&#x0169; opera, aut præcepta sunt
propriissimè moralia. Addunt ijdem, obseruatio-
nes omnium præceptorum posse dici iustificatio-
nes, vt notauit D. Thomas quæst. 100. art. 2. ad 1.
& omnia præcepta legis quatenus cognosceban-
tur reuelatione diuina, posse dici testimonia: & ita
voces illas generales esse, idque nō obscurè colli-
gi ex discursu Psal. 118. qui explicat communem
phrasim Scripturæ in vsu harum vocum. Sed cer-
tè negari non potest, quin præcipuè præcepta fidei
testimonia dicantur, cùm fides ex sua propria ra-
tione, & intrinsecè nitatur testimoniò Dei. Ne-
gari etiam non potest, quin præcepta de actibus
necessariis ad iustificationem prę aliis dici possint
iustificationes; quamuis aliqui hos terminos aliter
exponant dicentes, In lege illa erant testimonia,
quale erat illud Deut. 6. Audi Israe&#x0308;l, Dominus Deus
tuus Deus vnus est. Et illud Genes. 1. In principio
creauit Deus c&#x0153;lum, & terram. Et hæc testimonia
sunt præcepta fidei, quibus commendatur aucto-
ritas Legislatoris. Erant etiam præmia, & suppli-
cia, quæ dicebantur iustificationes: quia iustè fa-
ciebat Deus remunerando, & puniendo. Inter hęc
potest poni præceptum p&#x0153;nitentiæ, in quo inclu-
ditur charitas: quia supplicia proponuntur non
p&#x0153;nitentibus, seu non conuersis in Deum ex cha-
ritate. Illud autem præceptum, Diliges Dominum
Deum tuum, non est peculiare: sed generale, &
quasi initium, & principium seruādi totam legem.
Præceptum autem spei continetur in iustificatio-
nibus, dum proponuntur præmia seruantibus le-
gem: quod autem diuersa sint testimonia, & iu-
stificationes à præceptis affirmat D. Thomas quæ-
stion. 99. art. 5. vbi tamen addit, quamuis ea etiam,
quæ pertinent ad p&#x0153;nas, & præmia dici possint
testimonia, quatenus sunt protestationes quædam
& argumenta diuinæ iustitiæ: & omnia præcepta
legis possint dici iustificationes, quatenus sunt
quædam executiones legalis iustitiæ. Vnde non
est hærendum in hac quæstione, quæ de nomine
est, & quocunque modo decidatur, nullum habet
periculum. Probabilius tamen puto, hæc nomina
in Scriptura sæpe idem significare, & sub præce-
ptis moralibus præcepta fidei, spei, & charitatis
posse comprehendi, licet strictius præcepta mora-
lia sint, quæ ad virtutes strictè morales pertinent.
Addit Valent. disp. 7. quæst. 7. punct. 4. ex D. Tho-
ma quæst. 110. art. 5. ad 1. præcepta dilectionis Dei,
& proximi in genere nō esse præcepta Decalogi;
sed potius se habere ad illud antecedenter tan-
quam præambula; quoniam sunt per se cognitu
facillima ex ipso lumine rationis, vel fidei: vnde
præceptum primum Decalogi non propriè perti-
nere ad fidem, sed ad Dei cultum, licet huic præce-
pto annexa sint præcepta fidei, spei, & Charitatis:
& ideò ibi tractari solere ab exponentibus Deca-
logum. Rectè etiam Azor to. 1. lib. 6. cap. 1. quæst.
7. ait, hæc præcepta, licet sint supernaturalia: quia
sunt de actibus supernaturalibus, & supernaturali-
ter sint à Deo imposita, & reuelata: tamen quo-
dammodò esse iuris naturalis: quia naturalis ra-
tio dictat credendum esse Deo, in eo sperandum,
ipsum diligendum naturaliter, vel supernaturali-
ter, quomodo ipsum diligere valeamus. Cùm ergo
præcepta omnia naturalia simpliciter, aut aliquo<-P>@@

<-P>modo ad præcepta moralia reducantur, ad ea re-
ducere debemus huiusmodi præcepta. Obserua
autem, præceptum p&#x0153;nitentiæ supernaturalis sal-<marginalia>Præceptum|p&#x0153;ninentiæ|supernatura-|lis est de actu|imperato à|p&#x0153;nitentia,|& elicito à|charitate.</marginalia>
tem præcipuum non esse de actu elicito p&#x0153;niten-
tiæ: sed de imperato à p&#x0153;nitentia, & elicito à
charitate, qui est dolor de peccatis propter Deum
summè dilectum. Quem actum non esse elicitum
à p&#x0153;nitentia, sed à charitate, rectè docet Vazquez
1. de adoratione, dis. 1. cap. 2. nu. 18.</P>
<P>  Ad secundum argumentum respondeo, legem<marginalia>43</marginalia>
illam non dici imperfectam, quia non compre-<marginalia>Ad 2.</marginalia>
henderet præcepta de actibus perfectis; sed vt re-
ctè dicit August. lib. contra Adamantum Mani-
chæum: quia præcipiendo non iuuabat, & multa
onera imponebat, propter quæ etiam per antono-
masiam dicitur lex factorum: non quia sola exter-
na opera præciperet, nam etiam præcipiebat in-
terna: Erat enim lex spiritualis. Rom. 3.</P>
<P>  Ad tertium respondeo, quòd illa lex non iusti-<marginalia>Ad 3.</marginalia>
ficabat, quia licet præciperet actus illos fidei, spei,
& charitatis, quibus iustificamur, non tamen da-
bat vires ad faciendum illos: sed eæ procedebant
ex Christi venturi meritis.</P>
<P>  Dubitatur secundò, cur in Decalogo nullum<marginalia>44</marginalia>
datum fuerit præceptum de dilectione propria.<marginalia>Dub. 2.</marginalia>
Respondeo, præter rationes D. Thomæ quæst. 100.
art. 5. ad 1. id factum esse: quia huius nulla fuit ne-
cessitas propter magnam inclinationem ad bo-
num proprium, quæ potius moderanda fuit per
præcepta ad Deum, & proximum pertinentia.</P>
<P>  Dubitatur tertiò, an præcepta decalogi com-<marginalia>45</marginalia>
prehendant aliquod præceptum positiuum, ac<marginalia>Dub. 3.</marginalia>
proinde ex ea parte simpliciter moralia non sint.
Ratio dubitandi est, quia tertium præceptum de
sanctificatione sabbathi positiuum erat; idem vi-
detur esse de primo præcepto quoad illam parte&#x0303;,
non facies tibi sculptile. Nam positiuum fuit, & ideò
iam cessauit, vt sentit D. Thomas, q. 100. art. 7. ad 2.</P>
<P>  Pro resolutione aduerte, multos distinguere<marginalia>Distinctiones|præceptorum|decalogi à va-|riis variæ.</marginalia>
quatuor præcepta decalogi erga Deum, & sex tan-
tùm erga praximum, confundentes duo vltima in
vnum negatiuum, non concupisces, &c. Numeratio
autem quatuor priorum præceptorum non vno
modo fit: nam Origen. hom. 8. in Exod. & Burgen.
Exodi 32. additione 4. distingu&#x0169;t primum in duo
negatiua, non habebis Deos alienos: & non facies tibi
sculptile. Hieronymus autem Oseę 10. & Rupertus,
3. in Exod. cap. 32. distinguunt etiam primum in
duo: vnum tamen affirmatiuum: ego sum dominus
Deus tuus; & aliud negatiuum, non habebis Deos
alienos, nō facies tibi sculptile. Hesichius autem Leuit.
26. quem refert D. Thomas, quæst. 100. art. 4. di-
stinguit primum præceptum in tria, vnum affir-
matiuum, & duo negatiua, & consequenter exclu-
dit à decalogo tertium præceptum de sanctifica-
tione sabbathi: quia positiuum est, & ita facilè re-
spondet ad primam ratione&#x0303; dubitandi; sed non ad
secundam, nec consequenter loquitur: nam eadem
ratione excludere debent illud negatiuum: non fa-
cies tibi sculptile. Nam quatenus distingui potest ab
alio: non habebis Deos alienos, positiuum est, & cære-
moniale, vt notauit D. Tho. art. 7. ad 2. & præterea
tertium pręceptum de sanctificatione sabbathi nō
refertur expressè Exodi 20. scriptum in tabulis vt
non possit absolutè reiici à decalogo: & deinde
duo vltima in secunda tabula, vt distincta ponun-
tur, & habent materias diuersarum virtutum, &
ideò præualuit opinio Augustini posita in superio-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0601.jpg/>
@@1@<SE601>Disput. XXII. Sectio IX. 585
<duolan 2><-P>ribus, & à scholasticis, & ferè tota Ecclesia recepta
distinguens septem præcepta erga proximum, &
consequenter tria tantùm erga Deum. Nam in
primo verba illa, ego sum dominus Deus tuus, nihil
præcipiunt, sed supponunt potestatem Dei ad fe-
rendam legem: & rationem reddunt, quare Deus
sit adorādus, & non idola. Deinde si aliquod præ-
ceptum continent, est de credenda vnitate Dei:
quod includit negationem plurium deor&#x0169;, quam
explicant alia verba, non habebis Deos alienos, illa
verò non facies tibi sculptile, si intelligantur de
prohibitione imaginis ad hunc finem, vt colatur
pro Deo, non distinguitur à priori negatiuo, & ita
est præceptum morale, vt exposuit D. Thomas,
quæst. 100. art. 4. si autem intelligatur absolutè de
positione imaginis Dei, est cæremoniale, & non
morale, vt D. Thomas exposuit art. 7. & reducitur
ad primum præceptum, vt circunstantia eius. Si-
militer dic de tertio, quatenus enim præcipit ser-
uare tempora cultui Dei dicata, & aliquando va-
care diuinis, naturale est, & morale: ideo semper
durat: quatenus verò determinabat talem diem,
fuit cæremoniale, & cessauit, vt exposuit D. Tho-
mas ead. quæst. art. 3. ad 2.</P>
<P>  Prædictis consonat Vazquez 2. de adoratione<marginalia>46</marginalia>
disp. 4. vbi latè probat, & defendit, vsum imagin&#x0169;
in ordine ad adorationem in veteri testamento
simpliciter, & omnino fuisse prohibitum illis ver-
bis, non facies tibi sculptile, scilicet nec veri Dei, nec
Angelorum, aut aliorum sanctorum fini, & modo
accommodato, vt adorentur, licet possent fieri ad
ornatum: & cap. 7. ponit obiectionem Alani Copi
dialogo 4. cap. 15. post medium, tenentis opposi-
tum, & aliorum recentiorum. Nam præcepta deca-
logi tantum sunt decem, Exod. 31. & 34. Deut. 4. 9.
& 10. si autem prohibitum esset, imagines, & simi-
litudines effingere, & non solum idololatriæ cult&#x0169;
ipsis exhibere plura iam essent, quàm decem præ-
cepta; Primum, non habebis Deos alienos: secundum,
non facies sculptile: tertium, non assumes nomen Dei
tui in vanum: quartum, sabbatha sanctifices, &c. deci-
mum, non concupisces vxorem proximi tui: & vndeci-
mum, non concupisces rem altenam. Hæc enim duo vl-
tima diuidit Clemens 6. lib. stroma. August. quæst.
71. in Exod. & epist. 119. cap. 11. & communiter
scholastici, 3. dist. 37. Respondet Vazquez, Huic
obiectioni occurrere posset aliquis non sine pro-
babilitate dicens, illa duo vltima non esse distin-
guenda, vt arbitrantur Ioseph. 3. antiq. cap. 6. & 8.
Origen. hom. 8. in Exod. Ambrosius, & Hierony-
mus, in cap. 6. epist. ad Ephes. Procop. & Rupert.
Exodi 20. Ego verò, inquit, cum existimem, illud
pręcept&#x0169; non concupisces, in duo esse distingue&#x0303;dum,
quiamateria vnius cōtraria est castitati, alterius ve-
rò iustitiæ: & quia, vt notat August. ideò repetitur
verbum, non concupisces: Respondeo, duo illa, non
facies tibi sculptile, nec vllam similitudine&#x0303;: &, non ado-
rabis ea, pro vno, & eodem præcepto poni: cum
eodem perpetuo tenore verborum proferantur, &
ad eandem virtutem religionis obseruatio vtrius-
que, & ad idem peccatum sacrilegij transgressio
vtriusque pertineat. Nam quamuis facere sculpti-
le, ex se non sit contra religionem: lege tamen po-
sitiua id prohibente, in materia sacrilegij contra
religionem constituitur. Hanc enim vim habet
positiua lex etiam humana, vt id, quod præcipit, in
materia necessaria illius virtutis ponat, cuius in-
tuitu aliquid iubet: contra verò in materia oppo-<-P>@@

<-P>siti peccati id, quod prohibet, vt in materia de leg.
1. 2. sæpius dicemus, &c. Sed rursum opponet ali-
quis Irenæum lib. 4. cap. 31. asserentem, omnia
præcepta decalogi esse naturalia, præter illud de
sanctificatione sabbathi: quod cæremoniale est:
quocirca & August. 19. contra Faust. c. 18. & lib. 3.
contra duas epist. Pelagian. cap. 4. docet, adhuc à
Christianis decalogum obseruari præter illud de
sabbathi sanctificatione: ergo illud, non facies tibi
sculptile, non est cæremoniale: sed naturale. Re-
spondeo, omnia præter illud sabbathi verè esse iu-
ris naturalis, & adhuc à Christianis obseruari etiā
primum. Esse enim aliquid cæremoniale in primo
præcepto, veluti additamentum illius, quod iam
cessauerit, nihil obest, quominus dicatur præcept&#x0169;
naturale, & adhuc permanere: quia id, quod in eo
præcipuum est, adhuc perseuerat, scilicet, non coles
Deos alienos: cuius veluti appendix est, non facies
sculptile: quòd sub eodem præcepto contineri di-
ximus. Quare Catherinus fatetur, & omnes aucto-
res posterioris sententiæ concedere tenentur, pri-
mo præcepto aliquid etiam cæremoniale additum
fuisse, tametsi ipsum fuerit naturale secundum id,
quod in eo præcipuum est. Hæc Vazquez, & simi-
lia dicit Valent. disp. 7. qu. 7. punct. 4. vbi ait, præ-
ceptum primum quoad illam partem, non facies ti-
bisculptile, fuisse cæremoniale, quo omnis vsus
imaginum ad venerandum erat prohibitus: & tri-
buit D. Thomæ quæst. 100. art. 7. ad 2. nec repu-
gnare putat art. 4. in corpor. similiter cum D. Tho.
qu. 100. art. 5. ad 2. ait, illud præceptum de sancti-
ficatione sabbathi partim fuisse morale; partim
cæremoniale; & præceptum non concupis-
cendi diuidit in duo. Quod sanè difficile est,
nam, vt obseruat Felisius suprà, in Hebreo, & in
editione latina, sic legimus Exodi 20. Non concupi-
sces domum proximi tui, nec desiderabis vxorem eius,
non seruum, non ancillam, non asinum, nec omnia, quæ
illius sunt. Vbi vides planè concupiscentiam vxoris
in medio collocari: ergo cum extrema ad idem
præceptum pertineant, idem videtur de concupis-
centia vxoris dicendum. Sed responderi potest ne-
gando consequentiam, quia materia est valde di-
uersa. Quantum attinet ad præceptum de sanctifi-
catione sabbathi, partim esse naturale, & partim
positiuum consentit Azor, tom. 1. lib. 6. cap. 1. quęst.
6. Idem de primo pręcepto decalogi ait, lib. 9. cap.
6. quæst. 6. multos referens, nimirum esse positiu&#x0169;
quantum ad id, non facies tibi sculptile.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO IX.
De præceptis cæremonialibus.</Z>
<P><INI5>P</INI5>Rimò obserua ex D. Thoma quæst.<marginalia>47</marginalia>
100. & sequentibus, Valent. disp. 7. q.
7. punct. 5. Azor tom. 1. lib. 6. cap. 3.
quæst. 1. præcepta cæremonialia ad
quatuor capita reuocari posse. Pri-
mum cōtinet præcepta sacramentorum. Quorum
primum fuit Circuncisio, quamuis ante legem in-
stitutum, in qua lege fuerunt addita alia, vt agni
paschalis, & consecrationis Pontificis, quam sa-
cramentum vocat D. Thomas, quæst. 101. art. 4.
(vbi hæc genera cæremonialium præceptorum
ponit) & alia multa: nam sacramenta veteris legis
multa, & varia fuere, teste August. lib. de vera relig.
cap. 17. & 3. de doct. Christiana, cap. 9. & lib. 15.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0602.jpg/>
@@1@<SE602>586 Q.XCVIII. vsque ad CII. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>contra Faust. cap. 13. & sacrificia expiatoria, & quę-
dam expiationes erant sacramenta, vt cum D.
Thoma, quęst. 102. art. 5. explicat Valen. illo punct.
5. & Alan. 1. de sacram. cap. 9. Præter consecratione&#x0303;
erant alia sacramenta sacerdotibus propria secun-
dum D. Thomam, & Valen. ibidem, vt esus panum
propositionis, & ablutiones, rasionesque quædam.</P>
<P>  Secundum caput continet sacrificia, quæ ex
parte rerum, quæ offerebantur, erant multiplicia:
formalis verò distinctio erat, quoniam aliud erat
holocaustum in recognitionem diuinæ maiestatis:
aliud hostia pacifica, quæ aliquando ad impetran-
dum noua beneficia, aliquando ad agendas gratias
pro iam susceptis mactabatur. Aliud dicebatur, pro
peccato: quia in eius expiationem, & satisfactione&#x0303;
immolabatur. De quo toto genere sacrificiorum,
& quomodo omnes illæ rationes in vno Missæ sa-
crificio contineantur, tractat Suarez 3. part. tom. 3.
ad finem; & alij agentes de sacrificio Missæ, qui
etiam explicant, in quo consistat ratio sacrificij. Vt
in materia de sacrame&#x0303;tis inuestigatur, in quo con-
sistat ratio sacramenti. De illis sacrificiis latè D.
Thomas hîc, Abulen. Origen. ho. 5. in Leuit. Philo
lib. de sacrificiis, Azor tom. 1. lib. 6. cap. 25. vsque
ad 30. Ribera 4. de templo, Valent. disp. 7. quæst. 7.
punct. 5. Ioseph. 3. antiq. cap. 10.</P>
<P>  Tertium caput continet sacra, idest, tabernacu-
lum, arca f&#x0153;deris, templum, altare, & omnia vasa
ad diuinum cultum instituta: de quibus latè Ribe-
ra 1. & 2. de templo, de quo fusius Ioan. Villalpan-
dus tom. 2. in Ezechielem: & de eodem, & de
omnibus sacris Azor suprà, cap. 43. vsque ad 58.</P>
<P>  Ad eundem ordinem pertinent vestes sacerdo-
tales, & Pontificiæ, dierumque festorum celebri-
tates, de quibus Ribera suprà lib. 5. & Toletus bre-
uiter Ioan. 7. Azor suprà, à c. 31. vsque ad 40. De sa-
cerdotibus verò, & eorum vestibus agit c. 41. & 42.</P>
<P>  Solùm aduerte, in littera D. Thomæ, quęst. 102.
at. 4. ad 6. haberi, propitiatorium fuisse tabulam la-
pideam: existimo tamen cum Vazquez quæst. 102.
art. 4. & Suarez hîc, mendum irrepsisse in textum:
constat enim Exodi 25. fuisse tabulam auream, vt
notauit etiam D. Thomas Heb. 9. lect. 1. Azor tom.
1. lib. 6. c. 44. quæst. 2. Valent. disp. 4. quæst. 7. punct.
5. Med. quæst. 102. not. vnica, probans etiam, men-
dosam esse litteram D. Thomæ: quoniā in antiquo
exemplari, quod habetur in Salmanticensi Biblio-
theca, non habetur illud vocabulum, lapidea, sed
sic legitur, suprà arcam erat quædam tabula, quæ pro-
pitiatorium dicebatur. De propitiatorio vide Vaz-
quez de ador. lib. 2. disp. 4. cap. 4.</P>
<P>  Quart&#x0169; caput continet peculiares obseruantias
illius populi, vt specialia ieiunia, abstinentias, & si-
milia, de quibus Deut. 18. Tu autem à domino Deo
tuo aliter institutus es, & Leuit. 3. nec sanguinem, nec
adipe&#x0303; omninò comedetis. Aliæ abstine&#x0303;tiæ ab esu quo-
rundam animalium habentur Leuit 11. & Exodi
23. & Deutero. 14. dicitur, Non coques h&#x0153;dum in lacte
matris suæ. De quo vide Azor tom. 1. lib. 6. ca. 22. in
fine, Barradam in morali de innoce&#x0303;tibus. Et Leuit.
19. quando ingressi fueritis terram, & plantaueritis in
ea ligna pomifera, auferetis præputia eorum, poma, quæ
germinant, immunda erunt vobis, &c. & ibidem. Agr&#x0169;
non seres diuerso semine: vestem, quæ ex duabus texta
est, non induetis, & Deut. 22. non induetur mulier veste
virili: nec vir vtetur veste f&#x0153;minea. Non indueris ve-
stimento, quod ex lana, linoque contextum est. Non ara-
bis in boue simul, & asino. Deut. 23. fodies per circuitum,<-P>@@

<-P>& egesta humo operies. Num. 15. loquere filiis Israel, &
dices ad eos, vt faciant sibi fimbrias per angulos pallio-
rum, ponentes in eis vittas hyacinthinas, &c.</P>
<P>  Solùm potest dubitari de præcepto abstinentię<marginalia>48</marginalia>
à sanguine, & suffocato, an fuerit antiquius illa le-
ge: nam videtur latum Genes. 9. & an fuerit reten-
tum post illam legem, vt significatur Actuum 15.
Sed de hac posteriori parte dicam disp. 23.</P>
<P>  De priori autem in hac disp. sect. 12. & vide ex-
positores Leuit. 17. & Deut. 12. vbi habetur prohi-
bitio de esu sanguinis, & suffocati, & strangulati,
sanguinem nimirum inclusum habentis, & capti à
bestia, & morticinij. Rationem autem huius inter-
dictionis lege apud Azor tom. 1. lib. 6. cap. 22. vbi
etiam reddit ratione&#x0303;, ob quam Deus prohibuerit
esum adipis, Leuit. 3. & multorum animalium, de
quibus sigillatim disserit. Vide etiam Lorin&#x0169;, act.
15. vers. 20. & alios ab eo citatos.</P>
<P>  Generatim circa præcepta cæremonialia, Nota<marginalia>49</marginalia>
primò, varias esse etymologias huius nominis
Cæremonia, de quibus agit D. Thomas, quæst. 99.
art. 3. & quæst. 101. art. 1. ex quibus illa nominis
etymologia magis probatur Valentiæ disp. 7. qu.
7. puncto 3. quam ostendit Valer. Maxi. lib. 1. ca. 1.
in Lucio Furio Bibaculo, scribens, ea, quæ ad sa-
crum cultum pertinent, c&#x0153;pta fuisse nominari
cæremonias, proptereà quòd præcipui religionis
cultores fuerint incolæ populi dicti Cerete, seu
Ceretani.</P>
<P>  Nota secundò, certissimum esse, omnia huius-
modi præcepta habuisse significationem con-
gruentissimam, & vtilitatem respectu illius popu-
li: quoniam fuerunt illi per diuinam sapientiam
præscripta: vnde Deut. 4. Hæc est sapientia vestra,
& intellectus coram populis. Quæ autem fuerit signi-
ficatio singulorum, exponit rectè D. Thomas, qu.
102. art. 3. 4. 5. & 6. & alia, quæ ad cæremonialia, &
eorum significationem pertinent, latè tractat Azor
tom. 1. lib. 6. à cap. 22. vsque ad finem ferè libri:
cap. verò 3. quæst. 2. in genere, an cæremonialia
præter rerum futurarum significationem, causam
aliquam litteralem, & historicam continerent.
Quidam censent, multorum præceptorum nullam
fuisse causam litteralem: sed tantùm mysticam, ita
vt Deus multa fieri iusserit ob solam significatio-
nem rerum futurarum. At Azor cum D. Thoma,
quæst. 102. art. 2. docet, omnia præter significatio-
nem futurorum habuisse causam aliquam littera-
lem, & historicam, vt cætera gesta in illo populo,
quamuis interdum litteralis causa nos lateat. Sic
circuncisio præter significationem futuri baptis-
mi distinguebat illum populum ab aliis. Sic etiam
mactando animalia in sacrificiis, se dignos morte
propter peccata profitebantur: & sic pro illis satis-
faciebant, & veniam impetrabant, & sic de aliis, vt
eadem quæst. & cæteris locis citatis fusè prose-
quitur Azor, item D. Thomas illo art. 2. & sequen-
tibus. Nota 3. ex D. Thoma, quæst. 101. art. 1. cære-
monialia fuisse determinatiua morali&#x0169; ad Deum
pertinentium, vt iudicialia fuere determinatiua
moralium pertinentium ad proximum. Vnde Exo-
di 18. Esto populo in iis, quæ ad Deum pertinent, osten-
desque populo cæremonias, & ritum colendi.</P>
<P>  Nota quartò ex D. Thoma ead. qu. 99. art. 5. &
quæst. 101. art. 2. aliquos actus religionis exterius
consummari, vt laus, gratiar&#x0169; actio, votum, oratio,
&c. De adoratione idem sentio cum Suar. 3. part.
q. 25. Aliàs angeli non adorarent propriè De&#x0169;, nisi<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0603.jpg/>
@@1@<SE603>Disput. XXII. Sectio X. & XI. 587
<duolan 2><-P>in corpore assumpto. Vazquez tamen illo art. 2. &
lib. 1. de adoratione disp. 1. contendit, adoratio-
nem non posse interius cōsummari. De quo alibi.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO X.
De Præceptis iudicialibus.</Z>
<P><INI5>I</INI5>Vdicialia præcepta erant ea omnia,<marginalia>50</marginalia>
quæ exceptis cæremonialibus ad<marginalia>Iudicialia|pracepta, quæ.</marginalia>
rectam Reip. administrationem per-
tinebant: cum autem Resp. constet
familiis, magistratibus, priuatis ho-<marginalia>Reip. mem-|bra, quæ sint.</marginalia>
minibus; & in ea etiam sint aduenæ, externi, pere-
grini, incolæ, & indigenæ; de his omnibus iudicia-
lia præcepta dari oportuit, vt notat Azor to. 1.
lib. 6. cap. 3. quæst. 3. vnde ad quatuor capita reuo-
cantur ab eodem quæst. 5. Valent. disp. 7. quæst. 7.
punct. 6. & ab aliis cum D. Thoma qu. 104. art. 4.
Aut enim præscribebant ordine&#x0303; inter principem,
& populum: aut inter ipsos populares: aut inter
populum, & extraneos, id est, peregrinos, hostes,
&c. aut inter domesticos eiusdem familiæ, vt inter
parentes, & filios, seruos, & dominos, & inter
coniuges, quæ pręcepta habebant suā spiritualem
significatione&#x0303; moralem, Allegoricam, vel Analo-
gicam: sed litterali, & historica non carebāt, vt do-
cet Azor. illo ca. 3. quęst. 4. Valent. illo punct. 5. cum
D. Thoma quæst. 104. art. 2. quamuis cæremonia-
lia pręcipuè instituta fuerint ad significandum, iu-
dicialia verò ad regimen populi, & secundariò, ad
significandum: vnde 1. Cor. 10. omnia in figura con-
tingebant illis, quod rectè explicat Valent. loco cit.
& 1. part. disp. 2. quæst. 1. punct. 1. §. 12. Nam intel-
ligi debet de iis, quæ fuere propria illius populi:
vnde in pręceptis moralibus, quorum materia ad
omnes gentes pertinebat, nullam peculiarem
significationem animaduertere doctores, peccata
etiam illius non habebant significationem, vt col-
ligitur ex August. 22. contra Faust. cap. 24. sed quæ
erant illius populi propriè, & bene ab eo fiebant,
vel quæ à Deo circa illum gerebantur, & quæ di-
uinitus ei contingebant.</P>
<P>  De significatione autem iudiciali&#x0169; præcepto-
rum agit D. Thomas quęst. 105.</P>
<P>  Ad hæc pręcepta spectabant leges de irritatione
votorum, de permissione repudij, de pluralitate
vxorum, de gradibus consanguinitatis, & affinita-
tis, de bello gerendo, de vitando cum externis
coniugio, de vsuris permissis, &c. de quibus in
materia de voto, de matrimonio, de bello, & de
vsuris. Latè etiam Azor to. 1. lib. 6. cap. 4. & se-
quentibus.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO XI.
Vtrum in lege veteri præter præcepta fuerint
aliqua alia.</Z>
<P><INI5>R</INI5>Espondeo, vt in principio huius<marginalia>Lex quomodo|dupliciter ac-|cipiatur.</marginalia>
tractatus, & alibi aduertimus, legem
interdum sumi cum omni rigore, &
proprietate, & sic sola præcepta ob-
ligantia comprehendere: interdum
verò pro collectione omnium, præsertim docu-
mentorum, & regular&#x0169; pertinentium ad aliquam
religionem, seu viuendi rationem. Sic lex Euange-
lica continet præcepta, consilia, sacramentorum<-P>@@

<-P>doctrinam, & institutionem, promissiones, com-
minationes, &c. Hoc modo lex vetus comprehen-
dit omnia pertinentia ad illum statum, & modum
viuendi Hebræorum. Sic nomine legis aliquando
intelligitur totum testamentum vetus, vt notauit
Hieronymus epist. 151. ad Algasiam, quæst. 8. &
Ioan. 5. dicitur, in lege eorum scriptum est: quia odio
habuerunt me gratis: quod tamen habetur Psal. 24.
Sic etiam 1. Cor. 14. sub nomine legis citatur qui-
dam locus Isai. 28. in aliis linguis loquar populo huic,
&c. ita ergo lex cōprehendebat consilia quædam,
quæ D. Thomas quæst. 99. art. 5. cum Hieronymo
appellat mandata, & à præceptis condistinguit:
consiliumque putat D. Thom. ibi, & Valent. disp. 7.
quæst. 7. punct. 3. esse illud Exod. 22. Si in pignus ac-
ceperis vestimentum à proximo tuo, redde ei ante Solis
occasum. Consilium etiam erat illud, vouete. Psal. 73.
licet cōsilia perfectionis distinctè, & exactè omni-
bus tradita, sint propria legis Euangelicæ. Sic etiam
lex illa comprehendebat p&#x0153;nas, præmia, cōmina-
tiones, & promissiones, item testimonia, testifica-
tiones, & iustificationes, de quibus sæpè fit sermo,
Psal. 118. & disserit D. Thomas suprà.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO XII.
Vtrum ante legem Moysi præter Circuncisionem fuerint
aliqua præcepta diuina positiua.</Z>
<P><INI4>P</INI4>Ro parte affirmante est id genes. 2. Bene-
dixit Deus diei septimo, & sanctificauit il-
lum, vbi, &, sumitur pro, idest, vt sit sen-
sus, benedixit, idest sanctificauit, vel, &,
sumitur pro, quia, vt sit sensus, benedixit, quia sancti-
ficauit, hoc est, separatum à cæteris diebus, & diui-
nis vsibus destinatum, sanctum, ac celebrem ha-
beri voluit. Et Genes. 4. Abel, & Cain obtulere pri-
mitias, primos scilicet suorum bonorum fructus
Et genes. 7. munda animalia ab immundis distin-
guuntur: & Genes. 9. conceditur vsus carnium, ex-
cepto quòd carnem cum sanguine non comedant,
vbi videtur supponi, esum carnium anteà fuisse
prohibitum. Quòd satis indicat Gennad. ibi di-
cens. Deus, cum hominem creauit, fructus tantum, qui
de segetibus, arboribusque leguntur, in escam clargitus
est: à diluuio verò maiori vsus est liberalitate, &c. Et
Genes. 14. Abraham spoliorum, quæ de hostibus
bello victis c&#x0153;perat, decimas obtulit Melchise-
dech sacerdoti, & Genes. 15. cum Abraham immo-
lasset quadrupedes animantes, & turtutum, & co-
lumbam, quadrupedes diuisit, volucres non secuit:
& Genes. 17. datum est præceptum circuncisionis,
& Genes. 38. mortuo primogenito Iudæ relictam
sine liberis vxorem secundus filius in matrimo-
nium duxit, vt suscitaret semen fratri suo: & ibi-
dem. Iudæ auctoritate Thamar condemnatur ad
ignem, eò quòd cùm desponsa esset, tertio eius
filio adulterium commisisse putabatur: ergo ali-
qua præcepta diuina positiua veteris legis, & vsus
eorum præter circuncisionem præcessere ipsam
legem. Confirmatur: nam ante legem habebant
homines præceptum positiuum applicandi sibi, &
suis paruulis remedium legis naturæ, sicut posteà
circuncisionem, & baptismum, tenebantur etiam
habere fidem Christi venturi.</P>
<P>  Propter hæc aliqui cōcessere, ante legem Moy-
sis fuisse aliqua præcepta positiua præter circunci-
sionem: quod videtur concedere Azor to. 1. lib. 6.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0604.jpg/>
@@1@<SE604>588 Q.XCVIII. vsque ad CII. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>cap. 1. quæst. 8. ait enim, illud tempus dictum esse
legis naturalis: quia magna ex parte diuina lege
viuebatur: quamuis aliqua diuini, ac supernatura-
lis iuris pręcepta seruarentur, vel instituto, & con-
suetudine maiorum, vel iussu etiam Dei.</P>
<P>  Alij verò nulla volunt eo tempore admittere
præcepta diuina positiua, præter præceptum cir-
cuncisionis: quia illa lex dicebatur naturæ, & nihil
cogit ad ponendum eo tempore præceptum ali-
quod positiuum, Quod verò dicitur Genes. 2. de
die sabbathi, & sanctificauit illum, volunt hi dictum
esse per occupationem; non quòd tunc coli c&#x0153;-
perit dies sabbathi saltem ex præcepto Dei: sed po-
steà. Eodem modo dictum putant Genes. 7. illud
de mundis, & immundis animalibus: vt munda di-
cta sint animalia, quę posteà lex Mosis ab immun-
dis discreuit. Ad illud de remedio legis naturæ pro
paruulo, respondeo, de illo nullum fuisse præce-
ptum positiuum, sed naturale, aut connaturale in-
stitutioni illius remedij: nam ex charitate, & pie-
tate tenebantur parentes in tempore necessitatis
illud applicare paruulis, secus extra necessitatem:
Circuncisio autem, & Baptismus, etiam extra ne-
cessitatem applicari debebant vi alicuius præcep-
ti diuini positiui. Eodem modo ipsi non tenebātur
ponere medi&#x0169; necessarium ad propriam sanctifi-
cationem, nisi quando natura per se, vel cum fide
iudicaret id esse necessarium ad consequendam
vitam æternam. Vnde Maldonatus Matth. 11. nu.
21. ait, gentiles omnium confessione ante Christi
legem saluari potuisse in lege naturæ, quæ satis
erat eis ab ipsa natura prædicata: censeo autem
præceptum diuinum positiuum tunc fuisse absti-
nendi à sanguine, & suffocato, vt planè significat
Azor suprà: quia manifestè colligitur ex Genesis
9. vide Pererium ibi, lib. 14. disp. 2. vbi contra Eu-
gub. ostendit, in illis verbis Genes. 9. non contine-
ri solam homicidij prohibitionem: quæ prohibi-
tio est præceptum negatiuum, naturale: sed prohi-
bitionem comedendi carnem cum sanguine: quod
est pręceptum negatiuum positiuum in lege Moy-
si repetitum, & in Ecclesia Christi aliquo tempo-
re retentum, Act. 15. Quam sententiam tenent
Abulensis, Caietanus, Eucherius, Lyra, Carth. D.
Thomas, Chrysostomus, & alij ibi, & expressiùs
Martinus del Rio ibidem, & Auenezra. Imò ali-
qui ante diluuium ponunt præceptum positiuum
abstinendi à carnibus: sed Lyra, & Caietanus, Ge-
nes. 9. dicunt, esum tunc non fuisse prohibitum, li-
cer non fuerit in vsu, nec expressè concessus, vt
esus herbarum, & fructuum, Genes. 1. Imò Sotus
5. iust. quæst. 1. art. 1. ait, fuisse concessum, & vsita-
tum fuisse, tamen prohibitum Genes 9. esum car-
nis cum sanguine, & Medina, quæst. 103. art. 1. id
quod dicitur Genes. 7. de animalibus mundis, &
immundis, non debere ita intelligi, vt discreta
sint quoad esum. Nam Genes. 9. dicitur, omne quod
mouetur, & viuit, erit vobis in cibum: Sed quoad sa-
crificiorum oblationem, quia de quibusdam de-
terminatis animalibus sacrificia offerebantur. Si
tamen quantum ad esum erat aliqua differentia,
hoc non erat, quia esus reputaretur illicitus, vel
esset prohibitus: sed propter abominationem, &
cōsuetudine&#x0303;, sicut nunc videmus aliqua cibaria in
aliquibus terris esse abominabilia, quæ in aliis co-
med&#x0169;tur. Vel tunc animalia quædā dicebantur im-
munda per præoccupationem: quia in lege erant
prohibenda. Ibidem ait Medina, ante legem fuisse<-P>@@

<-P>vsum quarundam cæremoniarum non ex præce-
pto diuino, sed ex voluntate, & deuotione Deum
colentium, vel etiam instinctu diuino.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO XIII.
An sub lege naturæ, & veteri iusti habuerint gratiam
habitualem inhærentem.</Z>
<P><INI5>Q</INI5>Vidam huius tempestatis Theologi<marginalia>51</marginalia>
ausi sunt affirmare, veteres patres nō<marginalia>1. Sententia.</marginalia>
habuisse gratiam habitualem inhæ-
rentem; & ideo non fuisse iustos eius-
dem omninò rationis cum Euange-
licis, nec verè filios, sed nomine tenus, seu quadam
tenus, & in typo, atque æquiuocè. Probant primò:
quia Ioannes opponens nos illis ep. 1. cap. 3. ait, vi-
dete, qualem charitatem dedit nobis Deus, vt filij Dei
nominemur, & simus, & Paulus ad Galat. 4. Ergo iam
nō est seruus: sed liber: quòd si filius, & hæres per Deum:
ergo illi non erant formaliter filij, & hæredes: sed
in promissione, & typo, & nomine tenus. Vnde
Ioan. 1. Dedit eis potestatem filios Dei fieri iis, qui cre-
dunt in nomine eius: Ergo anteà non habebant ta-
lem potestatem, nisi remotam, reducendamq&#x0301;ue ad
actum in aduentu Christi, & Rom. 8. Non accepistis
spiritum seruitutis, &c. sed accepistis spiritum adoptio-
nis filiorum Dei, & ibidem, primitias spiritus habentes
adoptionem filiorum Dei. Sic enim ordinandum re-
ctè notat Sa ibi.</P>
<P>  Secundò probant ex August. lib. quæstionum
noui, & veter. testam. cap. 123. tom. 4. planè docet,
Adamum nec in statu innoce&#x0303;tię habuisse spiritum
sanctum: idemque ait de cæteris ante aduentum
Christi, & ideo non fuisse filios Dei adoptiuos, si-
cut sunt iusti tempore legis Euangelicę. Idem his
verbis dicere videntur Pradus, & Villalpandus,
Ezech. 1. part. 2. sectio 12. colum. 2. littera B. Diuinæ
naturæ participatio Israeli quadātenus, & quasi in ty-
po communicata est, videlicet, quatenus à Deo electus
erat pro populo sibi charo, & præ cæteris electo. At verò
magna nobis, & pretiosa promissa donauit 2. Pet. 1. vers.
4. vt diuinæ efficiamur consortes naturæ, Neque nomi-
ne tenus, vt olim Israel, quem primogenitum suum vo-
cauit Dominus: cum tamen ad honorem filij non perue-
nerit. Nobis aute&#x0303; talem charitatem dedit pater, vt filij
Dei nominemur, & simus 1. Ioan. 3. vers. 1. nō enim ac-
cepimus spiritum seruitutis iterum, vt illi, in timore, qui
seruorum est, sed spiritum adoptionis filiorum, in quo
clamamus, Abba, Pater, &c. Ista prærogatiua meritò in
alis aquilæ intelligitur: nam aquila sublime volat, &c.
Nec obstare putant recentiores Trid. Concil. ses. 6.
cap. 7. docens, homines iustificari iustitia inhæren-
te: nam solùm videtur loqui de hominibus Euan-
gelicis contra hæreticos nostri temporis. Quod
cernitur ex locis, quibus vtitur, omnia enim sunt
noui testamenti. Nec debemus putare, Concilium
definiisse plus quàm necessarium erat, contra Lu-
therum, & Caluinum: Contra quos sunt clara te-
stimonia scripturæ, & Patrum. Sed si nominatim
ageretur de iustis antiquis, ex quibus testimoniis
desiniret Concilium, iustificatos fuisse gratia ha-
bituali inhærente, maximè cùm oppositum non
solùm doceat August. suprà, sed etiam Theophyl.
Ioan. 1. dicens, Lex adoptionem filiorum non dabat
Israe&#x0308;litis: sed quasi in figura, & typo: sicut illorum ba-
ptisma in vmbra, & figura erat. Propterea quamuis
vocati fuerint filij, hoc tamen contigit in vmbra, nec in<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0605.jpg/>
@@1@<SE605>Disput. XXII. Sectio XIII. 589
<duolan 2><-P>veritate eandem filiorum adoptionem habuerunt, quam
nos per baptisma. Hæc Theophylact. Cyril. etiam 1.
in Ioan. cap. 14. ait. Quia futurorum bonorum vm-
bram lex continebat, propterea non secundum verita-
tem, sed figuratè Iudæi ascribebantur filij, &c. August.
lib. contra Adimantum, cap. 16. In veteri testamen-
to erant onera seruorum: in nouo gloria liberorum. Alia
testimonia Cyril. & Chrysostomi referemus infrà
ex Suarez. Quidam etiam existimant, hanc esse
sententiam Ariæ Montani in id Ioan. 1. dedit eis po-
testatem filios Dei fieri, & 1. Ioan. 3. Videte qualem
charitatem dedit nobis Deus, vt filij Dei nominemur,
& simus, & 2. Petri 1. Magna, & pretiosa nobis pro-
missa donauit, vt diuinæ efficiamur consortes naturæ; &
Rom. 8. adoptionem filiorum Dei, & pluribus aliis
locis, nec sine apparentia id ei adscribitur, & præ-
ter superiora scripturæ testimonia est illud Galat.
4. testamentum vetus in seruitutem generans: & quod
ibidem dicitur, Christum in orbem venisse, vt ado-
ptionem filiorum reciperemus. Item in veteri testame&#x0303;-<marginalia>In veteri te-|stamento non|erat regenera-|tio per aquam|& spiritum|Sanctum.</marginalia>
to non erat regeneratio per aquam, & spiritum
sanctum, vt modò in baptismate: vbi autem nō est
regeneratio, non potest esse filiatio: ergo iusti ante
legem gratiæ non erant verè filij: sed figuratè, &
nomine tenus.<marginalia>Vbi non est re-|generatio, non|est filiatio.</marginalia>
<P>  Deinde multi tenuere, cùm homines in veteri
lege per circuncisionem iustificabantur, non ac-
cepisse gratiam inhærentem. Ita expressè docet
Magister 4. dict. 1. §. penultimo. Varro. 1. dist. 41.
quæst. 2. & glossa, cap. quod autem, de consecrat.
dist. 4. ergo tunc paruuli sine gratia inhærente
iustificabātur, ac proinde etiam adulti; quia quan-
tum ad hoc par ratio est de vtrisque.</P>
<P>  Aliqui etiam cum Soto 4. dict. 2. quæst. 1. art. 4.
docuere, cultores legis Mosis, etiam iustos, non
plenè, & perfectè meruisse nomen filiorum Dei,
& ita gratiam illorum non obtinuisse absolutum,
& perfectum nomen gratiæ.</P>
<P>  Tenendum tamen omninò est, iustos ante le-<marginalia>52</marginalia>
gem Christi iustificatos fuisse per gratiam habi-<marginalia>Secunda &|vera sente&#x0303;tia.</marginalia>
tualem inhærentem, & fuisse verè filios Dei, &
participes diuinæ naturæ: ita docet Barrad. lib. 1. in<marginalia>Iusti ante|legem Christi|iustificati sunt|per gratiam|habituale&#x0303; in-|hærentem.</marginalia>
Euangel. cap. 6. post medium: & probat, quia id
sacræ literæ prædicant, & ratio ipsa docet. Nam
Isai. 1. ait Dominus, Filios enutriui, & exaltaui. Et
Exod. 4. populum Hebræum fili&#x0169; su&#x0169; primogeni-
t&#x0169; appellat: Et Deut. 32. in Cantico Moses ait: Pro-
uocauerunt eum filij sui, & filiæ. Item: Deum, qui te ge-
nuit, dereliquisti: nónne ipse est pater tuus? Sapient. 12.
Ronæ spei fecisti filios tuos. Eodem cap. Cùm quanta
diligentia iudicasti filios tuos. c. 16. Filios tuos nec dra-
conum venenatorum vicerunt dentes: Eodem cap. Dul-
cedinem tuam, quam in filios habes, demonstrabas. Ad-
dit verò Barradas, In his autem locis crediderim non
solùm dici filios viros probos, verùm etiam improbos: lo-
quitur enim Scriptura vniuersè de toto populo. Dicun-
tur improbi filij Dei, quia ab eo sunt procreati,
quomodo Iob 38. dicitur pluuiæ pater; prætereà
quia Deus vt filios, illos nutrit, curat, & benfieciis
afficit, iuxta id Isai. 10. Filios enutriui, & exaltaui: ipsi
autem spreuerunt me. Probi autem viri tum ob eas-
dem rationes filij Dei appellantur: tum vel maxi-
mè, quia à Deo per gratiam sunt adoptati, & c&#x0153;-
lestis regni hæredes effecti. Quæ ratio filiationis
non solùm Christianis, verùm etiam Iudæis iustis
congruit: per gratiam enim à Deo adoptati sunt
etiam ante Christi aduent&#x0169;, & c&#x0153;lestis regni hæ-
redes constituti. Hæreditatem tamen ante Chri-<-P>@@

<-P>stum adiri non erat fas: erant enim pueri: hęredi-<marginalia>Hæreditas nō|traditur ante|prouectiorem|atatem.</marginalia>
tas autem ante prouectiorem ætatem non tradi-
tur. Testimonia verò illa Pauli, quæ spiritum ser-
uitutis Iudæis tribuunt, de statu legis intelligenda
sunt: nam Iudæi secundum statum legis serui
erant, & spiritum seruitutis accipiebant: gratia ve-
rò filij erant, quod indicat Paul. Galat. 3. cùm le-
gem pædagogum vocat: pædagogus enim filijs
datur, sed quia paruuli erant, vt serui habebantur
iuxta id Galat. 4. Quādiu hæres paruulus est, nihil dif-
fert à seruo, &c. vsque ad præfinitum tempus à Patre.
Cùm verò, ait, misit Deus Filium suum, vt adoptionem
filiorum reciperemus, loquitur de adoptione filio-
rum quoad statum: & sic explicantur alia testimo-
nia. Regenerabantur autem Iudæi per Circumci-
sionem, in qua illis gratia dabatur. Hæc eisdem
ferè verbis dicit Barrad. Vazq. etiam disp. 183. c. 3.
nu. 14. refellit id quod ex Soto retulimus num. 51.
in fine, & ait, iustos antiquos verè fuisse filios Dei,
adoptiuos, vt ostendet 3. part. quæst. 23. art. 1. & eos
qui inter illos fuere perfectissimi, habuisse perfe-
ctissimam gratiam adoptionis filiorum.</P>
<P>  Suarez autem 3. p. to. 1. q. 23. art. 3. in commenta-<marginalia>53</marginalia>
rio, docet, Angelos esse filios Dei adoptiuos ex
D. Thom. ibi, ad 1. & Iob. 1. & 2. vbi appellātur filij
Dei. Quod etiam concedit Athanasius Orat. 2. cō-
tra Arian. loquendo de filiatione adoptiua, quæ est
per gratiam: quod verò, inquit Chrysostomus, ho.
22. in Genes. nunquam in Scriptura appellari filios
Dei, licet esset verum, non obstaret, quia satis est,
rem ipsam in Scriptura doceri, cùm dicitur Matt.
22. homines futuros esse similes Angelis, & Matt.
18. videre Deum: nam si sunt participes diuinæ
hæreditatis, filij sunt Dei adoptiui. Deinde docet
Suarez, Adam fuisse filium Dei, adoptiuum: quia
fuit creatus in gratia, & cum iure ad æternam hæ-
reditatem: vel si non fuit creatus in gratia, vt sen-
tire videtur Magist. 3. dist. 10. & Alen. 3. par. qu. 10.
in 4. in fine: tamen illam paulò post habuit. Tan-
dem docet etiam iustos, qui præcessere aduentum
Christi, fuisse filios Dei adoptiuos. Quod ait aper-
tè probari: quia iustificatio ipsa est adoptio: sed illi
fuere iusti, & sancti, vt patet Roman. 2. 3. & 4. &
Hebr. 11. & tota Scriptura: ergo verè, ac propriè
fuerunt filij Dei adoptiui: & ita loquitur Chry-
sostomus hom. 22. in Genes. de Patribus, qui ante
legem naturæ extiterunt, explicans id Genes. 6. Vi-
dentes filij Dei filias hominum. Est aperta sententia
Pauli, Galat. 4. vbi comparat Patres veteris testa-
menti filio hæredi sub cura tutorum existenti, &
& Roman. 9. dicenti, quorum est adoptio. & in vtro-
que testamento passim Iudæi vocantur filij Dei,
& filij regni, vt notauit Cyprianus in Orat. Domin.
& Athanasius Orat. 2. contra Arian. & Fer. de pas-
sione, ferè in fine, Cyril. 1. in Ioan. c. 14. Chrysost.
hom. 13. in Ioan. & 14. super ad Rom. August. 3.
contra duas epist. Pelagia. cap. 14. Dubitat autem
Cyrill. ibi, Si adoptio filiorum Dei communis est
hominibus vtriusque testamenti; cur per Christi
aduentum dicatur specialiter data potestas homi-
nibus, vt possint filij Dei fieri, Ioan. 1. & ad
Galat. 4. dicatur missus filius, vt adoptionem
filiorum recuperemus? Et respondet, antiquorum
Patrum adoptionem solùm fuisse figuram, &
typum verè adoptionis nobis conferendæ per
Christum, & eandem doctrinam habet Chry-
sostomus locis suprà citatis. Est tame&#x0303;, inquit Sua-
rez, accuratè explicanda. Nam sicut in illis Patri-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0606.jpg/>
@@1@<SE606>590 Q. XCVIII. vsque ad CII. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>bus fuit vera iustitia, eiusdem speciei, & perfectio-
nis essentialis cum nostra: ita etiam fuit vera ado-
ptio; nec de hoc potest vllus Catholicus dubitare.
Tamen est differentia, quòd illi Patres, vt bene Au-
gustinus notauit, ex vi legis veteris non habebant<marginalia>Legalis ado-|ptio veteris|Testamenti,|erat figura|iustitiæ per|Christum dā-|da.</marginalia>
veram iustitiam, & adoptionem: & hoc modo illa
legalis adoptio, & iustitia erat figura iustitiæ per
Christum dandæ, quam etiam illi consequebantur
per viuam fidem eiusdem Christi venturi, & vt sic
magis ad legem nouam, quàm ad veterem pertine-
bant. Deinde illi licèt essent verè filij: tamen non
habebant statum filiorum, sed seruorum, quia erāt
sub lege, & spiritu timoris ducebantur. Vnde erant
tanquā paruulus, qui quandiu sub actoribus & tutori-
bus est, nihil differt à seruo. Deinde nō poterant adi-
re hæreditatem, donec Christus veniret. Erat ergo
adoptio illa vera, sed imperfecta: & hoc censerunt
Cyrillus, & Chrysostomus. Ideò etiam Christus
dicitur missus, vt adoptionem filiorum recipere-
mus, id est, ius ad gloriam accipiendam statim post
mortem, & purgationem: imò etiam nunc expe-
ctamus adoptionem filiorum, Rom. 8. id est, con-
summationem, & perfectionem adoptionis per
possessionem hæreditatis. Hæc ex Suarez.</P>
<P>  Bellarminus etiam lib. de gratia primi hominis,
cap. 3. tom. 3. docet Adamum in statu Innocentiæ
gratiam inhærentem habuisse, imò cùm illa crea-
tum fuisse, vt contra Mag. 2. d. 24. Scotum, & alios
tenuere D. Thomas 1. p. q. 95. art. 1. Alber. & alij 2.
d. 24. Id verò probat ex Ephes. 4. Renouamini spiri-
tu mentis vestræ, & induite nouum hominem, qui secun-
dum Deum creatus est in iustitia, & sanctitate verita-
tis. Et Coloss. 3. Expoliantes vos veterem hominem
cum actibus suis, & induentes nouum, eum, qui renoua-
tur in agnitionem, secundum imaginem eius, qui crea-
uit illum. Et 2. Cor. 4. Sed licet his, qui foris est, noster
homo corrumpatur: tamen is qui intus est, renouatur
de die in diem. Idem probat ex Concil. Araus. 2. can.
19. & Trident. sess. 5. in decreto de peccató origin.
Irenæ. Cyprian. Basil. Ambros. Nazianz. Chrysost.
August. Cyril. & Leone Magno. Vnde colligit Au-
ctorem quæstionum noui, & veteris testamenti
non solùm nō esse D. Augustinum, sed neque ho-
minem Catholicum: tametsi S. Thomas 1. part. qu.
95. art. 1. ad 2. piè eum interpretari conetur: nam is
Auctor. c. seu. quæst. 123. disertis verbis refellit eos,
qui dicunt, Adamum accepisse Spiritum sanctum,
& fuisse filium Dei adoptiuum. Quæ sente&#x0303;tia non
est, vt ille Auctor dicit, Patrum quorundam sim-
plicium, sed doctissimorum, tum Græcorum, tum
Latinorum: & ex Paulo colligitur, inquit Bellar-
minus, qui etiam alios errores enumerat, qui in eo
libro continentur: ergo non est Augustini. Tan-
dem explicat Bellarminus locum Pauli, cui innite-
batur auctor illius libri.</P>@@

<P>  Confirmatur nostra sententia ex Basilio, lib. de
Spiri. sanct. ad Amphil. cap. 16. generaliter asse-
rente, Sanctos non fieri nisi Spiritu sancto per gra-
tiam inhabitante corda hominum: & ex Concil.
Trident. sess. 6. cap. 7. vbi etiam genetatim dicit,
homines iustificari per gratiam inhærentem: &
constat loqui etiam de antiquis patribus: nam de
illis etiā intelligitur, quod immediatè præmiserat,
Sinefide nulli vnquam contigit iustificatio, & in fine
cap ait, Itaque veram ac Christianam iustitiam ac-
cipientes, eam ceu primam stolam pro illa, quam Adam
sua inobedientia sibi, & nobis perdidit, per Chri-
stum Iesum illis donatam, &c. Sentit ergo Con-
cilium, Adam iustificatum fuisse gratia inhærente:
quod etiam de reliquis Patribus credendum est, &
de paruulis. Vnde opinionem illam Magistri, &
Glossæ pro contraria sententia relatam, quod in
Circumcisione paruulis remittebatur culpa, &
p&#x0153;na, non autem conferebatur eis gratia habitua-
lis, & inhęrens, referemus, tract. de gratia, & tract.
de sacramentis in genere. Vide interim Azorem
tom. 1. lib. 4. cap. 34. De Montano, si fuerit prioris
sententiæ, parùm curamus, satis eam insinuat: ta-
men adhuc potest piè exponi, sicut Pradus, & Pa-
tres, & Scripturæ pro prima sententia adductæ,
vt tantùm velint, antiquos Patres non habuisse
gratiam inhærentem, aut filiationem adoptiuam,
aut spiritum ex vi legis naturę, vel scriptę, aut suo-
rum sacramentorum, sed ex fide Christi explicita,
vel implicita, cum qua applicabantur, & ex meri-
tis Christi ad legem nouam pertinentis, & in mi-
nori quantitate gratiam illos accepisse: quia mi-
nora auxilia habebant, quàm iusti legis nouę; item
ductos illos communiter magis Spiritu timoris, vt
seruos, quàm amoris vt filios. Vide Sotum lib. 2.
iust. quæst. 7. art. 1. & 2. vbi concedit, in lege natu-
ræ, & scripta collatam fuisse gratiam, non ex vi il-
lius, sed ex fide, & meritis Christi ad nouam legem
pertinentis.</P>
------------------------------------------------------------
<Z><A+1>Remissiones quarundam quæstio-
num ad alia loca.</A+1></Z>
<P><A+1><INI2>C</INI2>Irca quæst. 100. art. 8. inquirere iuniores so-
lent, an præcepta Decalogisint dispensabi-
lia: sed de hoc abundè diximus disp. de lege na-
turali.</A+1></P>
<P>  <A+1>Circa quæst. 100. art. 9. & 10. tractari solet, an
modus virtutis, & charitatis cadat sub præcepto:
sed de hoc disseruimus disp. de materia legis hu-
manæ. Vide Medinam, & Vazquez his duobus
articulis.</A+1></P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0607.jpg/>
@@1@<SE607>591
#(IMAGE)
<Z><A+3>DISPVT. VIGESIMATERTIA,</A+3>
<A+2>DE CESSATIONE VETERIS LEGIS.</A+2>
#(IMAGE)
<A+1>Quæstio centesimatertia, de duratione cæremonialium præceptorum.</A+1></Z>
<P><A+1>Artic. 1. Vtrùm cæremoniæ legis fuerint ante legem.</A+1></P>
<negEZ><A+1>Artic. 2. Vtrùm cæremoniæ veteris legis haberent virtutem iustificandi
tempore legis.</A+1></negEZ>
<P><A+1>Artic. 3. Vtrùm cæremoniæ veteris legis cessauerint in aduentu Christi.</A+1></P>
<P><A+1>Artic. 4. Vtr&#x0169; post paßione&#x0303; Christi legalia poßint seruari sine peccato mortali.</A+1></P>
<P><A+1><INI6>V</INI6>Ide Vazquez disputatione 180. Valentiam disput. 7. quæst. 7. punct. 7.<marginalia>1</marginalia>
Felisium in exposit. decalogi capit. 5. & sequentib. Radam tomo 2. con-
trouersia 20. quæ est vltima. D. Thomas, Medina, & alij hac quæst. 103.
artic. 3. & 4. & quæst. 104. artic. 3. Iuniores 3. part. quæst. 37. artic. 1. ad 2.
cum Caietano ibi, & iidem in materia de baptismo, 3. part. quæst. 66.
artic. 2. Barradas tomo 1. in Euangel. lib. 1. cap. 11. & sequentib. Sotus
2. iust, quæst. 5. art. 3. & 4. Salmeron, Seripandus, Ludouicus Legion. Galat. 2.</A+1></P>
<duolan 2>------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO PRIMA.
Vtrùm lex vetus per dispensationem olim cessauerit se-
cundùm quid, & respectu alicuius.</Z>
<P><INI5>R</INI5>Espondeo in primis, nunc dispensa-
tionem in ea lege locum non habe-
re, cùm iam fuerit abrogata. Olim
ante aduentum Christi; quando lex<marginalia>Nemo petuit|olim dispen-|sare in lege ve|teri, quia erat|lex Dei.</marginalia>
alia obligabat, nullus homo poterat
in ea dispensare: quia erat lex Dei: in lege autem
Dei nullus potest dispensare sine eius facultate,
quam tamen nulli concessam legimus, vel cum
fundamento tribuere possumus; vt etiam de lege
noua dicemus, nullam puram creaturam in ea dis-
pensare posse. Potuit tamen Christus in lege vete-
ri dispensare, quantum ad præcepta positiua, sicut
potuit eam abrogare. Mat. 12. Dominus est filius ho-
minis etiam sabbathi, sic quidam interpretantur id
Galat. 3. ordinata per Angelos in manu mediatoris,
id est, in potestate Christi, qui eam, quando vo-
luisset, abrogare posset, Barradas lib. 1. cap. 11. cum
Ansel. & Theophilact.</P>
<P>  Habuit tamen locum in illa lege interpretatio;
quæ in omni humana gubernatione necessaria est.
Et interpretatio obligans pertinebat ad Pontifi-
cem illius temporis, iuxta id Deut. 17. si quid ambi-
guum, & difficile occurrerit, &c. & in casu necessitatis,
cùm non posset facile adiri Pōtifex, fieri à iudici-
bus, & à doctis, & prudentibus poterat. Quomodo
Christus Matt. 12. intellexisse videtur factum Da-
uid, quando panes propositionis comedit, 1. Reg.
21. quod (ait Christus) non licebat, nisi solis sacerdotib.
Et interpretatio vnius præcepti potissimè fieret
per aliud: sic Christus eodem loco dixit, non legistis,
quia sabbathis sacerdotes in templo sabbathum violant,
scilicet secundùm apparentiā, & sine crimine sunt,
videlicet quia faciunt secundum aliam legem,<-P>@@

<-P>Leuit. 24. sic etiam Exod. 12. præscribitur dies, &
mensis celebrandi Pascha: licebat tamen mutare
illum diem secundùm aliam legem, Num. 9. sic
etiam Machabæi, qui prius nuda corpora obtule-
runt hostibus, ne violare&#x0303;t sabbathum, interpretati
sunt, per pugnam in propriam deffensionem mini-
mè violari, & sabbatho cùm ad bellum prouoca-
rentur, vlti sunt innocentium fratrum suorum
necem.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO II.
An lex vetus iam cessauerit.</Z>
<P><INI4>N</INI4>On loquimur de lege veteri, vt est in di-<marginalia>2</marginalia>
uino intellectu, vel voluntate: quia sic<marginalia>1. Sen$unclear</marginalia>
cessare non potuit, cùm Deus sit immuta-
bilis: sed de cessatione eius quantum ad
obligationem, quæ, vt superiùs diximus, est de
essentia legis in communi: siue ergo lex vetus sup-
ponat pro dictamine, aut vol&#x0169;tare Dei obligante,
siue pro verbis, & scriptis, quibus expressum est
dictamen Dei, & voluntas obligandi, quærimus,
an cessauerit quoad istam obligationem. Ita ferè
terminos, & statum huius quæst. explicat Valent.
disp. 7. quęst. 7. punct. 7. in principio.</P>
<P>  Inter præcipuos Iudæorum ertores, hic est, le-<marginalia>Legem vetere&#x0303;|æternam esse|vetus Iudæo-|rum error.</marginalia>
gem veterem æternam esse, seu vsque ad finem
mundi duraturam, necessarióque seruandam, noua
spreta. Hæretici autem aliqui senserunt, simul cum
lege noua seruandam semper esse. Ita Ebion Che-
rinthus, & Nazaræi apud Epiphanium Hæresi 18.
28. 30. 66. & aliis, Irenæum lib. 1. cap. 26. August.
lib. de Hæres. cap. 8. & 9. & Hieron. Epist. 89. quæ
apud August. est 11.</P>
<P>  Suadetur primò, quia lex durat, quamdiu non
abrogatur: sed lex illa nunquā abrogata est à Deo,
ergo durat. Minor probatur, quia si esset abrogata<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0608.jpg/>
@@1@<SE608>592 Quæst. CIII. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>à Deo maximè dum fuit in carne mortali: at tunc
nullibi legimus ab eo abrogatam fuisse: imò Mat.
5. dixit, nō veni soluere legem: sed adimplere: ergo nun-
quam à Deo abrogata fuit.</P>
<P>  Secundò, quia de circuncisione dicitur Genes.
17. erit pactum me&#x0169; in carne vestra in f&#x0153;dus æternum,
& Exod. 12. ritus agni paschalis dicitur perpetuus,
& cultus sempiternus, & de cultu sabbathi idem
dicitur ca. 31. & Baruch. 8. Hic est liber mandatorum,
& lex æterna. Leuit. 23. præceptum est sempiternum in
generationibus.</P>
<P>  Tertiò, quia videmus, in ecclesia vsurpari mo-
dò cæremonias aliquas, quæ non videntur à cære-
moniisveteris legis differre, vt vestes sacerdotales,
vsus olei, incensi, templa, & similia.</P>
<P>  Contrarium certa fide tenendum est, sicut pa-<marginalia>3</marginalia>
tres citati, & alij passim contra Hæreticos illos<marginalia>2. Sent.</marginalia>
cōfirmarunt, & Apostoli definierunt Act. 15. visum
est spiritui sancto, & nobis, nihil vltrà oneris vobis im-
ponere, &c. vnde August. illa Hæresi 9. Christiani
veterem legem per Apostolicam traditionem non obser-
uare carnaliter, sed spiritualiter didicerunt. Et patet
Luc. 16. lex, & Prophetæ vsque ad Ioannem, Galat. 3.
lex propter transgressione&#x0303; posita est, donec veniret semen,
cui promiserat ordinata per Angelos in manu (id est,
potestate) mediatoris, (scilicet Christi) secundum
Ansel. & Theophilact. ibi, quos sequitur Barrad. 1.
in Euang. cap. 11. potentis eam, quando voluerit,
abrogare: & eodem cap. priusquam vaniret fides sub
lege custodiebantur, conclusi in ea fidem, quæ reuelanda
erat, id est, in ea, vt in domo, vel arce custodieba-
mur, vt posteà reciperemus fidem, ab illa exeuntes,
& liberi, vt à pædagogo, sic enim ibi vocatur à
Paulo dicente, itaque lex pædagogus noster fuit in
Christo: at vbi venit fides, iam non sumus sub. pædagogo,
videlicet sicut nec pueri, &#xA757;uando ad adultā ætatem
venerunt. Vide Ludouic&#x0169; Legionensem in illum
locum, & c. 4. quando venit plenitudo temporis, id est,
donec impleretur tempus, quo Deus decreuerat
eam finiri, nempe adueniente Christo, & cap. 5.
si circuncidemini, Christus vobis nihil proderit: & ite-
rum, Euocati estis à Chricto, qui in lege iustificamini,
Heb. 7. reprobatio fit prioris mandati propter eius infir-
mitatem, &c. & eod em cap. 7. translato sacerdotio ne-
cesse est vt legis translatio fiat. & cap. 8. inducens Iere-
miæ testimonium ex cap. 31. vbi Deus pollicitus
erat testamentum nouum, dicendo, inquit, nouum,
veterauit prius: quod autem antiquatur, & senescit,
propè interitum est, & cap. 9. iustitias carnis vsque ad
tempus correctionis impositas, id est, vsque ad tempus,
quo lex vetus per nouam corrigeretur, & emenda-
retur. Et Ephes. 2. Christus fecit vtraque vnum, id est,
ex duobus populis Iudaico, & Gentili fecit vnum
ouile: & medium parietem maceriæ dissoluit, id est, le-
gem, quæ hos populos diuidebat, & facilè dissolui
poterat, sicut maceria: legem mandator&#x0169; decretis eua-
cuans, id est, legem veterem, quæ multis constabat
mandatis, abrogans per noua Euangelij decreta, vt
exponit Hieronym. ibi dicens, præcepta legalia in
præcepta Euangelica commutata fuisse: licet aliam
expositionem Chrysostomi Theophil. Oecumenij,
magis probet Vasq. disp. 180. cap. 1. nu. 6. & 7. quam
etiam confirmat ex loco statim citando, Coloss. 2.
& Barradas exponunt, decretis euacuans, id est, eua-
cuans illam suis decretis, ita vt vacua, & sine suis
decretis, & præceptis maneat, nimirum quia abstu-
lit eis vim obligandi. Erasmus verò exponat le-
gem mandatorum in decretis sitam euacuans, nam pa-<-P>@@

<-P>tres Græci citati legunt in decretis, vt ait Vasquez,
sed ad rem idem est. Sic etiam Colos. 2. Delens quod
aduersus nos erat chirograph&#x0169; decreti, quod erat con-
trarium nobis, & ipsum tulit de medio, affigens illud
cruci, vbi Chrisostomus, Oecumenius, Theophi-
lactus, Hieron. & Aug. legunt, decretis, ita vt chi-
rographum decretis à Christo deletum sit. Nec
immeritò Adamus nomine chirographi intelligit
Decalogum, vel legem veterem partim manu Dei,
partim manu Mosis scriptam: Chirographum
enim Græcè significat idem quod Latinè manu-
scriptum, ideò pro lege etiam illud sumit Barra-
das suprà, quæ dicitur contraria nobis: quia grauis
illam tulit de medio, id est, abrogauit, crucifigen-
do illam secum, ita vt sine viribus, & mortua men-
serit. Vnde subditur, Nemo ergo vos iudicet in cibo,
&c. Et Rom. 7. Lex in homine dominatur, quandiu
viuit: scilicet lex ipsa, vt exponit Barradas suprà,
Ambros. & Origen. & alij, licet Salmeron Rom. 7.
disput. 6. exponat de ipso homine cum Chrysosto-
mo, & Augustino, id est tādiu habet vim, & robur
quandiu viuit, sicut quandiu vir viuit, legi cōiugij
obnoxia est ipsius vxor: mortuo autem viro, lege
Soluitur: eodem modo, quandiu lex vixit, Israe&#x0308;li-
tis dominabatur: nunc autem mortua est, homines
verò à iugo illius liberati. Ita exponit Barradas,
Salmeron autem sic, lex matrimonij dominatur,
id est, ius, & auctoritatem habet obligandi, quan-
diu vir viuit, &c. Ita lex vetus vsque ad mortem
Christi habuit authoritatem obligandi, non au-
tem posteà. Itaque fratres, ait Paulus, & vos mortifi-
cati estis legi per corpus Christi, vt sitis alterius, qui ex
mortuis resurrexit, vt fructificetis Deo. Id est, mortui
estis legi, & ipsa vobis mortua per cruciatus cor-
poris Christi: vel mortui estis legalibus vmbris
per aduentum corporis Christi, quod illæ vmbræ
figurabant, iuxta id Coloss. 2. Nemo vos iudicet
in cibo, aut in potu, aut in parte diei festi, aut
in neomeniæ, aut sabbathorum; quæ sunt vmbra
futurorum: corpus autem, scilicet illis vmbris si-
gnificatum, est corpus Christi, licet de lege carnis
hunc locum Pauli ad Rom. 7. exponat Vazq. disp.
180. c. 4. & 181. n. 18. Addit Paul. Rom. 7. Seruiamus
in nouitate spiritus, non in vetustate litteræ. Et cap. 10.
Finis, id est, terminus legis, est Chrisius ad iustitiā omni
credenti. Cap. etiam 6. dixerat: Peccatum vobis non
dominabitur, non enim sub lege estis, sed sub gratia.</P>
<P>  Sed quoniam aduersarij aliqui nouum Testa-<marginalia>4</marginalia>
mentum non admittunt, confirmanda est hæc ve-
ritas etiam ex veteri. Quod diligenter fecere Cy-
prianus 1. contra Iudæos, cap. 8. & seqq. Iustinus
Dialogo cum Triphone, Irenæus lib. 1. c. 26. Ori-
genes hom. 6. in Iosue, Epiphanius suprà, & hæresi
40. Augustinus contra Faustum, & aliis lib. contra
hunc errorem, qui habentur initio tom. 6. Aliqua
etiam habet Clemens lib. 6. const. à cap. 12. vsque
ad 23. plura ex Hebræis congerit Galatinus lib. 11.
de arcanis à principio. Marsil. Ficen. lib. de Chri-
stia. Relig. cap. 34. Cornelius Musus in id Rom. 7.
Lex in homine dominatur, quandiu viuit.</P>
<P>  Optima loca sunt, in quibus promittit Deus, se
daturum nouam legem, quæ disp. seq. referemus,
vt Ierem. 31. vbi promittitur f&#x0153;dus nouum, non
sicut prius. F&#x0153;dus enim legem significat, vt patet
ex Genes. 17. Exod. 34. & Deut. 25. Dicendo autem
nou&#x0169;, veterauit prius, vt cōmentatur Paulus Hebr. 8.
& dicendo, non sicut prius, significat, posterius fore
longè excellentius, & non temporale, sicut prius.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0609.jpg/>
@@1@<SE609>Disput. XXIII. Sectio II. 593
<duolan 2><-P>Quod figuratum est Leuit. 26. Vetera nouis su-
peruenientibus proijcietis. Sic Malach. 1. dicitur, Non
est mihi voluntas in vobis, dicit Dominus, & munus
non suscipiam de manu vestra: ab ortu solis vsque ad
occasum magnum est nomen meum in Gentibus, & of-
fertur nomini meo oblatio munda. In quo apertè præ-
dicitur, totum illum cultum sacrificiorum veteris
legis abiiciendum à Deo fuisse, & abolendum, &
in aliud purissimum sacrificium commutandum,
vt exposuit etiam Tridentinum sess. 22. cap. 1. & in
tract. de sacrisicio Missæ latius à Bellarmino, Sua-
rez, Sanch. & aliis tractatur, vide Origen. Leuit.
26. & Barradam 2. lib. cap. 21. Cui etiam consonat
quod Deus Samaritanæ dixit Ioan. 4. de adoratio-
ne futura in omni loco. Et Iere. 23. Ecce dies veni&#x0169;t,
dicit Dominus, & suscitabo Dauid germen iustum, &c.
Quæ est clara promissio Messiæ, de quo statim
subditur: Et hoc est nomen, quod vocabunt eum, Do-
minus iustus noster. Et additur: Propter hoc dies ve-
nient, dicit Dominus, & non dicent vltra, viuit Domi-
nus, qui adduxit, & reduxit semen Israe&#x0308;l, &c. Et Isai.
43. post promissionem Messiæ: De Oriente addu-
cam semen tuum, &c. Subiungitur: Ne memineritis
priorum, & antiqua ne intueamini. Per quæ omnia
significatur, cæremonias veteris legis antiquandas
fuisse in aduentu Messiæ. Et Psal. 109. de Christo
dicitur: Tu es Sacerdos in æternum secundùm ordinem
Melchisedech. Ex quo habemus, aliud nou&#x0169; sacer-
doti&#x0169; à Christo instituend&#x0169; & introducend&#x0169; fuis-
se, ac proinde nouam legem, iuxta regulam Pauli
Hebr. 7. Translato Sacerdotio, necesse est, vt legis trans-
latio fiat. Et sanè durum esset super legem Moysi
grauissimam ad dere legem Christi, quæ nōnulla
præcepta habet satis difficilia, vt pręcept&#x0169; de con-
fessione, &c. Item Daniel. 9. post 62. hebdomades
dicitur occidendus Christus, & in dimidio heb-
domadæ cessaturam hostiam, & sacrificium.</P>
<P>  Assignant autem Barradas sex rationes, pro-
pter quas lex illa antiquata, seu abrogata sit. Pri-<marginalia>Sex rationes|propter quas|lex vetus abro|gata est.</marginalia>
ma, quia erat imperfecta, & infirma, Hebr. 7. Re-
probatio fit præcedentis mandati propter eius infirmita-
tem, & inutilitate&#x0303;. Nihil enim ad perfect&#x0169; adducit lex.</P>
<P>  Secunda, quia erat grauissimum iugum, A-
ctuum 15.</P>
<P>  Tertia, quia per Christum impleta est, Matth. 5.
Non veni soluere legem, sed adimplere. Et August.
19. contra Faustum, cap. 13. Prima sacramenta præ-
nuntiatiua erant Christi venturi, quæ cum suo ad-
uentu Christus impleuisset, ablata sunt: & ideò ablata,
quia impleta: non enim venit soluere legem: sed adim-
plere, &c.</P>
<P>  Quarta, quia legis illius splendor veluti astro-
rum erat noctem illam illuminans: vnde Sole
Christo adueniente cessare debebat, Hieronym.
Galat. 4. Adde, legem vmbram fuisse, quæ splendi-
dissimis huius solis radiis cessit. Vnde Augustinus
2. contra aduersar. legis, cap. 7. ideò dictum pu-
tat, 2. Corinth. 3. Propter gloriam vultus Moysis, quæ
euacuatur. Sic cognitio fidei euacuatur lumine glo-
riæ, 1. Corinth. 13. Cùm venerit quod perfectum est,
euacuabitur quod ex parte est. Theodoretus ad Phi-
lippens. 3. Superuacaneus est lichnus, si Sol apparuerit:
superuacaneus pædagogus ijs, qui perfectam acceperunt
sapientiam: inutile lac nutricis ijs, qui solido cibo ve-
scuntur. Palea fert frumentum, sed eo collecto eijcitur,
&c. Bernardus hom. 1. super Missus est: Prodeunte
fructu flos decidit: quia veritate apparente in carne fi-
gura pertransijt.</P>@@

<P>  Quinta ratio, quia, vt fieret vnum ouile, opor-
tuit medium parietem dissoluere, vt suprà dictum
est ex Ephes. 2.</P>
<P>  Sexta, quia ad dignitatem Messiæ pertinebat
potestas, & vsus abrogandi veterem legem: licet
enim Deut. 18. dicatur: Prophetam suscitabo eis de
medio fratrum suorum similem tui. Tamen in hoc
fuerunt dissimiles, quod Moyses nullam legem
abrogauit, sed legem Dei promulgauit, non tulit.
At Christus veteri lege abrogata nouam tulit.</P>
<P>  Ad primum argumentum respondeo, legem<marginalia>5</marginalia>
illam à Christo fuisse abrogatam in morte, post-<marginalia>Ad primum|argum.</marginalia>
quàm eam impleuit in vita. Duobus modis respō-<marginalia>Ad sec&#x0169;dum.</marginalia>
det Augustinus, quæst. 43. & 124. in Exod. & lib.
contra Priscillianistas, cap. 5. Primò data esse illa
præcepta, vt perpetuò durarent, vel in se, vel in
obligatione circa eandem materiam, qua parte
erat moralis, vel in mysteriis, quæ repræsentabant,
vt ritus agni Paschalis durat in Christo per illum
repræsentato: sicut etiam idem Augustinus quæst.
31. in Genes. ait, quòd promissiones rerum tem-
poralium interdum fiebant in veteri testamento,
vt perpetuæ, Genes. 13. & Ezech. 32. Cùm tamen<marginalia>Sub figura|temporalium|promitteban-|tur æterna.</marginalia>
ipsa bona temporalia non concedantur perpetuò:
sed quia sub figura illor&#x0169; promittebantur æterna;
ideò in illis censentur impleri promissiones: quod
etiam notauit Hieronym. Ezech. 32. & Lyran.
Exod. 15.</P>
<P>  Secundò respondet August. & magis literaliter,
illam voce&#x0303; in æternum, non semper significare in
Scriptura permanentiam propriè æternam, neque
duratione&#x0303; vsque ad finem sæculi, & ideò Exod. 15.
& aliis locis additur, In æternum, & vltrà, vt nota-
uit D. Thomas 1. part. quæst. o artic. 2. ad 1. Sæpe
etiam dicitur in sæculum sæculi: vbi eadem vox in
Hebræo, & Græco respondet: significat ergo in
illis durationem longæuam.</P>
<P>  Tertiò respondeo, cum Abulensi Exod. 15. q. 18.
Legem Mosis latam esse in perpetuum, quantum
erat ex se, & suaprè natura, & sub conditione, quod
non abrogaretur. Non enim lata est in tempus
definitum, aut determinatum: sed sine vlla tem-
poris limitatione: ita tamen vt liberum esset Deo
illam abrogare, quod & fecit. Duas priores so-
lutiones ponit illa disp. 7. quæst. 7. punct. 7. in fine,
dicens cum D. Thoma quęst. 103. art. 3. ad 1. legem
illam quoad materiam quidem moralium adhuc
durare, quoad alia verò in ipsa veritate Euange-
lica, quam significabat. Solere etiam dici sempi-
ternum in Scriptura illud, quod longissimo tem-
pore durat, vt notauit idem Valent. 1. part. disp. 1.
q. 10. punct. 2. Sed Barradas lib. 2. cap. 20. tres datas
solutiones amplectitur (ex quibus quatuor facit,
primam in duas diuidens) & primam confirmat
testimonio Cyrilli 9. contra Iul. dicentis: Tran-
situs ad veriatem ab vmbris legem Mosis non tollit: sed
manifestiorem eius mentem exhibet. Et ita æternam
legem nominatam esse dicimns: minimè enim cessauit,
quæ in nobis impletur iuxta spiritualis cultus modum,
&c. Secundam verò solutionem latius confirmat
dicens, vocem Hebræam Golam, qua lex vetus
dicta est æterna, longum tempus significare, vt
1. Reg. 1. Anna mater Samuelis ait, Ducam eum, vt
appareat ante conspectum Domini, vt maneat ibi iugi-
ter. Hebraicè, Gad Golam, id est, vsque in æternum,
Et Deut. 15. Seruiet tibi vsque in æternum, id est, vs-
que ad Iubilæum. Prouerb. 22. Ne transgrediaris
terminos golam, id est, antiquos, siue æternos. 1. Reg.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0610.jpg/>
@@1@<SE610>593 Quæst. CIII. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>27. Erit mihi Dauid seruus sempiternus. Genes. 49. &
Deut. 33. colles ęterni, id est, antiqui. Ierem. 2. Asæ-
culo fregisti iugum, megolam, id est, ab æterno, seu
ab antiquis temporibus, Genes. 6. Isti sunt potestes
me golam, id est, ab æterno, vel sæculo. Num. 25.
Phineæ promittitur sacerdotium sempiternum:
tamen iam est abolitum omninò: eandem solutio-
nem ex voce golam, seu gholam, confirmat Vaz-
quez disput. 180. cap. & num. 1.</P>
<P>  Ad tertium respondet Valent. illo puncto 7.
in fine, speciales tantùm modos illarum cæremo-
niarum esse antiquatos, & lethales, non autem
alios similes genericè.</P>
<P>  Firmum igitur manet, legem post passionem<marginalia>6</marginalia>
Christi extinctam esse, vt docet August. epist. 9. &
epist. 19. ad Hieronymum, & ipse Hieronymus
epistolis ad Augustinum de cessatione legalium,
Glos. in id Heb. 10. Hostiam & oblationem noluisti,
quæ exponit, Noluisti à tempore passionis. Cur
putatis ad magnam illam gloriam transfiguratio-
nis venisse Moysem (ait Cornel. Mussus. Rom. 7.)
nisi vt iura omnia, quæ olim habuerat, Christo
sponte cederet; Synagogamque, quam vxorem,
bis mille annis sibi deuinxerat, illi commendaret,
quò ex illa suscitaret semen fratris ipsius iam sci-
licet vita functi? Et Paul. 1. Cor. 10. Omne quod in
macello vænit, manducate. Et Roma. 14. Non est Re-
gnum Dei esca & potus. 1. Tim. 4. Omnis creatura Dei
bona est: & nihil reijciendum, quod cum gratiarum
actione percipitur. 1. Cor. 8. Esca nō nos cōmendat Deo.
Et Rom. 14. Omnia munda mundis. Ide&#x0303; ad Titum. 1.
Item Matth. 5. Non quod intrat in os coinquinat homi-
nem. Luc. 10. Manducate quæ apponuntur vobis. Quæ
omnia intelliguntur pro tempore legis nouæ.</P>
<P>  Pro maiori autem huius veritatis intellectione<marginalia>7</marginalia>
aduerte, abrogationem illius legis non potuisse
fieri respectu gentilium: quia illos non obligabat,
vt disp. præced. sect. 3. diximus. Solùm poterant
aliqui existimare, gentiles non fuisse admittendos
ad religionem Dei, nisi mediante circumcisione, ac
proinde lege illa: quia circuncisio debitorem to-
tius legis faciendæ constituebat Galat. 5. & ita ali-
quos putasse constat Act. 15. imò & Petrum in ea
existimatione fuisse, donec diuina visione, & reue-
latione illuminatus fuit, constat Act. 10. null&#x0169; tum
vnquam fuit fundame&#x0303;tum talis obligationis, nam
in veteri testamāto solùm ponitur illa lex pro po-
pulo Israe&#x0308;litico: ergo gentiles illa lege non tene-
bantur. Nec dici potest, quòd licet per se non tene-
rentur, tame&#x0303; in ordine ad intrandum in Ecclesiam
Dei, & gaudendum fructibus eius, teneri prius
circuncidi, & suscipere legem illam: hæc enim
obligatio nullibi gentilibus imponitur, & hoc est,
quòd præcipuè intendit Paulus epist. ad Rom. &
ad Galat. & Apostoli Act. 15. Et probatur, quia à
principio mundi quotquot saluati sunt, participa-
uerunt redemptionem Messiæ absque lege veteri:
ergo multo magis poterunt fideles participa-
re post aduentnm eius: vnde Deus Matth. vlti-
mo ait, ite, docete omnes gentes, baptizantes eos, &c.
Qui crediderit, & baptiZatus fuerit, sàluus erit. Vbi
nullam legis veteris, vel circunsionis dispositio-
nem requirit: Sed haptismum, & fidem ex toto
corde, vt explicuit Philippus Act. 8. scilicet viuam,
coniunctam charitati, & bonis operibus, vt dixit
Paulus: ergo lex vetus nunquam fuit necessaria<marginalia>Lex vetus|nunquam fuit|necessaria gen|tilibus.</marginalia>
gentilibus, ex quo colligitur, neque Iudæis esse
modò necessariam: quia eadem dispositio in vtris-<-P>@@

<-P>que requiretur ad participandam Dei redemptio-
nem, & paressunt, vt in dictis epistolis conten-
dit Paulus, non est distinctio Iudæi, & Græci, neque
circuncisio aliquid valet, neque præputium, non est ac-
ceptio personarum apud Deum: ergo lex illa pro Iu-
dæis iam est abrogata, non quidem formaliter, &
expressè: nullibi enim legimus, aut audiuimus for-
malem, & expressam abrogationem factam à Deo,
sed virtualiter, & implicitè, nimirum per legem
nouam repugnantem veteri: quomodò videtur
intelligendum id Ephes. 2. Legem mandatorum de-
cretis euacuans: nam. vt exponunt Chrysostomus, &
Græci, Hieronymus, & ferè alij latini, per decreta
intelliguntur dogmata Euāgelica, quæ comprehe&#x0303;-
dit Christus in illis verbis, docentes eos seruare om-
nia quæcunque mandaui vobis.</P>
<P>  Dices, lex posterior non reuocat implicitè prio-<marginalia>8</marginalia>
rem, nisi sit ei contra ria, repugnans, aut incompa-
tibilis: lex autem noua & vetus, baptismi, &
circuncisionis non sunt incompatibiles: ergo.
Respondeo negando minorem: nam licet ma-
terialiter earum actus non videantur repugnare,
formaliter tamen repugnant. Primò, quia lex noua
tradit baptismum, & alia, vt sufficientia ad salute&#x0303;,
si autem esset obligatio circuncisionis, & aliarum
legis veteris obseruantiarum, illa non essent suffi-
cientia ad salutem. Secundò, quia durissimum esset
vtriusque legis statuta seruare: nam lex vetus per
se erat grauissima, & lex noua aliquas habet
difficiles obseruantias, vt Confessionis, &c. Ha-
bet, etiam consilia difficillima, quæ cum præceptis
veteris legis seruari esset moraliter impossibile: er-
go eo ipso quòd Deus illa præcepta, & consilia
tradidit, implicitè, & virtute abrogauit præcepta
veteris legis. Tertiò, quia lex vetus data est solùm
pro iudæis: noua pro vniuerso mundo: non expe-
diebat autem magis grauari iudæos, quàm reli-
quos, quia non erant futuri deteriores conditio-
nis, nec conueniebat vnitati, & paci Ecclesiæ,
vt qui conuerterentur ex iudæis, haberent specia-
lem legem, & diuersos ritus, ac cæremonias, signa
& obseruātias: & hoc est, quod dixit Paulus Ephes.
secundo, Christum abstulisse de medio parietem
maceriæ, & inimicitias inter vtrumque populum,
faciens vtraque vnum, & Euseb. primo demon-
strationis cap. tertio, ait, Mosem etiam vidisse, ali-
quando legem suam gentibus accommodari non
posse. Quartò, quia ex vi illius legis constituebatur
specialis Resp. habens supremum pontificatum,
sui iurisdictionem, & alia multa: lex autem noua
introduxit nouum spiritualis Reip. statum, & Pon-
tificatum diuersum cum suprema iurisdictione in
totum mundum: & ideo repugnantem priori sta-
tui: consequenter ergo, & implicitè, hæc lex reuo-
cauit illam, & hoc est quod dixit Paulus, translato
sacerdotio necesse est, vt legis trāslatio fiat. Quin-<marginalia>Obseruantiæ|antiquæ legis|dabantur ad|significanda|mysteria Mes-|siæ.</marginalia>
tò, quia obseruantiæ antiquæ legis dabantur præ-
cipuè ad significanda futura mysteria Messiæ, quæ
significatio post aduentum Messiæ iam falsa est, &
pugnat cum sacris institutis à Deo, quæ signifi-
cant Deum iam venisse, & mortuum esse: ergo eo
ipso quòd hæc sacramenta instituta sunt, virtuali-
ter derogata est lex vetus: præterquam quod ex-
pressè etiam videtur derogata à Christo, cum in
cruce dixit, consummatum est, & velum templi scisum
est: id enim interalia significauit legis destructio-
nem: sicut & fractio tabularum Moysis, cui alię in-
tegræ successerunt Deut. 32. significauit secundùm<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0611.jpg/>
@@1@<SE611>Disput. XXII. Sectio III. 594
<duolan 2><-P>Augustinum, lib. 2. quæst. 144. in Exodum destru-
ctionem legis veteris, cui noua successit. Aruit
Hedera illa, cuius vmbra Ionas oblectabatur. Aruit<marginalia>Aruit lex vm|brosa pro qua|orta est vitæ|arbor, noua|lex.</marginalia>
lex vmbrosa cuius vmbris Iudęi gaudebant: pro ea
verò orta est pulcherrima vitæ arbor, lex noua.
Obliuiscere Iudee populum tuum, & domum patris tui,
& concupiscet rex decorem tuum, psalm. 44. id est,
obliuiscere antiquos populi tui ritus, &c. Eiice do-
mo veterem Ancillam Agar seruorum matrem,
id est, legem veterem Galat. 4. Mortuus est Moy-
ses, & sepultus Deo iubente, Deut. 34. id est, lex
Mosaica: sepeliuit Deus Moyse&#x0303;, & nō cognouit ho-
mo sepulchrum eius vsque in præsente&#x0303; die&#x0303;, id est,
Iudæi adhuc non cognoscunt legem Mosis esse
mortuam, & sepultam. Iacobi 1. lex noua dicitur
perfectæ libertatis: quia à lege Mosis homines li-
berauit. Extinctam legem Moysi vox illa testatur,
quam scribit Iosephus 7. de bello Iudaico, c. 12. au-
ditam à sacerdotibus in die Pentecostes in templo:
migremus hinc: qua Angeli testati sunt repudium
templi, populi, & legis iudaicæ: erat enim vox illa
angelorum, vt testatur Hieronymus, ep. ad Dama-
sum, & Ezechielis, 11. & Iosephus suprà. Vnde
Mat. 5. Relinquetur vobis domus vestra deserta, &
Isai. 5. expectaui, vt faceret vuas, & fecit labruscas.
Septuaginta vert&#x0169;t fecit spinas, auferam sepem eius,
& erit in direptionem; diruam maceriam eius, & erit in
conculcationem, &c. Destructo templo, quod erat
nodus iudaicæ religionis, in quo solo licebat sa-
crificare, Deut. 12. totus Iudaicus ritus corruit Deo
volente, vt docet Chrysost. ho. 1. aduersus Iudæos.
Repugnante Tito templ&#x0169; exust&#x0169;, vt refert Ioseph.
7. de bello iudaico cap. 10. sed Deo volente, teste
Iosepho eod. lib. cap. 9. nec permisit Deus vnquam
reparati, vt docet Chrysostomus orati. 2. aduersus
Iudæos. Vide Barradam 2. in euang. cap. 20. Psalm.
49. inquit Deus: nunquid manducabo carnes tauro-
rum, aut sanguinem hircorum potabo? immola Deo sa-
crificium laudis, &c. Quasi dicat, volo alia sacrificia
loco veterum. Vnde psalm. 109. Iurauit dominus, &
non p&#x0153;nitebit eum, tu es sacerdos in ætern&#x0169; sec&#x0169;dum or-
dinem Melchisedech. Quasi eum p&#x0153;nituerit prioris
sacerdotij instituti, ipsiusque loco aliud instituerit
duraturum in æternum. Translato autem sacerdo-
tio necesse fuit legis translationem fieri, Hæb. 7. &
mutato regno, & republica, necesse fuit leges iu-
diciales tolli: solùm manent in arca f&#x0153;deris leges
seu præcepta decalogi ex lege naturæ, & Euange-
lica seruandi 3. Reg. 8. Ostendit dominus, Deut. 34.
Mosi terram promissionis, dixitque ei, non intrabis ad
illam. Sic lex Mosis non intrat Ecclesiam Christi.
Iudęi, vt infantes fasciis legis veteris inuoluuntur,
& ligantur, non Christiani; quia adulti sunt. Vnde
Gregor. 28. moral. cap. 27. Deus iudex Iudæorum po-
pulos non aperta spiritus prædicatione edocuit: sed figu-
rata locutione, præceptis litteræ astrinxit adhuc infirma
sapientes, verborum suorum caligine, quasi pannis in-
fantiæ obuoluit, &c. Vsquequo paruuli diligitis infan-
tiam? Prouerb. 1. Psalm. 58. Errauer&#x0169;t Iudæi ab vtero,
id est à lege, vt exponit Augustinus ser. 20. de san-
ctis. Origen. 3. in Iob, sicut abortiua non viderunt
lucem impij, scilicet Iudæi. Idem docet hom. 7. in
Num. Theatro synagoga similis fuit, in quo mille<marginalia>Synagoga si-|milis fuit thea|tro.</marginalia>
figuræ Christi, & aliorum ad Christum spectan-
tium non petpetuum præbuere spectaculum. Ior-
danis, qui iudæos irrigabat in mare mortuum in-
gressum est, id est, lex Moysi mortua iam est, ædifi-
cato palatio Ecclesiæ: typus (Hispanè el modelo) de-<-P>@@

<-P>structus est, id est lex vetus. Facta statua ærea, vel
aurea figmentum luti dissolutum est, id est, anti-
qua lex noua instituta. Origen. hom. 10. in Leuit.
Destructo mobili tabernaculo, & ligneo Sinago-
gæ, & legis veteris, templum veri Salomonis, Ec-
clesia scilicet Christi, & lex Euangelica firma, &
stabilis, constructa est. Certè si maneret resp. & lex
antiqua, quæ longè plura præcepta, & sacramenta
habet, quàm Christiana, populus diceretur Mosai-
cus potius quàm Christianus: quod esset indecens.
Vide alia apud Cyrillum de adoratione, & lib. 9.
contra Iul. & apud Barradam 2. in Euang. cap. vlti-
mo, vbi etiam respondet ad id Malach. 4. memento-
te legis Mosis, vt referatur ad antiquum tempus,
vel cum Burgensi, vt meminerimus legis Mosis
non ad obseruationem: sed ad eruditionem, quia
in ipsa, vt in speculo multæ veritates videntur, te-
ste Cyrillo 1. de adoratione. Id verò Matth. 5. Non
veni soluere, &c. Explicat, quòd Christus in vita sua
legem non soluerit, sed seruauerit, idq&#x0301;ue fecerit,
quod in ea erat figuratum; & sic eam vacuam an-
teà, impleuerit; & quantum ad Decalogum con-
firmauerit, & perfecerit, vt patet Matth. 5. quod
etiam notauit Cyrill. locis citatis. & lib. 8. contra
Iul. & Theophylactus in Matth. 5. de eodem loco
vide.</P>
<P>  Præcepta verò minima, quæ Christus ibi serua-
re præcepit, si sunt Mosayca, ante mortem Christi
seruari præcipiuntur, & non posteà: quod verò
dicitur Matth. 24. Rogate ne fuga vestra fiat hyeme,
vel Sabbatho. Non significat legem seruandam, sed
metaphoricè designat petendum esse commodum
tempus fugiendi.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO III.
An lex vetus, etiam quoad præceptæ iudicialia,
& moralia cessauerit.</Z>
<P><INI5>A</INI5>Vgustinus contra Faust. cap. 2. ait in<marginalia>De Præceptis|iudicialibus.</marginalia>
lege veteri quædam fuisse præcep-
ta vitæ agendæ, alia vitæ significan-
dæ: & posteriora hæc abrogata esse:
sub quibus meritò aliqui nō solum
cæremonialia intelligunt: nam etiam iudicialia
significationem habebant, quamuis minus princi-
paliter, vt suprà diximus, & ideò etiā dici possunt,
vitæ significandæ. Vnde D. Thom. & cum eo alij
quæst. 104. art. 3. & communi consensu omnes ci-
tati sect. præcedenti, & nunc citandi, docent iudi-
cialia iam cessasse.</P><marginalia>Mutato statu|Reip. mutātur|leges eius pro-|priæ.</marginalia>
<P>  Quod confirmatur; quia mutato statu Rei-
pub. mutantur omnes leges propriæ ipsius,
ipsique accommodatæ, & eius gubernationi: qua-
les erant leges iudiciales: ergo tales cessarunt, prę-
sertim sublato fundamento nempe circuncisione:
quia pro circuncisis tantùm ex semine Abrahę da-
tæ sunt. Poterant quidem Iudæi manere in sua
Repub. & constituere sibi regem, & retinere le-
ges iudiciales à Domino receptas, sicut etiam mo-
do Ecclesia aliquas ex illis legibus iudicialibus re-
nouauit: tamen lex illa quoad præcepta iudicialia
nullam vim habet: nam à Christo abrogata fuit,
ita vt nec Hebræos circuncisos obliget. Cum au-
tem dixit Paul. Galat. 5. testificor omni circ&#x0169;cidenti se,
quoniam debitor est vniuersæ legis faciendæ: non signi-
ficauit adhuc vigere legem Moysi pro his qui cir-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0612.jpg/>
@@1@<SE612>596 Quæst. CIII. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>cunciderentur: ibi enim Paulus loquitur de lege
etiam quoad cæremonialia: hęc autem cessasse do-
cet ea Epist. & alibi sæpe: sed argumentatur ad ho-
mines. Cùm vos dicatis, retinendam circuncisio-
nem, consequenter debetis totam legem seruare:
quia circuncisio vt à Deo erat, erat quasi protesta-
tio totius legis, & ad eam obligabat. In his omni-
bus consentit nobiscum Vazquez quæst. 180. cap.
2. & 182. cap. 9. D. Thomas, Medina, & alij, quæst.
104. art. 3. Sot. 2. Iust. quæst. 6. art. 1. Valent. disp. 7.
quæst. 7. punct. 7. & iterum D. Thomas quæst. 108.
art. 2. ad 4. & art. 3. ad 3.</P>
<P>  De præceptis autem moralibus, quæ ab Augu-<marginalia>10</marginalia>
stino suprà vocantur, vitæ agendæ, significat ibi<marginalia>De præceptis|cæremonialib.|prima senten-|tia.</marginalia>
Augustinus, non cessasse: quia dicit ex veteri Te-
stamento à Christianis seruari: quod expressiùs
tenet Vazquez disput. illa 180. cap. 3. & 4. docens,
quæ præscribebant præcepta illa moralia, facien-
da esse non solùm ex obligatione legis naturalis,
sed etiā ex obligatione illius legis positiuæ: quàm
tenet quoad materiam præceptorum moralium
etiam ad Gentiles, & ad totum orbem se exten-
disse, & modò se extendere. Pro qua sententia re-
feruntur aliqui Theologi, 4. dist. 1. præsertim Dur.
quæst. 9. num. 8. 9. & 10. Palud. quæst. 6. art. 5. imò
& D. Thom. hîc; quæst. 103. art. 3. quoniam ait, le-
gem veterem futuram in æternum secundùm prę-
cepta quidem moralia simpliciter, & absolutè: se-
cundùm cæremonialia autem quantum ad verita-
tem ipsis figuratam: & quæst. 104. art. 3. distinctè
docet, cæremonialia & iudicialia cessasse: de mo-
ralibus autem nihil dicit: & Ephes. 2. lect. 4. ait, nō
cessasse, ita exponens id Matth. 5. Non veni soluere
legem, sed adimplere: scilicet, quoad parte&#x0303; moralem:
quam quidem Christus non abstulit, sed adimple-
uit, tum melius illam interpretando: tum adden-
do consilia, vt perfectius seruaretur. Quod vide-
tur consentaneum verbis Christi, audistis quia di-
ctum est antiquis, &c. Quod non reuocat, sed quo-
dammodo confirmat, & auget, dicens, Ego autem
dico vobis, omnis, qui irascitur, &c. Idem fecit circa
præceptum non fornicandi, & nō furandi. Eadem
autem est ratio de omnibus moralibus: quia om-
nia sunt connexa in illo, Diliges proximum tuum si-
cut teipsum, vt dicitur Roman. 13. vnde Paul. ibi, &
Ephes. 6. allegat illa mandata tanquam retinentia
obligationem. Idem Iacobus cap. 2. & vocat illam
regalem legem. Verba Pauli Rom. 13. sunt. Nam
non adulterabis, non occides, &c. in hoc verbo instau-
ratur, diliges proximum tuum sicut teipsum, & Ephes.
6. Honora patrem tuum, & matrem tuam: quod est
mandatum primum in promissione, & Iacobi 2. Si ta-
men legem perficitis regalem secundùm Scripturas: di-
liges proxim&#x0169; tuum sicut teipsum: bene facitis. Si autem
illa testimonia, & promissiones solùm pertinerent
ad popul&#x0169; antiquum Iudæor&#x0169;: nulla ratione Pau-
lus, & Iacobus ea allegassent pro Iudæis, & genti-
bus sui temporis, in quo essent antiquata. Deinde
eod. c. Iacobus inquit, quicumque totam legem serua-
uerit, offendat autem in vno, factus est omnium reus: de
quo loco multa à nobis, & aliis dicuntur circa
quæst. 72. art. 2. Probat deinde Iacobus his verbis,
Qui enim dixit, non m&#x0153;chaberis, dixit, non occides:
quod si non m&#x0153;chaberis, occidas autem, factus es trans-
gressor legis. Constat aute&#x0303; sermonem ibi esse de lege
lata à Deo in mōte Sinai: ergo censuit Iacobus, le-
ge&#x0303; illam positiuā adhuc obligare: alioqui nō rectè
probasset, transgressore&#x0303; vnius mandati fieri reum<-P>@@

<-P>vniuersæ legis: quia qui dixit, nō occides, dixit non
m&#x0153;chaberis.</P>
<P>  Confirmatur ex modo, quo data sunt præcepta
moralia distincto à modo, quo data sunt cæremo-
nialia, & iudicialia.</P>
<P>  Prætereà cùm illa præcepta seruanda essent in
Ecclesia ex vi legis naturæ, inutilis fuisset eorum
abrogatio: non ergo sunt abrogata à Christo: sed
potius confirmata. Ridiculum autem esset dicere,
fuisse abrogata, vt erant olim lata lege positiua:
confirmata verò, vt erant naturalia. Cur enim id
faceret Christus? Sanè id esset dicere, Nemo te-
neatur deinceps ad hoc ex præcepto meo; sed na-
turæ: quod videtur impertinens. Quorsum verò
reuocaret præceptum iterum dand&#x0169; statim? Dein-
de lex Mosaica non cessauit per se ex solo lapsu
temporis determinati, pro quo lata fuerit: nā pro
nullo determinato tempore lata fuit: alioqui lex
propriè non fuisset. Nec verò per explicitam ab-
rogationem: sed per implicitā propter repugnan-
tiam legis nouæ cum veteri: sed lex noua non pu-
gnat cum veteri quoad præcepta moralia: ergo
vetus non est per illam abrogata: sed adhuc manet
in suo vigore quoad moralia præcepta.</P>
<P>  Secunda & vera opinio est, veterem legem ces-<marginalia>11</marginalia>
sasse etiam quoad præcepta moralia: quia licet ad<marginalia>Secunda & ve|ra sententia.</marginalia>
materiam illorum pręceptorum teneamur ex lege
naturæ aut Euangelica: non tamen ex diuina posi-
tiua per Mosem promulgata. Ita tenet Sotus 2. Iust.
quæst. 2. art. 4. Medina hîc, quæst. 103. art. 3. con. 2.
(oppositum censens esse contra fide&#x0303;) & quæst. 100.
art. 1. Valent. disp. 7. quæst. 7. punct. 2. & punct. 7.
circa princip. Felisius in elucid. Decalogi, part. 1.
cap.. 5. Barrad. lib. 2. in Euangelia cap. 21. colum. 2.
Azor tom. 1. lib. 6. cap. in princi. Suarez hîc, & alij
moderni expositores D. Thomæ. Et sumitur ex ip-
so D. Thoma quæst. 98. art. 5. dicente, præcepta De-
calogi obligasse Gentiles, nō vt erant legis Moy-
sis, sed vt naturalia: quod docent Conradus, &
Medina ibi, & Barrad. suprà, col. 2. & Valent. locis
citatis. Nam si tunc Gentiles illa lege non tene-
bantur: ergo nec modò: sed Iudæi conuersi ex Iu-
daismo, non habent nunc plura præcepta, quàm
alij Christiani: ergo neque illi tenentur ad mate-
riam præceptorum moralium, ex vi legis Mosaicę:
sed ex vi legis naturalis, aut Euangelicæ. Et planè
Durandus, & Paludanus aliud non senserunt, di-
cunt enim, ita nos obligare illa præcepta, sicut
obligabant gentiles tempore Mosis, vel omnes
ante ipsius legem: illa autem obligatio non mana-
bat ex lege Moysi, quia nondum ea lex erat, vel
cum gentibus non loquebatur: nam Dominus la-
turus lege&#x0303; illā Exod. 20. ait, Ego sum Deus tuus, qui
eduxi te de terra Ægypti, & Psal. 47. qui annunciat
verbum suum Iacob, iustitias, & iudicia sua Israe&#x0308;l: non
fecit taliter omni nationi, & iudicia sua non manifesta-
uit eis. Ergo neque obligatio, quam nunc ponunt
Durandus & Paludanus, ex lege illa oritur: sed ex
lege naturali, vel Euāgelica. Et eodem modo sunt
intelligenda testimonia Pauli, Iacobi, Augustini
& D. Thomæ ab aduersariis citata. Alioqui cùm
non solùm loquantur de Iudæis, vel proselytis, qui
ad Christum venerunt post circuncisionem: sed
etiam de omnibus Christianis, sequitur omnes ex
lege Moysi teneri ad materiam illorum pręcepto-
rum. Quod licet de illis, imò & de omnibus ante-
cedentibus incarnatione&#x0303; Christi, & posterioribus
lege Mosis concedat Vaz quez, alij nō admittunt:<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0613.jpg/>
@@1@<SE613>Disput. XXIII. Sectio IIII. 597
<duolan 2><-P>quia illa lex quoad omnem suam partem solùm
loquebatur cum Iudęis: ergo illos solos obligabat:
ergo modò non obligat Gentiles ad Christum
conuersos: ergo nec Iudæos similiter ad Christum
conuersos: quia eisdem præceptis tene&#x0303;tur vtrique.
Deinde etiamsi lex illa olim Ge&#x0303;tiles quoque obli-
garet, iam nullos obligat: quia scripturæ simplici-
ter, & absolutè docent, cessasse, mortuam, & abro-
gatam esse, vt patet ex adductis sect. præced. Con-
firmatur ex Paulo ad Rom. 2. Gentes, quæ legem non
habent, naturaliter ea, quæ legis sunt, faciunt, & ibid.
qui sine lege peccauerunt, sine lege peribunt: ergo Gen-
tiles nec tunc, nec modo tenentur lege Moysi; sed
naturali, si manent in Gentilitate, insuper verò le-
ge Euangelica, si baptisati sunt. Quare si peccatum
aliquod, eo quòd sit contra legem positiuam, no-
tabiliter est grauius, quàm si esset solùm contra le-
gem naturalem: istam grauitatem nō habent mo-
dò peccata commissa contra decalogum ratione
legis Mosaicæ: sed ad summum ratione legis posi-
tiuæ Euangelicæ.</P>
<P>  Vide Pererium Rom. 2. disp. 6. num. 43. qui ex
illo loco Pauli ibi, qui sine lege peccauerunt, sine lege
peribunt, & ex Psal. 47. non fecit taliter omni nationi,
&c. & ex communi sententia scholasticorum, &
patrum docet, Gentiles nunquam fuisse obligatos
lege Moysi, eo quòd solis Hebræis est lata, & pro-
mulgata. Ideóque reprehendit authorem cōmen-
tariorum epistol. ad Rom. qui falsò sub Ambrosij
nomine circumferuntur, eo quòd dixerit, Genti-
les, qui non credunt, peccare contra legem Moysi,
eo quòd dudum se illi adiungere noluerunt, nec ei
assenserunt. Vide etiam Pererium Rom. 1. dispu. 6.
num. 35. vbi ait, legem illam vni tantùm Hebræo-
rum populo latam fuisse; licet Rom. 7. disp. 5. num.
20. dicat, lex Mosis quantum ad obseruantiam decalo-
gi, & moralium præceptorum, non minus obligat Chri-
stianos, quàm olim Iudæos.</P>
<P>  Ad argumenta in contrarium responderet<marginalia>12</marginalia>
fortasse quispiam, legem veterem per se expirasse,
sine vlla formali abrogatione, ex solo lapsu tem-
poris definiti, pro quo imposita fuit, vt significat
Sotus, 2. iustit. quæst. 5. artic. 2. paulò ante 2. concl.
& lib. 1. quæst. vlt. Sic explicans id, quod dicitur in
epist. ad Galat. Cùm venit plenitudo temporis. Et Matt.
5. Non veni soluere, sed adimplere, id est, non veni
eam tollere, quasi esset perpetua: sed adimplere,
id est, ad complendum tempus, pro quo lata fuit:
sic etiam exponi potest id Luc. 16. Lex, & Pro-
phetæ vsque ad Ioannem. Et Galat. 3. Lex posita est do-
nec veniret semen, id est, Christus. Sed hoc non pla-
cet, quia sic non fuisset propriè abrogata, aut sub-
lata: imò non fuisset propriè lex: quia de ratione<marginalia>De ratione|legis est, esse|ex se perpe-|tuam.</marginalia>
legis est, esse ex se perpetuam, & ferri sine vlla
temporis difinitione, aut limitatione, vt disp. 1. do-
cuimus. Vnde Abulens. Exod. 15. quæst. 18. Barrad.
lib. 2. in Euang. cap. 20. docent, legem veterem sua-
ptè natura fuisse perpetuam, & æternam: quia sine
vlla temporis limitatione posita fuit. Cùm ergo
$unclearō expirauerit solo lapsu temporis, dicendum est,
cessasse vera, & formali abrogatione, seu reuoca-
tione per Christum facta, & Apostolis ante mor-
tem, vel in Resurrectione manifestata, simul im-
ponendo illis præceptum promulgandi eam ab-
rogationem, & reuocationem: vel certè reuoca-
tam esse implicitè, & virtute; nempè instituendo
Baptismum, & obseruantias Christianas, vt neces-
sarias, & sufficientes ad salutem, & consequenter<-P>@@

<-P>tollendo præceptum Circumcisionis, & aliorum
legalium, maximè cùm alia præcepta præcepto
Circumcisionis nitantur, quo Respubl. Iudaica ab
aliis discernebatur.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO IIII.
An lex vetus ante mortem Christi
cessauerit.</Z>
<P><INI5>P</INI5>Ars affirmatiua suaderi potest, Pri-<marginalia>13</marginalia>
mò, quia ab eo instanti, quo Chri-
stus incarnatus est, c&#x0153;per&#x0169;t in eo im
pleri aliquę figuræ: ergo c&#x0153;pit mori,
extingui, seu euacuari lex illa: cùm
iam significatio eius, quæ erat de ea re vt futura,
contraria esset veritati.</P>
<P>  Secundò, ex Paulo ad Galat. 3. Donec veniret se-
men. Ergo in aduentu Christi cessauit lex illa.</P>
<P>  Tertiò, ex Lucæ 16. Lex, & Prophetæ vsque ad
Ioannem. Ergo saltem ab illo tempore, quo Ioan-
nes prædicare c&#x0153;pit, cessauit lex illa.</P>
<P>  Quartò, quia sacramentum Baptismi institut&#x0169;
est, quando Christus dixit, Nisi quis renatus, &c.
Ioan. 3. quod de Baptismo intelligendum docet
Trident. sess. 7. can. 2. vel quando fuit baptizatus,
& paulò post c&#x0153;pit per Apostolos ministrari: ergo
ex tunc cessauit necessitas Circumcisionis: quia
Baptismus tunc erat sufficiens remedium: ergo
etiam tunc cessauit præceptum, & obligatio Cir-
cumcisionis: quia ad hanc non erat obligatio, nisi
propter necessitatem.</P>
<P>  Propter hoc quartum argumentum Scotus 4.
d. 3. quæst. 4. §. quantum ergo, & Gabriel. d. 1. q. 4.
art. 3. dub. vnico, con. 1. Rada. tom. 2. controuer. vlt.
art. 2. & alij Scotistæ dixerunt, statim post Baptis-
mi institutionem cessasse Circumcisionis præce-
ptum. Et quidam Thomistæ referunt idem dixis-
se Scotum de aliis cæremonialibus, & de iudicia-
libus. Quod tamen non dixit: sed solùm de Cir-
cumcisione, cessasse tunc quoad obligationem, li-
cet non quoad vtilitatem: quia tunc c&#x0153;pit Baptis-
mus esse in consilio: per confilium autem Baptis-
mi tollitur præceptum Circumcisionis: vt si esset
præceptum matrimonij, tolleretur per consilium
virginitatis.</P>
<P>  Aduerte, in operibus illius legis tria posse di-
stingui. Primum, vtilitas eorum, si qua erat ex
operato; seu vltra meritum, & dispositionem
recipientis, vt sentio fuisse in Circumcisione re-
missionem peccati, & collationem gratię habitua-
lis inhærentis. Secundum est, ratio Diuini cultus,
& religionis. Tertium est, obligario.</P>
<P>  Dicimus ergo; Primò, legem veterem propriè<marginalia>14</marginalia>
sumptam vt condistinctam Circumcisionis, quæ<marginalia>1. Concl.</marginalia>
illam longo tempore antecessit, quoad illa tria<marginalia>Lex durauit|vsque ad in-|stans mortis|Christi.</marginalia>
durasse, saltem vsque ad instans mortis Christi. In
hoc cōuenite August. Hieronym. cæterósque Pa-
tres, & Scolasticos doctores, & nulla ratione ne-
gari posse, affirmat Vazquez disput. 180. cap. 2.
Quod statim ostendemus.</P>
<P>  Secundò, idem dicimus de lege veteri, vt in-<marginalia>2. Concl.</marginalia>
cludit ipsam Circumcisionem, vt latè docet Vaz-
quez ibidem cap. 5. Valentia disp. 7. quæst. 7. punct.
7. Med. quæst. 103. art. 3. con. 3. & alij recentiores,
Sotus 2. iustitiæ, quæst. 5. art. 4. D. Thom. quęst. 103.
art. 3. ad 2. & 3. part. quæst. 37. art. 1. ad 1. & 4. d. 3.
art. 5. quæst. 3. Bon. quæst. 2. Rich. art. 3. quæst. 5.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0614.jpg/>
@@1@<SE614>598 Quæst. CIII. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>Capriol. quæst. vnica, ad 1. cōtra 1. con. Palud. q. 6.
art. 3. Maior quæst. 2. Dur. d. 1. q. 9. Felisius in elu-
cid. Decalog. p. 1. cap. 6. Martin. Ledesma, 1. p. 4.
q. 7. art. 2. dub. 3. Nunius Cabezudus 3. p. q. 66. art.
2. difficult. 3.</P>
<P>  Vtraque conclusio probatur, scilicet, legalia
præcepta, etiam Circumcisionis non cessasse ante
mortem Christi: & quidem de tempore ante ad-
uentum Christi res est omnibus nota ex Galat. 3.
Donec veniret semen, &c. De tempote autem Chri-
sti ante eius mortem. Probatur primò, quia Paulus
ad Roman. 7. durationem legis veteris declarat
exemplo legis matrimonij qua mulier subiecta est
viro quanto tempore vit eius viuit: Si autem mor-
tuus fuerit, vir eius liberatur à lege: ergo sentit,
viuente Christo Synagogam mansisse subiectam
illi legi. Secundò, quia Paul. ad Heb. 7. ait, Trans-
lato sacerdotio, necesse est, vt legis translatio fiat: Ergo
è contrario, durante sacerdotio, durat lex antiqua:
sed sacerdotium antiquum non est sublatum ante
mortem Christi: ergo nec lex antiqua. Tertiò,
quia Paul. Hebr. 9. ait, testamentum nouum non
esse confirmatum vsque ad mortem testatoris, sci-
licet Christi: ergo vsque ad illam non fuit ru-
ptum prius testamentum. Nam, vt ibidem dicitur,
Christus abstulit primum, vt secundum statueret:
ergo primum testamentum permansit integrum
vsque ad mortem Christi. Quartum, quia Chri-
stus dum vixit, procurauit, legem illā in se, & aliis
impleri, Matth. 5. Non veni soluere legem, sed adim-
plere. & cap. 23. Super Cathedram Moysis sederunt,
&c. Omnia quæcunque dixerint vobis, seruate, & fa-
cite: Durabat ergo potestas, & virtus legis. Vnde
Lucæ 5. & 17. cùm mundasset Christus leprosos,
præcepit eis, vt ostenderent se Sacerdotibus, vt in
lege Mosis præceptum crat, & tempore Paschæ
etiam vltimæ, curam habuit, vt lex impleretur.
Quintò, quia vsque ad mortem Christi lex vetus
non est formaliter, & expressis verbis reuocata:
nec verò implicitè per legem repugnantem, quia
lex noua nondum lata erat: nec verò per consi-
lium repugnans; quia nullum consilium Dei pu-
gnabat cum præcepto Circumcisionis, aut alij le-
gis veteris: ergo. Sextò, quia Deus non abro-
gauit legem veterem, nisi impleto opere redem-
ptionis: hoc autem non fuit impletum, nisi in
morte Christi, quando vna oblatione in æternum
sanctificatos, Hebr. 10. ergo vsque ad illud tempus
mansit lex. Vnde eoúsque non est scissum velum
templi, nec dixit Christus, Consummatum est. Se-
ptimò, quia Christus in vita sua non abstulit gu-
bernationem temporalem, nec prohibuit decima-
re mentam, tutham, & alia: sed dixit Matth. 23. &
Lucæ 11. Hæc oportet facere, & illa non omittere. &
cùm quidam Christo dixisset Lucæ 12. Magister,
dic fratri meo, vt diuidat mecum hæreditatem, respon-
dit, quis me constituit iudicem? Quibus verbis eum
remisit ad Iudices à quibus secund&#x0169; legem Moysi
iudicari debebat: ergo non abrogauit in vita sua
iudicialia, ac proinde nec cęremonialia: & alioqui
tunc homines essent sine vlla lege diuina positina:
quia nec lege Mosis, nec Christi astringere&#x0303;tur.
Octauò, quia cæremonialia præcipuè figurabant
mortem & passionem Christi: quibus omnia my-
steria vitæ Christi erant consummanda, & confir-
manda: ergo vsque ad morre&#x0303; Christi debuere per-
seuerare, & sub præcepto esse. Quod magis ex
sequentibus constabit, & patet ex dictis sect. 2.</P>@@

<P>  Ad primum argume&#x0303; um in contrarium respon-<marginalia>15</marginalia>
deo, vel nihil probare, vel probare, legem quan-<marginalia>Ad primum|argum.</marginalia>
tùm ad ea, quæ per legalia multa figurabātur, non
solùm expirasse ante mortem Christi: sed etiam
fuisse mortiferam: quia falsam habebant significa-
tionem: & neque ipsum Christum potuisse cir-
cuncidi, aliáve legalia facere: quod est absurdum.
Dico ergo, legalia illa præter mysticam significa-
tionem rerum, quæ in aduentu, vel circa auentum
Christi gesta sunt, habuisse alias significationes, &
alios fines, propter quos sine mendacio vsur pari
poterant, & interdum debebant, vt Cyprian. epist.
59. ait, Circumcisionem significasse resurrectione&#x0303;:
propter quam significationem poterat assumi, li-
cet deesset alia eius significatio, & sic de cæteris
cæremoniis.</P>
<P>  Ad secundum, quando dicitur, donec veniret se-<marginalia>Ad 2.</marginalia>
men, intelligitur de aduentu in ratione redempto-
ris consummati, & legislatoris.</P>
<P>  Ad tertium respondeo, illud, vsque ad Ioannem,<marginalia>Ad 3.</marginalia>
non est intelligendum physicè, aut Mathematicè:
sed moraliter: vel dicitur, quia ex eo tempore c&#x0153;-
pit lex illa quasi ægrotare, & senescere: & quod di-
xit Paulus: quod antiquatur, & senescit, prope interit&#x0169;
est. Præterquā quòd Mat. 11. additur, omnes Prophe-
tæ, & lex vsque ad Christum prophetauer&#x0169;t: Quia pro-
phetię de aduentu futuro Messię cessauer&#x0169;t, & c&#x0153;-
pit Messias digito pręsens ostendi. Et hoc est, quod
ibidem dicitur, ex Ioanne regnum Dei euangeliza-
tur, id est, præsens denunciatur.</P>
<P>  Ad quartum, negatur consequentia: quia licet<marginalia>Ad 4.</marginalia>
respectu infantis baptizati Circuncisio tunc non
esset medium necessarium ad tollendum origina-
le peccatum: erat tamen præcepta ob alios fines,
qui tunc non cessabant, vt ob distinctionem Israe-
litarum ab aliis: & Vazquez illo cap. 5. sentit, Cir-
cuncisionem non fuisse institutam in remedium
originalis peccati, licet ea possent Iudæi vti ad
suos paruulos iustificandos. Prætereà sine Circun-
cisione nemo erat capax sacramentorum illius le-
gis, nec obligationis eius, & omnes Hebræi tene-
bantur se, & filios suos reddere capaces istorum:
ergo, etiam si infans esset baptizatus, debebat cir-
cuncidi: & ita tenet Angles quæst. de essentialibus
baptismi, art. 9. affirmans non esse contra Scotum:
quia Scotus loquitur dubitatiuè. Vtc&#x0169;que sit, dico
teneri: sicut si adultus esset iustificatus per contri-
tionem, aut dilectionem Dei, adhuc deberet ob
prædictos fines circuncidi. Vt si paruulus propter
periculum mortis esset iustificatus ante octauum
diem per fidem parentum applicatam alio signo,
seu sacramento legis naturæ, adhuc deberet post
octauum diem circuncidi, cùm commodè possit:
sicut etiam Ioannes Baptista, licet sanctificatus<marginalia>Ioannes Ba-|ptista circun-|cisus octaua|die licet san-|ctificatus fuis|set in vtero.</marginalia>
fuerit in vtero, debuit tamen circuncidi octaua
die, vt fieret membrum illius Ecclesiæ, & capax ri-
tuum eius. Itaque sicut parentes tunc non erant li-
beri ab aliis obligationibus legis: ita nec ab ista
consignandi, & consecrandi legaliter filios Deo
per Circōcisionem, & efficiendi eos capaces ritu&#x0169;
illius legis qui in Circuncisione fundabantur, vt
patet ex Galat. 5. sic Abraham, quamuis esset iu-
stus, Rom. 3. & 4. tamen ex Dei præcepto debuit
circuncidi: & Cornelius, quamuis esset iustus: ta-
men ex Dei præcepto debuit baptizari, Act. 10.
Quod verò dicitur, cōsilium de re perfection tol-
lere obligationem de re minus perfecta. solùm est
verum, quando sunt de rebus oppositis, repugnan-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0615.jpg/>
@@1@<SE615>Disput. XXIII. Sectio IIII. 599
<duolan 2><-P>tibus, vel incompatibilibus, vt sunt virginitas, &
vsus matrimonij: Baptismus autem, & circuncisio
non erant incompatibiles: quia non obstante ba-
ptismo poterat homo circuncidi sine vlla imperfe-
ctione, & cum aliqua vtilitate.</P>
<P>  Dices, si gentilis ad Christum adhuc viuente&#x0303;<marginalia>16</marginalia>
conuersus, baptizaret filium suum, non teneretur
posteà applicare illi sacramentum legis naturæ:
ergo nec Iudæus fidelis obligabatur in simili casu
applicare sacramentum legis Moysi. Nego conse-
quentiam: quia in lege naturæ non erat præceptum
applicandi peculiare remedium aut sacramen-
tum: sed subueniendi filiis indefinitè per sacra-
mentum, vel remedium sufficiens: quale erat ap-
plicatio fidei quocunque signo fieret: ideo per ba-
ptismum, vel circuncisionem hæc obligatio suffi-
cienter implebatur. Imò iam non manebat paruu-
lus capax iustificationis per sacramentum legis
naturæ, vel circuncisionem. Circuncisio verò erat
in particulari pæcepta omnibus Hebræis, non so-
lùm in remedium: sed etiam in signum, & ob alios
fines: ideò recepto baptismo adhuc manebat obli-
gatio Circuncisionis. Nec est maior ratio, quare
obligatio ipsius dicatur cessasse ante morte&#x0303; Chri-
sti, quàm aliorum legalium: nam obligatio alio-
rum pendebat ab obligatione circuncisionis: ergo
ablata obligatione circ&#x0169;cisionis auferebatur obli-
gatio aliorum legalium.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO V.
An lex vetus in ipsa morte Christi cessauerit.</Z>
<P><INI4>P</INI4>Ars affirmans est vera, & D. Thomas,<marginalia>17</marginalia>
quæst. 103. art. 3. ad 1. & 2. vbi ait, le-
gem veterem totaliter cessasse, cum<marginalia>Lex vetus to-|taliter cessa-|uit in morte|Christi.</marginalia>
Christus dixit Ioan. 19. consummatum
est; & 3. part. quæst. 66. art. 5. ait, in morte Christi
terminata esse sacramenta legalia: eandem tenet
Durandus 4. dict. 1. quæst. 9. num. 8. Paludanus, qu.
6. art. 5. Richardus, art. 6. quæst. 4. Bonauentura,
dist. 3. art. 3. quæst. 2. Adrianus, quæst. 1. de baptis-
mo, §. quoad primum, Maior. 4. dict. 3. quæst. 1.
Hieronymus, & August. ep. 11. & 19. inter episto.
August. Hugo. 2. de sacram. part. 6. cap. 4. Valentia
disp. 7. quæst. 7. punct. 7. & quæst. 8. punct. 1. Sotus
2. iust. quæst. 5. art. 4. Vazquez disp. 181. cap. 2. do-
cens, neminem dubitare, quin lex vetus quoad
obligationem in morte Christi cessauerit: & ego
ita sentio cum istis, & Palacio 4. dict. 3. disp. 1. pag.
60. colum. 2. Medina hîc quæst. 103. art. 4. certum
id consentit Marti. Ledes. 1. part. 4. qu. 7. art. 2. dub.
3. Nuñio 3. part. quæst. 69. articul. 2. diffic. 2. & 3.
Scotus, Gab. & Rada citati sect. præced. Hieron.
ep. 89. quæ est 11. apud. August. & ipse August. ep.
9. & 19. vt illis tribuit Vazquez suprà, & Angles.
quæst. de essentialib. baptismi, art. 9.</P>
<P>  Probatur ex aliquibus testimoniis scripturæ, &
patrum, quibus sect. 2. ostendimus legem veterem
cessasse: nam eadem designant tempus mortis
Christi, vt Colos. 2. delens, quod aduersus nos erat, chi-
rographum decreti (seu decretis) affigens illud cruci,
& Rom. Lex in homine dominatur, quamdiu, viuit,
&c. Item quia Christus tunc se obtulit patri, &
vna oblatione consummauit in æternum sanctificatos,
Hebr. 10. sed consummata redemptione statim
cessauit vetus testamentum: ergo tunc cessauit.<-P>@@

<-P>Vnde D. Thomas 3. par. quæst. 37. art. 1. ad 1. & alij
patres sic exponunt id Ioan. 19. consummatum est,
id est, finita es lex Mosaycatin cuius signum ve-
lum templi tunc scisum est.</P>
<P>  Notat autem Sotus suprà, hoc non ita intelli-<marginalia>18</marginalia>
gendum esse, quasi in ipso puncto mortis Christi
indiuisibiliter lex illa antiquata fuerit, sed ait, pun-
ctum mortis in proposito latiùs accipie&#x0303;dum esse,
vt complectitur totum illud tempus mortis, & se-
pulturæ Christi vsque ad momentum resurrectio-
nis inclusiuè. Probat primò, quia in resurrectione
fuit completum mysterium redemptionis nostræ.
Rom. 4. Resurrexit propter iustificationem nostram.
Secundò, quia mysterium resurrectionis in lege
veteri erat etiam significatum, & prophetatum: &
circuncisio secundum Cyprianum, ep. 59. non so-
lùm significauit mortem peccati, sed etiam resur-
rectione&#x0303;, sicut cam quoque significat baptismus:
ergo lex circ&#x0169;cisionis non cessauit vsque ad Chri-
sti resurrectionem. Ita etiam explicat Nuñius su-
prà, sed hæc interpretatio reiicitur à Valentia; pri-
mò, quia simpliciter Christus in cruce dixit, con-
summatum est, & Paulus Heb. 10. vna oblatione
consummauit, in æternum sanctificatos: & infrà, in qua
voluntate sanctificati sumus per oblationem corporis Ie-
su Christi, & ita etiam simpliciter patres significant
tunc fuisse legi finem impositum. Tertiò, quia
Christus per suam resurrectionem non soluit prę-
tium redemptionis nostræ, sed per meritum pas-
sionis, & mortis: post mortem enim iam non erat
viator, & ideò nihil meruit, vt docet D. Thomas
Rom. 4. lect. 4. finis autem legis fuit merit&#x0169;, & sa-
tisfactio Christi, vt completa, & perfecta, non au-
tem, vt extenditur ad mysteria consequentia, qua-
le fuit mysterium resurrectionis. Alioqui deberet
Sotus dicere, legem veterem non cessasse vsque
ad ascensione&#x0303; Christi, & aduentum spiritus sancti:
nam hæc mysteria quodammodò etiam pertinent
ad redemptionem, & fuerunt in lege veteri signi-
ficata, & prophetata, Act. 2. Et ad primum argu-
mentum Soti respondet Valentia ex D. Thoma
Rom. 4. sensum Pauli non esse, quòd Christus per
resurrectionem obtinuerit nobis iustificarionem,
sed quod ea fuerit exemplaris causa ipsius, Rom. 6.
vt quemadmodum Christus surrexit à mortuis per
gloriam patris, ita & nos in nouitate vitæ ambulemus.
Sicut mors Christi fuit exemplar mortis peccati:
vt ibidem significatur illis verbis, mortuus est propter
delicta nostra; quæ mors etiam fuit meritoria no-
stræ iustificationis iuxta id Isa. 53. Si posuerit pro
peccato animam suam, videbit semen longæuum, &c.
Ad secundum argumentum Soti iam responsum
est, inquit Valent. mysterium redemptionis nostræ
quoad meritum, & satisfactionem fuisse in morte
Christi consummatum: ideo mortem Christi fuis-
se finem legis. Adde, Christum surrexisse propter
iustificationem nostram: quia resurrectio Christi
fuit necessaria ad firmandam fidem, & spem. 1. Cor.
15. Si Christus non resurrexit, inanis est fides vestra,
inanis est prædicatio nostra. Similia contra Sotum di-
cit Vazquez disp. 181. cap. 2. ad finem.</P>
<P>  Sed contra hanc veritatem arguitur primò ex<marginalia>19</marginalia>
Aug. Epist. 19. cap. 3. in fine, vbi sic de Paulo loqui-<marginalia>1. Argum.</marginalia>
tur, cùm illa testanenti veteris sacramenta, etiam sibi
agenda minimè recusabat, non misericorditer fallebat:
sed omninò non fallens, atque hoc modo à Domino Deo
illa vsque ad certi temporis dispe&#x0303;satione&#x0303; iussa esse cōmen-
dans, à sacrilegis sacris gentium distinguebat. expende<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0616.jpg/>
@@1@<SE616>600 Quæst. CIII. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>verbum, iussa, quo videtur Aug. dicere, illa adhuc
post passionem Christi, & vsque ad plenam Euan-
gelij promulgationem iussa esse. Secundò arguitur<marginalia>2. Argum.</marginalia>
ex D. Thoma 4. dist. 3. art. 5. quæst. 3. vbi loquens de
Baptismo, inquit, post passionem obligatorius fuit,
quado Circuncisio mortua fuit, quantum ad omnes ad
quos institutio potuit peruenire: sentit ergo, non aliter,
nec anteà fuisse omnino mortuam quoad obliga-
tionem, quàm baptismus omnes obligaret: sed
baptismus non obligabat omnes à puncto passio-
nis: sed tantùm eos, ad quos institutio eius potuit
peruenire: ergo circuncisio non desiit statim obli-
gare omnes: sed eos tantùm, ad quos institutio
baptismi peruenire poterat: cum qua simul venie-
bat abrogatio circuncisionis. Et ibidem ad argu-
menta indicat D. Tho. rationem quare præceptum
baptismi non obligauerit omnes vsque ad eius
promulgationem in toto orbe: quia præceptum non<marginalia>Praceptum|non obligat,|nisi sit diuul-|gatum.</marginalia>
obligat, nisi sit diuulgatum: & eodem loco supponit
aliud principium, quod omnes ferè pro comperto
habent, præcipuè Sotus, Ledesma, Nuñius, Va-
lentia, Vazquez, Palacios, & alij multi locis citatis,
scilicet vnius legis obligationem non fuisse exclu-
sam, nisi prout alterius legis obligatio introduce-
batur: quia non debuit Dei populus priuari vna
lege, nisi propter aliam meliorem, nec erat expe-
diens manere aliquando sine vlla lege diuina. Et
quia nullum est fundamentum ad affirmandum
alium abrogationis modum: aut ad ponendum
statum illum, aut tempus quasi neutrum. Cùm er-
go lex noua non omnes obligauerit statim à pas-
sione, vel resurrectione, sed c&#x0169; proportione quādo
fuit promulgata; dicend&#x0169; est, cum eade&#x0303; proportio-
ne cessasse obligatione&#x0303; legis Mosaicæ, & nō cessas-
se omninò à passione, vel resurrectione Christi.</P>
<P>  Confirmatur: nam sicut ad honorem Dei perti-<marginalia>20</marginalia>
nuit, vt status Reip. & legis pro aliquo tempore<marginalia>Confirm.</marginalia>
duraret, in quo vsus illius legis esset licitus: ita &
quod duraret obligatio colendi De&#x0169; iuxta ritum,<marginalia>Sente&#x0303;tia quo-|rundam rece&#x0303;-|tiorum.</marginalia>
& modum legi, & tempori illi accommodatum.</P>
<P>  Vnde aliqui recentiores doctissimi absolutè
docent, obligationem circuncisionis, & aliorum
legalium non cessasse à puncto passionis, vel re-
surrectionis: sed sine dubio durasse vsque ad Pen-<marginalia>Præceptum|circuncisionis|durauit vsque|ad Penteco-|stem.</marginalia>
tecostem, ita vt eo tempore tenerentur Iudæi in
templo Hierosolymitano illas cęremonias facere:
quia in Pentecoste c&#x0153;pit obligatio legis nouæ,
quæ antiquæ abstulit obligationem. Item abroga-
tionem quoad obligatione&#x0303; non esse simul factam
in vno die Pentecostes pro toto orbe, sed tempo-
ris discursu, quo fiebat promulgatio legis nouæ.
Intelligunt, per se, & ex vi legis: nam per accidens
poterat esse tunc obligatio. Primò quidem ratione
ignorantiæ: multi enim etiā conuersi, & creden-
tes in Christum, ignorabant cessationem illius le-
gis, & ideò ex conscientia erronea obligabantur.
Secundò ratione scandali vitandi: quod significa-
uit Paul. Rom. 4. dicens, infirmum in fide sustinete:
vocat enim infirmum in fide, vt omnes ferè expo-
nunt, Iudæum iam credente&#x0303;, & nondum valentem
relinquere legalia. Ide&#x0303; significatur 1. Cor. 8. & 10.
Tertiò ex quadam consuetudine humana, vel hu-
mano præcepto, vt verbi gratia, si vniuersus popu-
lus obseruarat eo tempore festiuitates legales ex
solemni consuetudine, vt ait Aug. nō erat licitum
parti discordare à toto, quia hoc per se, & ex natu-
ra rei turpe est. Deinde si ad pacem, & quietem il-
lius populi hoc erat necessarium, poterat etiam<-P>@@

<-P>Pontifex id præcipere: quia adhuc retinebat suam
dignitatem, & potestatem, & materia erat licita, &
vtilis communi bono. Nihilominus lex illa quo-
dāmodò fuit mortua, & extincta in morte Christi,
scilicet virtualiter, & fundamentaliter: quia tunc
accepit lethale vulnus, ex quo sensim, & paula-
tim, vt August. dixit, intra breue tempus interitura
erat, cui consonat id Hebræorum 6. Quod antiqua-
tur, & senescit, prope interit&#x0169; est. Fuit ergo antiquata
illa lex in puncto mortis Christi, & mortua vir-
tualiter, & causaliter: non autem formaliter. Vul-
nus autem lethale consistere videtur in hoc, quod
amisit finem, & rationem diu obligandi, cui prius
nitebatur, scilicet non esse completam, & consum-
matam redemptionem. Inde enim factum est, vt
breui duraret, & quasi ex dispe&#x0303;satione, vt loquun-
tur Hieronym. & August. epist. 11. & 19. apud Au-
gust. Ratio legis est anima legis: ideo cessante prę-<marginalia>Ratio legis.$unclear|anima legis.</marginalia>
cipua ratione quasi spirat lex, & est in articulo
mortis, & quasi agonizans: quia ratio, & anima
quæ est ei reliqua, non est sufficiens ad dandam ei
perseuerantiam magnam, aut vitæ longitudinem.
Quod autem præcipua ratio illius legis defuerit,
explicatur sic. Ratio principalis illius legis fuit, vt
præfiguraret mysteria Christi, & præpararet ad
vtilem, & decentem eius receptionem, iuxta id, do-
nec veniret semen, quæ ratio planè cessauit in morte
Christi, & ideò t&#x0169;c virtualiter dicitur ruptum ve-
tus testamentum, nouumq&#x0301;ue firmatum, propter
honorem tamen illius legis, & ipsius legislato-
ris, & suauiorem prouidentiam, ad tempus ex di-
uina ordinatione retenta est, non seruanda iam
spiritu Iudaico, vt signum futuri Messiæ, nec po-
nendo spem in illa, quasi per se necessaria esset: sed
spiritu Christiano, solum vt cum honore sepelia-
tur, & ita potest accommodari exemplum Pauli de
lege matrimonij, à qua soluitur vxor per mortem
viri. Ita enim soluitur, vt possit alteri nubere: non
tamen ita vt nō teneatur corpus defuncti honori-
ficè sepelire. Ita ergo Synagoga liberata est à lege
Moysi per mortem Christi: quia potuit, & debuit
nouæ legi Christi statim promulgandæ subiici:
nihilominus tamen debuit cadauer suæ legis, seu
legem quasi mortuā cum honore sepelire. Hacte-
nus recentiores illi.</P>
<P>  Sed quia ipsi pro se null&#x0169; auctorem proferunt,
nec ego vllum inuenire potui: & testimonia Scri-
pturæ, & Patrum, quibus probatum est, lege&#x0303; vete-
rem morte Christi extinctam fuisse, minus since-
rè ab illis exponuntur, dicendum ad proposita ar-
gumenta puto. Ad primum; quòd August. loquitur
de iussione vsque ad passionem Christi: vel si post
passionem, id esse intelligendum respectu eorum,
quibus nondum erat Euangelium promulgatum,
secus respectu eorum, quibus promulgatum erat,
vt fuerunt Apostoli, & alij, qui ex prædicatione
Christi nouerant, eo mortuo legem nouam incep-
turam, & veterem cessaturam: seu baptismum fore
necessarium ad salutem, nō verò circuncisionem,
aut alia legalia. Hoc enim crediderim Apostolis
patefecisse Christum ante suam mortem, & clariùs
illis dixit post resurrectionem, cùm loquebatur illis
de regno Dei: idest, de statu suæ Ecclesiæ: vnde iam
ascensurus in c&#x0153;lum dixit eis, Docentes seruare om-
nia, quæcumque mandaui vobis. Matth. vlt. ergo ante
Pentecostem tenebantur aliqui præcepto Baptis-
matis, & soluti erant lege circuncisionis, & om-
nium legalium, vnde illi nō tenebantur illas cære-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0617.jpg/>
@@1@<SE617>Disput. XXIII. Sectio VI. 601
<duolan 2><-P>monias in templo exercere, nec seruare præcepta
iudicialia quasi diuina, licet tenerentur legibus hu-
manis suorum principum secularium, & sacerdo-
tum, qui sacerdotes iam nullam habebant aucto-
ritatem à Deo, sed à Repub. Sed illi ad quor&#x0169; noti-
tiam lex baptismi, & Euangelica, & abrogatio le-
gis veteris peruenire non poterat, nec tenebātur
lege, nec soluti erant à veteri; & hoc planè voluit
D. Thomas in 2. argumento citatus.</P>
<P>  Ad confirmationem respondeo, ad honorem
Dei pertinuisse, vt lex nō statim à passione Christi
reddereiur mortifera: sed post Euangelij promul-
gationem in maiori parte orbis tunc noti: non ta-
men, vt non statim extingueretur, imò ad hono-
rem Christi pertinuit, vt statim à passione sua lex
eius inciperet, vetusque expiraret respectu eorum,
quibus Euangelium statim annunciaretur, vel in
vita ipsius Christi quoad hæc duo fuisset annun-
ciatum.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO VI.
An vtilitas Circuncisionis, & aliorum leg alium, si quam
habebant quasi ex opere oper ato, cessauerit
statim post mortem Christi.</Z>
<P><INI5>V</INI5>Azquez disp. 181. cap. 2. affirmatiuè<marginalia>22</marginalia>
respondet, citans pro se D. Thomā,<marginalia>1. Sententia.</marginalia>
Sotum, Durandum Paludanum,
Richardum, Bonauenturā, & Adria-
num, citatos initio sectionis præce-
dentis, & Hieronymum, atque Augustinum in
Epistolis, quas mutuò sibi scripserunt de cessatio-
ne legalium. Adde Medinā superiori sectione rela-
tum, licet Sotus, & quidam recentiores Thomistæ
per morte&#x0303; Christi intelligant tempus illud, quod
fuit ab instanti indiuisibili mortis Christi vsq; ad
instans resurrectionis, ac proinde velint, in triduo
circuncisione paruulum iustificari potuisse: vnde
Salmeron Gal. 6. disput. 31. sol&#x0169; ait, post Christum
mortuum, & suscitatum vanā, & inutilem factam
fuisse Circuncisionem, licet Iudæis ad tempus
permissa sit, vt Synagoga cum honore sepeliretur.
Angles etiam quæst. de essentialib. Baptismi, art. 9.
tenet secundùm D. Thomam, & veritatem, circun-
cisionem fuisse inutilem, dum Euangelium pro-
mulgabatur.</P>
<P>  Alij tamen sentiunt, legem non fuisse sic inuti-<marginalia>23</marginalia>
lem seu mortuam vsque ad sufficientem Euange-<marginalia>2. Sententia.</marginalia>
lij promulgationem, quæ sententia tribus mo-
dis intelligi potest iuxta varios modos explicandi
promulgationem illam. Primus in die Pentecostes<marginalia>Abrogatio le-|gis veteris cō-|summata in|die Penteco-|stes.</marginalia>
omninò fuisse consummatam abrogationem illius
legis: quia abrogatio illa solùm debuit fieri respe-
ctu populi Iudaici: nam gentiles non obligabat:
respectu autem Iudæorum promulgatio legis no-
uæ sufficienter facta est in die Pentecostes: quia
facta est in ciuitate metropolitana, & eo die quo
congregati erant Iudæi ex omni natione, & ma-
gnis signis de c&#x0153;lo exhibitis, & magna Apostolo-
rum virtute, & efficacia publicè, & solenniter: vt
constat Actuum 2. ergo ex tunc introducta est lex
nona saltem pro illo populo, & consequenter ve-
tus antiquata, & abrogata est, factáque omninò
inutilis.</P>
<P>Secundus Modus est, legem illam permansisse vi-
nam, & vtilem, non solùm vsque ad Pentecostem,
sed etiam vsque ad promulgationem sufficientem<-P>@@

<-P>Euangelij in toto orbe: ita vt nullibi cessauerit,
aut facta fuerit inutilis lex vetus, quousque verum
fuit dicere, iam sufficienter in toto orbe prædica-
tum est Euangelium. Docet autem Vega 5. in Tri-
dentinum, cap. 3. promulgationem requisitam ad
vim legis nouæ c&#x0153;pisse in die Pentecostes, & du-
rasse spatio viginti vel triginta annorum: nam se-
cundum Chrysost. hom. 76. in Mat. in illa verba, in
vniuerso orbi pradicabitur, ait prædicationem Euan-
gelij quousque in toto orbe exte&#x0303;deretur per vigin-
ti aut triginta annos durasse: ide&#x0303; tenet Scotus infrà.</P>
<P>  Tertius modus dicendi est, legem illam c&#x0153;pisse
abrogari in die Pentecostes, ita vt ex eo die ami-
serit ibi obligationem, & vtilitatem, non verò in
aliis locis, sed successiuè, & respectiuè in illis
cessasse, cum in illis promulgabatur lex noua.</P>
<P>  Hanc secundam sententiam hoc tertio modo
intellectam tenet Scotus, 4. dict. 3. quæst. 4. §. quan-
tum ad istum, Bonauentura art. 3. quæst. 2. in fine,
Gabriel. dist. 1. quæst. 4. art. 3. not. 2. & conc. 2. &
multi moderni, præsertim Maldonatus in id Mat.
5. Non veni soluere legem: sed adimplere, & Rada to.
2. controuer. vlt. seu, 20. art. 2.</P>
<P>  Hanc fuisse sententiam Bernard. ep. 77. ingenuè
fatetur Vazquez disp. 181. cap. 1. & 5. tractans enim
Bernardus id Ioan. 3. Nisi quis renatus, &c. Probat,
non obligasse baptismum, nec euacuatam esse vir-
tutem circuncisionis, quousque Euangelium pro-
mulgatum fuit, & ex eo tempore antiquam obser-
uationem non valere, ex quo præceptum baptismi
inexcusabiliter obligauit: & antiqua valuisse sa-
cramenta, quandiu palam interdicta esse non con-
stitit. Aliqui pro eadem sententia citant Hugo-
nem suprà: sed melius Vazquez, cap. 2. & 5. docet,
sensisse, legem illam à tempore passionis Christi
extinctam fuisse quoad obligationem, & quoad
vtilitatem. Et quod attinet ad obligationem per
se, & seclusa ignorantia, quòd post passionem nulla
fuerit, fatentur Scotus, Rada, & Gabriel. Imò Vaz-
quez ait, de hoc neminem dubitare. Medina etiam
suprà certum id censet. Quare quòd ait Angles,
quæst. de essentialibus baptismi, art. 9. circuncisio-
nem etiam post sufficientem promulgationem
esse obligatoriam secundum Scotum, vel est intel-
ligendum de obligatione per accidens, & ratione
ignorantiæ: vel de promulgatione sufficienti in
aliquo loco, & non in toto orbe.</P>
<P>  Sed sententia Scoti asserentis, lege&#x0303; veterem an-<marginalia>24</marginalia>
te sufficientem Euangelij promulgationem fuisse<marginalia>1. Argum. pro|Scoto.</marginalia>
vtile&#x0303; ad iustificationem puerorum eo modo, quo
iustificatio fiebat per circuncisionem, validis ar-
gume&#x0303;tis munitur. Primum est: Quia toto illo tem-
pore nōdum baptismus erat medium necessarium
ad salutem: ergo adhuc antiquiora remedia erant
vtilia. Si enim inutilia fuissent, baptismus esset
medium necessarium: Antecedens significatur in
Thridentino ses. 6. cap. 4. dum ait, à promulgatio-
ne Euangelij neminem iustificari à peccato sine
baptismo in re, vel in voto. Sentit ergo, ante pro-
mulgationem Euangelij non esse talem necessita-
tem: quia per circuncisionem poterat quis iustifi-
cari. Quod etiam probatur, quia ante mortem
Christi non erat talis necessitas, vt omnes fate&#x0303;tur:
à morte Christi vsque ad Pentecostem nulla noua
baptismi promulgatio facta est, neque aliquid ad-
ditum, vnde illa necessitas oriri potuerit: ergo non
erat talis necessitas. Respondent aliqui, promul-
gatione&#x0303; factam à Christo in vita sua. Contra, quia<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0618.jpg/>
@@1@<SE618>602 Quæst. CIII. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>in promulgatione debet explicari à quo tempore
lex obliget, quando non statim obligatura est: id
verò nunquam expressit Christus, dum viueret:
non ergo promulgauit in vita sua plenè integrè,
& sufficienter legem nouam. Vnde D. Thomas 3.
part. quæst. 66. art. 2. docuit, præceptum baptismi<marginalia>A quo tempe-|re præceptum|Baptismi obli-|garit.</marginalia>
non obligasse, donec Christus post resurrectio-
nem dixit Apostolis: euntes docete omnes gentes, ba-
ptizantes eos, &c. Nec verò putandum est, eadem
die, vel momento, quo Christus illa verba protu-
lit, cæpisse præceptum baptismi obligare: Sed
quando Apostoli c&#x0153;perunt promulgare baptis-
mum: quod ante Pentecostem factum non est.</P>
<P>  Item incredibile est, infantes omnes eo tempo-<marginalia>25</marginalia>
re mansisse sine remedio, quod moraliter eis ap-<marginalia>2. Argum.</marginalia>
plicari posset: quod tamen concedendum est, si
circuncisio eo tempore iam erat inutilis: quia licet
baptismus fuisset institutus: non tamen erat suffi-
cienter propositus maiori parti homin&#x0169;: ergo non
poterat moraliter applicari.</P>
<P>  Respondet Vazquez, disp. 181. cap. 3. num. 31.
non esse inconueniens id, quod infertur, quia illa
impotentia est per accidens ex ignorantia paren-
tum. Iam enim datum erat remedium de se suffi-
ciens, & legislator optimè potest reuocare priui-
legium, vel irritare factum à die, quo condit le-
gem, licet ad notitiam subditorum non peruene-
rit: sed hoc Suarez alienum putat à diuina proui-
dentia ordinaria: nam postquàm Deus ex se voluit
omnes homines saluos fieri, debuit constituere
remedium humano modo omnibus applicabile:
baptismus autem non sufficienter propositus, &
promulgatus, non erat omnibus humano modo
applicabilis: ergo debuit circuncisio suam vim re-
tinere. Confirmatur: quia Christus non obligauit
sua lege à puncto passionis, aut resurrectionis: er-
go neque abstulit vtilitatem circ&#x0169;cisionis: & alio-
qui magnum nocumentum intulisset infantibus,
qui tunc sancto, & legitimo ritu circuncidebantur,
& moraliter baptizari non poterant, quia patres
vel vim baptismi, vel necessitatem eius ignorabāt,
vel ad illum applicandum non tenebantur: quòd
videtur incredibile de visceribus diuinæ miseri-
cordiæ, in quibus visitauit nos oriens ex alto, ma-
ximè eo tempore, quod supremis misericordiæ
vsibus de signauerat.</P>
<P>  Alij respondent, eo tempore paruulis fuisse vti-
lem circuncisionem, non vt sacramentum legis
veteris, sed vt remedium legis naturæ. Ita Sotus 2.
iust. quæst. 5. art. 4. Capreol. 4. dict. 3. quæst. 3. art. 3.
Medina quæst. 103. art. 3. ad finem, licet Medina,
priorem quoque solutionem assignauerit.</P>
<P>  Sed hanc solutionem reiiciunt etiam Suarez,
Vazquez, & alij recentiores: quia si Christus pro-
pter necessitatem infantium illam vim non abstu-
lit à sacramentis legis naturæ: sed per ipsa omnes
pueri gentilium poterant iustificari: ergo nec à cir-
cuncisione, sed per ipsam, etiam, vt pertinebat ad
legem veterem, poterant pueri Hebręorum iustifi-
cari: siue circuncisio daret plus gratiæ, quàm reme-
dia legis naturæ, siue nō. Nulla enim apparet ratio,
cur illo gradu, vel ratione efficiendi priuari tunc
debuerit circuncisio, retento alio gradu, vel ratio-
ne efficiendi: Addunt, quòd fortasse circuncisio
nunquam aliam, seu maiorem virtutem habuit,
quàm sacramentum legis naturæ: solùm enim fa-
cta eius institutione, per quandam consecutio-
nem, habuit vim iustificandi, sicut alia signa, quo-<-P>@@

<-P>rum vsus erat anteà in lege naturæ, vt tractat Sua-
rez 3. part. tom. 2. agens de sacram. in genere,
& ait Vazquez disp. 181. cap. 2. n. 16. & disp. 184. c. 4.</P>
<P>  Item si aliquid specialis vtilitatis in propria in-
stitutione illi additum est, non est, quòd illi fuerit
ablatum, antequàm baptismus esset in præcepto:
quia nullo testimonio scripturæ, vel traditione
constat, & circa remedium legis naturę ita factum
est, vt vi sua vsque ad obligationem baptismi non
caruerit.</P>
<P>  Vnde inferunt Suarez, & alij auctores secundæ<marginalia>26</marginalia>
sententiæ, à die Pentecostes circoncisionem ita
cessasse quoad effectum gratiæ, quæ in ea dabatur,
sicut c&#x0153;pit baptismus esse ad salutem necessarius:
quia vnum sacramentum quoad hunc effectum
non fuit exclusum nisi per necessitatem alterius:
& quia eo ipso, quòd vnum fit inutile, alterum fit
necessarium, & obligatorium: cùm paruuli sine
alterutro saluari non possint, & adulti teneantur
paruulis medium necessarium applicare. Sed hoc
ex dictis non bene infertur: nam fieri potuit, vt ab
instanti mortis Christi, vel Resurrectionis per
obligationem baptismi, & necessitatem præcepti
excluderetur præceptum, & obligatio circuncisio-
nis, retenta tamen eius vtilitate saltem in ignoran-
tibus, ne inde paruuli incommodum paterentur:
quando verò baptismus fuit necessarius omninò,<marginalia>Circumcisio|penitus inuti-|lis, quando|Baptismus cæ-|pit esse neces-|rius.</marginalia>
& respectu omnium etiam necessitate medij, cir-
cuncisionem redditam esse penitus inutilem. Vn-
pe Palacius 4. dict. 3. disp. 1. pag. 60. docet, baptis-
mum per se vim obligandi habuisse à morte Chri-
sti: sed eam vim suspensam habuisse, donec inno-
tuit per prædicationem Apostolorum in die Pen-
tecostes: Et in eodem instanti mortis Christi, lega-
lia expirasse, licet per accidens obligauerint
tantisper, dum ignotum erat Iudæis illa expi-
rasse: item, licet per se circuncisio esset tunc inuti-
lis, & eneruis: tamen per acciddens ratione pa-
rentum, potuisse paruulos, quibus per eam igno-
rātiam applicata fuisset, iustificare. Sic etiam Nun-
nius, 3. part. quæst. 66. art. 2. diffic. 3. ad 2. ait, Piè cre-
dendum esse, quòd post aliquod tempus post Re-
surrectionem fuerit circuncisio sufficiens ad iusti-
ficādum sicut anteà, loco sacramenti legis naturæ:
de quo etiam credendum est, quòd durabat pro
gentilibus aliquo tempore post Resurrectionem:
facta verò mediocri promulgatione Euangelij iam
nullum erat sacramentum circuncisionis, vel legis
naturæ, &c. Hæc Nuñius, qui in eadem difficultate
docuerat, à p&#x0169;cto Resurrectionis expirasse legem
veterem, & nouam obligare c&#x0153;pisse; quia domi-
nus in vita sua c&#x0153;pit promulgare legem baptismi,
& Apostoli quando baptizabant, explicando ta-
me&#x0303;, quòd non obligabat, nisi à die Resurrectionis.</P>
<P>  Dico primò, licèt sit probabile, à puncto mor-<marginalia>27</marginalia>
tis Christi, vel resurrectionis Circumcisionem<marginalia>1. Concl.</marginalia>
fuisse inutilem ad iustificandum, vt Vazquez asse-
rebat: tamen probabilius est, vsque ad sufficien-
tem Euangelij promulgationem habuisse aliquam
iustificandi vim, siue vt remedium legis naturæ,
vt dixêre Sotus, Capreol. Medina, & Suarez, siue
etiam ex propria institutione, vt videntur tenere
Scotus, Gabriel, Rada, & Palacios. Alioqui enim
non satis esset consultum infantibus Hebræorum,
aut etiam Gentilium: quibus moraliter non po-
terat Baptismus applicari, eo quòd eius vis, aut ne-
cessitas ignota erat parentibus.</P><marginalia>28</marginalia>
<P>  Dico secundò, etiam est probabile, Baptismum<-P><marginalia>2. Concl.</marginalia></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0619.jpg/>
@@1@<SE619>Disput. XXIII. Sectio VI. 603
<duolan 2><-P>obligare c&#x0153;pisse à die Pentecostes, & non à pun-
cto mortis, vel Resurrectionis Christi: sed proba-
bilius est, obligare c&#x0153;pisse ab instanti mortis
Christi, vel Resurrectionis. Priorem partem pro-
bo ex iis, quæ docet Suarez 3. part. tom. 3. disp. 31.
sect. 1. in fine. Vbi ait, Occurrebat hoc loco tra-
ctandum, quando c&#x0153;perit præceptum Baptismi
vniuersum mundum obligare: sed quia hæc quæ-
stio generalis est de tota lege noua, illam relin-
quo in materiam de legibus. Mihi tamen semper
placuit D. Bernardi sententia, in epist. 77. ad Hugo-
nem, & Hugonis 1. de cærem. & offic. Eccles. cap.
13. & in summa sent. tract. 5. cap. 2. scilicet hoc
præceptum non obligasse vniuersum mundum
ante sufficie&#x0303;tem Euangelij promulgationem: quæ
comprehendit sufficiens tempus, & diligentiam,
ac publicationem præcepti de se sufficientem, vt
posset notitia eius ad omnes mundi homines
peruenire: quia nec obligatio legis aliter pruden-
tibus imponeretur, nec esset hominibus accom-
modata, quia non solùm ex accidenti, sed per se
esset impossibilis eius notitia: secluso enim mi-
raculo per se repugnat, legem vno tantùm loco
diuulgatam, eadem hora, vel die in notitiā totius
orbis deuenire: non est ergo humanum, hoc mo-
do vniuersos homines aliqua lege obligare. Nec
esset prudens prouide&#x0303;tiæ genus, præsertim in lege
introducente nouum remedium necessarium ad
salutem, & antiqua remedia irritante: quia non
posset non afferre multis necessitatem quandam
pereundi absque remedio salutis, pręsertim infan-
tibus. Adde, nullum aliud tempus conuenienter
assignare posse: Nam quod quidam dicunt in die
Resurrectionis, vel Ascensionis c&#x0153;pisse hanc le-
gem obligare omnes: quando Christus dixit Apo-
stolis, Docete omnes gentes baptizantes, &c. non est
verisimile, quia tunc Christus non promulgauit
hanc legem, sed solùm instruxit Apostolos, eisq&#x0301;ue
præcepit, vt eam promulgarent, & executioni mā-
dare&#x0303;t. Quod verò aliqui dicunt, hanc vniuersalem
obligationem c&#x0153;pisse in die Pentecostes, nullum
etiam habet sufficiens fundamentum: quia nec eo
die legimus factam hanc vniuersalem promulga-
tionem. Aut enim hæc intelligitur facta in solo
aduentu Spiritus sancti vniuersali, & publico; aut
in prædicatione Petri. Nulla enim alia actio eo
die facta est, quæ possit vim promulgationis ha-
bere: sed in neutra earum actionum facta est ta-
lis promulgatio: nam per solum aduentum Spiri-
tus sancti, & omnia signa, quæ in eo facta sunt, ni-
hil potuit mundus percipere, aut intelligere de tali
lege, vt per se constat: ergo per illud solum my-
sterium non est facta promulgatio sensibilis, &
humana. Nec etiam facta est per prædicationem
Petri: quia nec ipse tunc direxit sermonem suum
ad vniuersos homines: Sed ad Iudæos, & Israe&#x0308;li-
tas, vt patet ex illis verbis Actor. 2. Viri Israe&#x0308;litæ,
audite verba hæc. Et illis, Vobis enim est repromissio, &
filijs vestris, & omnibus qui longè sunt, quoscunque ad-
uocauerit Deus noster. Quæ posteriora verba pos-
possunt intelligi vel de Iudæis vbique diffusis: vel
certè de quibuscunque hominibus, quos Deus
vocare dignaretur: de quibus Petrus nihil tunc
satis cognoscebat: vnde Act. 10. Petro facta est spe-
cialis reuclatio de baptizandis gentibus. Non est
ergo verissimile, ipsum voluisse in prima illa præ-
dicatione Baptismi legem promulgare omnibus
gentibus: non ergo fuit illa vniuersalis, & integra<-P>@@

<-P>promulgatio: sed solùm inchoatio quædam pro-
mulgationis paulatim perficiendæ. Hactenus Sua-
rez, qui in vltimis verbis insinuat, Baptismi obli-
gationem inchoatam esse à prædicatione Petri in
die Pentecostes: quia anteà nulla fuit promulga-
tio baptismi, vel nouæ legis: sed successu tempo-
ris circuisse, & extensam ad alios fuisse eam obli-
gationem per alias promulgationes. Similiter Sco-
tus 4. d. 3. quæst. 4. & eius sequaces docent, Baptis-
mum c&#x0153;pisse esse in præcepto post solenne&#x0303; Euan-
gelij promulgationem in die Pentecostes, ita vt
ex tunc obligauerit populum Iudaicum: aliàs verò
nationes posteà. Idem tenet Angles quæst. de es-
sentialib. Baptismi, art. 9. imò & Bern. epist. 77.</P>
<P>  Quæ opinio probatur primò, quia lex vetus<marginalia>29</marginalia>
promulgata est die quinquagesima ab egressu Is-
rae&#x0308;l ex Ægypto. Promulgatio autem illa fuit fi-
gura promulgationis legis factæ die Pentecostes,
seu quinquagesima à resurrectione Christi, vt do-
cet Augustinus epist. 119. & Leo I. Serm. 1. de Pen-
tecoste: ergo tunc c&#x0153;pit lex noua obligare: quia
lex à sua promulgatione incipit obligare. Con-
firmatur, quia lex non obligat ante sufficientem
promulgationem, vt docet D. Thomas quæst. 90.
art. 4. Sed præceptum Baptismi non fuit promul-
gatum vsque ad Pentecosten: ergo.</P>
<P>  Secundò, quia quando c&#x0153;pit obligare Baptis-
mus, facta sunt inutilia omnia sacramenta legis
naturæ, & veteris: ergo si ante solemnem promul-
gationem obligabat Baptismus, cùm id ignorarent
parentes, inutiliter applicarent filiis Circumcisio-
nem, quod esset inconueniens.</P>
<P>  Valentia 3. part. disput. 4. quæst. 1. punct. 4. huic<marginalia>Ante Resur-|rectione&#x0303; Chri|sti non obliga-|uit lex noua,|quia non erat|promulgata.</marginalia>
sententiæ fauet, quoniam certum putat, ante resur-
rectionem Christi non obligasse præceptum Ba-
ptismi, aut legem nouam: quia tunc non erat pro-
mulgata, & sic ait, posse exponi Leonem epist. 4.
ad Episcopos Siciliæ, & Chrysost. ho. 28. in Ioan.
cùm dicunt, Baptismum fuisse institutum, Matth.
28. vt scilicet intelligantur de institutione quoad
necessitatem præcepti: quia tunc dixit Christus,
Ite docete omnes gentes, &c. quibus verbis Valentia
satis insinuat, vsque ad promulgationem ab Apo-
stolis factam post Christi Ascensionem, non fuis-
se obligationem vllam Baptismi: sed cùm lecto-
rem mittat ad 1. 2. disp. 7. quæst. 8. punct. 1. vbi ex-
pressè dicit, probabilius esse, pręcept&#x0169; Baptismi &
totā legem nouam à puncto mortis Christi obli-
gare c&#x0153;pisse, pro seque&#x0303;ti sententia allegandus est:
quamuis etiam dicto punct. 1. hanc sent. probabi-
lem existimet: ait enim, Christum Dominum
per se hanc legem promulgasse in Palestina iuxta
id Matth. 28. Docentes eos seruare omnia quæcunque
mandaui vobis: & hoc supposito, de tempore, quo
hæc lex c&#x0153;perit obligare, esse tres doctorum opi-
niones: quarum quælibet est probabilis. Prima,
Caprioli 4. dist. 3. quæst. 3. ad 3. argum. Scoti con-
tra duas primas conclusiones, quam etiam tribuit
Gabrieli, & aliis, c&#x0153;pisse obligare à die Penteco-
stes. Secunda Soti, 2. iust. quæst. 5. art. 4. & in 4. d. 3.
quæst. vnic. artic. 2. c&#x0153;pisse obligare à puncto Re-
surrectionis Christi. Tertia, c&#x0153;pisse obligare à
puncto mortis Christi: & hanc ait Valentia sibi
magis placere. Sed Medina 1. 2. quæst. 103. art. 3.
planè tenet, præceptum Baptismi non obligasse à
passione Christi; sed à promulgatione Euangelij,
licet teneat, obligationem Circumcisionis, & alio-
rum legalium cessasse in morte Christi: quia ad re-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0620.jpg/>
@@1@<SE620>604 Quæst. CIII. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>reuocationem non requiritur promulgatio: secus
ad obligationem.</P>
<P>  Posteriorem conclusionis partem docet Magi-<marginalia>30</marginalia>
ster 4. dist. 3. cap. 10. & eadem dist. Palac. disput. 1.
D. Thom. 3. part. quęst. 66. art. 2. Armil. Baptismus,
num. 3. Victor. quæst. 12. de Baptismo. Candelab.
de Baptismo, quæst. 9. fauet Concil. Tolet. 4. cap. 5.
expressiùs tenet Martin. Ledes. 1. p. quarti, quæst. 7.
art. 2. dub. 2. Valent. 1. 2. disp. 7. quæst. 8. punct. 1. So-
tus locis proximè citatis, Vazquez disp. 181. cap. 2.
num. 19. & 20. Nuñius 3. part. quæst. 66. art. 2. diffic.
3. qui & Sotus sentiunt, non obligasse à puncto
Passionis, sed Resurrectionis. Cæteri verò absolu-
tè docent, obligasse à puncto mortis, quod mihi
placet; pro quo alios referam disp. seq. sect. 4. vbi de
hac re latiùs agemus. Et ea pars probatur, primò,
quia lex vetus expirauit in morte Christi: ergo &
noua tunc c&#x0153;pit: nam generatio vnius fuit veluti
corruptio alterius. Antecedens patet, ex initio
sectionis quintæ.</P>
<P>  Secundò, quia statim mortuo Christo exiuit<marginalia>Virtute san-|guinis Christi|Baptismus|vim obligādi,|& cælos ape-|riendi.</marginalia>
de latere Christi sanguis & aqua vera, ad signifi-
candum virtute sanguinis Christi Baptismum ex
tunc habere vim obligandi, & c&#x0153;li fores apperien-
di, vt ait Palacios suprà.</P>
<P>  Tettiò, quia in cōsecratione calicis dixit Chri-
stus, Hic est sanguis noui, & æterni testamenti, id est,
quo tale testamentum confirmatur: ergo morte
Christi nouum Testamentum confirmatum fuit,
vimq&#x0301;ue habuit obligandi, sicut & reserandi c&#x0153;-
lum. Vnde Paulus Hebr. 9. ait, Nouum Testamen-
tum morte Christi confirmatum esse.</P>
<P>  Quartò, quia translato Sacerdotio necesse est,
vt legis translatio fiat, Hebr. 7. sed in puncto mor-
tis Christi trāslatum est Sacerdotium ad Christ&#x0169;,
& eius Vicarium: cum quo esset inconueniens
alium esse summum Sacerdotem: ergo ex tunc
etiam translata est lex: ita vt vetus desierit, ac pro-
inde noua inc&#x0153;perit. Nam dicendo nouum, vetera-
uit prius, Hebr. 8. vnde cap. 9. ait Paulus, Iustitias
carnis vsque ad tempus correctionis impositas fuisse, id
est, vsque ad tempus, quo lex vetus per nouam
corrigeretur, & cap. 10. Aufert primum vt sequens
statuat. Et Ephes. 2. Legem mandatorum decretis eua-
cuans, id est, lege noua, vt exposuimus sect. 2. sic
etiam explicantes id Coloss. 2. Delens quod aduer-
sus nos erat Chirographum decretis. Nam decretis, le-
gunt Augustin. Hieronym. Chrysost. Oecumen.
Theophil. & alij. Si noua lege exclusa est vetus, &
vetus exclusa est in morte Christi: ergo & noua
tunc c&#x0153;pit, & non posteà.</P>
<P>  Si argumentum retorqueas, quia lex vetus non<marginalia>31</marginalia>
cessauit statim à morte Christi: ergo nec noua tunc
c&#x0153;pit. Antecedens probatur; quia vt ait Medina
quæst. 103. art. 3. Apostoli etiam post Pentecostem
dubitabant, vtrum legalia essent obseruanda nec-
ne: Vnde Petrus Actuum 10. inquit, Absit Domi-
ne, quia nunquam manducaui omne commune, & im-
mundum: & de Circumcisione, an seruanda esset,
magna fuit disceptatio Act. 15. Ergo tunc cessatio
legalium non erat dicta, seu promulgata Aposto-
lis: ac proinde nec aliis: ergo nondum erat extin-
cta obligatio illius legis.</P>
<P>  Hoc argumentum nimium probare videtur,
nempè, quòd nec post Pentecostem statim cessa-
uerit obligatio legis veteris; ac proinde, quòd nec
statim c&#x0153;perit obligare lex noua: quod est contra
primam opinionem. Vnde etiam auctores primæ<-P>@@

<-P>opinionis huic argumento occurrere debent.</P>
<P>  Nos dicimus, etiamsi Apostoli ante reuelatio-
nem Petro factam Act. 10. ignorauerint, legalium
obligationem cessasse, vt docet Ludouicus Legio-
nensis Galat. 2. & ibidem Salmeron disp. 23. §. non
videntur: imò & Hieronym. epist. 89. quæ est 11.
inter epistol. August. dicens, Ante Apostolum
Paulum non ignorabat Petrus, imò Princeps fuit
huius Decreti, legem post Euangelium non esse seruan-
dam. Et infrà: Nulli dubium est, quin Petrus huius sen-
tentiæ primus auctor extiterit. Et infrà: Petrum bene
sensisse ostendimus de abolitione legis Mosaycæ. Tamen
reuerà à puncto passionis cessasse, vt iidem do-
cent, nec enim ad legis reuocationem requiritur
aliud, quàm Dei voluntas, præsertim aliquo signo,
licet obscuro insinuata, quale fuit illud Verbum
Christi in cruce, Consummatum est, licet hunc eius
sensum propter ipsius obscuritatem non intelle-
xerint tunc Apostoli. Actuum verò 15. iam pro-
pter antecedentem Petri reuelationem certissimè
nouerant Apostoli, legalium obligationem cessas-
se: sed inquisitionem fecerunt, an expediret ali-
qua pręcipere Christianis etiam conuersis ex gen-
tilitate, vt præceperunt Spiritus sancti reuelatio-
ne, declarantes, à reliquis liberos manere.</P>
<P>  Ad argumenta autem, quæ pro priori parte cō-<marginalia>32</marginalia>
clusionis facta sunt, respōdeo. Ad primum quidem<marginalia>Ad 1. argum.|prioris partis.</marginalia>
concedendo, promulgatione&#x0303; legis Mosaicæ fuisse
figuram promulgationis legis nouæ factæ cum so-
lennitate sufficienti ad obligandum: & ideo obli-
gatio illius legis respectu totius populi non c&#x0153;pit
à passione Christi: sed à die Pentecostes, in quo
etiam accepit completam rationem legis: nam de
compleme&#x0303;to essentiali legis est, fuisse propositam
alicui populo, vel communitati: tamen in ratione
præcepti obligauit à passione Christi Apostolos,
qui ante mortem Christi nouerant ex eius reuela-
tione id, quod statim post Resurrectionem melius
cognouerunt, baptismi, & legis nouæ obligatio-
nem à morte ipsius inchoandam esse respectu eo-
rum, qui talis præcepti notitiam haberent. Vnde
præceptum, quod anteà erat quasi priuatum, in die
Pentecostes transiuit in legem. Veluti si Rex ali-
quibus domesticis præciperet, vt aliquid facerent,
& deinde aliis subditis id faciendum publicè de-
nunciarent, præceptum illud, quod initio non fuit
cōpletè lex, sed simplex præceptum, & lex inchoa-
ta, in illa publica den&#x0169;ciatione acciperet comple-
mentum essentiale legis. Hoc sensu intellige illud,
quia de Syon exibit lex, & verbum Domini de Ieru-
salem.</P>
<P>  Sic etiam intellige, quod aiunt Ledesma &
Vazquez suprà, non esse de ratione legis, vt sit so-
lenniter promulgata: nam si Apostoli priuatim
prædicarent, & non publicè, nihilominus præce-
ptum Christi obligaret, vt inquit Ledesma: & si-
militer si Papavellet suo pręcepto sine sole&#x0303;ni pro-
mulgatione obligare omnes, quibus denuntiare-
tur priuatim, reuerà eos obligaret, vt idem Ledes-
ma docet.</P>
<P>  Item Clemens epist. 3. ad Iulium, & Iulianum,
ex eo solo, quòd Christus præceperit baptismum,
colligit, omnes eo obligari: ergo etiamsi nulla fa-
cta esset solennis denuntiatio, sed priuata obliga-
ret singulos, vt si Apostoli illud priuatim denun-
tiarent, postquam Christus illis dixit, Docete omnes
gentes, &c. docentes eos seruare omnia, &c. Matth. vlt.
fateor ergo, quòd præcept&#x0169; baptismi sine solenni<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0621.jpg/>
@@1@<SE621>Disput. XXIII. Sectio VII. 605
<duolan 2><-P>promulgatione obligaret: non tamen præceptum
eius esset lex, donec publicè, vel priuatim multi-
tudini esset propositum: & sic accipe, quod ait
Vazquez legem Moysi, & nouam ante solemnem
promulgationem obligasse.</P>
<P>  Ex quibus etiam patet ad cōfirmationem: nam<marginalia>Ad confirm.</marginalia>
de ratione legis essentialiter completæ est solen-
nis promulgatio: & sic lex Euangelica non fuit lex
vsque ad Pentecostem: fuit tamen lex inchoata, &
incompleta, habens vim obligandi per modum
priuati præcepti.</P>
<P>  Ad secundum respondeo, eadem proportione,<marginalia>33</marginalia>
qua obligabat præcept&#x0169; baptismatis, cessasse obli-<marginalia>Ad 2. argum.</marginalia>
gationem, & vtilitatem Circumcisionis. Vnde si-
cut baptismus à Christi passione obligabat eos,
quibus proposita erat eius obligatio, nō verò alios
vsque ad sufficientem pro eorum terris promul-
gationem: ita Circuncisio statim à passione Chri-
sti c&#x0153;pit non obligare eos, quibus eius abrogatio,
& lex Euangelica sufficienter erat proposita: & ex
eodem te&#x0303;pore c&#x0153;pit esse illis inutilis pro seipsis,
& pro paruulis, quibus eam applicarent: sed à die
Pentecostes facta est libera, & inutilis respectu
populi Iudaici habitantis in terra promissionis: &
idem dico pro illis de omni remedio legis naturę,
quo infantes masculi, aut f&#x0153;minæ possent iustifi-
cari. An verò pro omnibus Iudæis tunc cessauerit
obligatio, & vtilitas Circuncisionis, dubitari po-
test: nam in die Pentecostes erant congregati in
Ierusalem Iudæi ex omni natione, quæ sub c&#x0153;lo
est: ergo pro illis satis fuit tunc consummata pro-
mulgatio Euangelij, ac proinde liberi erāt ab obli-
gatione Circuncisionis, & aliorum legalium, & ea
illis erant inutilia pro se, & suis paruulis. Licet
pro Gentilibus remedi&#x0169; legis naturæ non sit tunc
factum inutile: quia Christus in vita sua nec per
se, nec per Apostolos c&#x0153;pit illis promulgare Euā-
gelium: nam de se dixit, Non sum missus nisi ad oues,
quæ perierunt domus Israe&#x0308;l, Apostolis autem præce-
pit, in viam gentium ne abieritis: & in die Penteco-
stes non fuerunt præsentes Apostolicæ prædica-
tioni. Ad hoc respondent aliqui, probare intra
breuius tempus cessasse vtilitatem Circuncisionis
pro Iudæis, quàm remedij legis naturæ pro genti-
bus: non tamen quod statim illo die pro omnibus
Iudæis per vniuersum orbem dispersis cessauerit
vis Circumcisionis: quia licet fides Christi anteà
prædicari c&#x0153;perit Iudæis: tamen necessitas baptis-
mi nō fuit anteà prędicata, & ideo tunc c&#x0153;pit eius
promulgatio: quæ non poterat diffundi humano
modo in omnes prouincias, in quibus Iudæi habi-
tabant: & ideò etiam ad hoc est tempus moraliter
sufficiens concedendum: ne dicamus, omnes illos
paruulos fuisse priuatos remedio circuncisionis
ante opportunum tempus, ac proinde etiam re-
medio legis naturæ: quia vtrumque simul cessabat
respectu eorundem, cùm non esset maior ratio de
vno, quàm de alio.</P>
<P>  Sed inquirunt Sotus, & Medina locis citatis, an<marginalia>34</marginalia>
interim, dum circuncisio, vt remedium legis natu-
ræ, poterat paruulis prodesse, licet non ex propria
institutione: si applicaretur paruulo à parentibus
errantibus vincibiliter, & pertinaciter circa res fi-
dei, prodesset illi circuncisio. Respondent negati-
uè; quia circ&#x0169;cisio, & sacramenta legis naturæ non<marginalia>Sacramenta|legis naturæ|non habebant|vim sine fide|ministri.</marginalia>
habebāt vim sine fide ministri: licet Medina addat,
opposit&#x0169; quoque esse probabile, quia vt in sacra-
mentis legis nouæ non requiritur fides ministri:<-P>@@

<-P>sed satis est intentio facie&#x0303;di, quod faciunt fideles:
ita dici potest de sacramento circuncisionis, &
aliis antiquis remittentibus peccatum originale,
quasi ex opere operato. Ego autem existimo, quòd
quamuis admitteretur, fidem ministri non fuisse
olim per se necessariam ad effectus horum sacra-
mentorum: tamen illum, qui vincibiliter erraret
circa fidem de extincta per se vi circuncisionis,
& remedij legis naturæ in morte Christi, siue cir-
ca id erraret cum pertinacia, siue sine illa, ac pro-
inde siue amittendo, siue non amittendo fidem,
inutiliter applicaturum ista remedia: quia post
passionem Christi inutilia reddita sunt, nisi respe-
ctu eorum, qui cum ignorantia inuincibili Euan-
gelij illa applicarent: vnde si aliqui paruuli pro-
ptereà damnarentur, non esset imputandum pro-
uidentiæ diuinæ: sed parentum vel aliorum mini-
strorum culpæ. Obiicies Bern. ep. 77. dicentem,
frustrationem Circumcisionis, & euacuationem
sacrificiorum contra peccatum originale institu-
torum, c&#x0153;pisse ex eo tantùm tempore cōparatio-
ne adultorum, quo noui præcepti baptismi rei exi-
sterent, quia præceptum ipsum ad eorum potuit
inexcusabiliter peruenire notitiam: & addit. Sanè
paruulis, & nec dum ratione vtentibus, quia sola nocere
creditur peccati contagio: non etiam mandati præuari-
catio, tandiu credendum est, antiqua valuisse sacramen-
ta, quandiu palam interdicta non fuisse constiterit. Sed
post Euangelij in toto orbe promulgationem po-
test quis ignorare inuincibiliter præceptum ba-
ptismi, & interdictionem veterum sacrame&#x0303;torum:
ergo tunc illi & illius paruulis proderit circ&#x0169;cisio:
quod est cōtra omnes. Propter hoc Vazq. disp. 181.
c. 5. reiicit Bern. Sed piè possumus illum exponere,
vt sacrame&#x0303;ta illa adultis eo tempore non prosint,
quo nō possint excusari à violatione præcepti ba-
ptismi: prosint verò illis eo tempore, quo excusari
possint ea ratione, quia non in maiori parte orbis
Euangelium sit prædicatum: secus si alia ratione
excusentur: paruulis verò tunc incipiant non vale-
re sacramenta illa, quando per se loquendo pote-
rat ad pare&#x0303;tum notitiam peruenire eorum interdi-
ctio, licet per accidens non peruenerit.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO VII.
An lege veteri vetitum fuerit prædicare gentilibus, vel
communicare cum illis.</Z>
<P><INI5>N</INI5>On quærimus de lege noua, quamuis<marginalia>35</marginalia>
enim Christus aliquando præceperit
Apostolis, ne Euangelium gentibus
prædicarent, in viamgentium ne abie-
ritis. Matth. 10. tamen eam prohibi-
tionem abstulit, Marci vltimo dicens. Prædicate
Euangelium omni creaturæ, & Matth. vltimo, Docete
omnes gentes, &c. Neo est difficultas de gentilibus
conuersis ad Iudaismum, seu proselytis, qui Cir-
cuncisione iungebantur populo Dei, & eius lege,
& ritibus astringebantur: sed gentilibus non pro-
selytis, nec Circuncisis.</P>
<P>  Pro parte affirm. eiusmodi prohibitionem est,
quòd vt Petrus baptizaret Cornelium gentilem,
necessarium fuit, vt diuina reuelatione admone-
retur Act. 10. Vnde tunc primum intellexisse vide-
tur, gentiles æquè ac Iudæos indifferenter vocari
ad Ecclesiā: ergo anteà erat obligatio nō commu-
nicandi cum gentilibus: & non ex lege noua: ergo<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0622.jpg/>
@@1@<SE622>606 Quæst. CIII. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>ex veteri, & Act. 11. fideles credentes ex Iudæis
contra Petrum indignari c&#x0153;perunt eo quòd ad
gentes ingressus fuisset, & cum eis comedisset, do-
nec eis reuelationem narrauit, eósque sufficienter
instruxit: & quòd mirabilius est, post aliquot an-
nos timens Petrus scandalum Iudæorum segre-
gabat se, & non audebat comedere cum gentibus
Galat. 2. & Act. 23. conqueruntur Iudæi de Paulo
eo quòd introduxisset gentes in templum, & pol-
luisset locum sanctum illum: & inter præcepta ne-
gatiua lata à Moyse, quæ antiqui Rabbini posuere
vnum, vt refet Ribera. 1. de templo, cap. 16. ne
gentiles permitterentur templum Dei ingredi, &
Iosephus, 8. antiquit. cap. 2. aliàs 3. dicit, non fuisse
admissos intra templum Dei, nisi mundos, & cul-
tores illius legis, & videtur colligi hoc pręceptum
ex Tren. 1. vidit gentes ingressas sanctuarium: de
quibus præceperas, ne intrarent in Ecclesiā tuam,
& Ezech. 44. 7. sufficiant vobis omnia scelera ve-
stra domus Israe&#x0308;l, eo quòd inducitis filios alienos
incircuncisos corde, & incircuncisos carne, vt sint
in sanctuario meo, & polluant domum meam.</P>
<P>  Dico tamen, etiam si in lege veteri fuisset præ-<marginalia>36</marginalia>
ceptum non prædicandi gentibus legem Dei, vim<marginalia>Conc.</marginalia>
obligandi amisisset in morte Christi iuxta dicta in
præcedentib. de morte legis veteris, & licèt dare-
mus, tale præceptum, & alia aliquando post Chri-
sti passionem mansisse: tamen per verba citata ex
Marci vltimo, & Matth. vltimo manifestè reuoca-
tum fuisset: quia illa verba continent præceptum
contrarium. Item esto in lege veteri fuisset præce-
ptum de non communicanda sua lege gentilibus
non prius circuncisis: hoc deberet intelligi de
communicatione legis veris, non de noua. Vnde
Act. 8. Philip. baptizauit Aethiopem Eunuchum,
qui gentilis erat, vt testantur. Euseb. 2. histo. c. 1. D.
Thomas Ioan. 12. lect. 4. Abul. Matth. 6. q. 129. Sal-
meron tract. 28. & 34. in acta. Tolet. & Mald. Ioan.
12. & colligitur ex circunstantiis personæ, & pa-
triæ eius, & reginæ, cui seruiebat. Ide&#x0303; tenet Iansen.
cap. 111. Concordiæ. Claud. Arbor. & Alb. Ioan. 12.
& Sa ibidem citans Bedam, Nicepho. 2. histo. cap.
6. Arator 1. carminum in actus, qui ferè omnes Eu-
nuchum vocant primitias gentium, & in eo im-
pletum esse id Psalm. Aethiopia præueniet manus
eius Deo, putat Oecum. Act. 8. Euthim. Theodoret.
siue Basil. in illum Psalm.</P>
<P>  Nec videtur dici posse, id factum esse ex pecu-
liari instinctu spiritus sancti. Nam ipsemet Ethiops
interrogauit. Ecce aqua, quis prohibet me baptizari?
& Philippus respondit. Si credis ex toto corde, &c.
Supponens per se esse licitum, & solùm requiri fi-
dem tanquam dispositionem necessariam ad ba-
ptismum. Accedit quòd nullum erat præceptum
expressum in lege veteri prohibens Iudæis com-
municationem cum gentilibus, nisi vel in matri-
moniis vel in cibis lege prohibitis, vel in quibus-
dam aliis determinatis, vt tractat Abul. Leuit. 20.
quæst. 1. & sumitur ex Ioan. 12. vbi legimus, genti-
les solitos asce&#x0303;dere Ierusalem ad Deum adorādum,
vtique in templo, vt colligitur etiam ex 3. Reg. 8.
vnde Martinus del Rio, in verba citata thren. 1.
sciendum inquit, quòd ab ea parte templi, vbi erat
sancta sanctorum, omnes arcebantur præter so-
lum Pontificem semel in anno: à sancto omnes,
qui sacerdotes non erant: ab interiore atrio om-
nes, qui nec sacerdotes nec Leuitæ (de quo dixi ad
Heb. 9.) ab exteriore atrio Iudæorum omnes gen-<-P>@@

<-P>tes, & incircuncisi: ab atrio verò profano, seu gen-
tium soli Ammonitæ, & Moabitæ in æternum ar-
cebantur Deuter. 23. 3. Idumæi, & Aegiptij expresse
à Deo iussi admitti. Ibidem vers. 7. Post tertiam ge-
nerationem. Hos tamen, vt & Chaldeos Iudæi
quadam vsurpatione in perpetuum excludere co-
nabantur, quasi foret contra legem, vt patet actor.
21. vers. 28. & nihilominus fauore, & gratia cum
quibusdam, vt dixi, dissimulabant, &c. Hæc Mart.
del Rio. Cui consonat Azor, tom. 1. lib. 6. cap. 58.
ad finem dicens, in oraculum seu sancta sancto-
rum solus intrabat sum. Sacerdos semel in anno
non sine sanguine: in atrium gentium omnes etiā
Ethnici: in atrium Israelitarum soli Israelitæ: in
atrium interius soli sacerdotes, & Leuitę. Vnde pa-
tet, non fuisse omnino prohibitum Iudæis admit-
tere gentiles ad templum Dei, & præsertim hoc
est verum de gentilibus habentibus veram fidem,
& colentibus vnum Deum, quales nonnulli erant
ante Christi aduentum.</P>
<P>  Addunt tamen aliqui recentiores, in principio<marginalia>37</marginalia>
non fuisse plenè manifestatum Apostolis, an my-
steria legis gratiæ communicanda essent gentili-
bus in præputio manentibus: & ideo in principio
illos non baptizasse, nisi prius circunciderentur,
& fierent proselyti, & sic intelligunt locum Act.
8. existimantes Æthiopem illum etsi gentilis esset,
fuisse Circumcisum, & professorem Iudaicæ legis,
quod notauit Baronius, tom. 1. anno Christi. 35.
sub finem, & dicit esse communem consensum
scriptorum Ecclesiasticorum. Sed illos non refert,
nec præfati iuniores (vt dicunt) repererunt: nam
Chrisost. qui citatur hom. 19. in Acta, solùm dicit,
fuisse ex iis, qui ascenderant adorare in Ierusalem,
& hom. 65. in Ioan. dicit, gentiles illos, qui adora-
re ascenderant, parum abfuisse, vt fierent prosely-
ti. Non tamen dicit fuisse circuncisos; imò Theo-
philactus, qui maximè sequi solet Chrysostomum,
expressè hoc negat Ioan. 12. Dicunt nihilominus
illi Iuniores, quòd dicit Baron. de illo Æthiope,
esse verisimilius propter reuelationem postea fa-
ctam Petro, quæ planè ostendit, antea nullum
gentilem incirc&#x0169;cisum fuisse baptizatum: alioqui
non fuisset necessaria specialis reuelatio, vt Petrus
baptizaret Cornelium gentilem. Fuisse etiam con-
ueniens putant, vt tanquam necessarium myste-
rium, primùm pastori omnium Petro reuelaretur.
Nec enim sine causa spiritus sanctus non statim à
principio veritatem hanc Apostolos expressè do-
cuit, scilicet, quia oportebat iuxta suauem Dei pro-
uidentiam in principio non statim transire ad
gentes: Sed post sufficientem prædicationem fa-
ctam Hebræis, vt Paul. etiam prosequitur ep. ad
Rom. Ergo tempus opportunum, in quo Deus di-
sposuerat, gentes admittere ad baptismum, Petro
debuit priusquam aliis reuelari: siquis etiam consi-
deret pietatem illius Eunuchi, & affectionem
ad scripturam sanctam, quam Chrysost. supra ele-
ganter expe&#x0303;dit, facile sibi persuadebit, fuisse illum
legis cultorem. Vnde ex discursu Actorum poterit
quis progressum promulgationis baptismi, & le-
gis nouæ intelligere. Nam primùm Iudæis facta
est: deinde Samaritanis, tertiò ge&#x0303;tilibus proselytis,
4. gentilibus incircuncisis fidelibus, & colentibus
Deum. Non autem à principio negata est commu-
nicatio gentilibus incircuncisis in mysteriis Chri-
stianæ legis: quia id esset contra aliquod præce-
ptum diuinum in re, sed in falsa æstimationè mul-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0623.jpg/>
@@1@<SE623>Disput. XXIII. Sectio VIII. 907
<duolan 2><-P>torum, quæ  fundabatur in obseruata consuetudi-
ne illius populi. Timebat enim ex communicatio-
ne cum gentilibus peruersionem in fide, & mo-
ribus, & ideo etiam Christiani ex Iudæis conuersi
hanc communicationem in principio vitabant,
donec à Deo magis illuminati sunt mediante Pe-
tro. Hæc recentiores illi, quibus consonat Lorinus
Act. 10. vers. 14. dicens Petrum, cùm dixit, absit do-
mine, quia nunquam manducaui omne commune, &c.
Nondum sciuisse mortuam penitus legem, ac vim
amisisse obligandi, ideo eam seruasse, & Med. q.
103. art. 3. ait, quòd Apostoli adhuc post penteco-
stem dubitabant, vtrum legalia essent obseruanda
nec ne, quod probant ex hac historia Petri, & ex
disceptatione, & inquisitione facta Act. 15. super
obligatione Circuncisionis, & aliorum legalium.</P>
<P>  Quod verò attinet ad Eunuchum illum Acto-<marginalia>38</marginalia>
rum 8. Lyra probabile existimat, fuisse proselytum
sine religione Iudæum: quia legebat Isaiam: id etiā
Carth. tenet, quia venit adorare in Ierusalem: &
Baronius, to. 1. Annal. arguens erroris contrariam
sententiam, eo quòd non erat reseratus gentilibus
non proselytis aditus ad Ecclesiam: sed primum
patuit per Petrum Cornelio: & Aethiopes cum
Iudæis eadem pene sentiebant, authore Strabone,
lib. 17. vtentes quoque Circuncisione, vt testatur
Herodot. apud Iosephum 8. Antiquit. cap. 4. Idem
tenet Bellarm. 1. de Pont. cap. 22. propter 1. ratio-
nem Baronij, & alias antecedentes; maximè quòd
ipsemet Petrus indicat, se primum prædicasse gen-
tibus, Act. 15. 17. & anteà dubitauerat, an esset tem-
pus illis prædicandi, Act. 10. 10. & 20. & de disper-
sis à tribulatione, quæ facta est sub Stephano, scri-
ptum est Act. 11. 19. quòd nemini loquebantur ver-
bum, nisi solis Iudæis, & Hieron. ep. ad Saluinam, &
Chrysost. hom. 22. in Acta Aiunt, Cornelium pri-
mum à Petro baptizatum salutem gentium dedi-
casse, & initium gentium ab illo factum, & Pon-
tius diaconus Cypriani discipulus in eius vita ait,
tam citò baptizatum eunuchum, quia iudæus erat,
& de templo domini veniens Isaiam legebat. Iren.
quoque lib. 4. cap. 4. ait, parum fuisse laborandum
Philippo: quia deerat sola cognitio Eunucho, aduenisse
filium Dei: cæterum à Iudæis præcatechizatum fuisse
circa Deum patrem, & conuersationis dispensationem,
vitæ mores, & præaptatum in timore Dei.</P>
<P>  Cæterùm fuisse origine Aethiopem, ac religio-<marginalia>39</marginalia>
ne etiam gentilem, sentiunt Beda, glossa ordin. &
interlin. Hugo, & Caiet. Act. 8. & probabile ducit
Lyranus ibi, & Lorinus vers. 27. Nec de Petri præ-
rogatiua vllum inde præiudicium fieri censet: nam
apertè palam porta non est, nisi per Petrum: in
transitu tantum ascitus est Eunuchus. Quomodo
superstite adhuc Christo pauci quidam Samaritani
ac gentiles vocati sunt ab eodem, vt mulier sama-
ritana, & Chananæa, siue Syroph&#x0153;nissa, & alij,
qui non suis modo id inhibuerat, Sed seipsum quo-
que venisse negauerat, nisi propter oues, quæ perierunt
domus Israel. Mat. 15. 14. Neque obstat profectio ad
templum Hierosolymitanum: id enim celebratum
à gentilibus testatur Ioan. cap. 12. 20. Quod famo-
sissimum in toto orbe dicitur 2. Machab. 2. 23. &
ibi Heliodor&#x0169; hostiam obtulisse refertur eod. lib.
c. 3. 35. sicut, & eodem misisse munera Cyrum, &
Darium Esdras commemotat lib. 1. cap. 1. 5. & 6.
Quòd legebat Eunuchus Isaiam, id faciebat vel
curiosè, vel studio cognoscendi veritatem, præser-
tim cum magna esset consensio inter Aethiopes<-P>@@

<-P>& Iudæos in rebus pertinentibus ad religionem.
Quæ ratio non iuuat contrariam opinionem (sed
nos potius) vt minus verisimile videri debeat, ab
homine etiam professione gentilem adiri templ&#x0169;,
& legi sacram scripturam potuisse, quam constat,
iussu etiam Ptolomæi Græcè redditam. Hæc Lo-
rinus.</P>
<P>  Certè si Aethiopes tunc circuncidebantur, non<marginalia>40</marginalia>
oporteret hunc denuo circuncidi, vt à Philippo
baptizaretur, quamuis opinio communis tunc es-
set, prius debere circuncidi gentiles, quàm ad ba-
ptismum admitterentur. Quæ tamen opinio falsa
erat, & parum cōsentanea scripturę, in qua ad fide&#x0303;,
& religione&#x0303;, & mysteria Christi ge&#x0303;tiles admitte&#x0303;dos
absolutè dicebatur, & sine restrictione & cōditio-
ne prius se circ&#x0169;cide&#x0303;di. Zach. 2. Applicabuntur gen-
tes multæ ad Deum in die illa, & erunt mihi in popu-
lum, Psalm. 48. Loquetur pacem gentibus. Genes. 49.
Erit expectatio gentium, Psal. 21. Postula à me, & da-
bo tibi gentes, Osee. 2. Vocabo non plebem meam, ple-
bem meam, & non dilectam, dilectam, & erit in loco vbi
dictum est eis non populus meus vos, ibi vocabuntur filij
Dei viuentis. Quasi dicat non solùm in populis Iu-
dæorum quasi illis aggregentur, sed etiam in ipsis
populis gentilium, & independenter à Circunci-
sione, & templo Hierosol. vt notat Cornel. Mussus
Rom. 9. dum explicat hunc locum Osee, quem Pau-
lus ibi adducit: vnde Malach. 1. In omni loco offertur
nomini meo oblatio munda. Ioan. 4. venit hora quan-
do nec in Hierosolymis tantùm, nec in monte
Garizim, sed in omni loco adoratur Deus; quod
Iudæorum patres antiqui cōfessi sunt in id Psalm.
66. Vt cognoscamus in terra viam tuam, in omnibus
gentibus salutare tuum. Vnde Isai. 45. Mihi curuabi-
tur omne genu, & iurabit omnis lingua, & cap. 42. dedi
te in lucem gentium, &c. Sopho. 3. Tunc conuertam ad
gentes labium electum, &c. Vide alia apud Cornel.
suprà.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO VIII.
Vtrùm lex vetus iam sit mortifera.</Z>
<P><INI5>R</INI5>Atio dubitandi est, quia ad non ser-<marginalia>41</marginalia>
uandum hanc legem non tenemur<marginalia>Non tenemur|iure naturali|ad non seruā-|dam lege&#x0303; ve-|terem; nec po-|sitiuo.</marginalia>
iure naturali, vt cōstat: nec positiuo,
quia nullibi extat, præsertim diuin&#x0169;:
humanum autem posset lege huma-
na, vel consuetudine abrogari: ergo lex vetus non
est mortifera, ita saltem vt nec ex voluntate Papæ
possint Iudaicæ cæremoniæ vsurpari.</P>
<P>  Dico primò, legem illam quoad iudicialia non<marginalia>1. Concl.</marginalia>
esse lethalem, ita D. Thomas, Medina, & alij quęst.<marginalia>Lex vetus|quoad iudicia|lia non est le-|thalis.</marginalia>
104. art. 3. Valent. disp. 7. quæst. 7. punct. 7. §. nunc
quod attinet. Etsi enim mutata, vel antiquata po-
tius forma, & statu illius populi, qui erat finis hu-
iusmodi præceptorum, sic cessauerint præcepta iu-
dicialia, vt à morte Christi fuerint mortua, id est,
amiserint obligandi vim: quia tamen principali-
ter non referebantur ad significationem mysterio-
rum Christi futuri, ac proinde nec pertinebant
primariò ad cultum proprium illius populi, idcir-
cò non fuit post Christi mortem, nec nunc est il-
lorum vsus mortiferus, quinimò ex lege Ecclesiæ
possent aliqua ex illis, quæ expedire viderentur,
obligatoria esse, vt affirmant D. Thomas, Medina,
Valentia & alij, & nos docuimus sect. 3. initio.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0624.jpg/>
@@1@<SE624>608 Quæst. CIII. Tract. XIV.
<duolan 2><P>  Dico secundò, vsus cæremonialium illius legis<marginalia>42</marginalia>
iam & à multo tempore lethalis est. Est de fide, &<marginalia>2. Concl.</marginalia>
iam erat tempore Hieronymi, & Augustini, vt pa-<marginalia>Vsus cæremo-|niali&#x0169; letha-|lis.</marginalia>
tet ex epist. 89. Hierony. quæ est 11. inter epistolas
Augustini, & 9. ac 19. ipsius Augustini. Vnde cùm
Hieronymus in epist. Augustini legeret aliquid,
quo oppositum indicari videbatur, ausus est ad
Augustinum scribere, aliquid se legisse in sua epi-
stola, quod sibi hæreticum videbatur, à qua suspi-
cione purgat se Augustinus, & explicat suam men-
tem ab eo errore omninò alienam, & confitetur
hanc fidei veritatem, vt & Ambros. epist. 41. &
tribus sequentibus, & cæteri Patres, atque Docto-
res Scholastici in superioribus relati, & inferius
referendi.</P>
<P>  Præcipuè fundatur hæc veritas in testimoniis
Scripturæ, quibus sect. 2. ostendimus, legem vete-
rem cessasse, quæ ex traditione Ecclesiæ, & com-
muni consensu Patrum, & interpretum, & ex for-
ma loquendi Scripturæ, ita intellig&#x0169;tur, vt quan-
tum ad cæremonialia non solùm cessauerit lex ve-
tus, ita vt non obliget; sed etiam ita vt eius
vsus sit lethalis, & Deo displiceat. Psal. 39. Sacrifi-
cium & oblationem noluisti, &c. quod ita interpreta-
tur Paul. Hebr. 10. & latè prosequitur August. eo-
dem Psal. & eodem modo expendit Hieronymus
illud Hieremiæ 31. Consumando domui Israe&#x0308;l, & do-
mui Iuda testamentum nouum, nō secundùm testamen-
tum, quod disposui Patribus eorum, &c. Ex quo colli-
git Hieronymus, legalia esse mortifera, non tan-
tùm gentibus, sed etiam Iudæis, quibus Deus ibi
dicit disposuisse Testamentum nouum, per quod
vetus ita rumpitur, vt eo vti non liceat, sic enim
intelligitur ponderatio Pauli Hebr. 8. vbi Paulus
ait, Hieremiam in illo testimonio Iudæos vitupe-
rasse, & vetus Testamentum culpa non vacasse,
id est, non caruisse imperfectionibus, propter
quas reiici omninò debuerit quoad aliquam sui
partem, scilicet, quoad cæremonialia, & ideò Paul.
Hebr. 7. cap. ait, Reprobatio fit præcedentis mandati
propter eius inutilitatem, & infirmitatem. Vnde errat
Lutherus Gala. 2. docens, modò etiam cum Euan-
gelio licitum esse vsum Circumcisionis, vt refert
Salmerom. Galat. 2. disp. 22. vbi illum confutat;
quia moyses id prohibet sub illis Symbolis, Non
seres vineam tuam altero semine, & sementis quam
fecisti, & quæ nascuntur ex vinea, pariter sanctificentur.
Non arabis simul in boue & asino. Non indueris vesti-
mento, quod ex lana lino&#xE8BF;&#x0301; contextum est. Absurda sanè
esset admixtio legis, & Euangelij, qua Iudæi po-
tius quàm Christiani videremur. Et ex illa pesti-
fera, & hæretica doctrina Lutheri nati sunt Eleu-
terobaptistæ, qui liberum faciunt aquæ Baptis-
mum: quia Circumcisio est licita, & ea sufficit:
ergo non est necessarius Baptismus: ita refert Sal-
meron suprà: sed ad rem reuertamur. Circumcisio-
nem, & alia legalia interdicta iam esse, tenet etiam
Bernard. epist. 77. Hugo. 2. de sacram. part. 6. cap. 4.</P>
<P>  Pro huius rei intelligentia, Nota cum Valent.<marginalia>44</marginalia>
illo puncto 7. & cum aliis, tribus vel quatuor mo-<marginalia>Tribus vel|quatuor mo-|dis possunt v-|surpari lega-|lia.</marginalia>
dis potuisse, & posse vsurpari legalia, scilicet for-
malissimè, formaliter, merè materialiter, partim
materialiter, & partim formaliter. Vsus formalis
est, si legalia fiant eodem spiritu, seu eadem credu-
litate, & cogitatione, quibus ante aduentum Chri-
sti fiebant à Iudæis, in quo vsu sunt varij gradus,
scilicet: Primus, si legalia fiant ponendo in eis
spem salutis, ac si ex vi illorum posset homo iusti-<-P>@@

<-P>ficari, vel quasi ad iustificationem essent necessa-
ria. Et sic constat, vsum esse perniciosum, iuxta id
Galat. 5. Si circumcidimini, Christus vobis nihil prode-
derit, quod maximè de hoc vsu exponit Augusti-
nus: & hic vsus inuoluit infidelitate&#x0303;, propterea cen-
sores fidei animaduertere solent tanquam in infi-
deles, in eos, qui seruant Iudaicos ritus.</P>
<P>  Imò hic vsus quoad priorem partem semper
fuit illicitus; quia nunquam legalia vi propria iu-
stificabant, vnde Galat. 5. Euacuati estis à Christo, qui
in lege iustificamini, & quoad posteriorem fuit illi-
citus à passione Christi, vel saltem post Penteco-
stem, aut promulgationem sufficientem Euange-
lij, quia eo tempore nec Iudæis erat vsus legalium
necessarius ad iustificationem. Secundus gradus
formalis vsus est, si legalia fiant, vt præfigurantia,
aut promittentia venturum Messiam, vel aliqua
mysteria Redemptionis nostræ completa in vita
Christi: & talis vsus etiam est falsus, & inuoluens
infidehtatem, & ideò illicitus: & sic procedit ra-
tio D. Thomæ quæst. 103. art. 4. vbi probat, perin-
de esse illicitum me&#x0303;dacium in significatione ope-
ris, atque in significatione verborum de mysteriis
nostræ fidei. Tertius gradus est, si illa legalia fie-
rent abstrahendo quidem à significatione rei fu-
turæ, tamen vt permane&#x0303;tia in sua institutione non
quoad obligationem, vel necessitatem: quia hoc
pertinet ad primum gradum: sed quoad vim iu-
stificandi, quam anteà habebant, vel quasi essent
de consilio: & iste vsus etiam est illicitus propter
infidelitatem admixtam.</P>
<P>  Vsus merè materialis est, si vsurparentur non<marginalia>44</marginalia>
cum falsa aliqua credulitate, nec ad cultum Deo
exhibendum, sed propter alium finem, & com-
moditatem, vt si quis circumcideretur gratia sani-
tatis; & iste vsus per se, & secluso scandalo licitus
est, vt significat D. Thomas quæst. 104. art. 4. ad 1.
& apertè concedunt Sotus 2. iust. quæst. 5. art. 4. in
fine corp. & Valent. suprà, & alij communiter.</P>
<P>  Sic etiam Hieronymus dixisse videtur, hunc
vsum aliquando fuisse licitum ad vitandam tur-
bationem infirmorum in fide per fidei occultatio-
nem: & contra illum argumentatur Augustinus:
quia videtur sequi, nunc etiam esse licitum talem
vsum: quod censet omninò falsum, & erroneum,
& contra ipsum Hieronymum, qui ad summum
dicit, ex dispensatione aliquādo licuisse: & seque&#x0303;ti
sect. disputabimus, an ille vsus sit intrinsecè malus:
an verò etiam nunc sit licitus.</P>
<P>  Vsus medius, seu ex materiali, & formali mixtus<marginalia>45</marginalia>
est, si cæremonia veteris legis fiat, non quidem
spiritu illius legis, nec tanquam habe&#x0303;s fundamen-
tum in illa, qua ratione talis vsus materialis est: fiat
tamen intentione cultus religiosi, vel ex proprio
arbitrio, vel ex aliqua consuetudine humana, vel
ex præcepto, & institutione Ecclesiæ: qua ratione
ille vsus est formalis, & in genere religionis. De
hoc est aliqua controuersia inter Scholasticos,
an sit omninò mortiferus, & quo iure. Nam Caiet.
3. part. quæst. 37. art. 1. ait, non esse per se mortife-
rum vti circumcisione non spiritu legis veteris,
sed ad imitandum Christum, sicut faciunt Indi,
qui Præsbytero Ioanni parent. Quod si ita est,
etiam poterunt assumi legalia illa ad protestatio-
nem excellentiæ diuinæ, vel ad significādum præ-
cepta illa mala non fuisse: sed bona, & à bono au-
ctore. Quæ sententia confirmatur: Primò, quia
iste vsus nullo iure prohibitus videtur. Secundò,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0625.jpg/>
@@1@<SE625>Disput. XXIII. Sectio VIII. 609
<duolan 2><-P>quia Actor. 15. Apostoli præceperunt fidelibus ab-
stinere à sanguine, & suffocato: & quamuis non-
nulli Patres omittāt suffocatum, & aliqui per san-
guinem intelligant homicidium, vt videre licet
apud Irenæum. libr. 3. cap. 12. Cyptianum 3. ad
Quirin. cap. 119. seu in fine, Augustinum epist. 19.
Tertullianum in Apologet. cap. 9. & lib. de pudici-
tia, cap. 12. Pacian. tract. de p&#x0153;nitentia. Amb. etiam
Galat. 2. docet, Sophistas Græcorum id addidisse.
Videtur autem causa additionis fuisse, vt indicat
quoque Augustinus 32. contra Faustum, cap. 13. &
Gauden. Brixun. tract. de Machab. vt per suffocata
magis declararetur præceptum de immolatis, &
sanguine.</P>
<P>  Nihilominus passim hæc distingui solent, vt
videre est apud Tertull. in Apologet. cap. 9. Iustin&#x0169;
quæst. 45. ad Orthodoxos, Origen. 8. cōtra Celsum,
Nazian Oratio. de Pascha, Cyrill Ierosolym Cate-
chesi 4. & canon. 62. Aposto. & Concilia antiqua
statim citanda, vt notat Lorinus Act. 15. vers. 20.
adducens etiā Leonem Imperatorem nouel. const.
58. Et sanè si quando aliquis Patrum in recitatione
Decreti Apostolici suffocata præteriit, id fecit;
quoniam non referebat ad rem, quam tractabat:
vel quoniam nomine sanguinis etiam eum intel-
ligebat. qui intra animalia esset, vt notat Lorinus
sup à, & Vazquez hic disp. 182. c. 9. & Azor tom.
1. lib. 5. cap. 17. quæst. 3. Vulgata Lectio retinenda
est: nam & Græca, & Latina exemplaria ita ha-
bent, & communi consensu, & traditione Ecclesiæ
firmata est, multum etiam fauet approbatio Tri-
dentini sess. 4. Nomine etiam sanguinis non rectè
intelligitur homicidium, vt rectè probat D. Tho
mas infrà Ambr. August. Gauden. & Lorin. suprà,
quia contra malitiam homicidij nunquam fuit er-
ror, nec dubitatio inter Gentiles, vt necessarium
fuerit speciale præceptum negatiuum de illo. Pro-
hibitum ergo fuit, comedere sanguinem, & suffo-
catum: quod erat en$unclearā prohibitum in lege veteri.
Nec valet dicere, illud fuisse prohibitum, quando
lex vetus non erat omninò reiecta: quia multum
durauit in Ecclesia, præsertim Ori}entali, vt patet
in Concilio Gangrensi c. 2. quod tempore Sylue-
stri celebratum est, & muliò post renouatum fuit,
& auctum illud præceptum in Concilio Aurel. II.
canon. 19. & 20. & Vuormatiensi, can. 65. vel 63.
vbi etiam citatur Concilium Carthaginense.</P>
<P>  Simile argumentum sumitur ex præcepto sol-
uendi decimas, quod cæremoniale fuisse videtur,
& in lege gratiæ renouatum est, adeò vt à Pontifi-
cibus diuinum appelletur, vt constat ex titulo de
decimis, & ex cap. 1. de purificatione post partum,
& ex multis Decretis de consecr. dist. 1. & sequen-
ribus videtur constare, multas legis veteris cære-
monias ab Ecclesia retentas.</P>
<P>  Sotus suprà, & Moderni, quæst. 103. art. 3. & 4.<marginalia>46</marginalia>
vbi præsertim Medina, & Valent. suprà, & Angles
quęst. de essentialib. Baptismi, art. 9. grauiter repre-
hendunt dictum illud Caiet. de Circumcisione: &
à paritate rationis sentire videntur, nulla cęremo-
nialia exerceri posse. Nam si aliquod posset, cur
non & sacrificia omnia, & totus ritus posset ab
Ecclesia instaurari? quod dicere absurdum esset.
Et planè huius sente&#x0303;tiæ videtur D. Thomas, quęst.
104. art. 3. & 22. & quæst 87 art. 1. vbi ait, iudicia-
lia præcepta licet sint mortua: non tamen ita mor-
tifera, quin possint per magistratum humanum in
aliqua Rep. acceptari: cæremonialia verò ita esse<-P>@@

<-P>mortifera, vt non possint per humanam potesta-
tem iterum introduci. Quia iudicialia non erant<marginalia>Iudicialia nō|erant princi-|paliter pro-|pter significa-|tionem, sed|propter vsum.</marginalia>
principaliter propter significationem: sed propter
vsum, & æquitatem in illis contentam: cæremo-
nialia autem erant principaliter propter significa-
tionem futurorum mysteriorum Christi: ideò
priorum acceptatio potest fieri sine præiudicio fi-
dei, non verò posteriorum. Eandem sententiam
videntur supponere communiter Doctores 4. dist.
1. & 3. dum absolutè dicunt, cæremonialia esse
mortifera post Euangelij promulgationem, & Sal-
meron Galat. 6. disp. 31. ad 3. damnat Christianos
Æthiopes, & Indos, quòd se ad Christum imitan-
dum circuncidant.</P>
<P>  Aliqui tamen hanc sententiam moderantur di-<marginalia>44</marginalia>
centes, consideranda sunt illa, in quibus illius legis
cultus principaliter consistebat: huiusmodi erant
sacrificia, sacramenta, & sacerdotes, quæ omnia
erant etiam principaliter propter significationem.
De his certissimum est, ita esse iure diuino abroga-
ta, vt nulla ratione vsurpari possint ex intentione
cultus: quod satis probat ratio D. Thom. & confir-
matur, quia Christus instituendo vn&#x0169; sacrificium,
consequenter voluit, vt nullum aliud esset in sua
Ecclesia: propter quod nō solùm vetera illa sacrifi-
cia, verùm etiam neque alia, quæ in lege naturæ
fieri, & inueniri possent ab hominibus, in lege gra-
tiæ vsurpari possunt: quia repugnant perfectioni,
& institutioni vnici, & infiniti sacrificij, vt latè
ostendit Suarez 3. part. tom. 3. vnde fit etiam in le-
ge gratiæ Sacerdotium aliud esse non posse præter
illud, quod Christus instituit: nam Sacerdotium,<marginalia>Sacerdotium,|& sacrificium|correlatiuè di|cuntur.</marginalia>
& Sacrificium correlatiuè dicuntur. De sacramen-
tis dantibus gratiā ex opere operato certissimum
est: quia Ecclesia non potest instituere noua sacra-
menta: ergo nec vetera reuocare, vel acceptare.
Nam vel id faceret ex vi primæ institutionis diui-
næ, & hoc nō, quia cessauit: vel faceret per nouam
institutionem, & ad hanc non habet potestatem.
Vnde constat, circuncisionem, quæ erat sacramen-
tum aliquomodò conferens gratiam ex opere
operato, nullo modo posse iam hac via ad vsum
reuocari. Sed dicit Caiet. verum esse de circunci-
sione, vt erat sacramentum aliquomodò confe-
rens gratiam: non verò vt est signum quoddam al-
terius rei, vel imitatio Christi. Respondeo tamen,
seclusa illa ratione sacramenti, & aliis peculiaribus
legis veteris, quæ modò intendi non possunt,
superstitiosum, inutile prorsus, & impertinens esse<marginalia>Superstitios&#x0169;,|& inutile pror|sus circuncidi.</marginalia>
circuncidi, & in hoc velle Christo cōformari; in
quo fuerunt rationes, quæ modò non sunt, cùm
alioqui ex se possit esse nociuum corpori, & scan-
dalosum.</P>
<P>  Præter hæc verò erant sacra, & obseruantiæ in
quibus est interdum moralis vtilitas, & decentia,
seclusa omni significatione allegorica seu mystica
futurorum, & aliqua ex his sub prædicta ratione
ab Ecclesia vsurpari possunt. Quod obseruauit
Couar. 1. variarum cap. 17. referens Antoninum 1.
part. tit. 14. cap. 5. & Maiorem 4. dist. 3. Sed illi
reuerà nihil in particulari dicunt, sufficie&#x0303;ter tamen
probatur exemplis adductis: ita enim respondet ad
primum de suffocato: & sanguine August. 32.
contra Faustum cap. 13. dicens illud fuisse tunc
prohibitum quia iudicatum est conueniens brohi-
beri ad vitandum scandalum, & de morticinis ibi-
dem ait fuisse prohibita, eo quod morbida caro
est, & noxia homini, & ita procedunt decreta<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0626.jpg/>
@@1@<SE626>610 Quæst. CIII. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>Concilior&#x0169; adducta; sic etiā vsus soluendi decimas
retinetur; quia aptus est ad sustentandos ministros
Dei. Vnde D. Thom. iudiciale præceptum illud
vocat, potiùs quàm cæremoniale, & eodem modo
loquuntur aliqui de præcepto abstinendi à san-
guine, & suffocato: quia magis retinebatur propter
commoditatem, vel bonam gubernationem Reip.
quàm propter cæremoniam. Sic etiam retinuit
Ecclesia vsum incensi, vestes sacras, & similia
propter decentiam, & ornatum, sub qua ratione
magis dici possunt morales leges, quàm cæremo-
niæ. In his tamen propter vitandam occasionem
erroris semper seruauit Ecclesia, vt licet in com-
muni ratione sit aliqua conuenientia, in particula-
ri modo, & ritu semper sit diuersitas, sicut obser-
uauit etiam in celebratione Paschatis, vt n&#x0169;quam
incidat in eum diem, in quo secundùm legem ce-
lebrabatur. De quo August. epist. 119. aliàs lib. 2.
ad inquisitionem Ianuarij.</P>
<P>  Hæc illi recentiores: sed absolutè, & sine vlla<marginalia>48</marginalia>
limitatione tenendum censeo, cæremonias Iudai-
cas in eadem specie per modum cæremoniarum,
seu propter mysticam aliquam significationem
assumi non posse: nihil enim cogit, vt id assera-
mus.</P>
<P>  Nam abstinentia à suffocato, & sanguine non
propter significatione&#x0303; ad Apostolis præcepta fuit:
sed ob alios fines, vnde Origenes 8. cōtra Celsum
ait, suffocata fuerunt sanguine non expresso de mortuo,
quem quia dæmonum esse cibum vigebat opinio inter
Gentiles, ideò vt ex eius nidore illi pascantur, proptereà
inhibita sunt, ne illorum nutrirentur cibo: neu nobiscum
istiusmodi spiritus coalerentur, si suffocatis vesceremur.
Imò magna pars victus humani, vt ait Magnetes
apud Turrian. 1. contra Magdeburg. cap. 5. dæmo-
nibus erat dicata, & eandem causam indicat Paul. 1.
Cor. 10. nu. 20. & 21. & priora illa verba Actorum
15. contaminationes idolorum, Aug. 32. contra Faust.
cap. 13. ait, in ea prohibitione respectum habitum
fuisse ad Iudæos, qui abhorrebant ab his escis, &
ad antiquius tempus Noe&#x0308;, in cuius arca omnium
gentium Ecclesia præfigurata est, & in cuius tem-
pore hoc vetuit Deus Genes. 9. vnde hoc non fuit
proprium illius legis, nec Hebræorum: sed com-
mune ipsis & Gentilibus. Clem. lib. 6. const. ca. 12.
consentire videtur, affirmans, in lege naturæ etiam
ante diluuium hæc eadem seruata esse: & Arias
Montanus Actor. 15. in illud suffocatis & sanguine,
ait, etiam in pręceptis filiorum Noe&#x0308; duo hæc fuisse
non sine magna significatione, quæ interim
per Christianos ex gentibus factos obseruanda
cōmendabant Apostoli, donec ipsa veritas Christi
manifestè omnibus elucesceret: ne omninò Chri-
stiani ex Iudæis abalienarentur à Gentilibus, & vt
auferretur à Iudæis ansa calumniandi Christia-
nam disciplinam, dicentibus, ab ipsa non excipi
etiam cæremonialia omnibus olim gentibus sin-
gulari cum significatione tradita.</P>
<P>  Turrianus 1. cōtra Magdeb. cap. 5. & lib. 6. const.<marginalia>Suffocatum|quodnam in-|terdictum.</marginalia>
Clemens cap. 12. arbitratur, suffocatum id dunta-
xat prohibitum fuisse, quod erat immolatitium.
Hac verò ratione idololatria excepta vesci licuisse
isto & sanguine, & idolothyto, seu si scandalum
deforet, aut si consuetudo in naturam iam conuer-
sa non abhorreret: idémque iudicium esse de capto
animali à bestiis, & de morticino: quæ nimirum
quoque ad idolorum cultum pertinebant. Hoc
propter sanguinem retent&#x0169;, illud propter bestias,<-P>@@

<-P>quas gentes pro Diis colebant: vt liquet auctorita-
te Isichij Leuit. 22.</P>
<P>  Valentia disp. 7. quæst. 7. punct. 7. ad. 5. cum D.
Thoma quęst. 103. art. 4. ad 3. ait. id non fuisse prę-
ceptum ad cultu, sed materialiter in alium finem
vt scilicet posset faciliùs ex Iudæis, & gentibus
vnus populus coalescere, si in eo genere abstinen-
tiæ sese Gentiles cum Iudæis, qui maximè à suffo-
cato abhorrebant, in communi conuictu confor-
marent, eadem ratione assignat Sotus 2. iust. quęst.
5. art. vlt. ad finem.</P>
<P>  Lorin. Act. 15. vers. 20. vtraque inquit ratio im-<marginalia>49</marginalia>
pulisse potuit Apostolos ad eam lege&#x0303; scribendam,
tum superstitiosa in Gentilibus talium escarum
vsurpatio, tum religiosa Iudęor&#x0169; ab iisdem propter
diuinum præceptum abstinentia. Quamdiu autem
Christiani in eade&#x0303; abstine&#x0303;tia propter lege&#x0303; Aposto-
licam perdurabant, inter testamenta, vt ait Tertul.
botulos illis cruore diste&#x0303;tos admouebāt Gentiles,
certissimi scilicet illicit&#x0169; esse penes illos, per quod
exorbitare eos volebant. Constat hoc idem testi-
monio Minucij in Octauio, & Blandinæ Martyris
apud Euseb. 5. hist. cap. 1. Ecclesia Latina nuper
hanc abstinentiā à sanguine, & suffocatis negligit,
quam immeritò hoc nomine insectatur Theodor.
Balsamon tom. 1. Bibliot. patrum. Et si hodie Gręci
ab his abstinent putantes, se hac lege adhuc teneri,
superstitiosi sunt: quia neminem n&#x0169;c ligat, & eius
obseruatio sapit cæremonias veteris legis, inquit
Lorinus, si verò quòd naturaliter ab huiusmodi
cibo abhorrent, vel honesta alia de causa repre-
hendi non debent, in quibus verbis insinuat Lori-
nus, legem prædictam apud Iudæos cæremonia-
lem fuisse. Quod licet daremus, tamen negaremus
apud Apostolos esse cæremonialem, cùm non re-
spexerint significationem: sed fines indicatos, qui
quoniam vniuersè, & prorsus cessarunt, cessauit
lex ipsa: contraria etiam consuetudine abrogata
videtur.</P>
<P>  Stultè autem Luther. quadam concione erro-<marginalia>50</marginalia>
rem Cōcilio Apostolico appinxit, quoniam decre-
uerit necessaria esse opera, & legis obedientiam.
Nam visum est spiritui sancto, & illi Concilio, im-
ponere illud præceptum ob fines prædictos, &
nihil cæremoniale, vt cæremoniale iniunxit. Qui
in præcepto abstinentiæ à sanguine homicidium
caueri docent, vel tropologicè, vel argumento à
minori, vt plerique ex citatis auctoribus faciunt,
ferendi sunt, ita vt tria illa prohibita ab Apostolis
respōdeant tribus illis positis à Paulo ad Titum 2.
Sobriè, iustè, & piè viuamus. Sobriè abstinendo à
fornicatione, iustè à sanguine, rapina, & violentia,
piè ab idolothytis seu idololatria, & impietate.</P>
<P>  Non intenderunt Apostoli eo præcepto vitium<marginalia>51</marginalia>
gulæ comprimere, sunt enim alia ciborum genera
multò delicatiora, & gustui iucundiora: quæ vitan-
da potius fuissent. Nec respexit Deus ad salutem
corporis, vt voluit Eucherius Genes. 9. quia saluti
officit morticina caro. Et mirum est potuisse Eu-
gubinum ibi sibi persuadere in illis verbis, Carnem
cum sanguine non comedetis: homicidium tantum in-
hiberi: ibi enim post præmissum esum quorumli-
bet animalium mox subiungit Deus, Excepto quod
carnem cum sanguine non comedetis. Nec docebit Eu-
gub. Comedere carnem cum sanguine phrasi scriprura
esse occidere hominem: sed intenso odio expetere
alicui mortem, vt Psal. 26. 2. Iob 31. quamuis his
locis non dicitur c&#x0169; sanguine Chrysost. homil. 27.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0627.jpg/>
@@1@<SE627>Disput. XXIII. Sectio VIII. 611
<duolan 2><-P>in Genes. illum locum exponit de suffocato, quod
prohibetur Leuit. 17. Caiet. de carne seu animali
viuo: Lyra, Abul. & Carth. ne viuum ex animali
membrum abscindatur ad esum: ne comedatur
suffocatum: ne captum venatu, vel aucupio, ne se-
paratus ab animali sanguis. Breuius, & melius Lor.
cum aliis, ne comedatur sanguis in animali inclu-
sus, vel ab eo separatus. Vide alia in Lorino Act. 15.
vers. 20. Soto suprà, Azor tom. 1. lib. 6. cap. 23. ad
finem, & Vazquez disp. 182. cap. 9. qui inter alia di-
cit, canonem sexagesimum secundum Apostolo-
rum, quem optimè deffendit Apostolorum esse
Turrianus suprà, & decretum Apostolorum Act.
15. non esse renouatum, vt communiter asseri so-
let, in Concilio Gangrensi canone 2. nam verba
Concilij sunt, Si quis carnem edentem præter sangui-
nem, & idolis immolatum, & suffocatum cum religione,
& fide condemnat, velut spem propter huiusmodi præ-
ceptionem non habentem, Anathema sit. In his autem
verbis potius videtur licentia dari comedendi ista
omnia, modò illud fiat sana conscientia: anathe-
matizat enim eos, qui damnant comedentem hu-
iusmodi cibos cum bona conscientia, hoc est, non
credentes illicitum esse. Cæterùm ne à communi
sententia recedamus, dicere possumus, reuerà hîc
reuocari canonem Apostolicum: nec enim est cre-
dibile à Concilio Gangrensi, quod prouinciale
fuit, reuocari, maximè cum illa forma non sit re-
uocatoria: nec verò supponi iam reuocatum ab ali-
quo Pontifice, vel Concilio generali: nullum enim
vestigium talis reuocationis habemus. Et si reuo-
catum tunc iam esset, non renouaretur posteà, vt
renouatum videmus, & fatetur Vazquez à Conci-
liis Aureli. & Vuormatie&#x0303;si, & à Leone Imperatore,
nec in Theodori P&#x0153;nitentiario manuscripto in-
ueniretur p&#x0153;na iniuncta iis, qui vescerentur suffo-
cato: nec huius præcepti tanquam vigentis memi-
nissent Patres superiùs citati: nec denique etiam
nunc seruaretur à Græcis. Deinde illa particula,
præter, manifestè insinuat manentem prohibitio-
nem, sensumque hunc indicat. Si quis edentem
carnem, excepto sanguine (qui ad carnem quoque
pertinet;) & immolato, & suffocato, (quæ edere
prohibitum est,) si quis, inquam, talem damnat,
affirmans non posse habere spem consequendi vi-
tam æternam, eo quòd sit violator præcepti prohi-
bentis esum carnis, Anathema sit.</P>
<P>  Deinde Vazquez dubitat, quomodò pręceptum<marginalia>52</marginalia>
illud quòd cæremoniale fuisse videtur, renouari<marginalia>Dubium.</marginalia>
ab Ecclesia potuerit: nam, vt omnes cum Hierony-
mo, & Augustino docent, post sufficientem Euan-
gelij prædicationem omnia c&#x0153;remonialia perni-
ciosa sint, & nullum renouari queat: alioqui Ec-
clesia posset nunc victimas animalium præcipere,
quod est absurdum. Respondet, inter præcepta cæ-
remonialia quædam fuisse tradita in figuram
Christi, qualia fuerunt præcepta de sacrificiis, &
de circuncisione: quædam autem, vt aliqua prohi-
berentur habentia speciem ethnicę superstitionis,
vt edere suffocata, & sanguinem effusum, vt nota-
uit S. Thom. quæst. 102. art. 6. ad 1. Nam inter pre-
tiosa sacrificia, quæ diis offerebantur, computa-<marginalia>Ethnicorum|in sacrifican-|dis victimis|ritus.</marginalia>
bantur carnes suffocarę, & sanguis ipse, de quibus
immolantes comedebant; vt testatur Origen. 8.
contra Celsum, & Strabo lib. 15. geographię agens
de Indorum moribus: vt colligit Turria. lib. pro
canonib. cap. 5. ex Magnete apologetico 3. contra
Theostenem, qui inter varia, quæ mactabātur diis,<-P>@@

<-P>enumerat quadrupedes nigros suffocatos in scro-
bibus, & foueis. Quæ sacrificia pretiosa à gentili-
bus putabantur, vt inquit Strabo, quia sic totum
animal diis cōsecrabatur, videlicet, cum suo etiam
sanguine. Hæc ratio colligitur ex Leuit. 17. Vbi
sanguinis esus prohibetur; quia cum anima carnis
in sanguine sit, voluit Deus sibi in altari pro pec-
catis offerri, vt simul etiam illo cultu ritum idolo-
latriæ de medio tolleret, qui partim in esu sangui-
nis idolis oblati consistebat. Sic posset modo Ec-<marginalia>Sanguis obla-|tus in altari|pro peccatis in|veteri lege.</marginalia>
clesia prohibere, si opus esset, vt olim prohibuit
propter speciem idololatrię, esum idolothytorum:
sed iam hæc prohibitio necessaria non est, cùm il-
læ gentilium cæremoniæ inter fideles non extent.
Aliam huius prohibitionis rationem assignat Cy-
rillus Catechesi 4. Quia multi feri homines, & more
canum viuentes sanguinem lambebant in modum sæ-
uissimarum belluarum; suffocata verò crudeliter vora-
bant. Hanc rationem reiicit Vazquez, quia non vi-
detur sufficiens ad prohibendum vniuersè esum
sanguinis, & suffocati, etiam cum igne præparata
ederentur. Aliam rationem assignat Augustinus
32. Cōtra Faustum, c. 13. Quare Apostoli hoc præ-
ceperunt Act. 15. vt rem facilem, neque obseruan-
tibus onerosam, in qua gentes cum Israelitis con-
uenirent, assignarent, & ita duo parietes in an-
gulari lapide coniungerentur. Vazquez illam de
idololatria rationem magis probat, certumque ar-
bittatur, licet in Leuitico non esset prohibitus
esus sanguinis ad vitandam speciem idololatriæ:
tamen ea de causa esum sanguinis, & suffocati esse
ab Ecclesia prohibitum. Addit Genes. 9. illis verbis
Excepto quòd carnem cum sanguine, &c. Non esse
prohibitum homicidium, vt putauit Eugub. Nec
esum sanguinis, vel abscinde&#x0303;do membrum viuum
ex animali, vel comedendo suffocatum, vel sepa-
ratim sangninem ipsum, vt putarunt Lyra, Abul. &
Carth. Sed solùm esum carnis viuę, vt docuit Caiet.
Nam c&#x0169; Deus dixisset, & omne quòd mouetur, & vi-
uit, erit vobis in cibum, congruè addidit, excepto, &c.
Nempe vt nihil viuum comedatis: & ita pro eo
quòd in vulgata est. Carne&#x0303; c&#x0169; sanguine nō comedetis,
in Hebręo est. Tantùm carne&#x0303; in anima sanguine ipsius
non comedetis, id est, in anima, quę est ipsius sanguis,
quia sanguine vita animalis conseruatur. Hoc au-
tem prohibuit Deus, quia ferin&#x0169;, & inhumanum.
Quòd verò posteà sequitur, Sanguinem enim ani-
marum vestrarum requiram de manu cunctarum be-
stiarum, duobus modis ait Vazquez intelligi posse.</P>
<P>  Primus est, vt particula, enim, pro, & vel, aute&#x0303;, po-
natur, nullamq&#x0301;ue causam præcedentis reddat: sed
nouum indicet præceptum prohibens effusionem
sanguinis humani, ita, vt de manu bestię ille etiam
requirendus sit, eo quòd, vt quidam volunt, posteà
Exod. 21. lata fuerit lex, vt bos, qui percusserit ali-
que&#x0303;, obrueretur lapidibus, nec carnibus eius quis-
quam vesceretur. Verùm cum scriptura dicat, cun-
ctarum bestiarum, & posteà solùm contra quas-
dam bestias lex lata fuerit, alio modo hic locus in-
telligi debet: primo quidem per hyperbolem, ad
denotandum quantum Deo hoc crimen displice-
ret: secundò, vt aliquid suppleatur prius, cuius hæc
verba causam reddant, sicut in scriptura sæpe fit,
nempe, Nolo vos aut cibi, aut vindictæ, aut voluptatis
causa sanguinem humanum fundere: sanguinem enim
animarum vestrarum, &c. Littera autem Hebraica
ad vtrumque anceps est: nam particula aliqu ando
quæ, aliquando, quia, significat.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0628.jpg/>
@@1@<SE628>612 Quæst. CIII. Tract. XIV.
<duolan 2><P>  Denique eodem modo, & ob eandem causam
prohiberi potest, & prohibitum in Ecclesia fuit,
ne vllus vesceretur carnibus captis à bestia: quia
etiam sanguis retinebatur intra illas, & ita ratio-
nem suffocati habebant. Vide Vazquez disp. 152.
& quæ nos diximus disp. 10. sect. 1.</P>
<P>  Vide etiam Martinum del Rio, Genes. 9. vers. 3.<marginalia>53</marginalia>
& 4. vbi 1. cum Chrysost. hom. 27. Theodor. quęst.
55. docet, ante diluuium licuisse carnibus vesci:
sed posteros Seth illis abstinuisse: post diluuium
autem significasse, non fore sibi ingratum, si car-
nibus deinceps æquè atque oleribus vescantur;
quia plantar&#x0169; vis diluuio debilitata fuit. Sic Deus
consuluit humanæ necessitati, vt bene Nouatian.
ep. de cibis Iudaicis; & male Tertul lib. contra psy-
chicos, cap. 4. id humanæ incontinentiæ indultum
dixit. Male etiam Pythagorei nefas putabant ani-
mal occidere, & vesci. Vnde Ouidius metamor-
phosi extrema.</P>
<shi>Heu quantum scelus est in viscere viscera condi,
Congestóque auidum pinguescere Corpore Corpus,
Alteriúsque animantem animantis viuere letho.</shi>
<P>  Non refellitur ciborum delectus, de quo Cle-
mens 2. Pædagogi, cap. 1. & latiùs Bellarm. 2. de
bonis operib. cap. 7. Pugnaret, inquit Rius, cum
Dei permissione lex Ecclesiæ, si carnes sempet, &
omnibus prohiberet. Hebraicè habetur, Carnem in
anima sua in sanguine suo non comedetis. Id est, non
comedetis carnem cum anima sua, quæ est san-
guis, vt egregiè post Chrysost. & Auenezram tra-
didit Eugub. Hieronymus ad sensum breuiter red-
didit, carnem cum sanguine. Prohibentur duo
modi sanguinem edendi; vnus est sanguinis ad-
huc existentis in animali viuo, aut suffocato,
aut morticino. Alius est sanguinis iam ab ani-
mali separari, coagulati, vel liquidi, ita Euche-
rius. Addit. Seder gosam, membrum animali vi-
uo excisum interdici esui. Sed hoc reducit Rius ad
priorem modum. Lutherus ibi putat, sensum esse
viui corporis carnibus abstinendum. Ne sicut mil-
uus pullos, aut lupus oues vorat, nos crudas, &
palpitantes, & calido sanguine stillantes partes
voremus. Quæ opinio fatua Rio videtur: quippe
non Lestrigonibus, vel Cyclopibus: sed Noe, &
Seth filiis lex ferebatur. Ratio huius præcepti po-<marginalia>Sanguinis esus|in veteri lege|quare prohibi|tus.</marginalia>
sitiui est, vt homines ab homicidio deterrerentur.
Nec id immeritò cauebatur. Nam gentiles posteà
vsque ad sanguinis humani potum prorupisse re-
fert Tertul. apolog. cap. 9 Renouatum ab Aposto-
lis, Act. 15. durauit eius obseruatio temporibus
Tertul. dict. cap. 9. & Minucij in Octauio: & vsque
ad Bedam, & Rabanum, vt ex huius p&#x0153;nitentiali
patet. Demum (nescio quando) Ecclesia permit-
tente, per non vsum posterior comedendi sangui-
nis modus, sed non bibendi liber factus: forte
quando cessauit suspicio, & periculum idololatrię
de carnibus immolatis: nam hanc causam fuisse
huius Apostolicæ prohibitionis quidam tradide-
runt. Vide Turria. 6. const. Apost. cap. 12. Sanguinem
enim animarum, &c. Id est mihi adeò pretiosus est
sanguis vester, vt etiam à brutis, quę hominem ne-
carint, requiram. Fecit Exod. 21. num. 28. Si bos per-
cusserit, &c. Hæc ex Rio retuli, quia duo contra
Vazquez suprà docet. Primum est, quod dixit
contra Lutherum. Secundum verò, quod in vlti-
mis verbis continetur. Lector eligat. Non damno
opinionem Vazquez circa primum, quamuis Lu-
theri sit: quia expressè etiam eam tenent Dio-<-P>@@

<-P>dor, ibi apud Francis. Zephirum, & alij catholi-
ci superiùs citati, & quoad 2. dictum Rius proba-
biliter loquitur: sed Theodoretus explicat, in die
resurrectionis sanguinem humanum requiram de
manu bestiarum omnium, vt corpori resurgenti
reddatur.</P>
<P>  Ad argumentum factum de decimis, respon-
deo, præceptum de decimis, qua parte positiuum
erat, iudiciale fuisse, vt docet D. Thomas 2. 2. qu.
87. art. 1. & Azor tom. 1. lib. 7. cap. 34. quæst. 4. Ideò
ab Ecclesia retineri, aut renouari potuisse. Iam
enim superiùs ostendimus, præcepta iudicialia re-
tineri, ac reuocari potuisse à gubernatoribus Reip.
& licèt sint mortua post Christi mortem, nun-
quam tamen facta fuisse mortifera.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO IX.
Quando legalia c&#x0153;perint esse mortifera.</Z>
<P><INI5>H</INI5>Ieronymvs epist. 89. quæ est<marginalia>54</marginalia>
11. inter epistolas Augustini, & Ga-<marginalia>Sententia|Hieronymi.</marginalia>
latas 2. tria dicit: Primùm, legalia
fuisse à principio mortifera. Aliqui<marginalia>Legalia prin-|cipio fuerunt|mortifera.</marginalia>
intelligunt, à puncto, quæ lex mor-
tua fuit, quodcunque illud sit, & Hieronymum
nunquam explicuisse, quòd à puncto Passionis, vel
Resurrectionis fuerint mortua, aut mortifera.</P>
<P>  Sed certè quamuis Hieronymus id clarè non
dixerit, satis id insinuauit, tum quia in ea epist. re-
fere&#x0303;s Augustinum dicentem, à tempore Passionis,
& Resurrectionis fuisse bona: sed nō necessaria ad
salutem; ipse sine vlla limitatione tenet, non fuis-
se bona, nec indifferentia: sed mala: & absolutè,
ac sine vlla restrictione docet, in nouo testamen-
to, seu post Euangeli&#x0169; Christi, semper fuisse mala,
& prohibita Iudæis, & Gentilibus: tempus autem
Euangelij, & nou&#x0169; Testamentum sciebat c&#x0153;pisse
à morte Christi: ergo ex eo tempore sensit, lega-
lia non simulatoriè, sed ex animo seruata, esse non
solùm mortua, sed etiam mortifera: & ita Hiero-
nymum interpretatur Valentia, disput. 7. quæst. 7.
punct. 7. Vazquez disp. 181. cap. 2. num. 15. & disp.
182. cap. 2. num. 9.</P>
<P>  Fundamenta quibus Hieronymus in hoc dicto
nitebatur, referam posteà, & diluam.</P>
<P>  Secundùm Hieronymi dictum est, Apostolos
nunquam ex animo vsos fuisse legalibus tempore
prædicto: sed per quandam simulationem ad vi-
tandum scandalum, & damnum spirituale Iudæo-
rum. Nam si Iudæi viderent legem ab Apostolis
non seruari, vel non conuerterentur ad fidem,
vel conuersi ab ea recederent. Ait autem Hiero-
nymus, Apostolos sic vsos legalibus ex quadam
dispensatione: vbi nomine dispe&#x0303;sationis, vt notat
Adrian. in 4. quæst. 1. de Baptismo, §. ad partem op-
positam, & Vazquez disp. 182. cap. 2. num. 10. non
intellexit Hieronymus præcepti relaxationem: sed
prudentem vsum, & administrationem loco, &
tempori conuenientem: in quo sensu eadem voce
vsus est Chrysostomus in id Galat. 2. Cùm venisset
Petrus Antiochiam, &c. & paulò antè, & lib. de Sa-
cerdotio &#x0153;conomiam eam vocans, & passim alij
Patres: nec verum est quod quidam dicunt, Quam
non videtur satis intellexisse in Hieronymo Augustinus
epist. 19. existimans dispensationem hoc operari, vt
mendacium non sit mendacium. Nam Augustinus
perfectissimè vim vocis, & sensum Hieronymi in-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0629.jpg/>
@@1@<SE629>Disput. XXIII. Sectio IX. 613
<duolan 2><-P>tellexit, sed colligebat tanquam absurdum, si ex
dispensatione licitum erat simulare, licitum quo-
que esse mentiri: nam simulatio ipsa mendacium
est: quod tamen nulla dispensatione, seu &#x0153;cono-
mia licitum esse potest.</P>
<P>  Tertium dictum Hieronymi est, Totum illud
factum Galat. 2. tam Petri separantis se à Genti-
bus, quàm Pauli reprehendentis Petrum, factum
esse per simulationem, hypocrisim, & fictionem,
atque secretam conuentionem, & concordiam,
seu ex composito inter illos, vt illo modo effica-
cius donarent neophitos ex Iudæis, cæremonias
legis non esse necessariò seruandas, cùm viderent
Petrum acquiescere reprehensioni Pauli. Hoc sibi
suasit Hieronymus, vt Petr&#x0169; excusaret à crimine,
& Paul&#x0169; à procaci reprehensione Pastoris vniuer-
salis, maximè cùm in eo notare videretur, quod sę-
pius ipse fecerat: nā 1. Cor. 9. ait, Iudæis factus sum
Iudæus, vt Iudæos lucrifacerem, & Act. 16. Cir-
cumcidit Timotheum, qui erat ex patre Gentili, &
matre Hebræa, & cap. 18. Totundit sibi caput in
Cenchris, & cap. 21. ex consilio seniorum, inter
quos vnus erat Iacobus, cum quatuor Iudæis se
purificauit, vt templum ingrederetur, ne ver&#x0169; vi-
deretur, quod de eo dicebatur, docere dicessio-
nem à Moyse.</P>
<P>  Propter quod Marcio notauit in Apostolos,
quòd aliquid eis tunc deesset ad perfectam noti-
tiam Christianæ religionis, & quòd Paulus aliam
formam religionis induxerit præter eam, quam
Petrus, & alij prædicauerunt, vt refert Tertul. lib.
de præscriptionibus, cap. 23. qui Marcionem im-
pugnat eod. cap. & 4. lib. contra Marcio. cap. 3. Por-
phy. etiam in Paulo arguebat, id in Petro damnas-
se, quæ sæpius ipse fecerat, vt refert Hieronymus,
epist. 89. quæ est 11. apud Augustinum, & ipsemet
Augustinus epist. 19. Quare deceptus est Erasmus
annotat, ad Hieronymum, illa epist. 89. dicens, se
ignorare, quem errorem secutus est Porphy-
rius circa legem Moysi, cùm neque legem, ne-
que Euangelium crediderit. Erasmum reprehendit
Marius Vict. annot. ad eandem epist. nu. 15. osten-
de&#x0303;s ex Hieronymo errorem Porphyrij fuisse, quod
Paulum circa hoc reprehe&#x0303;derit. Iulianus Apostata
in Petrum conuitia iactauit, teste Cyrillo 9. contra
Iulian&#x0169;, in fine, eò quòd varius fuerit, & n&#x0169;c more
Gentilium, nunc Iudæorum vixerit. Et sanè si pec-
cauit Petrus in eo facto, eius peccatum videbitur
alicui fuisse graue: quia inducebat Gentes in gra-
uem errorem contrarium Euangelio.</P>
<P>  Respondent aliqui, Cepham, de quo Galat. 2.<marginalia>55</marginalia>
non fuisse Petrum Apostolum, sed vnum ex 72. di-
scipulis Christi, vt docuit Clemens Alexandrinus
5. Hypotyposeon, quem refert & sequitur Euseb.
1. Histo. cap. 12. & Oecumenius Galat. 2. & confir-
matur, quia auctor epistolarum, quæ Martialis no-
mine circumferuntur, in titulo se appellat Apo-
stolum Martialem Cepham: & Paulus Galat. 2.
Principem Apostolorum appellat Petrum, non
Cepham. Sed illum Cepham fuisse principem
Apostolorum docet Hieronymus Galat. 2. & sup-
ponunt ipse, & Augustinus epist. citatis: & proba-
tur: quia Galat. 2. dicitur de Cepha, Ioanne, & Ia-
cobo, Qui videbantur columnæ esse, & 1. Corinth. 15.
Christus primò apparuit Cephæ, id est, Petro, &
Christus ill&#x0169; appellauit Cepham, id est, Petrum,
cùm anteà vocaretur Simon. Quod verò etiam
Martialis dictus fuerit Cephas, nihil refert.</P>@@

<P>  Vt igitur à tanto peccato Petrus excusetur, ait<marginalia>56</marginalia>
Hieronymus, simulatoriè egisse: quod planè dicit
textus. Vide Vazq. disput. 182. cap. 1. num. 5. & seq.
Et simulationi eius consenserunt cæteri Iudæi. Et simu-<marginalia>Simulatio in|rebus religio-|nis licita est|ex causa ali-|qua.</marginalia>
lationem etiam in rebus ad religionem pertinen-
tibus ex causa aliqua licitam esse suadet Hierony-
mus Galat. 2. Quia Christus venit in similitudinem
carnis peccati, vt peccatum damnaret in carne, &c. Et
Luc. 24. Finxit se longius ire, vt inuitaretur à Disci-
pulis. Et Iesu 4. Reg. 10. Finxit se velle sacrificare
Baal, vt eius sacerdotes occideret. Hoc ipsum pro-
bat Adrianus quæst. illa 1. de Baptism. §. ad partem
oppositam: quia Iosue&#x0308; cap. 8. cum suis militibus de
præcepto Domini parauit insidias ciuitati Haim,
& recessere loco simulantes metum, & fugientes.
Quod explicans August. lib. quæstionum in Iosue&#x0308;,
inquit, Quando iustum bellum geritur, vtrum ex insi-<marginalia>Quando bel-|lum iust&#x0169; ge-|ritur, vtrum|ex insidijs, an|apertè pugne-|tur, nihil in-|terest.</marginalia>
dijs, an apertè pugnetur, nihil ad iustitiam interest. Et
idem Adrian. ibidem §. sed maior est difficultas,
probat ex 4. Reg. 5. vbi Naaman Syrus mundatus
ab Eliseo, dixit ei, Hoc solum est, de quo depreceris, Do-
minum præ seruo tuo, quando ingredietur Dominus
meus templum Remon, vt adoret, & illo innitente super
manum meam, si adorauero in templo Remon, adorante
eo in eodem loco: vt ignoscat Dominus mihi seruo tuo
pro hac re. Quibus verbis videtur veniam postu-
lasse, vt posset simulare in eo euentu cultum ido-
lorum. Elisæus verò annuens petitioni eius dixit:
Vade in pace. Idem confirmamus ex 1. Reg. 21. vbi
Dauid se finxit stultum coram Achis, vt euaderet:
& Paulus 1. Corinth. 4. aliorum personam indue&#x0303;s.
Hæc, inquit, fratres, transfiguraui in me, & Apollo
propter vos. Et in bello licere struere insidias, & vti
stratagemate, ex vsu omni&#x0169; perspicuum est; vnde
Virgil. Dolus, an virtus, quis in hoste requirat. Et sal-
tem simulatio licita videtur, quando quis non in-
tendit alium decipere, sed eius deceptionem occa-
sione sui facti euenturam permittere ob aliquem
honestum finem. Neque factis non impositis ad
significandum, sed naturaliter significantibus eo
modo, quo effectus fignificat causam: vnde oriri
solet, mendaci&#x0169; videtur. Vnde Hieronym. epist. ci-
tata ad Augustin&#x0169; sic scribit: Nec me putes magistr&#x0169;
esse mendacij, qui sequor Christum dicentem, Ego sum
via, veritas, & vita. Ioan. 14. Nec potest fieri, vt varie-
tatis cultor mendacio colla summittam. Et ibidem: Ego,
imò alij ante me exposuerunt causam (scilicet quare
Apostoli aliquando legalia seruauerint) quam pu-
tauerunt non officiosum me&#x0303;dacium defendentes, sicut tu
scribis: sed docentes honestā dispensationem, vt & Apo-
stolorum prudentiam demonstrarent, & blasphemantis
Porphyrij impudentiam coe&#x0308;rcerent, qui Petrum, &
Paulum puerili inter se dicit pugnasse certamine, imò
exarcisse Paulum in inuidiam virtutum Petri, & ea
scripsisse iactanter, quæ vel non fecerit, vel si fecerit, pro-
caciter fecerit, id in alio reprehe&#x0303;dens, quod ipse cōmiserit.</P>
<P>  Pro hac sententia faciunt verba illa textus,<marginalia>57</marginalia>
In faciem ei restiti, quia reprehensibilis erat, Si bene
expendantur: nam, Κατὰ προσῶπον, significat
idem quod in specie, & apparenter, vt interpretan-
tur Chrysostom. & sequaces, vt 2. Corinth. 10. Quæ
secundùm faciem sunt, videte; vbi etiam habetur, ca-
ta prosopon, & cap. 5. Vt habeatis ad eos, qui in facie
gloriantur, & non in corde. Nec obstat illud ver-
bum, Quia reprehensibilis erat: nam Ambrosius,
& Græci legunt, Quia reprehensus erat, scilicet à
Iudęis, vt addit Caietanus de hoc, quòd cum Gen-
tilibus manducasset: vt ergo intelligeretur imme-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0630.jpg/>
@@1@<SE630>614 Quæst. CIII. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>ritò à Iudæis reprehensum fuisse, illum in specie
reprehendit, eò quòd à Gentilium cōmunicatione
se subtraxisset; vel restiti ei in faciem, eò quòd iam
ab ipsis Gentilibus fuerat reprehensus. Verisimile
enim admod&#x0169; videtur, nonnullos ex Gentilibus,
cum quibus ederat ante aduentum Iudæorum,
propter quos se à Gentilibus posteà subduxit, ill&#x0169;
admonuisse, cur ita ageret, & cur faueret cære-
moniis, quas certò sciret, & coram Gentibus di-
ceret, extinctas esse, & inutiles. Et licet legamus,
reprehensibilis erat, vt legit Hieronymus: tamen
ipse sic explicat: Quod autem, ait, reprehensibilis
erat, proptereà media temperauit, vt intelligamus, non
tam à Paulo eum fuisse reprehensibilem, quàm his fra-
tribus, cum quibus anteà edens, se ab eis posteà sepa-
rabat. Verba autem illa: Cùm vidissem, quod non
rectè ambularent ad veritatem Euangelij; intelligit
Hieronymus dicta nō de Petro, & Barnaba; sed de
Iudęis, ob quorum emnedatione&#x0303; oportuit Petrum
apparenter reprehendere. Citat Hieronymus pro
sua sententia, & tota expositione huius loci, Galat.
2. Septem antiquos Græcos, Origen. Didymum,
Appollinarem Laodicensem, Eusebium Emisse-
num, Theodorum Heracleotem, Alexandrum ve-
terem hæreticum, & Ioannem Chrysostomum 1.
de Sacerd. ad finem Galat. quem postea Græci se-
cuti sunt, Theophyl. & Oecum. & Cassian. colla-
tio. 17. cap. 20. sed malè citatur Theodoretus: in
eādem expositionem inclinat Adamus, qui etiam
præfert sententiam Hieronymi quoad primum
dictum: & eandem sequitur Adrianus quæst. 1. de
Baptismo, art. 1. & eādem defendi posse ait Maior
4. dist. 3, quæst. 1. & Salmeron Galat. 2. disp. 23. ait,
sententiam Hieronymi à multis valde probabi-
lem existimatam fuisse: quia & aliis Scripturis nō
destituitur, & interpretationi Patrum nititur:
& Valentia disp. 7. quæst. 7. punct. 7. ait, adhuc tan-
quam probabilem sustineri posse. Nec obstare pu-
tat, quod notant Caiet. quæst. 103. artic. 4. Sotus 2.
iust quæst. 5. art. 4. oppositam sententiam confir-
matam esse auctoritate Concilij Florentini, vbi
cùm definitum esset, legalia post Christi passio-
nem esse mortua, subiunxere Patres: Non tamen
negat sancta Synodus, licuisse illa obseruare ante suffi-
cientem Euangelij promulgationem: modò ad salutem
necessaria esse crederentur. Nam hic locus in Conci-
lio Florentino non reperitur, & licet reperiretur,
solùm posset colligi, opinionem contrariam non
fuisse damnatam in eo Concilio: quia non ait, De-
finit sancta Synodus: sed, eam nō negat. Vazquez etiā
disp. 182. cap. 3. in fine ait, verba illa non reperiri
in decreto Eugenij, nec in litteris vnionis. Salme-
ron autem Galat. 2. disp. 23. ait, opinionem Augu-
stini, vt meliorem prælatam esse à Concilio, sed
cum opinione Hieronymi componi posse. Angles.
q. de essentialib. baptismi art. 9. ait, Concilium Flo-
rentinum definisse, legalia post sufficientem Euan-
gelij promulgationem esse mortifera, sed neque
hoc ibi inuenio.</P>
<P>  Sed Aug. ep. 9. & 19. ad Hieronymum quatuor<marginalia>58</marginalia>
dicit. Primum, in quo conuenit c&#x0169; Hieronymo, le-<marginalia>Sente&#x0303;tia Aug.</marginalia>
galia fuisse mortua à tempore passionis, & resurre-
ctionis Christi. De qua re abundè diximus supe-
rius. Secundum, in quo etiam conuenit cum Hie-
ronymo, obseruatione&#x0303; legalium ponendo spem in
illis, quasi necessaria essent ad salute&#x0303; post passione&#x0303;
Christi, semper fuisse mortiferā, iuxta id Pauli Ga-
lat. 5. Si circuncidimini, Christus vobis nihil proderit.</P>@@

<P>  Ratio est, quia talis intentio erat contraria ve-
ritati fidei, & supponebat, legem viuam esse, &
necessariam necessitate medij, vel præcepti.</P>
<P>  Pro quo nota, dupliciter potuisse spem poni in
operibus legis. Primò absolutè, & sine relatione
ad Christum, & gratiam eius, & consequenter
fundatam in bonitate operum, quam habebant ex
libero arbitrio, & viribus naturæ: & sic semper
fuit mortiferum ponere spem in illis, vt disp. seq.
latiùs dicetur.</P>
<P>  Secundò respectiuè, & in ordine ad Christum:
eo tamen modo, quo legalia per se, & ex vi anti-
quæ institutionis illum respiciebant: quæ spes
fundabatur in pretio promisso, & nondum soluto:
Et hoc modo vult Augustinus, ponere spem in le-
galibus à morte Christi lethale fuisse, cùm iam
pretium fuerit solutum. Et similiter inniti illis tā-
quam in rebus necessariis ad salutem necessitate
medij, vel præcepti: quia baptismus, & alia perti-
nentia ad legem nouam, erant ad salutem suffi-
cientia: ergo legalia non erant necessaria.</P>
<P>  Tertium dictum Augustini est, legalia fuere li-<marginalia>59</marginalia>
cita à passione Christi vsque ad sufficientem pro-<marginalia>Legalia fuere|licita vsque|ad sufficien-|tem promulga|tionem Euan-|gelij.</marginalia>
mulgationem Euangelij. Hoc idem contra Hiero
nymum tenet D. Thomas, quæst. 103. art. 4. ad 2. &
ibi Caiet. Medina, Conradus, & reliqui Thomistę,
Valent. disp. 7. quæst. 7. punct. 7. Vazquez disp. 182.
cap. 2. & seqq. Sotus 2. iust. quæst. 5. art. 4. Bonauen-
tura 4. dist. 3. art. 5. quæst. 2. Scotus quęst. 4. §. quan.
tum ergo, Maior, quæst. 1. & quæst. 2. §. Circa illud,
& dist. 1. Vbi Rich. art. 6. quæst. 4 Durandus, quæst.
9. num. 7. & 8. Palud. quæst. 6. art. 5. con. 4. Gabriel,
quæst. 4. art. 3. dub. 3. Hugo, 2. de sacram. part. 6. ca.
4. & quæst. 6. in epist. ad Gal. vbi Salmeron disp.
23. & 24. & cap. 6. disp. 31. Ludouicus Legionensis,
ca. 2. eiusdem episto. Cornelius Mussus in id Rom.
2. Circ&#x0169;cisio quidem prodest, &c. Beda Acto. 16. & 18.</P>
<P>  Probatur primò: quia decebat, non statim à
Christi passione, vel resurrectione legalia prohi-
beri, tum ad conuersionem Iudæorum, tum ad ho-
norem illius legis, & Dei, qui illam tulit. Si enim
statim prohiberetur, indicaretur, aliquomodò il-
lam legem malam fuisse, ac proinde vel non fuisse
à Deo latam, vel Deum legem malam tulisse: pro-
ptereà ergo permisit deus vsum legalium, vt lex
illa iam mortua cum honore ad tumulum du-
ceretur, & sepeliretur. Quæ est ratio Augustini, &
reliquorum, quos citaui.</P>
<P>  Sed nota, quòd tunc non erat licitum vsurpare
illas cęromonias ad significandā Christi passione&#x0303;,
vt futurā, & idem est de aliis mysteriis iam factis:
nam talis significatio iam erat falsa, sed ad signifi-
candam subiectione&#x0303; Deo debitam, vel interiorem
cult&#x0169;, vel sanctificatione&#x0303;, vel similia, vel quatenus
referebantur ad illa mysteria secundùm substantiā
abstrahe&#x0303;do à te&#x0303;pore futuro, & ab aliis circunstan-
tiis, quę significationem falsam redderent. Vt bene
Sotus 2. iust. quæst. 5. art. 4. & Capreol. 4. dist. 3. q. 3.
art. 3. & in simili dixit D. Thomas, 2. 2. quæst. 1. art.
3. & quæst. 87. art. 1. ad argumenta, sicut etiam cir-
cuncisio in Christo, & purificatio in Virgine non
idem significabant, quod in aliis. Idem est de ba-
ptismo in B. Virgine: non enim significabat in ea
absolutionem à peccato præcedenti, sicut in aliis.
Erat etiam licitum, illa legalia exercere ad alios fi-
nes, qui nullam significationem continerent, vt
ad vitandam aliqua scandala, vel incommoda ani-
mi, vel corporis, propria, vel aliena.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0631.jpg/>
@@1@<SE631>Disput. XXIII. Sectio IX. 615
<duolan 2><P>  Secundò probatur assertio ista Augustini: quia<marginalia>Apostoli exer|cuerunt lega-|lia post promul|gatione&#x0303; Puan-|gelij.</marginalia>
Apostoli legalia interdum exercuerunt post pas-
sionem Christi ante promulgationem Euangelij,
sed non est credendum ipsos peccasse: ergo vsus
ille tunc erat licitus.</P>
<P>  Quartum dictum Augustini est, Apostolos ser-<marginalia>60</marginalia>
uasse legalia ex animo sine fuco, vel simulatione
vel fictione: quia ex simulatione ea exercere esset
mendacium, ac proinde peccatum. Hoc dictum, vt
iacet, est expressè contra Hieronymum: nam ipse,
vt retulimus, dixit, Apostolos seruasse legalia si-
mulatè, & fictè: neque tamen in eo peccasse, vel
mentitos fuisse. Aliqui tamen quantum ad hone-
statem, vel turpitudinem simulationis conantur
Augustinum cum Hieronymo conciliare, vt si-
mulatio formalis semper mendacium, & pecca-
tum sit, & de hac simulatione intelligendus sit
Augustinus: simulatio verò materialis me&#x0303;dacium
non sit, sed licita aliquando; & de hac intelligen-
dum esse Hieronymum. Simulationem materia-
lem dicunt esse, quando aliquis non inte&#x0303;dit alium
decipere, sed facit aliquid ob aliquam aliam signi-
ficationem, quæ vera sit, vel ob alium finem: præ-
uidet tamen eius deceptionem, & ipsam permitir,
seu vult permittere: vnde D. Thomas 2. 2. quæst.
111. art. 1. ad 1. ait. Dicendum est, quòd sicut Augusti-
nus dicit in lib. de quæstionib. Euangelicis, cap. 51. non
omne quod fingimus, mendacium est, sed quando id fin-
gimus, quòd nihil significat, tunc est mendacium. Quado
autem fictio nostra refertur ad aliquam significationem,
non est mendacium: sed aliqua figura veritatis, & sub-
iungit exemplum de figuratiuis locutionibus, in quibus
fingitur quædam res, non vt asseratur ita esse: sed eam
proponimus in figuram alterius, quod asserere volumus.
Sic ergo dominus in Euangelio finxit se longiùs ire,
quia composuit motum suum, quasi volentis longiùs
ire, ad aliud figuratiuè significandum, scilicet quòd ipse
ab eorum fide longè erat, vt Greg. hom 23. in Euang. di-
cit: vel, vt August. dicit, quia cum longiùs recessurus esset
ascendendo in c&#x0153;lum, per hospitalitatem quodammodò
retinebatur in terra, &c. & ad 2. ait, quòd quando Hie-
ronymus ait, simulationem interdum esse vtilem, & assu-
mendam, vtitur largè nomine simulationis pro quacun-
que fictione. Quòd verò ait, D. Thomas eodem art.
& Caiet. ibi, & ipse at que alij summistæ, verbo, si-
mulatio, & Vazquez disp. 182. cap. 4. & 5. Simula-
tionem in factis esse mendacium, & peccatum, in-
telligunt recentiores illi de simulatione propriè
dicta, rigorosa, & formali: qua etiam distinctione
vtitur Vazquez disp. 182. cap. 8. num. 68. de simu-
latione materiali explicans illud Christi, finxit se
longiùs ire, maximè cùm potuerit tunc Christus
animum habere longiùs eundi, si à discipulis non
innitaretur, & ita eo motu nihil falsum Christus
significaret. Vbi etiam, & c. 4. bene notat Vazquez
hanc esse differentiam inter significationem vo-
cum, & rerum: quòd vocibus non possumus vti,<marginalia>Voces impositæ|ad significan|dum ex huma-|na institutio-|ne.</marginalia>
nisi in communi significatione: quia sunt imposi-
tæ ad significandum ex humana institutione, &
per se ordinantur ad communicationem inter ho-
mines, quæ labefactaretur, si voces extraherentur
à propria significatione. Rebus autem, quæ non
sunt institutæ ad hominum communicationem,
nec impositæ ad significandum, vti possumus ad
significandum omne verum, quod illis significari
potest, licet aliquis aliquam falsam significatio-
nem concepturus sit: sed cap. 3. & sequentibus Hie-
ronymus interpretatur de simulatione formali, &<-P>@@

<-P>cap. 4. ait, Hieronymum sensisse, mendacium ex
causa honesta licitum esse, & non esse appellan-
dum mendacium, sicut nec homicidium auctori-
tate Dei factum, est dicendum homicidum. Cæte-
rùm melius Adrianus, & nonnulli recentiores di-
cunt, Hieronymum n&#x0169;quam asseruisse, simulatio-
nem quę esset mendacium, Apostolis tribuisse: iam
enim verba Hieronymi adduximus dice&#x0303;tis, in illa
simulatione Apostolor&#x0169;, mendacium null&#x0169; fuisse.</P>
<P>  Quidquid autem sit de mente Hieronymi, di-
cunt illi recentiores, simulationem materialem
nec secundùm Augustinum damnandam esse: quia
Apostoli videbant multos ex Iudæis seruare lega-
lia, vt necessaria, & ex actionibus Apostolor&#x0169; oc-
casionem sumebant ad existimandum, Apostolos
idem sentire, & nihilominus Apostoli actiones il-
las exercebant, dissimulantes, tolerantes, & per-
mittentes Iudæorum ignorantiam, vt constat ex
facto Patri, & colligitur ex verbis Iacobi, & facto
Pauli Actorum 21. ergo aliqua erat simulatio abs-
que mendacio. Si autem Hieronymus sensit, si-
mulationem formalem esse licitam, cum eo sen-
tiendum non est: quia illa mendacium est; siqui-
dem ex factis significare velle cōtrarium ei, quod
sentis, aliumque velle decipere, & fallere: menda-
cium autem sempet est illicitum, & nulla de cau-
sa honestari potest, vt docet D. Thomas 2. 2. qu.
110. art. 3. & Augustinus libris de mendacio, &
contra mendacium tom. 4. & locis citatis, & om-
nes communiter, præsertim Innoc. III. cap. super
eo de vsuris: quamuis cōtrarium senserit Cassian.
collat. 17. cap. 15. & seqq. & lib. 5. de institutis cap.
37. & 39. Eustratius 3. ethic. cap. 1. Marti. de ma-
gistris tract. de fortitud. quæst. 5. de martyrio. Imò
penè omnibus videri ait Aug. lib. 3. quæstionum
in Leuit. quęst. 68. eandé sententiā tenuit Orig. lib.
6. in epist. ad Galat. ciratur etiam 10. Stromatum,
sed stromata sunt Clementis Alexandrini magistri
ipsius. Idem tenet Chrysost. hom. 32. & 53. in Ge-
nesim, Plato lib. 3. de Repu. Maximus Tyrius. ser. 3.
Vnde non mir&#x0169;, si Cassianus collat. 17. cap. 10. di-
cat, Apostolos ex simulatione licitè obseruasse iu-
daicas cæremonias Pro nulla igitur re mentiend&#x0169;,
aut cum formali simulatione agendum est: quia
non sunt facienda mala vt inde eueniant Bona. Rom.
3. secus de materiali simulatione, vt in com&#x0153;diis,
trag&#x0153;diis, Apologis, & parabolis: & in illo facto
Christi, & Dauidis, & in factis Iosue, & aliorum,
qui in bello vtuntur insidiis, & aliis stratagema-
tum generibus, non intendendo (si bene agunt)
deceptionem, sed deceptione aliorum, quam per-
mittunt in suum vtendo commodum. Exempla
autem Iehu, & Naaman non sunt à nobis defen-
denda, præsertim cùm versentur in materia idolo-
latrię, in qua certum est, vt docent Hieron. & Aug.
suprà, non esse licitam talem simulationem, & ita
respondet D. Thom. 2. 2. quæst. 111. art. 1. ad 2.
loquens de Iehu. Elisæus autem non probauit
factum Naamani: sed indicauit se oraturum pro
illo, vt si fortè illud peccatum committeret sup-
posita p&#x0153;nitentia illi remitteretur: Vazq. disp. 182.
cap. 8. qui de Iehu ait, non posse excusari, nisi fortè
per ignorantiam: quia verbis simulauit, & menti-
tus est, & Naaman non periisse licentiam ad simu-
landam idololatriam: sed orationem pro illo, si in
illud peccatum laberetur.</P>
<P>  Quamuis autem daremus Hieronymo, licitam<marginalia>61</marginalia>
fuisse ex simulatione obseruationem legalium<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0632.jpg/>
@@1@<SE632>616 Quæst. CIII. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>tempore Apostolorum: tamen id non esset conce-
dendum tempore Hieronymi, vt docet Augusti-
nus illa ep. 19. Postquam enim ex opinione Hiero-
nymi intulit tanquam absurdissimum, & fidei
contrarium, quòd modo etiam licitum esset ex si-
mulatione seruare legalia, sacrificia illa offerre,
sabbatha obseruare, filios circuncidere, &c. ait,
Quòd si respondeas, vt te ab hac purges sententia, tunc
Apostolos ista laudabiliter simulasse, ne scandaliZaren-
tur infirmi, qui ex Iudæis multi crediderant, & ea re-
spuenda nondum intelligebant: nunc verò confirmata
per tot gentes doctrinagratiæ Christianæ, confirmata
etiam per omnes Christi Ecclesias lectione legis, & pro-
phetarum, quo modo hæcintelligenda, non obseruanda
recitentur: quisquis ea simulando agere voluerit, videa-
tur insanire: cur mihi non licet dicere, &c. Iam ergo
& à multis temporibus nulla subest causa seruan-
di simulatè legalia, quod verum est de simulatio-
ne etiam materiali: nam nec ista assumi potest in
rebus fidei saltem absque necessitate: modò autem
non est talis necessitas, ergo non est vnde talis si-
mulatio materialis honestari possit, licet gratis
concederemus, tempore Apostolorum licitam
fuisse: quia tunc erat necessitas illius, & illa non
est intrinsecè mala. Vnde etiam si simulatio for-
malis non esset intrinsecè mala, (quod negamus)
assumi non posset tempore Apostolorum: quia
non esset necessaria, cum ad vitandum scandalum
Iudæorum simulatio materialis sufficeret. Deinde
etiamsi formalis simulatio in aliis rebus parui
momenti solùm sit venialis: tamen in rebus fidei
est peccatum mortale grauissimum contra con-
fessionem fidei, vel etiam contra religionem, vt
probat Vazquez disp. 182. cap. 5. quia est falsum
contra fidem asserere factis, quod perinde est, at-
que id asserere verbis, vel scriptis. Si ergo Apostoli
simularent, se sentire cæremonias legis esse neces-
sarias: quia sciebant id esse contra fidem, peccarent
mortaliter contra confessionem fidei, veluti si si-
mularent se esse idololatras, & idola pro diis ha-
bere. Vnde omnes docent, esse contra fidei con-
fessionem, etiam metu mortis assumere vestes sa-
cerdotales alienæ religionis, aut res alias ad eius
significationem institutas, vt indicent se esse illius
religionis: & alioqui modò etiam liceret seruare
cæremonias iudaicas, ne scandalizaretur aliquis
infirmus, qui errore inculpabili arbitraretur esse
modò necessarias: quia sic audiuit à viro, quem
existimat esse doctum, & veracem. Consequens
est absurdum: ergo.</P>
<P>  Quintum August. dictum est, reprehensionem<marginalia>61</marginalia>
Pauli Galat. 2. non per simulationem fictam, aut
conuentionem, seu composito factam fuisse: sed
simpliciter sine fuco, aut simulatione. Pro se addu-
cit Ambrosi&#x0169; in cōmentariis illius loci, & Cypria-
num epist. 71. quamuis loca non indicet: eandem
sententiam indicauit Epiphanius Hæresi 41. & te-
nent Ansel. & ferè omnes alij post Augustinum
præsertim Vazquez disp. 182. cap. 6. & alij citati
pro tertio dicto.</P>
<P>  Probatur primò, quia simulare formaliter est<marginalia>Simulare for-|maliter est|mendacium,|& peccatum.</marginalia>
mendacium, & peccatum: sed non est dicendum
in ea reprehensione peccasse Paulum, & fuisse
mentitum: ergo nec simulasse. Cōfirmatur: quia si-
mulare reprehensionem veram, & fingere pecca-
tum, quod in eo non erat, esset illum falsò infama-
re. Hoc autem esset peccatum: ergo.</P>
<P>  Probatur secundò: quia licet, cata prosopon, in aliis<-P>@@

<-P>locis idem significet quod in specie, siue iuxta ex-
ternum schema, & secundùm apparentiam: hîc ta-
men idem est, quod in publico, seu coram aliis:
dum enim Paulus narrat causam reprehensionis,
subdit: prius enim quàm quidam veniret à Iacobo, cum
gentibus edebat, scilicet Petrus: & posteà; Sed cum vi-
dissem quod non rectè ambularent ad veritatem Euan-
gelij, scilicet Petrus, & alij subducentes se à gentili-
bus, dixi Cephæ coram omnibus. Hoc idem est, restiti
in faciem, id est palam in ipsius, & aliorum præsen-
tia, sic enim 2. Cor. 10. in facie quidem humilis sum
inter vos, idest in præsentia, absens autem confido
in vobis, & Actor. 25. Non est Romanis consuetudo
damnare aliquem hominem, donec is, qui accusatur,
præsentes habeat accusatores. Græcè pro, præsentes, le-
gimus, cata prosopon. Item licet Ambrosius, & Grę-
ci legant, quoniam reprehensus erat, tamen verisimile
est, in Græco olim fuisse catagnostos, id est, dignus
reprehensione, seu reprehensibilis, sicut interpre-
tatur ipse Hieronymus, & habet editio vulgata,
cui standum est. Et licet omnes textus Græci ha-
beant, catagnomenos, idest, reprehensus, tamen be-
ne potest accipi, reprehensus, pro, reprehensibilis, vt
benedictus pro, benedicibilis, laudatus pro lauda-
bilis, amatus pro amabilis, vt 2. Reg. 1. Saul, & lo-
natas amabiles Hebraicè amati, seu dilecti: vnde
Septuaginta verterunt, igapimeni, dilecti, vnde Sy-
riacus textus Galat. 2. habet, in faciem illum coargui,
quoniam offendebantur in eo. Hoc est, reprehensibilis,
seu reprehensione dignus erat. Non autem dicit,
quia ego tunc illum iudicabam reprehensione di-
gnum; sed quia dignus erat reprehensione: ergo
non simulatè tantùm, sed verè illum reprehende-
re debuit, & non simulatè: ac proinde ita credere
debemus, ipsum reprehendisse. Confirmatur, quia
vel subducere se à gentibus habebat incōmod&#x0169; in
ordine ad progressum Euāgelij, & salute&#x0303; Gentili&#x0169;,
vel non: si non, ergo nec simulata reprehensio erat
necessaria: si verò subductio erat incōmoda, meri-
tò, verè, & sine fuco debuit, & potuit reprehendi à
Paulo: ergo frustrà fingimus simulationes, præser-
tim si à Hieronymo formales ponerentur: quia
tales, vt diximus, sine mendacio, ac proinde sine
peccato contingere non possunt. Et multò minus
dicere possumus, simulatè, fictè, & non verè dixisse
Paulum, quoniam reprehensibilis erat: quia sic
scriptura, & Deus mentiretur, seu falsum diceret:
loquitur enim Paulus affirmando, vt scriptor ca-
nonicus, & ex motione Spiritus sancti: præterea
ipsemet Galat. 1. cap. 1. ait, Quæ autem scribo vobis,
testificor coram Deo: quia non mentior. Ergo, nisi di-
camus, esse periurum, nec vt priuata persona, nec
vt Scriptor canonicus mentiebatur.</P>
<P>  Expositio ergo Augustini amplectenda est tan-
quam conformior vulgatæ, & ipsius Hieronymi
editioni, præsertim cum textui Græco rectè ac-
commodetur, & nihil vrgeat ad ponendam fictio-
nem, sed magis ad diminuendam illam: & id ma-
gis sit consentaneum intentioni Pauli, quæ erat,
ostendere, quanta libertate, & constantia liberta-
tem Euangelicam defenderit. Quod non ita effi-
caciter probaret, si res per simulationem, & fictio-
nem acta esset. Simulabat quidem Petrus mate-
rialiter iudaismum, quoniam licet non haberet in-
tentionem decipiendi Iudæos, vel Gentiles; tamen
id efficiebat, ex quo sciebat, aut scire debebat oc-
casionem aliquam sumere posse, aut sumpturos sic
iudicandi: tamen Paulus non simulauit, quin po-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0633.jpg/>
@@1@<SE633>Disput. XXIII. Sectio IX. 617
<duolan 2><-P>tius reprehendit Petri simulationem, & noluit ad-
mittere eam simulationem circumcidendi Titum,
Quibus, inquit, neque ad horam cessimus, &c. Quo-
modo ergo simulatè tantùm, & non ex animo Pe-
trum reprehenderet? Et superior sanctè potest re-
prehendere prælatum etiam publicè: quando se-
creta monitio non sufficeret, aut esset minus ido-
nea, sicut in casu proposito. Nam licet verisimi-
le sit, Petrum secreta Pauli correptione emendan-
dum fore: tamen non haberet Petrus apud Iudæos
tantam excusationem redeundo ad communica-
tionem Gentilium, quantam publicè à Paulo ad-
monitus. Deinde id fecit Paulus seruata reuere&#x0303;tia
Petri, & cum debita moderatione, non dicens Pe-
tr&#x0169; peccare, sed nudè ostendendo incommodum,
quod ex eius simulatione sequebatur: nempè
quod cogebat Gentiles iudaizare; cùm tamen ipse
Gentiliter viueret, & non iudaicè. Vnde in Paulo
fortitudo, & charitas, in Petro patientia, & humi-
litas commendatur, simul cum ingenij suasibilis
lenitate, & sapientia. Nam si corripueris sapientem,
intelliget disciplinam. Prouerb. 19. Et Petrus posteà
suum correptorem laudauit maximè 2. Petri vlt.
de eius in hac re patientia, & modestia. Vide Cy-
prian. epist. ad Quintum.</P>
<P>  Sed dubitabis, primò; an verè Petrus in ea si-<marginalia>62</marginalia>
mulatione peccauerit. Quidam dicunt, lapsum, &<marginalia>Dub. primum.</marginalia>
defectum illum, vel formaliter apud Deum cul-
pam non fuisse, vel venialem ad summum. Nam
sanè operabatur, & necessitate quadam compul-
sus: quia ex vtraque parte timebat scandalum, &
damnum hinc Iudæorum, illinc Gentium, & non
erat facilè discernere, quodnam erat maius, magis-
que vitandum: & ideò in eorum fauorem incli-
nauit, quorum specialem curam susceperat, & qui
erant eius fratres secundùm carnem. Deinde ma-
teria in indiuiduo videbatur leuis, quia non vide-
batur vnum damnum notabiliter maius alio, &
per inaduertentiam potuit excusari, & fuit excusa-
tus ab omni peccato saltem mortali. Nam in mor-
tale incidere non potuit, cùm per aduentum Spiri-<marginalia>Petrus per ad-|uentum Spiri-|tus sancti in|gratia confir-|matus.</marginalia>
tus sancti fuerit in gratia confirmatus. Et ad repre-
hensionem nō requiritur peccat&#x0169; mortale, vel ve-
niale; sed sufficit imptude&#x0303;tia, inaduertentia, vel in-
circunspectio aliqua: ita Vazq. disp. 182. c. 7. vbi re-
ctè probat, Petrum non rectè considerasse circum-
stātias, ob quas magis (licet non peccauerit) expe-
diebat tunc retinere ritum Gentili&#x0169;, quàm ad Iu-
daicum redire: ideò meritò reprehensum à Paulo.</P>
<P>  Alij etiam absolutè, & determinatè dicunt, Pe-<marginalia>63</marginalia>
trum verè non peccasse: meritò tamen, & verè
fuisse à Paulo reprehensum. Quod eleganti dis-
cursu probat Ludouicus Legionensis Galat. 2.
Summa est, per Christi mortem legibus oblite-
ratis Mosaycis, hæc duo pro certis à Hieronymo,
Augustino, & vniuersis Theologis haberi: vnum,
perniciosum deinceps fuisse legalia seruare, vt sa-
luti necessaria. Alterum, illis Apostolorum tempo-
ribus licuisse omnibus legalia exercere, quoties id
Euangelij, aut salutis aliorum causa postulasset, li-
cet tunc Hieronymus simulatè faciendum putarit:
Augustinus verò ex animo seruandi illa, & sine
fuco, aut simulatione. Quibus addendum etiam
tanquam certum apud omnes, tunc non licuisse
seruare legalia cum aliorum scandalo, & offensio-
ne. Quod si timeretur ex obseruatione quosdam
esse offendendos, alios verò ex neglectu, certius,
aut grauius damnum fuisse vitandum. Si res ex<-P>@@

<-P>natura rei offendit, statim vitanda est, si ex alio-
rum infirmitate, & inscitia, postquam id noueri-
mus. Factum Petri ex sua natura nullam ruinæ
prębebat Antiochenis causam: sed ex eorum igno-
rantia, & infirmitate. Nam cur existimaret Pe-
trus Antiochenses sibi persuasuros, se censore le-
galia necessariò seruanda esse, apud quos ipse to-
ties de abrogata lege suam sententiam declarasset
verbo, & opere? Neque si eorum causa, qui è Hie-
rosolymis venerant, se paulisper ab Antioche&#x0303;sium
mensa, & conuictu subtraheret, vereri debuit, ne
idcirco mutasse ipsum sententiam Antiochenses
putarent: sed putauit, ipsos intellecturos, Iudæo-
rum infirmitati id concedere. Itaque Antiochen-
ses magis offenderunt in facto Petri, quia non at-
tentè rem considerarunt, quàm quòd Petrus de se
malè iudicandi vllam iustam causam illis præbue-
rit. Neque ista Antiochensium existimatio tota
subitò est orta statim, atque Petrus ipsorum con-
sortia vitauit; sed posteà quando plures alij ipsius
exemplo idem fecerunt. Sic enim dicitur Galat.
2. Et simulationi eius consenserunt cæteri Iudæi, ita vt
& Barnabas duceretur ab eis in illā simulationem. Sub-
trahentium se numerus adeò creuit, vt Anthio-
chenses ab omnibus Iudæis, cum quibus anteà vi-
uebāt, præter opinionem suam desertos, & vt ap-
parebat, spretos se viderent: quod grauiter mouit,
atque pupugit illorum animos, & fortè aliqui de-
creuere, iudaicèviuere. Paulus animaduerte&#x0303;s, quod
bono consilio à Petro c&#x0153;ptum erat, longè in di-
uersum euadere, foreq&#x0301;ue, vt Antiochenses Iudæi
efficerentur, aut Euangeliorum remitterent, ex fa-
cto Petri, & aliorum indignatione concepta, de-
creuit, Petrum publicè corrigere, vt Iudæi, qui se
exemplo Petri subtraxerant, si qui eorum fortasse
putabant, legalia necessariò vitanda, Petro corru-
pto tacente, & acquiescente admonitioni Pauli,
suum errorem deponerent, & Antiochenis com-
municātes, ipsorum animos lenirent, & in profes-
sione Euangelica seruarent. Petrus ergo non pec-
cauit, sed ob Antiochensium, & Iudęorum bonum
corripi à Paulo debuit, & ab inc&#x0153;pto deterreri,
quod si prosequeretur, peccaret. Et id significat,
In faciem ei restiti, id est, publicè me opposui: quia
reprehensibilis erat: quamuis Græcè habeatur, re-
prehensus. Idem tamen significat, Hebræo more,
& Syra editio habet, quia offendebātur in eo, &c.
Vide alia, si placet, in Ludouico Legionensi. Cor-
nelius Mussus in id Rom. 2. Circumcisio quidem pro-
dest, si legem obserues, &c. ait, si fortè peccauit Petrus,
eius peccatum fuisse leuissimum. Valent. disp. 7.
quæst. 7. punct. 7. ait, peccasse secundum D. Tho-
mam, & Augustinum, sed peccatum fuisse veniale,
Idem tenet Angles, quæst. de essentialib. Baptismi,
art. 10. Salmeron Galat. 2. disp. 23. & 24. ait, peccas-<marginalia>Petrus pecca-|uit, sed pecca-|to leui morem|gerendo Iu-|dais.</marginalia>
se, sed eius peccat&#x0169; leue fuisse, nimirum cuiusdam
leuis incirc&#x0169;spectionis, & incogitantiæ, & addunt
Bezam confitente&#x0303;, non peccasse in doctrina, sed in certo
facto: quia videlicet dum Iudæor&#x0169; infirmitati cupit con-
sultum, Euangelicam veritatem in discrimen adducit.</P>
<P>  Vazquez disp. 182. cap. 7. vt dixi, etiam à pecca-
to veniali Petrum excusat, non à defectu inaduer-
tentiæ, & incautæ, atque intempestiuæ obseruati-
onis legalium: quæ etiam concedenda est, licet da-
remus, quod alicui dicunt, antequam Petrus se
subduceret à mensa Antiochensium, illos admo-
nuisse de causa illius subductionis. Imò Salmeron
suprà ait, id non fuisse sufficie&#x0303;s, vt omninò excuse-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0634.jpg/>
@@1@<SE634>618 Quæst. CIII. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>tur à peccato. Paulum verò omninò à peccato ex-
cusat, (vt & omnes faciunt) quia sciebat tunc licitā
esse obseruationem legalium, idq&#x0301;; faciebat tempe-
stiuè absque vllo scandalo, & offensione, &c. addit
aute&#x0303;, quod caput sibi dicitur totōdisse in Ce&#x0303;chris,
Act. 18. melius exponi de Aquila, qui id vouerat.
Nā textus ait, Nauigauit in Syriam Paulus, & cum eo
Priscilla, & Aquila, qui sibi totonderat in Cenchris ca-
put: habebat enim votum. Vbi Sa ait de Paulo, vel de
Aquila iuxta varias opiniones debere intelligi. Alij
in plurali legunt, totonderant, & vouerant, & ex-
pon&#x0169;t de priscilla, & Aquila, vt Isidorus 2. officio-
rum cap. de Tonsura, & Beda ibi obseruat, in qui-
busdam codicibus legi in numero multitudinis, &
Baron. to. 1. annali&#x0169; ait, se sic legisse in codice quo-
dam manuscripto, & falsò tribuit Chrysost. quod
de Priscilla, & Aquila interpretatur, vt notat Lori-
nus ibi: vbi etiam ait legendum in singulari: quia
ita habent omnes textus Græci, & Latini, & Syri,
Chrisost. atque Oecum. & intelligendum de Paulo
Hieron. epist. 11. apud Aug. & cum ipso Aug. ep. 19.
Beda, & Oecum. Act. 18. vbi etiā Arias Montanus.</P>
<P>  Dubium secundum, an quando Iudæis lici-<marginalia>64</marginalia>
tum fuit seruare legalia seriò, & ex animo secun-<marginalia>Dub. 2.</marginalia>
dum Augustinum, idem gentibus licuerit. Aliqui
absolutè negant, & consequenter aiunt, semper le.
galia Christianis conuersis à Gentilitate fuisse
mortifera, ita Salmeron Galat. 6. disp. 31. & ad 2. &
Galat. 2. disp. 22. §. dixit ergo Paulus. Alij dicunt,
saltem à tempore Concilij Apostolici Act. 15. fuisse
illis prohibita. At ibi nullum est verbum prohi-
bens; sed tantùm declaratur talem vsum non esse
gentibus necessarium: nec inuenio vllum funda-
mentum prohibitionis specialis. Vnde Augustin.
epist. 9. & 19. simpliciter dicit, fuisse illo tempore
licitum vsum legalium: ergo sentit etiam gentibus
licuisse. Vnde Paulus Galat. 2. dicit se non potuisse
induci, vt circuncideret Titum, qui gentilis ex
vtroque perente erat, propter introductos falsos fra-
tres, indicans vt sentit Augustinus, non id omisisse:
quia esset per se malum: sed ne consentire videre-
tur errori eorum, qui existimebant, Circuncisio-
nem esse necessariam gentibus conuersis. Item an-
te passionem Christi, licitum erat gentibus circun-
cidi: sed post passionem Christi ante sufficientem
promulgatione&#x0303; Euāgelij nulla erat prohibitio pro
illis, etiam ad fidem cōuersis: ergo tunc per se licit&#x0169;
erat illis circuncidi, & legalia seruare. Semper tame&#x0303;
à legalibus abstinuer&#x0169;t: quia vt ait Hieron. nolebāt
frustra assumere dolore&#x0303; circuncisionis, & alia onera
sibi non necessaria, nec vtilia, & quorum consuetu-
dinem non habebāt. Accedebat, quod alij ex errore
volebant illos cogere, & tenebantur errori non
consentire. Semper enim fuit per se malum, & illi-
citum: imponere illis legalia tanquam necessaria
ex vi legis veteris: licet ab Apostolis possent illis
aliqua imponi præcepto humano, quæ viderentur
expedire ad aliquem finem honestum, vt ad vitan-
dum periculum idololatriæ, vt factum est Act. 15.
de quo vide Turrian. 1. pro canon. apost. cap. 5.</P>
<P>  Non ergo fuit reprehensus Petrus à Paulo, quia
legalia seruabat: Hoc enim sæpe etiam fecit Pau-
lus, sed circunspectè inter Iudæos ipsos, nō in Ci-
uitatibus Gentili&#x0169;, qualis erat Antiochia, vt facie-
bat Petrus cum damno, & offensione Gentilium;
non quia cogeret Gentiles violare pręceptum ab-
stinendi à legalibus: tale. n. non habebant, sed quia
illos cogebat subire onus grauissim&#x0169;, quod subire<-P>@@

<-P>nō tenebātur, nec volebāt: ideo fuit à Paulo repre-
he&#x0303;sus. Vnde Tertul. lib. de præscr. c. 23. Si reprehe&#x0303;sus
fuit Petrus, vtique conuersationis fuit viti&#x0169;, non doctri-
næ. Idem l. 3. contra Marcion. c. 3. Greg. 28. moral. c.
12. & Aug. lib. de agone Christiano, cap. 30. ait, Pe-
trum post prauam simulationem, Pauli voce correptum.</P>
<P>  Terti&#x0169; dubi&#x0169;, cùm legalia non fuerint mortifera<marginalia>65</marginalia>
secundum Aug. quem sequimur, vsque ad plenam<marginalia>Dub. 3.</marginalia>
seu consummatā Euangelij prædicationem, quan-<marginalia>Legalia mor-|tifera post suf-|ficiente&#x0303; Euan-|gelij promulga|tionem.</marginalia>
do c&#x0153;perint esse mortifera, eò quòd iam t&#x0169;c Euan-
gelium iam censeretur sufficienter promulgatum.</P>
<P>  Dico primò saltem à tempore Euangelij suffi-
cienter promulgati fuisse lethifera. In hoc conue-<marginalia>1. Conc.</marginalia>
niunt Augustinus, Hieronymus, & omnes, & est
traditio Ecclesiæ, vsu, & consuetudine firmata, &
declarata, & significatur in cap. maiores de baptis-
mo. Quòd fuisse definitum in Concilio Florentino
allegant Caiet. & Sotus, sed suprà diximus cum
Valen. Vazq. & aliis, id non reperiri in Florentino.
Ratio verò est, quia illud tempus fuit sufficiens, vt
legalia cum honore sepelirentur, & verisimile est,
Christum præcepisse Apostolis, & per eos aliis, vt
legalia ab eo tempore omninò reiicerentur, & lex
semel sepulta nunquam exhumaretur: sed irrepa-
rabiliter desereretur, vt loquitur Aug. illa ep. 19.</P>
<P>  Dico secundò, annus, & dies ex quo legalia cæ-<marginalia>2. Conc.</marginalia>
perunt esse mortifera, non potest cum omnimoda
certitudine designari: quia ab Ecclesia definitum
non est. Aliqui putant, tempore Ignatij discipuli
Ioannis Euangelistæ c&#x0153;pisse esse mortifera: quia
ep. 8. dicit, Contestor Episcopo, & præsbyteris in Domi-
no, siquis cum Iudæis, (id est, eo te&#x0303;pore, quo Iudæi,)
celebrat Pascha, aut symbola festiuitatis eorum recipit,
particeps est eorum, qui Dominum occiderunt, & Aposto-
los eius. Sed fortè vt ait Vazquez disp. 182. cap. 9. eo
tempore tantum fuit vetita celebratio Paschę die,
quo celebrabatur à Iudæis, non verò aliæ cęremo-
niæ. Verisimilius videtur, quod plures Theologi
affirmant, c&#x0153;pisse esse mortifera, anno quadrage-
simo à passione Domini, quando Hierusalem, &
templum destructa fuere: quia iam nulla erat occa-
si o seruādi legalia in honore&#x0303; legis, & alioqui tem-
pus illud sufficiens fuit ad Euāgelij promulgatio-
nem. Sect. tamen 6. n. 23. adduximus Scotum 4. d.
3. q. 4. §. quantum ad istum, & Vegam 5. in Trid. c.
3. cum Chrysost. hom. 76. in Matt. in illa verba, in
vniuerso enim orbe prædicabitur, asserentes, prædica-
tionem Euangelij, quousque in vniuerso orbe ex-
tenderetur, per viginti, aut triginta annos durasse.</P>
<P>  Dico tertiò legalia non c&#x0153;pere esse mortifera<marginalia>3. Conc.</marginalia>
ex determinatione Apostolorum, vel Ecclesiæ. Est<marginalia>Legalia non|cæperunt, esse|mortifera ex|determinatio-|ne Apostolo-|rum vel Ec-|clesiæ.</marginalia>
contra Angles q. de essentialibus baptismi, a. 9. con.
3. vbi sic ait, conuersis à circ&#x0169;cisione post sufficien-
tem Euangelij promulgationem legalium, obser-
uatio fuit tantùm licita vsque ad tempus per Apo-
stolos, vel per Ecclesiā determinatum. Sed conclu-
sio nostra probatur: quia non Apostoli, nec Eccle-
sia lege&#x0303; veterem abrogarunt & prohibuerunt, sed
Deus: ergo etiam ipse te&#x0303;pus determinauit, ex quo
c&#x0153;perit esse mortifera, & prohibita. Alioqui posset
modò prohibitione&#x0303; suspendere, & tollere, quòd est
absurdum, & expressè contra Aug. ep. 19. dicentem
iam irreparabiliter esse mortiferā. Deinde nunquā
legimus, Apostolos vel Ecclesiā determinasse tem-
pus, in quo legalia reddere&#x0303;tur mortifera: ergo hoc
institutione diuina determinat&#x0169; fuit, nempe post
promulgationem Fuangelij in toto orbe noto, seu
præcipuis eius partibus.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0635.jpg/>
@@1@<SE635>619
#(IMAGE)
<Z><A+3>DISPVT. VIGESIMAQVARTA,</A+3>
<A+2>DE LEGE EVANGELICA,</A+2>
<A+1>NOVA SEV GRATIÆ.</A+1>
#(IMAGE)</Z>
<P><A+1>Quæstio centesimaquarta, de præceptis iudicialibus.</A+1></P>
<negEZ><A+1>Quæstio centesimaquinta, de iudicialium præceptorum causa,
& ratione.</A+1></negEZ>
<Z><A+1>De præceptis iudicialibus rectè D. Thomas, his duabus quæstionibus, & aliqua diximus
disp. 22. sectione 8. & 10. & disp. 23. sect. 3.</A+1></Z>
<P><A+1>Quæstio centesimasexta, de lege Euangelica, seu noua, secundùm se.</A+1></P>
<P><A+1>Quæstio centesimaseptima, de lege noua comparatione veteris.</A+1></P>
<P><A+1>Quæstio centesimaoctaua, de iis, quæ in lege noua continentur.</A+1></P>
<P><INI5>D</INI5>E hac lege breuius disputant Theologi, quàm de reliquis: quia pauciora habet præce-
pta propria pauciorésque difficultates, & illæ in materia de fide, & sacramentis, &
alibi attinguntur. Vide diuum Thomam, & eius interpretes hîc, Sotum 2. iustitiæ,
quæstione septima, & sequentibus. Azor tomo 1. libro 6. cap. 59. Barradas lib. 1. in
Euangel. à cap. 2. Valent. hîc disput. 7. quæst. 6. punct. 3. & 4. & quæst. 8. per totam, Feli-
sium, 1. part. decalogi, cap. 7. & 8.</P>
<duolan 2>------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO PRIMA.
Vtrùm lex gratiæ sit vera lex, & vera
continens præcepta.</Z>
<P><INI5>H</INI5>Æretici aliqui huius temporis ne-<marginalia>1</marginalia>
gant latam esse à Christo aliquam<marginalia>Hæreticorum|sententia.</marginalia>
veram legem. Putant enim repu-
gnare gratiæ Christi, & libertati
Christianæ; Primò, ex Ioan. 1. Lex
per Moysem data est: gratia, & veritas per Iesum
Christum facta est. Secundò, Marci vlt. Prædicate
Euangelium omni creaturæ: Nam Euangelium non
est lex: sed bonum nuncium, vt ait Augustinus 2.<marginalia>Euangelium|bonum nun-|tium.</marginalia>
contra Faustum, cap. 2. illud autem nuncium con-
sistit in promissione salutis, quæ promissio anteà
fiebat sub conditione mādatorum, iuxta id Ezech.
20. Qui fecerit ea viuet in illis: nunc sub conditio-
ne solius Baptismi, & fidei. Marci vlt. Qui credide-
rit, & Baptisatus fuerit, saluus erit, &c. Tertiò, quia
lex gratiæ dicitur, Lex spiritus vitæ, Rom. 8. Vbi au-
tem Spiritus Domini, ibi libertas, 2. Corinth. 3.
Hæc autem libertas est ab obligatione legis, iuxta
id Galat. 5. Si Spiritu ducimini, non estis sub lege. Et
ibidem, Non sumus ancillæ filij, sed liberæ: qua liberta-
te Christus nos liberauit. Alludit ad id Genes. 21. Eijce
ancillam & filium eius, non enim erit hæres filius ancillæ
cum filio liberæ.</P>
<P>  Dico primò, Lex noua est verè & propriè lex,<marginalia>2</marginalia>
à Christo lata. Et definita in Concil. Trident. sess.<marginalia>1. Conclus.</marginalia>
6. can. 19. & 21.</P>
<P>  Probatur primò ex Ioan. 15. Hoc est præceptum
meum: & item de præcepto Baptismi, Nisi quis re-<-P>@@

<-P>natus, Ioan. 3. de præcepto Eucharistiæ: Nisi man-
ducaueritis carnem filij hominis, &c. Ioan. 6. De præ-
cepto P&#x0153;nitentiæ, & Confessionis: Quorum remi-
seritis peccata, remittuntut eis: & quorum retinueritis
retenta sunt. Ergo lex vetus etiam quantum ad<marginalia>3</marginalia>
Decalogum non obligat Christianos.</P>
<P>  De Ordine, & Matrimonio non est præceptum
pro nunc obligans priuatas personas: de aliis
verò sacramentis Confirmatione, & Extrema vn-
ctione non est præceptum obligans saltem sub
mortali.</P>
<P>  Probatur secundò ex loco Hierony. 31. adducta
à Paulo, Hebr. 8. Hoc est Testamentum, quod disponam
domui Israe&#x0308;l post dies illos, dicit Dominus. Dabo legem
meam in visceribus eorum, & in cordibus eorum super-
scribam eas. De quo loco vide Hieronym. Hieremię
31. & August. lib. de Spir. & lit. c. 26. & 27. Isai. 2. &
Mich. 4. De Syon exibit Lex, & Verbum Domini de
Hierusalem iudicabit gentes: id est, gubernabit: nam
in libro Iudicum gubernatores Iudices appellan-
tur. Locum illum, Hunc locum de lege propriè
sumpta exponit August. 17. ciuit. cap. 17. adiunge&#x0303;s
id Psalm. 109. Virgam virtutis tuæ emittet Dominus
ex Sion. Vbi nomine virge lex ipsa significatur,
quia à virga, sceptro seu potestate Regia & legis-
latiua processit: & ibi commemoratur Sacerdo-
tium Christi æternum; quia lex illi debuit esse
conformis, iuxra id, Hebr. 7. Translato Sacerdotio,
necesse est vt legis traslatio fiat. Et Deut. 18. Prophetam
de gente tua, & fratribus tuis sicut me, id est, etiam
Principem, & Legislatorem, Suscitabit tibi Domi-
nus, ipsum audies, Isai. 33. Dominus Iudex noster, Do-
minus Legifer noster, Dominus Rex noster. Et c. 42.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0636.jpg/>
@@1@<SE636>620 Q.CVI. vsque ad CVIII. Tract. XIV
<duolan 2><-P>Legem eius Insulæ expectabunt. Psalm. 9. Constitue
Domine Legislatorem super eos. Psalm. 83. Etenim be-
nedictionem dabit Legislator. Quæ loca de Christo
explicat Salmer. to. 5. tract. 1. in Euang. Ezech. 36.
Dabo vobis cor nouum, & Spiritum meum ponam in
medio vestri, & faciā, vt in præceptis meis ambuletis, &
iudicia mea custodiatis, & operemini. Matth. 5. Audi-
stis, quia dictum est antiquis, &c. ego autem dico vobis,
&c. Ioan. 14. Qui habet mendata mea & seruat ea,
ille est qui diligit me. Et, Si præcepta mea seruaueritis,
manebitis in dilectione mea. Et, Vos amici mei estis, si
feceritis quæ ego præcipio vobis. Matth. 19. Si vis ad
vitam ingredi, serua mandata. Matth. vlt. Euntes do-
cete omnes gentes baptizantes eos in nomine Patris, &
Filij, & Spiritus sancti, docentes seruare omnia quæcun-
que mandaui vobis. Vbi Hieronym. Iussit, inquit,
Apostolos primùm docere vniuersas gentes: tum
fidei tingere Sacramento, & post fidem, & Baptis-
ma quæcunque seruanda essent, præcipere. Ac ne
putaremus leuia esse, & pauca, quæ sunt obseruan-
da, addidit, Omnia quæcunque mandaui vobis, An
Paulus non facit Christum Legislatorem cùm di-
cit Romanor. 7. Cùm ego sine lege non essem: sed in
lege essem Christi: Et capite 13. Plenitudo legis est
dilectio. Et Galat. 5. Omnis lex in vno sermone imple-
tur, Diliges proximum tuum sicut teipsum. Et Galat. 6.
Alter alterius onera portate, & sic adimplebitis legem
Christi. Rom. 2. Non auditores legis iusti sunt apud
Deum, sed factores legis iustificabuntur. Rom. 3. Legem
ergo destruimus per fidem, absit: sed legem statuimus. Et
Galat. 2. Per legem legi mortuus sum, id est, per le-
gem nouam, veteri, vel legi peccati.</P>
<P>  Et certè hoc pertinebat ad perfectam Christi<marginalia>4</marginalia>
prouidentiam circa Ecclesiam suam, vt daret ei le-
ges accommodatas: nam Ecclesia est perfecta
Resp. à Christo fundata: fundatores autem præci-
puas, & fundamentales leges dare solent. Aliàs
neque perpetuitatem, neque continuam vnitatem
habere posset. Et si nulla esset lex nisi fidei, vt hæ-
retici mentiuntur, nullum Christianis esset pec-
catum præter infidelitatem: quod est contra Euan-
gelium, Matth. 25. & sæpè alibi. Quia vbi non est
lex, nec præuaricatio. Rom. 4. Vide Suarez 3. part.
tom. 1. disp. 47. sect. 2. Pererium Rom. 7. disp. 6. lege
Lucam, cap. 6. num. 27. & seqq. vbi multa præcepta
Christus tradidit, vt & Matth. 7. & 19. Lucæ 18. &
Marci 10.</P>
<P>  Vnde malè Caluinus in id Galat. 4. Misit Deus<marginalia>5</marginalia>
Filium suum factum sub lege, vt eos, qui sub lege erant,
redimeret. O miserabilem, inquit, inscitiam, ô per-
nitiosum errorem prædicantium Christum tan-
quam nouum Legislatorem: quasi veterem Iu-
dæorum legem abrogauerit, vt nouam Christianis
hominibus legem imponeret. Non fuit id Christi
officium, sicut ipse dixit, Non misit Deus filium suum<marginalia>Ioan. 3.</marginalia>
in mundum, vt iudicet mundum: sed vt saluetur mun-
dus per ipsum. Et alio loco, Ego, inquit, non iudico<marginalia>Ioan. 5.</marginalia>
quemquam. Non habuit profectò Christus id ope-
ris, ac muneris, vt nouam institueret legem: sed vt
ab hominum ceruicibus seruile illud legis iugum
auferret. Hoc illud est quod Paulus clamat, Deum
misisse Filium suum factum sub lege, vt eos, qui sub lege
erant, redimeret. Nostri verò nouitij Theologi di-
uino aduersantes consilio pro liberatore Legisla-
torem, qui nos in durissimam trudat seruitutem,
suscipiendum docent. Sic Caluin. Qui tamen sibi
aduersatur. Nam in id Rom. 7. Itaque fratres mei, &
& vos mortificati estis legi per corpus Christi, Docet<-P>@@

<-P>Christianos liberatos esse ab obseruatione legis,
non omninò: sed à lege tantùm cæremoniali, quæ
Mosis ministerio propria erat: sic enim scribit.
Tenendum est, Paulum eam duntaxat legis par-
tem, quæ propria est Mosis ministerio, hîc attin-
gere. Nam quatenus decem præceptis tradidit
Deus, quid rectum sit, vitámq, nostram instituit,
nulla sumnianda est legis abrogatio: quia vrgere
perpetuò debet Dei voluntas. Itaque diligenter
meminerimus, non esse hanc à iustitia, quæ in lege
docetur, solutionem: sed à rigida exactione, & ab
ea, quæ inde sequitur, maledictione. Non ergo
bene viuendi regula, quam lex præscribit, abro-
gata est: sed qualitas illa, quæ libertati per Chri-
stum partæ opponitur: nempè dum summam per-
fectionem requirit, & quia eam non præstamus,
constringit nos sub reatu mortis æternæ. Et in id
Rom. 7. Sed neque exhibeatis membra vestra, &c. Vi-
derint, inquit, hoc loco, quo iure Christianum
nomen fastuosè ostendant, quorum singula mem-
bra tanquam Satanæ prostibula in omnem f&#x0153;di-
tatem perpetrandam parata sunt. Contra enim
nunc iubet Apostolus, vt nos totos sistamus Deo:
nempè vt ab omni vagatione mentem, atque ani-
mum coercentes, in quam nos abstrahunt carnis
cupiditates, vnius Dei nutum intueamur: ad eius
excipienda iussa intenti, & ad exeque&#x0303;da eius man-
data accincti. Membra quoque nostra illius arbi-
trio destinata sunt & consecrata, vt nihil quàm
eius gloriam spirent omnes animi, ac corporis no-
stri facultates. Quia non frustrà Dominus abolita
priori vita in aliam nos creauit, quam actiones
debent imitari. Hæc ille. Vide Scripar. quæst. 26.
in epist. ad Galat. vbi refert, & refellit hæreticos
negantes, Christum venisse Legislatorem.</P>
<P>  Ad 1. hæreticorum fund. resp. cùm Ioannes di-<marginalia>6</marginalia>
xit, gratiam per Christum factam, non exclusisse le-<marginalia>Ad primum|arg. hæret.</marginalia>
gem: sed hanc legem nominat à principaliori, sub
quo includit reliqua: & tacitè supponit gratiam,
quam Moyses facere non potuit. Potest etiam ve-
ritatis nomine lex comprehendi, quatenus intelle-
ctum illuminat, vel quatenus dare hanc legem
pertinuit ad complementum antiquarum prædi-
ctionum, ac figurarum: in quo illa veritas con-
sistit.</P>
<P>  Ad 2. resp. quamuis Euangelium dictum fuerit<marginalia>Ad sec&#x0169;dum.</marginalia>
à bono nuncio regni c&#x0153;lorum & salutis: tamen
non excludere reliqua ad hunc finem necessaria:
& Euangelica præcepta esse optimum nuncium:
quia sunt perfectissima, & efficacissima ad dandam
salutem, vel in Euangelio contineri, vt ait Barra-
das lib. 1. in Euang. ex Aug. de fide, & oper. cap. 19.
de vera Relig. cap. 17. & 1. de serm. Dom. in monte,
& Matth. 28. Docentes eos seruare omnia quæcunque
mandaui vobis.</P>
<P>  Ad 3. resp. hanc legem esse fidei, & Spiritus vitę<marginalia>7</marginalia>
in suo fine & effectu: non tamen excludi eius obli-<marginalia>Ad tertium.</marginalia>
gationem: ad quam implendam iuuat ipsa gratia.
Dicitur etiā lex fides, & Spiritus: quia pręcipuè fuit
interiùs promulgata, & proposita per gratiā Spiri-
tus sancti. Illud verò Pauli, Vbi Spiritus Domini, ibi
libertas: intelligitur de libertate à seruitute peccati,
diaboli, carnis, & mundi, ac veteris legis: & à
seruili timore, quo legi, & Deo seruitur, nō amore
iustitiæ: sed metu supplicij. Liber&#x0169; enim definiunt
Philosophi, quod sui gratia est: nam mancipium
domini gratia est: quia ergo homines seruantes
legem amore illius, suæ consulunt vtilitati, & non<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0637.jpg/>
@@1@<SE637>Disput. XXIV. Sectio II. 621
<duolan 2><-P>timore, vt serui violentè trahuntur, liberi esse di-
cuntur. Vnde Aug. lib. de gratia cōtra Pelagian os,
Præceptum liber facit, qui libens facit. Vnde deceptus
est Lutherus existimans pugnare inter se, facere
aliquid ex debito, & liberè: ex obligatione, & amo-
re. Id verò 1. Tim. 1. Iusto non est lex posita, sed pecca-
toribus. Intelligitur primò cum Chrysost. Theodo.
& Theophyl. ibi, & August. lib. de Spir. & lit. cap.
10. de lege per se ducente, & disponente hominem
ad accipiendam à Christo peccati remissionem.
Nam talis lex cum peccatoribus loquitur non
cum iustis. Secundò, cum D. Thom. lex non est im-
posita iusto tanquam onus, sed tanquam iugum
quoddam leue & suaue: quæ peccatori est onus
grauissimum, & intollerandum. Vnde 1. Ioan. 5.
Mandata eius grauia non sunt. Vt idem pōdus sano
& præualenti leue, infirmo graue. Tertiò cùm
aliis, vt sermo sit de lege veteri, cui peccatores
seu infideles putant se subesse, iusti autem non.
Quartò cùm Caiet. lex quoad p&#x0153;næ commi-
nationem non est imposita iusto, scilicet perseue-
ranti in sua iustitia: quia is nunquam est p&#x0153;na di-
gnus. Hoc est quod alij dicunt, iustum subesse legi
quoad vim directiuam, non quoad punitiuam: seu
coactiuam, vt tradit Aristot. 1. Ethic. ex Hesiodor.
Quidam quod age&#x0303;dum est, per se norunt, & ag&#x0169;t;
alij egent monitu, ac magisterio ad cognosce&#x0303;dum
quid agere oportet. Alij insuper p&#x0153;nis & commi-
nationibus. His lex coactiua & p&#x0153;nalis imponi-
tur. Illud Galat. 5. Si Spiritu ducimini, non estis sub
lege. Intelligitur de lege veteri, cui fideles nec in
re, nec in propria æstimatione subs&#x0169;t; quia à Chri-
sto liberati sunt, & non sunt filij Agar ancillæ: sed
Saræ liberæ, quia libertate donati à Christo sunt.
Sic intelligitur id Galat. 3. Priusquā veniret fides, sub
lege iustò dicebamur cōclusi; itaque lex Pædagogus noster
fuit in Christo. At vbi venit fides, iam non sumus sub
pædagogo. Et cap. 4. Misit Deus filium suum factum
sub lege, vt eos, qui sub lege erant, redimeret. Scilicet
à peccatis, & à maledicto legis, & p&#x0153;nis, quas
eius transgressores incurrissent. Sed ne putarent
Galatæ, se per Euangelium ab obseruatione mora-
lium præceptorum liberatos, vt aliqui putabant,
teste Hieronymo ibi, cautè subiunxit Paulus: In li-
bertatem vocati estis: tantum ne libertate in occasionem
carnis detis. Sic etiam Roma. 6. Non sumus sub lege,
sed sub gratia. Vt autem ostendat, per hoc non ex-
cludi nouæ legis obligationem, subiungit. Quid
ergo? peccabimus: quia non sumus sub lege: ab-
sit. Aut esse sub lege est esse sub illa, vt sub graui
onere. Vnde sæpè August. ait, sub lege esse, cui
præcipitur, & non iuuatur lege, vt in lege veteri.
Qui autem habet legem adiuuantem, non est sub
lege: sed in lege, vt Psalm. 1. Et in lege Domini vo-
luntas eius. Quod ita ibi August. exposuit. Sic etiam
lib. de contin. cap. 3. Concupiscentiarum oppugnatione
vincuntur, qui sub lege viuunt: quia iubetur quod
bonum est, & non datur. Sub gratia autem viuunt, qui
per Spiritum sanctum recipiunt quod lex iubet. Idem
habet de natu. & gra. cap. 57. Sub lege etiam dici-
tur esse, qui à lege damnatur vt transgressor. Quod
significant Anscl. & Adamus in Paulum. Vide Au-
gust. de corrept. & gra. cap. 4. Alia expositio scho-
lasticis frequentior est, illum esse sub lege qui spi-
ritu timoris ducitur ad obseruantiam legis. Indi-
cat D. Tho. quæst. 97. art. 5. Sotus 3. naturæ, c. Vega
11. in Trid. cap. 6. & 7. & ita potest intelligi illud,
Christus nos redemit de maledicto legis. Et id 1. Cor. 9.<-P>@@

<-P>Factus sum Iudæis tanquam Iudæus, vt Iudæos lucrifa-
cerem: ijs, qui sub lege sunt, quasi sub lege essem, cùm ipse
non essem sub lege, vt eos, qui sub lege erant, lucriface-
rem: ijs, qui sine lege erant, tanquam sine lege essem, cum
sine lege Dei non essem: sed in lege essem Christi.</P>
<P>  Quod autem dicebant hæretici, promissiones<marginalia>8</marginalia>
noui testamenti non esse factas sub cōditione ser-
uandi legem, reiicitur ex Ioan. 15. Si præcepta mea
seruauerits, manebitis in dilectione mea. Et iterum, Vos
amici mei estis, si feceritis, &c. Et Roma. 8. Si tamen
compatimur. Et 2. Tim. 2. Si quis emundauerit se ab
his, fiet vas in honorem. Ideò promissio aliquando
fit potius operibus, quàm personis. Matth. 7. Qui
facit voluntem Patris, &c. 2. Petri 1. Satagite, vt per
bona opera, &c. Et Rom. 2. Reddet vnicuique secun-
dùm opera sua. Ideò etiam Hebr. 5. dicitur, Christus
causa salutis æternæ omnibus obtemperantibus sibi.
Matth. 9. Si vis ad vitam ingredi, serua mandata. Ro-
manor. 2. Factores legis iustificabuntur. Vide sect. 6.
in 1. different. Denique quod Caluinus dicebat,
Christum non venisse vt iudicem, reiicitur, ex 1.
Cor. 4. Qui iudicat me, Dominus est. Et Rom. 2. The-
saurizas tibi iram in die iræ, & reuelationis iusti iudi-
cij Dei. Matth. 16. Pater omne iudicium dedit Filio: &
potestatem dedit ei iudicium facere: quia Filius hominis
est. Et Petrus Act. 10. Præcepit nobis prædicare, & te-
stificari: quia ipse est, qui constitutus est à Deo iudex
viuorum & mortuorum. Eandem sententiam dixit
Paulus Atheniensibus, Act. 17.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO II.
Quænam præcepta lex noua contineat.</Z>
<P><INI4>D</INI4>Ico primò, Hæc lex præter moralia præ-<marginalia>9</marginalia>
cepta, & fidei, & spei, ac charitatis, so-
lùm continet præcepta Sacrame&#x0303;torum,
& obedientiæ Ecclesiæ: colligitur ex
D. Thom. quodlib. 2. art. 8. quem citat & sequitur
Azor tom. 1. lib. 7. cap. 34. quæst. 4. §. in his igitur,
asserente, in nouo testamento nullum diuinum
præceptum esse datum, nisi ad Decalogum & mo-
res, ad fidem, spem, & charitatem, ac sacramenta à
Christo instituta pertineat. Non exclud&#x0169;t hi præ-
ceptum generale obediendi Ecclesiæ Prælatis: tum
quia hoc naturale & morale est, cùm natura dictet
Prælatis esse obediendum. Tum quia loqunntur de
præceptis perticularibus ex parte materiæ: hoc au-
tem generale est valde. Eandem doctrinam còlli-
git Valent. disp. 7. quæst. 8. punct. 2. ex D. Thoma
quæst. 108. art. 1. quem ibi sequuntur Med. & alij
recentiores, & Sotus. 2. iust. quæst. 9. art. 1. ait enim
D. Thom. in lege noua nihil à Deo in particulari
præcipi, nisi quod ad gratiam acquirendam, &
seruandam pertinet, vt sunt sacramenta (quorum
vnum, scilicet Eucharistia etiam est sacrificium)
& moralia, & actus fidei, spei, & charitatis, quibus
ad gratiam præparamur: cætera verò tam cære-
monialia, quàm iudicialia, tam Ecclesiastica, quàm
sæcularia, relicta esse dispositioni superiorum sæ-
cularium, & Ecclesiasticorum, quibus generatim<marginalia>10</marginalia>
præcepit, vt obediamus. Ob hoc inquiunt citati,<marginalia>Præcepta|moralia obli-|garent etiamsi|non esset lex|naturæ; quia|Christus ea|obseruari præ|cepit.</marginalia>
legem Euangelicam appellari à Iacobo cap. 1. Le-
gem perfectè libertatis.</P>
<P>  Et quidem præcepta moralia obligarent Chri-
stianos, licet non esset lex naturæ de eisdem re-
bus, quia Christus ea obseruare præcepit, licet non
præcepisset fortassis, nisi ea iam essent lege naturæ<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0638.jpg/>
@@1@<SE638>622 Q.CVI. vsque ad CVIII. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>præcepta: sicut etiam lex vetus ad Decalogum
obligaret, esto non esset præceptus lege naturæ.
Hæc præcepta moralia non solùm sunt à Christo
confirmata, aut renouata: sed etiam aucta quan-
tum ad expressionem, & declarationem quandam
in lege veteri non contentam, vt patet Matth. 5.
Ego autem dico vobis, &c. vt ibi notant expositores,
& August. lib. de serm. Dom. in monte, & 1. retract.
cap. 22. Sic Ioan. 13. & 15. Christus præceptum fra-
ternæ dilectionis vocat præceptum suum, & man-
datum nouum, id est, à se renouatum, vt sentit Au-
gust. & Clemens lib. 6. constit. Apostol. cap. 23. qui
adiungit id Matth. 23. Quæcunque vultis vt faciant
vobis homines, & vos facite illis. Vnde Gal. 6. Alter al-
terius onera portate, & sic adimplebitis legem Christi.</P>
<P>  Lex ergo Christi principaliter continet præ-
cepta moralia: quæ in hoc verbo continentur:
Diliges proximum tuum sicut teipsum: quod magis
inferius exponam.</P>
<P>  De præceptis autem fidei generaliter assertio<marginalia>11</marginalia>
conceditur etiam ab Hæreticis. Sed catholicè de-
claratur hoc modo. Christus noua mysteria mun-
do reuelauit, & consequenter homines obligauit
ad credendum illa, iuxta vires sibi concessas, ac
proinde assensu supernaturali, & ad habendum fi-
dem magis explicitam Dei, & incarnationis, &
passionis eius, quàm antea erat. Nam fides in com-
muni semper fuit necessaria necessitate medij, &
præcepti. Vbi aduerte, præceptum fidei quodam-
modò posse dici naturale: & quodammodò positi-
uum. Nam eo ipso, quo mysteria fidei sufficienter
proponuntur vt crede&#x0303;da, oritur obligatio non dis-
sentiendi illis, & assentie&#x0303;di illis aliquādo, pręsertim
principalibus mysteriis, quæ vel sunt ad salute&#x0303; ne-
cessario credenda, vel saltem debent intelligi, &
memoria retineri, vt suo te&#x0303;pore credantur: magna
enim socordia est, ea nescire, quę pręcipuè ad pro-
priam religionem spectant, & sunt principalia eius
capita, vnde licet necessitate solum sit necessari&#x0169;
credere quòd Deus, & supernaturalis remunerator
est: tamen necessitate præcepti omnes tenentur
scire, & interdum actu credere articulos fidei, quæ
sunt potissima eius capita, & paratus esse ad red-
dendam suæ fidei rationem aliquam, & aliqualiter
ipsam explicandum: & hoc totum postulat natura
ipsa, & ratio naturalis supposita diuina reuelatio-
ne, & sufficienti propositione, & auxiliis superna-
turalibus ad credendum à Deo concessis. Et simi-
liter actus fidei, qui est medium necessarium ad
iustificationem vel vitam æternam, est necessarius
necessitate præcepti: quando tenemur ad iustifi-
cationem, vel vitam æternam nos præparare. Quę
omnia vberius explicabimus tract. de fide. Idem-
q&#x0301;ue dicendum est de præceptis spei, & charitatis,
quæ in præceptis fidei, scilicet viuæ, continentur:
& sunt moralia, & cōnaturalia gratiæ, & antiqua;
sed aliquid nunc habent speciale: nam supposita
fide explicita trinitatis, & redemptionis, & bo-
norum spiritualium, & æternorum specialis mo-
dus spei, & dilectionis necessarius est, & amplius
tenemur ad eliciendos actus harum virtutum.
Idem est de actibus religionis, & aliarum virtu-
tum: tenemur enim eos exercere iuxta exigentiam
huius status.</P>
<P>  Vnde etiam constat, legem hanc præcipuè in
internis actibus versari, ideo vocatur lex fidei, lex
spiritus vitæ, & aliis modis similibus; & pater: quia
actus virtutum theologalium, & religionis inte-<-P>@@

<-P>rius sæpissime consummantur: & per eos verè iu-
stitia comparatur, conseruatur, & augetur: quod
lex hæc præcipuè intendit: & quamuis actus ali-
qui interni non interius, sed in externo, verbo vel
opere consummantur: tamen de illis dantur præ-
cepra Christi clariùs quàm in lege, vnde Iudæi
multi dixerunt in actibus internis peccatum non
esse, contra quos dixit Christus Matt 5. Nisi abun-
dauerit iustitia vestra plusquam scribarum, & Pha-
risæorum, non intrabitis in regnum c&#x0153;lorum. Et do-
cuit, ac præcepit, cohiberi id iam odium prauam
concupiscentiam, & intentionem, ac similia opera
interna: vt latè explicat D. Thom. Med. & alij qu.
108. art. 3. Valen. suprà, Sotus illa quæst. 9. art. 2.</P>
<P>  Sunt in hac lege alia præcepta veluti cæremo-<marginalia>12</marginalia>
nialia: quæ omnia sunt sacramentorum: quia ali-<marginalia>Sacrificium|cum sacrame&#x0303;-|to Eucharistiæ|idem.</marginalia>
quod sit sacrificij, tamen re idem est sacrificium
cum sacramento Eucharistiæ: ideo Theologi citati
& alij communiter dicunt, in lege noua solùm
esse præcepta morum, fidei, & sacramentorum.
Quod significat Aug. initio Psalm. 73. dicens, pau-
ca, esse præcepta in lege noua quæ non contine-
rentur aliquo modo in prophetis, id est, in veteri
Testamento. Ibi enim continebantur præcepta fi-
dei, & morum, quibus addit Aug. sacramenta. Quæ
dicit, in hac lege faciliora: pauciora, salubriora, &
feliciora esse: quia non sunt tantùm promittentia:
sed etiam dantia salutem. Quod latè etiam tractar
lib. 11. contra Faustum. Præcepta sacramentorum
sect. 1. indicauimus. Præceptum autem sacrificij
expressè habetur in Euangelio. Nam Trid. sess 22.
cap. 1. docet Christum in c&#x0153;na Apostolis, quos
tunc noui Testamenti Sacerdotes cōstituebat, cor-
pus & sanguinem suum, sub speciebus panis, &
vini, vt sumeretur, tradidisse, & eisdem eorúmque
in sacerdotio successoribus, vt offerre&#x0303;t, præcepisse
per hæc verba: Hoc facite in meam commemoratio-
nem: vti semper Catholica Ecclesia intellexit, &
docuit. Vnde cautè in nonnullis editionibus le-
gendus Maldonatus Ioan. 6. num. 53. indicans, illa
Christi verba non habere formam præcepti sacri-
ficandi: quod in aliis editionibus correctum ha-
bes. De aliis sacris, sacramentalibus, aut obseruan-
tiis nihil speciale præcepit Christus: sed generale
illud præceptum renouauit, vt sancta sanctè tra-
ctentur. Quamuis vt dispositionem necessariam
omnibus sacramentis, vt effectum haberet, desi-
gnauit, vel esse in gratia, vel habere attritionem,
qua simul cum sacramento illā comparent: & pro
Eucharistia statuit debere præcedere Confessio-
nem in eo, qui habet conscientiam lethalis pec-
cati.</P>
<P>  Præcepta iudicialia nulla tradidit Christus: quia<marginalia>13</marginalia>
præcipuè respiciebant temporalia, de quibus non
curauit, nec ni eis voluit aliquid statuere, vel inno-
uare; præsertim cùm præcepta te&#x0303;poralia sæpè mu-
tari expediat, & varia esse pro varietate te&#x0303;porum,
Gentium, & nationum. Sed ad hæc præcepta
iudicialia imponenda in ordine ad spiritualia ne-
gotia, & ad peculiares cæremonias instituendas
potestatem dedit Ecclesiæ, cui nos obedire præ-
cepit. Quæ potestas, & præceptio continetur illis
verbis: Pasce oues meas: & illis, Si Ecclesiam non au-
dierit, &c. & eo ipso quod constituit Prælatos in
Ecclesia, implicitè iniunxit nobis obedientiam.
Quia natura dictat obedie&#x0303;dum Superioribus: vn-
de hoc præceptum etiam est morale, & connatu-
turale gratiæ, & institutioni diuinæ, qua Prælatos<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0639.jpg/>
@@1@<SE639>Disput. XXIV. Sectio III. 623
<duolan 2><-P>instituit: sicut & præcepta sacramentorum omnia,
vel ferè omnia sunt connaturalia institutioni ipso-
rum, & omnia præcepta fidei prædicationi Euan-
gelicæ, & gratiæ: & hoc voluisse videtur Maldo.
Matth. 11. vers. 30. dicens, in Euangelio non sunt,
nisi necessaria ad salutem præcepta, quæ natura
ipsa docet (scilicet supposita gratia, & institutio-
ne diuina) quæq&#x0301;ue vno verbo continentur. Om-
nia quæcumque vultis, vt faciant vobis homines, & vos
facite illis, Matth. 7. vers. 12. vt in illum locum Matt.
11. docet Hilar. Sic idem Maldon. Matth. 11. n. 21.
ait, quòd olim Gentiles poterant seruata lege na-
turæ, omnium confessione salui esse: quæ satis illis
erat ab ipsa natura prædicata, intellige supposita
diuina gratia, & institutione: nam supposita pro-
positione aliquorum mysteriorum fidei, natura
prædicabat esse credenda: & sic de aliis rebus.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO III.
An lex noua tantùm fuerit à Christo scripta
in cordibus hominum.</Z>
<P><INI5>R</INI5>Espondeo: Legem nouam in hoc<marginalia>14</marginalia>
differre à veteri, quòd vetus quan-<marginalia>Lex noua in|quo differat à|veteri.</marginalia>
tum ad Decalogum scripta est à Deo,
in tabulis lapideis: noua verò ab illo,
& ab Apostolis in tabulis cordis car-
nalibus. D. Thom. Med. & alij q. 106. art. 1. Sotus 2.
iust. q. 7. nu. 1. D. Thom. 3. part. quæst. 41. art. 4. vbi
ex professo tractat, cur Christus doctrinam suam
externis characteribus scriptam non reliquerit:
vbi etiam aliquid dicit Suarez, plura Salmeron
tom. 1. in Euangel. prologom. 26. & 2. Corinth. 3.
& Hebr. 8. Barradas tom. 1. in Euang. lib. 1. cap. 2.
Lyra, Hebr. 8. vbi Paul. ex Hierem. 31. id probat, ait
enim: Hoc est Testamentum quod disponā domui Israe&#x0308;l
post dies illos dabo leges meas in mentem eor&#x0169;, & in corde
eorum superscribam eas. Et 2. Corinth. 3. Epistola estis
Christi ministrata à nobis, & scripta, non atramento,
sed Spiritu Dei viui: non in tabulis lapideis, sed in
tabulis cordis carnalibus. Vnde Augustinus 15.
contra Faustum cap. 4. Sic Ecclesiam alloquitur,
Tu, ô Ecclesia, es epistola Apostolorum, scripta
non attramento, sed Spiritu Dei viui: nō in tabu-
lis lapideis, sed in tabulis cordis carnalibus: Simi-
lia Theophyl. 2. Corinth. 3. in illis verbis: In tabulis
cordis carnalibus, alludit Paul. ad id Ezech. 11. & 36.
Auferam à vobis cor lapideum, & dabo vobis cor car-
neum. Iudæi habuere cor lapideum, id est, du-
rum, quod significabat legem illis in tabulis lapi-
deis scriptam fuisse, vt notauit August. tract. 33. in
Ioan. & 15. contra Faustum, cap. 4. sed cor Christia-
norum est carneum, molle, & cereum, vt Psalm. 21.
Factum est cor meum tanquam cera liquescens. Sic ex-
plicat Hieronym. vt Ecclesia sit cor Christi chari-
tatis igne emolitum. Bene etiam Salmeron 2. Co-
rinth. 3. notat cum Iulio Polluce, vocem Græcam,
Sarcinos, cum accentu in antepen. substantiam car-
nis significare, ex qua vt materia aliquid constet,
sed sarcinos cum acce&#x0303;tu in vltima, significare qua-
litatem, ita vt carneum sit, quod qualitatem carnis
habet, scilicet mollitiem.</P>
<P>  Sed explanatione indiget hæc differentia inter<marginalia>15</marginalia>
legem nouam, & veterem. Nam leges ambæ atra-
mento scriptæ sunt, vetus à Mose; noua ab Apo-
stolis: ambæ scriptæ sunt in intellectu, memoria,
& voluntate hominum: nam etiam Hebræi multi<-P>@@

<-P>legem veterem intellexer&#x0169;t, memoria tenuerunt,
& magna voluntate seruarunt. Hunc nodum sol-
uit August. de Spir. & lit. cap. 17. cùm legem vete-
rem docet esse præcepta literis exarata: nouam
verò charitatem diffusam in cordibus nostris per
Spiritum sanctum, qui datus est nobis, & Chry-
sost. tom. 3. homil. de Spiritu sancto in Pentecoste,
rogat, quæ est lex, quam hodie è c&#x0153;lo latā discis?
Respondet, Spiritus sancti gratia. Potest autem
gratia & charitas dici lex: quia est magna quæ-
dam propensio ad opera, fortis enim est, vt mors
dilectio, Cant. 8. Propensio autem ad aliquid lex
dicitur, sic Paulus legem carnis appellat fomitem,
seu propensionem eius in malum, Rom. 7. & de le-
ge fomitis multa diximus. disp. 2. sect. 10. Sic etiam
D. Thom. quæst. 106. art. 1. & alij ibi dicunt præci-
puum, quod in lege noua est, esse gratiam, & cha-
ritatem, & quia hæ sunt in anima, ideò legem no-
uam dici in cordescriptam. Sed certè hoc non est
agere de lege propriè dicta, quæ præceptum, seu
congeries præceptorum est. Gratia autem, & cha-
ritas non sunt leges propriè: sed metaphoricè,
quia rationem præcepti non habent. Vnde dicen-
dum est, legem nouam propriè dictam esse præce-
pta Christi. Hæc autem in intellectu, memoria, &
voluntate per abundantem gratiam Spiritus san-
cti dati ex meritis Christi noui Legislatoris, & ad
legem nouam pertinentis impressa est cordibus
Christianorum, præsertim in primitiua Ecclesia.
Quod non competit legi veteri: nam licet He-
bræi multi gratiam & charitatem habuerint: ta-
men eam habuerunt ex fide, & meritis Christi
pertinentis ad nouam legem: & prætereà minus
abundantem, maximè cùm lata fuit lex. Ideò lex
vetus dicitur scripta in tabulis lapideis: noua verò
in cordibus, seu in tabulis cordis carnalibus. Si ple-
nitudo legis est dilectio, Roma. 13. & Galat. 5.
& charitas habitualis faciat diligere ad id incli-
nando, ratione illius rectè dicitur lex esse in corde,
nempe affectiuè, & tanquam in causa suæ obser-
uationis, maximè cùm dilectio mentem ad rem
dilectam trahat, ratione cuius dilectum dicitur
esse intentionaliter, & intelligibiliter in diligente.
Quinimò & lex naturalis dicitur impressa cordi,
ratione luminis, & inclinationis naturalis, ad
eius obseruatione&#x0303;, iuxta id Chrysostomi Rom. 7.
hom. 12. Simul atque hominem finxit Deus, ei in-
didit naturalem legem: quam veluti fidum conui-
ctorem apud vnumquemque deponit, ac cōmit-
tit, &c. Et Paulus Rom. 2. Cùm Gentes quæ legem,
scilicet scriptam, non habent, naturaliter quæ legis
sunt, faciunt, non ostendunt opus legis scriptum in cor-
dibus suis.</P>
<P>  Sed cur Christus legem suam scripto externo<marginalia>16</marginalia>
non tradiderit; cum tamen legem veterem partim<marginalia>Quæst.</marginalia>
Deus digito suo scripserit Exod. 31. & 34. nempe<marginalia>Christus in|terra nihil|scripsit; eiús-|que epistola|ad Abagar&#x0169;|est apocry-|pha.</marginalia>
quoad Decalogum: & Moses aliam legis partem,
& historiam totius pentateuchi scripserit, & Iulius
Cæsar gesta propria? Respondet Salmeron illo
Prologom. 26. Nihil Christum scripsisse præter id
quod in terra scripsit Ioan. 8. quod statim oblite-
ratum est. Nam epistola Christi ad Abagarum,
quam refert Euseb. 1. historiæ apocripha est Gela-
sio in Concilio Rom. 70. Episcoporum; & impium
est cōmentum illud quorumdam Paganorum: qui
vt refert Aug. 1. de consensu Euang. c. 10. & 11. ia-
ctabant, se legisse aliquos libros per Christum ad
Petrum, & Paulum scriptos, in quibus totius artis<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0640.jpg/>
@@1@<SE640>624 Q.CVI. vsque ad CVIII. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>magicæ doctrinam esset complexus, qua tot mira-
cula edidisset: quod commentum refellit bene
Aug. ibi, & ex eo Salmero supra. Vbi etiam quæ-
stioni propositæ respondet primò, cum August.
lib. de cōsen. Euang. cap. 7. Christum Euangelium
scripsisse dictādo illud Euāgelistis, sicut Principes
solent manu famulorum scribere, quæ propria
subscribunt: sicut etiam Hieremias per manum
Baruch prophetiam suam scripsit, cap. 36. & Pau-
lus per fidelem quemdam nomine Tertium scri-
psit epistolam ad Ro. cap. 16. Saluto vos ego tertius
qui scripsi epistolā in Domino. Pythagoras nihil scri-
psit, Socrates sol&#x0169; Æsopi fabulas, pauculisversib.
prosecutus est. Vide August. illo cap. 7. & 8. & lib.
6. Trin. cap. 2. Secundò, respondet Salmeron Pri-
mò, ideò Christum per se nihil exterius scripsisse
quia magis spectabat ad eius dignitatem scribere
interius in cordibus. Secundò, quia modestius est
calamo, & ore alieno laudari, quàm proprio. Pro-
uerb. 27. Laudet te elienus, & non os tuum; extraneus
& non labia tua: sic nemo obijciet. Tu de te ipso te-
stimonium perhibes: testimonium tuum non est verum.
Ioan. 8. quamuis hoc male obiectum illi fuerit,
quia testimonium quod Christus aliquando de se
dedit, testimonio patris & miraculis confirmat&#x0169;
fuit. Hanc rationem latiùs prosequitur Salmer. qui
& tertiam rationem adiungit: quia nihil magis
proderat, scribi Euangelium à Christo, quàm ab
Apostolis, cùm eadem ille esset scripturus; quæ
illi scripserunt. Et exemplar quod manu propria
scripsisset, non posset in totum orbem deferri: sed
in alios codices transferendum esset. Quartò, quia
periculum esset, ne cætera Prophetarum & Apo-
stolorum scripta præ illo Christi scripto vilesce-
cerent Quintò, quia filius Dei quasi absens c&#x0153;pit
olim scribere & per Prophetas nuncios suos, sua
mysteria reuelare: sed cùm venit plenitudo tem-
poris, & carnem sumpsit Gal. 4. locutus est per
vocem suam inarticulatam Ioannem Isai. 40. &
per propriam vocem articulatam & formatam,
& manens nobiscum vsque ad consummationem
sęculi Mat. 28. loquitur & scribit per Apostolos, &
Euāgelistas. Sextò, nihil per se scripsit, vt significa-
ret quanta esset authoritas Ecclesiæ, quæ aliquo
tempore sine vllo Christi scripto, imò neque
aliorum controuersias fidei per traditiones diui-
nas definiebat. Sed mihi potissima ratio est: quia
satis erat, vt aliqua inspiratione diuina, cùm expe-
diret ab Apostolis scriberentur, cætera verò per
traditionem in memoria homin&#x0169; speciali guber-
natione Spiritus sancti inuiolata, & sine errore
conseruarentur: Præsertim cùm maior pars huius
legis consistat in præceptis naturalibus, & gratiæ
connaturalibus, quæ vix possunt obliuioni man-
dari.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO IIII.
Quando lex noua obligare c&#x0153;pit.</Z>
<P><INI3>S</INI3>Vppono institutionem sacramentorum<marginalia>17</marginalia>
legis nouæ, cæptam esse ante passionem<marginalia>Baptismus,|Eucharistia,|& ordo insti-|tuta, & cele-|brata ante|mortem Chri-|sti.</marginalia>
Christi: consummatam verò post Resur-
rectionem ante Ascensionem, constat enim Bap-
tismum & Eucharistiam & Ordinem, instituta
esse, imo exercita ante mortem Christi: quo tem-
pore gratiam etiam conferebant: quia iam Chri-
stus eam meruerat: de quo D. Tho. 3. part. quæst.<-P>@@

<-P>66. art. 2. ad 1. Sacramentum p&#x0153;nitentiæ nec exer-
citum, nec institutionem habuit ante mortem
Christi, sed promissionem clauium, quas post Re-
surrectionem contulit Christus, ac proinde po-
testatem absoluendi, vt aliqui dicunt, quamuis
Palud. 4. dist. 2. quæst. 1. art. 1. con. 1. dicat p&#x0153;niten-
tiæ Sacrament&#x0169; institutum ante morte&#x0303; Christi: sed
alij tenent institutum post Passionem & mortem:
& eodem tempore secundùm aliquos instituit
Christus alia Sacramenta per dies. 40. apparens
eis, & loquens de Regno Dei, id est Ecclesia mili-
tante & triumphante: sed D. Tho. 4. dist. 2. art. 4.
quæstiun. 3. ad 1. affirmat, Sacramentum Confir-
mationis fuisse institutum à Christo, quādo pue-
ris sibi præsentatis manus imposuit: extremæ
autem Vnctionis, quando Apostolos ad prædi-
candum mittens, oleo in&#x0169;gere infirmos disposuit,
vt sic curarentur. Igitur ante Passionem & Resur-
rectionem non obligauit ad Sacramentum p&#x0153;ni-
tentiæ, nec ad alia Sacramenta nondum instituta,
siquæ erant talia. Item ante mortem Christi non
fuisse obligationem Baptismi fatentur Scotus, &
sequaces, cùm disputant an abligatio Cicuncisio-
nis extincta fuerit ante mortem Christi: dicunt
enim, tunc Baptismum fuisse in consilio, ideoque
Circuncisionis obligationem extinctam fuisse.
Thomistæ autem, vt videre licet in Med. quæst.
103. art. 3. Soto 2. iust. quæst. 5. art. 4. tenent tunc
Circuncisionem fuisse in præcepto, & Baptismum
in solo cōsilio. De Ordine vero & Eucaristia cert&#x0169;
est ante mortem Christi non fuisse in præcepto:
quia in vltima c&#x0153;na instituta sunt. Imò nec modò
est obligatio ad recipiendum Sacramentum Ordi-
nis, licet Pontifices & Episcopi teneantur ordina-
re ministros Ecclesiæ necessarios.</P>
<P>  Quantum verò attinet ad Baptismum limita-<marginalia>18</marginalia>
tionem ponit Sotus, art. cit. §. sed restat argumen-
tum, vbi ait, quòd licet Iudæus ante mortem
Christi suscipiens legem Christi: quia cùm ille cir-
cuncidi non posset, Baptizari teneretur. Ide&#x0303; docet
Medina suprà §. sed iam deuiamus, in solutione
Confirmationis. Sed hæc opinio meritò quibus-
dam recentioribus videtur improbabilis. Primò,
quia Iudæi, vt ipsi citati fatentur, non tenebantur
tunc ad Baptismum, etiam si fidem & legem Chri-
sti reciperent: ergo nec Gentiles. Non enim Chri-
stus voluit eos magis obligare quàm Iudæos, &
ipsi poterant tunc fieri proselyti & circuncidi;
proselyti autem Iudæorum, & ipsi Iudæi eadem
lege tenerentur. Item quia sicut Iudæi tunc habe-
bant remedium circuncisionis, ita illi habebāt re-
medium legis naturæ, eaque tenebantur: ergo si-
cut Iudæi non tenebātur ad Baptismum: ita neque
Gentiles. Secundò, quia tunc Gentilibus non præ-
dicabatur, nec diuulgabatur Baptismus. Ideò enim
Christus dixit, non sum missus, nisi ad oues, quæ perie-
runt domus Israe&#x0308;l, & Apostolis præcepit, in viam
gentium ne abieritis. Ergo Gentiles tunc non tene-
bantur baptizari. Tettiò, generatim probatur: quia
tunc testamentum Christi nondum erat confirma-
tum: sed morte Christi confirmatum est Hebr 9. &
ideo nō proponebatur necessari&#x0169; pro tunc quoad
ea, quæ erant merè positiua: vt enim D. Tho. nota-
uit 3. part. quæst. 66. art. 2. verba illa de necessitate
Baptismi & similia ad futurum tempus refereban-
tur. Vnde Matt. 19. quærenti iuueni quid facere ad
salutem deberet, solùm respondit, serua mandata,
scilicet vetera: & si vis perfectus esse, vade & ven-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0641.jpg/>
@@1@<SE641>Disput. XXIV. Sectio IV. 625
<duolan 2><-P>de, &c. solùm de Apostolis probabile est, tunc non
vniuersali lege, sed speciali præcepto fuisse ad Ba-
ptismum obligatos: sicut in c&#x0153;na pręcepit Petro
vt se leuari permitteret.</P>
<P>  Quod verò Sotus, & Medina eisdem locis dixê-<marginalia>19</marginalia>
re, audientes Christi doctrinam sufficienter mira-
culis confirmatam, obligationem habuisse susci-
pie&#x0303;di legem Christi: in hoc sensu verum est, quod
tenebantur ei credere, & quod illis præciperet fa-
cere. Vnde Christus dixit, Si non venissem, & locutus
eis fuissem, peccatum non haberent; nunc autem excusa-
tionem non habent de peccato suo: scilicet, non creden-
di Christo: & non recipiendi illum, vt Messiam,
& Dominum: Qui in propria venit, & sui eum nō re-
ceperunt. Ioan. 1. Cæterùm tunc nullam legem fe-
rebat Christus vt statim obligaturam.</P>
<P>  Meritò aute&#x0303; Sotus alij fatentur baptismi, & legis<marginalia>20</marginalia>
Euangelicæ obligationem saltem à morte vel re-
surrectione Christi c&#x0153;pisse: & hoc initium abso-
lutè ei tribuunt communiter doctores, quos retuli
& secutus sum, disputatione præcedenti sect. 6.
num. 30. & pro hac sententia meritò refertur D.
Thomas 4. d. 2. quæst. 1. art. 4. quæstiuncula 3.
nam dicit sacramenta quoad vtilitatem diuersis
temporibus fuisse à Christo instituta in vita mor-
tali: sed quoad vtilitatem omnia simul in passione
c&#x0153;pisse. Idem significat d. 3. quæst. 1. art. 5. quæ-
stiuncula 3. & hîc, quæst. 103. art. 3. & 4. & 3. parte
quæst. 66. art. 2. ad 1. Palud. 4. distinct. 2. quæst. 1.
art. 1. conclus. 1. suadetur: quia per mortem Christi
confirmatum est nouum Testamentum, Hebr. 9.
ergo extunc habuit perfectam virtutem, & effi-
caciam: ergo & vim obligandi, alias rationes ad-
iunxi sect. citata.</P>
<P>  Sed obiicies, quia pius latro post mortem Chri-<marginalia>21</marginalia>
sti salutem consecutus est: tamen sine baptismo:<marginalia>1. Obiectio.</marginalia>
ergo non statim post mortem Christi fuit ne-
cessarius ad salutem. Augustin. lib. 1. de anima, &
eius origine, cap. 9. nihil tandem resoluens, tres
assignat solutiones. Primò, cùm Cypr. illum fuisse
martyrem, & in sanguine suo baptizat&#x0169; baptismo
sanguinis. Sed licèt demus æquiualenter fuisse
martyrem, quia Christum in cruce confessus est,
quando etiam Apostoli in eius confessione defe-
cetunt, vt ibi tractat August. tamen cùm non fue-
rit ei mors illata pro Christo: nō possumus dicere,
verè, & propriè martyrem fuisse. Secundò resp.
Aug. ill&#x0169; in aqua, quæ fluxit de latere Christi ba-
ptizat&#x0169; fuisse: sed hoc symbolicè tant&#x0169; dici potest:
quoniam latronem illa aqua non videtur attigisse,
& licèt attingeret, deerat intentio baptizantis, &
baptizati, imò & minister ipse. Tertiò resp. Aug.
illum forèt antea fuisse baptizatum baptismo
Christi: verùm de hoc non constat, vt ipsemet
Aug. aduertit. Vnde facilè respond, quartò illum
per contritionem, & dilectionem constitutum in
gratia ante mortem Christi quo tempore non erat
necessarius Baptismus in re, vel in voto ad iustifi-
cationem, ac proinde nec ad salutem ærernam:
sed tantùm conseruatio illius gratiæ seruando
præcepta, aut non violando illa cum mortali cul-
pa: sicut illa non violauit pius latro, ideò enim
non suscepit baptismum: quia ignorabat inuinci-
biliter eius pro tunc necessitate&#x0303;, vel præcept&#x0169;, aut
non habuit tunc cōmoditatem suscipiendi baptis-
mum, quis enim illum ipsi eo te&#x0303;pore ministraret.</P>
<P>  Secundò obiiciunt aliqui, quia lex vetus nō fuit<marginalia>22</marginalia>
in morte Christi extincta quoad obligatione&#x0303;: ergo<-P>@@<marginalia>2. Obiectio.</marginalia>

<-P>nec noua quoad obligatione&#x0303; introducta: nam per<marginalia>Lex vetus nō|fuit extincta|in morte Chri|sti quoad obli-|gationem.</marginalia>
obligatione&#x0303; legis nouæ ablata est obligatio vete-
ris. Et ratio vtriusque est, quoniā tunc nō erat pro-
mulgata iutroductio vnius, nec abrogatio alterius.</P>
<P>  Si respondeas, promulgationem legis nouæ fa-
ctam esse sufficienter viuente Domino suspenden-
do tamen obligationem vsque ad morte&#x0303;, & coar-
ctādo illam ad illud te&#x0303;pus, insurg&#x0169;t aliqui, in pri-
mis id dicentes, non habere locum respectu gen-
tium: quia illis tunc nulla promulgatio facta est:
deinde etiam Iudæis non fuisse tunc sufficienter
propositam. Vnde Matth. 19. dicebat Christus
Apostolis, quod in aure auditis, prædicate super tecta:
Et ex nullo loco constat, obligationem legis rela-
tam esse, vel coarctatam ad instans passionis, vel
resurrectionis: nec, id est, admod&#x0169; verisimile cùm
ipsamet resurrectio Christi non fuerit anteà, nec
in ipso momento resurrectionis sufficienter ma-
nifestata, nec Ecclesia fuit integra fundata vsque
ad ascensionem: nam inter resurrectione&#x0303; & ascen-
sionem, loquebatur Christus de regno Dei, id est, Ec-
clesia, cum Apostolis, & ascensurus in c&#x0153;lum di-
xit, Sedete in ciuitate donec induamini virtute ex alto,
indicans, anteà non fuisse opportunum tempus ad
promulgationem legis Euaugelicæ.</P>
<P>  Quod si secundò respondeas, legem diuinam<marginalia>Lex diuina|non indiget|promulgatio-|ne.</marginalia>
non indigere promulgatione. Nam in lege huma-
na, vel non est necessaria, vel solùm est necessaria
ex institutione humana, quæ ad legem diuinam
extendi non potest: instant, quia licèt hoc sit ve-
rum de modo promulgationis, & tempore defini-
to: loquendo tamen de promulgatione absolutè,
& de tempore per se necessario ad notitiam hu-
manam, falsum est: quia per se, & ex intrinseca ra-
tione legis est necessarium vt publicè proponatur,
aut saltem sufficienter, ita vt moraliter, & huma-
no modo sciri possit à communitate: quia præ-
ceptum non propositum communitati non habet
rationem legis, sed particularis præcepti: quod ta-
men ita ferri posset, vt cùm innotesceret commu-
nitati acciperet rationem legis.</P>
<P>  Propter hoc ergo aliqui affirmant legem no-<marginalia>23</marginalia>
uam non obligasse ante Pentecosten, vt videre li-<marginalia>Lex noua non|obligauit ante|Pentecosten.</marginalia>
cet, 4. distinct. 1. & 3. sed inter eos sunt varij modi
dicendi: nam quidam affirmant, ex eo die obli-
gasse mundum vniuersum. Quod alij reiiciunt,
quia erat per se impossibile, notitiam illius legis
diffundi ea die in totum mundum. Sed hoc non
vrget: quia id non est necessarium ad rationem le-
gis: sed sufficit esse propositam communirati cum
intentione expressa obligandi eos ad quorum no-
titiam posteà perueniat: Vt cùm lex aliqua propo-
nitur in curia Romana, in campo Floræ, vt deinde
obliget totam Ecclesiam sine alia promulgatione.
Potuit ergo lex Euangelica obligare vniuersum
orbem à promulgatione facta in die Pentecostes,
si Christus voluit, & voluisse nōnullis videtur, id-
q&#x0301;ue Apostolis explicuisse per se ante ascensionem
vel in die ipso Pentecostes per specialem reuela-
tione&#x0303; Spiritus sancti, quod ipsi Apostoli alios etiā
docuerint. Hoc probant: nam si propterea dicatur
aliquas orbis partes ex tunc non fuisse obligatas,
quia in illis Euangelium promulgatum non est:
idem dici posset nunc de aliquibus, in quibus
nondum promulgatum videtur: quod tutum non
est: sicut nec tutum est dicere nullam prouinciam
lege noua obligatam fuisse, donec in maiori mun-
di parte solemniter promulgata fuit: quia vt lex<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0642.jpg/>
@@1@<SE642>626 Q. CVI. vsquead CVIII. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>obliget, proponi solemniter debet maiori parti
communitatis cui imponitur. Quod fundament&#x0169;
inane est, & absurdum: neque ego vllum docto-
rem inuenio, qui dixerit nec à die Pentecostes vl-
lam orbis partem obligasse. Et certè si nullam par-
tem obligarit, donec in ea promulgatum fuit se-
quitur, aliquas partes multò pòst tempore Apo-
stolorum obligatas non fuisse: quia in multis par-
tibus tunc non erat prædicata lex noua, vt de suo
tempore dixit Origen. tractatu 28. in Matth. & de
suo posteà Rufin. 1. Histor. cap. 9. & constat ex Au-
gustino epistala 80. & Bern. 3. de consid. & ex gen-
tibus nostro sæculi manifestatis.</P>
<P>  Respondent aduersarij distinguendo inter pro-<marginalia>24</marginalia>
mulgationem, & diuulgationem, & inter id, quod
est per se, & per accidens: seu inter sufficientiam,
& efficaciam promulgationis. Dicunt ergo, pro-
mulgationem huius legis sufficienter esse factam
per Apostolos pro toto orbe. Nam hoc munus à
Christo acceperunt, Docete omnes gentes: eritis mihi
testes vsque ad vltimum terræ: quod & ipsi fecerunt.
Vnde Paul. Rom. 10. illis accommodat id Psal. 18.
In omnem terram exiuit sonus eorum. Vbi D. Thom.
ait, non solum promulgationem: sed etiam diuul-
gationem Euāgelij saltem per famam, factam esse
tempore Apostolorum per totum orbem: quod
etiam sensit Hieronym. Matth. 24. ita exponens
illud: Prædicabitur hoc Euagelium in vniuerso mundo,
& tunc veniet consummatio: id est, destructio Hieru-
salem, de qua ibi ad litteram sermo erat, quod
etiam sensit Chrysostom. homil. 76. in Matth. Hoc
ergo, inquiunt, satis est vt ab eo tempore hæc lex
obligaret vniuersum mundum. Nam si alicubi
ignorata fuit pro aliquo tempore, illud erat acci-
dentarium: ideò per se non impediebat legis obli-
tionem, quamuis à culpa excusari possent igno-
rantes.</P>
<P>  Sed hæc solutio doctrinæ ipsiusmet auctoris<marginalia>25</marginalia>
aduersatur: constat enim eo tempore non fuisse
promulgatā solemniter in omni loco, licet ex aliis
locis notitia ad totum orbem tunc cognitum de-
uenetit, ita vt in singulis regionibus, aut etiam
prouinciis aliqui nonnullam notitiam saltem
confusam huius legis habuerint: ergo non est ne-
cessaria solemnis promulgatio in singulis regio-
nibus, regnis, ac prouinciis: sed satis est promulga-
tio alibi facta, cur ergo non sufficienter facta Hie-
rosolymis in die Pentecostes: quę omnes regiones
& prouincias orbis cogniti facile peruasura erat?
Adde quod in orbe tunc incognito, nec tunc, nec
post multos annos erat promulgata, nec diuulga-
ta, nec cognita ab vllo lex ista: tame&#x0303; etiā illos obli-
gabat: alioqui paucis ab hinc annis obligare c&#x0153;-
pisset, & si tunc aliquis eius notitiam habuit, non
esset astrictus ea lege quod falsum est, ergo pro-
mulgatio in singulis prouinciis, aut regionibus nō
fuit necessaria, & alioqui qui esset in ea, in qua non
erat promulgata lex, & sciret esse promulgatam
in alia; etiamsi crederet, legem esse verissimam
non teneretur baptizari, & alia præcepta sequen-
tia baptismum seruare. Imò etiamsi tempore pro-
mulgationis in aliqua prouincia ibi esset, & post-
eà in propriam migraret, non teneretur ibi bapti-
zari, siue dicatur fuisse anteà obligatum, siue non:
quod est falsum.</P>
<P>  Distinguendum ergo est inter obligationem fi-<marginalia>26</marginalia>
dei, & obligationem resultante&#x0303;, ex præceptis posi-<marginalia>Obligatio fi-|dei, & obliga-|tio resultans</marginalia>
tiuis sacramentorum. Obligatio credendi statim<-P>@@

<-P>oriebatur ex prædicatione Christi, & Apostolo-<marginalia>ex præceptis|positiuis sacra|mentorum, in|quo differant.</marginalia>
rum respectu eorum quibus proponebantur my-
steria sufficienter, vt patet ex verbis Christi. Si non
venissem, & locutus eis fuissem, peccatum non haberent:
nunc autem excusationem non habent de peccato suo,
scilicet infidelitatis. Et Ioan. 18. Ego in hoc natus
sum, & ad hoc veni in mundum, vt testimonium perhi-
beant veritati: omnis, qui est ex veritate, audit vocem
meam. Vnde frequenter illos arguebat infidelita-
tis. Ratio verò est: quia facta sufficienti propo-
sitione natura ipsa seu ratio naturalis dictat, esse
credibile & credendum quod dicitur. Vnde statim
sine dilatione vrget præceptum, nec vlla alia re-
quiritur promulgatio. Idem est de præceptis spei,
& dilectionis, & p&#x0153;nitentiæ, & aliis connaturali-
bus gratiæ. Vnde etiam simul fuit obligatio pa-
rendi Christo conditionaliter, si quid præcepisset.
Quia se sufficienter proponebat vt Messiam, &
Legislatorem: de quo dictum erat Deut. 18. Pro-
phetā suscitabit Dominus, ipsum audietis. Vnde si quis
tunc eliceret actum nolendi obedire præceptis
Christi, si quæ daret; peccaret mortaliter.</P>
<P>  Quoad præcepta verò positiua Baptismi, & si-<marginalia>27</marginalia>
milia fortè non c&#x0153;pit obligare lex Christi vsque
ad Pentecostem: pro qua opinione disp. præced.
sect. 6. num. 29. retulimus Scotum 4. dist. 3. quæst.
4. Gab. quęst. 4. Capreolum quæst. 3. ad 3. arg. Scoti
contra duas primas concl. Med. quæst. 103. artic. 3.
Angles quæst. de essentialibus Baptismi, art. 9. imò
& Bern. epist. 77. quam esse probabilem tenet Va-
lent. hîc, disp. 7. quæst. 8. punct. 1. imò eandem vi-
detur absolutè tenere 3. part. disput. 4. quæst. 1.
punct. 4.</P>
<P>  Addunt Scotus, & Gabr. non statim à die Pente-
costes c&#x0153;pisse in omnibus locis Baptismi obliga-
tionem: sed in quibusdam post mensem à Pente-
coste, in aliis ad annum, in aliis ad 10. annos, &
Sic deinceps secundùm quòd eis prædicabatur.</P>
<P>  Probabiliùs tamen est, quod superius diximus<marginalia>28</marginalia>
obligationem c&#x0153;pisse à passione, itaque Aposto-
los à Christo ante mortem didicisse, licet fortas-
sis obscurè. Vnde si aliquibus ante Pentecostem,
imò & antè Ascensionem, vel resurrectionem id
proposuissent modo competenti, vt potuere verè
proponere, quia verum erat, illi tenerentur statim
baptizari occurre&#x0303;te articulo mortis, licet essent in
gratia per Circumcisionem, vel contritionem: &
si post Baptismum peccassent, debere&#x0303;t confiteri: &
siue post Baptismum peccassent, siue non; tenere&#x0303;-
tur in articulo mortis communicare: tenerentur
etiā tunc Petro, & aliis Apostolis obedire. Quam-
uis præcepta eiusmodi positiua ante promulgatio-
nem solemnem factam in die Pentecostes non vi-
dentur habuisse rationem legis, vt disput. præced.
sect. 6. dicebamus.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO V.
Vtrùm lex gratiæ perpetua, & im-
mutabilis sit.</Z>
<P><INI5>T</INI5>Riplex mutatio in lege aliqua fieri<marginalia>29</marginalia>
potest abrogatio, augmentatio, aut<marginalia>Concl.|Triplex mu-|tatio in lege|aliqua.</marginalia>
diminutio, & dispensatio.</P>
<P>  Primò ergo certum est, legem no-
uam numquam esse abrogandam,
vel in aliam legem commutandam, quæ viato-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0643.jpg/>
@@1@<SE643>Disput. XXIIII. Sectio V. 627
<duolan 2><-P>ribus conueniat. Est de fide; quia nouum Testa-<marginalia>Lex noua|nunquam ab-|roganda.</marginalia>
mentum æternum dicitur, an forma consecratio-
nis, non quia sit posita illa particula ab Euangeli-
stis: sed quia ex traditione Ecclesiæ, quæ ab Apo-
stolis manauit, constat dictam esse à Deo, vt nota-
uit Innoc. III. cap. cùm Marthæ, de celebr. Missa. sic
etiam regnum Dei æternum dicitur Luc. 1. & Psal.
109. & Hebr. 7. Sacerdotium Dei dicitur ęternum:
lex autem Sacerdotium, & regnum de eiusdem du-
rationis sunt. Sic Apocal. 14. dicitur Euangelium
æternum, & Hebr. 13. testamentum æternum: quia
aliud non est posteà futurum, vt ibi ait Theodo-
retus. Vide Barradam tom. 1. lib. 1. cap. 11. Vazq.
disput. 183. in fine. Dices suprà circa legem vete-
rem interpretati sumus particulam, æternum, non
dicere semper durationem perpetuam: ergo idem
dici poterit in præsenti. Respondeo, non posse,
quia nec Scriptura, nec materia & conditio talis
legis patitur similem interpretationem, quamuis
aliqua ex parte accommodari possit. Duobus
enim modis potest intelligi legem hanc futuram
æternam. Primò, simpliciter, ita vt quandiu Deus
durauerit, illa duratura, sic & obligatura, & hoc
falsum est, quia cùm venerit quod perfectum est
euacuabitur quod ex parte est: cessabit ergo fides,
qua sublata nō potest manere lex fidei, nec s&#x0169;t ne-
cessaria sacrame&#x0303;ta aut sacrificia. Non dicitur ergo
in hoc sensu hæc lex æterna propriè & formaliter,
quamuis in ipsa gratia consummata, seu gloria
manebit lex quædam, scilicet, voluntas Dei per vi-
sionem beatificam declarata, & manifestata, quo-
modo etiam regnum Dei est simpliciter æternum
non in hoc sæculo, sed in futuro. Alio ergo mo-
do dicitur hæc lex æterna, quia durabit quandiu
durauerit mundus iste, & Ecclesia militās, & quia
illi non succedet alia lex diuina, quæ hāc excludat,
in quo hæc lex veterem superat, & hic est sensus
proprius assertionis, quæ patet ex Matth. vlt. Doce-
te omnes gentes, &c. Et, Ecce ego vobiscum sum vsque
ad consummationem sæculi. Et cap. 17. Super hanc pe-
tram ædificabo Ecclesiam meam, & portæ inferi nō præ-
ualebunt aduersus eam. Multi etiam ita exponunt
id Matth. 24. Prædicabitur hoc Euangelium in vni-
uerso mundo: scilicet, efficaciter, ita vt ab omnibus
recipiatur, & tunc veniet consummatio, id est, iudicij
dies, de qua explicatione, vide August. epist. 80. ad
Cassulanum, qui etiam hoc colligit quæst. 124. in
Exod. & 17. Ciuit. cap. 17. & 1. contra aduersa leg.
& Prophet. cap. 20. ex illo Psal. 109. Tu es Sacerdos
in æternum, adiunctis illis verbis, Iurauit Dominus,
& non p&#x0153;nitebit eum. Nam posita sunt illa verba,
vt nulla timeatur mutatio huius Sacerdotij legis
sacrificij, & consequenter nec legis: nam sicut
translato sacerdotio transfertur lex, Hebr. 7. Ita
perseuerante perseuerat. Ideò tempus legis nouæ
dicitur vltimum, seu nouissimum, & plenitudo
temporis. Hebr. 1. & Galat. 4. Quia post illud non
expectatur in hac vita tempus alterius legis, lege
maioris plenitudinis gratiæ. Vnde probatur asser-
tio: nam lex hæc sufficienter ordinat homines ad
Deum, & Deum, & ad gratiā, & gloriā hominum:
ergo non oportet vt alia lex ei succedat. Probatur
antecedens, quia hęc lex coniungit homines Deo:
iam præsenti, & in perpetuum viuenti, non autem
futuro, vt lex vetus, quamuis speret illum ventu-
rum ad iudicandum: ideò inter hanc legem & iu-
dicium non mediat alia lex. Præbet etiā perfectam
Dei cognitionem, quoniam præbet fidem explici-<-P>@@

<-P>tam communitati hominum. Continet etiam
perfectissimum Dei cultum: nam Deum ipsum
offert in sacrificium habet perfectissimum san-
ctificandi modum, & immediate post hanc vitam
producit homines iustos ad patriam, nisi purga-
tione indigeant. Ergo non est quod post hanc le-
gem alia expectetur.</P>
<P>  Dico fecundò, hanc legem propriè non posse<marginalia>30</marginalia>
augeri, nec miuui: nam Deus simpliciter promisit<marginalia>2. Concl.</marginalia>
fore perpetuam, ac proinde in omnibus suis parti-<marginalia>Lex noua|propriè non|potest augeri,|nec minui.</marginalia>
bus, quia nihil excepit, & nemo potest, nisi temerè
exceptionem facere; Deus ergo, non illam minuet:
nec verò augebit, quia perfectam illam dedit à
patribus, & Ecclesia, nullum aliud sacramentum,
sacrificium, aut præceptum generale expectat, &
vanum esset, atque erroneum aliquid noui circa
hoc introducere. l. sperare: De præceptis verò fidei
dubitare posset aliquis, nam veritatum fidei ma-
nifestatio crescit in Ecclesia. Respōdeo, tamen per
hoc non augeri legem nouam, rationem red-
dunt aliqui, quia præcepta positiua diuina semper
sunt eadem, & veritates fidei necessariæ, ac funda-
mentales semper fuerunt manifestaræ Ecclesiæ,
magis autem vel minus distincta cognitio earum,
cognoscendo in seipsis aliàs quas continent perti-
net ad quandam perfectionem maiorem, quam
Deus tribuit Ecclesię suę temporibus opportunis.
Sed melius respond. Deum de nouo nihil reuelare
Ecclesię immediata reuelatione. Quod de fide cre-
dere teneamur, sed dirigere Ecclesiam, vt explicet
& proponat, vel intelligat veritates olim dictas à
Deo, ita vt inde resultet obligatio credendi, & hoc
non est augere præcepta fidei, sed apponere con-
ditionem sine qua non obligarent in actu secun-
dò, quod autem per hominem diminutio huius
legis f&#x0153;cunda non sit clariùs est, quia vol&#x0169;tas hu-
mana non potest tollere obligationem legis diui-
næ: aut per consuetudinem præscribere contra
illam. Vnde Aug. 3. confess. cap. 8. Cùm Deus ali-
quid iubet., & si numquam factum est, faciendum est,
& si omissum, instaurandum, & si institutum non erat,
instituendum est. Sicut enim in potestatibus socie-
tatis humanæ, maior potestas minori ad obedien-
dum proponitur: ita Deus omnibus. Ergo homi-
nes non possunt diminuere legem: similitter non
possunt eam augere: quia præcepta quæ addide-
rint humana erunt, & legem diuinam non facient
maiorem, sed aliam legem constituent. Malè ergo
aut impropriè quidam Canonistæ dicunt ius diui-
num augeri posse, & auctum esse in Ecclesia ius
diuinum soluendi decimas per legem quæ in ali-
quibus decretis, 16. quæst. 1. & sub titulo De deci-
mis, diuina dicitur. Vnde poterit etiam minui,
quia talis lex, & similes poterunt abrogari. Sed
iam superius dixi hęc, & similia præcepta prout ab
Ecclesia retine&#x0303;tur nō esse diuina, sed humana, quā-
uis secundùm quandam imitatione&#x0303; dicantur diui-
na, per illa ergo nō fit maior lex diuina, vt diuina.</P>
<P>  Dico tertiò, Deum in sua lege dispensare posse,<marginalia>31</marginalia>
quòd semper faciet iustè, quia nihil potest male<marginalia>3. Concl.</marginalia>
facere, ac proinde semper iusta aliqua ratione mo-
uebitur, saltem vt suum dominium, & libertatem
ostendat, lege ob alium finem qui in homine non
esset sufficiens, vt licitè in propria lege dispensa-
ret: nec voluntas diuina dispensando mutaretur,
sed mutaret hominum obligationes. Nos autem
non debemus asserere dispensationem aliquam in
præceptis generalibus legis nouæ, nisi per Ec-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0644.jpg/>
@@1@<SE644>628 Q. CVI. vsquead CVIII. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>clesiæ auctoritatem aut aliam certam reuelatio-
nem constet.</P>
<P>  An verò Pontifex possit dispensare in lege di-<marginalia>32</marginalia>
uina aliqui Canonistæ affirmant, vt videre licet<marginalia>Quæst.</marginalia>
in Innocent. & aliis, cap. 2. de translat. Episcop. Fe-
lin. cap. quæ in Ecclesiarum, de constitu. num. 19.
& ibi Deci. num. 25. & consil. 112. Hostien. & Pa-
norm. cap. vlt. de constit. eodem modo loquuntur
aliqui Legistæ, l. manumissiones. ff. de iust. & iure,
& l. 2. C. de seruituribus. Confusę autem loqu&#x0169;tur
de lege diuina positiua, & naturali, & interdum
sub lege diuina comprehendunt ius gentium, &
de dispensatione impropriè & latè, vt compre-
hendit interpretationem; loquendo autem in ri-
gore, & in nostra specie suadetur hæc sententia.
Ideò inductè, nam Pontifex dispensat. Primò, in
ministerio cōfirmationis, vt sit simplex secerdos,
cùm tamen iure diuino sit Episcopus. Secundò, in
residentia Episcorum, ad quam ipsi iure diuino te-
nentur. Tertiò, in voto etiam solemni, cùm sit
ex institutione diuina: nam status religiosus à Deo
institutus est. Quartò, in illa lege Dei, Quos Deus
coniunxit homo non separet, vel dispensando in ma-
trimonio rato, l. in vinculo spirituali, inter Episco-
pum & Ecclesiam sponsam suam, iuxta mentem
Innoc. III. cap. inter corporalia, de transla. Episc.</P>
<P>  Secundò, ex ratione illius textus: nam Pontifex,
quando hæc facit, nō operatur potestate humana,
sed diuina: nihil ergo mirum est, quod in iure
diuino dispenset, manifestum enim est Deum
posse hanc potestatem concedere: nam quod po-
test per se facere in hoc genere, potest facere per
hominem, sicut in homines superior potest in-
feriori concedere, vt in sua lege dispenset. Et
hanc potestate&#x0303; videtur Deum dedisse illis verbis:
Pasce oues meas, Quodcumque ligaueris, & solueris,
&c. Et hæc dispensatio interdum est valdè conue-
niens, & non possumus accedere ad Deum ipsum,
vt dispenset: non enim gubernamur ordinariè im-
mediatis Dei concessionibus, l. reuelationibus, li-
cet interdum miraculosè fiant, ergo pertinuit ad
suauem Dei prouide&#x0303;tiam, vt hanc potestatem suo
Vicario relinqueret, sicut nunc etiam pertinet ad
prudentiam Pontific. concedere inferioribus Epi-
scopis, vt in aliquibus legibus Pontificiis di-
spensent.</P>
<P>  Vera sententia negat dispensare posse, nisi vbi<marginalia>33</marginalia>
specialiter constiterit ipsum Deum id concessisse.<marginalia>Vera senten-|tia.</marginalia>
D. Thom. quodlib. 4. artic. 13. quodlib. 9. artic. 5.
1. 2. quæst. 97. art. 4. ad 3. vbi eius interpretes. Sotus
1. iust. 9. 7. art. 3. Maior. 4. dist. 24. quæst. 12. Turrecr.
2. summæ Eccles. cap. 107. Syluest. Papa quæst.
16. & ibi alij Summistæ. Couar. referens alios 2. 4.
cap. 6. §. 9. num. 4.</P>
<P>  Probatur, quia inferior non potest propriè di-
spensare in lege superioris: nisi ex eius concessio-
ne, sed de hac concessione non constat. Talis enim
cōcessio in specie facta est, & generalia verba non
sufficiunt: nam casus valdè specialis non conti-
netur sub generali concessione, nisi explicetur.
Dispensare autem in lege Dei, est casus valdè spe-
cialis, & arduus: ergo. Vnde nec ipsi Pontifices ad
quos pertinet interpretari suam potestatem, agno-
scunt in se potestatem hanc, vt patet cap. contra
cum aliis, 25. quæst. 1. & insinuatur cap. 2. de biga-
mis. Adde quòd nec talis potestas erat necessaria,
nec conueniens Ecclesiæ: quia oportebat funda-
menta Ecclesiæ immobilia esse: in lege enim noua<-P>@@

<-P>præter præcepta naturalia, etiam sunt præcepta fi-
dei, & sacramentorum: in præceptis naturalibus,
aut fidei, nec esset conueniens, quæ etiam sunt
quodammodò naturalia: quia sunt connaturalia
gratiæ non cadit dispensatio, imò nec Papa potest
mutare suas definitiones: quia sunt infallibiles.</P>
<P>  In præceptis autem sacramentorum considera-<marginalia>34</marginalia>
ri in primis potest institutio, & hanc quatenus di-<marginalia>Sacramenta|sunt veluti co-|lumnæ Eccle-|siæ.</marginalia>
uina non potest vllo modo Ecclesia mutare, vt ex
propria materia cōstat: quia solùm est de substan-
tialibus, & simpliciter necessariis ad valorem sa-
cramentorum (sub quibus sacrifici&#x0169; comprehen-
dimus) quæ sunt veluti columnæ Ecclesiæ. Vel
possunt consecrari hæc præcepta, quant&#x0169; ad obli-
gationem vtendi his sacramentis, & hæc etiam,
vt est diuina, in dispensabilis est: quia non expedit,
vt in his homo dispensare possit, quod aliqui sic
confirmant: quia si sunt præcepta negatiua, sunt
vel intrinsece&#x0303; necessaria, vt non accide&#x0303;di ad sacra-
menta in malo statu, vel proxima illis, & valde ne-
cessaria, vt, verbi gratia, pręceptum de sigillo con-
fessionis, in quo nullatenus potest Pontifex dispe&#x0303;-<marginalia>Voti solenni-|tas non est de|iure diuino.</marginalia>
sare. Si aute&#x0303; sint præcepta affirmatiua, cùm ex di-
uino iure non habeāt determinatum te&#x0303;pus, potest
facilè eorum obligatio variari, & interdum potest
excusari homo propter occurre&#x0303;tes circunstantias,
vt patet in præcepto præmittendi confessionem
ante communionem existente conscientiam pec-
cati: in illa autem non est dispensatio, sed inter-
prætatio; quòd si non est tanta necessitas, quæ ex-
cuset, melius est, vt maneat obligatio præcepti,
quàm vt dispensetur, vt præcepta Dei, quæ gra-
uia non sunt, immobilia perseuerent.</P>
<P>  Ad abiectionem de ministro respondeo, vel<marginalia>35</marginalia>
institutionem Christi non fuisse omninò lici-
tam ad Episcopum, sed cum illo addito, quod po-
nunt Concilia, ordinarium ministrum esse solum
Episcopum: vel certe in eo casu specialiter conces-
sit Deus potestatem dispensandi, vt colligi vide-
tur, ex vsu & traditione Ecclesiæ, non verò in alijs:
in exemplo verò de residentia, Sotus, 13. iust. qu. 3.
art. 4. sentit tantùm posse id fieri per modum in-
terprætationis: aliqui illum reijciunt, quia tunc
reuerà tollitur obligatio quæ inhæret, ergo illa
non est interprætatio pura, sed materiæ mutatio:
nam illa nō esse obligatio iuris diuini positiui, sed
naturalis, in quod non cadit dispensatio, sed ma-
teriæ mutatio, qua facta cessat obligatio. Nā obli-
gatio illa oritur ex officio pastoris, & promissio-
ne in eo inclusa, Pastor autem supremus potest ce-
dere quasi iure acquisito, ex promissione & curam
ouium alij committere; & ita cessat obligatio:
idem suprà agentes de lege naturali diximus in
voto, & matrimonio rato. Solemnitas autem voti<marginalia>Voti solemni-|tas non est ex|iure diuino.</marginalia>
non est de iure diuino: & indissolubilitas matri-
monij, si aliquomodò est maior in lege noua, so-
lùm est in matrimonio cons&#x0169;mato, & illa omninò
indispensabilis est, & ita patet ad omnia exempla
posita in primo argumento. Ad secundum verò
argumentum respondeo, talem dispensationem
non fuisse vtilem futurā Ecclesiæ: quia præcepta
diuina positiua sunt paucissima, & facilima, &
proptereà multomagis commodum est, vt immu-
tabilia semper retineātur, quàm quòd potestas sic
in illis dispensandi, ad euitandum in aliquo raro
casu aliquod incommodum priuatum.</P>
<P>  Potest Pontifex authoritate diuina dispensare,
& relaxare vota, & iuramenta: sed hoc non est<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0645.jpg/>
@@1@<SE645>Disput. XXIIII. Sectio VI. 229
<duolan 2><-P>propriè dispensare in lege noua diuina: solum est
cedere iuri Dei quæsito ex voto, vel iuramento,
per authoritatem, quā habet ad talem cessionem,
tamquam eius &#x0153;conomus seu dispensator.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>SECTIO VI.
In quibus lex noua differat à veteri,
ipsàmque excedat.</Z>
<P><INI5>D</INI5>E hac re, agit D. Thom. & cum eo<marginalia>36</marginalia>
Med. & alij recentiores, quæst. 106.
art. 2. & tota q. 107. August. toto lib.
de spir. & lit. & libris cōtra Faustum.
Lyra præfatione ad nou&#x0169; Testamen-
tum, Salmeron to. 5. in Euang. tract. 1. Barrad. to. 1.
lib. 1. cap. 2. & seqq. Rada 2. sent. controuer. 20.
quæ est vltima, art. 1. Valen. hîc, disp. 7. quæst. 6.
punct. 3. Sotus 2. iust. quæst. 8. præsertim art. 2. vbi
colligit breuiter multas differentias, inter legem
nouam & veterem, ipsumq&#x0301;ue imitatur Med. quęst.
107. in princ. Vide etiam Felisium in eludatio. De-
calogi, part. 1. cap.</P>
<P>  Azor to. 1. lib. 6. cap. 59. Vazq. hîc, disp. 183.</P>
<P>  Prima ac potissima differentia est, quod lex no-<marginalia>1. Differentia.</marginalia>
ua habet vim sanctificandi seu iustificandi, qua
tamen vetus caruit. D. Tho. quæst. 106. art. 2. Med.
& alij ibi, Sotus 2. iust. quæst. 7. art. 2. Barrad. suprà,
cap. 3. Valen. Salmer.</P>
<P>  Est de fide ex Paulo ad Rom. Heb. & Galat.
Nam Rom. 3. dicit. Arbitramur, iustificari hominem
per fidem sine operibus legis: & cap. 5. lex subintrauit
vt abundaret delictum: vbi autem abundauit deli-
ctum, super abundauit & gratia, & cap. 1. non erubesco
Euangelium, virtus enim Dei est in salutem omni cre-
denti: & cap. 8. lex spiritus vitæ in Christo Iesu libera-
uit me à lege peccati & mortis: & ibidem. Nam quod
impossibile erat legi in quo infirmabatur per carne&#x0303;, Deus
filium suum mittens, damnauit peccatum, vt iustificatio
legis impleretur in nobis. Galat. 2. Ex operibus legis non
iustificabitur omnis caro: id est, nulla caro, nullus ho-
mo. Et ibidem, si per legem iustitia: ergo gratis Chri-
stus mortuus est: & cap. 3. si esset lex, quæ posset iu-
stificare, ex lege esset iustitia. Quoniam in lege nemo
iustificatur apud Deum; manifestum est: quia iustus ex
fide viuit. Heb. 7. reprobatio fit præcedentis mandati
propter eius infirmitatem & inutilitatem, 1. Cor. 15. no-
tum vobis facio Euangelium, quod prædicaui vobis:
quod accepistis, per quod & saluamini: & c. 1. verb&#x0169; cru-
cis ijs, qui salui fiunt Dei virtus est: 2. Cor. 3. littera
occidit: Spriritus autem viuificat, & Trid. ses. 6. cap. 1.
hoc ponit, tamquam fundamentum necessitatis
gratiæ Christi: vide multa de hac re in Barrada to.
1. lib. 1. cap. 3. 4. & 7.</P>
<P>  Hanc differentiam ita intellexere Luth. Gal. 2.
& Melācton in locis tit. de lege & Euang. Caluin.<marginalia>37</marginalia>
10. Instit. c. 11. sect. 17. & 19. Herbrand. in compen-
dio Theol. c. de lege & Euāgelio. Vt lex vetus pro-
mitteret iustitiam cum conditione obedientiæ
totius legis iuxta id Gal. 3. ex Leuit. 19. & Deut. 21.
adductum à Paulo, qui fecerit ea. viuet in eis. Lex
autem noua promittat iustitiam sub sola conditio-
ne fidei sine cōditione operum. Idem tenet Kem-
nicius in examine Concilij Trid. ses. 6. cap. 11. qu.
1. Vnde Luth. lib. de libert. Christiana ex professo
probat, alia peccata præter infidelitatem homi-
ni non nocere. Vnde male confessio Augustini
cap. 20. contendit falso accusari Lutherum & Me-<-P>@@

<-P>lanctone&#x0303;, quòd negent, bona opera esse facienda.
Confutatur verò hæc differentiæ explicatio ex Ia-
cobi 2. Abraham pater noster nonne ex operibus iusti-
ficatus est? & infrà, Videtis quòd ex operibus legis iusti-
ficatur homo, & non ex fide tantùm. Vide Triden. ses.
6. cap. 5. 6. & 8. & Valen. disp. 7. quæst. 6. punct. 4.
Vazquez disp. 183. cap. 1. & quæ dixi in hac disput.
sect. 1. in fine.</P>
<P>  Alij differentiam explicant, vt ante legem no-
uā nulla daretur iustis gratia habitualis inhærens:
secus in lege Christi: sed disp. præced. sect. 13.
ostendimus, iustos sub statu innocentiæ, lege na-
turæ & Moysi habuisse gratiam habitualem inhæ-
rentem.</P>
<P>  Alij constituunt discrimen: quia lex noua habet
Sacramenta physicè conferentia gratiam: vetus
autem talia non habuit. Sed physica efficientia sa-
cramentorum valde dubia & incerta, & mihi aliís-
que multis falsa est, ex qua non pendet discri-
men inter vtramque legem quæ falsa est. Verum
est quòd Sacramenta nouæ legis differunt à sacra-
mentis veteris legis, quòd noua continent & cau-
sant gratiam, vetera autem id non præstabant &
propterea legem veterem non iustificasse: nouam
autem iustificare, docet Azor illo cap. 59. quæst. 1.
cum Bon. 3. dist. 40. art. 1. quæst. 1. & Gab. quæst. 1.
art. 1. cæterum Paulus, & D. Thom. atque alij po-
nentes discrimen inter legem nouam & veterem
quoad vim iustificandi, non loquuntur de his le-
gibus quantum ad solam iustificationem, quæ fit
in sacramentis, sed etiam quantum ad eam, quæ fit
extra Sacramenta.</P>
<P>  Vnde Vazquez suprà, cap. 2. notat ex D. Thom.<marginalia>38</marginalia>
quæst. 106. art. 1. duplicem esse legem Christi; pri-
mariam & secundariam. Primaria est gratia, quæ
per fidem communicatur & nos inclinat & ad-
iuuat ad operandum: quæ Ro. 3. distinguitur à lege
factorum, & vocatur lex fidei: & Ro. 8. lex spiritus
vitæ: sicut fomes & propensio appetitus in malum
vocatur lex membrorum, Ro. 7. sic August. de spir.
& lit. cap. 17. & 26. dixit legem factorum in lapi-
dibus: legem verò spiritus & gratiæ in cordibus
scriptā fuisse, & D. Thom. quæst. 106. art. 2. legem
veterem suis præceptis etiam moralibus non iu-
stificasse, sed potius sine lege spiritus fidei occa-
sionem fuisse peccandi iuxta id littera occidit,
spiritus autem viuificat. 2. Corin. 3. at verò legem
nouam primariā iustificare: sic etiam ait D. Thom.
quæst. 106. art. 3. legem gratiæ non inc&#x0153;pisse ab
origine mundi secundùm abundantiam: quod nō
rectè probat ex Ioan. 7. Nondum erat Spiritus datus:
quia Iesus nōdum erat glorificatus. Nam ibi solum est
sermo de aduentu visibili Spiritus sancti: item
quod adducit D. Thom. ex Rom. 8. De peccato dam-
nauit peccatum in carne, vt custificatio legis impleretur
in nobis: non probat olim non fuisse datam gratiam
simpliciter aut abundanter: sed Christum venisse
propter quor&#x0169;cumque homin&#x0169; iustificationem:
semper enim obseruantes legem, iustificati sunt
ex meritis Christi pręsentibus præteritis vel futu-
ris: sic Rom. 5. peccatum regnauit vsque ad legem,
scilicet inclusiuè: quia nondum venerat Christus
peccati destructor. Hæc Vazq. illo cap. 2. sed certè
si D. Tho. per legem nouam intelligeret solam in-
clinationem gratiæ non loqueretur propriè de
lege: quia illa nō est porpriè lex, sed metaphoricè.
Deinde, quæst. 107. artic. 1. 2. & 3. discrimen con-
stituens inter legem nouam & veterem apertè<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0646.jpg/>
@@1@<SE646>630 Q. CVI. vsquead CXVIII. Tract. XIV.
<duolan 2><-P>loquitur de noua, vt cōtiner pręcepta, teste eodem
Vazq. cap. 3. num. 16. ergo par est, vt intelligamus
eodem modo fuisse locutum, quæst. 106. art. 1. & 2.
cùm docuit legem nouam esse impressam cordi-
bus, & iustificare veterem autem non.</P>
<P>  Alij ergo melius, vt rem exponant, supponunt<marginalia>39</marginalia>
sermonem esse, non de externa quadam iustitia,<marginalia>vera explica-|tio.</marginalia>
quàm Paulus Hebr. 9. vocat iustitiam carnis: nec
de iustitia morali, seu acquisita, quàm possumus
philosophicam, seu humanam vocare, iuxta id
Roman. 2. Si præputium iustitias legis, &c. Et Rom.
4. Si Abraham ex operibus iustificatus est, habet
gloriam: sed non apud Deum. Sed sermonem esse
de vera interna iustitia supernaturali, quæ glo-
riam habet apud Deum, & ius confert ad vitam
æternam. Ad quam iustitiam comparandam ne-
cessaria fuit gratia Redemptoris, quibus operi-
bus placaretur Deus, & gratia hæc obtineretur.
Vnde ante aduentum Christi nulla lex secundùm
suum præsentem statum sine dependentia ab
alio poterat iustificare: quia nihil habebat,
quod posset Deo offerre sufficiens ad placandum
ipsum: & hæc intendit Paulus ad Hebræos, di-
cens: Nihil ad perfectum adduxit lex: Quia san-
guis hircorum, & vitulorum non poterat Deum
placare. Lex autem noua habuit præsentem Chri-
stum eius Auctorem, & Legislatorem, qui poterat
ex perfecta iustitia mereri, & Deo satisfacere pro
omnibus hominibus: ideò ex vi sui status dat
gratiam, & secum illam affert, seu spiritum, qui
est quasi anima ipsiusmet legis, & hoc est, quod
dicitur Ioannis 1. Lex per Moysem data est: gratia,
& veritas per Iesum Christum facta est. Et Roman.
10. Finis legis Christus ad iustitiam omni credenti.
Ideò Apocalyp. 13. dicitur, Agnus occisus ab origi-
ne mundi: quia ex tunc sanguis eius operabatur:
quem proposuit Deus propitiatorem per fidem in san-
guine ipsius, Roman. 3. Et hinc etiam prouenit vt
habeat sacramenta iustificantia ex operato, quæ
non habebat lex vetus, nisi secundùm Circum-
cisionem, quæ potius erat præambula ad legem,
& solos paruulos iustificabat ex operato, & de-
pendenter à fide Ministri: quare sacramenta ve-
tera dicuntur à Paulo egena, & infirma elementa,
Galat. 4. & non potuisse, iuxta conscientiam per-
fectos facere credentes, Hebræor. 9. & non con-
tinuisse, nec dedisse gratiam doncent Concilium
Florentinum, & Tridentinum. Deinde in sacra-
mento quodam nouæ legis quod etiam est sacri-
ficium, realiter continetur Christus fons gra-
tiæ, quæ non solùm in hoc sacramento, sed in
aliis etiam copiosiùs communicatur, quàm in Cir-
cumcisione, eo quòd in illis applicantur merita
Christi iam exhibita: anteà enim non erat Spiritus
copiosè datus: quia Iesus nondum fuerat glori-
ficatus: nunc autem flumina aquæ iuæ recipiunt
credentes in eum, Ioan. 7. Illa lex tota erat vmbra,
Colossens. 2. & Hebræor. 10. Vmbram habens lex
futurorum bonorum: non ipsam imaginem rerum.
Vacua ex se erat, Christus venit vt illam imple-
ret, & ex meritis eius haberet gratiam. Vnde
omnes Patres qui in lege naturæ, vel Moysis iu-
stificati sunt, dicuntur pertinuisse ad legem gratię:
quia eius diuitiis ditati sunt, & habuerunt eun-
dem fidei Spiritum, 1. Corinth. 4. sic loquuntur
Eusebius 1. Historiarum, in princip. Augustinus 3.
contra duas epistolas Pelagian. cap. 4. & cum eis
diuus Thomas quæst. 107. artic. 1. ad 3. addens id<-P>@@

<-P>quod de Mose dicitur Hebræor. 11. Maiores di-
uitias estimans thesauro Aegyptiorum improperium
Christi.</P>
<P>  Adde nec legem nouā præcisè quatenus conti-<marginalia>40</marginalia>
net documenta fidei, & præcepta iustificare: sed de
illa vt sic, posse etiam dici id 2. Corinth. 3. littera
occidit. Ita docet expressè Augustinus de Spiri. &
lit. cap. 4. & 17. D. Thom. quæst. 107. artic. 2. Me-
dina ibi, & alij recentiores, & Sotus 2. iust. quæst.
7. artic. 2. Valentia distinct. 7. quæst. 6. punct. 3. §. 2.
quos quantum ad hoc non impugnat: sed potius
sequitur Vazquez disput. 183. cap. 2. qui omnes
affirmant legem nouam à veteri in hoc differre,
quòd ipsa iustificat ratione status, seu adiuncti,
scilicet, Christi ad ipsam propriè pertinentis, Ve-
tus verò non: sed ratione alterius ad nouam le-
gem spectantis nempè ipsius Christi. Vnde 1. Co-
rinth. 10. Bibebant de spirituali consequente eos petra,
petra autem erat Christus: 4. Regum 4. Famulus
Elisæi cum baculo ipsius non potuit filium Suna-
mitidis suscitare, sed ipse Elisæus. Sic Mosis cum
lege Dei non potuit iustificare peccatorem: sed
Deus ipse in mundum veniens. Lucæ Samarita-
nus, non autem Sacerdos, aut Leuita, medicinam
adhibuit ei qui incidit in latrones, &c. Vide Bar-
radam illo cap. 3. vbi alia multa adducit ad rem. Et
ibidem latè explicat, quomodo littera occidat.
Vide etiam Felisium 1. p. Decalogi, cap. 7.</P>
<P>  Secunda differentia est, quod præcepta veteris<marginalia>41</marginalia>
legis fuere quasi doctrina quædam inchoata, &<marginalia>Secunda diffe-|rentia.</marginalia>
imperfecta; nouæ autem legis quasi doctrina ab-
soluta, & perfecta: quia est doctrina, distin-
ctior, & expressior, ita Vazquez disp. 183. cap. 3.
ex D. Thoma quæst. 107. art. 3. qui argumentatur:
sed contra, adducit Gregorius homil. 6. in Ezech.
sic explicātem id capitis 1. rota erat in rota, id est,
Testamentum nouum implicite continebatur in
veteri. Vnde August. 19. cōtra Faustum, cap. 28. ait
penè omnia quæ monuit, vel præcepit Dominus
vbicunque dicebat, ego autem dico vobis: inueniri
implicite in illis vetetibus præceptis, & 16. ciuit.
cap. 26. Testamentum vetus fuisse occultationem
noui, & Testamentum nouum esse reuelationem
veteris. Quare in illa lege paucis, & parum nota
erant mysteria Trinitatis, & incarnationis, & alia
ex his pendentia, quę tamen in nouo Testamento
etiam vulgo sunt valde nota. Tunc spiritualia, &
æterna bona rarò, minusque distinctè propone-
bantur, & nunquam sub nomine regni c&#x0153;lorum:
sic intelligitur August. 18. ciuit. cap. 11. & super
Psalm. 37. cùm ait in veteri Testamento promissa
fuisse temporalia: in nouo æterna. Nam vt ipse ait,
19. contra Faustum cap. vltimo, quamuis in Pro-
phetis non pauca inueniantur testimonia resur-
rectionis, & æternæ vitæ, tamen nunquam ex-
pressè nominatur regnum c&#x0153;lorum. Sic Hierony-
mus reprehendit Pelagianos dialogo 1. contra il-
los, quod assererent in veteri Testamento promis-
sum esse regnum c&#x0153;lorum. Sed de hac re fusiùs
egimus disp. 22. sect. 7. solum adde perperam Ser-
uetum, & nonnullos anabaptistas dixisse populum
Israe&#x0308;liticum nullam habuisse spem c&#x0153;lestis im-
mortalitatis. Contra quem errorem pestiferum,
vide Felisium 1. parte decalogi. Præcepta etiam
moralia veteris legis in noua sunt confirmata, &
magis declarata remotis quibusdam permissioni-
bus. Nam lex vetus permittebat vsuras exigere ab
externis, repudium vxoris, & multitudinem vxo-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0647.jpg/>
@@1@<SE647>Disput. XXIV. Sectio VI. 631
<duolan 2><-P>rum: noua autem non. Vide Barra dam tom. 1. lib. 1.
cap. 16. vbi ostendit, in nouo Testamento esse fi-
dem explicitam: in veteri autem implicitam.</P>
<P>  Tertia differetia est, in veteri lege nuptiæ com-<marginalia>42</marginalia>
mendabantur: in noua virginitas potissimum, &<marginalia>3. Differe&#x0303;tia.</marginalia>
continentia laudatur, & alia perfectionis consilia
dantur: de quibus D. Thom. Medina, & alij, quæst.
108. art. 4. Sotus 2. Iust. quæst. 9. art. 3. de continen-
tia habes consilium Matth. 19. & 1. Cor. 7. de pau-
pertate Matth. 19. de obedientia Luc. 9. & Mat. 16.
Sed quoniam Hæc vt notat Valent. disp. 7. quæst.
8. punct. 2. non sunt materia legis nouæ propriè
sumptæ, & vt est præceptum, & obligat, non opor-
tet hîc de illis agere, sed tract. de voto, & tract. de
statu religionis.</P>
<P>  Quarta, lex antiqua per Mosem data est, qui<marginalia>4. Differe&#x0303;tia.</marginalia>
tantum fuit legislator; noua verò per Christum
qui simul est Legislator, & redemptor, & auctor
gratiæ. Hanc differentiam reiicit Vazquez: quia
Moyses non fuit Legislator, sed legatus: Deus au-
tem fuit Legislator qui etiam est auctor gratię: sed
resp. in bono sensu verum esse discrime&#x0303;. Nam etiā
Moyses fuit aliquomodo legislator, vt disp. 22.
sect. 2. vidimus. Vnde promulgator illius legis, &
aliquomodo legislaror fuit creatura: Nouæ autem
Deus in carne humana qui vt Deus contulit, & vt
homo, & Deus meruit gratiā, & remissionem pec-
catorum hominibus. Huc spectat alia differentia.
Lex vetus data est ministerio Angelorum: noua
verò ministerio humanitatis Christi, de qua etiam
dixi disputat. 22. sect. 2.</P>
<P>  Quinta differentia, lex noua c&#x0153;li fores aperuit:<marginalia>5. Differe&#x0303;tia.</marginalia>
vetus non: Hebræor. 9. In secundo tabernaculo semel
in anno solus Pontifex introibat semel in anno non sine
sanguine hoc significante Spiritu sancto: nondum pro-
palat am esse sanctorum viam adhuc priore tabernaculo
habente statum: Heb. 10. habentes fiduciam in introitu
Sanctorum in sanguine Christi, quam intrauit nobis
viam nouam, & viuentem per velamen, id est, carnem
suam. Multa alia ad hoc adducit Barradas tom. 1.
lib. 1. cap. 5. quæ omitto: quia res est clara.</P>
<P>  Sexta differentia est: vetus lex fuit timoris: no-<marginalia>6. Differe&#x0303;tia.</marginalia>
ua amoris. Hæc etiam clara est, de qua multa Bar-
radas ibidem cap. 8. Azor illo cap. 59. quæst. 2. Va-
lentia disp. 7. quæst. 6. punct. 3. §. 1.</P>
<P>  Septima, Testamentum vetus fuit vmbra noui:<marginalia>7. Differe&#x0303;tia.</marginalia>
nouum verò fuit adumbratum vetere corpus, &
lux, ac veritas; hæc etiam perspicua est, quam latè
probat Barrad. ibidem cap. 9.</P>
<P>  Octaua differentia est, vetus lex fuit iugum, &<marginalia>43</marginalia>
onus graue: noua verò leue, & suaue. Matth. 11. Ve-<marginalia>8. Differe&#x0303;tia.</marginalia>
nite ad me omnes, qui laboratis, & ego reficiā vos: tollite
iugum meum super vos, iugum enim meum suaue est,
& onus meum leue, vbi Hilar. & D. Tho. Legis difficul-
tatibus laborātes, & peccati, sæculi oneratos ad se vocat,
&c. Act. 15. Quid tentatis imponere iugum super cerui-
ces discipulorum: quod nec patres nostri nec nos portare
potuimus. Vbi difficultas maxima, non omnimoda
impotentia: Deus enim nihil præcepit impossibi-
le. Trident. sess. 6. can. 18. August. de nat. & gratia
cap. 43. Hieronym. in exposit. Symb. ad Damasum.
Ideò Exod. 17. manus Mosis graues dicuntur: quia
graue onus imposuere. Vnde August. serm. 9. de
verb. Do. appellat legem illam sarcinam innume-
rabilium obseruationum. De multitudine præcep-
torum illius legis, vide dicta disp. 22. sectione 1.
num. 5. Paucioribus, & minoribus auxiliis manus
Mosis graues eleuabantur, & quæ non darentur<-P>@@

<-P>ex vi illius status: sed præsentis, vt explicuimus in
1. differentia. Vnde August. de verbis Apostolo-
rum ser. 6. lex peccato dedit virtutem tantummo-
do per litteram iubendo: non per Spirit&#x0169; sanctum
subueniendo. Hoc iugum, & onus graue abstulit
Christus: Osce. 11. In funiculis Adam traham eos, in
vinculis charitatis: & ero eis quasi exaltans iugum su-
per maxillas eorum & declinaui ad eum, vt vesceretur.
Vbi Chald. veluti bonus agricola, qui boum hu-
merum alleuat, & relaxat in maxillis eorum, scili-
cet funes, &c. vinculum autem amoris quo trahit,
præcipuè est Eucharistia, ideò ait, declinaui ad eum
vt vesceretur. Apoc. 2. Nō mittam super vos aliud pon-
dus: ad legem veterem referunt Rich. de S. Victore,
Primasius, Ansbertus, Pannonius, Hugo Cardinal.
& Alij id quoque Hebr. 12. Deponentes omne pondus,
de lege veteri quidam interpretantur. Galat. 5. Sta-
te, & nolite iterum iugo seruitutis contineri. Isai. 10.
Et erit in die illa auferetur onus eius de humero tuo, &
iugum de collo tuo: & computrescit iugum à facie olei.
1. Ioan. 5. Mandata eius grauia non sunt. Cuius vna
ratio est: quia amanti nihil est graue, vt ait Augu-
stinus de natura, & grat. cap. 69. & tractat. de lau-
dibus charitat. Lex autem noua est lex amoris.
Multa de hac re videbis apud Barradam tomo 1.
libro 1. cap. 10. & apud Vieg. Apocalyp. 2. com-
mentar. 4. sect. 5. quæ breuitatis causa omitto. Vide
etiam Augustinum epistola 118. vbi ait, sacrame&#x0303;ta
nouæ legis esse numero paucissima, obseruatio-
ne facillima, sigificatione præstantissima. & epi-
stola 119. cap. 19. præcepta legis veteris vocat le-
gales sarcinas. Vide Hilarium canon. 11. in Mat-
thæum, & Chrysostomum, homil. 10. imper-
fecti.</P>
<P>  Nona differentia, Lex vetus noua adueniente<marginalia>9. Differe&#x0303;tia.</marginalia>
cessauit: noua autem semper durabit, vt vidimus
sect. 5.</P>
<P>  Decima differentia: lex vetus vni tantùm po-<marginalia>44</marginalia>
pulo scilicet, Iudaico lata est, & illum tantùm<marginalia>10. Differe&#x0303;tia.</marginalia>
obligabat: noua verò toti vniuerso lata est, il-
lúmque obligat. Deuteronom. 4. Quæ est alia
gens, vt habeat cæremonias, iustáque iudicia, &
vniuersam legem: quam ego ponam hodie ante oculos
vestros. Psalm. 147. Non fecit taliter omni nationi,
& iudicia sua non manifestauit eis. Galat. 5. Testi-
ficor omni circumcidenti se: quoniam debitor est vni-
uersæ legis faciendæ. Nam lex obligabat circumci-
sos, non alios, & solùm tenebantur ad Circum-
cisionem Hebræi. Genes. 17. At lex Euangelica
obligat vniuersas nationes. Matth. vltim. Prædi-
cate Euangelium omni creaturæ. Lucæ vltimo: Opor-
tet prædicari in nomine meo p&#x0153;nitentiam, & remis-
sionem peccatorum in omnes gentes. De hoc dixi-
mus disputatione 22. sect. 3. & Barradam tomo 1.
lib. 1. cap. 12.</P>
<P>  Vndecima differentia, Lex vetus tota ferè<marginalia>11. Differe&#x0303;tia,</marginalia>
erat in operibus externis, quæ multiplicabat,
vt variis modis posset repræsentare mysteria oc-
culta quæ sperabantur: lex autem noua præcipuè
interna dirigit: exteriora autem pauca præcipit,
eaq&#x0301;ue perfectissima, eáque vtilissima, vt tetigit
Augustinus 15. cōtra Faustum, cap. 13. Vide diuum
Thomam, quæstione 108. articulo 2. & 3. Medin.
ibi, Valent. disput. 7. quæst. 8. punct. 2.</P>
<P>  Duodecima differentia, Noua lex est finis ve-
teris: & non è contra. De hoc multa Barradas su-
prà, cap. 13. vbi docet, variis modis legem nouam
esse finem veteris.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0648.jpg/>
@@1@<SE648>632 Q. CVI. vsquead CVIII. Tract. XIV.
<duolan 2><P>  Decimatertia differentia, In lege noua omnia<marginalia>13. Different.</marginalia>
sunt noua: in veteri, vetera: latè Barradas suprà,
capite 14.</P>
<P>  Decimaquarta differentia, Congregatio fide-<marginalia>14. Different.</marginalia>
lium legis veteris dicitur Synagoga: non verò
fidelium legis nouæ. Quia Synagoga est congre-
gatio etiam brutorum, vel carentium ratione:
Ecclesia verò solùm ratione vtentium: In noua
autem viget vsus rationis, ideò nomen Synago-
gæ respuit, Ecclesiæ retinuit. Fauet quòd Deus<-P>@@

<-P>fideles illos, vt bruta habebat proponendo illis
frequentiùs bona temporalia: secus fideles Euan-
gelicos. Et quòd Synagoga est congregatio etiam
extra muros: Ecclesia intra: & soli fideles Euan-
gelici sunt ciues sanctorum, & domestici Dei, qui
in c&#x0153;lum migrant statim à morte, vel purga-
torio.</P>
<P>  Decimaquinta differentia, lex noua scripta est<marginalia>15. Different.</marginalia>
in tabulis cordis: vetus verò in tabulis lapi-
deis. De hac satis diximus in hac disp. sect. 3.</P></duolan 2>
<Z><A+2>FINIS.</A+2>
#(IMAGE)</Z>

@@0@<filename:W0092-0649.jpg/>
@@1@<SE649>
#(IMAGE)
<Z><A+3>INDEX LOCORVM</A+3>
<A+2>SACRÆ SCRIPTVRÆ, QVÆIN</A+2>
<A+1>TOTO HOC OPERE EXPLICANTVR.</A+1>
#(IMAGE)</Z>
<duolan 2><negEZ><INI9>D</INI9>Ominamini hominibus, &
piscibus maris, & volati-
libus c&#x0153;li. Genes. 1. 114.
b. 138. e</negEZ>
<negEZ>Benedixit Deus diei septi-
mo, & sanctificauit illum.
2. <R>587. c</R></negEZ>
<negEZ>In quocumque die comederis
ex eo, morte morieris. <R>85. c</R></negEZ>
<P>Nequaquam vltra maledicam terræ. 8. <R>213. b</R></P>
<negEZ>Excepto quòd carnem cum sanguine non comedetis. 9.
610. 611. c</negEZ>
<negEZ>Eijce ancillam & filium eius, non enim erit hæres filius
ancillæ cum filio liber. 21. <R>619. b. 621. a. b. c</R></negEZ>
<negEZ>Tolle filium tuum vnigenitum, quem diligis Isaac. 22.
84. e. 85. b</negEZ>
<negEZ>Esto dominus fratrum tuorum, & incuruentur ante te
filij matris tuæ. 27. <R>138. e. 139. a</R></negEZ>
<negEZ>Dices omni plebi, vt postulet vir ab amico suo & mu-
lier à vicina sua vasa argentea, & aurea. Exod. 11.
84. e. 85. b. c</negEZ>
<P>In æternum & vltra. 15. <R>593. c</R></P>
<P>Oculum pro oculo, & dentem pro dente. 21. <R>569.</R></P>
<P>b. 571. b</P>
<P>Pauperis non misereberis in Iudicio. 23. <R>409. b</R></P>
<P>Adoleuit super altare incensum aromatum. 25. <R>125. c</R></P>
<negEZ>Non addetis ad verbum quod ego loquor vobis, neque
minuetis ex eo. Deuteron. 4. <R>143. a. 147. c. d. &</R></negEZ>
<P>sequentib.</P>
<P>Seruiet tibi vsque in æternum. 15. <R>593. e</R></P>
<negEZ>Eum constitue regem quem Dominus Deus tuus elegerit
de numero fratrum tuorum. 17. <R>140. c</R></negEZ>
<negEZ>Prophetam suscitabo eis de medio fratrum suorum simi-
lem tui. 18. <R>593. a</R></negEZ>
<P>Vsura conceduntur. 23. <R>569. c. 571. c</R></P>
<P>Libellus repudij conceditur. 24. <R>569. a. 571. c</R></P>
<negEZ>Mortuus est ergo Saül propter iniquitates suas, eo quòd
præuaricatus sit mandatum domini. 1. Paralip. 13.
139. b. c.</negEZ>
<negEZ>Et videbis æmulum tuum in templo in vniuersis pro-
speris Israe&#x0308;l. 1 Regum. 2. vers. 32. <R>139. a.</R></negEZ>
<negEZ>Stultè egisti, nec custodisti mandata Domini Dei tui.
1. Reg. 13. <R>139. b</R></negEZ>
<negEZ>Scidit Dominus regnum Israe&#x0308;l à te hodie, & tradidit.
illud proximo tuo meliori te. 1. Reg. 25. <R>139. d</R></negEZ>
<P>Reprehensio Achaz. 4. Reg. 16. <R>144. b. 148. d. e</R></P>
<P>In lege Domini voluntas eius. Psal. 1. <R>303. c. 621. d. e</R></P>
<negEZ>Signatum est super nos lumen vultus tui Domine.
Psal. 4. <R>27. a</R></negEZ>
<P>Afferte domino gloriam & honorem. Psal. 28. <R>13. c</R></P>
<negEZ>Sacrificium & oblationem noluisti: amore autem perfe-
cisti mihi. Holocaustum & pro peccato postulasti.
Psal. 39. <R>569. b. 571. c. d</R></negEZ>
<negEZ>Pro patribus tuis nati sunt tibi filij, constitues eos prin-
cipes super vniuersum terram. Psal. 44. <R>191. b</R></negEZ>@@

<negEZ>Non in sacrificijs tuis arguam te, holocausta autem tua
in conspectu meo sunt semper. Psalm. 49. 569. a. 572.
c. d.</negEZ>
<negEZ>Numquid manducabo carnes taurorum, aut sangui-
nem hircorum potabo? Immola Deo sacrificium lau-
dis. Psal. 49. <R>595. c</R></negEZ>
<P>Tibi soli peccaui. Psal. 50. <R>306. e</R></P>
<negEZ>Si voluisses sacrificium, dedissem vtique, holocaustis non
delectaberis. Psal. 50. <R>569. a. 571. c. d</R></negEZ>
<P>Errauerunt Iudæi ab vtero. Psal. 58. <R>595. e</R></P>
<P>Habitantes vnius moris in domo. Psal. 67. <R>329. d</R></P>
<P>Vouete, & reddite. Psal. 75. <R>245. d</R></P>
<P>Non custodierunt testamentum Dei. Psal. 77. <R>379. a</R></P>
<P>Etenim benedictionem dabit legislator. Psal. 83. <R>5. c</R></P>
<P>Moysez & Aaron in sacerdotibus eius. Psal. 98. <R>125. d</R></P>
<negEZ>Terminum posuisti, quem non trāsgredientur. Psal. 103.
32. a</negEZ>
<P>Nolite tangere Christos meos. Psal. 104. <R>355. d</R></P>
<negEZ>Iurauit dominus & non p&#x0153;nitebit eum, Tues sacerdos
in æternum secundùm ordinem Melchisedech. Psal.
109. <R>595. d</R></negEZ>
<negEZ>Viam mandatorum tuorum cucurri, cùm dilatasti cor
meum. Psal. 118. <R>571. e</R></negEZ>
<P>Præceptum posuit, & non præteribit. Psal. 148. <R>63. b</R></P>
<negEZ>Sciui quoniam aliter non possem esse continens, nisi Deus
est. Sap. 8. <R>214. b. c</R></negEZ>
<negEZ>Vna catena tenebrarum omnes erant colligati. Sap. 17.
69. d</negEZ>
<negEZ>Et legem ponebat aquis, ne transirent fines suos. Pro-
uerb. 8. <R>32. a</R></negEZ>
<negEZ>Per me reges regnantes conditores legum iusta decer-
nunt. Prouerb. 8. <R>223. a</R></negEZ>
<negEZ>Quando certa lege, & gyro vallabat abyssos. Prouerb. 8
63. a. b</negEZ>
<negEZ>Sicut diuisiones aquarum, ita cor Regis in manu Domi-
ni, quocumque voluerit, inclinabit illud. Prouerb. 21
317. c</negEZ>
<P>Si iustus fecerit, vita viuet. Ezechiel. 18. <R>580. b</R></P>
<negEZ>Dedi eis præcepta non bona; & iudicia in quibus non
viuent. Ezechiel. 20. <R>569. a. 571. c. d. e. & a. b</R></negEZ>
<negEZ>Quia non sum locutus cum patribus vestris de verbo ho-
locaustorum, & victimarum Ierem. 7. <R>569. 571. c. d</R></negEZ>
<negEZ>Consumando Domui Israe&#x0308;l, & Domui Iudæ testa-
mentum nouum, non secundùm testamentum quod
disposui patribus eorum. Ierem. 21. <R>608. c</R></negEZ>
<negEZ>Quo mihi multitudo victimarum vestrarum ? plenus
sum holocaustis arietum. Non afferatis vltra sacrifi-
cium: Isaiæ. 1. <R>569. a. 571. c. d.</R></negEZ>
<negEZ>Non sum medicus ego, nolite me constituere principem
populi. Isaiæ. 3. <R>103. e</R></negEZ>
<negEZ>Dabo claues domus Dauid super humerum eius. Isaiæ.
22. <R>144. a</R></negEZ>
<negEZ>Transgressi sunt leges, mutauerunt ius, dissipauerunt
foedus sempiternum. Isaiæ. 24. <R>82. b. c</R></negEZ>
<negEZ>Eo quòd appropinquat populus iste me suo, & labijs suis<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0650.jpg/>
@@1@<SE650>Index locorum sacræ Scripturæ.
<duolan 2><-P>glorificat me, cor autem eius longè est à me. Isaiæ. 29.
144. a. 148. a. b.</negEZ>
<negEZ>Dominus Iudex noster, Dominus legifer noster, Domi-
nus Rex noster, ipse saluabit nos. Isa. 33. <R>143. d. 148. d</R></negEZ>
<negEZ>Qui suscitauit ab Oriente iustum, vocauit eum vt se-
queretur. Isai. 40. <R>577. c. e</R></negEZ>
<negEZ>Sume tibi vxorem fornicationum, & fac tibi filios for-
nicationum. Oseæ 1. vers. 1. <R>84. e. 85. d</R></negEZ>
<negEZ>Vocabo non plebem meam, plebem meam, & nō dilectam,
dilectam, & erit in loco vbi dictum est eis, non popu-
lus meus vos, ibi vocabuntur filij Dei viuentis.
Oseæ 2. <R>607. b</R></negEZ>
<negEZ>Ipsi regnauerunt, & non ex me; principes extiterunt, &
non cognoui. Oseæ 8. <R>137. b. 139. e</R></negEZ>
<negEZ>In funiculis Adam traham eos, in vinculis charitatis,
& ero eis quasi exaltās iugum super maxillas eorum,
& declinaui ad eum, vt vesceretur. Oseæ 11. <R>631. a</R></negEZ>
<negEZ>Non est voluntas mea circa vos, & sacrificium acceptum
non habebo ex manibus vestris. Malach. 1. <R>569. b.</R></negEZ>
<P>571. c. d</P>
<negEZ>Proieci festiuitates vestras, holocausta vestra non susci-
piam. Amos 5. <R>569. b. 571. c. d</R></negEZ>
<P>Non consurget duplex tribulatio. Naum. 1. <R>363. e</R></P>
<P>Vbi vmbra mortis, & terra miseriæ, & tenebrarum.
Iob 10. <R>68. b. 69. c. d</R></P>
<P>Vsque huc venies, & non procedes amplius. <R>Iob 38.</R></P>
<P>32. a. 33. a.</P>
<negEZ>Disponamus testamentum cum gentibus. 1. Machab. 1.
579. a</negEZ>
<negEZ>Non veni legem soluere, sed adimplere. Matth. 5. 34. 6
596. c. 597. d</negEZ>
<negEZ>Audistis quia dictum est, Oculum pro oculo, dentem pro
dente. Matth. 5. <R>110. a. b. d. 569. b. 571. b</R></negEZ>
<P>Non omnis qui dicit, Domine, Domine. Matth. 7. 74. e</P>
<negEZ>Nemo mittit commissuram in vestimentum vetus, tollit
enim plenitudinem eius, & peior scissura fit. Matth. 9
213. a</negEZ>
<negEZ>Colligite primùm Zizania, & alligate ea fasciculos ad
comburendum. Matth. 13. <R>68. d</R></negEZ>
<P>Pasce oues meas. Matth. 16. <R>144. b</R></P>
<P>Reddite, quæ sunt Cæsaris, Cæsari. Matth. 17. <R>411. a</R></P>
<negEZ>Reges gentium à quibus accipiunt tributa. Matth. 17.
105. a. 111. a</negEZ>
<negEZ>Ergo liberi sunt & filij. Matth. 17. 301. a. 304. e. 354.
d. 355. d</negEZ>
<negEZ>Quodcumque ligaueris super terram, erit ligatum &
in c&#x0153;lis. Matth. 18. <R>151. b. & a. 154. c. d. 155. e</R></negEZ>
<P>Vbi fuerint duo, vel tres. Matth. 18. <R>175. e</R></P>
<negEZ>Si vis ad vitam ingredi, serua mandata. Matth. 19.
78. c</negEZ>
<negEZ>Si vis perfectus esse, vade & vende omnia quæ habes, &
da pauperibus. Matth. 19. <R>213. d</R></negEZ>
<P>Reddite quæ sunt Cæsaris, Cæsari. Matth. 22. <R>108. b.</R></P>
<P>127. a. b. c</P>
<negEZ>Rogate ne fuga vestra fiat hyeme, vel Sabbatho. Matth.
24. <R>595. c</R></negEZ>
<negEZ>Prædicabitur hoc Euangelium in vniuerso mundo.
Matth. 24. <R>626. c. 627. d</R></negEZ>
<negEZ>Hic est sanguis noui & æterni testamenti. Matth. 26.
579. d.</negEZ>
<negEZ>Docentes seruate omnia quæcumque mandaui vobis.
Matth. vlt. <R>143. d. 147. a. b</R></negEZ>
<negEZ>Euntes docete omnes gentes, baptiz antes eos. In nomine
Patris & Filij, & Spiritus sancti docentes seruare
omnia quæc&#x0169;que mādaui vobis. Matth. vlt. <R>620. a. b</R></negEZ>
<negEZ>Et regnabit in domo Iacob in æternum, & regni eius
non erit finis. Luc. 1. <R>144. d</R></negEZ>@@

<P>Vt describeretur vniuersus orbis. Luc. 2. <R>129. c</R></P>
<P>Sedens docebat. Luc. 5. <R>344. c</R></P>
<negEZ>Qui vos audit, me audit, & qui vos spernit, me spernit.
Luc. 10. <R>222. a</R></negEZ>
<negEZ>Designauit dominus & alios septuaginta duos. Luc. 10.
155. a</negEZ>
<P>Quis me constituit iudicem. Luc. 12. <R>125. a. 126. b</R></P>
<P>Ad duritiam cordis vestri. Luc. 16. <R>574. b</R></P>
<P>Lex & Prophetæ vsque ad Ioannem. Luc. 16. 597. b.
598. b</negEZ>
<P>Ecce duo gladij hic. Luc. 22. <R>120. d</R></P>
<negEZ>Reges gentium dominantur eorum, non sic erit inter vos.
Luc. 22. <R>106. a. 111. d. 123. e. 125. a. 126. a</R></negEZ>
<negEZ>Ei qui vult tecum iudicio contendere, & tunicam tuam
tollere, dimitte ei & pallium. Marc. 5. <R>109. c. d</R></negEZ>
<negEZ>Nemo est qui reliquerit domum, aut fratres, aut sorores,
aut patrem, aut matrem, aut filios, aut agros pro-
pter me, & propter Euangelium, qui non accipiet cen-
ties tantùm in tempore hoc, domos, & fratres, & so-
rores. Marc. 10. <R>581. b</R></negEZ>
<negEZ>Prædicate Euangelium omni creaturæ. Marc. vlt. 619. a
620. d.</negEZ>
<negEZ>Illuminat omnem hominem venientem in hunc mun-
dum. Ioan. 1. <R>27. a</R></negEZ>
<P>Lex per Moysem data est. Ioan. 1. <R>576. a</R></P>
<negEZ>Lex per Moysem data est: gratia & veritas per Iesum
Christum facta est. Ioan. 1. <R>619. a. 620. c</R></negEZ>
<P>Nisi quis renatus fuerit. Ioan. 3. <R>593. b, c. 598. c. d.</R></P>
<P>601. b</P>
<P>Omne iudicium dedit filio. Ioan. 5. <R>33. b</R></P>
<P>Illa lex tota erat vmbra. Ioan. 7. <R>630. d.</R></P>
<negEZ>Cùm me&#x0303;dacium loquitur,, ex propriis loquitur. Ioan. 8.
95. a</negEZ>
<P>Ego autem dico vobis, nō resistere mala. Ioan. <R>18. 110. d</R></P>
<P>Sicut misit me pater, ego mitto vos. Ioan. 20. <R>144. c</R></P>
<P>Pasce oues meas. Ioan. 21. <R>121. c. 151. b. 208. e</R></P>
<negEZ>Quid tentatis imponere iugum super ceruices discipulo-
rum, quod neque patres nostri, neque nos portare po-
tuimus? Actor. 15. <R>22. d. 101. e. 102. b. 569. c.</R></negEZ>
<P>571. d. e.</P>
<negEZ>Vt abstineatis vos ab immolatis simulacrorum, & san-
guine, & suffocato, & fornicatione. Actor. 15. 145. a
c. 610. d.</negEZ>
<negEZ>Attendite vobis, & vniuerso gregi in quo vos spiritus
sanctus posuit, regere Ecclesiam Dei. Actor 20. 156.
a. 157. e</negEZ>
<negEZ>Testamentum nouum melioribus promissionibus sanci-
tum est. Hebr. 8. <R>579. e</R></negEZ>
<negEZ>Si illud prius culpa vacasset, non vtique secundi locus
inquireretur. Hebr. 8. <R>569. a. 570. e</R></negEZ>
<P>Vmbram habens lex futurorum. Hebr. 10. <R>630. d. e</R></P>
<P>Hestiam, & oblationem noluisti. Hebr. 10. <R>594. b</R></P>
<negEZ>Qui vocat ea quæ non sunt, tanquam ea quæ sunt.
Rom. 4. <R>32. & e. d</R></negEZ>
<P>Infirmum in fide sustinete. Rom. 4. <R>600. e</R></P>
<P>Lex iram operaiur. Rom. 4. <R>569. b. 571. b</R></P>
<negEZ>Lex subintrauit, vt abundaret delictum. Rom. 5. 569. b
571. b</negEZ>
<negEZ>Peccatum vobis non dominabitur, non enim est is sub le-
ge, sed sub gratia. Rom. 6. <R>301. d. 302. e</R></negEZ>
<negEZ>Lex in homine dominatur, quandiu viuit. Rom. 7.
592. b.</negEZ>
<negEZ>Concupiscentiam nesciebam, nisi lex diceret non concu-
pisces, & peccatum per mandatum operatum est in
me omnem concupiscentiā. Rom. 7. <R>569. b. 571. a. b</R></negEZ>
<negEZ>Sentio aliam legem in membris meis. Rom. 7. 5. b. 52. e,
e. 53. c</negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0651.jpg/>
@@1@<SE651>Index locorum sacræ Scripturæ.
<duolan 2><negEZ>Occasione accepta per mandatum, peccatum operatum
est in omnem concupiscentiam. Rom. 7. <R>56. e</R></negEZ>
<negEZ>Lex quidem sancta, & mandatum sanctum, & iustum,
& bonum. Rom. 7. <R>55. b</R></negEZ>
<negEZ>Itaque fratres & vos mortificati estis legi per corpus
Christi, vt sitis alterius, qui ex mortuis resurrexit, vt
fructificetis. Deo. Rom. 7. <R>592. c</R></negEZ>
<P>Lex spiritus vitæ. Rom. 8. <R>619. b. 620. e</R></P>
<P>Non est volentis, neque currentis. Rom. 9. <R>571. d</R></P>
<negEZ>Finis legis Christus ad salutem omni credenti. Rom.
10. <R>34. b</R></negEZ>
<P>Omnia in figura contingebant illis. 1. Cor. 10. <R>587. c</R></P>
<negEZ>Nemini quicquam debeatis, nisi vt inuicem diligatis.
Rom. 13. <R>89. a. 106. a. 111. a, b</R></negEZ>
<negEZ>Omnis anima potestatibus sublimioribus subdita sit.
Rom. 13. <R>222. b. 301. d. 344. d. 345. b. 355. e</R></negEZ>
<negEZ>Omnes qui sub lege sunt, sub maledicto sunt. 1. Timot. 1.
302. c</negEZ>
<negEZ>Iusto non est lex posita, sed iniustis. 1. Timot. 1. 301. d.
303. b. & seqq. 621. a</negEZ>
<negEZ>Nemo militans Deo implicat se negotiis sæcularibus.
2. Timot. 2. <R>125. b. 126. d</R></negEZ>
<negEZ>Dolens quod auersus nos erat chirographum decreti,
quod erat contrarium nobis, & ipsum tulit de medio,
affigens illud cruci Coloss. 2. <R>592. a</R></negEZ>
<negEZ>Scitis quæ præcepta dederim vobis per Dominum Iesum,
Itaque qui hanc spernit, non hominem spernit, sed
Deum. 1. Thessal. 4. <R>222. b</R></negEZ>
<negEZ>Tenete traditiones quas didicistis siue per sermonem, siue
per epistolam. 2. Thessal. 2. <R>474. c</R></negEZ>
<negEZ>Ego quidem absens corpore, præsens autemspiritu, iam
indicaui vt præsens eum 1. Cor. 2. <R>135. b. 154. d</R></negEZ>
<negEZ>Iam quidem omninò delictum est in vobis, quia iudicia
habetis inter vos. 1. Cor. 6. <R>109. d</R></negEZ>
<negEZ>Pretio empti estis, nolite fieri serui hominum. 1. Cor. 7.
143. b. 148. b</negEZ>
<P>Nolite fieri serui hominum. 1. Cor. 7. <R>106. a. 111. b</R></P>
<negEZ>Factus sum iis, qui sub lege sunt, quasi sub lege essem.
1. Cor. 9. <R>302. d</R></negEZ>
<negEZ>Factus sum iis qui sub lege sunt quasi sub lege essem, vt
eos qui sub lege erant, lucrifacerem .1. Cor. 9.
302. d</negEZ>
<negEZ>Vbi spiritus domini, ibi libertas. 1. Cor. 3. 143. b. 148. b
301. d. 303. a. 619. b, 620. e</negEZ>@@

<P>Habentes eundem spiritum. 2. Cor. 4. <R>19. a</R></P>
<P>Vnus Dominus Iesus Christus. 2. Cor. 8. <R>106. a. 111. b, c</R></P>
<negEZ>Prius enim quàm veniret à Iacobo, cum gentibus ede-
bat, sed cùm vidissem quòd non rectè ambula-
rent ad veritatem Euangelij, dixi Cephæ coram om-
nibus. Galath. 2. 613. & seqq. vsque 618. per totum.</negEZ>
<negEZ>Lex propter transgressionem posita est. Galath. 3. 301. a
304. b. 578. c, d</negEZ>
<negEZ>Lex subintrauit, vt abundaret delictum. Galath. 3.
578. d</negEZ>
<negEZ>Lex posita est, donec veniret semen. Galath. 3. 597. d
598. b. 600. c</negEZ>
<negEZ>Ordinata per Angelos in manu mediatoris. Galath. 3.
576. b. 591. b. 592. b</negEZ>
<negEZ>Misit Deus filium suum factum sub lege, vt eos qui sub
lege erant, redimeret. Galath. 4. <R>620. d, e. 621. c, d</R></negEZ>
<negEZ>Non sumus ancillæ filij, sed liberæ: qua libertate Chri-
stus nos liberauit. Galath. 4. 301. a. 304. e. 619. b
621. a, b</negEZ>
<negEZ>Si spiritu ducimini non estis sub lege. Galath. 5. 301. c. 302.
d, & per totum. 619. b. 620. e</negEZ>
<negEZ>Testificor omni circumcidenti se, quoniam debitor est
vniuersæ legis faciendæ. Galath. 5. <R>595. e</R></negEZ>
<negEZ>Christus fecit vtraque vnum, & medium parietem ma-
ceriæ dissoluit, legem mandatorum decretis euacuans.
Ephes. 2. <R>592. d, e</R></negEZ>
<negEZ>Legem mandatorum decretis euacuans. Ephes. 2. 594.
a. 604. d</negEZ>
<negEZ>Vnus dominus, vna fides, vnum baptisma. Ephes. 4. 106.
a. 211. b, c</negEZ>
<negEZ>Ipse dedit quosdam Apostolos, alios Prophetas, alios Pa-
stores, & Doctores. Ephes. 4. <R>156. a, b. 157. e. 188. b</R></negEZ>
<negEZ>Serui obedite dominis carnalibus. Ephes. 6. 143. c. 148.
b, c</negEZ>
<P>Filij obedite parentibus. Ephes. 6. <R>223. a</R></P>
<P>Madata eius grauia non sunt. 1. Ioan. 5. <R>631. b</R></P>
<negEZ>Vnus est legislator, & iudex, qui potest perdere & saluare.
Iacob. 4. <R>144. a. 148. d</R></negEZ>
<negEZ>Subiecti estote omni humanæ creaturæ propter Deum.
1. Petr. 2. <R>223. a. 345. c</R></negEZ>
<P>Vos genus electum, regale sacerdotium. 1. Petri. 2. 190. e</P>
<P>Habes claues mortis & inferni. Apoc. 1. <R>144. a</R></P>
<P>Non mittam super vos aliud pondus. Apoc. 2. <R>631. a</R></P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0652.jpg/>
@@1@<SE652>
#(IMAGE)
<Z><A+3>INDEX RERVM, ET</A+3>
<A+2>MATERIARVM PRÆCIPVARVM,</A+2>
<A+1>QVÆ IN TOTO HOC VOLVMINE</A+1>
CONTINENTVR.</Z>
<duolan 2><Z>A</Z>
<negEZ><INI5>A</INI5>Aron consecratus in sacerdotem.
125. d</negEZ>
<negEZ>Aaroni fuit prohibitum sub morta-
li ingredi Sanctuarium intra ve-
lum. <R>254. a</R></negEZ>
<negEZ>Abbas stare debet immediatè post Episcopum:
Præfertur Episcopo in rebus spectantibus ad
regulam. <R>165. a</R></negEZ>
<negEZ>Abbas minores ordines conferre potest, & vtitur
baculo pastorali, annulo, & mythra. <R>ibid. b</R></negEZ>
<P>Abbas habet ordinariam iurisdictionem. <R>ibid.</R></P>
<negEZ>Abbas non potest præcipere Monacho præter id,
quod in regula continetur. <R>167. b</R></negEZ>
<negEZ>Abbates congregant Concili&#x0169;, quo constituunt id
quod est opus ad conseruatione&#x0303; regulæ. <R>165. e</R></negEZ>
<negEZ>Abbatem vel Episcop&#x0169; si solo verbo quem com-
pellet Pontifex Romanus, statim fit Abbas, vel
Episcopus. <R>446. c</R></negEZ>
<P>Abbates quinam possint leges condere. <R>165. b. c</R></P>
<negEZ>Abbatissa non potest excommunicare: habet ta-
men iurisdictionem spiritualem ordinariam.
183. a</negEZ>
<negEZ>Abbatissa interdum potest suspendere ab officio,
& beneficio subtrahere præbendas. <R>ibid. d</R></negEZ>
<negEZ>Abbatissam non habere iurisdictionem quomodo
probetur. <R>ibid. d. e</R></negEZ>
<P>Abbatissa nō potest facere noua præcepta. <R>184. a</R></P>
<negEZ>Abbatissa potest præcipere sub mortali peccato.
ibid. b. c</negEZ>
<negEZ>Abbatissa habet iurisdictionem in moniales, &
quam. <R>ibid.</R></negEZ>
<negEZ>Abbatissa administrationem habet, & iurisdictio-
nem dignitati suæ annexam. <R>319. c</R></negEZ>
<P>Abel quo ductu obtulerit sacrificium. <R>73. d</R></P>
<P>Abel virgo, sacerdos & martyr. <R>149. c</R></P>
<P>Abel & Cain obtulêre primitias. <R>587. c</R></P>
<negEZ>Abraham duos filios habuit, vnum de ancilla, al-
terum de libera. <R>6. d</R></negEZ>
<negEZ>Abraham creditus fuisse Rex, vel supremus Prin-
ceps. <R>107. e</R></negEZ>
<negEZ>Abraham soli demandata est circuncisio, & po-
steritati eius. <R>576. d</R></negEZ>
<negEZ>Abraham meruit saltem ex congruo, vt Christus
ex ipsius progenie nasceretur. <R>577. c</R></negEZ>
<P>Abraham iustus. <R>ibid.</R></P>
<P>Abraham vixit ante legem. <R>581. d</R></P>
<negEZ>Abraham spoliorum, quæ de hostibus victis cepe-
rat, decimas obtulit Melchisedech sacerdoti.
587. d</negEZ>
<P>Abraham iustus debuit citcuncidi. <R>598. e</R></P>
<P>Abrogatio legis quid. <R>466. b. c</R></P>
<P>Abrogatio non pertinet ad legem. <R>62. d</R></P>
<P>Abrogatio & derogatio quomodo differant. <R>82. a</R></P>@@

<negEZ>Abrogatio legis est exorbitans. 469. b. & quando
non. <R>ibid. c. d</R></negEZ>
<P>Abrogatio legis odiosa est. <R>451. c</R></P>
<P>Abrogatio sine causa valida est. <R>448. e</R></P>
<P>Abrogationis, & irritationis discrimen. <R>466. c</R></P>
<P>item derogationis, & abrogationis. <R>ibid.</R></P>
<negEZ>Abrogatio legis citiùs fit per nouam voluntatem
Principis, scientis consuetudinem. <R>483. e</R></negEZ>
<negEZ>Abrogatio, dispensatio, interpretatio, & irritatio
legis in quibus differant, & vniuscuiusque mu-
nus. <R>505. d</R></negEZ>
<negEZ>Abrogare legem veterem Christus potuit, ac in il-
la dispensare. <R>591. a, b</R></negEZ>
<negEZ>Abrogatio veteris legis pertinebat ad dignitatem
Messiæ. <R>593. a</R></negEZ>
<P>Abrogatio veteris legis quomodo facta. <R>594. a</R></P>
<negEZ>Abrogatio legis veteris non est facta in die Pente-
costes quoad obligatione&#x0303; pro toto orbe. <R>600. d</R></negEZ>
<negEZ>Abrogatio legis veteris fuit consummata in die
Pentecostes. <R>601. d</R></negEZ>
<P>Absens nemo debet iudicari. <R>377. a. b</R></P>
<P>Absoluere seipsum nemo potest. <R>313. e. 319. c</R></P>
<negEZ>Absolui potest inuitus ab excommunicatione.
417. c</negEZ>
<negEZ>Absolutionis vis, & in quo differat à dispensatio-
ne. <R>507. b. c</R></negEZ>
<negEZ>Absolutio à censura si metu fiat, inualida est.
509. c</negEZ>
<P>Absolutio à censuris quid. <R>512. c. d</R></P>
<P>Abstinentia vitam breuiorem reddere licet. <R>261. e</R></P>
<negEZ>Abstinentia carnis si sit mortis periculum potest
despici. <R>265. b</R></negEZ>
<negEZ>Abstinentia ab omni cibo ad vitam necessario nō
est semper malum. <R>266. b</R></negEZ>
<negEZ>Abstinentia à carnibus etiam cùm non est alius
cibus potest esse honesta. <R>267. a</R></negEZ>
<negEZ>Abstinentia cum periculo mortis non est seruan-
da, & esset peccatum. <R>267. a, b. c</R></negEZ>
<negEZ>Abstinere à mediis quibus propriam tueatur vi-
tam, nemo tenetur abstinere. <R>399. b</R></negEZ>
<negEZ>Abstine&#x0303;di à sanguine & suffocato præceptum fuit
ante legem Moysis. <R>588. c</R></negEZ>
<negEZ>Academiarum magistri, & professores quosnam
iudices habeant. <R>327. a</R></negEZ>
<negEZ>Acceptationis legis modus quis esse debeat. 293.
a. c</negEZ>
<negEZ>Acceptio personarum in quibus committatur.
531. a</negEZ>
<negEZ>Accessorium non tenet si non teneat principale.
552. d</negEZ>
<P>Acceptatio præsumitur in fauorabilibus. <R>449. e</R></P>
<negEZ>Accusator sui nemo debet esse ex æquitate.
378. b</negEZ>
<negEZ>Accusatoris clamore non indiget euidentia pa-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0653.jpg/>
@@1@<SE653>Index rerum & materiarum.
<duolan 2><-P>sceleris. <R>391. a</R></negEZ>
<P>Achaz & Manasses cur reprehensi. <R>148. d</R></P>
<P>Actio externa iusta vocatur ius ab Aristot. <R>4. b</R></P>
<negEZ>Actio non datur in foro extremo ex obligatione
naturali. <R>437. a</R></negEZ>
<negEZ>Actiones in iure quomodo & quando conscriptæ.
46. d, e</negEZ>
<negEZ>Actiones Dei necessariæ non subiacent legi æter-
næ. <R>64. c</R></negEZ>
<negEZ>Actiones Dei liberæ non sunt propriè subiectæ le-
gi æternæ. <R>ibid. d</R></negEZ>
<negEZ>Actionis cuiuscunque humanæ ratio sumitur ex
fine. <R>452. a</R></negEZ>
<P>Actio solet appellari omissio. <R>457. e</R></P>
<P>Actor sequatur forum rei. <R>346. b</R></P>
<negEZ>Actum intelligitur in pactis quod consuetum est.
501. b</negEZ>
<negEZ>Actum quando lex annullat in alicuius fauorem, si
cedat in dispendium eius, impeditur effectus.
417. e</negEZ>
<negEZ>Actum non vitiat modicæ solemnitatis omissio.
552. d</negEZ>
<negEZ>an Acta contra ius naturæ facta sint irrita, vel non,
regulæ quædam. <R>418. d, e</R></negEZ>
<negEZ>Acta quibus deest aliqua solemnitas cur irritentur
437. c</negEZ>
<negEZ>Acta Executoris, Nuncij, vel Legati Apostolici fir-
ma sunt, quousque certior factus sit se esse à
Pontifice reuocatum. <R>282. c</R></negEZ>
<negEZ>Acta procuratoris absentis volent, donec reuoca-
tio sit manifesta. <R>282. b, c</R></negEZ>
<P>Acta contra leges facta non valent. <R>421. c, d</R></P>
<P>Actus fidei, spei, & charitatis perfectissimi. <R>583. b</R></P>
<negEZ>Actus aliqui Religionis exterius consummantur.
586. e</negEZ>
<negEZ>Actus virtutum Theologalium, & religionis inte-
rius sæpissimè consummantur. <R>622. e</R></negEZ>
<P>Actus obedientiæ quomodo fiat. <R>54. c</R></P>
<negEZ>Actus cuiuslibet virrutis præcipi, & cuiuslibet vitij
prohiberi lege humana potest. <R>211. c, d</R></negEZ>
<negEZ>Actus virtutum non possunt omnes lege humana
præcipi. <R>212. d</R></negEZ>
<negEZ>Actus intellectus nullus præcisa voluntate obli-
gandi habet rationem legis. <R>15. d</R></negEZ>
<P>Actus intellectus an sit lex naturæ. <R>73. c</R></P>
<negEZ>Actus intelligendi, & verbum inseparabiliter se
habent, & pro eadem regula reputantur. <R>16. b</R></negEZ>
<negEZ>Actus aliqui naturæ intellectu alijs sunt imperati
ab intellectu, & voluntate. <R>7. c</R></negEZ>
<negEZ>quoad Actus internos homo soli Deo subditur.
208. e</negEZ>
<negEZ>Actus interni quando ab Ecclesia iudicari possint,
& qui. <R>196. b, c, d, e</R></negEZ>
<negEZ>Actus internos non potest præcipere potestas hu-
mana. <R>207. d</R></negEZ>
<negEZ>Actibus merè internis obligationes, nec alij con-
tractus fieri nequeunt. <R>196. a</R></negEZ>
<negEZ>Actus internos proprios difficillimum est cogno-
scere. <R>208. b</R></negEZ>
<negEZ>Actus merè interni non possunt humana lege im-
perari. <R>194. c</R></negEZ>
<negEZ>in Actibus internis non est expediens leges feren-
di potestas. <R>206. e</R></negEZ>
<negEZ>Actus interni quinam subijciantur iurisdictioni
humanæ. <R>205. d</R></negEZ>
<negEZ>Actus interior dupliciter comparari potest cum
exteriori. <R>196. b</R></negEZ>
<negEZ>de Actibus tum internis, tum externis longissima<-P>@@

<-P>disputatio, an possint præcipi, nec ne. 193. &c.
vsque. <R>208</R></negEZ>
<negEZ>Actus in moralibus non excedunt intentionem
agentium. <R>236. a</R></negEZ>
<negEZ>Actus agentium non operatur vltra intentionem
eorum. <R>293. e, 363. d. 530. e</R></negEZ>
<P>Actus vitiorum sunt prohibiti iure naturæ. <R>212. c</R></P>
<negEZ>Actus omnes, quos expedit esse prohibitos, aut
præceptos, sunt prohibiti, aut præcepti iure na-
turæ. <R>195. e</R></negEZ>
<negEZ>Actus ferè nullus est qui non cadat sub naturali
præcepto. <R>77. d</R></negEZ>
<negEZ>Actus bonus propter aliud maius bonum prohi-
beri potest. <R>215. e</R></negEZ>
<negEZ>Actus humani, valde boni, vel valde mali, vel in-
differentes. <R>d, 61. d</R></negEZ>
<negEZ>ex Actu lege humana irrito nulla oritur naturalis
obligatio. <R>438. c</R></negEZ>
<negEZ>ex Actu inhonesto, & turpi nulla oritur naturalis
obligatio. <R>438. b</R></negEZ>
<negEZ>ex Actu lege humana irrito naturalis obligatio
potest oriri. <R>437. b</R></negEZ>
<negEZ>ex Actu cui forma substantialis deficit, non oritur
naturalis obligatio. <R>439. a</R></negEZ>
<negEZ>Actus prauos aliquando iustificant leges ciuiles.
217. c</negEZ>
<negEZ>Actus qui reddit hominem indignum vltimo fine
est peccatum mortale. <R>92. b</R></negEZ>
<negEZ>Actus malus nullus, quia prohibitus voluntate
diuina. <R>11. a</R></negEZ>
<P>Actus ex obiecto malitiam trahit. <R>193. b</R></P>
<negEZ>Actus alioqui bonus quomodo possit prohiberi
ab Ecclesia. <R>198. a</R></negEZ>
<negEZ>Actui cùm lex resistit, nulla oritur naturalis obli-
gatio. <R>438. a</R></negEZ>
<P>Actus indifferentes qui sint. <R>61. d</R></P>
<negEZ>Actus indifferentes non dantur per se in indiui-
duo. <R>77. d, 88. d, 414. c</R></negEZ>
<negEZ>Actus non potest contrahere malitiam ex obiecto
cognito vt malum. <R>88. a</R></negEZ>
<P>Actus quinam sit, quod est peccatum veniale. 92. b</P>
<P>Actus imperatus ab imperante malitiā capit. 239. a</P>
<negEZ>Actus vt sit honestus debet habere causam ratio-
nabilem, seu finem honestum. <R>438. c</R></negEZ>
<negEZ>Actibus suis legem nemo propriè loquendo im-
ponit. <R>316. e, 313. c</R></negEZ>
<negEZ>Actu vnico quænam finiantur, vel non. 458. b, c,
& leg.</negEZ>
<negEZ>Actus legitimus non recipit conditionem, vel su-
spensionem. <R>325. c</R></negEZ>
<P>Actus quosnam legislator possit præcipere. <R>195. c</R></P>
<P>Actus quinam lege humana præcipi possint. 212. a</P>
<negEZ>Actus censetur moraliter incipere à solemnitate
antecedente. <R>433. e</R></negEZ>
<negEZ>Actus legitimè factus retractatur deficiente causa
finali. <R>530. c</R></negEZ>
<negEZ>Actus quando sit validus, variæ regulæ. 432. a, b
& seq.</negEZ>
<negEZ>Actus quando lex præcipiens formam dat simul
potestatem ad efficiendum actum seruata tali
forma, si non seruetur, est nullus. <R>435. d</R></negEZ>
<negEZ>Actus publicæ administrationis, si in eo lex addat
solemnitatem cum verbo irritante, est nullus
ipso iure, & in conscientia. <R>433. d</R></negEZ>
<negEZ>Actus iam c&#x0153;ptus non comprehenditur à lege.
55. d, e</negEZ>
<P>Actus omnis rectitudo pendet à lege. <R>6. a</R></P>
<negEZ>Actus etsi pendeat per se in suo valore à publica<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0654.jpg/>
@@1@<SE654>Index rerum & materiarum.
<duolan 2><-P>potestate, est nullus, si lex ponit expressè verba
irritantia. <R>434. a</R></negEZ>
<negEZ>actus inferioris non præualet contra voluntatem
superioris. <R>431. a</R></negEZ>
<P>actui aliquando ius assistit, quem prohiberet. 431. b</P>
<negEZ>actus qui certam solemnitatem requirunt, non ha-
bent vim sine adminiculo iuris. <R>329. c</R></negEZ>
<negEZ>actus prohibitus sine adiectione p&#x0153;næ sæpe est
validus, & contrà. <R>422. b</R></negEZ>
<negEZ>actus simpliciter prohibiti, ipso iure sunt irriti.
421. e</negEZ>
<P>actus priuati dominij quando sit irritus. <R>433. e</R></P>
<negEZ>actus non desinit esse validus si absit forma acci-
dentalis, secus si absit substantialis. <R>431. d</R></negEZ>
<P>actus nullus duplex. <R>425. d</R></P>
<negEZ>actus omnes eo ipso, quòd sunt prohibiti in Eccle-
sia, non sunt irriti. <R>427. d</R></negEZ>
<P>actus prohibitus quando sit nullus. <R>424. a, b</R></P>
<P>actus quando sit nullus defectu sole&#x0303;nitatis. 433. a, b</P>
<negEZ>actus prohibitus est irritus, si causa est perpetua.
428. e</negEZ>
<P>actus factus non seruata forma inualidus est. 416. d</P>
<P>actus solet restringi iuxta exigentiam causæ. 423. a</P>
<negEZ>actus quando sit irritus, lege irritante interue-
niente. <R>282. a, b</R></negEZ>
<negEZ>actus nullus est p&#x0153;na dignus, nisi quatenus per il-
lum violatur aliquod ius. <R>559. c</R></negEZ>
<P>actus binus est quasi vsus, & consuetudo. <R>492. a</R></P>
<P>actus verba irritantia quæ. <R>430. b, & seqq.</R></P>
<negEZ>actus duo sufficiunt ad inducendam consuetudi-
nem. <R>492. e</R></negEZ>
<negEZ>actus duo vel tres contrarij non possunt tollere
legem secundùm sententiam auctoris. 298. e,
& seq.</negEZ>
<negEZ>actus binus sufficit ad inducendam consuetudi-
nem. <R>298. a</R></negEZ>
<negEZ>actus binus aut trinus sciente legislatore sufficit
contra legem, vt vim non habeat. <R>298. a</R></negEZ>
<negEZ>actus duo vel tres quatenus præualeant contra le-
gem. <R>504. b</R></negEZ>
<negEZ>actus duos vel tres contrarios tollere legem quo-
modo intelligendum. <R>299. b</R></negEZ>
<P>actus frequentia contingit quando bis fit. <R>298. a</R></P>
<P>Adam fuit Dei filius adoptiuus. <R>589. c</R></P>
<negEZ>adamus in statu innocentiæ gratiam inhærentem
habuit, imò fuit creatus cum illa. <R>590. b</R></negEZ>
<negEZ>adamus nec in statu innocentiæ habuit spiritum
sanctum. <R>588. c</R></negEZ>
<P>adam habuit promissionem vitæ æternæ. <R>581. a</R></P>
<negEZ>adam obligauit Deus sub mortali, vt à pomo ab-
stineret. <R>235. a</R></negEZ>
<P>adami peccatum cur mortale. <R>235. b</R></P>
<P>adam habuit monarchiā in omnes homines. 111. e</P>
<negEZ>adam qualem potestatem habuerit in vxorem &
filios, &c. <R>113. c</R></negEZ>
<negEZ>addictos supplicio si vindicent clerici, possunt à
iudice sæculari puniri. <R>349. e, 350. a 352. a</R></negEZ>
<negEZ>adolescentes duo exemplum edunt mirabile suæ
abstinentiæ. <R>266. e</R></negEZ>
<P>adoptio filiorum non erat in lege veteri. <R>588. e</R></P>
<negEZ>adoptio antiquorum parum solùm fuit figura ado-
ptionis nobis conferendæ per Christum. 589.
e, 590. a</negEZ>
<negEZ>adoptionem veram exui legis veteris non habue-
runt patres antiqui. <R>590. a</R></negEZ>
<negEZ>adoptio legis veteris erat vera, sed imperfecta.
590. b</negEZ>
<negEZ>adoptionem quomodo recipiebant antiqui pa-<-P>@@

<-P>tres. <R>590. b, c</R></negEZ>
<P>adoptiui filij Dei verè fuerunt antiqui. <R>589. b, c</R></P>
<negEZ>aduentus corporis Christi figuratus vmbris ve-
teris legis. <R>592. c</R></negEZ>
<negEZ>in aduentu Messiæ cæremoniæ legis veteris erant
antiquandæ. <R>593. b</R></negEZ>
<negEZ>aduentus Spiritus sancti quodammodo pertinet
ad redemptionem nostram. <R>599. c</R></negEZ>
<negEZ>aduenæ existente scandalo tenentur seruare le-
ges loci. <R>321. b, c</R></negEZ>
<negEZ>aduenas & peregtinos princeps potest in sua lege
comprehendere. <R>323. d</R></negEZ>
<negEZ>aduenas delinquentes in suo territorio princeps
quilibet iure naturæ, vel gentium punire po-
test. <R>324. b</R></negEZ>
<negEZ>aduena quando non sortiatur forum loci contra-
ctus. 326. a, b, quando sic. <R>ibid. c</R></negEZ>
<negEZ>aduenæ versantes in territorio quando generale
mandatum datur, non ligantur, nec manent ex-
communicati propter delictum postea com-
missum. <R>325. e</R></negEZ>
<negEZ>adulterium, homicidium, &c. mala esse cognouere
Philosophi. <R>91. d</R></negEZ>
<P>adulterium patiens per vim non punitur. <R>318. d</R></P>
<P>adulterum cum filia occidere licet Patri. <R>81. e</R></P>
<negEZ>adulterium committens ignorans matrimonium
complicis, excusatur à p&#x0153;na posita contra adul-
teros. <R>410. b</R></negEZ>
<P>aduocati possunt leges interpretari. <R>563. e</R></P>
<negEZ>Ægrotus ex vi, legis naturalis tenetur facere quod
medicus iniungit. <R>220. a</R></negEZ>
<negEZ>Aegrotum vt consoletur quis, potest apud eum
manere, & se vitæ periculo exponere. <R>261. c</R></negEZ>
<negEZ>apud Aeginetas cautum fuit, eos qui legis nouæ
condendæ causam dedissent, inuisos homini-
bus, & execrabiles fieri. <R>102. e</R></negEZ>
<P>Aegyptiorum spoliatio cur iusta. <R>85. b</R></P>
<negEZ>Aegyptij quæ pro dijs colebant, Hebræi immola-
bant. <R>578. d</R></negEZ>
<negEZ>Aegyptij & Idumæi expressè iussi sunt à Deo ad-
mitti in templum. <R>606. a</R></negEZ>
<negEZ>Aegyptij ex Philosophis sacerdotem, & ex sacer-
dotibus probatissimum in regem eligebant.
126. b</negEZ>
<negEZ>Aegyptiorum reges non minus quàm priuati le-
gibus tenebantur. <R>306. d</R></negEZ>
<P>Aequitas Græcè ἐπιεικεῖα. <R>95. a</R></P>
<negEZ>Aequitas seu Epijkia solùm habet locum contra
legem scriptam. <R>95. a</R></negEZ>
<negEZ>Aequitas supplet defectum legis, ipsam emendat,
& corrigit. <R>95. c</R></negEZ>
<P>Aequitas maximè propria est iustitiæ. <R>211. b</R></P>
<negEZ>Aequitas scripta præfertur iuri scripto, & secun-
dùm eam est iudicandum. <R>562. d</R></negEZ>
<negEZ>Aequitas non patitur, vt homo sit contra se quasi
iudex, accusator, & testis. <R>378. b</R></negEZ>
<P>Aequitas soluta est legis vinculis. <R>303. e</R></P>
<negEZ>Aesopi fabulas Socrates paucis versibus prosecu-
tus est. <R>624. a</R></negEZ>
<negEZ>Aestimationi propriæ consulere quisque tenetur
ex charitate. <R>309. d</R></negEZ>
<negEZ>Aethiopes Christiani sese circuncidunt ad Chri-
stum imitandum. <R>609. a</R></negEZ>
<negEZ>Aethiopes cum Iudæis eadem penè sentiebant.
607. b, e</negEZ>
<negEZ>Aethiopes vtebantur etiam circuncisione. 607.
b, & a</negEZ>
<P>Aethiopem Eunuch&#x0169; baptizauit Philippus. 606. c</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0655.jpg/>
@@1@<SE655>Index rerum & mareriarum.
<duolan 2><P>Aeternum reipsa nihil, nisi Deus. <R>31. b</R></P>
<P>in æternum quid significet. <R>593. c, d, & seq.</R></P>
<P>Aeternum quomodo quid dicatur. <R>627. a, b, c</R></P>
<P>Aeternum dicitur nouum Testamentum. <R>627. a</R></P>
<negEZ>Aeterna quomodo dicatur lex noui Testamenti.
627. c</negEZ>
<negEZ>Aeterna promissa sunt in nouo testamento, tem-
poralia in veteri. <R>630. d</R></negEZ>
<negEZ>affectus sunt nonnulli, qui continuò sunt cum
prauitate connexi, & quinam. <R>89. e</R></negEZ>
<negEZ>affectus efficax prohiberi potest, sed p&#x0153;na non
potest infligi propter illum. <R>197. c</R></negEZ>
<negEZ>affectus qui adiungitur actui externo potest pro-
hiberi. <R>197. b</R></negEZ>
<negEZ>Agar ancilla seruorum mater, id est, lex vetus.
595. a</negEZ>
<negEZ>Agathonis pronunciatum egregium de potestate
Dei. <R>439. c</R></negEZ>
<negEZ>agens naturale operatur secundùm vltimum po-
tentiæ. <R>237. b</R></negEZ>
<P>agens & patiens non potest esse idem. <R>319. d</R></P>
<P>agendorum regulæ sumuntur ex fine. <R>567. c</R></P>
<negEZ>agere nemo potest pro alio sine particulari eius
mandato. <R>543. c</R></negEZ>
<negEZ>agitationem tautorum permittentes Magistratus
quomodo excusentur à peccato. <R>298. c, d</R></negEZ>
<P>agitatio taurorum quomodo permissa. <R>ibid.</R></P>
<negEZ>agnus occisus ab origine mundi dicitur Christus.
630. c</negEZ>
<negEZ>Alexander Seuerus qua cautione, & qua cum dili-
gentia leges conderet. <R>101. a</R></negEZ>
<negEZ>Alexander VI. Castellę & Legionis regibus India-
rum occidentalium dominium contulit anno.
1493. & 1. sui pontificatus. <R>120. a</R></negEZ>
<negEZ>Alexander VI. nouum orbem inuentum inter Re-
ges Hispaniæ, & Lusitaniæ diuisit. <R>120. b</R></negEZ>
<negEZ>alienatio facta à pupillo si cadat in eius vtilitatem
non est irrita. <R>417. e</R></negEZ>
<negEZ>alienationes non possunt reuocari per legem con-
tinentem p&#x0153;nam ferendam. <R>396. a</R></negEZ>
<negEZ>alienationes in fraudem fisci factæ sunt reuocan-
dæ. <R>391. e, 392. b, c, & seq.</R></negEZ>
<negEZ>alimenta spurijs ex æquitate canonica conferri
iubentur, quæ eis negantur iure ciuili. <R>124. b</R></negEZ>
<negEZ>Almaricus damnatus est in Concilio Lateranensi.
301. a</negEZ>
<negEZ>in Alphonsum Hispaniæ regem quo iure sint vsi
Hispani. <R>314. c</R></negEZ>
<negEZ>Alphonsus cognomine sapiens, Hispaniarum rex,
fuit priuatus regno, & quomodo. <R>ibid. c</R></negEZ>
<P>altari debet seruire, qui de altari viuit. <R>202. e</R></P>
<P>ambitio restringenda est. <R>452. c</R></P>
<P>Ambrosius adhuc laicus factus est Episcopus 188. c</P>
<negEZ>Ambrosius priuauit Theodosium Imperatorem
communione propter ædem Thessalonicæ fa-
ctam. <R>124. e</R></negEZ>
<negEZ>Ambrosius Theodosium Imperatorem excom-
municauit. <R>189. c, 192. b</R></negEZ>
<negEZ>S. Ambrosius coe&#x0308;git Theodosium Imperatorem
ferre legem, ne Principis iussum, quo seueriùs
in aliquos animaduertere iuberet, iudices sta-
tim, sed post 30. dies executioni mandarent.
124. e</negEZ>
<negEZ>Ambrosij verba grauissima ad Valentinianum
Imperatorem. <R>192. b, & a</R></negEZ>
<negEZ>Ambrosij responsum in dubio de non ieiunando
in sabbatho Mediolani. <R>331. d</R></negEZ>@@

<negEZ>Ambrosius & Cyprianus disputarunt contra No-
uatianos. <R>187. a</R></negEZ>
<P>Ammonitæ arcebantur ab atrio gentium. <R>606. a</R></P>
<P>amanti nihil est graue. <R>631. b</R></P>
<negEZ>amor virtutum in legislatore requiritur, qui ap-
probat quod bonum est. <R>55. a</R></negEZ>
<negEZ>amoris debitum nunquam ita reddi potest, quin
semper amare teneamur. <R>111. b</R></negEZ>
<P>amore Dei solo potest homo beari. <R>87. b</R></P>
<P>amoris lex est lex noua. <R>631. b</R></P>
<negEZ>Anabaptistæ & Trinitarij tenuerunt, non licere
Christianis gerere magistratus, &c. <R>106. d</R></negEZ>
<negEZ>analogum per se sumptum stat pro famosiori si-
gnificato. <R>567. d, e</R></negEZ>
<negEZ>Angelus sua voluntate conceptum suum ad alium
Angelum dirigit. <R>7. d</R></negEZ>
<P>inter angelos etiam sunt præfecturæ. <R>112. b</R></P>
<negEZ>per angelos homines illuminat Deus, & instruit
homines per homines. <R>576. a</R></negEZ>
<P>angeli sunt filij Dei adoptiui. <R>589. b</R></P>
<negEZ>angeli non fuere legislatores in ordine ad legem
veterem, sed eorum ministerio data est. <R>575. e</R></negEZ>
<negEZ>angelus à quo Moyses legem accepit, personam
Dei gerebat. <R>33. b</R></negEZ>
<negEZ>inter angelos nullus fuit Rex, cùm fuerunt in via.
106. d</negEZ>
<negEZ>angeli testati sunt repudium templi, populi, & le-
gis Iudaicæ. <R>594. b</R></negEZ>
<P>anima & corpus diuersa sunt. <R>123. d</R></P>
<P>anima carnis in sanguine est. <R>611. a, d, 612. c</R></P>
<negEZ>animus malus non punitur, sed actio, & omissio
mala. <R>197. b</R></negEZ>
<negEZ>animi omnium hominum earundem virtutum ca-
paces non sunt. <R>18. d</R></negEZ>
<negEZ>animalia tota dijs consecrabantur etiam cum san-
guine, & quomodo. <R>611. a</R></negEZ>
<negEZ>animalium sacrificia quid significabant in lege ve-
teri. <R>586. d, e</R></negEZ>
<negEZ>Angliæ Rex sibi vsurpat nomen capitis Anglica-
næ Ecclesiæ. <R>191. e</R></negEZ>
<negEZ>Anglis mios est, vt f&#x0153;minę in regno succedant, re-
gnique administrationem suscipiant. <R>319. b</R></negEZ>
<P>anglorum regnum vnde c&#x0153;ptum. <R>135. d</R></P>
<negEZ>Antiochus 3. ad ciuitates scripsit, si quid contra
leges per literas facere iusserit, ne sibi tanquam
ignaro parerent. <R>305. c</R></negEZ>
<P>antiochenses scandalizati ob B. Petrum. <R>617. a, b</R></P>
<negEZ>Antonini Caracallæ nouercæ Iuliæ impia vox.
314. b</negEZ>
<negEZ>Antoninus Imperator sese arroganter mundi do-
minum nominauit. <R>129. a</R></negEZ>
<P>antitheses veri & falsi Christi. <R>106. d</R></P>
<negEZ>appellatio seu supplicatio licita est in rescriptis
particularibus: sed non in leges communes
conuenit. <R>437. d</R></negEZ>
<P>appellatio ad Papam quomodo teneat. <R>221. a, b</R></P>
<P>appellare licet à lege iniusta. <R>20. b</R></P>
<P>appetitui qui dominatur rectus est. <R>78. d</R></P>
<negEZ>Appius Claudius in formam redegit legis actio-
nes. <R>46. e</R></negEZ>
<P>Apostoli à solo Christo facti sunt. <R>151. d</R></P>
<negEZ>Apostolorum institutio non fuit par per omnia.
152. a</negEZ>
<negEZ>apostolos non omnes consecrauit Christus.
157. a</negEZ>
<negEZ>apostolorum principem Paulus appellat Petrum.
613. e</negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0656.jpg/>
@@1@<SE656>Index rerum, & materiarum.
<duolan 2><negEZ>Apostoli facti sunt sacerdotes legis nouæ in c&#x0153;na
622. c</negEZ>
<negEZ>Apostolis quomodo collata sit potestas ad fun-
dandam Ecclesiam. <R>152. a, b</R></negEZ>
<negEZ>ad Apostolorum officium potissimè spectat guber-
nare Ecclesiam. <R>152. a</R></negEZ>
<negEZ>Apostolorum aliorum potestas fuit subordinata
potestati Petri. <R>158. d</R></negEZ>
<negEZ>Apostolis & Petro in quo consistat diuersa iuris-
dictio collata. <R>152. d</R></negEZ>
<P>Apostoli habuere præcepta. <R>302. c</R></P>
<negEZ>per Apostolos & Euangelistas Christus loquitur,
& scribit semper. <R>624. d</R></negEZ>
<P>Apostoli omnes habuerunt iurisdictionem. <R>151. d</R></P>
<negEZ>Apostoli habuer&#x0169;t iurisdictionem in totum Chri-
stianum orbem. <R>191. b</R></negEZ>
<negEZ>Apostoli habuerunt à Christo potestatem ferendi
leges. <R>144. c, d</R></negEZ>
<negEZ>Apostoli modo extraordinario iurisdictionem ha-
buerunt. <R>156. a</R></negEZ>
<negEZ>Apostoli cæteri à Petro vtrum, & vbi leges tule-
rint, & earum vis quæ fuerit. <R>152. b</R></negEZ>
<negEZ>Apostolus quilibet sine auctoritate Petri potuit
Episcopos creare, iurisdictionem eis dare, & suc-
cessores relinquere. <R>160. b</R></negEZ>
<negEZ>Apostoli fuerunt à tributis liberi, quia erant de fa-
milia Christi. <R>354. d</R></negEZ>
<P>Apostoli cur verè immunes fuerint à tributis. 127. e</P>
<P>Apostolorum prærogatiuæ. <R>157. b</R></P>
<P>Apostoli cum Petro di&#x0153;ceses diuiserunt. <R>189. b</R></P>
<negEZ>Apostoli cur Hierosolymis pro legalibus conue-
nerint. <R>152. b</R></negEZ>
<P>Apostoli scripserunt legem nouam. <R>623. e</R></P>
<P>Apostoli quomodo vsi sint legalibus. <R>612. d, e</R></P>
<negEZ>Apostoli nunquam vsi sunt ex animo legalibus le-
gis veteris post mortem Christi. <R>612. d</R></negEZ>
<negEZ>Apostoli exercuerunt legalia ante promulgatio-
nem Euangelij, & quo animo. <R>615. a</R></negEZ>
<negEZ>Apostoli ignorauerunt legalia veteris legis expi-
rasse, vsque ad reuelationem Petro factam. 604.
d, e, & a, b</negEZ>
<negEZ>Apostolorum temporibus licitum fuit omnibus
legalia exercere. <R>617. e</R></negEZ>
<negEZ>Apostoli cur non recipiebant initio gentiles in-
circuncisos ad Baptismum. <R>606. b, c, & seq.</R></negEZ>
<negEZ>Apostoli Petrus, & Paulus non dissimulauerunt.
616. d, e, & seq.</negEZ>
<negEZ>Apostolis præceptum fuit à Christo, ne prædica-
rent Euangelium gentibus. <R>605. d</R></negEZ>
<negEZ>Apostoli defecerunt à confessione Christi in eius
morte. <R>625. c, d</R></negEZ>
<negEZ>Apostolorum tempore Missa non celebrabatur
cum tantis ceremoniis. <R>258. b</R></negEZ>
<negEZ>Apostoli promulgarunt legem nouam per totum
orbem. <R>626. b</R></negEZ>
<negEZ>Apostoli quæ facere debuerunt in dilatando E-
uangelio. <R>600. a, b</R></negEZ>
<negEZ>Apostolos obligauit lex Euangelica à passione
Christi. <R>604. c</R></negEZ>
<negEZ>Apostolica sedes est caput omnium Ecclesiarum.
351. e</negEZ>
<P>Apostolica cur dicitur Romana sedes. <R>152. d</R></P>
<negEZ>Apostolici nuncij, legati, & c. acta firma sunt, do-
nec sciat se esse reuocatum. <R>282. c</R></negEZ>
<negEZ>Apostolicum præceptum de abstinentia à sangui-
ne, & suffocato, quàm variè interpretantur. 610.
e, 611. a, & an sit reuocatum à Concilio Gan-
grensi. <R>ibid. b, c</R></negEZ>@@

<P>Apostolicorum errores. <R>137. a</R></P>
<negEZ>Aquam lustralem non sumere in ingressu Ecclesiæ
non est peccatum. <R>498. a</R></negEZ>
<negEZ>per Aquam & Spiritum sanctum regeneratio non
erat in lege veteri. <R>589. b</R></negEZ>
<P>Aquæ ducendæ per fundum meum sernitus non</P>
<negEZ>amittitur per non vsum decennij, si fons exaruit.
504. b</negEZ>
<negEZ>Aquæ vsus vsus non transmittuntur in hæredes.
457. d</negEZ>
<P>lex Aquilia propriè fuit plebiscitum. <R>47. b</R></P>
<negEZ>Aragoniæ Rex non potest constituere leges sine
consensu Reip. imò neque eas interpretari nisi
assumptis quibusdam personis regni. <R>21. b</R></negEZ>
<negEZ>in Aragoniæ regno quomodo, & à quibus leges
ferantur. <R>305. a, b</R></negEZ>
<negEZ>Arbiter iudex solùm habet auctoritatem de con-
sensu vtriusque partis. <R>227. e</R></negEZ>
<negEZ>Arbiter non potest collitigatores vltra mensuram
sibi ab eis commissam eos punire. <R>363. a, b</R></negEZ>
<negEZ>Arbitro iudici quid faciendum, si aliud lex, aliud
consuetudo legitimè præscripta habeat. <R>501. c</R></negEZ>
<negEZ>Arcadium imperatorem excommunicauit Inno
centius. <R>189. c, 192. b</R></negEZ>
<negEZ>Archidamus Rex Lacedęmonum pecunijs multa-
tus fuit à Lacedæmonibus, quòd mulierem pu-
silli corporis sibi coniunxisset contra legem.
307. d</negEZ>
<negEZ>in Archidamum quo iure sint vsi Lacedæmones.
314. c</negEZ>
<P>Arheniensium legislator celeberrimus Solon. 46. d</P>
<negEZ>Archiepiscopi possunt in suis di&#x0153;cesibus, id quod
Episcopi in suis. <R>165. d</R></negEZ>
<negEZ>Archiepiscopi quomodo habeant iurisdictionem.
178. a</negEZ>
<negEZ>Archiepiscoporum prærogatiuæ, & auctoritas.
165. b, c</negEZ>
<P>Archiepiscopi subsunt Patriarchis. <R>165. a</R></P>
<negEZ>Archiepiscopus est superior synodo prouinciali.
521. a, imò non est, sed inferior. <R>ibid. c</R></negEZ>
<negEZ>Archiepiscopus quomodo se habeat ad synodum
prouincialem. <R>521. c, d, & seq.</R></negEZ>
<negEZ>Archiepiscopus directè subditur legibus synodi
prouincialis. <R>319. a</R></negEZ>
<negEZ>Archiepiscopus potest excommunicare suum Suf-
fraganeum. <R>165. c</R></negEZ>
<negEZ>Aristocratia, seu oligarchia quid. 112. c, eiusque
commoda. <R>ibid. d</R></negEZ>
<negEZ>Archiepiscopus non potest dispensare in legibus
synodi prouincialis sine causa. 521. c, d, & seq.</negEZ>
<negEZ>Arma noctu deferre tempore seditionis, quando
mortale, vel veniale. <R>242. e</R></negEZ>
<P>Armeni consecrant in fermentato. <R>324. c</R></P>
<negEZ>Arnaldus de Villa noua, opusculo refutat opinio-
nem asserentium consuetudinem Carthusiano-
rum de abstinentia à carnibus, non esse proban-
dam. <R>264. b</R></negEZ>
<P>Ars imitatur naturam. <R>96. b</R></P>
<P>Artium omnium lex est veritas immutabilis. 94. e</P>
<negEZ>Ascensio Christi quodammodo pertinere ad re-
demptionem nostram. <R>599. c</R></negEZ>
<negEZ>Assyriorum seu Chaldæorum imperium per bella
iniusta c&#x0153;ptum. <R>135. e</R></negEZ>
<negEZ>Assyriorum & Ægyptiorum regna ante Phoro-
neum. <R>46. c</R></negEZ>
<negEZ>Astrologiæ vel Mathesi qui crediderit, anathema
est. <R>206. a</R></negEZ>
<P>ab Atrio exteriore Iudæorum arcebantur gentiles,</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0657.jpg/>
@@1@<SE657>Index rerum & materiarum.
<duolan 2><negEZ>In Atrium gentium intrabant omnes Ethnici, in
atrium Israe&#x0308;litarum soli Israe&#x0308;litæ, in atrium in-
terius soli sacerdotes. <R>606. a</R></negEZ>
<P>Attentio quo iure præcipiatur. <R>203. c</R></P>
<negEZ>Attentione carentes censentur non recitare diui-
num officium. <R>205. e</R></negEZ>
<negEZ>Attention in recitandis horis est in præcepto.
200. a</negEZ>
<negEZ>de attentione, & intentione tum in oratione, tum,
in recitatione officii canonici longissima dis-
putatio, an possint, præcipi, quomodo, & quo
iure. 199. d. & c. vsque 205. per totum.</negEZ>
<negEZ>Attentionis defectus in officio recitando quando
sit mortale, & quando veniale. <R>203. c. d</R></negEZ>
<P>Attentio aliqua est de ratione diuini cultus. 205. c</P>
<negEZ>Attentio si desit in oratione, quomodo includat
peccatum mortale. <R>201. d</R></negEZ>
<negEZ>Attentionem quomodò præcipiat Ecclesia tem-
pore orationis. <R>202. a</R></negEZ>
<negEZ>Attentionis defectus cur non puniat priuatione
omnium fructuum. <R>203. a</R></negEZ>
<negEZ>Attentio in oratione cadit sub præcepto Eccle-
siæ. <R>200. c</R></negEZ>
<P>Auctoritas vna in tribus personis Trinitatis. <R>70. c</R></P>
<negEZ>Auctoritas iurisdictionis quomodo sit à Deo.
117. a</negEZ>
<negEZ>Auctoritas principis à Deo est, cuius est ipse mi-
nister. <R>306. c</R></negEZ>
<negEZ>Auctoritatem quibus impartimur, ea nostra faci-
mus. <R>346. a. 468. e</R></negEZ>
<P>ad Augustinum verba B. Hieronymi. <R>613. d</R></P>
<P>S. Augustini regula. <R>434. d</R></P>
<negEZ>Augustini, & aliorum multorum Patrum scripta
omnes astringunt, & cur. <R>178. e</R></negEZ>
<negEZ>Augustini responsum de non ieiunando propter
consuetudinem patriæ. <R>331. e</R></negEZ>
<P>Augustinus reprehensus à S. Hieronymo. <R>608. a</R></P>
<negEZ>Augustini regulæ non omnes obligant sub mor-
tali. <R>244. b</R></negEZ>
<P>Augusta an sit soluta legibus, dubia. <R>319. a. b. c. d.</R></P>
<P>Augusta quomodò legibus non subiiciatur. 315. c</P>
<negEZ>in Augustum Cæsarem lege lata Romana Resp.
omnem suam potestatem transtulit. <R>127. e</R></negEZ>
<negEZ>Augustus eo anno, quo M. antonium vicit, obti-
nuit, vt penitus suis legibus solutus esset. <R>315. a</R></negEZ>
<negEZ>augustus nunquam se Dominum appellari passus
est. <R>111. c</R></negEZ>
<negEZ>augustus Principis nomen accepit, & Domini de-
reliquit. <R>111. d</R></negEZ>
<negEZ>Augustus Cæsar rogauit se solui lege Voconia de
censibus. <R>313. a</R></negEZ>
<negEZ>Augustus Cæsar primus, deinde alii Imperatores
soluti sunt legibus. <R>312. a. b. c</R></negEZ>
<negEZ>Augustus instituit hæredes Tiberium ex besse, &
Liuiam ex triente. <R>313. d</R></negEZ>
<P>aurea secula sub Saturno. <R>46. c</R></P>
<negEZ>authenticorum ius quid, quando, & à quo com-
positum. <R>47. b</R></negEZ>
<P>authenticorum omnium auctor Iustinianus. <R>48. a</R></P>
<P>authenticę quid in collationes distinctę. <R>47. b</R></P>
<Z>B</Z>
<negEZ><INI2>B</INI2>Abylonij legem habuerunt, qua concedebant
mulieribus omnibus ingenuis, vt semel in
vita ad Veneris antrum desidere, & cum exter-
nis viris consuetudinem habere valeant. <R>79. c</R></negEZ>
<P>Balaam impius exornatus dono prophetiæ. <R>140. c</R></P>
<negEZ>Baptisma instituit Ioannes Baptista sibi è c&#x0153;lo
collatum. <R>573. a</R></negEZ>@@

<P>Baptismus quando institutus. <R>597. a</R></P>
<negEZ>Baptismus constitutus, & exercitus ante mortem
Christi. <R>624. e</R></negEZ>
<negEZ>Baptismi obligatio non fuit ante mortem Christi.
624. b</negEZ>
<negEZ>Baptismus quando obligare c&#x0153;perit. 602.. e. 603.
a. b.</negEZ>
<negEZ>Baptismus non obligauit quousque Euangelium
promulgatum fuit. <R>601. c</R></negEZ>
<negEZ>Baptismus per se vim obligandi obtinuit à morte
Christi. <R>602. c</R></negEZ>
<P>Baptismus post passione&#x0303; fuit obligatorius. <R>600. a</R></P>
<negEZ>Baptismus c&#x0153;pit habere vim obligandi mortuo
Christo. <R>504. i. b. c. d</R></negEZ>
<negEZ>Baptismi obligatio quando esse c&#x0153;perit pro ratio-
ne diuersorum locorum. <R>626. c. d</R></negEZ>
<negEZ>Baptismus non est promulgatus ante Penteco-
sten. <R>602. a</R></negEZ>
<P>Baptismus & circumcisio incompatibiles. <R>594. b</R></P>
<negEZ>Baptismus & Circumcisio non erant incompati-
biles ante mortem Christi. <R>599. a</R></negEZ>
<P>Baptismus est Ecclesiæ ianua. <R>304. c</R></P>
<P>Baptizati solùm tenentur Ecclesię legibus. <R>120. c</R></P>
<negEZ>Baptismus, fides & religio sunt fundament&#x0169; obli-
gationis legum Ecclesiasticarum. <R>324. c</R></negEZ>
<negEZ>per Baptismum constituimur membra Ecclesiæ.
304. c</negEZ>
<negEZ>sine Baptismi charactere nemo Eccclesiæ subiici-
tur. <R>188. a</R></negEZ>
<negEZ>per Baptismum constituitur quis membrum Ec-
clesiæ, & habet ius ad percipienda sacramenta.
373. e</negEZ>
<negEZ>Baptizati qui non sunt, sunt incapaces legum Ec-
clesiasticorum. <R>324. c</R></negEZ>
<negEZ>Baptismus debet applicari etiam extra necessita-
tem. <R>588. b</R></negEZ>
<negEZ>ad Baptismum tenentur omnes, non tamen obli-
gantur legibus Christi, vel Ecclesiæ ante illum.
576. c</negEZ>
<negEZ>Baptismus est necessarius necessitate medij, non
præcepti. <R>358. c</R></negEZ>
<negEZ>Baptismum non esse necessarium, error Eleuthe-
ro. baptistarum. <R>608. e</R></negEZ>
<P>Babtizans baptizatum est irregularis. <R>409. d</R></P>
<negEZ>Baptism&#x0169; qui reiteraret adhibitis omnibus exter-
nis, nec tamen attentione, non incurreret irre-
gularitatem. <R>204. e</R></negEZ>
<P>Baptizare seipsum nemo potest. <R>313. e</R></P>
<P>Baptismus significat resurrectionem. <R>599. b</R></P>
<P>Barnabas, filius consolationis significat. <R>155. c</R></P>
<P>Barnabæ duo. <R>155. c</R></P>
<P>Barsabas, id est, filius conuersionis. <R>155. c</R></P>
<negEZ>Basilii Imperatoris sapiens consilium in corrigen-
dis legibus. <R>102. b</R></negEZ>
<P>Beati omnes subiacent soli Deo. <R>106. d</R></P>
<negEZ>Beatos appellare locupletes sermo amens est.
54. c.</negEZ>
<P>Beatitudo hominis vnde pendeat. <R>87. b</R></P>
<P>Beatitudo in quo consistat. <R>92. d</R></P>
<negEZ>Beatitudo an possit desperari ab eo, qui habuit re-
uelationem de sua damnatione. <R>93. b</R></negEZ>
<P>Beelzebub princeps dæmoniorum. <R>112. b</R></P>
<P>Beguardi, & Beguinæ hæretici qui. <R>301. b</R></P>
<negEZ>Belluæ nullum possunt habere dominium, neque
ius. <R>35. a</R></negEZ>
<negEZ>S. Benedictus in sua regula præcipit carnem in-
firmis dare. <R>265. a</R></negEZ>
<negEZ>Benedictini euntes in curiam regiam cur excom-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0658.jpg/>
@@1@<SE658>Index rerum & materiarum.
<duolan 2><-P>municabantur. <R>197. d</R></negEZ>
<negEZ>Beneficiarij non debent esse absentes ab Ecclesiis.
339. c</negEZ>
<negEZ>Beneficiarius non recitans officium fructus bene-
ficij non facit suos, pro rata temporis. 372. a, b.
& cur. <R>ibid. c</R></negEZ>
<negEZ>Beneficiarius, qui non recitat cum attentione, non
facit fructus suos. <R>202. e</R></negEZ>
<negEZ>Beneficiarius tenetur tantùm partem restituere,
quando habet aliud officium. <R>203. b</R></negEZ>
<negEZ>Beneficiarius qui recitauit sine attentione horas
canonicas, tenetur eas repetere, vel fructus re-
stituere. <R>202. b</R></negEZ>
<negEZ>Beneficiarius non habens intentionem suscipien-
di ordinem annexum beneficio, à quo tempore
fructus non faciat suos. <R>199. b, c</R></negEZ>
<negEZ>Beneficiarij qui bona Ecclesiæ alienant, ipso facto
priuantur beneficio. <R>372. b</R></negEZ>
<P>Beneficium quid. <R>441. c, d</R></P>
<P>Beneficium datur propter officium. <R>199. d</R></P>
<negEZ>Beneficium datur propter officium ex sui institu-
tutione. <R>375. b</R></negEZ>
<negEZ>Beneficij fructus non tantùm propter officium
dantur. <R>372. d</R></negEZ>
<negEZ>Beneficium conceditur sub conditione, si acce-
ptetur. <R>449. c</R></negEZ>
<negEZ>Beneficium sine titulo, aut canonica institutione
nec obtineri, nec retineri potest. <R>372. d</R></negEZ>
<negEZ>Beneficium qui petit debet aperire an aliud ha-
beat, aliàs concessio esset nulla. <R>448. d</R></negEZ>
<negEZ>beneficij impetratio vitiatur ex suppressione veri,
quo expresso gratia concederetur. <R>544. c</R></negEZ>
<P>beneficium quando dicatur vacare. <R>381. d</R></P>
<negEZ>beneficium vacat ipso iure naturali, deficiente ti-
tulo. <R>375. c</R></negEZ>
<negEZ>beneficia vacantia per legem possunt impetrari
ante criminis condemnationem. <R>383. a, b</R></negEZ>
<P>beneficij priuatio & vacatio idem sunt. <R>382. d</R></P>
<negEZ>beneficio priuatus non tenetur ante sententiam
dimittere illud. <R>383. e</R></negEZ>
<negEZ>beneficij titulus non possessio amittitur ante sen-
tentiam. <R>382. e</R></negEZ>
<negEZ>beneficia quando per legem amittantur ante iu-
dicis sententiam. <R>381. c, d, & seq.</R></negEZ>
<negEZ>ad beneficium inhabilem consuetudo potest effi-
cere. <R>496. a</R></negEZ>
<negEZ>beneficij taciturnitas, quantumuis modica reddit
impetrationem alterius subreptitiam. <R>545. a</R></negEZ>
<negEZ>beneficij impetratio qua suppressione veri redda-
tur nulla. <R>544. d, e</R></negEZ>
<negEZ>beneficium absenti collatum non potest ante eius
dissensum alteri conferri. <R>284. c</R></negEZ>
<negEZ>beneficij collatio facta absenti reuocari non po-
test ab Episcopo. <R>284. b</R></negEZ>
<negEZ>beneficia cum animarum cura qui habent, si ab-
sint ab eis contra Tridentini dispositionem nō
faciunt fructus suos. <R>373. b</R></negEZ>
<negEZ>beneficium curatum habens priuatur si intra an-
num non promoueatur ad sacerdotium. <R>375. a</R></negEZ>
<negEZ>beneficium qui recipit animo non recipiendi or-
dines, fructus non facit suos, sed titulum non
amittit. <R>383. e</R></negEZ>
<negEZ>ad beneficium ius acquiritur à puncto concessio-
nis. <R>284. c</R></negEZ>
<negEZ>ad beneficia plura dispensatus, consequenter acci-
pit facultatem non residendi in vtroque. <R>537. a</R></negEZ>
<negEZ>beneficio priuantium constitutionum vis quæ.
382. e</negEZ>@@

<P>beneficium iuris non est aufferendum. <R>280. b</R></P>
<P>beneficium quid. <R>50. d, e</R></P>
<P>beneficium non confertur in inuitum. <R>417. b, c</R></P>
<P>beneficium non confertur in inuitum. <R>284. b, c</R></P>
<P>beneficium non confertur in inuitum. <R>447. b</R></P>
<P>beneficium principis est latissimi iuris. <R>451. a</R></P>
<negEZ>in beneficiis & fauorabilibus latior interpretatio
facienda est. <R>552. d. c</R></negEZ>
<negEZ>beneficium principis est latissimè interpretan-
dum. <R>452. a, e, 453. a</R></negEZ>
<negEZ>beneficium principis est latissimè interpretand&#x0169;.
536. b, & quando. <R>ibid. d, e</R></negEZ>
<negEZ>beneficia principum quomodo sint latè interpre-
tanda. <R>554. c</R></negEZ>
<P>bella, captiuitates, &c. de iure gentium. <R>39. e</R></P>
<negEZ>in bello licet occidere infantes, & innocentes ob
finem belli. <R>38. e</R></negEZ>
<P>bella iusta vnde orta, & ad quid. <R>42. e</R></P>
<P>berich, vox hebraica quid. <R>579. b</R></P>
<negEZ>Beseleel, & Ooliab artibus sibi à Deo infusis ta-
bernaculum fabrifecerunt. <R>573. a</R></negEZ>
<negEZ>bestiæ nullo communi iure cum hominibus so-
ciantur. <R>105. d</R></negEZ>
<P>bigami fiunt irregulares. <R>250. d</R></P>
<P>bis quod fit, frequenter fit. <R>298. a</R></P>
<negEZ>bonitas voluntatis ex lege æterna pendet prima-
riò, secundariò ex naturali. <R>13. c</R></negEZ>
<P>bonitas moralis in quo consistat. <R>65. a</R></P>
<negEZ>bonitas & malitia actus ex obiecto pensanda est.
92. b</negEZ>
<P>bonum & malum quid. <R>71. c</R></P>
<P>bona omnia communia ante peccatum. <R>83. c</R></P>
<negEZ>bonum ex integra causa, malum ex quocumque
defectu. <R>187. c</R></negEZ>
<negEZ>bonum commune est, quòd iudices sine quoquam
suffragio fiant. <R>20. a</R></negEZ>
<negEZ>bonum commune est, vt quisque propria vitæ
tueatur, eleemosyna præstetur, &c. <R>20. a</R></negEZ>
<P>bonum commune præferendum est priuato. 257. c</P>
<P>bonum commune est finis legis. <R>104. d</R></P>
<negEZ>bonum commune duplex: vnum secundùm se to-
tum, alterum secundùm partes. <R>19. e</R></negEZ>
<P>bona Reip. quomodo diuidenda. <R>29. d</R></P>
<P>bonum subditi consistit in subiectione. <R>54. c</R></P>
<negEZ>bonum scienti, & non facienti peccatum est illi.
14. d</negEZ>
<P>bona prodigens verum transfert dominium. 519. d</P>
<P>bona futura non confiscantur, sed præsentia. 385. b</P>
<P>bonus præsumitur, qui malus non probatur. 198. a</P>
<P>in brutis non est ius nec ratio. <R>34. d</R></P>
<P>bruta etiam vtuntur iure naturæ. <R>39. e</R></P>
<P>in brutis propriè nec lex, nec ius reperitur. <R>105. d</R></P>
<negEZ>Bullæ Pontificiæ vbi, & quomodo promulgentur.
273. a</negEZ>
<negEZ>Bulla C&#x0153;næ prior non durat nisi vsque ad se-
quentem. <R>287. b</R></negEZ>
<negEZ>Bulla c&#x0153;næ olim non erat lex, quia solùm habe-
bat vim obligandi in annum; sed à tempore
Gregorij XIII. lex fuit, quia firmata est in per-
petuum. <R>24. e</R></negEZ>
<P>Bullæ priuilegia sunt strictè interpretanda. <R>540. e</R></P>
<negEZ>Bullæ Cruciatæ priuilegia strictè interpretanda
sunt. <R>453. d</R></negEZ>
<negEZ>Bulla Pij V. de censibus non recepta in Hispania.
298. b</negEZ>
<negEZ>Bulla Cruciatæ non fuit reuocata in bullis anni
Iubilæi. <R>548. e</R></negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0659.jpg/>
@@1@<SE659>Index rerum, & materiarum.
<duolan 2><Z>C</Z>
<P><INI2>C</INI2>Æsar fuit Tyrannus. <R>108. b</R></P>
<negEZ>Cæsar Augustus primus, deinde alij Impera-
tores senatu ita decernente, soluti sunt legibus.
312. a. b. c</negEZ>
<negEZ>Cæsares vt suam tuerentur, Senatus potentiam au-
xerunt. <R>47. b</R></negEZ>
<P>Cæremonia vnde dicta. <R>586. b</R></P>
<negEZ>Cæremoniæ legis veteris cur Deo non gratę. 571.
c. d</negEZ>
<negEZ>Cæremoniæ legis veteris antiquandę erant in ad-
uentu Messiæ. <R>593. b</R></negEZ>
<negEZ>Cæremonias quasdam Ecclesia retinuit, & cur.
610. a</negEZ>
<negEZ>Cæremoniæ sunt quædam nouæ legis quæ non
videntur differre à cæremoniis legis antiquæ.
592. a</negEZ>
<P>Cæremoniar&#x0169; vsus qualis post passionem. <R>625. d</R></P>
<negEZ>Cæremonialia erant principaliter propter signifi-
cationem futurorum mysteriorum Christi.
609. a</negEZ>
<negEZ>Cæremonialia præcipuè figurabant mortem, &
passionem Christi. <R>598. e</R></negEZ>
<negEZ>Cæremonialia præcipuè instituta fuere ad signifi-
candum, Iudicialia ad regimen populi, & se-
cundariò ad significandum. <R>587. c</R></negEZ>
<negEZ>Cæremonialia sunt ita mortifera, vt non possint
per humanam potestatem iterum introduci.
609. a</negEZ>
<negEZ>Cæremonialium veteris legis vsus iam à multo
tempore est mortiferus. <R>608. a</R></negEZ>
<negEZ>Cæremonialia, & Iudicialia præcepta veteris le-
gis cessarunt. <R>596. c</R></negEZ>
<negEZ>Cæremonialia præcepta veteris legis ad quatuor
capita reuocari possunt. <R>585. d, e. 586. a, b, c, d</R></negEZ>
<negEZ>Cæremonialia in lege veteri determinatiua
moralium ad Deum pertinentium, sicut iudi-
cialia determinatiua moralium pertinentium
ad proximum. <R>586. e</R></negEZ>
<P>Cæremonialia legis nouæ quæ. <R>622. b</R></P>
<P>Cain & Abel obtulere primitias. <R>587. c</R></P>
<negEZ>Cain primus fuit qui condidit ciuitatem, & in-
choauit regnum politicum. <R>106. c</R></negEZ>
<P>Cain quomodo regnum ceperit. <R>112. d</R></P>
<negEZ>Cain & Nembrot quomodo proprium regnum
primum constituerint. <R>115. a</R></negEZ>
<negEZ>Cain non habuit potestatem legislatiuam in ciui-
tate quam condidit. <R>117. d</R></negEZ>
<negEZ>Caij scripta firmata ab Imperatore vt vim legis
habeant. <R>47. c</R></negEZ>
<negEZ>Caius Marius legibus fuit solutus dum absens in
Lybia consul creatus est. <R>307. b</R></negEZ>
<negEZ>Cancellariæ regulæ expirant mortuo Pontifice.
274. a</negEZ>
<negEZ>Cancellariæ regulæ obligant degentes extra cu-
riam, etsi extra eam non promulgentur. <R>275. b</R></negEZ>
<P>Cancellariæ regulæ non sunt propriè leges. <R>274. a</R></P>
<P>Cancellariæ regulæ quando obligent. <R>274. b</R></P>
<negEZ>Canones pro sola Ecclesia editi multi extenuan-
tur propter diuisionem Græcæ & Orientalis Ec-
clesiæ. <R>361. a</R></negEZ>
<negEZ>Canones sacri ius diuinum imitantur, & illi con-
formantur. <R>2</R></negEZ>
<negEZ>Canones sacri plus habe&#x0303;t supernaturalitatis, quàm
leges ciuiles. <R>2</R></negEZ>
<negEZ>Canonici Ecclesiæ Cathedralis non possunt sta-
tuere super his, quæ tangunt Episcopum. 179. d</negEZ>
<negEZ>Canonici qui in suo capitulo constituunt legem<-P>@@

<-P>manent illi subiecti. <R>305. b</R></negEZ>
<negEZ>Calsiuensis ordinis constitutiones capituli, præ-
sidentis, &c. ad quid obligent. <R>367. a</R></negEZ>
<negEZ>Caluini error & impudentia de Christo legislato-
re. <R>620. d, e</R></negEZ>
<negEZ>Capitulum Ecclesiæ Cathedralis quibus dignita-
bus constet. <R>179. d</R></negEZ>
<P>Capituli est Episcopus caput. <R>178. e</R></P>
<negEZ>Capitulum circa Canonicos, & capitulares suos
potest statuta facere. <R>178. e</R></negEZ>
<negEZ>Capitulum nec in suos capitulares habet iuris-
dictionem. <R>178. e</R></negEZ>
<negEZ>Capitulum in quo possit statuere sine consensu
Episcopi. <R>179. d, e. & a</R></negEZ>
<negEZ>Capitulum quo casu possit statuere sede vacante.
180. c, d</negEZ>
<negEZ>Capitulum sede vacante succedit in his quæ sunt
iurisdictionis ordinariæ. <R>180. b</R></negEZ>
<negEZ>Capitulum Ecclesię Cathedralis, sed vacantis quid
possit. <R>180. a</R></negEZ>
<negEZ>Capitulum Ecclesiæ collegiatæ nihil potest sta-
tuere sine licentia Episcopi. <R>579. e</R></negEZ>
<negEZ>Capitulum an possit dispensare sede vacante cum
illegitimo ad ordines minores, & simplex be-
neficium. <R>180. b</R></negEZ>
<negEZ>ad Capitulum deuoluitur iurisdictio mortuo Epis-
copo. <R>180. a, b</R></negEZ>
<negEZ>Capitulum vnà cum Episcopo potest leges con-
dere. 178. c. sed sine eo non potest. <R>ibid.</R></negEZ>
<negEZ>Capitulum non potest abrogare constitutiones
Episcopi. <R>179. a</R></negEZ>
<P>Captiuitates, bella, &c. de iure gentium. <R>39. e</R></P>
<P>Captiuitates vnde ortæ. 42. e, & in quos. ibid.</P>
<negEZ>Captiui viuentes apud infideles verum matrimo-
nium efficiunt quamuis clandestinum. <R>277. a</R></negEZ>
<negEZ>Capti in bello iusto possunt fieri serui, qui in cō-
scientia suis dominis seruire tenentur. <R>40. c</R></negEZ>
<P>Capti bello efficiuntur capientium mancipia. 81. c</P>
<negEZ>Captis in Bello tenetur seruire capienti in con-
scientia. <R>44. a</R></negEZ>
<negEZ>Caput & membra in pari causa non portare onus
æquale, turpe est. <R>309. a</R></negEZ>
<P>Caput naturale & mysticum in quo differāt. 157. c</P>
<negEZ>Capitis p&#x0153;na indicat obligationem sub mortali.
252. b</negEZ>
<P>Carcer perpetuus æquiparatur morti. <R>400. b</R></P>
<negEZ>ad Carcerem perpetuum damnatus potest fugere.
21. a</negEZ>
<negEZ>Carcerum effractores etiam sine violentia mini-
stris facta puniri, sed leuiter, possunt. <R>401. c. e</R></negEZ>
<negEZ>in Carcere detentis potest dari consilium vt effu-
giant, non tamen debent iuuari. 402. c, d. & cur.
ibid. d</negEZ>
<negEZ>Carcerem effringere, aut ad illius effractionem
iuuare neminem præter quam reo licet. <R>402. b</R></negEZ>
<negEZ>ad Carceris effracti reparationem vnde veniat
obligatio. <R>402. a</R></negEZ>
<negEZ>ad Carcerem redire quando, & quomodo quis
obligari possit. <R>404. a, b, c</R></negEZ>
<negEZ>Carceris longissimi p&#x0153;na indicat obligationem
sub mortali. <R>252. b</R></negEZ>
<negEZ>in Carcere manere periculo mortis nemo tenetur.
cur. <R>22. e</R></negEZ>
<negEZ>Cardinales à Syluestro Pontifice instituti sunt.
164. c.</negEZ>
<negEZ>Cardinales sede vacante sunt loco Pontificis, &
super Illustres. <R>164. d</R></negEZ>
<negEZ>Cardinalium c&#x0153;tus, seu collegium viuente Ponti-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0660.jpg/>
@@1@<SE660>Index rerum & materiarum.
<duolan 2><-P>fice non potest legem ferre. 164. a. nec sede vacan-
te. <R>ibid.</R></negEZ>
<negEZ>Cardinales eligunt Pontificem, in quem transfe-
runt quod non habent. <R>164. e, c</R></negEZ>
<P>Cardinales duo possunt eligere Pontificem. <R>164. a</R></P>
<negEZ>Cardinales quomodo dent potestatem iurisdi-
ctionis Pontifici. <R>164. c</R></negEZ>
<negEZ>Cardinalium collegium nullam habet iurisdictio-
nem. <R>164. c</R></negEZ>
<negEZ>Cardinalibus deficientibus quinam possunt Pa-
pam creare. <R>174. e</R></negEZ>
<negEZ>Cardinalis si vnus tantùm supersit, quomodo fa-
cere poterit in eligendo Pontifice. <R>164. b</R></negEZ>
<negEZ>Cardinalibus omnibus defunctis Concilium po-
terit eligere Pontificem. <R>164. a</R></negEZ>
<negEZ>Cardinales non comprehenduntur in constitutio-
ne pontificis, quoad p&#x0153;nas, & odia. <R>361. e</R></negEZ>
<negEZ>Cardinales non tenentur constitutione Pontificis
quia cum illo eam ferunt. <R>361. e</R></negEZ>
<negEZ>Cardinales in quibus teneantur lege vel constitu-
tione Pontificis. <R>361. a, b, c, d, e</R></negEZ>
<negEZ>Cardinales singuli non possunt leges condere,
quæ obligent vniuersalem Ecclesiam. <R>163. d</R></negEZ>
<P>Cardinales non possunt creare Cardinalem. 164. b</P>
<negEZ>Cardinales possunt leges ferre in Ecclesia sui titu-
li, & cur. <R>163. d, e</R></negEZ>
<P>Cardinales alligantur regulis Cancellariæ. <R>361. b</R></P>
<negEZ>Cardinales non intelliguntur nomine Episcopi,
Archiepiscopi, &c. <R>361. c</R></negEZ>
<negEZ>Cardinalis Hostiensis consecrat Papam, & vngit
Imperatorem. <R>164. d</R></negEZ>
<negEZ>Cardinalis de Columna electus Pontifex in Con-
cilio Constantiensi, & Martinus V. nominari
voluit. <R>174. d</R></negEZ>
<negEZ>Cardinalium decretum contra religiosos ingre-
dientes monialium monasteria sub mortali obli-
gat. <R>367. c</R></negEZ>
<negEZ>Cardinalium congregatio quam iurisdictionem
ex commissione sibi data de interpretando Tri-
dentino. <R>566. a, b</R></negEZ>
<negEZ>Cardinalium decisiones pro declaratione Conci-
lij Tridentini quomodo obligent. <R>550. c</R></negEZ>
<negEZ>Cardinalium congregatio potest ex commissione
sibi demandata interpretari auctoritatiuè con-
silium Tridentinum, exceptis fidei dubiis. 562. d</negEZ>
<negEZ>Cardinalium congregatio ad explicandum conci-
lium Tridentinum qua de causa instituta. <R>51. c</R></negEZ>
<negEZ>Cardinalium declaratione in Tridentinum cuius-
nam sint auctoritatis. 51. 52. 53. non vim legis.
ibid.</negEZ>
<negEZ>ad Carnium abstinentiam ex præcepto quando
quis teneatur. <R>359. c</R></negEZ>
<negEZ>Carnes non sunt necessariæ ad tuendam vitam.
264. b</negEZ>
<P>Carnibus vesci licuit ante diluuium. <R>612. a</R></P>
<P>Carnium esus quomodo liber factus sit. <R>612. a, b</R></P>
<negEZ>Carnes humanas potest quis comedere, si nihil
aliud suppetat. <R>399. b</R></negEZ>
<P>Carnis anima sanguis est. <R>611. a. 612. c</R></P>
<negEZ>Carthaginensi&#x0169; leges erant scriptæ in tabulis ebur-
neis. <R>34. d</R></negEZ>
<negEZ>ad Carthusianos cæteri Religiosi cur transire pos-
sint. <R>262. b</R></negEZ>
<negEZ>Carthusiani non habent votum de abstinentia à
carnibus. <R>261. a</R></negEZ>
<negEZ>carthusiani quo iure teneantur à carnibus absti-
nere. <R>260. d</R></negEZ>
<negEZ>carthusianorum institutum, & consuetudo de<-P>@@

<-P>abstinentia à carnibus non sunt improbanda.
264. b</negEZ>
<negEZ>carthusianus non debet edere carnes si alij cibi
sint. <R>261. b</R></negEZ>
<negEZ>carthusiano in periculo mortis, ob ægritudinem
constituto, licitum, imò obligatorium in pu-
blico abstinere à carnibus. <R>263. c</R></negEZ>
<P>carthusianus potest, & debet carnibus vesci in</P>
<negEZ>ægritudine constitutus, si medicus iudicet, non
posse illum ab ægritudine liberari. <R>263. d</R></negEZ>
<P>carthusiano quando carnibus vesci liceat. 246. d, e</P>
<negEZ>carthusianorum constitutio de non vescendo car-
nibus, etiam cum vitæ discrimine obseruatur.
255. c</negEZ>
<negEZ>carthusianus, quando nulli alij sunt cibi, potest
carnibus vesci semoto scandalo. <R>267. b</R></negEZ>
<negEZ>carthusianus potest, & debet carnibus vesci, quan-
do non sunt alij cibi. <R>262. e</R></negEZ>
<negEZ>carthusiano licitum est non vesci carnibus cùm
alij cibi sunt, sed insufficientes ad tuendam vi-
tam. <R>268. d</R></negEZ>
<negEZ>carthusiano licitum est etiam cùm alij adessent,
carnibus vesci, quando est mortis periculum.
261. b</negEZ>
<negEZ>carthusianus cùm extrema necessitate laborat, nec
est alius cibus præter carnes, tenetur à carnibus
abstinere. <R>267. a</R></negEZ>
<negEZ>carthusianus non posset puniri, qui in ægritudine
carnibus vesceretur. <R>264. a</R></negEZ>
<negEZ>carthusianus posset vesci carnibus, si id esset ne-
cessarium ad vitandam mortem. <R>261. a</R></negEZ>
<negEZ>carthusianus ad vitandum scandalum quando de-
beat à carnibus abstinere. <R>265. d</R></negEZ>
<negEZ>carthusiano quando liceat abstinere à carnibus.
265. a, b</negEZ>
<negEZ>carthusiano licet abstinere à carnibus, etiam cum
vitæ periculo. <R>261. c</R></negEZ>
<negEZ>carthusiano cuilibet licitum est abstinere à carni-
bus cum probabili vitæ periculo. <R>262. e</R></negEZ>
<negEZ>carthusianus quibus rationibus etiam cum vitæ
periculo possit à carnibus abstinere. <R>261. e</R></negEZ>
<negEZ>carthusiano licitum, & obligatorium est vesci car-
nibus, si sint omnino necessariæ ad vitam tuen-
dam. <R>264. b, c</R></negEZ>
<negEZ>carthusianus quidam siti coactus & fame, sangui-
nem equi sui bibit. <R>263. c. 267. a</R></negEZ>
<P>cassare quid. <R>416. c</R></P>
<negEZ>Castellę & Legionis regibus Indiarum occidenta-
lium dominium transtulit Alexander. VI. <R>12. a</R></negEZ>
<negEZ>ex castellæ regno extrahens aurum, seruum, aut
equum peccat mortaliter. <R>368. e</R></negEZ>
<negEZ>castellani possunt in sabbatho comedere exta ani-
malium. <R>330. d</R></negEZ>
<negEZ>per castellam iter agentes possunt diebus sabbathi
exta & viscera animalium comedere. <R>332. e</R></negEZ>
<negEZ>in castitatis voto quæ causæ requirantur ad dis-
pensationem. <R>539. a</R></negEZ>
<negEZ>casus valde generalis non continetur sub generali
concessione, nisi explicetur. <R>628. e</R></negEZ>
<negEZ>in casu extremæ necessitatis omnia sunt commu-
nia. <R>43. b</R></negEZ>
<negEZ>catalogus Imperatorum, qui Codicis leges condi-
derunt. <R>47. e</R></negEZ>
<negEZ>in Catolonia Rex nō potest ferre leges nisi in co-
mitiis generalibus. <R>21. a</R></negEZ>
<negEZ>B. Catherina Senensis non semel in consistorio, &
apud Papam & Cardinales sermonem habuit.
183. b</negEZ></duolan 2>

@b@0@<filename:W0092-0661.jpg/>
@@1@<SE661>Index rerum & materiarum.
<duolan 2><negEZ>catholici degentes in Anglia tenentur iustis regis
illius legibus. <R>227. b</R></negEZ>
<negEZ>contra Catholicam fidem credentes sunt duplicis
generis. <R>205. b</R></negEZ>
<P>catulus non dicitur cæcus ante nonum diem. <R>358. e</R></P>
<P>causa cessante cessat effectus. <R>268. a</R></P>
<negEZ>causa posita non est in nostra potestate impedire
effectum. <R>236. e</R></negEZ>
<P>causæ grauiores cur sint Papæ reseruatæ. <R>160. c</R></P>
<P>causæ grauiores in Ecclesia quæ sint. <R>160. c</R></P>
<negEZ>causæ omnes quæ non possunt finiri per iudices
temporales deuoluuntur ad spiritualem. <R>122. e</R></negEZ>
<negEZ>causæ quædam sunt mixti fori, & possunt à præ-
ueniente iudicari. <R>216. c</R></negEZ>
<negEZ>causæ monachorum, & sanctimonialium ab Epis-
copo sunt decidendæ. <R>350. d</R></negEZ>
<negEZ>causas decidere est iurisdictionis, non sanctitatis.
170. c</negEZ>
<negEZ>causa iusta excusat à violatione legis humanæ.
289. d</negEZ>
<negEZ>causam ab initio nullam fuisse, & iam illam fini-
tam esse, paria sunt. <R>530. b</R></negEZ>
<negEZ>causa temporalis sæpe sufficit ad dispensandum in
perpetuum. <R>529. c</R></negEZ>
<P>causa iusta legem transgrediendi quæ. <R>270. a</R></P>
<P>Celestinus disputauit contra Nestorianos. <R>187. a</R></P>
<P>censuræ sunt p&#x0153;næ medicinales. <R>370. d</R></P>
<negEZ>censuræ sunt p&#x0153;næ medecinales, & correctoriæ,
quarum facile est remedium. <R>378. a</R></negEZ>
<P>censura quomodo incurratur. <R>334. e</R></P>
<negEZ>censuræ incurruntur ante omnem iudicis senten-
tiam. <R>370. d</R></negEZ>
<negEZ>censuram nemo incurrit ante duodecimum an-
num. <R>361. a</R></negEZ>
<P>censura statim obligat. <R>342. e</R></P>
<negEZ>censuræ solùm feruntur in contumaces Ecclesiæ.
207. b</negEZ>
<negEZ>censura quando incurratur pro peccatis præteri-
tis. <R>341. d</R></negEZ>
<negEZ>censuram incurreret qui occideret hominem exi-
stentem in Ecclesia, foris proijciendo sagittam.
334. d</negEZ>
<negEZ>censuræ executio adeo tacita est, vt nec sensu per-
cipiatur. <R>342. c</R></negEZ>
<negEZ>censura lata à iure, seu lege non expirat morte, vel
amotione fere&#x0303;tis. 24. b, secus lata ab homine. ibi.</negEZ>
<P>censura quibus bonis priuet. <R>370. a, b</R></P>
<P>censurarum incommoda. <R>379. a</R></P>
<negEZ>à censura potest quilibet parochus absoluere, nisi
sit reseruata. <R>512. e</R></negEZ>
<P>census quinā diceretur apud Romanos olim. <R>313. a</R></P>
<P>Cepha quis fuerit. <R>613. d, e</R></P>
<P>Ceres prima leges tulit. <R>46. c</R></P>
<P>Certus qui est certiorari vlterius non potest. <R>277. c</R></P>
<negEZ>ceruorum venatio prohibita sub p&#x0153;na capitis in
locis vetitis. <R>252. b</R></negEZ>
<negEZ>Chanaam fuit filius Chain, & secundus filius Noe&#x0308;.
44. d</negEZ>
<negEZ>Chanaam non fuit seruus, id est, mancipium fra-
trum suorum, sed quasi seruus. <R>44. a, b</R></negEZ>
<negEZ>Chanaam ita postpositus est fratribus suis, & in
suis successoribus, vt eorum seruus, famulus, va-
sallus, vel tributarius factus fuerit. <R>44. d</R></negEZ>
<negEZ>Chananæi quomodo fuerint serui aliarum gen-
tium descendentium à Noe&#x0308;. <R>44. c, d</R></negEZ>
<P>Character quid operetur. <R>187. d</R></P>
<P>Charitas, & gratia potest dici lex. <R>623. a, b</R></P>
<P>Charitatis præcepta quæ. <R>583. e</R></P>@@

<negEZ>Charitatis præcepta pertinuerunt ad moralia le-
gis veteris. <R>583. d, e</R></negEZ>
<negEZ>charitatem & gratiam quidam in lege veteri ha-
buerunt. <R>623. c</R></negEZ>
<P>charitas includitur in præcepto p&#x0153;nitentiæ. <R>584. c</R></P>
<P>charitatis modus cadit sub præcepto. <R>210. b</R></P>
<negEZ>ex charitate quisque tenetur consulere propriæ
æstimationi. <R>309. d</R></negEZ>
<negEZ>charitas habitualis facit diligere ad id inclinando.
623. c</negEZ>
<P>charitas docet sententias vtiles proferre. <R>55. a</R></P>
<P>charitas perfecta foras mittit timorem. <R>303. e</R></P>
<negEZ>charitas erga proximos qualis esse debeat in legis-
latore. <R>55. a</R></negEZ>
<P>chirographum quid significet. <R>592. a</R></P>
<P>chirographum cur dicta lex vetus. <R>592. a</R></P>
<P>Christus filius Dei naturalis. <R>111. a, b, 357. a, b</R></P>
<negEZ>Christus est filius Dei naturalis, tamen fuit subie-
ctus legibus patris. <R>304. a</R></negEZ>
<negEZ>Christus est verus mundi Dominus, cuius vices
gerebat Augustus, licet non intelligens. <R>128. c</R></negEZ>
<P>Christus vt filius Dei nulli legi subiectus fuit. <R>69. d</R></P>
<negEZ>Christus an secundùm naturam diuinam subiectus
sit Patri. <R>69. c</R></negEZ>
<negEZ>Christus quomodo dicatur subiectus Patri secun-
dùm naturam diuinam. <R>70. d, c</R></negEZ>
<negEZ>Christum nec vt hominem subiectum fuisse legi
Patris quidam affirmarunt. <R>69. c, d</R></negEZ>
<negEZ>Christus quomodo sit obsecutus Patri in mundi
creatione. <R>70. b, c</R></negEZ>
<negEZ>Christus simul & Rex spiritualis, & Pontifex ma-
ximus fuit. <R>125. b</R></negEZ>
<P>Christus vt homo est creatura. <R>70. b</R></P>
<negEZ>Christus vt homo fuit subiectus legi naturali, &
positiuæ Dei. <R>302. b</R></negEZ>
<P>Christus præcepta habuit. <R>302. c</R></P>
<negEZ>Christus vt homo subiectus est legi æternæ, &
temporali Dei. <R>69. e, & seq.</R></negEZ>
<negEZ>Christus vt homo est caput Angelorum, & anima-
rum separatarum. <R>194. d</R></negEZ>
<negEZ>Christus vt homo non poterat secum dispensare
in præceptis diuinis. <R>70. d</R></negEZ>
<P>Christus nec vt homo peccare potuit. <R>69. d</R></P>
<negEZ>Christus repræsentatus per agnum paschalem.
593. b</negEZ>
<P>Christus peccare nequiuit. <R>302. b</R></P>
<P>Christus per nomen luminis designatur. <R>8. b</R></P>
<negEZ>Christus habuit immunitatem à iurisdictione
omnium hominum. <R>354. c</R></negEZ>
<negEZ>Christus legislator summus, cuius leges totam Ec-
clesiam etiam cum capite obligant. <R>148. d</R></negEZ>
<negEZ>Christus concessit Petro potestatem in totum
orbem Christianum. <R>121. b</R></negEZ>
<negEZ>Christum libros scripsisse de arte magica, impium
paganorum quorumdam commentum. <R>623. e</R></negEZ>
<P>Christi epistola ad Abagarum apocripha est. <R>923. e</R></P>
<negEZ>Christus nihil scripsit præter id quod scripsit in
terra, quod statim obliteratum est. 623. e, & cur.
624. b, c, d</negEZ>
<negEZ>Christus cur legem suam scripto externo non tra-
diderit. <R>623. e</R></negEZ>
<negEZ>Christus & Apostoli cur verè immunes fuerint à
tributis. <R>124. a</R></negEZ>
<P>Christus legislatoris nomen Patri tribuit. <R>74. e</R></P>
<negEZ>Christus vnus legislator, etiam pro internis valens
punire. <R>148. e</R></negEZ>
<negEZ>Christus fuit legislator, & potestatem condendi
leges Apostolis tribuit. <R>144. c</R></negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0662.jpg/>
@@1@<SE662>Index rerum & materiarum.
<duolan 2><negEZ>Christus ex dono speciali Dei habuit directum
dominium iurisdictionis in omnia temporalia.
122. c</negEZ>
<negEZ>Christus iussit dare tributum pro se & Vicario
suo. <R>354. d, e</R></negEZ>
<negEZ>Christus nullum Episcopum elegit, nec consecra-
uit omnes Apostolos. <R>157. a</R></negEZ>
<P>Christus non fuit Rex temporalis. <R>122. b</R></P>
<negEZ>Christus statim ac natus est, c&#x0153;perunt in eo im-
pleri aliquæ figuræ. <R>597. b</R></negEZ>
<negEZ>Christus abrogauit legem veterem in morte.
593. a</negEZ>
<negEZ>Christi morte confirmatum est nouum testamen-
tum. <R>624. e</R></negEZ>
<negEZ>Christi mors quantum temporis complexa fuerit.
601. b</negEZ>
<negEZ>Christus potuit dispensare in lege veteri, ac eam
abrogare. <R>591. a, b</R></negEZ>
<negEZ>Christus semper curam habuit, vt lex impleretur.
598. b, c</negEZ>
<P>Christo adueniente lex vetus cessauit. <R>593. d, e</R></P>
<negEZ>Christus finis legis ad salutem omni credenti.
34. b</negEZ>
<P>per Christum impleta est lex vetus. <R>593. d</R></P>
<P>Christi mors fuit finis legis. <R>599. e</R></P>
<P>post Christi monem lex extincta est. <R>594. b</R></P>
<negEZ>Christus per mortem fuit nobis exemplar mortis
peccati, & per resurrectionem, exemplar re-
demptionis. <R>599. d</R></negEZ>
<negEZ>Christus non obligauit sua lege à puncto mortis,
aut resurrectionis. <R>602. c</R></negEZ>
<negEZ>Christus fecit vnum ouile ex duobus populis, gen-
tili, & Iudaico. <R>592. d</R></negEZ>
<negEZ>Christi corpus fuit significatum vmbris veteris
legis. <R>592. c, d</R></negEZ>
<negEZ>Christum fuisse qui loquebatur cum Mose, Iacob,
& alijs patriarchis in corpore assumpto, multi
Patres tenent, & qui. <R>575. b</R></negEZ>
<P>Christi lex duplex. <R>629. c</R></P>
<P>per Christum data est lex noua. <R>631. b</R></P>
<P>Christus duos gladios Petro concedit. <R>120. d</R></P>
<P>Christus veteri lege abrogata nouam tulit. <R>593. a</R></P>
<negEZ>Christus in vita sua legem non soluit, sed serua-
uit. <R>595. b</R></negEZ>
<negEZ>Christo vt homini communicata est potestas alli-
gandi ad actus internos, & qua ratione. <R>208. d</R></negEZ>
<negEZ>Christus fons gratiæ continetur in quodam sa-
cramento legis nouæ, quod & sacrificium dici-
tur. <R>630. c</R></negEZ>
<P>in Christi lege qui est, non indiget veteri. <R>302. b</R></P>
<negEZ>Christus in c&#x0153;na constituebat Apostolos sacer-
dotes nouæ legis. <R>622. c</R></negEZ>
<negEZ>Christus per suam Resurrectionem non soluit
pretium redemptionis nostræ, sed per mor-
tem. <R>599. c</R></negEZ>
<negEZ>Christus nec per se, nec per Apostolos c&#x0153;pit pro-
mulgare Gentilibus legem Euangelicam in vi-
ta sua. <R>605. c</R></negEZ>
<negEZ>Christo viuente aliqui gentiles, ac Samaritani vo-
cati sunt. <R>607. d</R></negEZ>
<negEZ>Christi redemptionem participarunt quotquot
saluati sunt ab initio mundi. <R>54. d</R></negEZ>
<negEZ>ex Christi meritis præsentibus, præteritis vel fu-
turis iustificati sunt obseruantes legem. 629. e,
630. e</negEZ>
<P>Christus verè tulit legem nouam. <R>619. c</R></P>
<negEZ>per Christi aduentum omne dominium infide-
lium translatum est ad Ecclesiam, & residet in<-P>@@

<-P>summo Pontifice. <R>119. b</R></negEZ>
<negEZ>Christus instituens vnum sacrificium nullum aliud
voluit in Ecclesia sua. <R>609. b</R></negEZ>
<P>Christus vnum caput constituit in Ecclesia. <R>113. a</R></P>
<P>Christus agnus occisus ab origine mundi. <R>630. c</R></P>
<negEZ>Christus præceptum fraternæ dilectionis vocat
præceptum suum. <R>622. a</R></negEZ>
<negEZ>Christus nulla tradidit præcepta iudicialia, & cur.
622. e</negEZ>
<negEZ>Christus cur surdo prohibuerit, & c&#x0153;cis vt nemi-
ni dicerent miraculum quod in eis operatus
erat. <R>244. c</R></negEZ>
<P>Christus nos liberauit à iugo seruitutis. <R>143. a</R></P>
<P>Christus non manu, sed lingua restitit. <R>110. d</R></P>
<negEZ>Christus præcepit Apostolis, vt prædicarent E-
uangelium gentibus. <R>605. d</R></negEZ>
<negEZ>Christus an fuerit obligatus soluere tributum.
111. a</negEZ>
<negEZ>Christum soluisse tributum ex obligatione, & ne-
cessitate coactum, qui hæretici tenuerint.
354. a</negEZ>
<negEZ>Christus non obligauit sub mortali turbas, nec
surdum, &c. <R>244. b</R></negEZ>
<negEZ>Christum innascibilem esse, error condemnatus à
Concilio Toletano primo. <R>205. e</R></negEZ>
<negEZ>in Christo circumcisio, & purificatio in virgine
non idem quod in alijs significabant. <R>614. d, e</R></negEZ>
<P>Christus aliquando simulauit. <R>613. a</R></P>
<negEZ>Christum falsum qui habeant secundùm Mini-
stros Transyluaniæ. <R>106. e</R></negEZ>
<negEZ>Christiana lex non habet tot præcepta quot Mo-
saica. <R>595. a</R></negEZ>
<negEZ>Christiani omnes Deo militant, & in baptismo
sunt eius militiæ ascripti. <R>126. d</R></negEZ>
<negEZ>Christiani non subduntur legi veteri quoad cære-
monialia, & iudicialia. <R>302. d</R></negEZ>
<negEZ>Christianis conuersis à gentilitate semper morta-
lia fuere legalia. <R>618. b, c</R></negEZ>
<negEZ>Christiani non ligantur fascijs legis veteris sicut
Iudæi. <R>595. d</R></negEZ>
<negEZ>Christianus si cum Iudæa, vel Pagana contrahat
matrimonium, est contra ius gentium. <R>43. b</R></negEZ>
<negEZ>Christianis cur interdicta morticina, suffocatum,
& sanguis. <R>610. c, d, e, & seq. 612. e</R></negEZ>
<negEZ>à Christianis ex veteri Testamento seruantur
præcepta moralia. <R>596. b</R></negEZ>
<negEZ>Christiani etiam iusti tenentur præceptis positiuis
Dei. <R>301. c</R></negEZ>
<negEZ>Christianos non obligari legibus humanis, error
est. <R>301. a</R></negEZ>
<negEZ>à Christianis Saracenus in bello captus fit seruus
perpetuus capientis. <R>400. c</R></negEZ>
<negEZ>Christiani Æthiopes sese circuncidunt ad Chri-
stum imitandum. <R>609. a</R></negEZ>
<negEZ>Christianorum cordibus scripta est lex per gra-
tiam Spiritus Sancti. <R>623. b</R></negEZ>
<negEZ>Christiani non desinunt esse ciues politici.
109. b</negEZ>
<negEZ>Christianorum cor est carneum, molle, & ce-
reum. <R>623. d</R></negEZ>
<negEZ>Christianos non esse in bello capiendos quomo-
do intelligendum. <R>40. d</R></negEZ>
<negEZ>Christiani capti ab alijs Christianis serui non
fiunt. <R>40. b</R></negEZ>
<negEZ>Christiani capti à Christianis in bello iusto, man-
cipia non fiunt. <R>510. a</R></negEZ>
<P>Christianis licet esse Reges.</P>
<P>109. d</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0663.jpg/>
@@1@<SE663>Index rerum & materiarum.
<duolan 2><negEZ>Christiano licet gladio animaduertere in facino-
rosos homines. <R>109. c</R></negEZ>
<negEZ>Christianus qui non est, non potest à Christianis
in regem eligi. <R>140. c</R></negEZ>
<P>Christianis licet publica iudicia exercere. <R>109. c</R></P>
<negEZ>Christiani degentes in Asia tenentur iustis Turcæ
legibus. 227. c</negEZ>
<negEZ>Christiani Principis est Ecclesiam, & Religionem
tueri. <R>189. e</R></negEZ>
<negEZ>Christiano magistratui licet leges condere, &c.
108. e</negEZ>
<negEZ>Christiana Resp. legibus Romanorum tota ferè
soluta est. <R>271. e</R></negEZ>
<negEZ>Cibum qui possint ministrare dānato ad inediam.
398. c</negEZ>
<negEZ>Ciceronis libri de Rep. non extant, nisi fragmen-
tum quoddam sexti libri, quod somnum Sci-
pionis nuncupatur. <R>82. e</R></negEZ>
<negEZ>Cineres non sumere in die Cinerum non est pec-
catum. <R>498. a</R></negEZ>
<P>Cilices olim rapto vixerunt. <R>69. a</R></P>
<P>Circumcisio cur instituta. <R>269. b</R></P>
<P>Circumcisio ad quid data. <R>578. b</R></P>
<negEZ>Circumcisio soli Abraham demandata est, & po-
steritati eius. <R>576. d</R></negEZ>
<negEZ>Circumcisio tradita Abraham, & à Moyse scripta.
577. e</negEZ>
<P>ad Circ&#x0169;cisione&#x0303; tenebātur omnes Israelitici. <R>576. c</R></P>
<negEZ>Circumcisio non ex Moyse, quia antiquior illo
fuit, sed ex Patribus. <R>33. d</R></negEZ>
<negEZ>Circumcisio erat in particulari pręcepta Hebræis,
ob diuersos fines. <R>599. b</R></negEZ>
<negEZ>Circumcisio significauit Resurrectionem. 598. a,
599. b</negEZ>
<P>Circumcisio fuit inchoatio legis. <R>577. d</R></P>
<negEZ>Circumcisio fuit quasi inchoatio, & pręambulum
legis veteris, & eius professio. <R>33. d</R></negEZ>
<negEZ>per Circumcisionem cùm sanctificabantur homi-
nes in lege veteri, non accipiebant gratiam in-
hærentem. <R>589. b</R></negEZ>
<negEZ>per Circumcisionem regenerabātur Iudæi, in qua
illis gratia dabatur. <R>589. a</R></negEZ>
<negEZ>Circumcisio debitorem totius legis facie&#x0303;dæ con-
stituebat. <R>594. c</R></negEZ>
<P>Circumcisio sanctificabat ex opere operato. <R>579. b</R></P>
<P>Circumcisio quando cessare c&#x0153;perit. <R>597. b, c</R></P>
<negEZ>Circumcisionis vtilitas & obligatio quando verè
cessarit. <R>605. b, c</R></negEZ>
<negEZ>Circumcisionislex non cessauit vsque ad mortem
Christi. <R>599 b</R></negEZ>
<negEZ>Circumcisio non cessauit ante mortem Christi.
598. a, & c. d</negEZ>
<P>Circumcisio fuit mortua post passionem. <R>600. a</R></P>
<negEZ>Circumcisio quomodo cessarit in die Pentecostes.
602. a, b</negEZ>
<negEZ>Circumcisio iam interdicta est, ac omnia alia le-
galia. <R>608. e</R></negEZ>
<negEZ>Circumcisio reddita est penitus inutilis quando
Baptismus factus est omninò uecessarius neces-
sitate medij. <R>602. c</R></negEZ>
<negEZ>Circumcisio nō fuit euacuata. aut extincta quous-
que Euangelium promulgatum fuit. <R>601. c</R></negEZ>
<negEZ>Circumcisio quam vim habuerit à tempore mor-
tis Christi vsque ad sufficie&#x0303;tem Euangelij pro-
mulgationem. <R>602. d</R></negEZ>
<negEZ>Circumcisionis obligatio, & alior&#x0169; legalium du-
rauit vsque ad Pentecostem. <R>600. d</R></negEZ>
<negEZ>Circumcisio in Christo, & Purificatio in Virgine<-P>@@

<-P>non idem significabant, quod in aliis. <R>614. d, e</R></negEZ>
<P>Circumcisione vti nulla ratione licet. <R>609. c, d</R></P>
<negEZ>Circumcisionem nunc licere cum Baptismo error
Lutheri. <R>608. d</R></negEZ>
<P>Circ&#x0169;cisio & Baptismus sunt incōpatibiles. <R>594. b</R></P>
<negEZ>Circumcisio & Baptismus non erant incompati-
biles ante mortem Christi. <R>599. a</R></negEZ>
<negEZ>Circumcisio applicata ab errante vincibiliter &
pertinaciter, an prosit. <R>605. e</R></negEZ>
<negEZ>Circumcisio ac Baptismus etiam extra necessita-
tem applicari debebant. <R>588. b</R></negEZ>
<P>Circumcisos lex obligabat, non alios. <R>631. d</R></P>
<negEZ>Circumuenire se in emptionibus & venditioni-
bus quomodo liceat hominibus. <R>45. b</R></negEZ>
<negEZ>Ciuitas est communitas perfecta, valdè grata Deo.
108. d</negEZ>
<negEZ>Ciuitas dicitur communitas perfecta, eò quòd sibi
sufficiens est. <R>17. c</R></negEZ>
<P>Ciuitatis finis est bene viuere. <R>54. c</R></P>
<P>Ciuitas copiosa difficilè gubernatur. <R>114. e</R></P>
<P>Ciuitas quomodò optimè gubernetur. <R>103. c</R></P>
<negEZ>in Ciuitate nihil præstantius quàm leges rectè po-
sitæ. <R>99. d</R></negEZ>
<P>Ciuitas absq; legib&#xA770; incolumis esse non potest. <R>98.</R></P>
<negEZ>Ciuitatis pax & conseruatio pendet ex solius iu-
stitiæ obseruatione. <R>211. b</R></negEZ>
<negEZ>Ciuitas potest obligare singulos ad ea, quæ toti
ciuitati vtilia sunt. <R>39. e</R></negEZ>
<negEZ>Ciuitas potest prohibere ciuibus suis, ne vadant
ad alteram terram. <R>340. d</R></negEZ>
<negEZ>Ciuitas potest lege lata prohibere, ne quis ei sub-
ditus extra ciuitate&#x0303; mercaturā exerceat. <R>336. a</R></negEZ>
<negEZ>Ciuitas quælibet potest sibi statuta præscribere si-
ne voluntate Principis, & quibus cōditionibus.
160. e</negEZ>
<negEZ>Ciuitates non possunt imponere p&#x0153;nam violan-
tibus earum statuta. <R>136. c</R></negEZ>
<negEZ>in Ciuitate cùm non fuerit consuetudo, siue lex de
re aliqua, attendenda erit consuetudo vicina-
rum ciuitatum. <R>500. d</R></negEZ>
<negEZ>Ciuitates destructæ quando perdant priuilegia,
vel non perdant. <R>445. d, e</R></negEZ>
<negEZ>Ciuitates in terris Imperij possunt sibi leges quas-
dā imponere, quę ius municipale vocātur. <R>136. d</R></negEZ>
<negEZ>in Ciuitatem, vel Ecclesiam non potest pręscriptio
minor, quàm centenaria currere. <R>558. a</R></negEZ>
<negEZ>Ciuis cum Principe contrahens obligatur iure na-
naturæ. <R>316. a</R></negEZ>
<P>Ciuem quæ faciant. <R>326. c</R></P>
<negEZ>Ciuis vt quis dicatur, satis est ex ea ciuitate patre&#x0303;
ducere originem. <R>348. e</R></negEZ>
<P>Ciuis non censetur bello captus. <R>339. a</R></P>
<P>Ciuis est magis Reip. quàm sui ipsius. <R>256. c</R></P>
<negEZ>Ciuis tenetur legibus sui oppidi, etiam extra illud.
330. a</negEZ>
<P>Ciuis bonus differt à bono viro, & quomodo. <R>56. c</R></P>
<negEZ>Ciues absentes à prouincia cur sint adhuc subie-
cti Principi. <R>338. e</R></negEZ>
<negEZ>Ciues nō minus pugnare debe&#x0303;t pro legibus, quàm
pro m&#x0153;nibus ciuitatis. <R>98. c</R></negEZ>
<negEZ>Ciues debent ligati legibus legitimè, non Reges,
& Principes. <R>315. e</R></negEZ>
<P>Ciuis & Præsidentis eadem virtus. <R>56. c</R></P>
<P>Ciuilis potestas non est immediatè à Deo. <R>234. d</R></P>
<P>Ciues bonos efficere intendir legislator. <R>56. b</R></P>
<negEZ>Tiues cur simpliciter bonos efficere lex debeat.
56. d</negEZ>
<P>Ciuilis & Ecclesiasticę potestatis fines diuersi. <R>188. e</R></P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0664.jpg/>
@@1@<SE664>Index rerum, & materiarum.
<duolan 2><negEZ>Ciuilis & Ecclesiastica potestas vnde ortum ha-
beant. <R>188. e</R></negEZ>
<negEZ>Ciuilis potestas est subordinata Ecclesiasticæ, &
quomodo. <R>187. c</R></negEZ>
<P>Ciuilis potestas est naturalis in substantia. <R>187. d</R></P>
<P>Ciuilis potestas quid præcipere possit. <R>195. a, b</R></P>
<P>Ciuilis potestas est subordinata Ecclesiasticę. <R>186. d</R></P>
<negEZ>Ciuilis potestas in f&#x0153;minis esse potest, Ecclesiasti-
ca non. <R>188. a</R></negEZ>
<negEZ>Ciuilis obligatio oritur ex lege ciuili: & cur dica-
tur ciuilis. <R>317. a. b</R></negEZ>
<negEZ>Ciuilis pars est ipsa ferendarum legum facultas.
195. c</negEZ>
<negEZ>Ciuilis Reip. constituimur membra per originem
naturalem. 304. c</negEZ>
<negEZ>S. Claræ regula in quinque votis tantùm obligat
ad culpam. <R>367. e</R></negEZ>
<P>Claues &#xA753;mittere Petro quid significauerit. <R>144. a</R></P>
<P>Claues per Presbyterium conferuntur. <R>183. c</R></P>
<P>Clauium nomine quid intelligatur. <R>144. a</R></P>
<P>Claues regni c&#x0153;lorum quid significent. <R>121. b</R></P>
<P>Claues quænam potestas sit in Ecclesia. <R>172. d</R></P>
<negEZ>Clausulæ insertæ in dispensatione corruunt, ea
corruente per contrariam cōsuetudinem. <R>298. d</R></negEZ>
<negEZ>Clausula vltima generalis refertur ad omnia præ-
cedentia, nisi ratio sit diuersa. <R>552. e</R></negEZ>
<P>Clausura monialium regulam non mutat. <R>169. c</R></P>
<P>Clausura cur sit præscripta Monialibus. <R>168. e</R></P>
<negEZ>Clausuram potest præcipere Monialibus Pōtifex,
quam non erant professæ. <R>168. e</R></negEZ>
<P>Clemens Alexandrinus magister Originis. <R>615. c</R></P>
<P>Clementiæ Iudex inuigilare debet. <R>103. b</R></P>
<P>Clerici qui sint. <R>343. d</R></P>
<negEZ>Clerici non ligantur legibus laicorum. 346 c, nisi
Ecclesia velit leges illas seruari à clericis. ibid. e,
vel respiciant ordine&#x0303; procedendi. ibid. a, vel nisi
disponāt in bonis clericorum immobilibus, &
actionibus realibus. ibid. c, vel nisi ordinatio es-
set rationabilis, & generaliter loquens, & fauo-
rabilis, & canonibus non contradicens. ibid. d,
vel ordinationes afficerent res. 347. a, vel nisi
ante clericatum ordinatio c&#x0153;perit in clerico
habere vires. ibid. b, vel nisi Ecclesiastici vel-
lent illis vti. ibid. c. vel si non contineant pecca-
tum. ibid. d</negEZ>
<negEZ>Clerici tenentur obedire suis prælatis Ecclesiasti-
cis. <R>347. d</R></negEZ>
<negEZ>Clerici initio nascentis Ecclesiæ erant subiecti
principibus sæcularibus. <R>355. e</R></negEZ>
<negEZ>Clerici quomodo sint exempti à potestate sæcu-
lari. <R>348. a</R></negEZ>
<negEZ>Clerici vnde habeant immunitatem exactionem
sæcularium. <R>355. a, b, c, d</R></negEZ>
<negEZ>Clerici reipsa sunt exempti iure canonico & ci-
uili. <R>356. a</R></negEZ>
<negEZ>Clerici in causis merè Ecclesiasticis diuino iure
sunt exempti à ciuili, & laica potestate. <R>354. e</R></negEZ>
<negEZ>Clericorum exemptio non omnis est de iure diui-
no. <R>354. e</R></negEZ>
<negEZ>Clericorum exemptio quatenus sit de iure diuino.
356. d</negEZ>
<P>Clerici iure diuino sunt immunes à tributis. <R>111. c</R></P>
<negEZ>Clericis & Religiosis perpetuam securitatem ab
oneribus personalibus concesserunt. Constan-
tinus & Constans. <R>356. a</R></negEZ>
<P>Clerici & Religiosi quo iure sint exempti. <R>218. a</R></P>
<P>Clerici coniugati qua exemptione gaudeāt. <R>357. e</R></P>
<negEZ>in Clericos iurisdictionem non habet princeps<-P>@@

<-P>politicus. <R>347. c</R></negEZ>
<negEZ>Clerici nullo iure soluti sunt legibus Principum
sæcularium. 345. b, nec quoad forum, & tributa
sunt exempti. <R>ibid. c.</R></negEZ>
<negEZ>Clerici tenentur ratione naturali seruare leges ci-
uiles. <R>353. a</R></negEZ>
<negEZ>Clericis violantibus leges ciuiles potest Iudex Ec-
clesiasticus eandem p&#x0153;nam infligere, quæ lai-
cis statuta est. <R>345. a</R></negEZ>
<negEZ>Clerici quando puniri possint à potestate sæculari.
349. d, e</negEZ>
<negEZ>Clerici in quibus, & quomodo possint cogi, aut
puniri à potestate politica. <R>349. a, b, c, d.</R></negEZ>
<P>Clericos etiā in causis Ecclesiasticis esse subiectos
legibus ciuilibus, qui hæretici dicant. <R>343. b</R></P>
<negEZ>in Clericos iurisdictio ad eos puniendum spiri-
tualis est. <R>183. a</R></negEZ>
<negEZ>Clerici non debent contemnere leges Imperato-
rias. <R>344. c</R></negEZ>
<negEZ>Clerici non tenentur directè legibus sæcularibus,
sed ex ratione naturali dictante eas esse seruan-
das. <R>345. d</R></negEZ>
<negEZ>Clerici non tenentur ex obedientia leges ciuiles
seruare. <R>353. a</R></negEZ>
<negEZ>Clericos non potest punire princeps politicus.
347. c</negEZ>
<negEZ>Clerici non possunt p&#x0153;na aliqua puniri à magi-
stratu politico, nisi sint sæculari curiæ traditi.
350. b</negEZ>
<negEZ>Clerici debent seruare leges imponentes p&#x0153;nam
contumaciæ. <R>346. e</R></negEZ>
<negEZ>Clericos defendere ab hostibus princeps tenetur
ex iustitia. <R>345. b</R></negEZ>
<negEZ>Clerici debent obedire Regibus, & eis iuramen-
tum fidelitatis præstare. <R>344. d</R></negEZ>
<negEZ>Clerici non debe&#x0303;t p&#x0153;nis legum ciuilium puniri,
quia mitius cum eis agitur. <R>353. b, c</R></negEZ>
<negEZ>Clerici in Francia cōueniuntur in causis, & actio-
nibus realibus coram iudice sæculari. <R>357. d</R></negEZ>
<P>Clerici in quibus prosint sæcularibus. <R>356. a</R></P>
<P>Clerici quibus legibus ciuilibus subiaceant. <R>343. c</R></P>
<negEZ>Clerici si non subessent legibus principum sæcu-
larium quænam incommoda inde sequerentur.
345. d</negEZ>
<P>Clericos quādo possint animaduertere Principes
sæculares contempta Ecclesiæ immunitate. <R>352. b</R></P>
<negEZ>Clerici non possunt cogi à principe, vt arma tra-
ctent. <R>354. d</R></negEZ>
<negEZ>Clericorum bona distinguntur à bonis Ecclesiæ,
353. e</negEZ>
<negEZ>Clerici debent etiam seruare leges quæ cōtractus
irritant. <R>354. a, b</R></negEZ>
<negEZ>Clericis imponentes tributum quando & à quo
leges sint reuocatæ. <R>348. b</R></negEZ>
<P>Clerici non sunt laicis subditi. <R>346. d</R></P>
<negEZ>Clerici non obligantur directè legibus sæculari&#x0169;;
peccant tamen mortaliter, si pluris vendant tri-
ticum quàm lege taxatum sit. <R>309. a</R></negEZ>
<negEZ>à Clericis quando sit licitum petere vectigalia, &
quibus de rebus. <R>353. b, c</R></negEZ>
<negEZ>Clerici patrimonium non gaudet priuilegio bo-
norum Ecclesiæ. <R>353. a</R></negEZ>
<negEZ>Clericos quomodo, & quando liget laicorum
consuetudo. <R>501. a, b</R></negEZ>
<negEZ>Clericorum quomodo sit caput princeps politi-
cus. <R>348</R></negEZ>
<negEZ>Clericis quid possit Princeps politicus præcipere.
349. b</negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0665.jpg/>
@@1@<SE665>Index rerum & materiarum.
<duolan 2><negEZ>Clerici quomodo se habeant ad leges irritantes.
348. e, & seq. 349. c, d</negEZ>
<negEZ>Commutatio operis legis nulla est sine auctori-
tate legislatoris. <R>508. b, c</R></negEZ>
<P>Clerici non sortiuntur forum sæculare. <R>349. b</R></P>
<P>Clericus nō potest ren&#x0169;ciare priuilegio fori. <R>58. a</R></P>
<P>Clerici sunt fori Ecclesiæ. <R>347. b</R></P>
<negEZ>Clerici si addictos supplicio ob crimen vindicent
per vim, possunt à iudice sæculari puniri. 349. e,
350. a, 352. a</negEZ>
<negEZ>Clericus conuictus, & confessus coram iudice sæ-
culari ab eo conde&#x0303;nari nō potest, & cur. <R>350. b</R></negEZ>
<negEZ>Clerici vel Religiosi qui intersunt agitationibus
taurorum non sunt excommunicati, & quan-
tum peccent. 248. e. & seq.</negEZ>
<negEZ>Clerici & prælati ministri Regis in Castella visi-
tantur in tribuualibus in quibus ministrāt, sunt
subiecti iurisdictioni regiæ, &c. <R>357. e, 358. a</R></negEZ>
<negEZ>Clerici non tenentur ad reparationem pontium,
viarum, &c. & cur. <R>353. d</R></negEZ>
<P>Clericor&#x0169; bona confiscantur in Hispania. <R>386. a, b</R></P>
<negEZ>Clericus nutriens comam qua ratione excommu-
nicetur. 247. c, d, 248. d</negEZ>
<negEZ>Clericus vt absit septennio studiorum gratia, li-
berè potest Episcopus dispensare. <R>532. a, b</R></negEZ>
<negEZ>Clericus beneficiatus cui data est facultas, vt in
academia fruatur fructibus beneficij studij gra-
tia, perdit priuilegium si non studeat. <R>460. a</R></negEZ>
<P>Clerici sunt ciues, & membra Reipub. <R>344. e</R></P>
<negEZ>Clericorum consuetudines cur cōtra canones va-
leant, & non statuta. <R>476. e, & seq.</R></negEZ>
<negEZ>Clerici quando deprehenduntur arma noctu de-
ferentes, quando & quomodo possint eis arma
auferri à magistratu politico; & cur. 550. c, d, e,
& cui ea debeantur applicari. <R>ibid. e, & seq.</R></negEZ>
<negEZ>Clerici possunt puniri à iudice Ecclesiastico p&#x0153;-
nis legum ciuilium. <R>352. e</R></negEZ>
<negEZ>Cleri prohibentur exercere officium tabellionis;
si tamen exerceant, instrumentum ab eis con-
fectum erit validum. <R>224. c</R></negEZ>
<negEZ>Clericum scholarem percutiens magister intui-
tu disciplinæ non excommumicatur. <R>60. c</R></negEZ>
<P>Clerici tenentur vendere pretio currenti. <R>348. e</R></P>
<negEZ>Clericis in sacris, & beneficiariis interdicitur ades-
se spectaculis agitationis taurotum. 248. c, sed
iam est permissum. <R>ibid.</R></negEZ>
<negEZ>Clericus quilibet in Sabaudia citatus coram præ-
lato potest recurrere ad Senat&#x0169; ad citationem
reformandam. <R>357. e</R></negEZ>
<P>Clerici testari possunt in Hispania. <R>386. a, b</R></P>
<negEZ>Clerici Angliæ cum in ea florebat Religio, litiga-
bant coram iudice sæculari in quibuscunque
causis realibus. <R>357. e</R></negEZ>
<negEZ>Clerici in Aragonia, Nauarra, & Sicilia comitiis
adsunt, & in eis habe&#x0303;t suffragi&#x0169; decisiu&#x0169;. <R>344. d</R></negEZ>
<negEZ>Clerici commam laxantes quantum peccent, &
quomodo excommunicentur. <R>249. d, e</R></negEZ>
<P>Clericus nutriens comam quid peccet. <R>236. d</R></P>
<negEZ>Clerici arma noctu portantes possunt in Gallia
puniri à iudice sæculari. <R>351. c</R></negEZ>
<P>Clerici cur non debeant arma portare. <R>249. c, d</R></P>
<negEZ>Clerico potest Episcopus præcipere etiam sub ex-
communicatione, ne extra di&#x0153;cesin sacrum fa-
ciat. <R>342. e</R></negEZ>
<P>Clericis interdicuntur iudicia sanguinis. <R>125. d</R></P>
<P>Clerici percussionem si quis ratam habuerit excō-
municatur. <R>193. d</R></P>
<negEZ>Clerici arma portantes sunt excommunicati. 249.<-P>@@

<-P>a, & quatenus. <R>ibid. b</R></negEZ>
<negEZ>Clerici dilapidātes bona Ecclesiæ sunt Regi den&#x0169;-
ciandi post Metropolitanum. <R>351. a, b, & seq.</R></negEZ>
<P>Coactio est actus iurisdictionis. <R>308. b</R></P>
<P>Coactio & obligatio debet esse à maiori. <R>315. c</R></P>
<P>Codex à quibus Imperatoribus conditus. <R>47. e</R></P>
<P>Codicis leges quomodo conditæ. <R>50. d</R></P>
<P>Codicis primacōpilatio quādo facta, & à quo. <R>47. a</R></P>
<negEZ>Codicis leges vbi contrariæ, præualent leges iu-
nioris Imperatoris. <R>47. e</R></negEZ>
<negEZ>de Codicillis testamento non confirmantis Plinij
sententia. <R>438. b, c</R></negEZ>
<P>Cogitatio, & conscientia ad intellectum. <R>9. d</R></P>
<P>Cogitationis p&#x0153;nam nemo meretur. <R>196. b, c</R></P>
<P>Cognitio & volitio obiecti est lex. <R>16. c</R></P>
<negEZ>Collectæ impositæ tempore necessitatis, ea cessan-
te, cessare debent. <R>101. e</R></negEZ>
<negEZ>Collegium & communitas habent se instar vnius
personæ respectu Reip. <R>441. b</R></negEZ>
<negEZ>penes Collegium Pontificuminterpretatio actio-
num fuit. <R>46. e</R></negEZ>
<negEZ>Coloniæ quæ mittebantur in extraneas terras, li-
citè occupabant in eis possessiones, & domini&#x0169;</negEZ>
<P>acquirebant iure gentium. <R>42. e</R></P>
<P>C&#x0153;l&#x0169; est corpus simplex & incorruptibile. <R>78. b</R></P>
<negEZ>C&#x0153;lorum regnum promissum in lege veteri. 580.
d, e, & seq.</negEZ>
<negEZ>C&#x0153;lorum regnum primò prædicatum in Euange-
lio. <R>580. a</R></negEZ>
<P>C&#x0153;lorum regnum scopus nouæ legis. <R>581. a</R></P>
<negEZ>Comæ relaxatio erat apostasia quædam à clerica-
tu. <R>249. a</R></negEZ>
<negEZ>Comites, Duces, & Marchiones cur non possint
leges condere. <R>159. e</R></negEZ>
<P>Comitia cum populo partitus est Cæsar. <R>47. c</R></P>
<P>Comitia à campo Marcio ad Partes translata. <R>47. b</R></P>
<negEZ>Commertia, contractus fundantur in rerum diui-
sione. <R>41. b</R></negEZ>
<negEZ>in Commitiis centuriatis suffragia Patriciorum
valebant apud Romanos. <R>46. c</R></negEZ>
<negEZ>Comminationes, & promissiones erant in lege
veteri. <R>579. d</R></negEZ>
<P>Commod&#x0169; qui sentit, debet & onus sentire. <R>321. d</R></P>
<negEZ>Commodum sentie&#x0303;s debet, & incommodum sen-
tire. <R>345. c</R></negEZ>
<negEZ>Communicatio cum excommunicato qualis pro-
hibita. <R>259. e, & seq.</R></negEZ>
<negEZ>ad Communionem tenetur quis circa duodeci-
mum annum. <R>360. d</R></negEZ>
<negEZ>Cōmunionis paschalis leges Ecclesiasticæ obligāt
cùm ad annos discretionis peruenerint. <R>360. b</R></negEZ>
<negEZ>ad Cōmunione&#x0303;, Cōfessione&#x0303;, Missam, &c. quo æta-
tis anno Ecclesia obliget. 359. e. & seq. <R>360. d. e</R></negEZ>
<negEZ>Communionis & Confessionis pręceptum qui nō
impleuit in Paschare, tenetur postea ad primam
opportunitatem. <R>333. e</R></negEZ>
<P>Cōmunitas perfecta quomodò cōstituatur. <R>114. e</R></P>
<P>Communitas indiget gubernatore. <R>108. e</R></P>
<negEZ>Communitas quælibet hominum non impedita
potest superiorem eligere, & ei concedere po-
testatem leges ferendi in se. <R>167. b</R></negEZ>
<negEZ>Communitates particulares possunt sibi & suis
successoribus leges condere. <R>115. c</R></negEZ>
<negEZ>Communitas ipsa dat vim suis legibus, non Pon-
tifex. <R>181. c</R></negEZ>
<negEZ>Cōmunitati quomodo concedantur priuilegia, &
quæ sint. <R>444. a</R></negEZ>
<negEZ>Communitates non locales quomodo possint<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0666.jpg/>
@@1@<SE666>Index rerum, & materiarum.
<duolan 2><-P>leges condere. <R>115. e</R></negEZ>
<negEZ>Communitas id tota facere moraliter censetur,
quod facit maior pars. <R>293. a</R></negEZ>
<negEZ>Communitas & collegium habent se instar vnius
personæ respectu Reip. <R>441. b</R></negEZ>
<negEZ>Communitas rerum non est prohibita iure gen-
tium. <R>40. b</R></negEZ>
<negEZ>Communitatum statuta de faciendo, vel non fa-
ciendo non ligant sub culpa. <R>368. a</R></negEZ>
<negEZ>Communitates quomodo se possint gerere ad
seruandas suas leges. <R>181. e</R></negEZ>
<negEZ>Communitas legem accipiens quænam intelli-
genda est. <R>293. b</R></negEZ>
<negEZ>Communitas quas leges facere possit, & quibus
de rebus. <R>181. a</R></negEZ>
<negEZ>Communitas quomodo possit legibus homines
ligare 117. b, c</negEZ>
<negEZ>Communitatum minorum leges quomodo ap.
probet Pontifex. <R>181. b, c</R></negEZ>
<P>Communitas semper aliquo iure sociatur. <R>17. c</R></P>
<negEZ>Communitas & vnitas non potest intelligi sine
gubernatione. <R>114. d</R></negEZ>
<negEZ>Communitatis censetur in moralibus consensus
maioris partis. <R>293. e</R></negEZ>
<negEZ>Communitas consuetudine potest abrogare le-
gem consuetudine. <R>289. a</R></negEZ>
<negEZ>Comparatio non debet in omnibus procedere.
111. c</negEZ>
<negEZ>Compilatio Codicis prima quādo facta, & à quo.
47. a</negEZ>
<negEZ>Compilatio noua Codicis quando & à quo facta.
47. b</negEZ>
<negEZ>Complacentia quædam necessaria est in Deo erga
creaturas. <R>90. c</R></negEZ>
<negEZ>Concessa creduntur, quæ non sunt prohibita. 560.
a, b</negEZ>
<P>Concessio Principis latè interpretanda est. <R>194. a</R></P>
<negEZ>in Concessione generali non veniunt intelligen-
da, quæ in specie verisimiliter quis non esset
concessurus. <R>453. b</R></negEZ>
<negEZ>Concedo verbum aliquando permittere, igno-
scere, seu non punire significat. <R>46. a</R></negEZ>
<P>Conciliorum potestas vnde emanat. <R>172. e. 174. a</R></P>
<P>Concilij iurisdictio omnis à Papa est. <R>176. e</R></P>
<negEZ>Concilium generale, seu &#x0153;cumenicum congrega-
tur auctoritate Papæ, alioqui non Concilium,
sed conciliabulum erit. <R>176. e</R></negEZ>
<negEZ>Concilia non habent immediatè potestatem legi-
timam, & ideò Papa est suprà ipsa. <R>153. e</R></negEZ>
<negEZ>Concilium generale cum summo Pontifice potest
leges condere. <R>172. c</R></negEZ>
<negEZ>Conciliorum decreta à summo Pontifice non ap-
probata vim legis vniuersalis nō habent. <R>172. b</R></negEZ>
<negEZ>Concilium generale poterit eligere Papam mor-
tuis omnibus Cardinalibus. <R>164. a</R></negEZ>
<P>Concilium esse supra Papam quidam tene&#x0303;t. <R>172. e</R></P>
<negEZ>Conciliorum prælati quomodo obligent totam
Ecclesiam. <R>154. e</R></negEZ>
<negEZ>Conciliorum leges pendent à Romano Pontifice.
152. e</negEZ>
<negEZ>Concilia habent auctoritatem, & confirmantur à
Papa. <R>565. b</R></negEZ>
<negEZ>Concilia semper petierunt confirmatione&#x0303; à Pon-
tifice, nec antea obligarunt. <R>173. d</R></negEZ>
<negEZ>Concilium generale non potest condere leges si-
ne auctoritate Pontificis. 291. c</negEZ>
<negEZ>Concilium nullam legem ferre potest, quę Ponti-
ficem obliget. <R>173. b</R></negEZ>@@

<negEZ>Concilij leges non obligare Pontificem, sed alios
tenent quidam. <R>172. b</R></negEZ>
<negEZ>Concilium sine consensu Papæ posse leges ferre,
quæ cæteros à Papa obligent, probabile. <R>173. c</R></negEZ>
<negEZ>Concilium nihil potest præcipere indubitato Pō-
tifici. <R>176. a</R></negEZ>
<negEZ>Concili&#x0169; generale non potest ferre leges, quæ to-
tā Ecclesiā oblige&#x0303;t, nisi in eo præsit Papa. <R>154. b</R></negEZ>
<negEZ>Concilium quale possit leges condere. 172. c, d, e,
& seq.</negEZ>
<P>Concilij leges qua ratione oblige&#x0303;t Ecclesiā. <R>154. b</R></P>
<negEZ>Concilium potest Papam eligere deficiente col-
legione Cardinalium. <R>176. a</R></negEZ>
<P>Concilium totum obligat singulos prælatos. <R>173. a</R></P>
<negEZ>Concilium generale nō potest tributa imponere,
nisi Papa permittente. <R>412. b</R></negEZ>
<negEZ>Conciliorum generalium decreta, si in aliqua pro-
uincia non recipiantur per decennium, amitt&#x0169;t
vim suam. <R>295. d</R></negEZ>
<negEZ>Concilium congregatum sine auctoritate Papæ
non legitimum. <R>173. b</R></negEZ>
<P>Concilia non frustra conuocantur, & cur. <R>176. c</R></P>
<negEZ>Concilium non potest interpretari maior pars
Episcoporum, qui in eo fuerunt, interpretatio-
ne auctoritatiua. <R>565</R></negEZ>
<negEZ>Concilium solus Papa potest auctoritatiuè inter-
pretati. <R>565. e</R></negEZ>
<negEZ>Concilio vniuersali potest Pontifex præcipere.
176. d</negEZ>
<negEZ>Concilio assistente Pontifice Episcopi non habe&#x0303;t
suffragium decisiuum, secus quando mittit le-
gatos. <R>520. e</R></negEZ>
<negEZ>à Concilio in quo assistit Papa, appellare nō licet.
176. d. sed licet ab eo, in quo  tantùm est per Le-
gatos. ibid.</negEZ>
<negEZ>Concilium Acephalum quale sit, & quam vim
habeat. <R>174. e</R></negEZ>
<P>Concili&#x0169; Tride&#x0303;tin&#x0169; cōfirmat&#x0169; est à Pio IV. <R>173. e</R></P>
<negEZ>Concilij Tridentini promulgatio quomodo sit fa-
cta Romæ. <R>275. e. 276. a</R></negEZ>
<negEZ>Concilij Tridentini constitutione non ligant eos
per quos non sunt receptæ, dum Pontifex aliud
non declarat. <R>296. b</R></negEZ>
<negEZ>Concilium Tridentinum non obligauit Romæ,
nisi post duos menses à publicatione. <R>278. b</R></negEZ>
<negEZ>Concilij Tridentini leges à quo tempore obliga-
re inc&#x0153;perint. <R>275. d</R></negEZ>
<negEZ>Concilij Tridentini leges cur non oblige&#x0303;t in mul-
tis locis. <R>274. b</R></negEZ>
<negEZ>Concilij Tridentini declarationes Cardinalium
super Tridentino quantā vim habeant. 566. a, b,
obligant etiam quoad præterita. ibid. a. nec ha-
bent necesse obligari. ibid. c. vt astringant in iu-
dicio quid requiratur. <R>ibid. e</R></negEZ>
<negEZ>Concilium Tridentinum à cōgregatione Cardi-
nalium auctoritatiuè interpretari potest, exce.
ptis dubiis fidei. <R>565. d</R></negEZ>
<negEZ>pro Concilij Tridentini declaratione factæ deci-
sione Cardinalium quomodo obligent. <R>550. c</R></negEZ>
<negEZ>Concilium Tride&#x0303;tinum interpretari prohibitum.
562. c</negEZ>
<negEZ>Cōcilium Tride&#x0303;tinum licet interpretari, sed quo-
modo, & à quibus. <R>563. 564. per totum.</R></negEZ>
<negEZ>Concilium Tridentinum quanta diligentia serue-
tur à Rege Hispanorum. <R>564. b</R></negEZ>
<negEZ>Concilium Constātiense quomodo approbatum,
& coactum. <R>175. c</R></negEZ>
<negEZ>Concilium Constantiense alios Electores præter<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0667.jpg/>
@@1@<SE667>Index rerum, & materiarum.
<duolan 2><-P>Cardinales adiunxit ad Pontificem creandum,
& cur. <R>174. d</R></negEZ>
<negEZ>Concilij Lateranensis decretum de primatu Ro-
mani Pontificis. <R>175. b</R></negEZ>
<P>Concilium Gangrense prouinciale fuit. <R>611. b</R></P>
<negEZ>Concilium Toletanum quo anno habitum sit.
351. c</negEZ>
<negEZ>Concilium Basilie&#x0303;se num quam fuit confirmatum,
& fuit schismaticum aliquando. <R>170. d</R></negEZ>
<negEZ>Concilium Basiliense schismaticum in quodam
casu. <R>206. c</R></negEZ>
<negEZ>Concilium prouinciale, vel nationale, quæ sint.
176. e</negEZ>
<negEZ>Concilia prouincialia, & nationalia non habent
infallibilem auctoritatem. <R>178. b</R></negEZ>
<negEZ>Concilia prouincialia, & nationalia ad tria sunt
vtilia. <R>187. c</R></negEZ>
<negEZ>Concilium prouinciale, nationale, &c. possunt le-
ges ferre, quales, & quomodo. <R>177. a, b. & seq.</R></negEZ>
<negEZ>Conciliorum prouincialium leges quomodo fiant
vniuersales. <R>178. b</R></negEZ>
<negEZ>Conciliorum prouincialis, nationalis, &c. potestas
à quo sit. <R>177. a</R></negEZ>
<negEZ>Concilia prouincialia quolibet triennio fieri de-
bent. 377. b. eorumque leges qualem vim ha-
beant. <R>ibid.</R></negEZ>
<negEZ>Concilia prouincialia diuersa festa possunt indi-
cere. <R>296. a</R></negEZ>
<negEZ>Concilium prouinciale non potest generale inter-
pretari. <R>562. d</R></negEZ>
<negEZ>Concilium synodale quod, & quomodo celebre-
tur. <R>177. a</R></negEZ>
<P>Concilij synodalis potestas à quo sit. <R>177. e</R></P>
<P>Concilia Episcoporum ad quid conferant. <R>177. e</R></P>
<negEZ>Conclusiones aliquæ deductæ ex principiis mora-
libus. <R>76. d</R></negEZ>
<P>Conclusiones agunt de rebus secundùm se. <R>77. b</R></P>
<negEZ>Conclusiones omnes obligantes ad aliquid perti-
nent ad legem naturæ. <R>77. a</R></negEZ>
<P>Concupiscentia seu fomes vocatur lex. <R>52. e</R></P>
<P>Concupiscentia cùm dicatur fomes peccati. <R>52. d</R></P>
<P>Concupiscentia in brutis est lex & bona. <R>53. b</R></P>
<negEZ>Concupiscentia subiiciebatur rationi dono iusti-
tiæ originalis. <R>53. a</R></negEZ>
<P>Concupiscentia cur peccatum vocetur. <R>109. e</R></P>
<negEZ>Condemnatus innocens ex falsa præsumptione
quomodo teneatur se defendere. <R>399. d, e</R></negEZ>
<negEZ>Condemnatus iniustè ad restituendum aliquid,
quod non abstulit, non tenetur in conscientia
soluere. <R>2</R></negEZ>
<negEZ>Condemnari non debet absens, nec ille qui se non
defendit. <R>377. & seqq.</R></negEZ>
<negEZ>Condere leges spectat ad iustitiam distributiuam.
29. d</negEZ>
<negEZ>Conditores legum ciuilium non sunt rerum spiri-
tualium iudices. <R>461. d</R></negEZ>
<P>Conditio importat formam. <R>26. d</R></P>
<negEZ>Conditio triplex, casualis, potestiua, & mixta.
384. e</negEZ>
<P>Conditiones legis humanæ quæ ab Isidoro. <R>103. b</R></P>
<P>Conditionalis nihil ponit in esse. <R>127. c</R></P>
<negEZ>Confessio sacramentalis à Christo est instituta.
215. a</negEZ>
<negEZ>Confessionis præceptum est diuini iuris, sed limi-
tati perhumanum. <R>311. d</R></negEZ>
<P>Confessio posset præcipi ab Ecclesia. <R>212. e</R></P>
<negEZ>Confessionis præceptum non est merè Ecclesia-
sticum. <R>311. c</R></negEZ>@@

<negEZ>Confessio quid sub se contineat, & requirat, vt sit
valida. <R>207. c</R></negEZ>
<negEZ>Confessio publica nulla lege humana præcipi po-
test. <R>215. c</R></negEZ>
<negEZ>ad Confessionem publicam non potest obligare
Papa, nec Concilium. <R>215. a</R></negEZ>
<negEZ>Confessio publica peccatorum quænam fiebat
olim. <R>215. b, c</R></negEZ>
<P>circa Confessionem duo sunt præcepta. <R>207. c</R></P>
<negEZ>Confessionis pręcepto obligantur pueri statim, ac
sunt doli capaces. <R>360. a</R></negEZ>
<negEZ>in Confessione contritio, confitentis, & intentio,
& suscipientis sunt necessariæ. <R>208. c</R></negEZ>
<negEZ>Confessio facta coram sacerdote quem quis ele-
git ex priuilegio sibi concesso, est valida, licet
priuilegium anteà sit reuocatum, sed ipsi reuo-
catio non denunciata sit. <R>283. e</R></negEZ>
<P>Confessionis obseruantia difficilis. <R>594. e</R></P>
<negEZ>Confessio comprehendit etiam peccata interna.
207. a</negEZ>
<negEZ>Confessio facta non coram suo iudice non valet.
50. b</negEZ>
<negEZ>Confessio facta coram sacerdote non approbato,
non valet à tempore Concilij Tridentini. <R>283. e</R></negEZ>
<negEZ>Confessio menstrua si sit alicui iniuncta, satis est
si confireatur vltima die vnius mensis, & prima
mensis sequentis. <R>539. e</R></negEZ>
<P>Confessio externa siue interna fieri potest. <R>199. c</R></P>
<negEZ>Confessiones audiendi absolutè concessa facul-
tas non expirat morte concedentis. <R>548. c</R></negEZ>
<negEZ>in Confessionis sigillo non potest Pontifex dispe&#x0303;-
sare. <R>628. b</R></negEZ>
<negEZ>Confessionis animæ, & Paschalis communionis
leges Ecclesiasticæ obligant, cùm ad annos dis-
cretionis peruenerint. <R>360. b</R></negEZ>
<negEZ>ad Confessionem, Communionem, Missam, &c.
quo ætatis anno Ecclesia obliget. 359. & seq.
360. d, e</negEZ>
<negEZ>Confessarium eligit Papa qui ipsum absoluat.
541. c</negEZ>
<negEZ>Confessariis conceditur facultas in bulla Crucia-
tæ ad vota commutanda. <R>442. a</R></negEZ>
<negEZ>Confessarium eligendi facultas quomodo intelli-
genda. <R>453. a, b</R></negEZ>
<negEZ>Confessarium eligendi data facultas ab Episcopo
debet esse perpetua. <R>445. c</R></negEZ>
<negEZ>Confessarium eligendi priuilegium habens potest
illum vbique eligere. <R>456. d, e</R></negEZ>
<negEZ>confessarium eligendi data facultas non extingui-
tur morte dantis. <R>548. e</R></negEZ>
<negEZ>confessarium eligendi priuilegium habens, quan-
diu possit illo vti. <R>282. e</R></negEZ>
<negEZ>confessarium eligendi priuilegio si quis elegerit,
à quo absolutus est antequam sciret priuile-
gium esse reuocatum non tenetur iterum pec-
cata confiteri. <R>464. c. 465. a</R></negEZ>
<negEZ>confirmati in gratia non possunt moraliter pec-
care. <R>302. b</R></negEZ>
<negEZ>confirmationis sacramentum institutum à Christo
624 a</negEZ>
<negEZ>confirmationis sacramentum Deus solùm sub ve-
niali præcipit. <R>276. c</R></negEZ>
<negEZ>Confirmatio generalis non trahitur ad speciali-
liter reprobata. <R>171. a</R></negEZ>
<negEZ>confiscatio omnium bonorum quænam bona
contineat. <R>384. d</R></negEZ>
<negEZ>per confiscationem priuatur quis dominij bono-
rum, non possessione. <R>388. a</R></negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0668.jpg/>
@@1@<SE668>Index rerum & materiarum.
<duolan 2><negEZ>ante confiscationem quæ bona, & quanta possit
reus alienare. <R>391. b</R></negEZ>
<negEZ>Confiscatione quæ bona acquirantur vel non ac-
quirantur per cofinscationem. 384. c. &c. vsque
386.</negEZ>
<negEZ>Confiscatio quænam bona auferat filio, item patri
ac fidei commissario. <R>385. c. d</R></negEZ>
<negEZ>Confiscatio bonorum vxoris quænam bona con-
tineat. <R>385. b, c</R></negEZ>
<P>Confiscatorum fructus quando cedent fisco. <R>391. a</R></P>
<negEZ>Confiscatio retrotrahitur ad diem commissi cri-
minis. <R>380. b. & ad quid. ibid. c, d</R></negEZ>
<negEZ>confiscationis p&#x0153;na est instituta contra hæreti-
cos, contra reos criminis læsæ maiestatis, & in
Hispania contra sodomitas. <R>384. c</R></negEZ>
<negEZ>per confiscationem reus non amittit iustitiam,
possessionem & dominum bonorum ante sen-
tentiam. <R>388. e. 389. a, b</R></negEZ>
<negEZ>confiscationis bonorum p&#x0153;na obligat in cons-
cientia ante sententiam. <R>388. a, b</R></negEZ>
<P>confiscantur bona præsentia, non futura. <R>385. b</R></P>
<negEZ>congregatio fidelium legis veteris dicitur. Syna-
goga, non verò nouæ. <R>632 a</R></negEZ>
<negEZ>congregationis Cardinalium declarationes in
Tridentinum non habent vim legis. <R>51. 52. 53</R></negEZ>
<negEZ>congregationis Cardinalium institutio ad decla-
randum concilium Tridentinum qua de causa
instituta. <R>51. c</R></negEZ>
<P>coniectare leges dicuntur, & quare. <R>18. a</R></P>
<P>Coniectura vnde ducta. <R>18. a</R></P>
<negEZ>conimbricæ parochia S. Crucis est exempla à iu-
risdictione ordinarij, & reseruata Priori illius
conuentus. <R>340. a</R></negEZ>
<P>coniungi fornicanti potest negari debitum. <R>376. a</R></P>
<negEZ>connubia cum alienigenis non contrahere est de
iure diuino. <R>42. d. & canonico. ibid.</R></negEZ>
<negEZ>connubia cum alienigenis quare prohibita. 42. d.
& cum quibus. ibid. e</negEZ>
<negEZ>connubia ne cum alienigenis fiant, est de iure gen-
tium. <R>38. b</R></negEZ>
<P>conscientia quænam sit lex. <R>73. b</R></P>
<P>conscientia nostra est lex mentis nostrę. <R>8. d</R></P>
<P>consilium boni operis interdum dicitur lex. <R>6. e</R></P>
<P>conscientia non est lex naturæ. <R>73. e</R></P>
<P>conscientia dictat in particulari. <R>73. e</R></P>
<negEZ>consensus ex natura rei producit obligationem.
437. d, e</negEZ>
<negEZ>consensus ex quo naturalis obligatio oritur, est
res facti. <R>437. e</R></negEZ>
<negEZ>consensus populi non est expectandus ad vim le-
gis. <R>288. c</R></negEZ>
<negEZ>consensus maioris partis in mortalibus, censetur
communitatis. <R>293. e</R></negEZ>
<negEZ>consensus principis contra legem vnde præsuma-
tur. <R>492. d</R></negEZ>
<negEZ>consensus principis præsumitur, si se non apponat
consuetudini. <R>477. d</R></negEZ>
<negEZ>ad consequentiam non sunt trahenda quæ à com-
muni iure exorbitant. <R>442. b</R></negEZ>
<negEZ>consilium non est lex, licet sit ordinatio rationis.
29. a</negEZ>
<negEZ>consilium vbi datur offerentis arbitrium est, vbi
præceptum necessitas est seruientis. <R>6. b</R></negEZ>
<negEZ>consilium qui iubetur petere non tenetur consi-
lium sequi. <R>436. c</R></negEZ>
<negEZ>consilium vbi à iure requiritur, nisi adhibeatur,
actus est nullus. <R>434. e. &</R></negEZ>
<P>consilium legis ad permissionem reuocatur. <R>59. e</R></P>@@

<P>consilium non est actus legis, & cur. <R>62. c</R></P>
<negEZ>consilium dare non esse effectum legis, quomodo
intelligendum. <R>59. d</R></negEZ>
<negEZ>consilium aliud simplex, & aliud reuerentiæ.
232. c</negEZ>
<negEZ>consilium Euangelicum de castitate in religione
seruanda, lex priuata dicitur. <R>57. b</R></negEZ>
<negEZ>consilia Euangelica per verbum imperatiui modi
ponuntur. <R>245. a</R></negEZ>
<negEZ>consilia perfectionis sunt propria legis Euangeli-
cæ. <R>587. b</R></negEZ>
<negEZ>consilium continet indulgentiam faciendi con-
trarium. <R>57. b</R></negEZ>
<P>conspirationis in Principem p&#x0153;na. <R>137. c</R></P>
<negEZ>Constantini Imperatoris modestia de iudicandis
Episcopis. <R>189. a. & 192. a, b. 354. c</R></negEZ>
<negEZ>constantinus Eusebium Episcopum Nicomedien-
sem ob Arianam hæresim ab Episcopatu depo-
situm, exilio mulctauit. <R>352. e</R></negEZ>
<negEZ>constantinus donauit prouincias & ciuitates Syl-
uestro Papæ. <R>126. c</R></negEZ>
<negEZ>constantinus & constans concesserunt clericis, &
& religiosis perpetuam securitatem ab oneri-
bus personalibus. <R>356. a</R></negEZ>
<P>constitutio omnis non est propriè lex. <R>6. c</R></P>
<negEZ>constitutiones non restringunt ordinariam pote-
statem Prouincialium, & Visitatorum. <R>435. c</R></negEZ>
<negEZ>constitutio nullos astringit, nisi postquam ad no-
titiam peruenerit eorundem aut detur tempus
infra quod ignorare non debeant. <R>279. d</R></negEZ>
<negEZ>constitutiones in dubio præsumuntur receptæ.
298. e</negEZ>
<P>constitutio in dubio præceptum continet. <R>225. a</R></P>
<P>constitutio num particularium tria genera. <R>551. b</R></P>
<negEZ>ad constitutiones particulares locorum reuocan-
das quid opus sit. <R>467. e</R></negEZ>
<negEZ>constitutio personalis commune præceptum non
est. <R>16. e</R></negEZ>
<negEZ>constitutiones personales propriè leges non sunt.
17. a. imò nec constitutiones. <R>ibid.</R></negEZ>
<negEZ>constitutiones personales largè dicuntur leges,
qui eandem vim obligandi habent, quam leges,
& constitutiones propriæ dictæ. <R>17. a</R></negEZ>
<P>constitutio iniqua destructio est. <R>6. d</R></P>
<negEZ>constitutio Papæ non ligat in di&#x0153;cesibus vbi pro-
mulgata non est. <R>274. b</R></negEZ>
<negEZ>ad construendum plura requiruntur quàm ad de-
struendum. <R>286. b, c</R></negEZ>
<P>consuetudo quid. <R>471. c, d. & b</R></P>
<P>consuetudinis vera definitio. <R>471. b</R></P>
<P>consuetudo triplex. <R>473. b</R></P>
<P>consuetudinis triplex genus. <R>471. d. 472. d, e</R></P>
<negEZ>consuetudo peculiaris esse potest circa rem, vel
personam, vel vtrumque, vel circa facta homi-
num. <R>472. c</R></negEZ>
<negEZ>inter consuetudinem quæ habet vim legis, & ver-
satur circa facta hominum, & consuetudinem
circa locum, & personam aut rem, differentia.
473. c</negEZ>
<negEZ>consuetudinem potest inducere quilibet populus.
160. a</negEZ>
<negEZ>consuetudinem non faciunt qui ratione non vt&#x0169;-
tur. <R>488. a</R></negEZ>
<P>consuetudinem qui possint introducere. <R>497. d</R></P>
<negEZ>consuetudo contra legem à quibus possit induci.
484. c</negEZ>
<negEZ>consuetudo inducitur moribus & vsibus homi-
num. <R>490. a</R></negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0669.jpg/>
@@1@<SE669>Index rerum & materiarum.
<duolan 2><P>consuetudo introducitur per vnum actum. <R>298. a</R></P>
<negEZ>ad Consuetudinem inducendam sufficiunt duo
actus. <R>492. e</R></negEZ>
<negEZ>ad Consuetudinem introducendam non requiri-
tur scientia principis. <R>298. b</R></negEZ>
<P>Consuetudinis effectus. <R>472. a</R></P>
<P>Consuetudo est altera natura. <R>104</R></P>
<P>Consuetudo vertitur in naturam. <R>476. c</R></P>
<P>Consuetudo est vera lex, licet non scripta. <R>497. a</R></P>
<P>Consuetudo est lex non scripta. <R>81. b</R></P>
<P>Consuetudo quare dicitur lex. <R>10. a</R></P>
<P>Consuetudo habet vim legis. <R>148. b. 545. e</R></P>
<negEZ>Consuetudo & lex humana eandem vim habent.
81. b. 322. c</negEZ>
<P>Consuetudines quænam vim legis habeant. <R>498. e</R></P>
<negEZ>Consuetudo omnis vt vim legis habeat, debet
esse præscripta. <R>473. d</R></negEZ>
<negEZ>Consuetudo habet vim legis, & pro lege est ha-
benda, & abrogat priorem legem. <R>480. c</R></negEZ>
<negEZ>Consuetudo pro lege suscipitur, cùm deficit lex.
25. d</negEZ>
<negEZ>Consuetudo qua ratione, ac respectu habeat vim
legis. <R>473. d</R></negEZ>
<negEZ>Consuetudines ex sola deuotione non habe&#x0303;t vim
legis, & cur. <R>498. d, e</R></negEZ>
<P>Consuetudo, & lex in quo differant. <R>25. d</R></P>
<P>Consuetudo est optima legum interpres. <R>162. e</R></P>
<negEZ>Consuetudo dupliciter potest legem interpretari,
& quanta sit vis illius interpretationis. <R>500. a</R></negEZ>
<negEZ>Consuetudo quam vim habeat ad declarandam
legis obligationem. <R>253. a</R></negEZ>
<negEZ>Consuetudo quomodo inducat obligationem.
321. b</negEZ>
<P>Consuetudinis quanta vis, & obligatio. <R>499. b, c, d, e</R></P>
<negEZ>Consuetudinis materia, vt obliget qualis esse de-
beat. <R>497. a. b</R></negEZ>
<P>Consuetudo potest vt lex obligaret. <R>497. d</R></P>
<negEZ>Consuetudini, vt obliget, quatuor requisitæ con-
ditiones. <R>497. a</R></negEZ>
<negEZ>Consuetudo vbi est rationabilis obligat princi-
pem sicut lex. <R>499. c</R></negEZ>
<negEZ>Consuetudo quæ dicatur rationabilis, antirratio-
nabilis. 484. d, e. & seq. vsque ad 485. per totum.</negEZ>
<negEZ>Consuetudinis obligantis transgressor puniri de-
bet sicut legis transgressor. <R>4P9. b</R></negEZ>
<negEZ>Consuetudo & statutum quid differant. 476. d.
477. c</negEZ>
<P>Consuetudo & forus in quo differant. <R>472. a, b, c</R></P>
<negEZ>Consuetudo nulla contra charitatem vim habet.
263. c.</negEZ>
<negEZ>Consuetudo præcedens generalis tollitur per le-
gem sequentem, non specialia loci. <R>500. b</R></negEZ>
<P>Consuetudo posterior derogat priori. <R>500. b</R></P>
<negEZ>Consuetudo vel statutum attenditur in respicien-
tibus ordinationem litis. <R>346. a</R></negEZ>
<negEZ>Consuetudo nullā vim habet, nisi voluntate prin-
cipis. <R>161. b</R></negEZ>
<negEZ>Consuetudo & præscriptio in quo differant. 472. e
& a. b. & seq.</negEZ>
<negEZ>Consuetudo est communis & generalis, præscri-
ptio particularis. <R>472. a, b</R></negEZ>
<negEZ>Consuetudo & præscriptio tantum habent de po-
tentia, quantum de vsu. & actu. <R>500. c</R></negEZ>
<P>consuetudo est regula contractuum. <R>501. a</R></P>
<negEZ>consuetudo quomodo probet aut reprobet con-
tractus. <R>501. a</R></negEZ>
<negEZ>consuetudo in dubio quomodo accipienda. 502. a
b. & seq.</negEZ>@@

<negEZ>Consuetudo contraria, etsi ab initio fuerit mala
& illicita, efficit vt lex humana abolescat. <R>289. c</R></negEZ>
<negEZ>consuetudo contraria quid sit, & in quo differat à
desuetudine. <R>291. d</R></negEZ>
<negEZ>consuetudo contraria, & desuetudo, siue non vsus
in quibus differant. <R>299. a, b, c, d</R></negEZ>
<negEZ>consuetudo introducta in vno loco contra legem
priuilegium locale. <R>330. e</R></negEZ>
<negEZ>consuetudo patriæ præferenda iuxta mentem B.
Augustini. <R>331. e</R></negEZ>
<negEZ>consuetudo patriæ seruanda est in loco peregrina-
tionis. <R>321. c</R></negEZ>
<negEZ>consuetudinis & legis patriæ non obligantur ex-
tra illam iuxta mentem Augustini, & Ambrosij.
312. a</negEZ>
<negEZ>consuetudo loci quando liget externos, & pere-
grinos. <R>501. d</R></negEZ>
<negEZ>consuetudo patriæ non ligat subditos extra terri-
torium. <R>501. e</R></negEZ>
<negEZ>consuetudinibus loci obligantur forenses, quando
est eadem ratio. <R>322. d. 323. c</R></negEZ>
<P>consuetudo gymnasij est vbique seruanda. <R>327. a</R></P>
<negEZ>consuetudines possunt recipere interpretationem
à iure communi. <R>501. d</R></negEZ>
<P>consuetudo dat facultatem non habenti. <R>493. a</R></P>
<negEZ>consuetudo solet dare priuilegium, & iurisdictio-
nem. <R>412. e</R></negEZ>
<P>consuetudine comparatur priuilegium. <R>446. c</R></P>
<negEZ>consuetudo potest iurisdictionem aliquandodare.
446. d</negEZ>
<negEZ>consuetudo immemorialis habet vim priuilegij.
446. e</negEZ>
<negEZ>consuetudo potest introducere impedimenta di-
rimentia matrimonium. <R>495. d. 496. b</R></negEZ>
<negEZ>consuetudini non potest quis renunciare, sicut nec
legibus. <R>499. d</R></negEZ>
<negEZ>consuetudo aliquando facit mortale quod non
esset. <R>253. d</R></negEZ>
<negEZ>consuetudo non facit peccatum mortale propter
numerum. <R>238. c</R></negEZ>
<negEZ>consuetudo confert aliquando ad materiæ graui-
tatem. <R>253. d</R></negEZ>
<P>consuetudo secundùm diuinam legem quæ. <R>474. c</R></P>
<P>consuetudo præter ius naturale quæ. <R>474. b, c</R></P>
<negEZ>consuetudo secundùm legem naturalem quæ.
473. c. & quæ contra eam. <R>ibid.</R></negEZ>
<P>consuetudo contra ius diuinum quæ. <R>474. b</R></P>
<negEZ>consuetudo contra ius naturæ inducta corruptela
489. e</negEZ>
<negEZ>consuetudo secundùm legem humanam quæ. 474.
c. & vocatur optima legum interpres. <R>ibid. d</R></negEZ>
<P>consuetudo qualis contemptus. <R>253. e</R></P>
<P>consuetudo non est verè contemptus. <R>237. e</R></P>
<P>consuetudo vsualis seu practica. <R>253. c</R></P>
<P>consuetudines clericorum cur contra canones va-
leant, & non statuta. <R>476. &. seq.</R></P>
<negEZ>consuetudo laicorum quomodo, & quando liget
clericos. <R>501. a. b</R></negEZ>
<negEZ>consuetudo Ecclesiastica vniuersalis, vnde proue-
nire possit. <R>474. d. & seq.</R></negEZ>
<negEZ>consuetudo de re Ecclesiastica quæ sit præter le-
gem canonicam, vim obligandi habet post de-
cem annos. <R>477. a, b</R></negEZ>
<negEZ>consuetudo mixta etiam in Ecclesiasticis vim ha-
bet. <R>357. d</R></negEZ>
<negEZ>consuetudo quando tollatur per actus contrarios.
500. d, e</negEZ>
<negEZ>consuetudo reprobata tamquam irrationabilis,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0670.jpg/>
@@1@<SE670>Index rerum, & materiarum.
<duolan 2><-P>numquam conualescit. 491. c. nisi mutatis cir-
cumstantiis. <R>ibid. & d, e</R></negEZ>
<negEZ>Consuetudo, vel lex vbi non distinguit, nec nos
distinguere debemus. <R>253. c</R></negEZ>
<negEZ>Consuetudine potest lex humana abrogari. 475. d,
e, & cur. <R>ibid. a</R></negEZ>
<negEZ>Consuetudine potest abrogari lex absque scien-
tia, & consensu principis. <R>481. b. 482. a</R></negEZ>
<negEZ>Consuetudo potest duobus modis legem abroga-
re. <R>475. e</R></negEZ>
<negEZ>Consuetudo vt legem tollat, sufficit, si passim aga-
tur contra legem sciente, & se non opponente
principe. <R>477. c</R></negEZ>
<negEZ>Consuetudo non requirit certum tempus, vt præ-
scribat contra legem. <R>477. b</R></negEZ>
<negEZ>Consuetudo vt vim habeat abroganda legem, nul-
lum tempus potest à iure assignari. <R>478. a</R></negEZ>
<negEZ>Consuetudinis tempus determinans, quo legem
vincat: nulla est lex in vtroque iure. <R>478. d, e</R></negEZ>
<negEZ>ad Consuetudinem inducendam ius ciuile requi-
rit longum tempus, quod est decem annorum.
477. a</negEZ>
<negEZ>Consuetudo, vt præscribat contra legem, debet
esse decem annorum in iure ciuili, & quadra-
ginta in canonico. <R>477. d</R></negEZ>
<P>Consuetudo decennalis introduxit legem. <R>483. c</R></P>
<negEZ>Consuetudo vt tollat legem, an requirat decenna-
le tempus, an verò nullam debeat illi assignari,
quomodo intelligendum. <R>479. a, b, c. & seqq.</R></negEZ>
<negEZ>Consuetudo quando indigeat consensu principis
ad tollendam legem. 481. per totum.</negEZ>
<negEZ>ad Consuetudinem contra legem vel canonem
non requiritur scientia principis. 486. c. nisi in
habentibus clausulam derogatoriam. <R>ibid. d</R></negEZ>
<negEZ>Consuetudo contra leges, & canones non valet in
quatuor casibus, nisi nota sit principi. 486. b
examinatur. an verum sit. <R>in seqq.</R></negEZ>
<negEZ>Consuetudo non potest habere vim ad ius abro-
gandum, nisi ex consensu principis, qui solus
potest legitimam consuetudinem inducere.
494. a</negEZ>
<negEZ>Consuetudo rationabilis, & legitimè præscripta
sufficit ad abrogandam legem, etiamsi princeps
illam ignoret. <R>475. e</R></negEZ>
<negEZ>Consuetudini si se non opponat princeps præsu-
mitur inde consensus. <R>477. d</R></negEZ>
<negEZ>Consuetudo legem tollit, quæ, erat vsu recepta.
299. d</negEZ>
<P>Consuetudo nō potest pręualere iuri diuino. <R>291. d</R></P>
<negEZ>Consuetudo non potest præualere contra legem
naturalem. <R>235. e</R></negEZ>
<negEZ>Consuetudo non potest præualere contra ius gen-
tium. <R>489: b, c</R></negEZ>
<negEZ>Consuetudine non potest præscribi contra legem
diuinam, naturalem, vel positiuam. <R>489. d, e</R></negEZ>
<negEZ>Consuetudo introduci potest contra ius positiu&#x0169;.
43. b</negEZ>
<P>Consuetudo silere facit principum rescripta. <R>500. c</R></P>
<negEZ>Consuetudo potest legem contra legem inducere.
498. e</negEZ>
<negEZ>Consuetudo non reprobata à lege potest legem
vincere, licet lex præcipiat, consuetudinem non
introduci. <R>491. b</R></negEZ>
<P>Consuetudo duplici modo legem extinguit. <R>490. e</R></P>
<negEZ>Consuetudo vt legem vincat, quotnam actus re-
quirat. <R>492. c, d, e</R></negEZ>
<negEZ>Consuetudo potest abrogare legem quoad solam
p&#x0153;nam, etiam ipso facto incurrendam. <R>493. a, b</R></negEZ>@@

<negEZ>consuetudo nō potest abrogare irritationem ma-
nente prohibitione. <R>494. c</R></negEZ>
<negEZ>Consuetu do non potest abolere legem in qua est
clausula derogatiua. <R>490. b</R></negEZ>
<negEZ>Consuetudo vt legem vincat, debet obseruari ab
illis qui legem condere possunt, & ideo mulie-
res non possunt eam inducere, nec pueri. 487.
c, d, e, & obseruari à duabus partibus commu-
nitatis. 488. a, b. ac induci ex certa scientia, & nō
per errorem. ibid. c. & induci sciente eo qui po-
test legem condere. ibid. a, & lex non debet ha-
bere clausulam derogatoriam. 489. a. nec con-
tinere ius in præscriptibile ibid. ac debet esse
obtinenda in contradictorio iudicio. <R>ibid. e</R></negEZ>
<negEZ>Consuetudo vt legem abrogaret, ius Hispaniæ de-
finiuit sufficere decem, aut viginti annos. <R>479. c</R></negEZ>
<negEZ>Consuetudo non potest derogare iuri naturali.
82. c</negEZ>
<negEZ>Consuetudo legi contraria vim non obtinet, nisi
per præscriptionem, quæ interrepta non potest
amplius continuari, sed erit alia de nouo. <R>299. c</R></negEZ>
<negEZ>Consuetudinem qui inducunt primi contra legem
peccant. 229. a. non autem successores. <R>ibid. b</R></negEZ>
<negEZ>Consuetudo contraria aufert legem canonicam
quadraginta annis, ciuilem verò decem. <R>295. c</R></negEZ>
<negEZ>consuetudo vt præiudices Ecclesiæ Romanæ, aut
coronæ regni debet esse centum annorum, vel
immemorialis. <R>483. a</R></negEZ>
<negEZ>consuetudo non potest præualere contra immu-
nitatem, & libertatem Ecclesiæ. <R>357. c</R></negEZ>
<negEZ>consuetudo ex consensu Papæ potest præualere
contra Prælatos inferiores. <R>291. e</R></negEZ>
<negEZ>consuetudo decem annorum sufficit ad tollendam
legum Ecclesiasticarum. <R>478 a, b, c</R></negEZ>
<negEZ>consuetudo potest abrogare legem constitue&#x0303;tem
impedimenta dirimentia matrimonium. 494. e
195. a, b, & seqq.</negEZ>
<negEZ>ad consuetudines particulares locorum reuocan-
das quid opus sit. <R>467. e</R></negEZ>
<negEZ>consuetudo vnius loci non potest iuri alterius de-
rogare. <R>500. e</R></negEZ>
<negEZ>consuetudo quæ inducitur præter, legem, debet
esse præscripta. <R>499. d</R></negEZ>
<negEZ>consuetudo quaudo incipiat esse rationabilis, &
currere contra legem. <R>486. d</R></negEZ>
<negEZ>consuetudo non habet vim legis, nec abrogat via
præscriptionis legem, nisi saltem decem annis
contra eam fuit. <R>492. c</R></negEZ>
<negEZ>consuetudinis præscriptio quando, & à quibus in-
cipiat. <R>503. b</R></negEZ>
<negEZ>consuetudo vim præscribendi non habet, nisi ex
voluntate præterita principis. <R>476. a, b</R></negEZ>
<negEZ>consuetudo etsi expressè sit reprobata à lege, vt ir-
rationabilis, potest vincere legem auctoritate
sequenti principis. <R>491. a</R></negEZ>
<negEZ>consuetudo abrogans legem potest constare acti-
bus malis. <R>487. d e, & seq.</R></negEZ>
<negEZ>consuetudo non valet contra legem consuetudini
derogantem. <R>298. d</R></negEZ>
<negEZ>consuetudo per errore, aut ignorantiam introdu-
cta, vim præscriptionis in legem nō habet. <R>299. c</R></negEZ>
<negEZ>consuetudo eriamsi c&#x0153;perit, seu cōstet malis acti-
bus legem abrogat. <R>485. e</R></negEZ>
<negEZ>consuetudo & lex quando sunt de re eadem, abro-
gat à lege, abrogatur & consuetudo. <R>500. a</R></negEZ>
<negEZ>consuetudo quomodo operetur contra legem, ac
in quibus differat à desuetudine,, & non vsu.
502. e. 503. a, b, & seq.</negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0671.jpg/>
@@1@<SE671>Index rerum & materiarum.
<duolan 2><P>consuetum dicitur quod bis factum est. <R>492. a</R></P>
<P>contemptus quid. <R>239. a</R></P>
<P>contemptus est æstimatio minus iusta. <R>239. b</R></P>
<P>contemptus dupliciter sumitur. <R>241. d</R></P>
<negEZ>contemptus partim esse potest in intellectu, par-
tim in affectu. <R>239. a</R></negEZ>
<P>contemptus est filia superbiæ. <R>239. d</R></P>
<P>ex contemptu peccare quid sit. <R>238. c, d, e, & seq.</R></P>
<negEZ>ex contemptu peccare quid sit propriè, & verè.
241. b, 242. a</negEZ>
<negEZ>contemptus cur semper sit peccatum mortale.
242 b</negEZ>
<negEZ>Contemptus rei duplici ex capite potest esse mor-
tale peccatum. <R>240. c</R></negEZ>
<P>Contemptus potest aliquando esse veniale. <R>240. a</R></P>
<negEZ>ex Contemptu legislatoris legem transgredi sem-
per est mottale peccatum. <R>240. d, e</R></negEZ>
<negEZ>Contemptus temerarius circa diuinam personam
hæreticus. <R>239. b</R></negEZ>
<negEZ>Contemptus Dei includitur in omni peccato
mortali. <R>239. c</R></negEZ>
<negEZ>Contemptus rerum in proportionatus vitiosus.
239. d</negEZ>
<P>Contemptus præsumitur ex consuetudine. <R>238. d</R></P>
<negEZ>Contemptus in omni genere mandatorum pari
pondere grauis, communiter damnabilis est.
237. e</negEZ>
<negEZ>Contemptus nimius rerum necessariarum quibus
virtutibus aduersetur. <R>239. d</R></negEZ>
<P>Contemptus affectiuus quis. <R>239. c</R></P>
<negEZ>Contemptus intellectualis quis. 239. b, & quando
vitiosus. <R>ibid. c</R></negEZ>
<negEZ>Contemptus potest esse operis, vel legislatoris.
240. b</negEZ>
<negEZ>Contemptus Dei virtualis non formalis est in
eo, qui legem Dei violat. <R>13. e</R></negEZ>
<negEZ>Contemptus Prælati quando sit mortale, vel ve-
niale. <R>240. e, & seq.</R></negEZ>
<P>Contemptus proximi est peccatum veniale. <R>241. e</R></P>
<P>Contemptus peccatum in quo consistat. <R>241. c</R></P>
<P>in Contemptu agitur contra ius alterius. <R>239. b</R></P>
<P>Contemptus peccatum quid. <R>241. d</R></P>
<P>Contemptibiles in Ecclesia sunt laici, & cur. <R>109. c</R></P>
<negEZ>Continentia Euangelica præscribi nulla humana
lege potest. <R>214. b</R></negEZ>
<negEZ>Continentia coniugalis potest seruari per gratiam
Dei. <R>214. d</R></negEZ>
<P>Contractus dicitur lex. <R>6. a</R></P>
<negEZ>Contractus, bella, dominia, &c. de iure gentium.
39. a</negEZ>
<P>Contractuum regula est consuetudo. <R>501. a, b</R></P>
<negEZ>Contractus quomodo probet aut reprobet con-
suetudo. <R>501. a</R></negEZ>
<negEZ>in Contractibus forenses & peregrini tenentur
seruare formam, & solemnitatem legibus vel
consuetudinibus requisitas. <R>328. b</R></negEZ>
<negEZ>in Contractus loco quilibet forum sortitur. 328.
b, nisi in contractu dotis. <R>ibid. e</R></negEZ>
<negEZ>Contractus intelligitur factus in loco solutioni
destinato. <R>326. c, d</R></negEZ>
<negEZ>Contractus non potest ex vna parte claudicare.
316. a, 318. c</negEZ>
<negEZ>in Contractibus seruanda est forma loci in quo fit.
329. c</negEZ>
<negEZ>ad Contractus solemnitatem inspiciendæ sunt le-
ges illius loci in quo celebratus est. 130. e, 131. a</negEZ>
<negEZ>Contractus alicuius verba non semper habe&#x0303;t ean-
dem intentionem, quam in cortice sonāt. 27. c, d</negEZ>@@

<negEZ>Contractus dolo factus quomodo sustineatur, vel
rescindatur. <R>217. c, e, & a</R></negEZ>
<negEZ>Contractus in quo deest solemnitas requisita per
legem, si nihil contineat contra naturalem æ-
quitatem, validus est, donec rescindatur. <R>433. a</R></negEZ>
<negEZ>Contractus cui lex humana neque resistit, neque
assistit, validus est, secus in illo cui resistit. <R>421. a</R></negEZ>
<negEZ>Contractui in quo læsio fuit citra medietatem iu-
sti pretij lex nec resistit nec assistit. <R>416. c</R></negEZ>
<negEZ>Contractus nullus rei læsæ majestatis valet.
388. c</negEZ>
<negEZ>Contractus ex bonis confiscatis nullus est validus.
392. b, imò est aliquando. <R>ibid. d, e</R></negEZ>
<negEZ>Contractus in quo fuit deceptio vltra medieta-
tem iusti pretij irritandus est. <R>416. b</R></negEZ>
<negEZ>Contractus post duos menses publicationis legis
irritatoriæ facti sunt irriti, licet ignorentur à
contrahentibus leges irritantes. <R>281. d</R></negEZ>
<negEZ>Contractus & vota vi, metu, vel dolo facta sunt
nulla iure naturæ. <R>418. b</R></negEZ>
<negEZ>Contractus iure naturæ nullos vnquam potest
ius gentium reddere validos. <R>45. d</R></negEZ>
<negEZ>ex Contractu lege humana irrito, naturalis obli-
gati oritur. <R>438. b</R></negEZ>
<negEZ>Contractus nullus valet contra leges factus.
421. c</negEZ>
<P>Contractus hæreticorum cur validi. <R>392. a, b</R></P>
<negEZ>Contractus Hæreticorum quando sint nulli.
393. a, b</negEZ>
<negEZ>Contractus vsurarius quantum ad auctorium est
nullus iure naturæ. <R>418. b</R></negEZ>
<negEZ>ex Contractu vsurario non tenetur quis ad vsuras.
438. d</negEZ>
<P>Contractus minorum irritantur. <R>416. b</R></P>
<negEZ>Contractus minoris habentis curatorem sunt ir-
riti, si sint facti sine consensu curatoris. <R>420. b</R></negEZ>
<negEZ>in Contractibus debemus sequi quod minimum
est. <R>552. e</R></negEZ>
<negEZ>Contrahens cum illo cuius bona postea cōfiscan-
tur, quando sit ei pretium reddendum fisco eius
bona vendicante. <R>393. c, d. & seq.</R></negEZ>
<negEZ>Contrahentes legibus prouinciæ in qua contra-
hunt, tenentur. <R>130. d</R></negEZ>
<P>ad Contradictoria nemo potest obligari. <R>91. d</R></P>
<negEZ>Copulatiua aliquando sumitur pro disiunctiua, &
contra. <R>553. d, e</R></negEZ>
<negEZ>Cordis humani cogitationes, & affectus, solus
Deus cognoscere potest. <R>195. e</R></negEZ>
<negEZ>Cornelius primus à Petro baptizatus salutem gen-
tium dedicauit. <R>607. c</R></negEZ>
<negEZ>Cornelium non ausus est Petrus baptizare, nisi di-
uina reuelatione admonitus. <R>605. e</R></negEZ>
<negEZ>Cornelius debuit baptizari, quamuis esset iustus.
598. e</negEZ>
<P>Corpus & anima diuersa sunt. <R>123. d</R></P>
<negEZ>ad Corporis conseruationem quid requiratur.
108. a</negEZ>
<negEZ>Corpus Christi fuit significatum vmbris veteris
legis. <R>592. c, d</R></negEZ>
<P>Corpus politicum quomodo constituatur. <R>114. c, d</R></P>
<negEZ>Correctio iuris est exorbitans. 469. b, & quando
non. <R>ibid. c, d</R></negEZ>
<P>Correctio iuris odiosa est. <R>568. a</R></P>
<P>Correctio iurium vitanda est. <R>451. c, 470. a</R></P>
<negEZ>Correctio legum vitanda est, vbi commodè ea-
rum fieri potest concordia. <R>440. b</R></negEZ>
<negEZ>Correctio & limitatio legis in quo differant, &
quid sint. <R>470. c</R></negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0672.jpg/>
@@1@<SE672>Index rerum, & materiarum.
<duolan 2><P>creata omnia regulantur lege æterna. <R>64. c</R></P>
<negEZ>creaturarum essentiæ an subijciantur legi æternæ.
66. d</negEZ>
<negEZ>credentes contra fidem Catholicam sunt duplicis
generis. <R>205. b</R></negEZ>
<negEZ>erimen committens cui p&#x0153;na capitis imposita
est, quantùm peccet. <R>252. b</R></negEZ>
<negEZ>crimen quando est notorium, euidentia facti sup-
plet accusatorem. <R>391. a</R></negEZ>
<negEZ>cruciata bulla non fuit reuocata in bullis anni Iu-
bilæi. <R>548. e</R></negEZ>
<negEZ>cruciatæ bullæ priuilegia sunt strictè interpretan-
da. <R>453. d</R></negEZ>
<negEZ>cruciatæ bullæ virtute sacerdos potest absoluere à
quibusdam irregularitatibus. <R>367. b</R></negEZ>
<P>crudelitas est modum in torme&#x0303;tis excedere. <R>397. d</R></P>
<negEZ>culpa nulla pro quocunque malo vitando com-
mittenda. <R>255. a</R></negEZ>
<P>culpa & p&#x0153;na sunt correlatiua. <R>366. a</R></P>
<negEZ>culpa quod caret in damnum vocari non debet.
409. e</negEZ>
<negEZ>cura & administratio Reip. penes Senatum fuit.
47. b</negEZ>
<P>curiæ apud Romanos quid. <R>46. b</R></P>
<P>curiæ triginta apud Romanos. <R>46. c</R></P>
<P>curiæ distributæ in decurias. <R>46. b</R></P>
<P>curiones vnde dicti. <R>46. b</R></P>
<P>cupiditas quot mala generet. <R>99. b</R></P>
<negEZ>custodes syluarum, montium, vinearum, &c. ad
quid teneantur. <R>406. e</R></negEZ>
<negEZ>custodes syluarum, & ciuitatum non manifestan-
tes crimina propter quæ posset pecuniaria p&#x0153;-
na exigi, tenentur ad restitutionem. <R>404. c, e</R></negEZ>
<P>Cyprianus errauit quoad baptismum. <R>171. c</R></P>
<negEZ>Cyprianus & Ambrosius disputarunt contra No-
uatianos. <R>187. a</R></negEZ>
<Z>D</Z>
<negEZ><INI2>D</INI2>Æmonibus dicata erat magna pars victus
humani apud gentiles. <R>610. c</R></negEZ>
<negEZ>Damnare non licet absentem, nec eum qui se non
deffendit. <R>377. e, & seqq.</R></negEZ>
<negEZ>Damnationis suæ facta alicui reuelatione, an sit
dispensatum cum eo de speranda beatitudine.
93. b</negEZ>
<P>Damnati subiecti sunt legi æternæ. <R>68. c, d</R></P>
<negEZ>Damnatus ob falsam præsumptionem ad quid te-
neatur. <R>398. a</R></negEZ>
<negEZ>Damnatus iniustè tenetur ex carcere fugere, si
possit. <R>398. d</R></negEZ>
<negEZ>Damnatus nullo modo potest sibi mortem infer-
te. <R>398. c</R></negEZ>
<negEZ>Damnatus ad mortem sibi veneno vel iugulatio-
ne inferendam, potest & debet eam sibi inferre.
397. a</negEZ>
<negEZ>Damnatus ad mortem non potest se defendere.
399. c</negEZ>
<negEZ>Damnatus ad mortem nemo potest spoliari bene-
ficio fugiendi ex carcere. <R>400. e</R></negEZ>
<negEZ>Damnatus ad mortem si inueniat apertum carce-
rem, debet fugere. <R>403. a</R></negEZ>
<P>Damnato ad mortem licet non fugere. <R>261. e</R></P>
<negEZ>Damnatus iniustè ad mortem qui iurauit, aut pro-
misit non fugere, non tenetur fugere. 404. b,
non debet tamen redire. <R>ibid.</R></negEZ>
<negEZ>Damnatus ex falsa causa, tamen in iudicia proba-
ta, potest expectare mortem in carcere: securius
tamen, & melius faciet fugiendo. 403. e, & seq.</negEZ>
<negEZ>Damnatus iustè, vel damnandus ad mortem eam<-P>@@

<-P>licitè potest effugere. <R>403. a, b</R></negEZ>
<negEZ>Damnatus ad manendum in carcere interim dum
non patitur mortem ad quam damnatus est,
potest fugere. <R>400. c</R></negEZ>
<negEZ>Damnatus ad inediam potest sibi oblatum cibum
comedere. <R>397. c, 398. c</R></negEZ>
<negEZ>Damnato ad inediam qui possint alimenta mini-
strare. <R>398. c, d</R></negEZ>
<negEZ>Damnatus ad inediam potest abstinere à cibo clan-
culum sibi oblato. <R>399. a</R></negEZ>
<negEZ>Damnatus ad triremes, vel metalla non potest fu-
gere. <R>400. b</R></negEZ>
<negEZ>Damnatus iustè ad carcerem potest licitè fugere.
400. b</negEZ>
<negEZ>Damnatus ad perpetuum carcerem potest fuge-
re. <R>22. a</R></negEZ>
<negEZ>Damnatus iustè ad perpetuum carcerem non po-
test fugere. <R>401. a, b</R></negEZ>
<negEZ>Damnato ad carcerem perpetuum, & ad mortem
licet confringere fores carceris, vincula & pa-
rietes, vt effugiat. <R>401. c</R></negEZ>
<negEZ>Damnatis aliquando est licitum dare consilium, vt
effugiant carcerem, non autem eos iuuare. 402.
c, d</negEZ>
<negEZ>Damnatus, vel damnandus iniustè, peccaret si ma-
neret in carcere cùm posset ab eo fugere. 403. d</negEZ>
<negEZ>Damnatus ob debita ad tenendum carcerem po-
test fugere. <R>400. a</R></negEZ>
<negEZ>Damnatus iniustè non tenetur ad damnum effra-
cti carceris resarciendum, cùm effugerit. <R>402. b</R></negEZ>
<negEZ>Damnatus ad venenum licitè potest illud potare.
398. b</negEZ>
<negEZ>Damnatus ad exilium tenetur ad locum destina-
tum ire. <R>397. a, b</R></negEZ>
<negEZ>Damnum maius est mors alterius vel infamia,
quàm semel non obedire prælato. <R>23. e</R></negEZ>
<P>Datio iurisdictionis est eius communicatio. <R>117. a</R></P>
<P>Dauid electus in regem à Deo. <R>107. c</R></P>
<P>Dauid se finxit stultum coram Achis. <R>613. c</R></P>
<P>Dauid cur non sit ausus Saülem lædere. <R>355. c</R></P>
<negEZ>Dauid in necessitate comedit panes propositio-
nis. <R>256. e, 591. c</R></negEZ>
<negEZ>Dauid cùm iniustè opprimeretur à Saüle, noluit
eum interficere. <R>315. a</R></negEZ>
<negEZ>Dauid peccauit, vt solent reges, sed p&#x0153;nitentiam
egit, quod non solent reges. <R>137. d</R></negEZ>
<P>Dauid cur dixerit, tibi soli peccaui. <R>309. e</R></P>
<P>Dauid cur non ædificarit domum Deo. <R>125. e</R></P>
<P>Debitor potest fugere ex carcere. <R>400. e</R></P>
<negEZ>Debitor qui in fraudem creditorum renunciat
hæreditati, vel legato, peccat. <R>394. e</R></negEZ>
<P>Debitum quid dicatur. <R>96. a</R></P>
<P>Debitum duplex, legale, & morale. <R>96. a</R></P>
<negEZ>Debitum naturaliter, indebitum tamen ciuiliter, si
soluatur, repeti potest. <R>440. b</R></negEZ>
<negEZ>Debitum naturale repetitionem soluti impedit.
440. b</negEZ>
<negEZ>Debitum tenetur quisquis soluere sine coactione.
411. a</negEZ>
<negEZ>Debeant verbum, teneantur, &c. præceptum signi-
ficant. <R>244. e, & seq.</R></negEZ>
<P>Debet verbum honestatis. <R>246. b</R></P>
<P>Decalogi præcepta sunt decem. 585. c, & quæ. ibi.</P>
<negEZ>Decalogus fuit traditus à Deo, vt auctore imme-
diato. <R>572. e</R></negEZ>
<P>Decalogus antiquior iure gentium. <R>155. d</R></P>
<P>Decalogi præcepta dicuntur verba Dei. <R>582. e</R></P>
<negEZ>Decalogi primum præceptum non ad fidem, sed<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0673.jpg/>
@@1@<SE673>Index rerum, & materiarum.
<duolan 2><-P>ad cultum Dei propriè pertinet. <R>584. e</R></negEZ>
<P>Decalogi præcepta præcipuè moralia. <R>582. e</R></P>
<negEZ>Decalogi præcepta quomodo distinguantur. 584.
d, e, & seq. vsque ad 585. d</negEZ>
<P>Decalogi præcepta quomodo scripta. <R>582. a</R></P>
<negEZ>in Decalogo cur nullum præceptum datum sit de
dilectione propria. <R>584. b, c</R></negEZ>
<P>Decalogus cur dicatur chirographum. <R>592. a</R></P>
<negEZ>Decalogi præcepta septem non sunt iuris natura-
lis, sed positiui. <R>87. e</R></negEZ>
<negEZ>in Decalogo continentur præcepta omnia natu-
ralia implicitè, vel explicitè. <R>94. a</R></negEZ>
<negEZ>Decalogi præcepta omnia sunt naturalia. 585. a,
præter illud de sabbatho. <R>ibid.</R></negEZ>
<negEZ>Decalogus confirmatus, & perfectus à Christo.
595. b</negEZ>
<negEZ>Decalogi præcepta omnia sunt indispensabilia.
87. e</negEZ>
<negEZ>Decalogi primumpræceptum fuit dispensabile ex
parte. <R>93. d</R></negEZ>
<negEZ>Decalogi duo priora præcepta primæ tabulæ sunt
indispensabilia, cætera sunt dispensabilia. <R>87. c</R></negEZ>
<negEZ>Decalogi tertium præceptum fuit positiuum, &
dispensabile. <R>93. e</R></negEZ>
<negEZ>in Decalogi præceptis homo non potest dispensa-
re. <R>82. d</R></negEZ>
<P>Decanus quomodo se habeat ad capitulum. <R>521. d</R></P>
<P>Decanus est inferior toto capitulo. <R>521. d</R></P>
<negEZ>Decanus, & Episcopus quomodo sint capita Ca-
pituli. <R>179. d</R></negEZ>
<negEZ>Decem viri electi ad interpretandas & corrigen-
das leges duodecim tabularum. <R>46. d</R></negEZ>
<negEZ>Deceptio in emptionibus, & venditionibus per-
missa iure gentium, nec vllo modo punitur. 45. a</negEZ>
<negEZ>Decimas obtulit Melchisedech sacerdoti Abra-
ham spoliorum quæ de hostibus bello victis
c&#x0153;perat. <R>587. d</R></negEZ>
<P>Decimæ Ecclesiæ sunt tributa realia. <R>411. c</R></P>
<negEZ>Decimarum soluendarum pręceptum quale nunc.
536. a</negEZ>
<negEZ>Decimas soluendi præceptum renouatum. 609. d,
& cur. <R>610. a, 612. a</R></negEZ>
<negEZ>Decimarum donatio à laico eas possidente facta,
vires habet, modo adsit consensus Episcopi.
169. b, c, 171. a</negEZ>
<negEZ>Decipere se naturaliter in contractibus licitum
est, id est, non punitur. <R>45. c</R></negEZ>
<negEZ>Decipere & circunuenire dolum, & malam fidem
iudicant. <R>45. c</R></negEZ>
<P>Decisiones Rotæ non sunt leges. <R>502. b</R></P>
<negEZ>Decisiones Cardinalium pro declaratione Conci-
lij Tridentini quomodo obligent. <R>550. c</R></negEZ>
<negEZ>Declarationes legum à Principe factæ, promul-
gatæ, & receptæ etsi non diuulgatæ, habent vim
legis. <R>52. e</R></negEZ>
<negEZ>Declaratio Principis super ius naturæ non habet
infallibilem auctoritatem. <R>51. c</R></negEZ>
<negEZ>Declaratio legis facit moralem certitudinem, si
doctores in ea conueniant. <R>252. e</R></negEZ>
<negEZ>Declaratio suarum legum legitima ad principem
pertinet. <R>52. a</R></negEZ>
<P>Declaratio nihil de nouo inducit. <R>566. b</R></P>
<negEZ>Declarationes cum ipsis legibus initio insunt, nec
necesse habent promulgari. <R>566. d</R></negEZ>
<negEZ>Declarationes Cardinalium super Tridentino fa-
ctæ quantam vim habeāt. a, b, c, obligant etiam
quoad præterita. ibid. a, nec habent necesse pro-
mulgari. ibid. a, vt in iudicio astringant quid re-<-P>@@

<-P>quiratur. <R>ibid. e</R></negEZ>
<negEZ>Declarationes Cardinalium in Tride&#x0303;tinum cuius-
nam sint auctoritatis. 51. per totam, & seqq.
Non habent vim legis. <R>ibid.</R></negEZ>
<negEZ>Decretalis epistola dicitur Papæ constitutio.
50. d</negEZ>
<negEZ>Decretales epistolæ canonibus Conciliorum pari
iure exæquantur. <R>48. c</R></negEZ>
<negEZ>Decretales epistolæ etsi ad speciales personas de-
stinatæ singulos obstringunt. <R>48. c, d</R></negEZ>
<P>Decretum latè potest appellari lex. <R>65. c</R></P>
<P>Decretum necessitatem facit. <R>57. d</R></P>
<negEZ>Decretum onus quod habet robur à publica po-
testate, dici potest lex. <R>59. c</R></negEZ>
<negEZ>Decretum Principis in causa quam cognouit, vim
habet legis. <R>49. c</R></negEZ>
<negEZ>Decretum seu sententia Principis inter partes, de
quarum causa ipse cognouit, constituit legem
siue ius. <R>50. a</R></negEZ>
<negEZ>Decretum Concilij Lateranensis de primatu Pon-
tificis Romani. <R>175. b</R></negEZ>
<P>Decreto Gratiani quæ contineantur. <R>170. a</R></P>
<negEZ>Decretum Gratiani non est approbatum à sede A-
postolica. <R>170. e</R></negEZ>
<negEZ>Decretum Gratiani cur pars iuris Canonici cen-
seatur. <R>171. d</R></negEZ>
<negEZ>Decretum Gratiani ad ius Ecclesiasticum pertinet.
169. d</negEZ>
<negEZ>Decreto Gratiani leges insertæ nullius sunt au-
ctoritatis. <R>170. b, c</R></negEZ>
<negEZ>Decretum Gratiani à nullo Pontifice fuit appro-
batum. <R>171. d</R></negEZ>
<negEZ>Decretum Gratiani quomodo Pontifex in causis
decidendis alleget. <R>172. a</R></negEZ>
<P>Decuriæ vnde profluxerunt. <R>46. b</R></P>
<P>Decuriones vnde dicti. <R>46. b</R></P>
<negEZ>de Defectu vno quando quæritur, in alijs habili-
tas præsupponitur. <R>178. b</R></negEZ>
<P>Defensio nemini debet tolli, iure naturali. <R>84. a</R></P>
<negEZ>Defensio propria cum moderamine inculpatæ tu-
telæ ita dictatur à ratione naturali, vt nulla exi-
stente lege positiua licita sit. <R>41. a</R></negEZ>
<negEZ>Definitio litis facta à Rege quomodo vim legis
habeat. <R>50. b</R></negEZ>
<P>Definitio iuris à Cicerone. 35. b, & ab alijs. <R>ibid.</R></P>
<P>Definitio iuris positiui. <R>35. b, c</R></P>
<P>Definitio iuris naturalis. <R>34. a, b</R></P>
<negEZ>Definitiones propriæ legis naturalis, & legis po-
sitiuæ. <R>29. c</R></negEZ>
<negEZ>Definitio vera legis à Scholasticis in rigore ver-
borum tradita. <R>29. c, d</R></negEZ>
<negEZ>Definitio legis vera & propria secundùm aucto-
rem, vt sit præceptum communitati impositum
perpetuò obligans, nisi reuocetur. <R>29. c</R></negEZ>
<negEZ>Definitio legis maximè probata, vt sit, Ordinatio
rationis ad bonum commune ab eo qui curam
communitatis habet, promulgata. <R>29. a</R></negEZ>
<P>Definitiones legis à varijs variæ. <R>28. c, d, & seqq.</R></P>
<P>Degradatio qualis, & quanta p&#x0153;na. <R>251. d</R></P>
<negEZ>Degradationis p&#x0153;na iudicat obligationem sub
mortali. <R>252. b</R></negEZ>
<negEZ>Delegatio iurisdictionis finitur morte delegantis,
vel amissione officij. <R>548. b</R></negEZ>
<negEZ>Delictum vbi dicatur consummatum. 334. c, d, &
seqq.</negEZ>
<P>ante Delictum debet esse subiectio. <R>325. a</R></P>
<negEZ>Delictum præcedens dupliciter potest lex punire.
559. d, e</negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0674.jpg/>
@@1@<SE674>Indexrerum & materiarum.
<duolan 2><negEZ>Delicta morte finiuntur quoad humanum forum.
407. a, nisi hæresis. <R>ibid.</R></negEZ>
<negEZ>Delicta omnia iure naturali non puniuntur, sed
quædam tantùm prohibentur. <R>45. a</R></negEZ>
<P>Delicta cur forensia iudicia appellentur. <R>109. d, e</R></P>
<negEZ>Delinquentes crimine quod inducit confiscatio-
nem omnium bonorum, perdunt dominium re-
rum suarum. <R>388. c, & a, 392. c</R></negEZ>
<negEZ>Delinquere etiam peregrinus, & extraneus statim
subijcitur potestati eius qui condidit statutum.
326. b</negEZ>
<negEZ>Delinquentes non ligantur statuto, quando delin-
quens & res circa quam delinquit, & ipsum de-
lictum sunt totaliter extra prouinciam. <R>336. c</R></negEZ>
<negEZ>Delinquentes extra territorium possunt ab ordi-
nario in propria di&#x0153;cesi puniri. <R>341. b</R></negEZ>
<negEZ>Demaratus Spartiatarum rex, interrogatus cur rex
cùm esset Sparta fugeret, respondit, quia illis le-
ges sunt potentiores. <R>306. d</R></negEZ>
<P>Democratia regimen est imperfectissimum. 290. d</P>
<P>Democratiæ incommoda. <R>112. d</R></P>
<negEZ>Depositio grauissima p&#x0153;na, & ob mortale solùm
infligitur. <R>251. c, d</R></negEZ>
<negEZ>Depositum est reddendum, sed non illi qui malè
sit vsurus, vel in seipsum, vel in Remp. <R>269. a</R></negEZ>
<negEZ>Depositum detineri vt in Decalogo prohibeatur.
34. a</negEZ>
<negEZ>Derogatio legis est exorbitans. 469. b, & quando
non. <R>ibid. c, d</R></negEZ>
<negEZ>Derogatio legis potius quàm abrogatio est admit-
tenda. <R>470. c</R></negEZ>
<P>Derogatio, & abrogatio quomodo differant. <R>83. a</R></P>
<P>Descriptio iuris naturalis ab Azor. <R>35. d</R></P>
<P>Desperatio quid dicat. <R>93. d</R></P>
<negEZ>Destructio & institutio ad eundem pertinent.
186. c</negEZ>
<P>Desuetudo quid denotet. 291. c, & quid sit. <R>ibid. d</R></P>
<negEZ>Desuetudo quomodo differat à consuetudine, ac
quomodo operetur contra legem. 502. e, 503.
a, b, & seq.</negEZ>
<negEZ>Desuetudo & consuetudo contraria in quo diffe-
rant. <R>291. d</R></negEZ>
<negEZ>Desuetudo, siue non vsus, & contraria consuetu-
do, in quo differant. <R>299. a, b, c, d</R></negEZ>
<negEZ>Desuetudine abrogatur lex Principe sciente, &
non puniente cùm possit. <R>298. e</R></negEZ>
<negEZ>Desuetudo vt præualeat contra legem, quid ne-
cesse habeat. <R>293. e</R></negEZ>
<negEZ>Desuetudo siue non vsus statim incipit vim habe-
re. <R>299. d, 503. b</R></negEZ>
<negEZ>Desuetudine tempus debet esse designatum à
principe in legibus. <R>295. a, b</R></negEZ>
<negEZ>Desuetudo vt legem aboleat, quantum tempus re-
quiratur. <R>503. d. e</R></negEZ>
<negEZ>Desuetudo etiamsi per errorem, & ignorantiam
introducatur, legem tollit. <R>299. c</R></negEZ>
<negEZ>Desuetudo non tollit legem si casus non accidat.
504. c, d</negEZ>
<negEZ>Desuetudo non habet vim contra leges, nisi ex vo-
luntate principis. <R>295. a, b</R></negEZ>
<P>Desuetudo impedit, ne lex vim assumat. <R>503. b</R></P>
<negEZ>Desuetudo non tollit legem, sed impedit, ne vim
& auctoritatem assumat. <R>299. d</R></negEZ>
<negEZ>Desuetudo legis cuius casus non occurrit, non tol-
lit illam. <R>293. e</R></negEZ>
<P>Deuotio quid sit. <R>201. a</R></P>
<P>Deuotio interna nō est de essentia orationis. <R>201. a</R></P>
<P>Deuotionis modus quisnam præcipi possit. <R>205. c</R></P>@@

<negEZ>Deuotionis consuetudines non habent vim legis,
& cur. <R>498. d, e</R></negEZ>
<P>Deum esse non est per se notum. <R>36. b</R></P>
<P>Deus solus æternus. <R>31. b</R></P>
<P>Deus solus dominus dici debet. <R>106. b</R></P>
<negEZ>Deo soli Domini nomen exactè conuenire potest.
111. c</negEZ>
<P>Deus est Dominus vitę & mortis. <R>85. d, 114. a</R></P>
<P>Deus solus Dominus quomodo dicatur. <R>111. b</R></P>
<P>Deus est mundi Dominus, non Imperator. <R>129. a</R></P>
<P>Deus non potest abdicare suum dominum. <R>111. c</R></P>
<negEZ>Deus solus Rex Regum & Dominus Dominan-
tium. <R>111. d</R></negEZ>
<P>Deus fidelis permanet, &c. <R>11. d</R></P>
<P>Deus fidelis est, & seipsum negare non potest. <R>11. d</R></P>
<negEZ>Deus quomodo dicatur seipsum negare non pos-
se. <R>12. d, e</R></negEZ>
<P>Deus nec per se, nec per alium mentiri potest. <R>84. c</R></P>
<P>Deus certò stat promissis. <R>55. c</R></P>
<P>Deus tenetur non mentiri, & promissis stare. <R>64. c</R></P>
<P>Deus nullo modo mentiri potest. <R>88. c</R></P>
<negEZ>in Deo est necessariò dictamen, quo iudicat se te-
neri ad non mentiendum. <R>99. a</R></negEZ>
<P>Deus ipsissima iustitia est. <R>88. b</R></P>
<P>Deus non potest in se perfectionem accipere. <R>92. b</R></P>
<negEZ>Deus hoc solo carere videtur, infectum vt faciat
quod factum est, atque peractum. Agathonis
pronunciatum. <R>439. c</R></negEZ>
<P>Dei solius est posse omnibus prodesse. <R>409. a</R></P>
<P>Deus est immutabilis. <R>591. b</R></P>
<negEZ>Deus omnia optimè ordinauit. 66. c, d, descriptio
elegans.</negEZ>
<P>Deus nullum habet finem præterse. <R>65. d</R></P>
<P>Deo non possumus reddere æquale. <R>4. c</R></P>
<P>Deus non est auctor vitiorum, sed ordinator. <R>68. e</R></P>
<negEZ>Dei actiones necessariæ non subijciuntur legi æ-
ternæ. <R>64. c</R></negEZ>
<negEZ>Dei actiones liberæ non sunt propriè subiectæ le-
gi æternæ. <R>64. d</R></negEZ>
<P>in Deo omnino necessaria est lex aliqua. <R>92. b</R></P>
<P>Deus est sibi lex. <R>12. c</R></P>
<P>Deus promissionibus suis imponit sibi legem. <R>64. e</R></P>
<negEZ>Deus nullam habet legem positiua, qua obligetur.
12. c</negEZ>
<P>in Deo sunt duæ leges æternæ. <R>63. b</R></P>
<negEZ>Deus nulla lege superioris tenetur, cùm superio-
rem non habeat. <R>69. d</R></negEZ>
<P>Deus non potest se suis legibus obligare. <R>306. e</R></P>
<P>Deus nulli legi subjacet. <R>65. b, d, e</R></P>
<P>Deus obligatur lege naturali intrinseca. <R>12. c</R></P>
<negEZ>Deus propriè in nullo præcepto naturali dispen-
sare potest. <R>88. c</R></negEZ>
<P>Deus cur in lege naturæ non possit dispe&#x0303;sare. <R>90. a</R></P>
<negEZ>Deum posse dispensare, & abrogare naturæ qui
teneant. <R>86. c, & seq.</R></negEZ>
<P>Deus nunquam dispensauit in lege naturæ. <R>85. a</R></P>
<P>Deus an possit legem naturæ interpretari. <R>92. e</R></P>
<negEZ>Deus solus potest interpretari legem naturalem.
94. a, b</negEZ>
<P>Deus auctor veteris ac nouæ legis. <R>33. b, 570. b</R></P>
<negEZ>à Deo malo datam fuisse legem veterem qui hæ-
retici senserint. <R>570. a, b</R></negEZ>
<negEZ>Deus obligauit Adam sub mortali, vt à pomo ab-
stineret. <R>235. a</R></negEZ>
<negEZ>Deus cùm decreuit aliquid facere, est iam quasi
factum. <R>32. c</R></negEZ>
<negEZ>Deus non potest vllum peccatum concedere in
cursu ordinario mundi. <R>93. b</R></negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0675.jpg/>
@@1@<SE675>Index rerum & materiarum.
<duolan 2><negEZ>Deus est qui instituit, vt essent in Ecclesia Apo-
stoli, Prophethæ, &c. <R>157. b</R></negEZ>
<negEZ>Deus ad ea quæ sunt naturæ non obligat, nisi me-
dia ratione. <R>13. a</R></negEZ>
<P>Deus impossibile non præcipit. <R>21. c</R></P>
<negEZ>Deus non obligatur per leges quas creaturis im-
ponit. <R>12. c</R></negEZ>
<negEZ>Deus in populo suo regimen ciuile constituit.
107. c</negEZ>
<P>Deus propriè non fert leges humanas. <R>308. a</R></P>
<P>Deus quomodo leges condat. <R>67. e</R></P>
<P>Deus non potest præcipere mala fieri. <R>93. d</R></P>
<P>Deus liberè non obligat nos. <R>11. c</R></P>
<negEZ>Deus non obligat per se, sed media natura ratio-
nali. <R>12. b</R></negEZ>
<negEZ>Deus non obligat suis legibus cum vitæ discri-
crimine. <R>257. d</R></negEZ>
<P>Deus non potest præcipere vt mentiamur. <R>93. a</R></P>
<negEZ>Deus in omni lege sua, non solùm propriam glo-
riam, sed etiam bonum subditorum intendit.
19. a</negEZ>
<negEZ>Deus nihil potest facere nisi conuenienter quan-
tum ad substantiam, tempus, modum, &c.
577. b</negEZ>
<negEZ>Deus potest absoluta potentia non obstantibus
quibuscumque peccatis huius vitæ homines
beare. <R>92. e</R></negEZ>
<negEZ>Deus non potest dare facultatem blasphemandi
se, &c. <R>88. e</R></negEZ>
<negEZ>Deus illuminat homines per Angelos, & instruit
homines per homines. <R>576. a</R></negEZ>
<P>Deus numquam bis punit. <R>369. e</R></P>
<negEZ>Deus non potest alteri concedere facultatem in-
ducendi alium ad malum. <R>89. b</R></negEZ>
<negEZ>Deus quomodo dispenset in matrimonio, & voto.
94. d, e</negEZ>
<P>Deus potest in sua lege dispensare. <R>627. e</R></P>
<negEZ>Deus solus potest dare potestatem legislatiuam, &
gubernatiuam. <R>114. a</R></negEZ>
<P>Deus cur Romanis Monarchiam dederit. <R>135. c</R></P>
<negEZ>Deum honorat qui implet præceptum, & qui vio-
lat inhonorat. <R>13. d</R></negEZ>
<negEZ>Deus est qui piis & impiis regna dat. 121. a.
137. c</negEZ>
<P>Deus cur det regnum impiis. <R>140. d</R></P>
<negEZ>Deus aliquando in p&#x0153;nam peccati aliquos regno
priuat. <R>139. e</R></negEZ>
<negEZ>Deus non obligat principem ad seruandas pro-
prias leges. <R>308. d, e, & seq.</R></negEZ>
<negEZ>Deus innocentem omnino morti tradere potest.
85. d</negEZ>
<P>Dei iudicium est. <R>107. c</R></P>
<negEZ>Deus non contemnitur per veniale peccatum,
etiamsi ex certa scientia, & voluntate fiat. 238. a</negEZ>
<negEZ>Deo soli subditur homo quoad actus internos.
208. e</negEZ>
<P>Deus elegit in regem Saül. 107. c. Dauid, &c. ibid.</P>
<negEZ>Deus dedit hominibus iura humana per Impera-
tores, & Reges sæculi. <R>99. d</R></negEZ>
<P>Deus præfecturam Ecclesiasticam posuit. <R>108. c</R></P>
<negEZ>Deus distinxit actus, officia, &c. Pontificis & Im-
peratoris. <R>122. b</R></negEZ>
<P>Deus confert episcopis iurisdictionem. <R>159. b</R></P>
<P>Deus quo iure mandarit occidi Isaac. <R>85. e</R></P>
<negEZ>Deus peculiarem curam habuit tribus Iuda, & do-
mus Dauid. <R>577. b</R></negEZ>
<negEZ>Deum qui serio in testem adducit, tenetur verum
dicere. <R>15. b</R></negEZ>@@

<P>Deo soli subiacent Beati omnes. <R>106. d</R></P>
<P>de Deo vilem æstimationem nemo habet. <R>240. b, c</R></P>
<P>Dei imago ad quam factus est homo, quę sit. <R>140. e</R></P>
<P>Deus obiectum Theologiæ. <R>2.</R></P>
<P>Dij gentium vnde conuincantur esse falsi. <R>93. c</R></P>
<negEZ>Deorum plurium cultus quænam incommoda at-
tulerit. <R>99. c</R></negEZ>
<P>Diabolus pater mendacij est, & inuentor. <R>95. a</R></P>
<negEZ>Diaconus rem sacram faciens, non potest ad sa-
cerdotis officium promoueri. <R>373. d</R></negEZ>
<negEZ>Diaconi electi ab Apostolis ex septuaginta duo-
bus discipulis, non fuerunt sacerdotes. <R>155. b</R></negEZ>
<P>Diaconi instituti ab Apostolis. <R>156. b</R></P>
<negEZ>Diaconorum ordo primò ab Apostolis excogita-
tus. <R>157. b</R></negEZ>
<P>Di&#x0153;ceses diuiserunt Apostoli. <R>189. b</R></P>
<negEZ>Di&#x0153;cesis constituimur membrum per domici-
lium. <R>304. c</R></negEZ>
<negEZ>Dicta Sanctorum decreto Gratiani inserta qualem
vim habeant. <R>170. c</R></negEZ>
<P>Dicens de vno, de alio negare videtur. <R>553. a</R></P>
<P>Dictum à sententia, siue verbum ab intellectu. <R>551. e</R></P>
<P>Dicta Gratiani non habent vim legis. <R>170. c</R></P>
<P>Dictamen diuinæ rationis est lex. <R>9. e</R></P>
<negEZ>Dictamen diuinum non distinguitur à voluntate
diuina. <R>64. e</R></negEZ>
<negEZ>Dictamen diuinum quomodo non sit lex, & quo-
modo nostrum sit. <R>12. d</R></negEZ>
<negEZ>Dictamen commune tribus personis Trinitatis
est lex æterna. <R>33. b</R></negEZ>
<negEZ>Dictamen suum falsum facere non potest Deus.
91. c</negEZ>
<negEZ>Dictamen, quo Deus iudicat se teneri ad nō men-
tiendum, necessatiò est in Deo. <R>97. a</R></negEZ>
<P>Dictamen rationis formaliter est lex naturæ. <R>72. a</R></P>
<P>Dictamen rationis quid requirat. <R>11. d, e</R></P>
<P>in Dictamine rationis consistit lex naturalis. <R>10. e</R></P>
<P>Dictamen nostrum diuino conforme. <R>9. e</R></P>
<P>Dictare quid sit apud Grammaticos. <R>26. b</R></P>
<P>Dictare & scribere sunt diuersa & differunt. <R>26. e</R></P>
<negEZ>Dictio, tunc, denotat extremitatem temporis.
26. d</negEZ>
<P>Digesta seu Pandectæ, quid. <R>47. a</R></P>
<negEZ>Dignitatis nome&#x0303; absolutè prolatum stat pro prin-
cipaliori. <R>547. d</R></negEZ>
<negEZ>Dilectionis fraternæ præceptum Christus vocat
suum. <R>622. a</R></negEZ>
<negEZ>Dilectus dicitur esse intentionaliler in diligente.
623. d</negEZ>
<P>Disciplina quid sit. <R>103. e</R></P>
<P>Disciplina Dei lex. <R>9. a</R></P>
<negEZ>Discipuli septuaginta non fuerunt sacerdotes,
nec vllum ordinem habuerunt, aut iurisdictio-
nem. <R>157. c</R></negEZ>
<negEZ>Discipulis septuaginta duobus nullam potestatem
legislatiuam dedit Christus. <R>154. e</R></negEZ>
<P>Discretionis rempus solet esse septennium. <R>360. c</R></P>
<P>Disiunctiuæ particulæ munus. <R>553. b</R></P>
<negEZ>Disiunctiuæ sumuntur aliquando pro copulati-
uis, & contra. <R>553. d, e</R></negEZ>
<negEZ>in Disiunctiuis sufficit vnam partem esse veram,
si sint affirmatiua, in negatiuis debet esse vtra-
que. <R>553. c</R></negEZ>
<negEZ>Dispensandi iustæ causæ, quæ, & quàm variæ. 532.
c, d, & seq.</negEZ>
<P>Dispensandi potestas duplex. <R>51$unclear0, c</R></P>
<negEZ>Dispensandi facultas qua conditione detur.
517. c</negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0676.jpg/>
@@1@<SE676>Index rerum, & materiarum.
<duolan 2><negEZ>Dispensandi potestas potest consuetudine pręseri-
bi. 513. c</negEZ>
<negEZ>Dispensandi potestas quando sit latè interpretan-
da, & quando non. <R>540. a, b, c, d</R></negEZ>
<negEZ>Dispensandi potestas quando commissarij morte
finiatur, vel non. <R>547. d, e</R></negEZ>
<P>dispensandi potestas quando expiret. <R>511. e</R></P>
<P>dispensare quid sit propriè. <R>94. e</R></P>
<negEZ>dispensare est verè, & realiter eximere ab obliga-
tione legis. <R>525. c</R></negEZ>
<P>dispensare nemo poterat olim in lege veteri.</P>
<P>591. a</P>
<P>dispensare in lege naturę cur non possit Deus. <R>90. a</R></P>
<negEZ>dispensare non potest Deus propriè in vllo præce-
to naturali. <R>88. c</R></negEZ>
<negEZ>dispensari non potest iure gentium, nisi à toto ge-
nere humano. <R>40. e</R></negEZ>
<negEZ>dispensare in iure gentium non possunt reges.
40. e</negEZ>
<negEZ>dispensare in iure gentium quomodo tota Resp.
humana possit. <R>92. e</R></negEZ>
<negEZ>dispensare in iure communi in quibus casibus
possit Episcopus. <R>513. d, e, & seq.</R></negEZ>
<P>dispensare in iure canonico potest Pontifex. <R>509. e</R></P>
<negEZ>dispensari non potest in legibus sine sufficienti
causa. <R>523. a</R></negEZ>
<negEZ>dispensare in triplici genere rerum potest Episco-
pus in iure ciuili. <R>514. b</R></negEZ>
<negEZ>dispensare quis possit, si per errorem vnus ordi-
narius ponatur pro alio. <R>547. c</R></negEZ>
<P>Dispensare secum potest princeps. <R>510. a</R></P>
<P>dispensare secum qui possint. <R>541. b, c, & seq.</R></P>
<negEZ>dispensare secum potest Prælatus quoties potest
cum aliis. <R>542. b, c, d</R></negEZ>
<negEZ>dispensare secum cum aliis potest, qui legem cum
aliis condidit. <R>542. b</R></negEZ>
<negEZ>dispensare secum in lege propria, propriè nemo
potest. <R>541. e</R></negEZ>
<negEZ>dispensare secum potest Episcopus, quoties potest
cum subditis. <R>520. e</R></negEZ>
<negEZ>dispensare in Concilio Tridentino non poterit
congregatio Cardinalium. <R>566. a</R></negEZ>
<negEZ>dispensare in constitutionibus quas iureiurando
firmauerit, an possit Episcopus. <R>520. d</R></negEZ>
<P>dispensare quando teneatur superior. <R>530. d, e</R></P>
<negEZ>dispensare non potest inferior in lege superioris
in iure positiuo. <R>40. b</R></negEZ>
<negEZ>dispensare potest Episcopus si non determinetur
à quo. <R>513. e</R></negEZ>
<negEZ>dispensare in propriis legibus potest princeps qui-
libet. <R>509. e</R></negEZ>
<negEZ>dispensare in propria lege princeps potest ad libi-
tum. <R>522. b</R></negEZ>
<negEZ>dispensare non potest Episcopus, aut alius inferior
in legibus Papæ, nisi in casibus ab eo concessis.
512. a</negEZ>
<negEZ>dispensare quando possit Episcopus cum illo cui
negauit Pontifex dispensationem. <R>542. b, c, d, e</R></negEZ>
<negEZ>dispensare sine causa aditus ad transgrediendum
leges. <R>524. b</R></negEZ>
<negEZ>dispensandi commissio quando sit realis, vel per-
sonalis. <R>547. e, & seq.</R></negEZ>
<negEZ>dispensare in matrimonium dirimentibus impe-
dimentis potest Episcopus in extrema necessi-
tate partium, nec tenetur earum pauperiem
supplere. 515. b, c. sic potest in dubio declarare
non indigere, aut dispensare. <R>ibid. d, e</R></negEZ>@@

<P>Dispensare in voto quid sit. <R>513. c</R></P>
<negEZ>dispensans cum vno, & non cum alio non est sem-
per acceptator personarum. <R>531. a, b</R></negEZ>
<P>dispensatio quid sit. <R>88. e. 509. e</R></P>
<negEZ>dispensatio quid, & quis dicatur dispensator. 505.
b, c, & seq.</negEZ>
<negEZ>dispensatio nihil aliud est, nisi declaratio, seu in-
terpretatio in casu dubio. <R>505. d</R></negEZ>
<P>dispensatio quid propriè. <R>506. c, d</R></P>
<negEZ>dispensatio diuiditur in dispensationem voti, iu-
ramenti, & legis. 507. d, & irregularitatis, quæ
diuiditur in plenam, semiplenam, pleniorem, &
plenissimam. ibid. e. in expressam, & tacitam.
508. d. in licitam, & illicitam. 509. b. in debitam,
prohibitam, & permissam. <R>ibid. d</R></negEZ>
<negEZ>dispensatio vocatur aliquando in iure gratia. 531.
c. interdum indulgentia. ibid. ac misericordia.
ibid.</negEZ>
<P>dispensatio est actus iurisdictionis. <R>510. e</R></P>
<negEZ>dispensatio duplex, altera ex gratia, altera ex iusti-
tia. <R>523. c</R></negEZ>
<P>dispensationis variæ diuisiones. <R>507. d, e, & seq.</R></P>
<P>dispensatio stricti iuris quæ. <R>508. d, e</R></P>
<P>dispensatio impropria quæ. <R>541. a</R></P>
<negEZ>dispensatio in quo differat à permissione. 507. b.
item ab absolutione, ibid. & à facultate ibid. d
item à priuilegio. <R>ibid. a</R></negEZ>
<P>dispensatio & permissio in quo differant. <R>507. b</R></P>
<negEZ>dispensatio, interpretatio, irritatio, & abrogatio
legis in quibus differant. <R>505. d</R></negEZ>
<negEZ>dispensatio, irritatio, &c. in voto non derogant iu-
ri naturali. <R>84. a</R></negEZ>
<negEZ>dispensatio requirit causam, priuilegium non.
443. c</negEZ>
<P>dispensatio non cadit in ius naturale. <R>40. b</R></P>
<P>dispensatio potest cadere in ius gentium. <R>510. a, b</R></P>
<P>dispensatio à quo fiat. <R>206. c</R></P>
<negEZ>dispensatio ab vtro possit fieri, si sint duo vicarij.
547. d, e</negEZ>
<P>dispensatio quomodo fiat. <R>539. a, b, c, d, e</R></P>
<negEZ>dispensationis iurisdictio dupliciter potest dele-
gari. <R>511. d</R></negEZ>
<negEZ>dispensationis in foro externo executio commit-
titur Officiali. <R>539. a</R></negEZ>
<P>dispensationis effectus quis. <R>507. a</R></P>
<P>dispensatione lex vulneratur. <R>507. d</R></P>
<negEZ>in dispensationibus quomodo procedere debeat
confessarius. <R>539. a, b</R></negEZ>
<P>dispensatio in voto quomodo fiat. <R>94. d</R></P>
<negEZ>dispensationes quinam possint exequi. 539.
d, e</negEZ>
<negEZ>in dispensationibus clausulæ apponi solitæ. 539.
a, b, c, d</negEZ>
<negEZ>dispensationis nulla est præscripta forma ver-
borum in iure, quæ sit de substantia eius.
535. e</negEZ>
<negEZ>dispensatio non requirit certam formam verbo-
rum, nec verba. <R>534. b. 535. d</R></negEZ>
<P>dispensationis vulnus legis scissura. <R>526. d. e</R></P>
<negEZ>dispensationes debent impendi omninò gratis.
540. b</negEZ>
<negEZ>dispensationem confert patientia, & taciturnitas
superioris. <R>535. c, d</R></negEZ>
<negEZ>dispensatio Dei in matrimonio & voto quid sit.
94. d, e</negEZ>
<negEZ>dispensatio vera legis respectu quorum sit.
542. a</negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0677.jpg/>
@@1@<SE677>Index rerum & materiarum.
<duolan 2><negEZ>Dispensitio conditionalis nihil operatur condi-
tione deficiente. <R>384. b</R></negEZ>
<P>Dispensatio non extenditur ad casus similes.</P>
<P>588. b</P>
<negEZ>Dispensatio potest extendi de casu ad casum. 538.
a, & quando, aut in quibus casibus ibid. a, b, &
seqq.</negEZ>
<P>Dispensatio potest concedi in inuitum. <R>510. e</R></P>
<negEZ>Dispensatio tacita Papæ, vel alterius Prælati in iu-
ramentis & votis, valida est. <R>535. a</R></negEZ>
<negEZ>Dispensatio tacita quando sit præsumenda in su-
periores. <R>508. a, b, & seq.</R></negEZ>
<P>Dispensatio quando sit debita. <R>531. b, c, d, e</R></P>
<P>Dispensatio difficilior quàm absolutio. <R>512. d</R></P>
<negEZ>Dispensatio concedi non potest, nisi ex causa legi-
tima. <R>505. d</R></negEZ>
<negEZ>Dispensatio debet fieri cum causæ cognitione.
533. b, c</negEZ>
<negEZ>Dispensatio quando sit cum causæ cognitione.
535. a, b</negEZ>
<negEZ>Dispensationis satis magna causa est conciliare si-
bi animos principum. <R>525, e</R></negEZ>
<negEZ>Dispensatio sine causa, quid, & quot incommoda
afferat. <R>522. e, & seq.</R></negEZ>
<negEZ>Dispensatio potest fieri sine causæ cognitione. si
causa esset manifesta dispensanti. <R>533. d</R></negEZ>
<negEZ>Dispensatio tacita sine causæ cognitione valet,
etiam in lege superioris. <R>534. d, e, & seq. 535. c</R></negEZ>
<negEZ>Dispensatio potest manere absque causa, quia ad
nihil obligat. <R>530. d</R></negEZ>
<negEZ>Dispensatio quanta cautione sit facienda in lege
superioris. <R>509. b, c</R></negEZ>
<negEZ>Dispensatio deficiente causa debet reuocari, alio-
qui semper durabit. <R>530. a, b, c</R></negEZ>
<negEZ>Dispensatio non est semper debita existente iusta
causa. <R>531. c</R></negEZ>
<negEZ>pro Dispensatione si quis accipiat aliquid peccat
mortaliter, & est excommunicatus. <R>540, c</R></negEZ>
<negEZ>Dispensatio est concedenda ad vitandum scanda-
lum, aut aliud malum commune. <R>531. c, d</R></negEZ>
<P>Dispensationem quis possit reuocare. <R>533. a b</R></P>
<negEZ>Dispensatio in lege superioris si sine causa fiat ir-
rita est. <R>40. b</R></negEZ>
<negEZ>Dispensatione data ab inferiore in lege superioris
sine causæ cognitione potest quis vti sine pec-
cato. <R>534. b, c</R></negEZ>
<negEZ>Dispensationem si negauerit alicui Episcopus, &
ille obtinuerit à Pontifice facultatem, potest ni-
hilominus illam adhuc accipere ab Episcopo.
543. a</negEZ>
<P>Dispensatio cessante sine dispe&#x0303;santis manet. <R>530. c</R></P>
<negEZ>Dispensationis impetratio sine mandato valida est
543. d. si acceptetur. <R>ibid, e</R></negEZ>
<negEZ>Dispensatio finitur morte eius cum quo dispen-
satur: item per non vsum decennalem, ac ali-
quando primo actu. <R>549. c, d, & seqq.</R></negEZ>
<negEZ>Dispensatio data cum aliqua limitatione determi-
nante beneplacitum concedentis, extinguitur
eius morte. <R>548. c</R></negEZ>
<negEZ>Dispensatio gratis data potest à dante vel eius suc-
cessore sine causa reuocari. <R>548. b. c</R></negEZ>
<negEZ>Dispensatio redditur subreptitia per suppressio-
nem qualitatis quam iura exprimi specialiter
iubent. <R>545. a, d</R></negEZ>
<negEZ>Dispensatio irregularitatis ex homicidio præsbi-
teri non est subreptitia, si taceatur circumstan-
stantia sacerdotij. <R>546. c</R></negEZ>@@

<negEZ>Dispensatio valet sine causæ cognitione. si dispen-
sans sit princeps supremus. <R>532. e</R></negEZ>
<negEZ>Dispensatio in voto & iuramento data sine causa
nulla est. <R>516. a</R></negEZ>
<negEZ>Dispensatio obtenta cum iusta causa quæ postea
cessauit, an sit semper valida. 528. d, c, & seq.
resoluitur. <R>529. a</R></negEZ>
<negEZ>Dispensatio qua veri suppressione reddatur inuti-
lis. <R>544. a, b, d</R></negEZ>
<negEZ>Dispensatio sine causa quando sit peccatum &
quale. <R>524. b, c, d, & seq.</R></negEZ>
<P>Dispensatio quotupliciter possit esse nulla. <R>509. b, c</R></P>
<negEZ>Dispensatio sine voluntate dispensantis valida nō
est. <R>534. e</R></negEZ>
<negEZ>Dispensatio est subreptitia cùm quis vouit se per-
seueratutum, & solùm expressit se vouisse reli-
gionem. <R>546. d</R></negEZ>
<negEZ>Dispensatio in propria lege, licet sine causa fiat,
valida est. <R>40. b</R></negEZ>
<negEZ>Dispensatio in propria lege prohibita est iure di-
uino, sed non irrita. <R>519. a, b</R></negEZ>
<negEZ>Dispensatio in propria lege vel inferioris data si-
ne causa valida est. <R>517. e, & seqq.</R></negEZ>
<negEZ>Dispensatio inferioris in lege superioris est irrita
si causa legitima desit. 516. d, e. exceptis certis
casibus. <R>ibid. b, c, d</R></negEZ>
<negEZ>Dispensatio facta ab inferiore sine causæ cogni-
tione in iis in quibus potest, valida est, donec
reuocetur. <R>533. e, & a, b</R></negEZ>
<negEZ>Dispensatio inferioris, vt Episcopi facta sine causa
in propriis legibus valida est. 519. e. nisi in qui-
busdam casibus. <R>520. b, c, d</R></negEZ>
<negEZ>Dispensatio circa legem superioris ab inferiori
habente facultatem vt possit fieri debet esse iu-
sta causa. <R>549. a, b</R></negEZ>
<negEZ>Dispensationem petens sine causa ab aliquo in le-
ge alterius superioris, peccat mortaliter. <R>525. a</R></negEZ>
<negEZ>Dispensatio Papæ in iure humano sine causæ co-
gnitione valida est. <R>533. e</R></negEZ>
<negEZ>Dispensatione obtenta sine causa modò sit valida,
porest quis vti tuta conscientia. 526. b, c, &
seq.</negEZ>
<negEZ>Dispensatio in propria lege sine causa etiam à su-
premo principe, est peccatum. <R>522. b</R></negEZ>
<negEZ>Dispensatio Episcopi in legibus synodi di&#x0153;cesanę
valida est. <R>520, c, d</R></negEZ>
<negEZ>Dispensatio in legibus synodi prouincialis facta
ab Archiepiscopo, sine causa valida non est. 521.
c, d. & seq.</negEZ>
<negEZ>Dispensatio si sit commissa vicario, vicarius non
potest dispensare Episcopus factus. <R>547. c, d</R></negEZ>
<P>Dispensatio sine causa valida est. <R>448. e</R></P>
<negEZ>Dispensatio quando sit nulla quoad perpetuita-
tem. <R>529. d</R></negEZ>
<negEZ>Dispensatio quando sit nulla & peccet dispensans
ex defectu causæ. <R>529. d, e</R></negEZ>
<negEZ>Dispensationem petens, procurans, & concedens
sine causa non peccant mortaliter. <R>526. d, e</R></negEZ>
<negEZ>Dispensationem petens sine causa quantum pec-
cet. <R>525. b, c</R></negEZ>
<negEZ>Dispensationem petens sine causa peccat, sed ma-
gis concedens. <R>525. a</R></negEZ>
<negEZ>Dispensatione data sine causa vtens quantum
peccet. 525. b, c. imò non peccat probabiliter.
5$unclear8. b</negEZ>
<negEZ>Dispensatio sine causa data vti, quando pecca-
tum, & quantum. <R>527. a, b, & seq.</R></negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0678.jpg/>
@@1@<SE678>Index rerum & materiarum.
<duolan 2><negEZ>Dispationem petens in dubio de causæ iustitia,
quid agere debeat, vt fiat, securus. 527. a, b, &
seq.</negEZ>
<negEZ>Dispositionem quodnam inuoluntarium vitiet.
448. e</negEZ>
<negEZ>Dispensatio super cognatione valet, etiam tacito
eo quod se carnaliter cognouerunt. <R>544. c</R></negEZ>
<negEZ>Dispensatio cùm sit valida, quando quis petiit fa-
cultatem ad dispensandum cum alio in casu,
quem non expressit. <R>546. d, e</R></negEZ>
<negEZ>Dispensatio est valida quando non exprimitur id
quod nec ius, nec consuetudo, nec stylus præ-
scribit. <R>545. a</R></negEZ>
<P>Dispensatio quomodo interpretanda. <R>453. a, b</R></P>
<P>Dispensatio strictè interpretanda. <R>536. a</R></P>
<negEZ>Dispensatio est fauorabilis, & latè interpretanda.
511. b</negEZ>
<negEZ>Dispensatio toti religioni concessa latissimè est
interpretanda. <R>537. c, d</R></negEZ>
<negEZ>Dispensatio quando sit latè interpretanda. 536. a,
b, & seqq.</negEZ>
<negEZ>Dispensatio ad ordines quomodo interpretanda.
453. a. 455. e</negEZ>
<P>Dispensator suspectus est in sua causa. <R>410. c</R></P>
<negEZ>Dispensatus in ieiunio, & lacticiniis in vno terri-
torio, potest vbique vti tali dispensatione.
457. a</negEZ>
<P>Dispensatum ne sit desperanda beatitudine cum</P>
<negEZ>eo qui habuit reuelationem de sua damnatione.
93. b</negEZ>
<negEZ>Dispositione corruente per contrariam consuetu-
dinem, corruunt clausulæ in ea insertæ. <R>298. d</R></negEZ>
<P>Disputatio super Concilia quæ prohibita. <R>564. e</R></P>
<P>Distractio quo iure prohibeatur. <R>203. c</R></P>
<negEZ>Diuersa sunt cùm vnum sine altero stare possit.
564. b</negEZ>
<negEZ>Diuina essentia non est prior creatura vt possibili.
67. d</negEZ>
<negEZ>Diuina voluntas obligandi, quacumque ratione
innotescat, inducit obligationem. <R>287. b</R></negEZ>
<P>Diuina præcepta quæ. <R>573. c, & seq.</R></P>
<negEZ>Diuinatores, atque somniorum interpretes conie-
ctores dicuntur. <R>18. a</R></negEZ>
<P>Diuisio rerum concessa iure gentium. <R>40. c</R></P>
<negEZ>Diuisio rerum sublata inter Christianos in primi-
tiua Ecclesia. <R>40. b</R></negEZ>
<negEZ>Diuisio dominiorum & rerum est de iure positiuo.
39. c</negEZ>
<negEZ>Diuisio noui orbis inuentes qua ratione sit facta
inter Reges. <R>123. a, b</R></negEZ>
<P>Diuisio iuris in naturale & positiuum. <R>35. e</R></P>
<negEZ>Diuisio iuris naturalis à Connano in semper iu-
stum, & in immutabile. <R>37. c</R></negEZ>
<P>Diuisio iuris ab Aristotele. <R>36. c</R></P>
<negEZ>Diuisio legis in propriè, & in impropriè dictam.
31. a</negEZ>
<P>Diuisiones legum variæ. <R>34. d, e</R></P>
<negEZ>Doctor etiam intelligitur nomine magistri in
Theologia. <R>539. d</R></negEZ>
<P>Doctoribus concessa est iuris interpretatio. <R>563. a</R></P>
<negEZ>Doctorum interpretatio circa leges qualis sit.
550. c, d</negEZ>
<negEZ>Doctores si dissentiant in expositione legum, quid
sequendum. <R>252. e</R></negEZ>
<negEZ>Doctorum vbi diuersæ sunt sententiæ, potior nu-
merus vincit. <R>47. d</R></negEZ>
<P>Doctores possunt lege&#x0303; naturale&#x0303; interpretari. <R>94. c</R></P>
<negEZ>Doctores qui in suo cluaustro legem aut statutum<-P>@@

<-P>condunt, manent illis obligati. <R>305. b</R></negEZ>
<negEZ>Domicilium qui habet alibi, obligatur legibus lo-
ci in quo est. <R>322. b</R></negEZ>
<negEZ>ad Domicilium contrahendum, quid requiratur.
320. b, c</negEZ>
<negEZ>Domicilium præsumitur ex habitatione decen-
nali. <R>320. c</R></negEZ>
<negEZ>Domicilium viri attenditur ratione contractus
dotis. <R>326. d. & cur ibid. e</R></negEZ>
<negEZ>Domicilium quando quis habeat in duobus locis.
320. c</negEZ>
<negEZ>Domicilium nullibi habentes vbi inueniuntur
pro quolibet crimine puniri possunt. <R>327. b</R></negEZ>
<P>Domicilium quomodo amittatur. <R>320. c</R></P>
<negEZ>Dominandi potestas quomodo ex peccatis orta
sit. <R>111. a</R></negEZ>
<P>Dominatum qualem Christus damnat. <R>111. e</R></P>
<P>Dominia, contractus, &c. de iure gentium. <R>39. a</R></P>
<negEZ>Dominiorum & rerum diuisio est de iure gentium.
39. c</negEZ>
<negEZ>Dominium proprietatis totius orbis non est in
summo Pontifice. <R>123. e</R></negEZ>
<negEZ>Dominium iurisdictionis valde diuersum à do-
minio proprietatis. <R>21. c</R></negEZ>
<negEZ>Dominiorum translationes & obligationes multæ
fieri possunt per priuatam potestatem. <R>432. b</R></negEZ>
<P>Dominium rer&#x0169; externar&#x0169; in quo fundetur. <R>138. e</R></P>
<negEZ>Dominium potest esse sine potestate alienendi.
387. c</negEZ>
<P>Dominus quis propriè. <R>348. c</R></P>
<P>Dominus præter Deum nullus dici debet. <R>106. b</R></P>
<negEZ>Domini nomen soli Deo axactè conuenire potest.
111. c</negEZ>
<P>Dominus vitæ suæ aut me&#x0303;brorum nemo est. <R>396. e</R></P>
<negEZ>Domino suo res fructificat, apud quemcumque
sit. <R>393. d</R></negEZ>
<negEZ>Dominus potest irritare vota seruorum, & paren-
tes vota filiorum. <R>416. b</R></negEZ>
<negEZ>Dominus non obligatur præceptis quæ imponit
seruis. <R>307. a</R></negEZ>
<negEZ>Domino non est dandus ensis, ad se vel alium oc-
cidendum. <R>263. a</R></negEZ>
<negEZ>Domino nō est reddendum depositum si male sit
vsurus vel in se, vel in Remp. <R>269. a</R></negEZ>
<P>Domitianus crudelissimus. <R>137. c</R></P>
<negEZ>Domitiani arrogantia in Domini appellatione.
111. d</negEZ>
<negEZ>Domus imperfecta communitas. 17. d. quia sibi
non est sufficiens. <R>ibid.</R></negEZ>
<negEZ>Domus vox supponit pro materia cōnotando for-
mam, & pro forma connotando materiam. 15. e</negEZ>
<negEZ>Donatio facta inter Augustum & Augustam facta
durante matrimonio, rata est. <R>319. c, d</R></negEZ>
<negEZ>Donatio facta ab Augusta non indiget insinua-
tione. <R>319. c</R></negEZ>
<negEZ>Donatio, vel exemptio facta communitati in per-
petuum, est irreuocabilis. <R>356. c</R></negEZ>
<negEZ>Donationes factæ ante crimen non rescindentur
per confiscationem. <R>392. e</R></negEZ>
<negEZ>Donatio inter virum & vxorem, non sortitur effe-
ctum, nisi morte confirmetur. <R>384. d</R></negEZ>
<negEZ>Donatio facta vxori non confirmatur morte
mariti hæretici. <R>384. e</R></negEZ>
<negEZ>Donatio inter virum & vxorem, quando valeat.
394. d</negEZ>
<negEZ>Donatio omnis quæ fit post petitionem partis, re-
uocabilis est, quandiu non acceptatur. <R>451. d</R></negEZ>
<P>donatio nō est integra, donec sitacceptata. 284. a, e</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0679.jpg/>
@@1@<SE679>Index rerum, & materiarum.
<duolan 2><P>Donatione non extinguitur debitum. <R>210. b</R></P>
<P>Dotis nomine quæ bona veniant. <R>385. e</R></P>
<negEZ>Dotis promissio pro primis nuptiis tantum intel-
ligitur. <R>458. b</R></negEZ>
<negEZ>Dotis contractus ratione attenditur domicilium
viri. <R>326. d. & cur. ibid. e</R></negEZ>
<negEZ>Dos debet exigi vbi maritus habet domicilium.
328. e</negEZ>
<P>Dracon legislator Atheniensium. <R>46. c</R></P>
<negEZ>Draconis leges duodecim tabularum scriptæ in
tabulis ligneis. <R>34. d</R></negEZ>
<negEZ>Draconis leges olim dictæ draconis, quia duræ.
103. c</negEZ>
<negEZ>Dubia omnia possunt absolui doctrinaliter à Iu-
risperitis & Theologis. <R>51. c</R></negEZ>
<negEZ>in Dubio præsumendum est pro superiore. 23. b, &
illi obediendum. <R>ibid.</R></negEZ>
<negEZ>in Dubio superior debet esse auctoritas prælati.
23. d</negEZ>
<negEZ>in Dubio de mente legislatoris duplex potest esse
difficultas. <R>561. d, e</R></negEZ>
<P>in Dubio tutior pars est eligenda. <R>225. e</R></P>
<P>in Dubiis melior est conditio possidentis. 23.
a, 227. c</P>
<P>in Dubio fauendum est reo. <R>23. b</R></P>
<negEZ>in Dubio quomodo discernendum, an temerè aga-
mus. <R>225. a, b</R></negEZ>
<negEZ>Duelli & mundi leges, sunt leges tantum meta-
phoricè. <R>53. c</R></negEZ>
<negEZ>Duces Venetorum non sunt absoluti principes.
307. d</negEZ>
<negEZ>Dux Venetus & similes legibus suis parere tenen-
tur. <R>304. d</R></negEZ>
<negEZ>Duces, Marchiones, &c. non possunt ferre leges,
nisi concessione regum, quibus subditi sunt.
135. e</negEZ>
<negEZ>Duces, Comites, & Marchiones, cur non possint
leges condere. <R>159. e</R></negEZ>
<Z>E</Z>
<P><INI2>E</INI2>Bionis Cherinti error, de æternitate legis ve-
teris. <R>591. c</R></P>
<negEZ>Ecclesiæ nullus subiicitur sine charactere baptis-
mi. <R>188. a</R></negEZ>
<negEZ>Ecclesiæ membra constituimur per Baptismum.
304. c</negEZ>
<P>Ecclesiæ legibus solùm tenentur Baptizati. <R>120. c</R></P>
<P>Ecclesia est vniuersalis, & perfectè vna. <R>120. c</R></P>
<P>Ecclesia præfigurata in arca Noe&#x0308;. <R>610. c, d</R></P>
<P>Ecclesia est visibilis. <R>185. b</R></P>
<P>Ecclesia verè monarchia. <R>120. c</R></P>
<negEZ>Ecclesia est cor Christi charitatis igne emolitum.
623. d, e</negEZ>
<negEZ>in Ecclesia duo sunt magna luminaria, Pontificalis
auctoritas, & regalis dignitas. <R>121. b</R></negEZ>
<negEZ>in Ecclesia constituit Christus principatum mo-
narchiæ perfectissimum. <R>315. a</R></negEZ>
<negEZ>Ecclesia quid possit in conferenda Papæ potestate
spirituali. 153. c</negEZ>
<negEZ>Ecclesia in vniuersum orbem ius habet quoad spi-
ritualia. <R>128. c</R></negEZ>
<negEZ>Ecclesia & Concilium per solum Pontificem ha-
bent potestatem legislatiuam. <R>176. b</R></negEZ>
<negEZ>Ecclesiæ omnes non possunt tollere auctoritatem
Papæ. <R>142. c</R></negEZ>
<negEZ>in Ecclesia est potestas condendi leges obligantes
in conscientia. <R>144. c</R></negEZ>
<P>Ecclesiæ ordo in dignitatibus. <R>191. c</R></P>
<negEZ>Ecclesiæ non esset satis prouisum nec Reip. si non<-P>@@

<-P>possent sub mortali obligare. <R>237. b</R></negEZ>
<negEZ>in Ecclesiæ c&#x0153;tu, id est, in conciliis non est imme-
diatè potestas legislatiua. <R>153. e</R></negEZ>
<negEZ>Ecclesiæ, & ipsarum capita quomodo possint leges
condere. <R>160. a, b</R></negEZ>
<negEZ>Ecclesiæ potestas legislatissima est delegabilis.
182. d</negEZ>
<P>Ecclesiæ cur sit concessa potestas legislatiua. <R>194. e</R></P>
<negEZ>ad Ecclesiæ perfectionem pertinet, vt habeat ciui-
lem & Ecclesiasticam potestatem. <R>120. c</R></negEZ>
<negEZ>in Ecclesiæ c&#x0153;tu, id est, in Conciliis, an sit pote-
stas legislatiua immediatè. <R>153.</R></negEZ>
<negEZ>Ecclesia non obligat sub mortali & excommu-
nicatione, ad Missam, Confessionem, Com-
munionem, &c. ante decimum vel vndecimum
ætatis annum in viris, & octauum aut nonum
in f&#x0153;minis. <R>359. e</R></negEZ>
<P>Ecclesia non iudicat de occultis. <R>196. c</R></P>
<negEZ>Ecclesia legibus Principum sæcularium obtempe-
rat. <R>109. a</R></negEZ>
<P>in Ecclesia sunt Reges temporales supremi. <R>121. c</R></P>
<negEZ>Ecclesia non habet maiorem p&#x0153;nam excommu-
nicatione. <R>319. b</R></negEZ>
<negEZ>Ecclesia Romana non ab Apostolis, sed à Christo
primatum obtinuit. <R>152. e</R></negEZ>
<negEZ>Ecclesia cur puniat voluntatem non recipiendi
ordinem intra annum post adeptionem benefi-
cij curati. <R>199. a</R></negEZ>
<P>Ecclesiæ pastorum ordo. <R>157. b</R></P>
<negEZ>Ecclesiæ antistites quomodo obligentur suis sta-
tutis. <R>318. e, & seq.</R></negEZ>
<negEZ>Ecclesia non potest noua sacramenta instituere.
609. c</negEZ>
<negEZ>Ecclesia habet directam potestatem spiritualem
in fideles baptizatos. <R>138. d</R></negEZ>
<negEZ>Ecclesiæ potestas legislatiua extendit se ad omnes
baptizatos. <R>150. d</R></negEZ>
<negEZ>Ecclesia potest coercere sibi non subditos, putà
infideles, qui Euangelij prædicationem impedi-
rent quoquo modo. <R>329. d</R></negEZ>
<negEZ>Ecclesia nullam habet iurisdictionem in infideles
non baptizatos. <R>138. e</R></negEZ>
<negEZ>Ecclesia non potest cogere infideles ad fidem &
religionem. <R>324. d</R></negEZ>
<negEZ>Ecclesia non habet iurisdictionem in infideles.
120. a</negEZ>
<negEZ>Ecclesiæ præcepta non obligant non baptizatos.
304. d</negEZ>
<negEZ>Ecclesia punit sine cognitione, aut probatione de-
licti. 194. b</negEZ>
<negEZ>ad Ecclesiæ bonum regimen sufficicit subordi-
natio inter potestatem temporalem & spiritua-
lem. <R>122. c</R></negEZ>
<negEZ>Ecclesia olim ex agris suis tributa soluit Impera-
toribus. <R>355. b</R></negEZ>
<negEZ>in Ecclesia non omnes sunt pari potestate præditi.
154. a</negEZ>
<negEZ>Ecclesia actus internos imperare & vetare potest.
194. c</negEZ>
<negEZ>Ecclesia vbi nihil statuitm, os populi, vel instituta
maiorum pro lege renenda sunt. <R>323. c</R></negEZ>
<negEZ>Ecclesia non potest difficillima præcipere, & quæ
378. c</negEZ>
<negEZ>de Ecclesiastica re consuetudo quæ sit præter le-
gem canonicam, vim habet obligandi post de-
cem annos. <R>477. a, b</R></negEZ>
<negEZ>Ecclesia habet cæremonias quæ non videntur à
cæremoniis legis veteris differre. <R>592. a</R></negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0680.jpg/>
@@1@<SE680>Index rerum & materiarum.
<duolan 2><negEZ>Ecclesia renouauit quasdam leges iudiciales ex le-
ge veteri. <R>595. e</R></negEZ>
<P>Ecclesia cur retinuerit quædā ex lege veteri. <R>610. a</R></P>
<negEZ>Ecclesia quomodo debeat regi te&#x0303;pore schismatis.
175. c</negEZ>
<P>Ecclesia non iudicat de internis. <R>185. b</R></P>
<negEZ>Ecclesia potest punire actionem externam malam
procedentem ex malo affectu interno. <R>198. c</R></negEZ>
<negEZ>cui Ecclesia parochialis confertur, debet promo-
ueri ad Sacerdotium intra annum. <R>199. e</R></negEZ>
<negEZ>Ecclesiam parochialem si quis obtinuerit sine vo-
luntate ascendendi ad sacerdotium, beneficium
ipso iure amittit, nec facit fructus suos. <R>193. b</R></negEZ>
<negEZ>Ecclesia collapsa si reædificetur priuilegium cum
illa consurgit, & si in alium locum illa transfe-
tur legitimè, illud quoque transfertur. <R>445. c</R></negEZ>
<P>Ecclesiæ pertinent ad sacer $uncleartem. <R>121. e</R></P>
<negEZ>Ecclesia Romana potest nouas ordinare Episcopa-
tus. <R>155. d</R></negEZ>
<P>Ecclesia quibus creaturis constet. <R>632. a</R></P>
<P>Ecclesiæ decimæ sunt tributa realia. <R>411. c</R></P>
<negEZ>Ecclesia potest excommunicare pro praua omis-
sione, vel actione digna tali p&#x0153;na. <R>197. c</R></negEZ>
<negEZ>Ecclesiæ bona distinguuntur à bonis Clericorum.
353. e</negEZ>
<negEZ>contra Ecclesiam non præscribitur, nisi annis qua-
draginta. <R>477. a</R></negEZ>
<negEZ>in Ecclesiam vel ciuitatem nō potest currere præ-
scriptio minor, quàm centenaria. <R>558. a</R></negEZ>
<negEZ>Ecclesiastici, sunt patres, pastores, & iudices sæcu-
larium in spiritualibus. <R>355. e</R></negEZ>
<negEZ>Ecclesiastici peculiari modo sunt diuinis rebus
mancipati, & consecrati. <R>355. d</R></negEZ>
<negEZ>Ecclesiastici prælati nō habent directam potesta-
tem temporalem. <R>345. d</R></negEZ>
<P>Ecclesiasticis personis multa interdicta sunt, quæ
pertinent ad potestatem politicam. <R>125. d</R></P>
<negEZ>Ecclesiasticis possunt priuilegia à personis sæcu-
laribus concedi. <R>447. d</R></negEZ>
<P>Eccle siastici sunt exempti à tributis. <R>413. d, e</R></P>
<negEZ>Ecclesiastici, quoad for&#x0169;, sunt exempti à ciuili iu-
risdictione, item à p&#x0153;nis legum ciuilium, item
à legibus ciuilibus. <R>353. d</R></negEZ>
<negEZ>ad Ecclesiasticos cùm res aliqua aduenit, retinet
tantùm onus certum, & inuariabile ei anne-
xum. <R>353. e</R></negEZ>
<negEZ>Ecclesiasticis potest contributio aliqua imponi ex
cōsensu Pontificis, quando laicorum facultares
non sufficiunt ad succurrendum publicæ neces-
sitati. <R>353. e</R></negEZ>
<negEZ>Ecclesiastici qui in Rep. infidelium commorare&#x0303;-
tur tenerentur tributa præstare principibus il-
lius Reip. <R>355. b, c</R></negEZ>
<negEZ>Ecclesiastici ab Ecclesiastico iudice non debent
puniri p&#x0153;nis legum ciuilium, quia mitius cum
eis agitur. <R>353. b, c</R></negEZ>
<negEZ>Ecclesiastici possunt puniri à iudice Ecclesiastico
p&#x0153;nis legum ciuilium. <R>352. e</R></negEZ>
<negEZ>Ecclesiastici possunt puniri à iurisdictione laica ob
crimen læsæ maiestatis. 349. & in multis aliis illi
subduntur. <R>ibid. a. b</R></negEZ>
<negEZ>Ecclesiasticæ personæ ter à Rege vocatæ venire
respuentes exilio, & aliis p&#x0153;nis mulctātur apud
Hispanos. <R>345. a, b</R></negEZ>
<negEZ>Ecclesiastici tenentur iure naturali consulere ne-
cessitatibus Reip. <R>348. c, d</R></negEZ>
<negEZ>Ecclesiastici, qui sæculari curiæ traditi non sunt,
non possunt p&#x0153;na aliqua puniri à magistratu<-P>@@

<-P>politico. <R>350. b</R></negEZ>
<P>Ecclesiasticam præfecturam posuit Deus. <R>108. c</R></P>
<P>Ecclesiasticum regimen est monarchichum. <R>155. b</R></P>
<negEZ>Ecclesiastica iurisdictio ad causar&#x0169; cognitionem
delegari potest. <R>182. e</R></negEZ>
<negEZ>Ecclesiastica potestas Luminare maius, seu Sol, ci-
uilis verò minus, seu Luna. <R>188. d</R></negEZ>
<negEZ>Ecclesiastica potestas saltem in summo Pontifice
est immediatè à Deo. <R>234. e</R></negEZ>
<P>Ecclesiastica potestas duplex. <R>172. c</R></P>
<negEZ>Ecclesiastica potestas legislatiua est donum Dei
supernaturale. <R>184. d</R></negEZ>
<negEZ>Ecclesiastica potestas est supernaturalis in substā-
tia. <R>187. d</R></negEZ>
<negEZ>Ecclesiastica potestas legislatiua quomodo sit su-
pernaturalis. <R>188. a</R></negEZ>
<negEZ>Ecclesiastica potestas, quàm excellens in Pontifice.
188. d</negEZ>
<negEZ>Ecclesiastica potestas non potest esse in f&#x0153;minis.
188. a</negEZ>
<negEZ>Ecclesiasticam & sæcularem potestatem Deus di-
stinxit. <R>346. e</R></negEZ>
<negEZ>Ecclesiasticæ potestati est subordinata ciuilis, &
quomodo. <R>187. c. 189. d</R></negEZ>
<P>Ecclesiastica potestas in quo præstet ciuili. <R>188. e</R></P>
<negEZ>Ecclesiastica potestas quomodo sit nobilior ciuili.
188. d, e</negEZ>
<negEZ>Ecclesiasticam potestatem laicus habere potest.
188. b</negEZ>
<negEZ>Ecclasiastica & politica potestas in vnam perso-
nam conspirare possunt. <R>125. e</R></negEZ>
<negEZ>Ecclesiastica potestas præstat Regia dignitate.
188. d</negEZ>
<negEZ>Ecclesiastica & ciuilis potestas vnde ortum ha-
beant. <R>188. e</R></negEZ>
<negEZ>Ecclesiastica potestas iurisdictionis potest esse in
homine baptizato fideli etiam iniquissimo.
184. c</negEZ>
<negEZ>Ecclesiastica potestas manet in infideli, donec ab
Ecclesia priuetur. <R>185. a</R></negEZ>
<negEZ>Ecclesiasticæ & ciuilis potestatis fines diuersi.
188. e</negEZ>
<P>Ecclesiasticæ leges cur diuinæ. <R>573. c, & seq.</R></P>
<negEZ>Ecclesiasticæ legis obseruatio est necessaria ad vi-
tam æternam. <R>222. c</R></negEZ>
<negEZ>Ecclesiasticæ leges ita obligāt, vt earum transgres-
sio sit necessariò confitenda. <R>222. d</R></negEZ>
<negEZ>Ecclesiastica lex fertur potestate spirituali, & su-
pernaturali. <R>34. c</R></negEZ>
<negEZ>Ecclesiasticarum legum obligationis fundamen-
tum est Fides, Religio, & Baptismus. <R>324. c</R></negEZ>
<negEZ>Ecclesiasticarum legum sunt incapaces qui non
sunt baptizati. <R>324. c</R></negEZ>
<negEZ>Ecclesiastica lex potest tolli consuetudine decem
annorum. <R>478. a, b, c</R></negEZ>
<negEZ>Ecclesiastica consuetudo quæ & à quo. 474. d, e, &
seq.</negEZ>
<negEZ>Ecclesiasticæ res quibus oneribus debeant subiici.
353. e</negEZ>
<P>Edere iuridica significatione quid significet. <R>562. d</R></P>
<P>Edictum ad quid debeat propriè constitui. <R>51. a</R></P>
<negEZ>Edicta Prætorum quid, quando instituta, quo-
modo, eorúmque robur. <R>47. e</R></negEZ>
<P>Edirio & promulgatio legis in quo differant. <R>28. a</R></P>
<negEZ>Effectus & obiectum solet nomen causæ sumere.
5. d</negEZ>
<P>Effectus sæpe sumit nomen causæ. <R>74. a</R></P>
<negEZ>ad Effectum vnum in ducta nō debe&#x0303;t in cōtrarium<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0681.jpg/>
@@1@<SE681>Index rerum, & materiarum.
<duolan 2><-P>operari. <R>365. d</R></negEZ>
<P>Effectus legis quis. <R>58. b</R></P>
<P>Effectus legis veteris qui. <R>579. a</R></P>
<P>Effectus legis humanæ quis. <R>211. d</R></P>
<P>Effectus legis varij. <R>61. b</R></P>
<negEZ>Effectum legis non esse consilium dare, quomodo
intelligendum. <R>59. d</R></negEZ>
<negEZ>Effectus legis obligatio, punitio, & irritatio. 559. b
560. b</negEZ>
<negEZ>Eleazar maluit mortem subire, quàm carnes por-
cinas comedere in contemptum legis. 259. c
260. a</negEZ>
<P>Eleazar cur debuit mortem oppetere. <R>266. e, & seq.</R></P>
<negEZ>Electio infidelis quamuis esset peccatum, tamen
esset valida. <R>140. e</R></negEZ>
<negEZ>ad Electionem actiuam, seu suffragium ferendum
in catedris quando, & quomodo quis fiat inha-
bilis. <R>380. b. c. & seq.</R></negEZ>
<negEZ>Electio facta à Capitulo, quod nō seruauit speciale
mandatum petendi cōcilium, irrita est. <R>434. d. e</R></negEZ>
<negEZ>Electores Imperatoris non possunt condere leges
164. a</negEZ>
<negEZ>Electus si ante confirmationem ingerat se admi-
nistrationi Ecclesiæ priuatur iure electionis.
317. b</negEZ>
<P>Eleemosyna quando præcipi potest. <R>211. e</R></P>
<negEZ>Eleemosynæ præcepto satisfit etiam dando ex ina-
ni gloria. <R>210. c</R></negEZ>
<negEZ>Eleemosyna non est danda de necessariis ad vitam
tuendam. <R>267. b</R></negEZ>
<negEZ>Eleemosynam dans ignorans se habere debitum
ad illam, satisfacit illi. <R>210. a</R></negEZ>
<P>Eleuterobaptistæ qui. <R>608. d, e</R></P>
<negEZ>Elisæus baculo suo suscitauit filium Sunamitidis.
630. b</negEZ>
<negEZ>Emphyteusis perpetua transit ad hæredes, tempo-
ralis non. <R>386. b</R></negEZ>
<P>Emphyteusis temporalis non confiscatur. <R>386. d</R></P>
<negEZ>Emphyteusis amittitur ob non solutam pe&#x0303;sionem
triennio. <R>383. b</R></negEZ>
<P>Emphyteuta fiscus potest. &c. <R>386. b, d</R></P>
<negEZ>Emporia & nundinæ celebrabantur in foribus ci-
uitatis. <R>219. b</R></negEZ>
<P>Emptio rei sacræ aliquando honestari potest. <R>89. d</R></P>
<negEZ>Emptori quando pretium rei reddendum sit, fisco
rem venditam vendicante. 393. d, e, & seq.</negEZ>
<negEZ>Enunciatio est rationis dictamen per mod&#x0169; enun-
ciandi. <R>14. d</R></negEZ>
<negEZ>Epicurus omnes suos libros repleuit oleribus, &
pomis. <R>264. d</R></negEZ>
<P>Epikiia quid sit. <R>95. a</R></P>
<P>γνώμη quid. <R>95. a</R></P>
<P>Epiikiæ & γνώμης differentia. <R>95. a</R></P>
<P>Epiikia quæ dicatur. <R>505. c</R></P>
<negEZ>Epiikia iuris quædam moderatio est, & qua cōdi-
tione ius respiciat. <R>161. e</R></negEZ>
<P>Epiikia formaliter respicitæquum & iustum. <R>4. b</R></P>
<P>Epiikia quomodo distinguatur à lege. <R>95. c</R></P>
<negEZ>Epiikiæ differentia in lege naturali, & positiua.
95. b</negEZ>
<negEZ>Epiikia seruata mentis lege contra eius verba, seu
corticem facit. <R>270. b</R></negEZ>
<negEZ>Epiikia potest cadere in legem naturalem, sed à
Deo solo potest adhiberi. <R>94. a, b</R></negEZ>
<negEZ>Epiikia cur non habeat locum contra legem na-
turalem. 95. d. & quomodo possit habere. <R>ibid.</R></negEZ>
<negEZ>Epiikia solùm habet locum contra legem scri-
ptam. <R>95. d</R></negEZ>@@

<negEZ>Epiikia non solùm à legislatore, sed etiam à priua-
ta persona adhiberi potest. <R>562. e</R></negEZ>
<P>Epiikia solùm habet locum in casu euidenti. <R>562. b</R></P>
<negEZ>Epiikia non habet locum in manifestis cōtra ver-
ba legis. <R>561. c</R></negEZ>
<P>Epiikia quando humano iudici licita. <R>94. b, c</R></P>
<negEZ>ad Epiikiæ virtutem pertinet aliquando agere cō-
tra verba legis, vt iustum, & æquum obseruetur.
4. b</negEZ>
<P>Epiikia quando locum habeat supra legem. <R>562. c</R></P>
<negEZ>Episcopi Apostolis succedunt, vt Papa Petro.
156. e</negEZ>
<negEZ>Episcopi quomodo successerint Apostolis. 152. e,
157. a</negEZ>
<negEZ>Episcopi nullam habent partem veræ Apostolicæ
dignitatis. <R>157. b</R></negEZ>
<negEZ>Episcopus quasi speculator in Ecclesia positus est.
159. e</negEZ>
<P>Episcoporum creandorum formula. <R>156. b</R></P>
<P>Episcopi vocati Reges. <R>191. a</R></P>
<P>Episcopus antepositus Regi. <R>191. d</R></P>
<P>Episcopi principes Ecclesiæ constituti sunt. <R>191. c</R></P>
<negEZ>Episcopo sunt subiecti Principes etiam supremi.
188. e</negEZ>
<negEZ>Episcoporum præcellentia supra Principes sæcu-
lares. <R>191. b, c, d, e</R></negEZ>
<P>Episcopus est persona illustris. <R>159. a</R></P>
<P>Episcopi fiunt à Christo. <R>156. b</R></P>
<negEZ>Episcopum nullum elegit Christus, nec consecra-
uit omnes Apostolos. <R>157. a</R></negEZ>
<negEZ>Episcoporum ordo quo iure in Ecclesiam intro-
ductum. <R>157. b</R></negEZ>
<P>Episcopi à quibus, & quomodo constituti. <R>157. e</R></P>
<negEZ>Episcopus primò debet obedire Papæ, deinde Me-
tropolitano, si nō sit occupatus à Rege; sed si sit
occupatus à Rege, debet ei primas deferre.
344. a, b</negEZ>
<negEZ>Episcoporum omnium potestas an à Papa depen-
deat, vel non. <R>160. a, b, c</R></negEZ>
<negEZ>Episcopus electus si non sit intra tres menses cō-
secratus, ipso facto priuatus est Episcopatu.
375. b</negEZ>
<negEZ>Episcopus dum consecratur, quam auctoritatem
accipiat. <R>158. c</R></negEZ>
<negEZ>Episcopum, vel Abbate&#x0303;, si quem solo verbo com-
pellet Pontifex Romanus statim fit Episcopus,
vel Abbas. <R>446. c</R></negEZ>
<negEZ>Episcopi omnes à quo tempore à Papa auctorita-
tem habere c&#x0153;perint. <R>159. b</R></negEZ>
<negEZ>Episcopus nomen est operis, non honoris, & vn-
de dicatur. <R>140. e</R></negEZ>
<negEZ>Episcopi non habent suffragium decisiuum, quan-
do Pontifex adest in Concilio, secus quando
mittit legatos. <R>520. e</R></negEZ>
<negEZ>Episcopus factus est Ambrosius adhuc laicus.
188. c</negEZ>
<negEZ>Episcopus non debet admitti sine literis, tamen
fit Episcopus per fiat Pontificis. <R>446. e</R></negEZ>
<negEZ>Episcopi sunt subiecti legibus Conciliorum pro-
uincialium, & nationalium, in quibus ipsi cum
aliis iudices, & legislatores fuerunt. <R>304. e</R></negEZ>
<negEZ>Episcopi possunt in suis Episcopatibus leges con-
dere. <R>159. c</R></negEZ>
<P>Episcopus debet obedire Regi. <R>344. a</R></P>
<negEZ>Episcopus potest in sua di&#x0153;cesi quidquid Papa
potest in vniuersali Ecclesia, nisi ab eo prohi-
beatur. 511. c. d. explicatur. <R>512. a</R></negEZ>
<negEZ>Episcopus est in sua di&#x0153;cesi, quod Papa est in vni-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0682.jpg/>
@@1@<SE682>Index rerum & materiarum.
<duolan 2><-P>uersali Ecclesia. <R>121. c</R></negEZ>
<P>Episcopus non potest fieri laicus. <R>188. c</R></P>
<P>Episcopi quomodo habeant iurisdictionem. <R>178. a</R></P>
<negEZ>Episcopi ante potestatem ordinis, & consecratio-
nem possunt habere iurisdictionem. <R>151. e</R></negEZ>
<negEZ>Episcopi officium non potest exerceri sine conse-
cratione. <R>375. b</R></negEZ>
<negEZ>Episcoporum iurisdictio quo iure illis competat.
161. b, c</negEZ>
<P>Episcopis Deus confert iurisdictionem. <R>159. b</R></P>
<negEZ>Episcopos habere iurisdictionem à Christo, pro-
pari non potest. <R>155. d</R></negEZ>
<P>Episcopis qualem potestatem conferat Deus. <R>159. a</R></P>
<negEZ>Episcopi habent iurisdictionem à summo Ponti-
fice. 155. d. e. & seq.</negEZ>
<negEZ>Episcopis quomodo iurisdictionem Pontifex con-
ferat. <R>159. c</R></negEZ>
<P>Episcopi leges ferunt nomine Papæ. <R>158. b</R></P>
<negEZ>Episcopus in grauioribus nō potest leges cōdere,
& cur. <R>160. b</R></negEZ>
<negEZ>Episcopus non potest Clericis tributum impo-
nere. <R>160. d</R></negEZ>
<negEZ>Episcopus quomodo possit contra ius commune
decernere. <R>161. e. 162. a</R></negEZ>
<P>Episcopus in quibus non possit disponere. <R>161. a, b</R></P>
<negEZ>Episcopus potest leges ferre, quæ ipso defuncto,
vel amoto vim suam retineant. <R>159. d</R></negEZ>
<negEZ>Episcoporum statuta vbi, & quomodo obligent,
159. c</negEZ>
<negEZ>Episcopi possunt condere canones Episcopales.
162. b</negEZ>
<negEZ>Episcopi ex violatione suarum legum non possunt
incurrere excommunicationem, suspensionem,
&c. <R>307. c</R></negEZ>
<negEZ>Episcopi epistola particularis non constituit ius.
51. b</negEZ>
<negEZ>Episcopus potest statuere contra id quòd ipse, vel
eius antecessor statuit. <R>161. d</R></negEZ>
<negEZ>Episcoporum vel Conciliorum decreta à summo
Pontifice non approbata vim legis vniuersalis
non habent. <R>172. b</R></negEZ>
<negEZ>Episcopus neminem potest damnare ex quo hære-
sim à se confictam prædicare c&#x0153;perit. <R>187. b</R></negEZ>
<negEZ>Episcopus non potest abrogare quæ iure commu-
ni statuta sunt. <R>161. e</R></negEZ>
<negEZ>Episcopus quomodo dissoluat vota, iurame&#x0303;ta, &c.
94. e</negEZ>
<negEZ>Episcopi vnde accipiant subditos, & in eos iuris-
dictionem. <R>158. a, b</R></negEZ>
<P>Episcopus est caput suæ di&#x0153;cesis. <R>159. a</R></P>
<P>Episcopus est caput Capituli. <R>178 e</R></P>
<negEZ>Episcopus, & Decanus quomodo sint caput Ca-
pituli. <R>179. e</R></negEZ>
<negEZ>Episcopus solus habet suffragium decisiuum in
Synodo di&#x0153;cesana. <R>520. d</R></negEZ>
<negEZ>Episcopus non habet potestatem à Capitulo, sed à
Christo, vel à Papa. <R>162. a</R></negEZ>
<negEZ>Episcopus an possit sine Capituli sui consensu le-
ges ferre. 162. c, & seq.</negEZ>
<negEZ>Episcopus non indiget synodo parochorum ad fe-
rendas leges. <R>163. b</R></negEZ>
<negEZ>Episcopus potest sine Capituli sui consensu leges
ferre. <R>162. a, e</R></negEZ>
<negEZ>Episcopus in quo non possit sine consensu Capi-
tuli statuere. <R>162. e</R></negEZ>
<negEZ>Episcopus Synodale Concilium ad libitum dispo-
nere potest. <R>161. a</R></negEZ>
<negEZ>Episcopus non tenetur legibus in synodo Episco-<-P>@@

<-P>pali latis. <R>319. a</R></negEZ>
<negEZ>Episcopus quomodo obligetur suis statutis.
318. a, b</negEZ>
<negEZ>Episcopo mortuo iurisdictio deuoluitur ad Capi-
tulum. <R>180. a, b</R></negEZ>
<negEZ>Episcopus non potest excommunicare subditos
suos in alieno territorio. <R>457. a</R></negEZ>
<negEZ>Episcopus non potest obligare, nisi subditos, qui
sunt incolæ. <R>320. c</R></negEZ>
<negEZ>Episcopi statutum non ligat subditos extra terri-
torium versantes. <R>331. e</R></negEZ>
<negEZ>Episcopus potest facere Capituli consensu quod
factum tenet. <R>162. c</R></negEZ>
<negEZ>Episcopus potest subditum punire qui deliquit ex-
tra prouinciam, si in ea postea reperiatur. <R>167. c</R></negEZ>
<negEZ>Episcopus non potest excommunicare subditum
extra territorum. <R>334. a, b, c, d, & seq.</R></negEZ>
<negEZ>Episcopus non potest excommunicare non subdi-
tum sibi tempore promulgationis edicti. <R>325. e</R></negEZ>
<negEZ>Episcopus est Iudex etiam in ordine ad delicta
commissa extra territorium. <R>342. a</R></negEZ>
<negEZ>Episcopus potest præcipere clerico, etiam sub ce&#x0303;-
sura, ne extra di&#x0153;cesi sacrum faciat. <R>342. e</R></negEZ>
<negEZ>Episcopus potest liberè dispensare cum Clerico,
vt absit septennio studiorum gratia. <R>532. a, b</R></negEZ>
<negEZ>Episcopus potest generali mandato sub excom-
municatione lata forenses fures, aut alios de-
linquentes in suo territorio includere. <R>325. d</R></negEZ>
<negEZ>Episcopus non potest sine consensu cleri, & popu-
li festa instituere. <R>163. b</R></negEZ>
<negEZ>Episcopus si præcipiat, ne quis extrahat triticum
ex sua di&#x0153;cesi, quatenus censuram incutrat qui
extrahit. <R>335. e</R></negEZ>
<negEZ>Episcopi statutum peregrini quando incurraut
p&#x0153;nas illius. <R>322. e</R></negEZ>
<negEZ>Episcopus potest dispensare in suis constitutioni-
bus à Papa confirmatis. <R>515. b</R></negEZ>
<negEZ>Episcopus si constitutiones iureiurando firmaue-
rit, an possit in illis dispensare. <R>520. d</R></negEZ>
<negEZ>Episcopis quomodo data sit potestas iudicandi de
ciuilibus. <R>122. c</R></negEZ>
<P>Episcopus in quibus casibus possit dispensare
in iure communi. <R>513. d, e, & seq.</R></P>
<negEZ>Episcopus potest dispensare in extrema necessita-
te partium, nec tenetur eam supplere. <R>515. b, c</R></negEZ>
<negEZ>Episcopus potest præcipere Sacerdotibus, vt tem-
pore epidimiæ sacramenta ministrent. <R>256. e</R></negEZ>
<negEZ>Episcopus factus ex religioso ad quid teneatur ex
regula. <R>310. e</R></negEZ>
<negEZ>Episcopus potest dispensare si non determinetur à
quo. <R>513. e</R></negEZ>
<negEZ>Episcopus potest ex iusta causa minuere p&#x0153;niten-
tiam à summo Pontifice impositam. <R>161. d</R></negEZ>
<negEZ>Episcopus potest dispensare in triplici genere re-
rum in iure communi. <R>514. b</R></negEZ>
<negEZ>Episcopus potest secum dispensare quoties potest
cum subditis. <R>520. e</R></negEZ>
<negEZ>cum Episcopo ludens an peccet stante lege in
prohibente. <R>318. e</R></negEZ>
<negEZ>Episcopis suis sedibus pulsis priuilegium colla-
tum. <R>331. b</R></negEZ>
<negEZ>Episcopus non debet ordinare in aliena di&#x0153;cesi,
si tamen ordinet, tenet ordinatio. <R>425. a</R></negEZ>
<negEZ>Episcopus potest testari de bonis patrimoniali-
bus, non de bonis Ecclesiæ. <R>442. c</R></negEZ>
<negEZ>Episcopus debet decidere causas monachorum,
sanctimonialium, & clericorum causas ciuiles.
350. d</negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0683.jpg/>
@@1@<SE683>Index rerum & materiarum.
<duolan 2><negEZ>Episcopus in hæresim lapsus quomodo olim de-
ponebatur. <R>185. e</R></negEZ>
<negEZ>Episcopus vel eius vicarius quomodo debeant
procedere in causis. <R>162. e</R></negEZ>
<negEZ>Episcopi decretum violās ab Ecclesia est deijcien-
dus. <R>159. b</R></negEZ>
<negEZ>Episcoporum statutis, in quibus excommunicatio
statuitur in eos, qui ingrediuntur, vel accedunt
ad monasteria sanctimonialium, tenentur qui
contra fecerint. <R>341. d</R></negEZ>
<negEZ>Episcopalis iurisdictio tantùm eo moriente qui ac-
cepit, finitur. <R>157. c</R></negEZ>
<negEZ>Epistolæ & responsa Pontificum vim legis ha-
bent. <R>48. b</R></negEZ>
<negEZ>Epistola Principis in causa quam cognouit, vim
habet legis. <R>49. e</R></negEZ>
<negEZ>Epistola, rescriptum, seu responsum Principis, etsi
sit de negotio specialis, vim habet legis vniuer-
salis. <R>48. e</R></negEZ>
<negEZ>Epistola seu rescriptum Principis non facit ius, &
ab ea appellare licet. 48. d, c, sed est falsum. ibid.</negEZ>
<P>Epistola decretalis dicitur Papæ constitutio. <R>50. c</R></P>
<negEZ>Epistola, seu rescriptum Principis ad relationem
Magistris de re dubia emissum, habet vim legis.
50. c</negEZ>
<negEZ>Epistola particularis Episcopi vt declaret pro-
priam constitutionem, non facit ius. <R>51. b</R></negEZ>
<negEZ>Epistola Christi ad Abagarum apocrypha est.
623. e</negEZ>
<negEZ>Epistola commendās aliquem obligatur sub mor-
tali ex prudentia, & charitate, ad impediendum
ne alij detrimentum patiantur. <R>560. d, e</R></negEZ>
<negEZ>Epistola comme&#x0303;datitia generaliter laudato si quis
postea committat sua negotia, non tenetur ad
restitutionem, nisi specificè dixeris vt ei quid
daretur, quod adhuc exceptionem patitur. 561.
a, b, c, d</negEZ>
<P>Error communis populi dat iurisdictionem. <R>226. d</R></P>
<negEZ>Esseni sacerdotes ægroti carnibus, & vino absti-
nebant. <R>262. e</R></negEZ>
<P>Esse prius est quàm operari. <R>285. e</R></P>
<P>Essentia rei inuariabilis est. <R>432. b</R></P>
<negEZ>Esus carnium non fuit prohibitus ante diluuium,
licet non fuerit in vsu. <R>588. d</R></negEZ>
<negEZ>Euæ quomodo dictum est post peccatum, sub po-
testate viri eris. <R>112. c</R></negEZ>
<P>Euangelium est bonum nuncium. <R>619. a, 620. d</R></P>
<P>Euangelium æternum. <R>627. a</R></P>
<negEZ>Euangelium nulla continet præcepta nisi necessa-
ria ad salutem. <R>623. a</R></negEZ>
<negEZ>Euangelium scripsit Christus dictādo illud Euan-
gelistis. <R>624. a</R></negEZ>
<negEZ>in Euangelio primò prædicatum est regnum c&#x0153;-
lorum. <R>580. a</R></negEZ>
<P>Euangelium quo ordine promulgat&#x0169; fuerit. <R>606. e</R></P>
<negEZ>Euangelium non c&#x0153;pit Christus promulgare gen-
tibus per se, sed per Apostolos. <R>605. c</R></negEZ>
<negEZ>Euangelium quando, & quanto tempore promul-
gatum. <R>601. a</R></negEZ>
<P>Euangelica lex quid contineat. <R>587. e</R></P>
<negEZ>Euangelica lex continet præcepta, consilia, &c.
587. e</negEZ>
<negEZ>Euangelicæ legis propria fuere consilia perfectio-
nis. <R>587. b</R></negEZ>
<negEZ>in Euangelica lege pauca Dei præcepta continen-
tur. <R>150. a</R></negEZ>
<P>Eucaitæ, & Messalini hæretici. <R>249. c</R></P>
<P>Eucharistiæ sacramentum quando iustitut&#x0169;. <R>622. c</R></P>@@

<negEZ>Eucharistia instituta, & exercita ante mortem
Christi. <R>624. e</R></negEZ>
<negEZ>in Eucharistiæ sacramento realiter Christus fons
vitæ continetur. <R>630. d</R></negEZ>
<P>Eucharistia etiam est sacrificium. <R>621. e</R></P>
<negEZ>Eucharistia est vinculum amoris, quo præcipuè
Deus trahit ad se homines. <R>631. a</R></negEZ>
<negEZ>ad Eucharistiam sumendam quando teneantur
pueri. <R>358. a, b, c, d</R></negEZ>
<negEZ>Eucharistia potest dari circa decimum ætatis an-
num in mortis articulo. <R>361. a</R></negEZ>
<negEZ>Eucharistiam dare excommunicato non licet, e-
tiam metu mortis. <R>259. d</R></negEZ>
<negEZ>Euentus frustra expectatur, cuius nullus est effe-
ctus. <R>277. c</R></negEZ>
<negEZ>Euidentia patrati criminis non indiget clamore
accusatoris. <R>391. a</R></negEZ>
<negEZ>Eulogius noluit communicare cum Imperatore.
192. a</negEZ>
<P>Eunuchi non poterant vendi. <R>337. e, & seq.</R></P>
<negEZ>Eunuchus Æthiops baptizatus à Philippo erat
gentilis. <R>606. c</R></negEZ>
<negEZ>Eunuchus baptizatus à Philippo qualis fuerit.
607. b, c, d</negEZ>
<negEZ>Eunuchus Æthiops baptizatus à Philippo voca-
tur primitiæ gentium. <R>606. c, d</R></negEZ>
<P>Eunuchus Æthiops fuit proselytus. <R>607. b, c</R></P>
<negEZ>Eusebium Episcopum Nicomediensem ob Arria-
nam hæresim ab Episcopatu depositum, exilio
multauit Constantinus. <R>352. c</R></negEZ>
<negEZ>Eustachiani hæretici, & quis eorum error circa ie-
iunia. <R>205. d</R></negEZ>
<negEZ>Excellentes in Rep. non sunt connumerandi cum
reliquis. <R>315. d</R></negEZ>
<negEZ>Exceptio à lege generali etiam sine causa facta va-
lida est. <R>519. b</R></negEZ>
<P>Exceptio firmat regulam. <R>131. e</R></P>
<P>Excōmunicandi potestas pertinet ad claues. <R>183. c</R></P>
<negEZ>Excommunicare non potest Episcopus existen-
tem extra territorium, aut in loco exempto, aut
non subditum sibi tempore promulgationis
edicti, secus est de statuto, & lege quæ po-
test etiam subditum postea, aut in territorio
agentem ligare. <R>343. c</R></negEZ>
<negEZ>Excommunicare non potest Episcopus sibi non
subdit&#x0169; tempore promulgationis edicti. <R>325. e</R></negEZ>
<negEZ>Excommunicare subditos in alieno territorio non
potest Episcopus. <R>457. a</R></negEZ>
<P>Excōmunicari nemo potest, nisi à superiore. <R>316. a</R></P>
<negEZ>Excommunicare seipsum an teneatur mandata-
rius, cui est mandatum vt excommunicet eos,
qui non soluerunt procurationem, & ipse non
soluit. <R>319. a, b, c, d</R></negEZ>
<P>Excommunicatio est grauissima p&#x0153;na. <R>247. a</R></P>
<negEZ>Excommunicatio dicitur mors spiritualis, nec po-
test imponi, nisi propter peccat&#x0169; mortale. <R>366. c</R></negEZ>
<P>Excommunicationis lex quid præcipiat. <R>513. b</R></P>
<negEZ>Excommunicatio maior non potest incurri, nisi
per peccatum mortale. <R>222. c, 247. d</R></negEZ>
<negEZ>Excommunicatio maior potest incurri propter
peccatum veniale. <R>250. c</R></negEZ>
<negEZ>Excommunicatio simpliciter lata intelligitur de
maiori. <R>369. a, b</R></negEZ>
<negEZ>Excommunicatio minor quantam priuationem
inducat. <R>250. d</R></negEZ>
<negEZ>Excommunicatio minor tollitur ab omni sacer-
dote, qui potens est absoluere à peccato mortali.
250. d, aut veniali. <R>251. e</R></negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0684.jpg/>
@@1@<SE684>Index rerum & materiarum.
<duolan 2><negEZ>Excommunicatio minor potest tolli à clerico ha-
bente forensem iurisdictionem, licet sacerdos
non sit. <R>251. e</R></negEZ>
<negEZ>Excommunicatio minor longè minor p&#x0153;na est,
quàm irregularitas. <R>250. c, 251. d</R></negEZ>
<negEZ>Excommunicatio ferri potest ab habente iurisdi-
ctionem Ecclesiasticam, licèt non habeat cla-
ues. <R>183. d</R></negEZ>
<negEZ>Excommunicatio non incurritur in rebus leuibus.
234. c</negEZ>
<P>Excommunicatio f&#x0153;lix Episcopi mucro. <R>156. e</R></P>
<negEZ>Excommunicatio per mortale incurritur sine mo-
nitione Prælati. <R>247. c</R></negEZ>
<negEZ>Excommunicationem quomodo possit ferre iu-
dex, & an debeat monitione vti. <R>249. e</R></negEZ>
<negEZ>Excommunicatio ferenda non potest incurri, nisi
per monitionem. <R>249. b</R></negEZ>
<negEZ>Excommunicatio indicat obligationem sub mor-
tali. <R>247. d</R></negEZ>
<negEZ>Excommunicatio nulla incurri potest contra vo-
luntatem expressam Papæ. <R>519. b</R></negEZ>
<negEZ>Excommunicationes de rebus leuibus non sunt
contemnendæ. <R>234. d</R></negEZ>
<negEZ>per Excommunicationem quis traditur Sathanæ
in interitum carnis. <R>319, b</R></negEZ>
<negEZ>Excommunicatio & aliæ censuræ incurruntur an-
te omnem iudicis sententiam. <R>370. d, 373. c, d</R></negEZ>
<negEZ>Excommunicatio & absolutio à censura non re-
quirunt præsentiam. <R>337. c</R></negEZ>
<negEZ>Excommunicatio lata sine animo obligandi, non
ligat. <R>15. b</R></negEZ>
<P>Excommunicatio quibus bonis priuet. <R>370. e</R></P>
<negEZ>ab Excommunicationis sententia lata à Pontifice
Romano, vel iure communi potest Episcopus
absoluere, si eam sibi non reseruauit Episcopus.
513. a</negEZ>
<P>Excommunicatio quos comprehendat. <R>322. c</R></P>
<P>Excommunicatio sine citatione lata valet. <R>342. c</R></P>
<negEZ>Excommunicatione nulla est maior p&#x0153;na in Ec-
clesia. <R>319. b</R></negEZ>
<negEZ>Excommunicatio committi potest mulieribus, sed
à solo Papa. <R>183. b</R></negEZ>
<negEZ>Excommunicatio lata contra hæreticos in bulla
c&#x0153;næ, quid requirat, vt incurratur. <R>206. e</R></negEZ>
<negEZ>Excommunicatio ob symoniam retrotrahitur ad
diem commissi criminis. <R>383. b</R></negEZ>
<negEZ>Excommunicatio ab Episcopo proprio lata in
eum, cui Papa concessit priuilegium, ne excom-
municari possit, nulla est. <R>284. b, c, 285. e</R></negEZ>
<negEZ>sub Excōmunicationis p&#x0153;na si præcipiat Episco-
pus per sententiam vel edict&#x0169; generale, nequis
furetur, ille qui furatur etiam extra territorium
manet excommunicatus. <R>342. b</R></negEZ>
<negEZ>Excommunicatio pro aborsu reseruata à Se$unclearto V.
ablata est à Gregorio XIV. <R>287. a</R></negEZ>
<negEZ>Excommunicatio legentium libros magorum re-
seruata est à Pio V. in bulla C&#x0153;næ, quæ non est
reseruata ab alijs nec reseruatio ablata. <R>287. b</R></negEZ>
<negEZ>Excommunicatio si ferretur in eum qui habuit
priuilegium, ne excommunicaretur, ignoran-
tem tamen illud, nulla esset. <R>285. b</R></negEZ>
<negEZ>ab Excommunicatione absoluitur in nomine Pa-
pæ. 158. b, & cur. <R>ibid.</R></negEZ>
<negEZ>ab Excommunicatione potest inferior prælatus
absoluere. <R>511. e</R></negEZ>
<negEZ>ab Excommunicatione absolutio valida est, etiāsi
detur iniustè, & sine causa ab eo qui illam tulit.
518. e, 519. a</negEZ>@@

<negEZ>in Excommunicationem reseruatam si quis inci-
derit, & promulgetur constitutio abrogans re-
seruationem, poterit absolui à Parocho. <R>287. a</R></negEZ>
<negEZ>Excommunicatus non potest in regem eligi iure
canonico. <R>141. b</R></negEZ>
<P>ab Excōmunicatione potest inuitus absolui. <R>417. c</R></P>
<negEZ>Excommunicatus per bullam c&#x0153;næ ob vitandam
mortem potest celebrare Missam. <R>258. b</R></negEZ>
<negEZ>Excommunicatum publicè denunciatum vitare
iure canonico debemus. <R>141. b</R></negEZ>
<negEZ>Excommunicatus occultus potest semel aut ite-
rum Missam celebrare, vt manifestum vitæ, aut
infamiæ periculum euadat. <R>257. c</R></negEZ>
<negEZ>cum Excommunicato communicare quando li-
ceat. <R>259. d</R></negEZ>
<negEZ>Excommunicati communicatio quomodo pro-
hibeatur ab Ecclesia. <R>236. b</R></negEZ>
<negEZ>cum Excommunicatis ab alijs iudicibus quàm à
Papa, communicantes in humanis, sunt excom-
municati nec peccant mortaliter. <R>249. a</R></negEZ>
<negEZ>cum Excommunicato communicantes in crimi-
ne, sunt ipso iure excommunicati excommuni-
catione maiori. <R>250. a</R></negEZ>
<negEZ>Excommunicati communicatio quando sit mor-
talis. <R>236. b</R></negEZ>
<P>Excusatio supponit obligationem. <R>282. c</R></P>
<negEZ>Executio literarum Pontificis non suspenditur in-
terposita supplicatione ad eum. <R>297. b, c</R></negEZ>
<negEZ>Executio rescriptorum, & literarum particula-
rium potest suspendi supplicatione interposita.
296. e</negEZ>
<negEZ>Executio præcepti superioris suspendi potest.
297. a</negEZ>
<negEZ>Executoris Apostolici acta firma sunt donec sciat
se esse reuocatum. <R>282. c</R></negEZ>
<P>Exempla plus mouent, quàm verba. <R>309. d</R></P>
<P>Exemptio est priuilegium & odiosa. <R>340. e</R></P>
<negEZ>Exemptio vni concessa extenditur ad socium.
318. e</negEZ>
<P>Exemptione qui gaudeant. <R>357. a</R></P>
<negEZ>Exemptio, vel donatio facta communitati in per-
petuum est irreuocabilis. <R>356. d</R></negEZ>
<negEZ>Exemptio tributorum quando sit peccatum, &
quale. <R>519. b, c, d</R></negEZ>
<negEZ>Exemptio clericorum quatenus sit de iure diuino.
356. d</negEZ>
<negEZ>Exemptio clericorum non omnis est de iure diui-
no. <R>354. e</R></negEZ>
<P>Exemptio clericorum cuius iuris sit. <R>355. c, d</R></P>
<P>Exhortatio liberam voluntatem excitat. <R>57. d</R></P>
<negEZ>Exilio damnatus tenetur ad locum destinatum ire.
397. a, b</negEZ>
<negEZ>Exilij p&#x0153;na indicat obligationem sub mortali.
252. b</negEZ>
<negEZ>Existentia rerum duplex, altera earum ab æterno
in esse cognito, altera in esse reali. <R>31. c</R></negEZ>
<P>Exorbitare quid. <R>551. d</R></P>
<negEZ>Explicatio non potest esse vera in vno casu, quin
vera sit in alio omnino simili. <R>506. c</R></negEZ>
<negEZ>Expressum & tacitum in iure ęquiparantur. 459. b,
461. c</negEZ>
<negEZ>Externos & peregrinos quando & qua ratione li-
get consuetudo loci. <R>501. d</R></negEZ>
<P>Extinctum quod est non potest reuiuiscere. <R>295. d</R></P>
<negEZ>Extraneus subijcitur statuto ratione rei sitæ in lo-
co vbi est conditum statutum. <R>326. b, d</R></negEZ>
<negEZ>Exuli non licet dare meatum, aut remeatum, nisi
Imperator det. <R>523. b</R></negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0685.jpg/>
@@1@<SE685>Index rerum & materiarum.
<duolan 2><Z>F</Z>
<negEZ><INI2>F</INI2>Abianus Papa Philippum Imperatorem exclu-
sit à communione Eucharistiæ in die Paschę.
192. a</negEZ>
<negEZ>Fabius cur dicatur à legibus solutus à Liuio, cùm
vna tantùm solutus fuerit. <R>307. b</R></negEZ>
<negEZ>Facultates diuersæ versantur circa diuersas mate-
rias. <R>216. e</R></negEZ>
<negEZ>Facultas quomodo differat à dispensatione, & eius
vires. <R>507. d, e</R></negEZ>
<negEZ>Facultas concessa ab Episcopo, vt aliquis benefi-
ciarius abesse possit ab Ecclesia sua, desinit mor-
te concedentis. <R>445. b</R></negEZ>
<negEZ>Facultas concessa ab Episcopo confessarium eli-
gendi, debet esse perpetua. <R>445. c</R></negEZ>
<P>Facultas quam lex concedit, ius vocatur. <R>4. e</R></P>
<negEZ>Facultates quæ vnico actu finiantur, vel non. 458.
b, c, d, e</negEZ>
<negEZ>Factum quod est pro infecto potest haberi, & con-
tra. <R>439. c, d</R></negEZ>
<negEZ>Factum quod est, nulla ratione infectum fieri po-
test. <R>437. e</R></negEZ>
<negEZ>Factum si non valet eo modo quo fit, valet eo mo-
do quo fieri poterat. <R>437. c</R></negEZ>
<negEZ>Facti quæ sunt, vt consuetudo, plerunque etiam
prudentissimos fallunt. <R>502. b</R></negEZ>
<P>Factum non dicitur quod non durat. <R>328. c</R></P>
<P>Faciendum quod impedit, destruit iam fact&#x0169;. <R>530. b</R></P>
<P>Falcidia lege non sunt soluti Imperatores. <R>312. e</R></P>
<negEZ>Famam alterius velle lædere, est contemptus, &
peccatum. <R>239. d</R></negEZ>
<negEZ>Fames est teterrimum, seu miserrimum mortis ge-
nus. <R>267. d</R></negEZ>
<P>Fames acutissimus ensis. <R>267. e</R></P>
<negEZ>Fame qui patitur mori aliquem, cùm possit illi
subuenire, est illius homicida. <R>267. c</R></negEZ>
<P>Fame mori est vltimum malorum. <R>267. e</R></P>
<P>Fas lex diuina est, ius lex humana. <R>4. b</R></P>
<P>Fauor cōceditur sub cōditione, si acceptetur. <R>449. c</R></P>
<P>Fauores sunt amplificandi. <R>282. e</R></P>
<P>Fauores ampliari, odia restringi decet. 207. c, 284. a</P>
<negEZ>in Fauorem alicuius quando lex annullat actum,
si cedat in dispendium eius, impeditur effectus.
417. e</negEZ>
<negEZ>in Fauorem alicuius quod est introductum, non
debet in eius dispendium retorqueri. <R>417. e</R></negEZ>
<P>Fauor quando omnino tollatur. <R>417. d</R></P>
<negEZ>in Fauorabilibus semper præsumitur voluntas no-
stra. <R>543. d</R></negEZ>
<P>Fauorabilis quæ lex dicatur. <R>555. a, b</R></P>
<negEZ>Ferdinandus & Elizabeta Catholici reges quomo-
do inter se conuenerint de regni administra-
tione. <R>135. b</R></negEZ>
<P>Festum seruandi præcepto duo includuntur. <R>199 d</R></P>
<negEZ>Festum quando est in vna paræcia oppidi, & non
in alia vicina, subditi paræcię in qua est festum,
possunt extra suam laborare, tenentur tamen sa-
crum audire manè. 333. c, d, & secundùm alios
possunt non audire. <R>ibid. e</R></negEZ>
<negEZ>in Festorum & ieiuniorum legibus dispensat Epis-
copus. <R>512. a</R></negEZ>
<negEZ>Festa diuersa possunt indicere Concilia prouin-
cialia. <R>296. a</R></negEZ>
<negEZ>Feudalia bona non possunt alienari sine consensu
veri domini. <R>386. c</R></negEZ>
<negEZ>Fendalia bona alicuius ce&#x0303;sentur deducto ære alie-
no. 386. c</negEZ>
<P>Fictio quænam sit mendacium. <R>615. b</R></P>@@

<negEZ>Fides est fundamentum sanctificationis, & dono-
rum, quæ ad eam pertinent. <R>185. c, 324. c</R></negEZ>
<negEZ>Fides est fundamentum totius spiritualis ædificij.
184. b</negEZ>
<P>Fidei præcepta quæ. <R>583. e</R></P>
<negEZ>Fidei præcepta pertinebant ad præcepta moralia
legis veteris. <R>583. d</R></negEZ>
<P>Fidei præcepta dic&#x0169;tur præcipuè testimonia. <R>584. a</R></P>
<P>Fidei præceptum reducitur ad ceremonialia. <R>583. e</R></P>
<negEZ>Fidei præceptum potest dici & naturale, & posi-
tiuum. <R>622. c</R></negEZ>
<negEZ>Fidei tota materia spiritualis est, & leges, quæ de
ea feruntur, sunt canonicæ. <R>217. d</R></negEZ>
<P>sine Fide nulli vnquam contigit iustificatio. <R>590. a</R></P>
<P>Fides quomodo meritoria, eaq&#x0301;; finiet in c&#x0153;lo. <R>69. b</R></P>
<P>Fides cessabit. <R>627. b</R></P>
<P>Fides sola non iustificat. <R>56. b</R></P>
<negEZ>Fides non amittitur per quodlibet peccatum mor-
tale. <R>138. b</R></negEZ>
<negEZ>Fides bona partium cum mala fide superioris non
sufficit ad valorem actus. <R>517. b</R></negEZ>
<negEZ>Fides bona inculpataq&#x0301;ue requiritur ad præscri-
ptionem. <R>483. b, c</R></negEZ>
<negEZ>Fidei humanæ nihil magis congruum, quàm pa-
cta seruare. <R>314. d</R></negEZ>
<negEZ>Fideles poterant esse olim non obedientes legi
Moysis. <R>150. c</R></negEZ>
<negEZ>Fideicommissa relinqui possunt testamento, & co-
dicillis. <R>440. b</R></negEZ>
<P>Fideicommissa & legata differunt. <R>440. a</R></P>
<negEZ>Fideicommissa valent sine ea iuris solemnitate,
quæ in testamento desideratur. <R>450. a</R></negEZ>
<negEZ>Fideicommissi relicti in testamento, & in codicil-
lis differentia. <R>440. b, c</R></negEZ>
<P>Fideicommissum non potest confiscari. <R>387. d</R></P>
<negEZ>Figuræ legis veteris c&#x0153;perunt impleri ab eo in-
stanti, quo Christus incarnatus est. <R>597. a, b</R></negEZ>
<P>Filij non debent puniri pro culpa parentum. <R>415. b</R></P>
<negEZ>Filij non debent thesaurizare parentibus, sed pa-
rentes filijs. <R>111. e</R></negEZ>
<P>Filij votum potest irritare pater. <R>206. a</R></P>
<negEZ>Filij in bonis parentum ab intestato succedunt de
iure gentium. <R>43. c</R></negEZ>
<P>Filius efficitur sui iuris damnato patre. <R>386. a</R></P>
<negEZ>Filij, serui, &c. debe&#x0303;t obedire parentibus, & Domi-
nis. <R>108. a</R></negEZ>
<negEZ>Filius non liberatur ab obligatione honorandi Pa-
trem, etsi pater cedat iuri pietatis, quod habet
in filium. <R>89. a</R></negEZ>
<negEZ>Filius-familias si sine fraude mutuum receperit, in
conscientia non potest iuuari Macedoniani ex-
ceptione. <R>419. c</R></negEZ>
<negEZ>Filius-familias non potest renunciare Macedo-
niano. <R>461. c</R></negEZ>
<P>Filij Dei cur dicantur viri probi. <R>589. e</R></P>
<negEZ>Filius scilicet Christus est iudex, & legislator legis
nouæ. <R>33. b</R></negEZ>
<P>Filius est æqualis Patri. <R>69. e</R></P>
<P>Filij adoptiui Dei verè fuer&#x0169;t iusti antiqui. <R>589. b, c</R></P>
<negEZ>Filius Regis post ipsum debet esse Rex iure hære-
ditatio. <R>113. d</R></negEZ>
<negEZ>Filia si excludatur ab hæreditate existentibus mas-
culis, lex extenditur ad neptem. <R>556. b</R></negEZ>
<negEZ>Filiam potest impunè occidere pater in adulterio
deprehensam, quam in potestate habet. <R>557. d</R></negEZ>
<P>Filiatio non est vbi non est regeneratio. <R>589. b</R></P>
<negEZ>ex Fine sumitur ratio cuiuscunque actionis huma-
næ. <R>452. a</R></negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0686.jpg/>
@@1@<SE686>Index rerum & materiarum.
<duolan 2><P>ex Fine sumuntur regulæ agendorum. <R>567. c</R></P>
<P>Finis operis non cadit sub præcepto operis. <R>204. c</R></P>
<P>Finis & intentio legum. <R>99. b</R></P>
<P>Finis legis duobus modis cessare potest. <R>268. a</R></P>
<P>Finis legis in casu particulari cessare potest. <R>269. c</R></P>
<P>Fine vno cessante, & non alijs, manet lex. <R>269. a</R></P>
<negEZ>Fine cessante respectu vnius, non autem respectu
cæterorum, lex manet. <R>269. d</R></negEZ>
<P>Finis legis veteris ac humanæ quis. <R>572. a</R></P>
<negEZ>Finis legis veteris fuit sanctus, & optimus. 578. b,
duplex fuit. <R>ibid. c</R></negEZ>
<negEZ>Fine legis Christus ad salutem omni credenti.
34. b</negEZ>
<negEZ>Finis præcepti non cadit sub præcepto. 201. a,
270. b</negEZ>
<negEZ>Finis iustitiæ legalis est, monere per imperium
omnes alias virtutes. <R>30. a</R></negEZ>
<P>Finis ciuitatis est bene viuere. <R>54. c</R></P>
<negEZ>Firmitas auctoritatis, & stabilitatis in lege atten-
denda est. <R>292. b</R></negEZ>
<P>Fiscus & Rex idem sunt. <R>307. e</R></P>
<P>Fiscus in quibus succedat reo. <R>384. e, 385. a</R></P>
<negEZ>Fiscus non debet cum iactura alterius innocentis
locupletari. <R>387. d</R></negEZ>
<negEZ>Fisco quæ bona acquirantur vel non acquirantur
per confiscationem. 384. c, d, & seqq. vsque ad
386.</negEZ>
<negEZ>Fiscus aduersus vxorem delinquentis potest vti
exceptione dotis non numeratæ. <R>385. e</R></negEZ>
<negEZ>Fiscus recipit grauamen restitutionis, ac pensio-
nis. <R>385. d</R></negEZ>
<negEZ>contra Fiscum præscribere possunt hæredes cri-
minosi. <R>387. e</R></negEZ>
<negEZ>in Fisci fraudem reus ante confiscationem potest
renunciare hæreditati sibi delatæ. <R>394. c</R></negEZ>
<negEZ>in Fisci fraudem factæ alienationes quæ reuocan-
dæ. <R>391. e</R></negEZ>
<P>Fisco cedunt meliorationes intrins. <R>393. c</R></P>
<P>ad Fiscum transe&#x0169;t bona cum oneribus suis. <R>386. d</R></P>
<P>Fiscus prius debet satisfacere creditoribus. <R>386. c</R></P>
<P>Fisco non debent bona dari ante sente&#x0303;tiam. <R>380. a</R></P>
<negEZ>Fiscus quando possit fructus rei confiscatæ conse-
qui. <R>393. d, e</R></negEZ>
<negEZ>ad Fiscum statim bona deferre post sententiam
non tenetur reus, nisi petantur. <R>407. e</R></negEZ>
<negEZ>Fisco vendicante bona, quæ iam vendita erant,
quando pretium sit emptori reddendum. 393.
d, e, & seq.</negEZ>
<negEZ>Fisco non debent tradi bona sine speciali manda-
to in sententia. <R>390. c, d, e</R></negEZ>
<P>contra Fiscum tenendum est in dubio. <R>387. b</R></P>
<P>F&#x0153;dus legem significat. <R>592. e</R></P>
<P>F&#x0153;dera & pacta iure naturæ seruanda sunt. <R>42. a</R></P>
<P>F&#x0153;minę non habent potestate&#x0303; in Ecclesia. <R>154. b, c</R></P>
<negEZ>F&#x0153;minæ ab omnibus officijs ciuilibus, vel publi-
cis remotæ sunt. <R>133. b</R></negEZ>
<negEZ>F&#x0153;minæ possunt aliquo modo iudicare, & alia of-
ficia publica exercere, & quomodo. <R>134. e</R></negEZ>
<P>F&#x0153;minarum officium ex Paulo. <R>154. c</R></P>
<P>Fomes quid sit. <R>52. d. 623. a</R></P>
<P>Fomes vocatur lex. <R>52. e</R></P>
<P>Fomes peccati cur dicatur concupiscentia. <R>52. d</R></P>
<P>Fomes nullus in statu innocentiæ. <R>112. e</R></P>
<P>Fomes cur dicatur lex p&#x0153;nalis. <R>52. e, & seq.</R></P>
<P>Fomes est lex tantum metaphoricè. <R>53. c</R></P>
<P>Fomes ad peccandum inducit. <R>53. b</R></P>
<P>Forma substantialis dat esse rei. <R>416. a</R></P>
<negEZ>Forma illa est substantialis quam non potest ope-<-P>@@

<-P>rans omittere quin actus fiat nullus. <R>432. d</R></negEZ>
<negEZ>Forma substantialis est, quando solemnitas præ-
scribitur vt seruanda in ipsamet effectione a-
ctus. <R>433. a</R></negEZ>
<negEZ>Forma legitimè contrahendi deficiente, personæ
censentur ad contrahendum inhabiles. <R>427. d</R></negEZ>
<negEZ>Forma accidentalis interdum requiritur in ipsa-
met effectione actus. <R>433. d</R></negEZ>
<negEZ>Forma accidentalis si absit, actus non desinit esse
validus, secus si absit substantialis. <R>431. d</R></negEZ>
<P>Forma legis quæ à Bartholo. <R>26. d</R></P>
<P>Forma ad vnguem est obseruanda. <R>545. a</R></P>
<negEZ>Forma quando renunciari nequit substantialis est,
aliàs secus. <R>432. b</R></negEZ>
<negEZ>Forma quando continet in se solemnitatem ab
ipsa lege inuentam, signum est necessitatis ad
valorem actus, ita vt actus sine illa inualidus
sit. <R>432. c</R></negEZ>
<negEZ>Forma præscripta per legem quando naturalem
æquitatem continet, illius omissio reddit a-
ctum nullum. <R>432. a, b</R></negEZ>
<negEZ>Formæ sacramentorum sunt de substantia actus.
432. c</negEZ>
<P>Fornicatio quid sit. <R>85. d</R></P>
<P>Fornicatio iure naturæ mala est. <R>145. b</R></P>
<P>Fornicationem cur Apostoli prohibuere. <R>212. c</R></P>
<negEZ>Fortitudinis actus est, in multis casibus sese expo-
nere vitæ periculo. <R>256. a</R></negEZ>
<P>Forus etiam dicitur in masculino. <R>219. b</R></P>
<P>Forus est in scripta. <R>472. d</R></P>
<P>Forus cur sic dicatur. <R>472. b</R></P>
<negEZ>Fori variæ significationes. 219. a, b, & vnde dica-
tur. <R>ibid.</R></negEZ>
<P>Forus & consuetudo in quo differant. <R>472. a, b, c</R></P>
<P>Fori ius apud Hispanos quid. <R>472. a</R></P>
<negEZ>Forum primæua significatione quid significet.
221. b</negEZ>
<P>Forum internum quid sit. <R>221. c</R></P>
<P>Forum internum & externum. <R>221. b</R></P>
<negEZ>Forum conscientiæ quid sit, & quid legem obliga-
re in foro conscientiæ. <R>219. b</R></negEZ>
<P>Forum conscientiæ, populi, seu Dei. <R>221. c</R></P>
<P>Forum externum duplex. <R>221. c</R></P>
<P>Forum Ecclesiasticum duplex. <R>219. b</R></P>
<negEZ>Forum aliud Ecclesiasticum, aliud sæculare est.
219. a</negEZ>
<P>Forum sortitur quilibet in loco contractus. <R>328. b</R></P>
<negEZ>Forum sortiri, & statutis seu legibus fori ligari à
pari procedunt. <R>347. b</R></negEZ>
<P>Forum sæculare non sortiuntur clerici. <R>349. b</R></P>
<P>Forum sortiuntur homines ratione delicti. <R>324. b</R></P>
<P>Fori exemptione qui clerici gaudeant. <R>357. b</R></P>
<negEZ>Forum sortiri, & ad eius statutum obligari à pari
procedunt. <R>325. e</R></negEZ>
<negEZ>Forenses obligantur consuetudinibus & legibus
loci, quando eadem est ratio. <R>322. d, 323. c</R></negEZ>
<negEZ>Forenses & peregrini tenentur seruare in contra-
ctibus formam & solemnitatem legibus &
consuetudinibus loci requisitas. <R>328. a, b</R></negEZ>
<negEZ>Forenses vendentes triticum in Castella tenentur
pragmaticam frumenti seruare. <R>329. a</R></negEZ>
<negEZ>Forenses quomodo ligent leges territorij ratione
scandali vitandi. <R>324. a</R></negEZ>
<negEZ>Forenses obligāt leges territorij non tant&#x0169; quoad
vim directiuam, sed etiam quoad vim coacti-
uam. <R>327. c, d</R></negEZ>
<P>Forensia iudicia cur delicta appellentur. <R>109. d, e</R></P>
<P>Franci Gallias initio iniustè occupauerunt. <R>135. c</R></P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0687.jpg/>
@@1@<SE687>Index rerum & materiarum.
<duolan 2><negEZ>Francorum Rex in temporalibus superiorem non
agnoscit. <R>130. e</R></negEZ>
<negEZ>Francorum Reges Imperatorem superiorem non
agnoscunt. <R>128. e</R></negEZ>
<P>Francorum regnum legitimum. <R>135. e</R></P>
<negEZ>à Francorum regni successione excluduntur f&#x0153;-
minæ lege Salica. <R>133. e</R></negEZ>
<P>Francorum duo regna. <R>126. d</R></P>
<negEZ>in Francorum reginam aliquādo compromissum
est. <R>319. c</R></negEZ>
<P>Franci nō sunt subiecti legibus Imperator&#x0169;. <R>130. e</R></P>
<P>Franci quomodo vtantur lege Romana. <R>131. c</R></P>
<negEZ>B. Franciscus quomodo regulas sui ordinis condi-
detir. <R>244. e</R></negEZ>
<negEZ>Franciscani profitentur abdicationem omnium
bonorum, etiam in communi. <R>267. d</R></negEZ>
<negEZ>Franciscanorum regulæ quædā obligant sub mor-
tali, quædam sub veniali. <R>243. a, b, c</R></negEZ>
<negEZ>Federicus II. depositus ab Innocentio IV. & ab
imperio reiectus. <R>119. e</R></negEZ>
<negEZ>Fructus & f&#x0153;tus rei ad dominum eius pertinet.
37. c</negEZ>
<negEZ>Fructus restituendi p&#x0153;na tota est Ecclesiastica.
204. b</negEZ>
<P>Fructus rei confiscatæ ad quem spectent. <R>393. d, e</R></P>
<negEZ>Fructuum priuatio quo iure sit annexa omissioni
diuini officij. <R>205. e</R></negEZ>
<P>Fuga ex carcere quando sit licita. <R>402. c</R></P>
<P>Fuisse non videtur qui non durauit. <R>328. b</R></P>
<negEZ>Fundamentum obligationis legum Ecclesiastica-
rum est fides, religio, & baptismus. <R>324. c</R></negEZ>
<negEZ>Fundamento deficiente deficiunt quæ in eo præ-
cisè fundantur. <R>419. c</R></negEZ>
<negEZ>Furem nocturnum depopulatorem agrorum li-
cet propria auctoritate occidere. <R>81. e, 83. d</R></negEZ>
<P>Furti actio in vxorem non comperit. <R>134. a</R></P>
<Z>G</Z>
<P><INI2>G</INI2>Abellæ de quibus rebus exigantur. <R>411. d</R></P>
<negEZ>Galteciana audientia cognoscit via ordinaria
de aliquibus causis inter personas Ecclesiasti-
cas. <R>357. d</R></negEZ>
<negEZ>Galli non sunt subiecti legibus Imperatorum.
130. e</negEZ>
<negEZ>Galli habent consuetudinem non abstine&#x0303;di à car-
nibus à Natiuitate ad Purificationem. 323. e,
quam non possunt seruare in Hispania. <R>ibid.</R></negEZ>
<P>Galli quomodo vtantur lege Romana. <R>131. c</R></P>
<P>Gallia non gubernatur per ius Imperiale. <R>279. a</R></P>
<negEZ>Galli Episcopi appellarunt à Concilio Lateranensi
tertio, & cur. <R>176. c</R></negEZ>
<negEZ>Galliæ & Hispaniæ regna excipiuntur à domina-
tione Imperij. <R>128. b</R></negEZ>
<negEZ>Generales Religionum, quæ à summo Pontifice
approbatę sunt, habent potestatem ordinariam
leges condendi in cōgregatione generali. <R>167. e</R></negEZ>
<negEZ>Generales obligantur legibus Capituli generalis.
305. a</negEZ>
<negEZ>Generales ordinum quomodo teneantur suis le-
gibus. <R>317. e</R></negEZ>
<negEZ>Generales alicuius regulæ conuocant Coucilium
in quo possunt statuta facere. <R>165. e</R></negEZ>
<negEZ>Generalis alicuius ordinis religiosorum an possit
cum Capitulo statuere aliquid vltra regulam.
168. c, d</negEZ>
<negEZ>Gentes omnes, quatenus efficiunt vnam commu-
nitate&#x0303; totius humani generis, obligare possunt
singulos ad ea, quæ toti humano generi vtilia
sunt. <R>39. e.</R></negEZ>@@

<negEZ>Gentilibus nunquam fuit necessaria lex vetus.
594. e</negEZ>
<negEZ>Gentiles potuere saluari ante legem Christi in le-
ge naturæ. <R>588. c</R></negEZ>
<P>Gentiles vocandi ad Ecclesiam. <R>607. a, b</R></P>
<P>Gentilibus primus Petrus prædicauit. <R>607. c</R></P>
<negEZ>Gentiles quomodo poterant subiicere se legi ve-
teri, & per eam saluari. <R>576. a, b</R></negEZ>
<P>Gentilium ritus in sacrificandis victimis. <R>611. a</R></P>
<negEZ>Gentilium communicatio in quibus fuerit prohi-
bita Gentilibus. <R>606. d, e</R></negEZ>
<negEZ>Gentiles non tenebantur ad legem veterem vt in-
trarent in Ecclesiam. <R>594. d</R></negEZ>
<negEZ>Gentilibus prædicare prohibitum in lege veteri.
605. d, e</negEZ>
<negEZ>Gentiles vsque ad sanguinis humani potum pro-
ruperunt. <R>612. d</R></negEZ>
<negEZ>Gentiles ascendebant Ierusalem ad adorandum.
606. e</negEZ>
<negEZ>Gentiles in suis legibus quomodo obligarint ad
p&#x0153;nam æternam. <R>369. d</R></negEZ>
<P>Genua Resp. libera. <R>161. d</R></P>
<P>Genus de se comprehendit species. <R>461. a</R></P>
<negEZ>Genus humanum etiamsi totum conueniret non
posset statuere, vt nulli sint reges. <R>118. e</R></negEZ>
<negEZ>apud Germanos olim latrocinia extra ciuitates vi-
tio non vertebantur. <R>79. a</R></negEZ>
<P>Gerson redarguitur. <R>220. d</R></P>
<P>Glicia lege non sunt soluti Imperatores. <R>312. e</R></P>
<negEZ>Gneus Flauius scriba Appij Claudij subreptum li-
brum in quo actiones continebantur, ab illo
in formam redactæ, diuulgauit, qui liber voca-
tus est ius Flauianum. <R>46. e</R></negEZ>
<negEZ>Gothi in Hispania initio fuerunt tyranni, postea
facti reges legitimi. <R>226. b</R></negEZ>
<P>Golam vox Hebraica quid significet. <R>593. e</R></P>
<negEZ>Granatenses Saraceni potuerunt esse serui capien-
tium Apostasiam à fide. <R>40. c</R></negEZ>
<P>Gratia, & charitas potest dici lex. <R>623. a</R></P>
<negEZ>Gratia & charitas præcipuum quod in lege noua
est. <R>623. b</R></negEZ>
<P>Gratia & iustitia sunt occultissima. <R>138. e</R></P>
<negEZ>Gratia copiosa, & superabundans in aduentum
Christi reseruata est. <R>304. b</R></negEZ>
<negEZ>sine Gratia diuina nemo perfectus in virtute esse
potest. <R>79. c</R></negEZ>
<negEZ>Gratiæ pręcepta pertinuêre ad moralia legis vete-
ris. <R>583. d</R></negEZ>
<negEZ>Gratia collata fuit in lege naturæ & scripta non ex
vi illius, sed ex fide & meritis Christi. <R>590. c</R></negEZ>
<P>Gratia fuit modica lege veteri. <R>471. e</R></P>
<P>Gratiarum actio potest interius cōsummari. <R>586. e</R></P>
<P>Gratia quando facta, vel facienda. <R>548. d, e</R></P>
<negEZ>in Gratia confirmati non possunt mortaliter pec-
care. <R>302. b</R></negEZ>
<negEZ>Gratia morte concedentis non desinit. 445. a,
511. a</negEZ>
<negEZ>Gratia quando dicatur motu proprio concessa.
536. c.</negEZ>
<negEZ>Gratia & priuilegium cessant cessante causa.
530. a</negEZ>
<negEZ>Gratia data cum aliqua limitatione determinante
beneplacitum concedentis extinguitur eius
morte. <R>548. c</R></negEZ>
<negEZ>Gratia redditur subreptitia per subreptionem
qualitatis quam intra exprimi iubent. <R>545. a</R></negEZ>
<negEZ>Gratia quando non extinguatur morte cōceden-
tis. <R>548. c, d</R></negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0688.jpg/>
@@1@<SE688>Index rerum, & materiarum.
<duolan 2><negEZ>Hospes int Religiosos non tenetur ad ieiunia
loci. <R>322. b</R></negEZ>
<negEZ>Hospites ex vna prouincia tenentur seruare leges
illius, in qua sunt. <R>329. c</R></negEZ>
<P>Hostia pacifica ad quid mactabatur. <R>586. a</R></P>
<negEZ>Hostiensis Cardinalis consecrat Papam, & vngit
Imperatorem. <R>164. d</R></negEZ>
<negEZ>Horas canonicas recitandi obligatio non solùm
beneficiariis, sed etiam habentibus ordinem, &
professis ferè omnium religionum, annexa est.
204. e</negEZ>
<negEZ>Horas canonicas recitare cum attentione quomo-
do Ecclesia præcipiat. <R>201. b</R></negEZ>
<negEZ>Horas canonicas qui sine attentione recitat, aut
omninò amittit, non facit fructus suos, & tene-
tur ad restitutionem. <R>200. a</R></negEZ>
<negEZ>Horas canonicas omittentibus quando p&#x0153;na im-
posita est. <R>203. d, 205. e</R></negEZ>
<negEZ>lege Horatia & Hortentia dederunt robur plebi-
citis, vt Senatores quoque ligarent. <R>47. a</R></negEZ>
<negEZ>Vvicleffi, & Ioannis Hussi sententia de eo qui est
in peccato mortali. <R>136. d</R></negEZ>
<negEZ>Hus, & Vviclef condemnati in Concilio Con-
stantiensi. <R>193. d</R></negEZ>
<negEZ>Hypotheca, si pretium hypothechæ ve&#x0303;ditæ extet,
extrahitur ab emptore ratione obligationis,
quæ antiquior est. <R>394. c</R></negEZ>
<Z>I</Z>
<P><INI2>I</INI2>Acobus, & Paulus non fuerunt immediatè con-
secrati à Christo. <R>157. a</R></P>
<negEZ>Iacobus à Petro Hierosolymitano Episcopus fa-
ctus est. <R>156. c</R></negEZ>
<negEZ>S. Iacobi milites olim in articulo mortis ex lectu-
lo extrahebantur, & super crucem ex cinere fa-
ctam in pauimento morituri collocabantur.
262. d</negEZ>
<P>Idolum quid sit. <R>265. d, 266. a</R></P>
<negEZ>Idolothytis an vesci liceat, longissima disputatio.
265. c. & seq.</negEZ>
<negEZ>Idolothytis nō licet vesci etiam in periculo mor-
tis. <R>255. d</R></negEZ>
<negEZ>Idolothyto non licet vesci etiam cum vitæ peri-
culo. <R>263. e</R></negEZ>
<negEZ>Idolothyta lege humana tantùm prohibita edere.
295. e</negEZ>
<P>Idolothyta cur Paulus Corinthiis cōcesserit. <R>145. a</R></P>
<P>Idolothyris vesci quando sit peccatum. <R>265. d, e</R></P>
<P>Idolothytis quomodo vesci liceat. <R>266. c</R></P>
<P>Iehu electus in Regem à Deo. <R>107. c</R></P>
<P>Iehu à Deo electus Rex. <R>136. b</R></P>
<negEZ>Ieiunare nō tenetur totam quadragesimā, qui non
expleuerunt vigesimum quintum annum, <R>359. c</R></negEZ>
<P>Ieiunij præceptum est merè negatiuum. <R>199. b</R></P>
<P>Ieiunium ad quid conferat. <R>269. a</R></P>
<negEZ>Ieiunio præcepto non ideo præcipitur voluntas
ieiunandi. <R>199. b</R></negEZ>
<negEZ>Ieiunio semel violato non tenemur amplius à c&#x0153;-
na abstinere. <R>333. b</R></negEZ>
<negEZ>Ieiunium transgredi quando sit veniale, vel non.
270. a. b</negEZ>
<negEZ>Ieiuniorum quilibet debet seruare consuetudinem
loci in quo est. <R>323. a</R></negEZ>
<P>Ieiunia cur prohibita die Dominica. <R>216. a</R></P>
<negEZ>Ieiunia quadragesimalia vnde proueniant, & obli-
gent in conscientia. <R>219. c</R></negEZ>
<P>Ieiuniorum conte&#x0303;ptores anathematizātur. <R>205. c. d</R></P>
<negEZ>Ieiunium in dubio soluere quis potest consilio su-
perioris, medici, vel confessoris. <R>527. b</R></negEZ>@@

<negEZ>Ieiunia diuersa possunt indicere Concilia Prouin-
cialia. <R>296. a</R></negEZ>
<negEZ>ad Ieiunia loci non tenetur hospes inter Religio-
sos. <R>322. b</R></negEZ>
<negEZ>Ieiuniis sui oppidi sui non obligatur qui est extra
oppidum. <R>221. d</R></negEZ>
<negEZ>Ieiunio nō existente in aliquo loco, qui descende&#x0303;s
ex illo peteret ali&#x0169; vbi esset, potest ante disces-
sum carnes comedere, non verò quando est in
alio loco. <R>333. e</R></negEZ>
<negEZ>Ieiunium si sit in vno loco, qui descedit ex illo nō
potest quidem ibi carnes edere, poterit tamen
ientare, si sciat se peruenturum in loc&#x0169; vbi non
seruetur illud ieiunium, & ibi poterit secundò
& tertiò comedere. <R>333. b, c</R></negEZ>
<negEZ>ad Ieiunia quomodo sit interpretanda dispensa-
tio. <R>457. a</R></negEZ>
<P>in Ieiuniorum legibus dispensat Episcopus. <R>512. a</R></P>
<P>Ieroboam electus in Regem à Deo. <R>107. c. 139. b</R></P>
<P>Ieroboam à Deo electus in Regem. <R>139. b</R></P>
<P>Iethro ad Mosem sapiens consilium. <R>126. b</R></P>
<P>Ideæ plures in Deo. <R>64. a</R></P>
<P>Ignorans legem non peccat in eam. <R>27. c</R></P>
<negEZ>Ignorantes obligantur in actu primo, sed non in
secundo. <R>282. d</R></negEZ>
<P>Ignorante ad p&#x0153;nam obligari absurdum est. <R>279. e</R></P>
<negEZ>Ignorātes ratione p&#x0153;næ ligari possunt legibus in
beneficialibus, & spiritualibus. <R>281. e</R></negEZ>
<negEZ>Ignorantes inculpabiliter lex potest p&#x0153;na efficere
in beneficialibus, & beneficiis. <R>282. a</R></negEZ>
<negEZ>Ignorantes non ligantur lege p&#x0153;nali, vel senten-
tia. <R>281. b</R></negEZ>
<P>Ignorātes propriè nō tene&#x0303;tur, sed excusātur. <R>282. c</R></P>
<P>Ignorantia facit inuoluntarium. <R>488. e</R></P>
<negEZ>Ignorantia culpabilis lata, leuis, & leuissima, non
accipitur eodem modo apud Theologos, & Iu-
risperitos. <R>409. d</R></negEZ>
<negEZ>Ignorantia legis naturalis non potest esse inuinci-
bilis. <R>80. b</R></negEZ>
<negEZ>Ignorantia iuris naturalis quædam est inculpabi-
lis. <R>80. b</R></negEZ>
<P>Ignorātia inuincibilis dati potest legisnaturę. <R>90. d</R></P>
<P>Ignorantia iuris etiam excusat à culpa. <R>409. c</R></P>
<P>Ignorantia inculpabilis excusat à culpa. <R>417. a, b</R></P>
<negEZ>Ignorantia quantumcumque sit amens, non excu-
sat à culpa. 410. e, nisi red&#x0169;det in obligationem
legis. ibid. a</negEZ>
<negEZ>Ignorantia quæ excusat à peccato, excusat à p&#x0153;na.
409. e</negEZ>
<P>Ignorantia iuris rarò est inuincibilis. <R>409. d</R></P>
<negEZ>Ignorantia quæ excusat culpam mortalem, licet
non venialem, excusat à p&#x0153;na graui legis. <R>410. e</R></negEZ>
<negEZ>Ignorantia non tollit obligationem, licet excuset
à peccato. <R>358. e</R></negEZ>
<P>Ignorantia crassa non minuit p&#x0153;nam. <R>410. c</R></P>
<negEZ>Ignorantia crassa, & supina à peccato non excusat.
276. e</negEZ>
<negEZ>Ignorantia veræ intelligentiæ legis humanæ ex-
cusat à peccato. <R>225. c</R></negEZ>
<negEZ>Ignorantia quando non excusat à culpa graui pro-
pter quam p&#x0153;na lata est, non excusat simpliciter
à p&#x0153;na. <R>410. a</R></negEZ>
<negEZ>Ignorantia legis irritantis non impedit eius effe-
ctum. 417. e, imò aliquando sic. <R>ibid.</R></negEZ>
<P>Ignorātia affectata sola æquiparatur scie&#x0303;tiæ. <R>410. d</R></P>
<P>Ignorantia tollit voluntatem. <R>459. c, 462. d</R></P>
<negEZ>Ignorantia vel scientia legis nihil facit ad eam
eneruandam. <R>294. d</R></negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0689.jpg/>
@@1@<SE689>Index rerum & materiarum.
<duolan 2><P>Ignorantia legis an tollat ipsam. <R>293. d, e</R></P>
<negEZ>Ignorantia legis potest allegari post duos menses
à promulgatione. <R>278. e</R></negEZ>
<negEZ>Imago Dei ad quam factus est homo, quæ sit.
140. e</negEZ>
<P>Imago Dei dupliciter potest considerari. <R>140. a</R></P>
<P>Imagines quatenus prohibitæ in lege veteri. <R>585. b</R></P>
<P>Imperare esse rationis. <R>9. c</R></P>
<P>Immunitas legatorum est ex iure gentium. <R>115. e</R></P>
<P>Immutabile est omne naturale. <R>37. a</R></P>
<P>Imperator vnus est, sicut vnus rex in apibus, <R>128 b</R></P>
<negEZ>Imperator est totius Ecclesię Patronus, protector,
&c. <R>28. c</R></negEZ>
<negEZ>Imperatores sequentes post Iulium Cæsarem le-
gitimi fuere. <R>127. a</R></negEZ>
<P>Imperatores soluti sunt legibus. <R>312. b, c, d</R></P>
<P>Imperatores quibus legibus soluti non sint. <R>312. e</R></P>
<negEZ>Imperatores ante Vespasianum fuerunt subiecti
legibus. <R>315. e</R></negEZ>
<negEZ>Imperator non est dominus totius orbis, nec po-
test ei leges dare. <R>118. c</R></negEZ>
<negEZ>Imperatores qui se dominos totius orbis dixerunt.
128. c</negEZ>
<negEZ>Imperatorem totius orbis dominum censent ali-
qui. <R>127. e</R></negEZ>
<P>Imperator quomodo sit supremus dominus. <R>129. a</R></P>
<negEZ>Imperator multas orbis regiones suo imperio su-
biecit, sed non omnes. <R>128. d</R></negEZ>
<negEZ>Imperatoribus Romanis gentes omnes numquam
fuerunt subiectæ. <R>128. d</R></negEZ>
<negEZ>Imperator non habet dominium proprietatis in
omnes orbis partes. <R>129. d</R></negEZ>
<P>Imperator potest regium titulum dare. <R>129. c</R></P>
<P>Imperatorem purpura facit, non sacerdotem. <R>192. a</R></P>
<P>Imperator custos alienæ salutis. <R>103. d</R></P>
<negEZ>Imperatores quomodo sint condendarum legum
facultatem consequuti. <R>47. e</R></negEZ>
<negEZ>Imperator à Romanis specialem facultatem acce-
pit condendi leges. <R>129. c</R></negEZ>
<negEZ>in Imperatorem potestas omnis & imperium
translatum est lege regia à Senatu Populoque
Romano. <R>312. d</R></negEZ>
<negEZ>Imperatori concessa potestas condendi leges non
potest reuocari. <R>242. b</R></negEZ>
<negEZ>Imperator potest leges ferre in subditos tantùm.
129. b</negEZ>
<P>Imperatores qui Codicis leges condiderunt. <R>47. e</R></P>
<P>Imperatoris iunioris leges præualent. <R>47. e</R></P>
<negEZ>Imperator Romanorum non potest Persis leges
dare. <R>128. e</R></negEZ>
<P>Imperator potest tributa imponere. <R>412. a</R></P>
<negEZ>Imperatorem leges apud hispanos prohibitæ sub
p&#x0153;na capitis. <R>130. d</R></negEZ>
<negEZ>Imperator an possit toti orbileges dare. 127. d, e, &
seq.</negEZ>
<P>Imperator patronus Ecclesiæ, &c. <R>129. b</R></P>
<negEZ>Imperatores quidam qui adorauerunt sepulchra
Christi, & Apostolorum. <R>108. b</R></negEZ>
<negEZ>Imperator bonus intra Ecclesiam est, non supra
Ecclesiam. <R>189. a</R></negEZ>
<negEZ>ad Imperatorem pertinere Papam corrigere, & in-
stituere, & ab Imperatore manasse, quòd sacer-
dos vnus sit maior alio in auctoritate, posséque
eam tollere, neque à Papa vel tota Ecclesia pu-
niri quemquam posse, nisi Imperatoris auctori-
tate errores Hæreticorum. <R>354. b</R></negEZ>
<negEZ>Imperatores Romani à Pontifice coronantur, ei-
que iuramentum fidelitatis præstant. <R>119. c</R></negEZ>@@

<P>Imperator ad quid teneatur in Ecclesia. <R>129. b</R></P>
<P>Imperatorem vngit Cardinalis Hostiensis. <R>165. d</R></P>
<negEZ>Imperatores qui & quales immunitates concesse-
runt pontificibus, & clericis. <R>356. b</R></negEZ>
<negEZ>Imperatores quam reuerenter sese gesserint erga
Pontifices. <R>189. e</R></negEZ>
<negEZ>Imperatorum & Pontificum potestas quomodo
sit à Christo decreta. <R>344. b, c</R></negEZ>
<P>Imperator ex Pontificum pendet iudicio. <R>189. c</R></P>
<negEZ>Imperatores non habent potestatem suam à Pon-
tifice. <R>121. b, c, d, e</R></negEZ>
<negEZ>Imperator minatur carcerem, Deus verò gehen-
nam. <R>424, c</R></negEZ>
<P>Imperium quid definiatur. <R>103. c</R></P>
<P>Imperium per se non potest dici lex naturæ. <R>73. d</R></P>
<P>Imperium & præceptum sunt idem. <R>15. a</R></P>
<P>Imperium inducit necessitatem. <R>290, a</R></P>
<P>Imperium est actus intellectus. <R>8. b</R></P>
<negEZ>Imperium propriè dictum distinctum à iudicio.
14. b</negEZ>
<P>Imperium actus prudentiæ. <R>9. c</R></P>
<negEZ>Imperia celeberrima quatuor. Assyriorum, Medo-
rum, &c. per bella iniusta c&#x0153;perunt. <R>135. e</R></negEZ>
<P>Imperium à solo Deo habetur. <R>113. e</R></P>
<negEZ>Imperium, & potestas omnis translata sunt in Im-
peratorem à Senatu populóque Romano lege
regia. <R>312. d</R></negEZ>
<negEZ>Imperium transtulit Pontifex à Græcis ad Germa-
nos. <R>120. a</R></negEZ>
<negEZ>Imperio vacante qualem in eo habeat auctorita-
tem Pontifex. <R>122. e</R></negEZ>
<negEZ>Imperio vacante Pontifex ius dicit subditis impe-
rij. <R>119. e</R></negEZ>
<P>Imperij commoda. <R>113. c</R></P>
<negEZ>Imperatoria dignitas Romæ quando instituta
fuerit. <R>127. d</R></negEZ>
<negEZ>Impletio & omissio, vt sit moralis debet esse li-
bera. <R>199. b</R></negEZ>
<P>ad Impossibile nemo renetur. <R>21. b</R></P>
<P>Impossibile duplex, physicum, & morale. <R>21. d</R></P>
<negEZ>Inclinatio naturalis appetitus sentientis vocatur
lex. <R>5. b</R></negEZ>
<negEZ>Inclinatio cuilibet homini est ad agendum secun-
dùm rationem. <R>78. e</R></negEZ>
<negEZ>Inclinatio membrorum, & appetitus eorumdem.
53. b</negEZ>
<P>Incola quis. <R>329. c</R></P>
<negEZ>Incommoda quæ euenirent, si sola principum ar-
bitrio Resp. administraretur. <R>109. a</R></negEZ>
<negEZ>Incommoda quæ ex cultu plurium Deorum eue-
nerint. <R>99. c</R></negEZ>
<negEZ>Indiarum occidentalium dominium transtulit
Alexander. VI. regibus Castellæ & Legionis.
120. a</negEZ>
<negEZ>Indi Insulani per tyrannidem sunt redacti ad do-
minium Regis Hispaniæ. <R>227. b</R></negEZ>
<negEZ>apud Indos morte plectebatur qui aliquid perni-
ciosi inuenisset. <R>102. e</R></negEZ>
<negEZ>Indi qui præsbitero Ioanni parent sese circumci-
dunt ad imitandum Christum. <R>608. e</R></negEZ>
<negEZ>Indiarum nec orientalium, nec occidentalium ha-
buerunt dominium Imperatores Romani. <R>129. c</R></negEZ>
<P>Indica regna Romanis non paruerunt. <R>128. d</R></P>
<negEZ>Indifferentia an præcipi possint lege humana.
215. d, e</negEZ>
<P>in Indiuiduis victoria vnius prodest alteri. <R>318. e</R></P>
<negEZ>Induciæ, bella, captiuitares de iure gentium,
39. e</negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0690.jpg/>
@@1@<SE690>Index rerum, & materiarum.
<duolan 2><negEZ>Inducias concedere iuris gentium vtile adinuen-
tum. <R>38. b</R></negEZ>
<negEZ>Indulgentiarum reuocatio & suspensio quando
habeant effectum. <R>39. a, b, c, d, e. & seqq.</R></negEZ>
<negEZ>Indulgentiarum quomodo fiat particeps Pon-
tifex. <R>313. e. 314. a</R></negEZ>
<negEZ>Indulgentiæ videntur strictissimè reuocari in an-
no Iubilæo. <R>282. e</R></negEZ>
<negEZ>Indulgentiæ omnes suspenduntur per bullas anni
Iubilæi. <R>548. a</R></negEZ>
<P>Indulgentiæ quando finiantur. <R>282. d</R></P>
<negEZ>Indulgentiæ à legato concessæ finita eius legatio-
ne non desinunt. <R>445. a</R></negEZ>
<P>Indulgentiam quis lucratur ignoratam. <R>449. d</R></P>
<negEZ>Indulgentia non reuocatur respectu vniuscuius-
cumque donec sciat reuocationem. <R>464. a, d</R></negEZ>
<negEZ>Infames iure ciuili, regualriter etiam sunt infames
iure canonico. <R>364. e</R></negEZ>
<negEZ>Infamiæ p&#x0153;na non potest imponi ab homine, sed
à lege. <R>395. e</R></negEZ>
<negEZ>Infamiæ p&#x0153;na incurritur ante sententiam. 395. e
& seq.</negEZ>
<negEZ>Infantes & innocentes licet occidere in bello ob
finem belli. <R>369. e</R></negEZ>
<negEZ>Infantes quomodo sanctificarentur in lege na-
turæ. <R>599.</R></negEZ>
<P>Infantes non baptizati damnabuntur. <R>358. d</R></P>
<negEZ>Inferior nullam habet iurisdictionem contra su-
periorem. <R>161. b</R></negEZ>
<negEZ>Inferior non potest soluere, vel ligare superiorem
261. e</negEZ>
<negEZ>Inferior in superiorem non habet potestatem.
263. e</negEZ>
<P>Inferior non potest tollere legem superioris. <R>512. c</R></P>
<P>Inferior non potest derogare legi superioris. <R>82. e</R></P>
<negEZ>Inferior non potest in legibus superioris dispen-
sare. <R>173. a</R></negEZ>
<negEZ>Inferior non potest dispensare in lege superioris
in iure positiuo. <R>40. b</R></negEZ>
<negEZ>Inferioris dispensatio in lege superioris est irrita si
causa legitima desit. 516. d, e. exceptis certis ca-
sibus. <R>ibid. c, d, & seq.</R></negEZ>
<negEZ>Inferior non potest sine superioris facultate dis-
positionem eius limitare. <R>554. d</R></negEZ>
<negEZ>Inferioris actus non potest contra voluntatem
præualere. <R>431. a</R></negEZ>
<P>apud Inferos nullus ordo. <R>68. b, c, & cur. 69. c</R></P>
<P>Inferorum confusionis descriptio. <R>69. d, e</R></P>
<negEZ>Infideles transeuntes per terras Christianorum
Eccllesia non potest cogere ad fidem. <R>324. d</R></negEZ>
<negEZ>apud Infideles non potest esse iustitia nec iura.
140. d</negEZ>
<P>Infideles nulla iure amittunt dominium. <R>138. c</R></P>
<negEZ>Infirmus vt communicet, non licet missam cele-
brare post solutum ieiunium. <R>258. e</R></negEZ>
<negEZ>Inhabilitas ad beneficium ob symoniamretrotra-
hitur ad diem pacti. <R>383. b</R></negEZ>
<P>Inhabilitas ad cathedram quare imponatur. <R>381. a</R></P>
<negEZ>Iniquitas est præceptum de re turpi, & iniquum.
6. b</negEZ>
<negEZ>iusta Initium indulti solent adiungi subsequentia
456. a</negEZ>
<P>Iniungimus, verbum significat præceptum. <R>244. e</R></P>
<negEZ>Iniurias vindicare est actus excedens humanam
facultatem. <R>116. e</R></negEZ>
<P>Iniustia consistit in alieni vsurpatione. <R>315. d</R></P>
<P>Iniustia in legibus in quo sit posita. <R>290. b, c</R></P>
<P>Iniustus est quia legibus exorbitat. <R>4. c</R></P>@@

<P>Iniustum est quod est contra legem. <R>4. c</R></P>
<P>Innocentis occisio non est intrinsecè mala. <R>85. c</R></P>
<P>Innocentem morti tradere potest Deus. <R>85. d</R></P>
<negEZ>Innocens condemnatus ex falsa præsumptione
quomodo se defendere teneatur. <R>399. c, e</R></negEZ>
<negEZ>Innocentes, & infantes licet occidere in bello ob
finem belli. <R>368. e</R></negEZ>
<negEZ>Innocentis occisio non potest vlla ratione hone-
stari. <R>85. b</R></negEZ>
<P>Innocens pro alio puniri non potest. <R>415. b</R></P>
<negEZ>In Innocentiæ statu homines poterant obligari
præceptis, non tamen p&#x0153;nis. <R>316. c, d</R></negEZ>
<negEZ>Innocentius excommunicauit Arcadium Impe-
ratorem. <R>189. c</R></negEZ>
<negEZ>Innocentius IIII. Pontifex eximia vtriusque iu-
ris scientia fuit, & doctissima in decretales</negEZ>
<negEZ>commentaria edidit, quæ tamen noluit, vt ius fa-
cerent. <R>170. d</R></negEZ>
<negEZ>Innocentius IIII. in Concilio Lugdunensi Lusi-
taniæ regi Alphonsum, eius fratrem ad Remp.
gubernandam Vicarium dedit. <R>119. e</R></negEZ>
<P>Innocentius IIII. Federicum II. deposuit. <R>119. e</R></P>
<P>Inobedientia formalis semper est peccatum. <R>237. b</R></P>
<negEZ>Inquisitores fidei quatenus excommunicentur, à
iusta via deflectentes. <R>197. e</R></negEZ>
<negEZ>Intellectus Dei estdeterminatus ad assensum pro-
positionis veræ. <R>91. e</R></negEZ>
<negEZ>Intellectus versatur circa omne ens sub ratione
veri. <R>216. c</R></negEZ>
<negEZ>Intellectus noster non illustratus lumine fidei etiā
circa veritates naturaliter cognoscibilespassim
errat. <R>102. d</R></negEZ>
<P>Intelligentia scripturæ mystica lex appellatur. <R>7. a</R></P>
<P>Intentio est actus voluntatis. <R>293. e</R></P>
<negEZ>Intentio est quæ dat præcipuam formalitatem
actibus humanis. <R>239. d</R></negEZ>
<P>Intentio propriè dicta fertur in finem. <R>204. c</R></P>
<P>Intentio nulla cadit sub præcepto. <R>201. d</R></P>
<P>Intentio non potest cadere sub præcepto. <R>204. c</R></P>
<negEZ>Intentio quando possit cadere sub præcepto.
204. c</negEZ>
<negEZ>Intentio legis præcipuè est attendenda. 270. e, &
seq.</negEZ>
<P>Intentio, & ratio legis est eius anima. <R>567. b, d</R></P>
<negEZ>Intentio principis præsumitur talis, qualis est in-
tentio iuris. <R>544. d</R></negEZ>
<P>Intentio & ratio legis valde distincta. <R>567. c</R></P>
<negEZ>contra intentionem legis quæ fiunt, quando vali-
da sint. <R>270. c</R></negEZ>
<P>Intentio quænam dicatur deuotio. <R>205. c</R></P>
<negEZ>non Intentio verbis, sed verba debent intentioni
seruire. <R>454. b</R></negEZ>
<negEZ>Interlocutio Principis quandonam vim legis ha-
beat. <R>50. b</R></negEZ>
<P>Interdictum in quos possit imponi. <R>250. e</R></P>
<P>Interdictum quantam priuationem inducat. <R>250. e</R></P>
<negEZ>Interdictum quādo obliget sub mortali, & quan-
do sub veniali. <R>251. b, c</R></negEZ>
<negEZ>Interdictum quando est locale, pueri qui non sunt
doli capaces, possunt admitti ad diuina officia:
non autem doli capaces aut quando interdi-
ctum fertur in personas. <R>361. b</R></negEZ>
<negEZ>Interdum patiuntur oppidani ob dilectum domi-
ni. <R>250. e</R></negEZ>
<P>Interdicto cur puniantur innocentes. <R>358. d</R></P>
<negEZ>Interpretari legem naturalem solus Deus potest.
94. a, b</negEZ>
<P>Interpretari lege&#x0303; eius est, cuius est condere. <R>167. d</R></P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0691.jpg/>
@@1@<SE691>Index rerum & materiarum.
<duolan 2><negEZ>Interpretari legem eius est, cuius est condere.
552. b</negEZ>
<negEZ>Interpretari licet Concilium Tridentinum, sed
quomodo, & à quibus. <R>563. 564. per totum.</R></negEZ>
<P>Interpretari legem naturæ an possit Deus. <R>92. e</R></P>
<negEZ>Interpretando legem vigenti sex regulæ seruan-
dæ. 551. vsque ad 553. per totum.</negEZ>
<negEZ>Interpretes iuris ciuilis imitantur Philosophos,
qui iuxta moralem Philosophiam loquuntur. 2</negEZ>
<P>Interpretatio quid, & quotuplex. <R>550. a, b</R></P>
<negEZ>Interpretatio legis pertinet ad eius auctorem.
94. b</negEZ>
<negEZ>Interpretatio iuris doctoribus, & Magistris per-
missa, imò concessa est. <R>563. a</R></negEZ>
<negEZ>Interpretationes Doctorum quas tradunt de legi-
bus, quam vim habeant. <R>563. b</R></negEZ>
<negEZ>Interpretationis legum tres conditiones. 567. e. &
seq.</negEZ>
<P>Interpretatio legis est anima legis. <R>49. b</R></P>
<P>Interpretatio legis est tacitus legis sensus. <R>429. e</R></P>
<negEZ>Interpretatio, dispensatio, irritatio, & abrogatio
legis in quibus differant, & vniuscuiusque mu-
nus. <R>505. d</R></negEZ>
<negEZ>Interpretatio distinguitur in declaratoriam, restri-
ctiuam, extensiuam, & correctiuam. <R>551. a</R></negEZ>
<negEZ>in Interpretatione extensiua legis octo regulæ ser-
uandæ. <R>555. e. vsque ad 557. e</R></negEZ>
<negEZ>Interpretationis limitatiuæ, seu restrictiuæ legis
generalis, regulæ quindecim obseruandæ. 554.
d, e. vsque ad 555. d</negEZ>
<negEZ>Interpretando leges correctorias quatuor regulæ
seruandæ. <R>557. vsque ad 558. b</R></negEZ>
<negEZ>Interpretatio legitima legis eiusdem potestatis est
atque ipsa legis constitutio. <R>49. a</R></negEZ>
<negEZ>Interpretatio legis habet vim legis, & debet pro-
mulgari. <R>252. d</R></negEZ>
<negEZ>Interpretatio legum vim legis non habet donec
promulgetur. <R>274 b</R></negEZ>
<negEZ>Interpretatio legis non habet vim legis, nisi pro-
mulgata sit. <R>52. b</R></negEZ>
<negEZ>Interpretatio legis auctoritate legislatoris facta est
ipsa vita legis. <R>49. e</R></negEZ>
<P>Interpretatio leg&#x0169; naturaliter necessaria est. <R>562. e</R></P>
<P>Interpretatio legum quomodo fiat. <R>563. e</R></P>
<negEZ>Interpretatio non est necessaria in manifestis.
561. a, b</negEZ>
<negEZ>Interpretatio benignior facienda est in dubio.
363. b</negEZ>
<negEZ>Interpretatio seu definitio litis à Rege quomodo
vim legis habeant. <R>50. b</R></negEZ>
<negEZ>ad Interpretationem legum quando princeps sit
adeundus. <R>563. c</R></negEZ>
<negEZ>Interpretatio legis quomodo facienda in dubiis.
561. a, b</negEZ>
<negEZ>Interpretatio legis in ambiguis, obscuris & in-
certis solius principis est. <R>550. d</R></negEZ>
<negEZ>in Interpretatione legum, vel priuilegiorum, vbi
res est dubia, maximè vtimur coniecturata
mente principis. <R>453. d</R></negEZ>
<negEZ>Interpretatio legum quomodo fiat in Academiis.
563. d, e</negEZ>
<negEZ>Interpretatio legis à superiore propriè dispensa-
tio est. <R>505. c</R></negEZ>
<negEZ>Interpretatio potest cadere in legem naturalem.
94. a, b</negEZ>
<P>Interpretatio tantùm cadit in legem naturæ. <R>506. a</R></P>
<negEZ>Interpretatio legis veteris ad quos pertinebat.
591. b</negEZ>@@

<P>Interpretatio locum habuit in lege veteri. <R>591. b</R></P>
<negEZ>Interpretatio action&#x0169; erat pene collegium Pon-
tificum. <R>46. e</R></negEZ>
<negEZ>Interpretatio Cardinalium super Tridentino quā-
tam vim habeat. 566. b, c. & ad quid obliget.
ibid. a, b. nec debet promulgari. <R>ibid. c</R></negEZ>
<negEZ>Interpretatiolegis dupliciter potest fieri à confue-
tudine. <R>500. a, b</R></negEZ>
<negEZ>Interpretatio Doctorum circa leges qualis sit.
550. c, d</negEZ>
<P>Intestatus quinam dicatur decedere. <R>439. a</R></P>
<negEZ>Insanabiles debet legislator extremo supplicio af-
ficere. <R>56. b</R></negEZ>
<P>Insidias struere in bello licitum est. <R>613 c</R></P>
<P>Inspiratio Spiritus sancti quid. <R>443. e, &</R></P>
<P>Inspiratio Spiritus sancti priuata lex. <R>58. b, c</R></P>
<negEZ>Instituta maiorum vel mos populi pro lege te-
nenda sunt, vbi Ecclesia nihil statuit. <R>323. c</R></negEZ>
<negEZ>Institutio & destructio ad eumdem pertinem.
186. c</negEZ>
<negEZ>Institutionis iuris ciuilis, quando, & à quo com-
posita, & quo fine. <R>4. a</R></negEZ>
<negEZ>Instrumentum censetur reprobatum eo ipso quod
iudex contrarium iudicat.</negEZ>
<negEZ>Inuitus potest priuilegiari seu à communi lege
eximi à Principis. <R>284. e</R></negEZ>
<negEZ>Inuitus potest absolui ab excommunicatione.
417. c</negEZ>
<negEZ>Inuoluntarium quodnam dispositionem vitiet.
448. e</negEZ>
<negEZ>Ioanna Siciliæ regina in tribunali sedens, senten-
tiam dicebat. <R>319. c</R></negEZ>
<negEZ>Ioannes Baptista fuit qui primus annunciauit re-
gnum cælorum. <R>580. a</R></negEZ>
<negEZ>Ioannes Baptista debuit circumcidi octaua die, etsi
sanctificatus fuerit in vtero. <R>598. d</R></negEZ>
<negEZ>Ioannes Baptista sibi è c&#x0153;lo collatum instituit
baptisma. <R>573. a</R></negEZ>
<negEZ>Ioannes XXIII. potuit deponi à Concilio Con-
stantiensi, & cur. <R>175. c</R></negEZ>
<negEZ>Ioannem VIII. f&#x0153;minam Pontificem fuisse, fabu-
losum. <R>188. b</R></negEZ>
<negEZ>Ioannis de Ianduno, & Marsilij Patauini error de
Christo soluente tributum condemnatus. <R>354. a</R></negEZ>
<negEZ>Ioannes Vvicleph, & Ioannes Hus condemnati in
Concilio Constantiensi. <R>193. d</R></negEZ>
<negEZ>Ioannis Hussi sententia de eo qui est in peccato
mortali. <R>136. d</R></negEZ>
<P>Iob exercuit publica iudicia. <R>109. d</R></P>
<P>Iob rex Husitarum, & sanctus. <R>107. e</R></P>
<P>Ioiada Pontifex cur Athaliam occidi iusserit. 124. c</P>
<P>Ionatas fuit subiectus legibus patris Saülis. <R>304. a</R></P>
<negEZ>Ioseph contraxit matrimonium cum filia Putifa-
ris. 42. e. & qua ratione. 43. a</negEZ>
<negEZ>Ioseph terram omnem Ægypti tributariam fecit
Pharaoni, præter terram sacerdotum. 355. d.
356. c</negEZ>
<negEZ>Ioseph vnus ex septuaginta duobus discipulis, qui
vocabatur Barsabas, & cognominatus est Iustus
155. a</negEZ>
<negEZ>Iosue ius gladij publico iudicio exercuit in Achā,
& liberos eius. <R>109. b</R></negEZ>
<P>Iosue parauit insidias ciuitati Haim. <R>613. a, b</R></P>
<P>Irregularitas est grauissima p&#x0153;na. <R>250. c</R></P>
<negEZ>Irregularitas est grauior p&#x0153;na quàm excommu-
nicatio minor. <R>250. c. 251. d</R></negEZ>
<negEZ>Irregularitas quædam non est p&#x0153;na, sed indecen-
tia, & inhabilitas. <R>367. b</R></negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0692.jpg/>
@@1@<SE692>Index rerum & materiarum.
<duolan 2><negEZ>Irregularitas, & infamia incurruntur ab ipso iure,
dependenter à sententia iudicis qua crimen de-
claretur. <R>396. a</R></negEZ>
<negEZ>Irregularitas, cùm ob peccatum constituitur, non
contrahitur nisi ob lethale. <R>251. a</R></negEZ>
<negEZ>Irregularitas propter veniale, imò interdum sine
culpa incurritur. <R>250. d</R></negEZ>
<negEZ>Irregularitas & aliæ censuræ incurruntur ante
omnem iudicis sententiam. <R>370. d</R></negEZ>
<negEZ>Irregularitas semper incurritur ante sententiam
iudicis, quia non est iudicis, sed iuris irregulari-
tatem inducere. <R>379. b</R></negEZ>
<negEZ>Irregularitas aliquando est p&#x0153;na, aliquando non.
417. b</negEZ>
<negEZ>Irregularitas quando incurritur ob peccatum, &
est p&#x0153;na verè, nunquam incurritur sine graui
culpa. <R>250. a</R></negEZ>
<P>Irregularitatis dispensatio quatruplex. <R>507. e. 508. a</R></P>
<negEZ>Irregularitatis ignorantia non excusat eiusdem
p&#x0153;næ reatum. <R>410. e</R></negEZ>
<negEZ>Irreuerentia est alloqui Deum sine attentione.
202. d</negEZ>
<negEZ>Irrita quædam omnino ab Eccllesia, & Resp.
438. a</negEZ>
<negEZ>Irrita non sunt multa quæ tamen non sunt prohi-
bita. <R>422. b. & seqq.</R></negEZ>
<negEZ>Irrita dicuntur prohibita, quæ habent perpetuam
causam. <R>434. b</R></negEZ>
<negEZ>Irrita non sunt omnia simpliciter lege humana
prohibita. 427. e. nec quando eadem lex, vel alia,
aut consuetudo declarant actum non esse irri-
tum. <R>ibid. a</R></negEZ>
<P>Irritare quid. <R>416. a</R></P>
<negEZ>Irritare & prohibere sunt duo effectus valde di-
stincti. <R>425. a</R></negEZ>
<negEZ>Irritare potest lex humana actus aliàs legitimos.
418. a, b</negEZ>
<P>Irritatio quid. <R>318. b</R></P>
<P>Irritatio sæpe non est p&#x0153;na. <R>422. d</R></P>
<negEZ>Irritatio interdum est p&#x0153;na, interdum verò non.
417. a, b</negEZ>
<negEZ>Irritatio, dispensatio, interpretatio, & abrogatio
legis in quibus differant, & vniuscuiusque mu-
nus. <R>505. d</R></negEZ>
<P>Irritatio an sit effectus legis. <R>62. a, b, c</R></P>
<negEZ>Irritatio, obligatio, & punitio effectus legis. 559. b
e. 560. b</negEZ>
<P>Irritatio quomodo siat. <R>416. a, b</R></P>
<P>Irritatio dupliciter fieri potest. <R>416. c</R></P>
<negEZ>Irritationem potest remouere consuetudo à pro-
hibitione. <R>494. c</R></negEZ>
<P>Irritatio solet per effectus declarari. <R>431. e</R></P>
<negEZ>Irritatio est separabilis à prohibitione, & quasi
p&#x0153;na. <R>494. c</R></negEZ>
<negEZ>ad Irritationem sufficit vna promulgatio facta in
curia principis, vel in metropoli regni. <R>436. a</R></negEZ>
<P>ad Irritationem sufficit simplex prohibitio. <R>421. e</R></P>
<negEZ>Irritatio quando per ignorantiam impediatur.
417. a, b, c</negEZ>
<negEZ>Irritatio fauorabilis non impeditur per ignoran-
tiam. <R>417. c</R></negEZ>
<P>in Irritatione voti quid requiratur. <R>207. a</R></P>
<P>Isaac quomodo nocens. <R>85. b</R></P>
<P>Isaac occidi quo iure Deus mandauerit. <R>85. e</R></P>
<negEZ>pro Israe&#x0308;litico populo solo lata est lex vetus so-
lúmque illum obligauit. <R>576. d</R></negEZ>
<negEZ>Israe&#x0308;litæ ante legem Christi fuerunt iusti nomine
tenus. <R>588. b, c, d</R></negEZ>@@

<negEZ>Israe&#x0308;litico populo cur facta est Messiæ promissio.
577. c</negEZ>
<P>Iubilæi priuilegia sunt strictè interpretanda. <R>540. e</R></P>
<P>Iuda tribus quas prærogatiuas habuerit. <R>577. b</R></P>
<negEZ>Iuda, & domus Dauid Deus habuit peculiarem
curam. <R>577. b</R></negEZ>
<negEZ>Iudas Galilæus auctor sectæ Galilæorum quis fue-
rit. <R>106. c</R></negEZ>
<negEZ>Iudæam per tyrannidem occuparunt Romani.
226. d</negEZ>
<P>Iudæi secundùm statum legis serui erant. <R>589. a</R></P>
<negEZ>In Iudæis valde imperfecta fuit potestas legislati-
ua. <R>150. c</R></negEZ>
<P>Iudæis modò non est necessaria lex vetus. <R>594. e</R></P>
<negEZ>Iudæis quomodo dederit Deus præcepta non bo-
na. <R>571. a, b</R></negEZ>
<negEZ>Iudæi existimarunt legem veterem æternam esse.
591. b, c</negEZ>
<negEZ>Iudæi in quibus prohibiti fuerint communicare
cum gentilibus. <R>606. d, e</R></negEZ>
<negEZ>Iudæi habuere cor lapideum, Christiani cor car-
neum, & molle. <R>623. d</R></negEZ>
<negEZ>Iudæi fasciis veteris legis inuoluuntur, non Chri-
stiani. <R>595. e</R></negEZ>
<negEZ>Iudęorum & Æthiopum erat magna consensio in
rebus pertinentibus ad religionem. <R>607. e</R></negEZ>
<P>Iudæi sacerdotes nunc non sunt legitimi. <R>150. d</R></P>
<negEZ>Iudaicum populum tot præceptis onerare necesse
fuit & cur. <R>102. a</R></negEZ>
<negEZ>Iudicandum est secundùm legem, etsi dura videa-
tur. <R>297. c</R></negEZ>
<P>Iudices à Deo positi vocantur Dij. <R>107. a</R></P>
<P>Iudex quid respicere debeat. <R>103. b</R></P>
<negEZ>Iudices & magistratus voluntatem Dei legibus
explicant. <R>107. b</R></negEZ>
<P>Iudex debet inuigilare clementiæ. <R>103. b</R></P>
<negEZ>Iudex tenetur ratione stipendij iustitiam facere.
406. c</negEZ>
<negEZ>Iudices ordinarij habent iurisdictionem limita-
tam. <R>21. d, e</R></negEZ>
<P>Iudex in seipsum nemo est. <R>376. d</R></P>
<P>Iudex in sua causa nemo esse potest. <R>316. a</R></P>
<negEZ>Iudices supremi possunt p&#x0153;nam remittere. 408. b.
& quando ibid. d, e</negEZ>
<negEZ>Iudici non licet de lege iudicare, sed secundùm
ipsam. <R>408. a</R></negEZ>
<negEZ>Iudicis potestati quicquid permittitur, id iuris ne-
cessitati non subiicitur. <R>531. c</R></negEZ>
<P>Iudicum officium in interpretandis legibus. <R>502. a</R></P>
<negEZ>Iudex potest interpretari legem inter partes inter-
pretatione obligante, & necessaria. <R>552. c</R></negEZ>
<P>Iudex quando possit legem interpretari. <R>500. a, b</R></P>
<negEZ>Iudices deficiente iure peculiari quomodo iudi-
care debeant. <R>132. e</R></negEZ>
<negEZ>Iudex ad quid recurrere debeat deficiente vtroque
iure, & consuetudine. <R>501. b</R></negEZ>
<negEZ>Iudices solo iudicio, & consensu non possunt in-
ducere leges, nisi eorum decreta fuerint à Prin-
cipe vel Rep. approbata. <R>502. a</R></negEZ>
<negEZ>Iudex cùm in aliqua causa sententia manifesta est,
ad similem procedere debet. <R>49. c</R></negEZ>
<negEZ>Iudices de particularibus & præsentibus determi-
nant. <R>100. d</R></negEZ>
<negEZ>à Iudice non suo nemo potest ligari, aut absolui.
313. e. 331. e</negEZ>
<P>Iudicis non legitimi sententia nulla est. <R>226. c</R></P>
<negEZ>Iudex non potest damnare reum antequam au-
diatur, quod lex potest. <R>376. e</R></negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0693.jpg/>
@@1@<SE693>Index rerum & materiarum.
<duolan 2><negEZ>Iudex, si non possit vni subueniri, nisi alter læda-
tur, commodius est si neutrum iuuet, quàm si
grauaret alterum. <R>409. a</R></negEZ>
<negEZ>Iudex obligatur ad imponendum p&#x0153;nam lege
præscriptam. <R>407. e, & seq.</R></negEZ>
<negEZ>Iudex debet interpretari p&#x0153;nas de minori. 369. e,
nisi sit de culpa. <R>ibid. a</R></negEZ>
<P>Iudex quomodo debeat p&#x0153;nam iudicare. <R>408. b</R></P>
<negEZ>Iudex non condemnatus ad p&#x0153;nam lege præscri-
ptam tenetur ad restitutionem. <R>404. d</R></negEZ>
<negEZ>Iudex quoties potest obligare ad p&#x0153;nam per sen-
tentiam, non potest lex obligare ante senten-
tiam. <R>376. a</R></negEZ>
<negEZ>Iudices non taxantes p&#x0153;nam lege præscriptam &
alij ministri iustitiæ quando teneantur ad resti-
tutionem. 405. c, d, & seq, & a, b, 406. e, & a, b,
407. b</negEZ>
<negEZ>Iudex quomodo debeat procedere ad p&#x0153;nam au-
gendam vel minuendam. <R>408. c, d, e, & seq.</R></negEZ>
<negEZ>Iudici cuicunque delegato prohibitum est iure
communi accipere aliquid præter esculenta, &
poculenta. <R>540. c</R></negEZ>
<negEZ>Iudices accipientes munera contra leges, an acqui-
rant dominium. <R>383. e, 384. a</R></negEZ>
<negEZ>Iudices inferiores constituti à Tyranno, non pec-
cant ius dicendo. <R>227. e</R></negEZ>
<negEZ>Iudices designati à tyranno non peccant exercen-
do suum officium. <R>141. c</R></negEZ>
<negEZ>Iudex potest in suo territorio punire delictum
commissum extra illud. <R>331. a</R></negEZ>
<negEZ>Iudex domicilij quatenus possit punire delinquen-
tem extra illud. <R>335. c</R></negEZ>
<negEZ>Iudici, aut carcerum custodi non licet dare consi-
lium reo vt effugiat. <R>402. a</R></negEZ>
<negEZ>Iudex Ecclesiasticus ratione naturali potest p&#x0153;nis
legibus ciuilibus taxatis clericos punire. <R>353. b</R></negEZ>
<negEZ>Iudex Ecclesiasticus potest clericis violantibus le-
ges ciuiles eandem p&#x0153;nam infligere, quę laicis
statuta est. <R>345. a</R></negEZ>
<negEZ>Iudex sæcularis non potest præcipere sub p&#x0153;na
excommunicationis, nec Ecclesiasticus sub
mortali. <R>221. c</R></negEZ>
<negEZ>Iudices sæculares in quibus possint Ecclesiasticis
præcipere, & sententia cogere. <R>349. a, b, c, d</R></negEZ>
<negEZ>Iudices appellantur gubernatores in libro Iudi-
cum. <R>619. b</R></negEZ>
<negEZ>Iudicare neminem licet quin ante audiatur, & se
defendat. <R>377. e, & seq.</R></negEZ>
<P>Iudicium est Dei. <R>107. c</R></P>
<P>Iudicium Dei quomodo nos obligat. <R>12. e</R></P>
<negEZ>Iudicium practicum Dei de agendis est exemplar
nostri. <R>12. e</R></negEZ>
<P>Iudicium de internis est proprium Dei. <R>196. d</R></P>
<P>Iudicia recta semper sunt in lege diuina. <R>15. d</R></P>
<negEZ>Iudicia olim exercebantur in foribus ciuitatis.
219. b</negEZ>
<negEZ>Iudicium temerarium nulla ratione honestari po-
test. <R>89. b</R></negEZ>
<negEZ>Iudicia sunt agenda iuxta formam præscriptam
per leges loci, ad quas peregrinus debet se ac-
commodare. <R>129. c</R></negEZ>
<P>Iudicium redditur in inuitum. <R>230. d</R></P>
<negEZ>Iudicium est nullum quando est à iudice potesta-
tem non habente. <R>226. b</R></negEZ>
<P>Iudicium temerarium contra iustitiam. <R>239. a</R></P>
<P>Iudicia forensia cur delictum appellentur. <R>109. d, e</R></P>
<P>Iudicia publica exercere licet Christianis. <R>109. c</R></P>
<P>Iudicia sanguinis interdicuntur clericis. <R>125. d</R></P>@@

<P>Iudicium vsurpatum est peccatum. <R>227. c</R></P>
<P>in iudicijs fauendum est reo, ac possessori. <R>552. a</R></P>
<negEZ>Iudicium nostrum est quasi notificatio, & pro-
mulgatio iudicij, & voluntatis diuinæ. <R>12. b</R></negEZ>
<negEZ>Iudicium de honestate, vel turpitudine actus, non
est omnino necessarium ad rationem legis.
15. c</negEZ>
<negEZ>Iudex proprius si pars apud eum petat satisfactio-
nem, poterit aduersari&#x0169; censuris cogere, etiamsi
delictum commissum sit extra territorium.
341. e</negEZ>
<P>Iudicialia præcepta quæ in lege veteri. <R>587. a</R></P>
<P>Iudicialia ad quatuor capita reuocantur. <R>587. b</R></P>
<negEZ>Iudicialia non erant principaliter propter signifi-
cationem. <R>609. a</R></negEZ>
<negEZ>Iudicialia primariò fuerunt instituta ad regimen
populi, secundariò ad significandum. <R>587. c</R></negEZ>
<negEZ>Iudicialia fuerunt determinatiua moralium perti-
nentium ad proximum. <R>586. e</R></negEZ>
<P>Iudicialia non sunt lethalia. <R>607. d</R></P>
<negEZ>ad Iudicialia spectabant leges de irritatione voto-
rum, de permissione repudij, &c. <R>587. d</R></negEZ>
<P>Iudicialia præcepta nulla tradidit Christus. <R>622. e</R></P>
<negEZ>Iudicialia legis veteris sunt omnino abrogata.
595. e</negEZ>
<negEZ>Iuliæ nouercæ Antonini Caracallæ impia vox.
314. b</negEZ>
<P>Iuliani Apostatæ impietas erga Christianos. <R>260. a</R></P>
<negEZ>Iulianus apostata Petrum varietatis insimulat.
613. d</negEZ>
<P>Iulius Cæsar scripsit gesta propria. <R>623. e</R></P>
<negEZ>Iulius Cæsar tyrannicè summam potestatem poli-
ticam Dictatoris & Imperatoris perpetui occu-
pauit. <R>127. d</R></negEZ>
<negEZ>Iulius Cæsar leges sanxit, quibus etiam reges
obtemperarent. <R>312. a</R></negEZ>
<negEZ>Iulius Cæsar rogauit à Senatu, se solui à lege, qua
interdictum erat, ne consules absentes crearen-
tur. <R>312. e</R></negEZ>
<negEZ>Iulius Cæsar cùm rogauit se solui lege nondum
rem Romanam adeptus erat. <R>313. a</R></negEZ>
<P>Iunioris Imperatoris leges præualent. <R>47. e</R></P>
<P>Iuramenti obligatio minor est quàm voti. <R>368. b</R></P>
<negEZ>ex Iuramento & pacto naturalis obligatio oritur.
314. b</negEZ>
<negEZ>Iuramentum non debet esse vinculum iniquitatis.
263. e</negEZ>
<negEZ>Iuramentum nemo tenetur seruare cum probabili
vitæ periculo. <R>398. e</R></negEZ>
<negEZ>Iuramentum de re licita obligat etiam cum peri-
culo vitæ. <R>403. c</R></negEZ>
<negEZ>Iuramentum iniustè extortum potest inducere
obligationem religionis. <R>404. d</R></negEZ>
<negEZ>Iurame&#x0303;to potuit quis obligari ad dandas pecunias
latroni inuadenti, & vsuras vsurario. <R>404. b</R></negEZ>
<negEZ>Iuramentum non capit vim obligandi ex animo se
obligandi, sed ex animo iurandi. <R>15.  b</R></negEZ>
<negEZ>Iuramentum promissorium in materia leui tan-
tùm obligat sub veniali. <R>368. d</R></negEZ>
<P>Iuramentum sibi præstant Rex & regnum. <R>314. a</R></P>
<negEZ>Iuramenta non potest relaxare Pontifex in præiu-
dicium tertij. <R>533. d</R></negEZ>
<P>Iuramenta quomodo relaxet Pontifex. <R>628. e</R></P>
<negEZ>in Iuramento quomodo dispenset Pontifex.
506. e</negEZ>
<P>Iuramenti dispensatio quomodo fiat. <R>94. d</R></P>
<negEZ>Iuramentum inferioris non potest obligare con-
tra voluntatem superioris. <R>422. a</R></negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0694.jpg/>
@@1@<SE694>Index rerum, & materiarum.
<duolan 2><negEZ>ob Iuramentum præstitum quando quis teneatur
redire ad carcerem. <R>403. b</R></negEZ>
<P>Iuramenti promissorij obligatio quæ. <R>236. b</R></P>
<negEZ>Iuramenti promissorij violator est infamis ipso iu-
re. <R>371. d, e</R></negEZ>
<P>Iuramenti præstiti qualis p&#x0153;na. <R>251. e</R></P>
<P>Iussa Principum sunt constitutiones & leges. <R>47. e</R></P>
<P>Iustificantur homines iustitia inhærente. <R>588. d</R></P>
<negEZ>Iustificatio nulli vnquam contingit sine fide.
500. a</negEZ>
<P>Iustificatio ipsa est adoptio. <R>589. c</R></P>
<P>Iustificationes in lege veteri quæ. <R>583. c, 584. b</R></P>
<P>Iustinianus auctor Authenticorum omnium. <R>48. a</R></P>
<negEZ>Iustinianus omnium Imperatorum leges in Codi-
cem redigi mandauit. <R>48. a</R></negEZ>
<P>Iustus est qui legitimè facit. <R>4. c</R></P>
<negEZ>Iusti primi pastores pecudum, non Reges fuerunt.
106. b</negEZ>
<P>Iusto non est lex posita. <R>58. c</R></P>
<negEZ>Iusto non est lex posita, quomodo intelligendum.
621. a, b, c</negEZ>
<negEZ>Iusti potiùs amore ducuntur, quàm timore p&#x0153;næ.
303. a</negEZ>
<P>Iusti quo ductu legem seruent. <R>303. e</R></P>
<P>Iusti quomodo sunt sub lege. 303. per totum.</P>
<negEZ>Iusti rarò vel nunquam peccant mortaliter, vel
statim à peccato resurgunt. <R>303. b</R></negEZ>
<negEZ>Iusti ante legem Christi iustificati fuerunt per gra-
tiam habitualem. <R>589. c</R></negEZ>
<negEZ>Iusti non verè erant in lege veteri, sed tantùm no-
mine tenus. <R>588. b, c, d</R></negEZ>
<negEZ>Iusti antiqui verè fuerunt filij Dei adoptiui. 589.
b, c</negEZ>
<negEZ>Iustos non obligari legibus hominum est error
Caluini & Lutheri. <R>301. b</R></negEZ>
<negEZ>Iustos contra nullam legem peccare posse, error
Begnardorum, & Begninarum. <R>301. a</R></negEZ>
<P>Iustum dicitur, quia secundum ius. <R>4. c</R></P>
<P>Iustum id est quod legitimum, & æquum. <R>4. c</R></P>
<negEZ>Iusti & iniusti eadem semper regula, licet circun-
stantiæ varientur. <R>38. d</R></negEZ>
<negEZ>Iusta dicimus quæ f&#x0153;licitatem, eiusq&#x0301;ue partes so-
cietatis ciuilis efficiunt, & conseruant. <R>18. a</R></negEZ>
<P>Iustum naturale est quod habet vim vbique. <R>77. a</R></P>
<P>Iustitia vera quænam. <R>140. d, e</R></P>
<negEZ>Iustitia est constans, & perpetua voluntas ius suum
vnicuique tribuens. <R>4. b</R></negEZ>
<P>Iustititia & iustum æquiuocè dicuntur. <R>4. b</R></P>
<P>Iustitia & iustum à iure dicuntur. <R>4. c</R></P>
<negEZ>Iustitia in specie sumitur pro virtute ad alterum,
quæ vnicuique aliorum tribuit quod suum est.
4. a</negEZ>
<P>Iustitia generaliter sumitur pro omni virtute. <R>4. a</R></P>
<P>Iustitia in sese virtures continet omnes. <R>30. a</R></P>
<negEZ>Iustitia requiritur in legislatore, vt æqualitas suum
cuique tribuens. <R>55. a</R></negEZ>
<negEZ>ex Iustitiæ solius obseruatione pendet pax, & con-
seruatio ciuitatis. <R>211. b</R></negEZ>
<P>Iustitia, nec iura possunt esse apud infideles. <R>140. d</R></P>
<negEZ>Iustitia quæ in voluntate existit, ordinat vnum ho-
minem ad alium. <R>7. d</R></negEZ>
<P>Iustitia per sapientiam dicitur seruari. <R>8. e</R></P>
<negEZ>Iustitia distinguitur in generalem, peculiarem, &
legalem. <R>405. d, e</R></negEZ>
<negEZ>Iustitiæ originalis dono concupiscentij subijce-
batur rationi. <R>53. a</R></negEZ>
<negEZ>Iustitia legalis præclarissima persæpe virtutum, &
Hespero, atque Lucifero admirabilior. <R>30. a</R></negEZ>@@

<P>Iustitia legalis spectat bonum commune. <R>29. e</R></P>
<negEZ>Iustitia legalis virtus non absolutè, sed ad alium.
30. a</negEZ>
<negEZ>Iustitia legalis non est specialis virtus, sed ratio
generica reperta in omni virtute. <R>405. d</R></negEZ>
<negEZ>Iustitiæ legalis finis est, monere per imperium om-
nes alias virtutes. <R>30. a</R></negEZ>
<negEZ>Iustitię distributiuę est æqualitatem iuxta propor-
tionem geometricam constituere. <R>29. d</R></negEZ>
<negEZ>Iustitia fugata à tempore, quo plures Dij coli c&#x0153;-
perunt. <R>99. c</R></negEZ>
<negEZ>Iustitiæ, ac misericordiæ præcepto & similibus sa-
tisfit per actum qui aliàs esset peccatum. <R>210. b</R></negEZ>
<negEZ>Iustitiam veram vnde habuerint patres testamen-
ti veteris. <R>590. a</R></negEZ>
<negEZ>Iurisconsulti celeberrimi, & quorum scripta sunt
firmata ab Imperatore, vt vim legis habeant.
47. c, d</negEZ>
<negEZ>Iureconsulti quinam, quando creati, & à quo, eo-
rumq&#x0301;ue auctoritas. <R>47. e</R></negEZ>
<negEZ>Iurisperiti solas leges humanas considerant, Theo-
logi præcipuè diuinas. <R>2</R></negEZ>
<negEZ>Iurisperiti & Theologi possunt doctrinaliter di-
soluere dubia omnia. <R>51. c</R></negEZ>
<negEZ>Iurisperiti leges considerant, quatenus ad quie-
tem, & pacem Reip. necessariæ sunt. <R>2</R></negEZ>
<P>Iurisdictio quid. <R>110. d</R></P>
<negEZ>Iurisdictio est potestas de publico introducta
cum necessitate iuris dicendi, & æquitatis sta-
tuendæ. <R>21. d</R></negEZ>
<P>Iurisdictionis tres species. <R>110. d</R></P>
<negEZ>Iurisdictio distinguitur in contentiosam & vo-
luntariam. 338. e, & quæ sit vtraque. <R>ibid.</R></negEZ>
<negEZ>ad Iurisdictionem contentiosam, & voluntariam
quæ pertineant. <R>338. a</R></negEZ>
<negEZ>Iurisdictionis potestas subditos in bonum eorum,
non in proprium inducit. <R>21. d</R></negEZ>
<negEZ>Iurisdictio requiritur ad ferendas leges. 110. d,
161. a</negEZ>
<negEZ>Iurisdictio nō requiritur ad meram permissionem
& concessionem, quæ ad nihil obliget. <R>39. d</R></negEZ>
<negEZ>Iurisdictio quomodo tradatur superioribus in Re-
ligiosos. <R>181. e, & seq.</R></negEZ>
<P>Iurisdictio ab imperio distincta. <R>110. c</R></P>
<P>Iurisdictio sine coactione inutilis esset. <R>347. c</R></P>
<negEZ>Iurisdictionis dominium valde diuersum à domi-
nio proprietatis. <R>21. c</R></negEZ>
<negEZ>Iurisdictio inuoluntaria cum strepitu iudicij non
potest exerceri in alieno territorio, potest tame&#x0303;
voluntaria. <R>456. a</R></negEZ>
<negEZ>Iurisdictio delegata permanet morte delegantis,
quando sub nomine dignitatis delegantis com-
mittitur. <R>548. b</R></negEZ>
<negEZ>Iurisdictionis delegatio finitur morte delegantis,
vel amissione officij, si negotium sit integrum.
548. b</negEZ>
<negEZ>Iurisdictionem aliquando dare potest consuetu-
do. <R>446. d</R></negEZ>
<negEZ>Iurisdictionis ius non est in domo sine familia.
17. d</negEZ>
<negEZ>extra Iurisdictionem suam ius non dicit, qui præ-
cipit subdito. <R>337. e</R></negEZ>
<negEZ>Iurisdictio cui competit in alterum potest eum
punire. <R>347. c</R></negEZ>
<negEZ>Iurisdictionem in seipsum nemo habere potest.
306. e</negEZ>
<negEZ>Iurisdictioni alicuius subijcitur quis ratione rei
sitæ in aliquo loco. <R>336. c</R></negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0695.jpg/>
@@1@<SE695>Index rerum, & materiarum.
<duolan 2><negEZ>Iurisdictionem in alieno territorio nemo potest
exercere. <R>331. a</R></negEZ>
<negEZ>Iurisdictionis potestas perseuerat in infideli, etiam
respectu fidelium, qui ei subditi sunt. <R>138. b</R></negEZ>
<P>Ius quàm multa significet. <R>34. c</R></P>
<negEZ>Ius est iusti iudicium & ordinatio ciuilis societa-
tis. <R>4. d</R></negEZ>
<P>Ius quasi iussus, vel iussum, à Iubendo dicitur. <R>4. d</R></P>
<P>Ius à iuxta, quia iuxta legem sit. <R>4. e</R></P>
<P>Ius à iusto, vel iustitia. <R>4. a, c</R></P>
<P>Ius ars boni, & æqui. <R>9. a, 37. b</R></P>
<P>Iuris definitio à Cicerone. 35. b, & ab alijs. <R>ibid.</R></P>
<P>Ius varias habet significationes. <R>3. d</R></P>
<negEZ>Ius est ciuilis æquitas, vel scriptis, & legibus san-
cita, &c. <R>4. d</R></negEZ>
<P>Iuris variæ diuisiones. <R>104. d, 105. e</R></P>
<P>Iuris diuisio ab Aristotele. <R>36. c</R></P>
<P>Ius in quot diuidatur. <R>39. b</R></P>
<P>Ius ab æquo distinguitur. <R>4. a, b</R></P>
<P>Iura ab antiquis dicta sunt iussa. <R>4. d</R></P>
<P>Ius vt dicatur consuetudo. <R>4. a</R></P>
<P>Ius diuiditur in naturale & positiuum. <R>35. e</R></P>
<P>Ius diuiditur in naturale, gentium & ciuile. <R>104. b</R></P>
<negEZ>Ius quod diuiditur in ius naturale, gentium & ci-
uile, est ius sumptum pro lege. <R>39. b</R></negEZ>
<P>Ius & ratio propria hominum. <R>34. d</R></P>
<P>Ius non est in brutis, nec lex, quia nec ratio. <R>34. d</R></P>
<P>Ius quale in brutis reperiatur. <R>35. a, b</R></P>
<P>Ius vocatur facultas quam lex concedit. <R>4. e</R></P>
<P>Ius semper quæsitum est æquale. <R>99. b</R></P>
<P>Ius iniustum esse non potest. <R>22. b</R></P>
<P>Ius est genus, lex autem iuris species. <R>4. d</R></P>
<P>Ius superius lege scripta. <R>4. d</R></P>
<P>Ius diuinum dupliciter sumitur apud Patres. <R>573. b</R></P>
<P>Ius positiuum quid sit. <R>35. b, c</R></P>
<P>Ius positiuum diuinum est, & quid sit. <R>511. b, c</R></P>
<negEZ>Ius positiuum potest esse quodammodo naturale,
& secundùm quid. <R>41. e</R></negEZ>
<negEZ>Ius positiuum potest esse commune omnibus ho-
minibus. <R>35. b</R></negEZ>
<negEZ>Iuris positiui sunt omnia quorum obligatio fun-
datur in voluntate obligandi subditum. <R>36. c</R></negEZ>
<negEZ>Ius positiuum solùm voluntarium, & variabile
est. <R>41. d</R></negEZ>
<P>Ius humanum quod. <R>511. c</R></P>
<P>Iuris humani species. <R>104. b, c</R></P>
<negEZ>Iura humana data generi humano à Deo per Im-
peratores, & Reges sæculi. <R>99. d</R></negEZ>
<P>Ius humanum naturali derogat. <R>81. a, b</R></P>
<P>Iuris naturalis definitio. <R>34. a, b, 308. d</R></P>
<P>Ius naturæ quid. <R>77. a</R></P>
<P>Ius naturale quid. 35. e, positiuum quid. <R>ibid.</R></P>
<P>Ius naturæ & gentium quid. <R>105. a</R></P>
<P>Iuris naturalis descriptio ab Azor. <R>35. d</R></P>
<P>Iura naturalia duo. <R>41. d</R></P>
<negEZ>Ius naturæ inter omnia primatum obtinet tempo-
re, & dignitate. <R>82. b</R></negEZ>
<P>Ius naturale in quo contineatur. <R>72. e</R></P>
<P>Ius naturale duplex. <R>36. a</R></P>
<P>Ius naturæ immutabile. <R>82. c, d</R></P>
<negEZ>Ius naturale in semper iustum, & in immutabile.
37. c</negEZ>
<negEZ>Ius naturæ est primarium ius gentium, quia ita
gentes ligat, vt liberari ab eo non possint.
41. a</negEZ>
<negEZ>Ius naturæ idem cum iure gentium secundùm
Azor. <R>35. e</R></negEZ>
<negEZ>Ius naturæ est quod natura ipsa sine humana vo-<-P>@@

<-P>luntate constituit. <R>39. c</R></negEZ>
<negEZ>Ius naturale Deum solum auctorem cognoscit.
117. e</negEZ>
<negEZ>Ius naturæ variari potest & quomodo. 81. d, non
autem quoad vim obligandi. <R>ibid. c</R></negEZ>
<P>Ius naturale in homine triplex. <R>35. c</R></P>
<P>de Iure naturali aliquid dupliciter dicitur. <R>43. d</R></P>
<negEZ>Ius naturæ & ciuile ita denominata ab auctoribus.
39. e</negEZ>
<P>Iura naturæ omnia euidentia. <R>77. a</R></P>
<negEZ>Iuris naturæ violatio semper periculum animæ
inducit. <R>82. d</R></negEZ>
<negEZ>Iure naturæ prohibitum, & præceptum est quic-
quid expedit esse prohibitum & præceptum.
195. e</negEZ>
<P>Iure naturæ omnia sunt communia. <R>37. c, 81. c</R></P>
<P>Ius naturæ præcipit & prohibet. <R>38. e</R></P>
<negEZ>Iuris naturæ declaratio facta à Principe non ha-
bet infallibilem auctoritatem. <R>51. c</R></negEZ>
<P>in Ius naturale non cadit dispensatio. <R>40. b</R></P>
<negEZ>Iuri naturali nulla consuetudo derogare potest.
82. c</negEZ>
<negEZ>Ius naturæ secundarium est ius gentium prima-
rium. <R>43. a</R></negEZ>
<P>Ius gentium vnde dictum. <R>39. e</R></P>
<negEZ>Ius gentium est quod omnes gentes natura duce
statuerunt. <R>37. b</R></negEZ>
<negEZ>Ius gentium est quod naturalis ratio inter omnes
homines constituit. <R>36. b</R></negEZ>
<negEZ>Ius gentium quid sit ex Cicerone. 36. d, e, item ius
naturæ. <R>ibid.</R></negEZ>
<P>Ius gentium quid sit. <R>38. e</R></P>
<P>Ius gentium quid secundùm Connanum. <R>37. c, d</R></P>
<P>Ius gentium duplex. <R>37. e</R></P>
<negEZ>Ius gentium alterum primarium, alterum secun-
darium. <R>36. d, 41. a</R></negEZ>
<negEZ>Ius gentium ad quodnam ius sit reuocandum. 35.
c, d, & seqq.</negEZ>
<negEZ>Ius gentium partim sub iure naturali generatim
sumpto, partim sub positiuo comprehenditur.
36. d, e, & seqq.</negEZ>
<negEZ>Ius gentium sub iure naturali generatim, & latè
dicto comprehenditur. <R>35. d</R></negEZ>
<P>Ius gentium est aliud à naturali. <R>76. d</R></P>
<negEZ>Ius gentium quomodo distinguatur à iure natura-
li & ciuili. <R>40. a</R></negEZ>
<negEZ>Ius gentium ad naturale & ciuile reduci potest.
42. a</negEZ>
<P>Ius gentium humanum est. <R>105. a</R></P>
<P>Ius gentium est positiuum. <R>40. a, 316. a, 489. c</R></P>
<negEZ>Ius omne gentium propriè sumptum est posi-
tiuum. <R>38. d, 39. a</R></negEZ>
<negEZ>Ius gentium constituunt Religio erga Deum,
obedientia erga patriam, & parentes. <R>37. e, 38. a</R></negEZ>
<negEZ>Ius gentium quomodo est institutum, & à quibus.
39. d, e</negEZ>
<negEZ>Ius gentium est humana constitutione factum.
37. a</negEZ>
<negEZ>Ius gentium non est insertum à natura sola, sed ab
opinione, & consensu hominum. <R>41. e</R></negEZ>
<negEZ>Ius gentium primi generis sine vlla hominum
constitutione extitit. <R>38. a</R></negEZ>
<P>Iure gentium soli, & omnes homines vtuntur. <R>39. e</R></P>
<negEZ>Ius gentium ratione naturali inter omnes homi-
nes peræquè seruatur. <R>41. c</R></negEZ>
<P>Iuris gentium variæ partes. <R>35. e</R></P>
<P>Iuri gentium subiecta. <R>38. a</R></P>
<P>Ius genti&#x0169; nemo potest mutare, nec naturale. <R>447. e</R></P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0696.jpg/>
@@1@<SE696>Index rerum & materiarum.
<duolan 2><negEZ>Ius gentium non potest abrogari, nec dispensari,
nisi à toto genere humano. <R>40. e</R></negEZ>
<P>Ius gentium vix potest in totum abrogari. <R>41. a</R></P>
<negEZ>in Iure gentium non possunt reges dispensare.
40. e</negEZ>
<P>Iuri gentium derogari potest per ius ciuile. <R>41. a</R></P>
<negEZ>Ius gentium & ciuile qua ratione obligent, &
quomodo constituta sint. <R>39. e, & seq.</R></negEZ>
<P>Ius gentium nihil præcipit, aut prohibet. <R>38. e</R></P>
<negEZ>Ius gentium est lex, ac proinde ad aliquid obligat,
præcipit, &c. <R>39. c</R></negEZ>
<P>Ius gentium tantùm permittit, & concedit. <R>38. e</R></P>
<negEZ>Ius gentium non solùm permittit, & concedit: sed
etiam præcipit, aut prohibet. <R>39. a</R></negEZ>
<negEZ>Iuri gentium & naturali quomodo possit quis re-
nunciare. <R>447. a</R></negEZ>
<negEZ>Ius gentium nunquam potest reddere contractus
validos iure naturæ nullos. <R>45. d</R></negEZ>
<P>in Ius gentium potest cadere dispensatio. <R>510. a, b</R></P>
<negEZ>in Ius gentium dispensare potest potestas huma-
na. <R>40. b</R></negEZ>
<negEZ>in Iure gentium vtrùm possit Deus dispensare, an
non. <R>92. e</R></negEZ>
<negEZ>in Iure ge&#x0303;tium quomodo dispensare tota Respub.
humana possit. <R>92. e</R></negEZ>
<P>contra Ius gentium præscribi non potest. <R>489. b, c</R></P>
<negEZ>Iura publica certissima sunt humanæ vitæ solatia.
99. a</negEZ>
<P>Iuri publico non possunt priuati derogare. <R>469. a</R></P>
<P>Ius canonicum est diuin&#x0169;, ciuile humanum. <R>573. c</R></P>
<negEZ>Ius canonicum comparatione iuris Imperialis fir-
mius, & illustrius est. <R>132. c</R></negEZ>
<negEZ>Iure canonico derogatum est iuri gentium, quo
cepti in bello serui fiebant. <R>41. b</R></negEZ>
<negEZ>Ius canonicum in temporalibus quomodo dispo-
nat. <R>132. c</R></negEZ>
<negEZ>Ius canonicum vbi non est, & non contradicit ci-
uili, vtimur ciuili in omni simili materia. <R>459. d</R></negEZ>
<P>Ius ciuile prius fuit quàm ius gentium. <R>105. c</R></P>
<negEZ>Ius ciuile dicitur quod est proprium ciuitatis, vel
regni. <R>42. a</R></negEZ>
<P>Iuris ciuilis & naturalis descriptio. <R>37. a</R></P>
<P>Ius ciuile quomodo mutet ius naturale. <R>84. c</R></P>
<P>Ius ciuile quomodo fiat. <R>81. c</R></P>
<negEZ>Iuris ciuilis prudentia subordinatur morali philo-
sophiæ. <R>2</R></negEZ>
<negEZ>Iuri ciuili standum est, quando iure canonico con-
trarium statutum non est. <R>274. a</R></negEZ>
<negEZ>Ius ciuile deficiente iure canonico non est seruan-
dum in merè spiritualibus, sed in temporalibus.
276. b</negEZ>
<negEZ>Ius Imperiale paucis exceptis legibus magis con-
ducere videtur ad Reip. politicæ gubernatio-
nem, quàm canonicum. <R>132. d</R></negEZ>
<negEZ>Ius imperiale non habet vim Romæ in tempora-
libus, nisi Pontifex id velit. <R>279. b</R></negEZ>
<negEZ>Iuribus imperatorum sublatis nullus est qui quic-
quam suum audeat dicere. <R>99. d</R></negEZ>
<P>Ius honoratium quid. <R>48. d</R></P>
<negEZ>Ius Papyrianum quando, & à quo compositum.
46. b</negEZ>
<P>Iura familiæ, siue domus quæ. <R>17. d</R></P>
<P>Iurium correctio vitanda est. <R>451. c</R></P>
<P>Ius correctorium restringendum est. <R>451. c</R></P>
<negEZ>Ius tertij ita fauotabile est, vt quoad fieri possit,
illæsum seruandum sit. <R>451. d</R></negEZ>
<P>Iuris derogatio vitāda est quoad fieri possit. <R>437. a</R></P>
<P>Iurium correctio est vitanda. <R>470. a</R></P>@@

<negEZ>Iuris interpretatio concessa est Doctoribus, & ma-
gistris. <R>563. a</R></negEZ>
<negEZ>Ius vltra legem scriptam, suo ambitu complectitur
morem seu consuetudinem. <R>4. d</R></negEZ>
<P>Iuris disciplina ex intimis Philosophię haurie&#x0303;da. <R>2</R></P>
<P>Ius tripliciter constituitur à Principe. <R>51. a</R></P>
<negEZ>Iura non in singulas personas, sed generaliter con-
stituuntur. <R>16. c</R></negEZ>
<negEZ>in Iure non tam desideratur iustitia, quàm hone-
stas. <R>22. b</R></negEZ>
<P>Iura iurium debent concordare. <R>470. a</R></P>
<P>contra Ius aliquid fit dupliciter. <R>428. b</R></P>
<negEZ>contra Ius quæ fiunt, debent pro infectis haberi.
428. a, b, c, d, e</negEZ>
<P>cōtra Ius acta in quatuor casib&#xA770; vale&#x0303;t. 428. e, & seq.</P>
<P>Ius aliquando assistit actui, quem prohibet. <R>431. b</R></P>
<negEZ>à Iure communi quæ exorbitant, non sunt ad con-
sequentiam trahenda. <R>442. b</R></negEZ>
<P>Ius idem vbi est eadem ratio. <R>555. d</R></P>
<P>Iuris beneficium non est auferendum. <R>280. b</R></P>
<P>Iura & leges solus princeps relaxat. <R>447. c</R></P>
<negEZ>Ius dicere non est actus sanctitatis, sed iurisdictio-
nis. <R>170. c</R></negEZ>
<negEZ>Iuri sibi à lege concesso quando partes possint ce-
dere. <R>217. b</R></negEZ>
<P>Iuri suo cedere quis potest. <R>460. c</R></P>
<negEZ>Iuri suo quilibet cedere, & renunciare, si renuncia-
tio nō redundet in cōmune detrimentum. <R>447. b</R></negEZ>
<P>Ius iurisdictionis non est in domo. <R>17. d</R></P>
<negEZ>Ius dicenti extra territorium impunè non paretur.
221. c, 304. e, 339. d</negEZ>
<negEZ>Iuuenes duo exemplum edunt mirabile suæ ab-
stinentiæ. <R>266. e</R></negEZ>
<negEZ>Iuuentij & Maximiani martyrum magnanimitas.
260. b</negEZ>
<Z>K</Z>
<negEZ><INI2>K</INI2>Alendarij mutatio non est vbique recepta.
333. d</negEZ>
<P>Κατὰ προσῶπον quid significet. <R>613 e, 616. e</R></P>
<Z>L</Z>
<negEZ><INI2>L</INI2>Acedęmonum legislator celeberrimus Lycur-
gus. <R>46. d</R></negEZ>
<negEZ>Lacedęmonij credebant, quòd Lycurgus leges,
quas illis dederat, à Ioue patre acceperat. <R>568. a</R></negEZ>
<negEZ>Lacedæmonum Reges non poterant sine consen-
su populi leges condere. <R>133. c</R></negEZ>
<P>Lacedæmonum Reges iurabant regno. <R>314. a</R></P>
<P>Lacedæmonum rex non erat rex absolutus. <R>307. d</R></P>
<negEZ>Lacedæmones regem suum Archidamum pecu-
nijs multarunt, quòd mulierem pusilli corporis
sibi coniunxisset contra legem. <R>307. d</R></negEZ>
<negEZ>Lacedæmones quo iure vsi sint in Archidamum.
314. c</negEZ>
<P>Lacedæmonijs edulior&#x0169; furta permissa fuere. <R>79. a</R></P>
<P>Lacticinia cur prohibita. <R>539. b</R></P>
<P>Laicum fuisse Pontificam inauditum. <R>188. c</R></P>
<negEZ>Laicus si Pontifex eligeretur, quomodo & quan-
do deberet vti iurisdictione Pontificia. <R>188. c</R></negEZ>
<P>Laicus non potest fieri Episcopus. <R>188. c</R></P>
<negEZ>Laicus potest habere iurisdictionem Ecclesiasti-
cam. <R>188. b</R></negEZ>
<negEZ>Laici non habent potestatem coe&#x0308;rcitiuam, & pu-
nitiuam comparatione clericorum. <R>353. a</R></negEZ>
<negEZ>Laicis nullo iure in personas Ecclesiasticas pote-
stas data est. <R>347. a</R></negEZ>
<negEZ>Laicis Ecclesiastica negotia tractare, maximè quæ
spiritualia sunt, interdicitur. <R>347. e</R></negEZ>
<P>Laici cur in te&#x0303;poralibus iudices esse debeāt. <R>109. c</R></P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0697.jpg/>
@@1@<SE697>Index rerum, & materiarum.
<duolan 2><negEZ>Laicorum consuetudo quomodo, & quando liget
clericos. <R>501. a, b</R></negEZ>
<negEZ>Laicus non potest ex præscriptione acquirere spi-
ritualia. <R>489. b</R></negEZ>
<negEZ>Lainus secundus generalis Charitatis, magno ra-
tionum pondere propugnauit pro abstinentia
Carthusianorum in Concilio Tride&#x0303;tino. <R>264. b</R></negEZ>
<negEZ>Latrones publicos, vel occultos maleficos licet
priuata auctoritate occidere. <R>83. d</R></negEZ>
<negEZ>Latro fuit martyr, & in sanguine suo baptizatus.
625. c</negEZ>
<P>Laudes legis ex Isocrate. <R>18. d</R></P>
<negEZ>Leander Episcopus Hispalensis, & Gregorius I.
Pontifex valde familiares. <R>351. d</R></negEZ>
<negEZ>Leander quanta gratia valuerit apud Recaredum.
351. e</negEZ>
<negEZ>Leander Episcopus Hispalensis Recaredum re-
gem sibi à patre Leonilgido traditum in fide
orthodoxa instituit. <R>351. d</R></negEZ>
<P>Lesbia regula quid. <R>49. b</R></P>
<P>Lesæ maiestatis criminis punitio. <R>213. a</R></P>
<P>Læsæ Maiestatis rei nullus valet. <R>388. c</R></P>
<negEZ>Legato non nocere ius naturale primarium est.
38. c</negEZ>
<P>Legatum lædere non licet ex iure gentium. <R>38. b</R></P>
<P>Legatorum immunitas est, & iure gentium. <R>115. e</R></P>
<P>Legatis aduersarij nocere non licet. <R>42. b</R></P>
<P>Legati, contractus, &c. de iure gentium. <R>39. e</R></P>
<P>Legatus Papæ triplex. <R>165. d</R></P>
<P>Legatus natus quis. <R>165. e</R></P>
<P>Legatus natus quis sit. <R>166. d, e</R></P>
<negEZ>Legatus à latere quis. 165. d. potest non esse Car-
dinalis. <R>ibid.</R></negEZ>
<negEZ>Legatus constitutus ibid. e. dicitur temporarius.
ibid. est minoris auctoritatis, quàm primus.
ibid.</negEZ>
<P>Legatorum ordinatio. <R>166. e</R></P>
<P>Legati potestas est ordinaria. <R>166. b</R></P>
<negEZ>Legati habent omnem iurisdictionem ordinariam
Episcoporum. 166. b. imò plura possunt efficere
quàm Episcopi. <R>ibid. c</R></negEZ>
<negEZ>Legati possunt leges condere in sua prouincia, ea-
rum vis, & quomodo. <R>166. a</R></negEZ>
<P>Legatorum leges quis possit interpretari. <R>167. d</R></P>
<P>Legatus potest delegare alium. <R>166. c, d</R></P>
<negEZ>Legatus Papæ dum est in aliquo Episcopatu non
tenetur legibus peculiaribus illius. <R>312. e</R></negEZ>
<negEZ>Legati officium constituit Pontifex propria au-
ctoritate. <R>182. e</R></negEZ>
<negEZ>Legatus instar Principis habet regiam facultatem,
& dignitatem. <R>166. e</R></negEZ>
<negEZ>Legatus vbi est, cessat in multis iurisdictio ordi-
narij. <R>166. d</R></negEZ>
<P>Legati dignitas tota à Pontifice. <R>166. b</R></P>
<negEZ>Legatus potest in iure canonico dispensare, non
contra illud statuere. <R>166. e</R></negEZ>
<negEZ>Legati Apostolici acta firma sunt, donec sciat se
esse reuocatum. <R>282. c</R></negEZ>
<negEZ>per Legatum gesta valent, donec sciat reuocatio-
nem. <R>464. a</R></negEZ>
<negEZ>Legatorum statutis non tene&#x0303;tur subditi qui extra
prouinciam deliquerunt. <R>167. c</R></negEZ>
<P>Legatorum auctoritas excellens. <R>166. a, b</R></P>
<P>Legatum acquiritur absenti. <R>449. a</R></P>
<negEZ>Legatum acquiritur absenti, & ignoranti. 284. a.
285. d</negEZ>
<negEZ>Legata acquiruntur à morte testatoris, & possunt
confiscari. <R>395. a</R></negEZ>@@

<P>Legata in solo testamento relinqui possunt. <R>440. a</R></P>
<negEZ>Legatis accedunt ea quæ tunc non sunt, si esse so-
lent. <R>338. e. 339. a, b</R></negEZ>
<negEZ>Legata mortuo testatore pendente quacumque
conditione non transmittuntur ad hæredes le-
gatarij. <R>385. a</R></negEZ>
<P>Legata & fidei commissa differunt. <R>440. a</R></P>
<negEZ>Legati venditio facta ab hærede quando sit vali-
da. <R>383. c</R></negEZ>
<negEZ>Legatum potest hæres præscribere triginta annis.
390. e</negEZ>
<negEZ>Legatum non transit in dominium legatarij à die
obitus testatoris, sed à die acceptationis, licet
fructus fiant illius si acceptet legatum. <R>395. b</R></negEZ>
<negEZ>Legatum vitiatur ex defectu causæ, si probetur fo-
re, vt cognita veritate testator non legaret. 544.
e. explicatur. <R>546. a</R></negEZ>
<negEZ>Legatario qui in possessione est legati sibi à testa-
tore sibi in minus solenni testamento relicti,
ius competit retinendi legatum. <R>438. a</R></negEZ>
<negEZ>Legalia veteris legis iam sunt interdicta. 608. e, &
mortifera. <R>614, e</R></negEZ>
<negEZ>Legalia expirarunt in ipso instanti mortis Christi.
602. c</negEZ>
<negEZ>Legalia fuerunt mortifera à morte Christi. 612. c.
& quomodo. <R>614. e, & a, b</R></negEZ>
<negEZ>Legalia cessarunt à puncto passionis, licèt Aposto-
li ignorauerint. <R>604. b. 614. d, e</R></negEZ>
<negEZ>Legalibus quomodo sint vsi Apostoli post mor-
tem Christi. <R>612. d, e. 615. a</R></negEZ>
<negEZ>Legalia quando c&#x0153;perint esse mortifera non po-
test tempus assignari. <R>618. c</R></negEZ>
<negEZ>Legalia non c&#x0153;perunt esse mortifera ex determi-
natione Apostolorum, nec Ecclesiæ. <R>618. e</R></negEZ>
<negEZ>Legalia fuêre mortifera à tempore Euangelij suf-
ficienter promulgati. <R>618. b</R></negEZ>
<negEZ>Legalia quibus modis possint accipi. 608. e, &
seq.</negEZ>
<negEZ>Legalia quomodo licuit exercere post passionem.
614. d</negEZ>
<negEZ>Legalia licuit exercere ante sufficientem Euange-
lij promulgationem. <R>614. c, & b</R></negEZ>
<negEZ>Legalium vsus quomodo non sit mortiferus.
608. c, d</negEZ>
<negEZ>Legionis & Castellæ regibus Indiarum occiden-
talium dominium transtulit Alexander. VI.
120. a</negEZ>
<negEZ>Legitimatus in spiritualibus à summo Pontifice,
non censetur legitimatus in spiritualibus in ter-
ris Imperij. <R>123. c</R></negEZ>
<P>Legum latio ad dignitatem regiam pertinet. <R>132. e</R></P>
<P>Legislatio est quædam iurisdictio. <R>110. c</R></P>
<P>Legislatores celeberrimi. <R>46. d</R></P>
<P>Legislatorum antiquissimus Moses. <R>46. c</R></P>
<P>Legislator dicitur lex viua. <R>72. a</R></P>
<P>Legumlatores boni qui. <R>102. a</R></P>
<P>Legislatores quinam possint esse. <R>304. d</R></P>
<P>Legislator quis esse debeat. <R>102. c</R></P>
<P>Legislatores officium. <R>363. b</R></P>
<P>Legislatorum & Iurisperitorum munus. <R>54. b</R></P>
<negEZ>in Legislatores quatuor virtutes debent lucere.
55. a</negEZ>
<P>in Legislatore optimo quæ requirantur. <R>55, a</R></P>
<P>in Legislatore est duplex potestas, & quæ. <R>61. d</R></P>
<P>Legislator quæ debeat atte&#x0303;dere in fere&#x0303;da lege. <R>17. e</R></P>
<negEZ>Legislatoris æqui non est iubere quæ natura non
capit, nec admittit. <R>22. a</R></negEZ>
<P>Legislator quid debeat considerare. <R>56. c</R></P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0698.jpg/>
@@1@<SE698>Index rerum & materiarum.
<duolan 2><negEZ>Legislator ferendo legem quidnam spectare de-
beat. <R>54. b, c, & seqq.</R></negEZ>
<negEZ>Legislator in materia graui non potest non po-
nere grauem obligationem. <R>235. e</R></negEZ>
<negEZ>Legislator nō potest etiamsi velit, in materia om-
ninò leui imponere graue&#x0303; obligationem. <R>242. d</R></negEZ>
<negEZ>legislator humanus semper potest obligare cum
periculo vitæ. <R>255. e</R></negEZ>
<negEZ>legislator quando possit obligare cum vitæ peri-
culo. <R>257. d</R></negEZ>
<negEZ>legislator non potest obligare vnam partem, dum
alia non acceptat. <R>292. d</R></negEZ>
<negEZ>legislator non potest licitè sine conuenienti causa
legem condere. <R>523. a</R></negEZ>
<negEZ>legislator quomodo obliget ad p&#x0153;nam æternam.
224. d</negEZ>
<P>legislator potest in conscientia obligari. <R>363. d</R></P>
<negEZ>legislatoris intentio sine expressione non opera-
tur. <R>425. a</R></negEZ>
<negEZ>legislatores assuefaciendo faciunt homines bo-
nos. <R>54. b, c</R></negEZ>
<P>legislator fert leges, vt minister Dei. <R>223. c</R></P>
<negEZ>legislator ciuilis potest condere leges obligantes
in conscientia sub mortali. <R>237. e</R></negEZ>
<negEZ>legislator humanus non potest de internis senten-
tiam ferre. <R>195. c</R></negEZ>
<P>legislatores quomodo debeant cōdere leges. <R>67. e</R></P>
<negEZ>legislator præsumitur nolle obligare, si lex non sit
conueniens bono communi. <R>289. e</R></negEZ>
<negEZ>legislator non vult, nec potest obligare ante pro-
mulgationem. <R>27. c</R></negEZ>
<negEZ>legislator non potest obligare populo contradi-
cente, aut non acceptante. <R>290. a</R></negEZ>
<negEZ>legislator debet ferre leges accommodatas inge-
niis subditorum. <R>212. e</R></negEZ>
<P>legumlatores à Deo licentiam acceperunt. <R>346. e</R></P>
<negEZ>legislator apud Deum tantùm potest timere p&#x0153;-
nam. <R>316. d</R></negEZ>
<negEZ>legislator aliqua ratione tenetur ad setuandas pro-
prias leges. <R>304. b</R></negEZ>
<negEZ>legislator violans legem non redditur obnoxius
p&#x0153;næ apud homines, sed apud Deum. <R>316. d</R></negEZ>
<negEZ>legislator non obligatur ad p&#x0153;nam subeundam,
donec princeps est. <R>316. e</R></negEZ>
<negEZ>legislator quomodo puniri possit deposito offi-
cio. <R>316. d</R></negEZ>
<negEZ>legislator humanus omni studio prospicit, ne sub-
ditorum animæ illaqueentur. <R>364. d</R></negEZ>
<negEZ>legislator dupliciter fundari potest in præsum-
ptione in lege irritante. <R>421. c</R></negEZ>
<negEZ>ad legislatorem pertinet legitima suarum legum
declaratio. <R>52. a</R></negEZ>
<negEZ>ad legislatorem pertinet, suam legem authenticè
declarare. <R>252. c</R></negEZ>
<negEZ>legislator potest in lege sua, æqualium, & inferio-
rum dispensare. <R>510. d</R></negEZ>
<negEZ>legislator non debet in se punire alienas trans-
gressiones. <R>317. d</R></negEZ>
<negEZ>legislatores & leges solent vilescere frequenti
mutatione. <R>467. b, c</R></negEZ>
<negEZ>lex Græcè νόμος, à νέμω, quod significat pascere, re-
gere, &c. <R>4. e</R></negEZ>
<negEZ>lex dicitur à ligando, de cuius ratione est, esse præ-
ceptum. <R>232. e</R></negEZ>
<P>lex à ligando dici solet. <R>3. a. & 27. b</R></P>
<P>lex ab electione dicta. <R>3. b, c</R></P>
<negEZ>lex à legendo dicta, quia scripta, ac proinde legibi-
lis esse debet. <R>3. b. & 27. a</R></negEZ>@@

<P>Lex velut manu-ductio, viam præmuniens. <R>8. d</R></P>
<P>lex cōsistit præcisè in actu intellectus, fac hoc. <R>15. e</R></P>
<negEZ>lex coalescit ex actu Intellectus, & Voluntatis.
9. b, c, d</negEZ>
<P>lex omnis à Deo proficiscitur. <R>74. c</R></P>
<P>lex quid sit. <R>195. b</R></P>
<negEZ>lex est lumen vitæ, Rex mortalium, & immorta-
lium omnium. <R>8. c</R></negEZ>
<P>lex æternus Dei conceptus. <R>31. c</R></P>
<negEZ>lex est actus elicitus à voluntate superioris non
ab intellectu. <R>7. c, e</R></negEZ>
<P>lex est regula iustorum, & iniustorum. <R>6. e</R></P>
<P>lex est inuentum & donum Dei. <R>99. d</R></P>
<P>lex est communis Reip. sponsio. <R>16. b</R></P>
<negEZ>lex decretum, seu scitum ciuitatis. Græcè. δόγμα
9. a</negEZ>
<negEZ>lex præceptum superioris, etiam iniquum, & inu-
tile. <R>6. b</R></negEZ>
<P>lex Rex iustissimus. <R>533. a</R></P>
<P>lex propriè dicta præceptum quoddam est. <R>10. e</R></P>
<P>lex opinio multitudinis. <R>9. b</R></P>
<P>lex principis opus. <R>132. e</R></P>
<negEZ>lex voluntas obligandi creaturam rationalem.
10. b</negEZ>
<P>lex canon est, seu regula. <R>71. c</R></P>
<P>lex virtus armata. <R>98. e</R></P>
<negEZ>lex non est quodcumque præceptum, sed stabile
& firum, ac perpetuum. <R>24. e</R></negEZ>
<P>leges cur à Cicerone dicantur nerui Reip. <R>98. d</R></P>
<P>lex est doctrix & Magistra. <R>8. d</R></P>
<P>lex lux, & via vitæ. <R>3. a</R></P>
<negEZ>lex non est enunciatio, nec iudicium, sed impe-
rium strictè sumptum. <R>24. d</R></negEZ>
<negEZ>lex est generale mandatum & onus, cui ego non
teneor humeros supponere, dum alij commu-
niter renuunt, debeo tamen cum illis portare.
292. d, e</negEZ>
<negEZ>lex est naturæ vis, ratioq&#x0301;ue prudentis, iuris, atque
iniuriæ regula. <R>8. d</R></negEZ>
<P>lex dicitur præceptum. <R>6. c</R></P>
<P>lex est communis ciuitatis consensus. <R>7. b</R></P>
<P>lex regula ad bonum subditos perducens. <R>9. a</R></P>
<P>lex mensura quædam est. <R>65. c</R></P>
<P>leges dictæ cantilenæ. <R>4. e</R></P>
<negEZ>lex scriptum præcipiens honesta, prohibensque
contraria. <R>10. a</R></negEZ>
<negEZ>lex sanctio sancta, iubens honesta, prohibens con-
traria. <R>14. e</R></negEZ>
<negEZ>leges sunt generalia iussa pertinentia ad vniuersos
ciues, priuilegia verò sunt priuata iussa perti-
nentia ad singulares homines. <R>441. c</R></negEZ>
<P>lex est opinio bona. <R>6. d</R></P>
<negEZ>lex est ratio summa insita in natura, quæ iubet ea,
quæ facienda sunt, prohibet quę contraria. <R>8. d, e</R></negEZ>
<P>lex appellatur consilium boni operis. <R>6. c</R></P>
<P>lex est actus superioris. <R>404. e</R></P>
<P>leges dicuntur vincula, iugum, neruus. <R>3. b</R></P>
<negEZ>lex est iudicium, quo voluntas obligandi denun-
ciatur. <R>15. b</R></negEZ>
<P>lex est lux & regula humanarum actionum. <R>104. a</R></P>
<P>lex mortalium & immortalium regina. <R>9. a</R></P>
<P>lex humanarum, diuinarumq&#x0301;ue Regina. <R>9. c</R></P>
<P>leges oculi Reipub. <R>99. e</R></P>
<P>lex omnium Regina. <R>9. c</R></P>
<negEZ>lex mensura quædam qua ducitur quis ad aliquid
agendum, vel ab agendo retrahitur. <R>5. e</R></negEZ>
<P>leges anima ciuitatis. <R>98. b</R></P>
<P>lex est bona opinio, recta ratio. <R>8. c</R></P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0699.jpg/>
@@1@<SE699>Index rerum & materiarum.
<duolan 2><P>Lex mensura & regula obligati. <R>12. d</R></P>
<P>Lex gubernandi ratio sic. <R>9. a</R></P>
<negEZ>Lex & quasi sanctissimum templum à summi nu-
minis liberalitate collatum. <R>346. d</R></negEZ>
<negEZ>Lex omnis & inuentio quædam & domum Dei,
decretum hominum sapientum, &c. <R>29. a</R></negEZ>
<P>Lex est species iuris. <R>6. c</R></P>
<P>Lex ab Hebræis Thorah, id est, doctrina. <R>5. a</R></P>
<negEZ>Lex est dictamen rationis practicæ in Principe,
qui gubernat communitatem perfectam. <R>29. e</R></negEZ>
<P>Leges mercaturæ, poe&#x0308;sis, &c. <R>5. d</R></P>
<P>Lex imperandi, & vetandi sapientia. <R>8. e</R></P>
<P>Lex prudentium virorum consilium. <R>9. c</R></P>
<negEZ>Lex regina omnium mortalium & immortalium,
inuentum Deorum, &c. <R>314. c</R></negEZ>
<negEZ>Lex debet esse communis regula, & ideo non po-
test ligare aliquos quin etiam alios liget. <R>289. c</R></negEZ>
<negEZ>Lex omnis iusta rationi, & lege naturali consenta-
nea. <R>97. b</R></negEZ>
<P>Leges ab Hispanis derechos vocatæ. <R>5. b</R></P>
<P>Lex à Patribus, scriptura, &c. <R>8. e</R></P>
<negEZ>Lex est quod Imperator causa examinata cogni-
tionaliter dixerit. <R>49. d</R></negEZ>
<P>Leges sunt propositiones practicæ. <R>14. a</R></P>
<P>Lex quænam sit ratio. <R>73. b</R></P>
<P>Lex est recta ratio in iubendo, & vetando. <R>8. e</R></P>
<P>Lex est cui omnes homines debent obedire. <R>16. b</R></P>
<P>Leges quasi telæ aranearum sunt. <R>100. b</R></P>
<negEZ>Lex appellatur tota scriptura, quia tota mentem
instruit. <R>6. e</R></negEZ>
<P>Lex regula iustorum, & iniustorum. <R>8. c</R></P>
<negEZ>Lex omnis non est signum voluntatis obligandi.
10. d</negEZ>
<P>Lex dicitur quia legat vinculis. <R>ibid.</R></P>
<P>Lex sine ratione peruersitas est. <R>6. d</R></P>
<negEZ>Lex est magistratus mutus, magistratus lex lo-
quens. <R>376. c</R></negEZ>
<negEZ>Lex propriè dicta est quæ verè obligat volunta-
tem. <R>31. a</R></negEZ>
<negEZ>Lex est quod Princeps vel Resp. iubet verbo, vel
scripto. <R>16. c</R></negEZ>
<negEZ>Lex respectu Dei fas potius quàm ius appellatur.
4. c</negEZ>
<negEZ>Legem esse reginam mortalium, & immortalium
quomodo intelligatur. <R>12. c</R></negEZ>
<negEZ>Lex impropriè dicta est quæ non obligat volunta-
tem. <R>31. a</R></negEZ>
<negEZ>Lex impropriè dicta est qua gubernantur ratione
catentia. <R>31. a</R></negEZ>
<P>Lex pro conditione. <R>5. e</R></P>
<P>Lex nō dicitur præcept&#x0169; de re turpi, & iniqu&#x0169;. <R>6. b</R></P>
<P>Lex quomodo dicatur à Chaldeis. <R>5. a</R></P>
<P>Lex dicitur rogatio. <R>3. a</R></P>
<P>Lex dicitur contractus. <R>6. a</R></P>
<negEZ>Lex nobis futurum est quicquid ex ore Dei exci-
pimus. <R>6. e</R></negEZ>
<P>Lex dicitur Fomes, & quare. <R>5. c</R></P>
<P>Leges dicuntur præcepta cuiuslibet artis. <R>5. d</R></P>
<P>Lex dicitur pædagogus. <R>8. b</R></P>
<P>Leges laquei sunt, & occasiones delinque&#x0303;di. <R>102. a</R></P>
<negEZ>de Legis ratione est, vt sit regula, & imperium ex
se aptum, vt applicetur ad operandum. <R>273. b</R></negEZ>
<P>Lex appellatur intelligentia scripturæ mystica. <R>7. a</R></P>
<P>Legis descriptio, & eius qualitates. <R>18. a, c, d</R></P>
<negEZ>Legis definitiones quædam secundùm ius Roma-
num. <R>48. b</R></negEZ>
<P>Legis definitiones variæ. <R>67. c, d</R></P>
<P>Legis definitiones à variis variæ. <R>28. c, d, & seqq.</R></P>@@

<negEZ>Legis vera definitio à scolasticis in rigore verbo-
rum tradita. <R>29. c, d</R></negEZ>
<negEZ>Legis definitio maxime probata, vt sit, ordinatio
rationis ad bonum commune ab eo qui curam
communitatis habet, promulgata. <R>29. a</R></negEZ>
<negEZ>Legis vera definitio secundùm auctorem, vt sit,
Præceptum communitati impositum perpetuò
obligans, nisi reuocetur. <R>29. c</R></negEZ>
<P>Lex imprudens non est vera lex. <R>215. b</R></P>
<negEZ>Leges vt libri medicinæ, magistratus vt medici.
100. b</negEZ>
<negEZ>Lex quæ solum habet vim obligandi ad tempus,
non est lex, nisi latè. <R>2. b</R></negEZ>
<P>Lex dicitur statutum, & constitutio, <R>6. c</R></P>
<P>Les sine magistratibus videntur inutiles. <R>100. a</R></P>
<negEZ>Lex quidquid potest, potest legislator, sed non
contra. <R>376. e</R></negEZ>
<negEZ>Lex est de præcepto, aut de consilio perfectionis,
&c. 58. a</negEZ>
<negEZ>Lex inutilis communitati lex non est. 20. d. item
lex iniusta. <R>ibid.</R></negEZ>
<P>Lex non iusta non est lex. <R>97. a</R></P>
<negEZ>Lex non scripta non est propriè lex, quia non legi-
bilis. <R>10. a</R></negEZ>
<P>Lex scripta dicitur mortua lex. <R>49. e</R></P>
<P>Lex nulla iusta, nisi imitetur æternam. <R>67. e</R></P>
<P>Lex permissiua non est propriè lex. <R>6. a</R></P>
<P>Lex declaratoria non est regula actionis. <R>559. a</R></P>
<negEZ>Lex aliquando actualiter non est in mente, sed per
modum habitus. <R>16. a</R></negEZ>
<negEZ>Lex consultoria, & permissiua non sunt propriè
leges. <R>10. a. c</R></negEZ>
<P>Lex scripta & vocalis idem possunt. <R>376. c, d</R></P>
<negEZ>Lex interdum sumitur cum omni rigore, & pro-
prietate, interdum pro collectione quadam
præceptorum. <R>587. e</R></negEZ>
<negEZ>Lex iurisdictionis dominium supponit, & subdi-
tos. <R>31. a</R></negEZ>
<P>Lex artis nō est propriè lex, sed sec&#x0169;dùm quid. <R>5. e</R></P>
<P>Lex illuminat. <R>5. a</R></P>
<negEZ>Lex iudicans est verè præceptum, & imperium,
quatenus regula necessariò sequenda. <R>14. b</R></negEZ>
<P>Leges non sunt quæ non sunt generalia iussa. <R>16. d</R></P>
<P>Lex mentis nostræ conscientia. <R>8. d</R></P>
<P>Lex bona cur dicatur. <R>55. c</R></P>
<P>Lex iusta, & quam sequi tenemur, sola lex est. <R>6. b</R></P>
<P>Lex bona non est sine Deo. <R>101. a</R></P>
<P>Lex iusta cur dicatur. <R>55. c</R></P>
<P>Leges à Græcis ad Romanos translatæ. <R>46. c</R></P>
<P>Leges ad quid factæ. <R>98. c</R></P>
<P>Lex ad quos loquitur. <R>304. d</R></P>
<P>Lex pertinet ad intellectum. <R>9. b</R></P>
<P>per Legem homines ordinantur in finem. <R>7. d</R></P>
<P>de Legis ratione est, esse perpetuum. <R>441. d</R></P>
<negEZ>quibus Legibus perpetuitas, & quomodò conue-
niat. <R>24. c</R></negEZ>
<negEZ>Leges duplices, aliæ quæ ad commune bonum
ordinantur, aliæ ad particulare. <R>19. a</R></negEZ>
<negEZ>Lex stuplex, vna propriè imperans, alia indicans,
seu ostendens. <R>14. a</R></negEZ>
<P>Leges duæ, publica & priuata. <R>58. b</R></P>
<P>Lex priuata dignior publica. <R>58. b</R></P>
<negEZ>Lex quoad commoda operatur etiam circa igno-
rantes. <R>449. e</R></negEZ>
<negEZ>in Legibus debemus conformari cum membris
proximæ ciuitatis vel communitatis. <R>293. c</R></negEZ>
<negEZ>Leges aliquæ sunt necessariæ in ordine ad finem
creaturæ rationalis. <R>97. b</R></negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0700.jpg/>
@@1@<SE700>Index rerum, & materiarum.
<duolan 2><P>Lex non fertur in particularem hom inem. <R>268. e</R></P>
<negEZ>Lex principalius ad Intellectum, quàm ad volun-
tatem pertinet. <R>8. a</R></negEZ>
<negEZ>Leges cum omnibus vna eademq&#x0301;ue voce loquun-
tur. <R>99. b</R></negEZ>
<P>Lex vt sit vtilis & iusta, qualis esse debeat. <R>466. c</R></P>
<P>Legum diuisiones variæ. <R>34. d, e</R></P>
<negEZ>Lex triplex, Indita, prolata, & vocalis, seu men-
talis. <R>9. e</R></negEZ>
<negEZ>Legum, vel constitutionum particularium tria
genera. <R>551. b</R></negEZ>
<P>Lex sancta quare dicatur. <R>55. c</R></P>
<negEZ>in Lege attendenda est firmitas duplex, auctorita-
tis, & stabilitatis. <R>292. b</R></negEZ>
<P>Legis à Cicerone pręclarissima encomia. 9. e. & seq</P>
<P>Legis laudes ex Isocrate. <R>18. d</R></P>
<P>Lex dupliciter potest esse iniusta. <R>22. d</R></P>
<P>Lex quomodo non necessaria. <R>97. d</R></P>
<P>Lex & consuetudo eandem vim habent. <R>322. c</R></P>
<P>Lex & consuetudo in quo differant. <R>25. d</R></P>
<P>Lex & sententia in quo differant. <R>195. c</R></P>
<P>Legis & priuilegij discrimen. <R>443. c</R></P>
<P>Leges distinguuntur à priuilegiis. <R>16. a</R></P>
<P>Lex vera maximè differt à consilio. <R>231. a</R></P>
<P>Leges vniuersalia, & futura respiciunt. <R>100. d</R></P>
<negEZ>Leges vniuersè de rebus statuunt, respicientes ad
ea quæ plerumque accidunt. <R>100. e</R></negEZ>
<P>Lex tota meditanda, & custodienda. <R>5. d</R></P>
<negEZ>in Legibus & priuilegiis proprietas verborum est
tenenda. <R>454. c</R></negEZ>
<negEZ>de lege sine constitutione dupliciter loqui possu-
mus. <R>279. d</R></negEZ>
<P>Lex dupliciter fundatur in præsumptione. <R>228. c</R></P>
<P>Legis anima est eius ratio, & intentio. <R>567. b. d</R></P>
<P>Legis ratio est legis anima. <R>600. b</R></P>
<P>Legis ratio, & intentio valde distincta. <R>567. c</R></P>
<negEZ>Legis ratio non potest extendi extra proprieta-
tem verborum. <R>568. c, d, & seq.</R></negEZ>
<P>Lex mentis quæ, & eius officium. <R>74. b</R></P>
<negEZ>Legis mens magis est attendenda, quàm verba.
551. d</negEZ>
<P>Legis menx duplex. <R>555. b. c</R></P>
<P>Legis forma quæ à Bartholo. <R>26. c, d</R></P>
<P>Legum finis, & intentio. <R>99. b</R></P>
<P>Legis sensus vnde sumendus. <R>567. d</R></P>
<P>in Legis verbis duplex proprietas notatur. <R>567. e</R></P>
<negEZ>de ratione Legis est, vt sit distincta à voluntate
obligata. <R>12. d</R></negEZ>
<negEZ>de Legis ratione essentialiter eompletæ est solen-
nis promulgatio. <R>605. a</R></negEZ>
<negEZ>de Legis ratione est voluntas obligandi rationa-
lem naturam. <R>97. d</R></negEZ>
<P>Leges rectæ quænam. <R>18. b</R></P>
<negEZ>Lex duplicem potest habere difficultatem in du-
bio de mente legislatoris. <R>561. d, e</R></negEZ>
<negEZ>Legum plurima effecta, & laudes. 98. per totam. 99
d. & 101. e</negEZ>
<negEZ>Legis effectum non esse consilium dare, quomodo
intelligendum. <R>59. d</R></negEZ>
<negEZ>Legis opus non potest vllo modo commutari si-
ne auctoritate legis-latoris. <R>508. b, c</R></negEZ>
<negEZ>Legis effectus obligatio, punitio, & irritatio. 559.
b. 560. b</negEZ>
<negEZ>Legis virtus est imperare quod fit necessitatem
afferendo. <R>6. c</R></negEZ>
<P>Legis virtus quæ. <R>233. b</R></P>
<P>Legis effectus varij. <R>61. b</R></P>
<P>Legis virtus quæ, siue effectus. <R>58. b</R></P>@@

<P>Lex non est posita intentione peccati. <R>304. b</R></P>
<negEZ>Legis munus præcipere, iubere, vetare & prohi-
bere. <R>14. e</R></negEZ>
<P>Leges non multæ, sed optimæ esse debent. <R>102.</R></P>
<P>Lex erudit, & ostendit peccatum. <R>8. c</R></P>
<P>Lex omnis aliquibus debet imponi. <R>32. b</R></P>
<P>Leges cur inuentæ. <R>18. c</R></P>
<P>Lex dirigit, & rectum præscribit. <R>5. b</R></P>
<negEZ>Lex omnis principaliter, & vltimatè intendit bo-
num commune. <R>452. b</R></negEZ>
<negEZ>Legis finis in casu particulari duobus modis cessa-
re potest. <R>269. d</R></negEZ>
<P>Lex pendet ex voluntate principis. <R>467. a, b</R></P>
<negEZ>Legibus remp. regi melius quàm arbitrio Regum.
100. c</negEZ>
<P>Leges quibus de causis fiant. <R>101. e. & seq</R></P>
<P>Legis effectus quomodo sit punitio. <R>60. b</R></P>
<P>Legis est vetare, permittere, &c. <R>8. a</R></P>
<negEZ>Legis præceptiuæ materia proxima est actus vir-
tutis. <R>217. c</R></negEZ>
<P>Legis qualitates, & conditiones quales sint. <R>104. b</R></P>
<P>Legis vitia quæ. <R>18. c</R></P>
<negEZ>Legibus fuerunt subiecti Imperatores ante Vespa-
sianum. <R>315. e</R></negEZ>
<P>Lex ad rationem pertinet. <R>10. a</R></P>
<P>Lex inducit ad bonum. <R>53. b</R></P>
<P>Leges conditiones ab Isidoro vnde sumptę. <R>103. b</R></P>
<P>Lex qualis esse debeat. <R>54. c</R></P>
<P>Lex debet esse iusta, & honesta. <R>22. a</R></P>
<negEZ>Lex debet esse disciplinæ conueniens, quomodo.
103. e</negEZ>
<P>Leges breues esse debent. <R>102. c</R></P>
<P>Lex debet esse scripta. <R>25. c, d</R></P>
<negEZ>Leges debent esse faciles, & tolerabiles, & accom-
modatæ humanæ consuetudini. <R>378. b, c</R></negEZ>
<P>Lex debet esse possibilis. <R>21. b</R></P>
<P>Lex possibilis quomodo intelligatur. <R>104. e</R></P>
<negEZ>Lex debet esse facilis, clara, aperta, possibilis. &c.
22. c, d</negEZ>
<P>Lex debet esse perpetua. <R>16. c</R></P>
<negEZ>Lex debet imponi subditis existentibus nō solùm
in cognitione; sed etiam in re. <R>32. b</R></negEZ>
<P>Lex suapte natura tendit in bonum cōmune. <R>29. c</R></P>
<negEZ>Leges communiter debent esse suaues, faciles, &
moribus populi accommodatæ, non asperæ, &
rigidæ nimis. <R>290. d, e</R></negEZ>
<P>in Lege aliqua potest fieri triplex mutatio. <R>626. e</R></P>
<negEZ>Legis perspicuitas, claritas, &c. non est de essentia
ipsius. <R>28. d</R></negEZ>
<P>Lex habet vim cogentem. <R>9. c</R></P>
<P>Legis variæ acceptiones. <R>5. e. & seq.</R></P>
<negEZ>Leges non possunt priuare dominio omnium bo-
norum ante sententiam. <R>391. d</R></negEZ>
<negEZ>Legibus subiacere odiosum non est, sed fauorabi-
le. <R>338. e</R></negEZ>
<P>Leges hominem similem Deo reddunt. <R>19. a</R></P>
<P>Legis scopus. <R>18. e</R></P>
<P>Lex necessitat, obligat, constringit. <R>57. a</R></P>
<P>Lex dictat quæ gerenda sint nec ne. <R>9. a</R></P>
<P>Leges cur ligent nos. <R>481. c</R></P>
<negEZ>Lex existit in intellectu superioris. 8. a, & pertinet
ad rationem, id est in ipsa ratione. <R>ibid.</R></negEZ>
<negEZ>Leges aptari debent ad ea, quæ frequenter accid&#x0169;t.
16. c</negEZ>
<P>Lex semper, & necessariò habet præcipere. <R>58. c</R></P>
<negEZ>Leges debent fieri gratia communis pacis, be-
neuolentiæ, &c. <R>18. b</R></negEZ>
<P>Lex omnis facit hominem bonum. <R>54. b</R></P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0701.jpg/>
@@1@<SE701>Index rerum, & materiarum.
<duolan 2><negEZ>Lex non operatur vltra intentionem præcipientis.
306. c</negEZ>
<negEZ>Lex cur simpliciter bonos facere homines debeat.
56. d</negEZ>
<negEZ>Lex moris facit hominem bonum bonitate mora-
li. <R>54. b</R></negEZ>
<P>Legis beneficia quæ. <R>18. b, c</R></P>
<negEZ>Lex debet esse aliquo modo perpetua & stabilis.
23. e</negEZ>
<negEZ>Lex omnium virtutum actus præcipit, omnes ve-
rò vitiorum actus interdicit. <R>30. a</R></negEZ>
<negEZ>Leges sunt ad Remp. accommodandæ, non Resp.
ad leges. <R>18. a</R></negEZ>
<P>Lex in iudicio rationis practicæ consistit. <R>14. a</R></P>
<P>Lex potest dupliciter habere difficultatem. <R>561. d</R></P>
<negEZ>à Legibus nouiter datis potest appellare populus.
296. c</negEZ>
<P>Leges Tyrannorum quæ validæ sint. <R>226. d</R></P>
<P>sine Lege peccatum mortuum erat. <R>56. e</R></P>
<negEZ>Legem obseruantes semper iustificati sunt ex me-
ritis Christi, præteritis, præsentibus, aut futuris.
629. e</negEZ>
<negEZ>Lex si mentionem faciat de vno, censendum est
positum exemplariter. <R>555. a</R></negEZ>
<negEZ>Leges Carthaginensium scriptæ in tabulis ebur-
neis. <R>34. d</R></negEZ>
<P>à Lege iniusta licet appellare. <R>20. b</R></P>
<negEZ>ad Legem obseruandam vires tribuit spiritus fidei
& gratiæ. <R>583. b</R></negEZ>
<P>Lex quando inducat sententiam latam. <R>396. b, c</R></P>
<P>per Legem cognitio peccati. <R>9. b</R></P>
<negEZ>Leges, & legislatores solent vilescere frequenti
mutatione. <R>467. b</R></negEZ>
<P>Legum multitudo non expedit Reip. 101. e. & seq.</P>
<negEZ>Lex fundata in præsumptione, quando reuera fal-
sa est, & veritati non consonat, non obligat in
conscientia. <R>420. a</R></negEZ>
<negEZ>Leges sine necessitate multiplicandæ non sunt.
102. a</negEZ>
<negEZ>in Legis dubio subditus tenetur consulere supe-
riorem, si commoditas suppetat. <R>269. c, d</R></negEZ>
<negEZ>Lex vbi non distinguit, nec nos distinguere debe-
mus. <R>278. c</R></negEZ>
<negEZ>Lex impletur qualibet intentione operantis, siue
bona, siue mala. <R>216. c. d. e</R></negEZ>
<negEZ>Lex quænam dicatur fundata in falsa pręsumptio-
ne. <R>229. b</R></negEZ>
<negEZ>Legati recunciatio facta in fraudem creditorum
valet. <R>395. a, b</R></negEZ>
<negEZ>Lex quælibet adiuuat, vt bene moraliter opere-
mur. <R>56. c</R></negEZ>
<negEZ>Lex præsidet bonis, & malis, & ideò Princeps &
Dux est. <R>29. a</R></negEZ>
<negEZ>Legis ignorantia potest allegari post duos menses
à promulgatione. <R>278. e</R></negEZ>
<P>Lex in dubio censenda est conditionalis. <R>369. d</R></P>
<negEZ>Leges constringunt hominum vitas. 2. e, sicq&#x0301;ue
onerant libertatem. <R>ibid.</R></negEZ>
<negEZ>Leges de non extrahendis equis è regno, &c. obli-
gant sub mortali. <R>367. c</R></negEZ>
<negEZ>Leges paucæ esse debent, eæq&#x0301;ue perspicuæ, & sim-
plices. <R>28. a</R></negEZ>
<P>sine Lege homo homini lupus. <R>58. b</R></P>
<P>Lex à consilio quomodo distinguatur. <R>59. b. c</R></P>
<negEZ>Legis verba quando clarè aliquid indicant, & non
constat aliundè de mente legislatoris, non est
à verbis legis recedendum. <R>225. d</R></negEZ>
<P>Leges dicuntur coniectare, & quare. <R>18. a</R></P>@@

<P>Legum multitudo ad quid inuenta. <R>102. d</R></P>
<negEZ>Lex vbi non distinguit, nec nos distinguere debe-
mus. <R>253. c</R></negEZ>
<P>Lex non denominat habentem. <R>72. e</R></P>
<negEZ>Legum multitudo, multorum peccatorum sunt
signa, & causæ. <R>101. e</R></negEZ>
<negEZ>Lex quando contineat sententiam latam, vel fe-
rendam. <R>395. d, e, & seq.</R></negEZ>
<negEZ>Lex aliqua potest impleri per actum factum malo
fine. <R>56. b</R></negEZ>
<P>Leges superfluæ, & inutiles esse debent. <R>102. c</R></P>
<negEZ>Lex quando conditionaliter loquitur, censetur
requirere id, quod est in conditione positum.
29. a</negEZ>
<negEZ>Legem obligare ad mortale aliquando interpreta-
tur vsus communis, & sequendus est. <R>243. b</R></negEZ>
<P>Leges non esse, & inutiles esse idem. <R>109. c</R></P>
<negEZ>Legis diuisio in propriè, & in impropriè dictam.
31. a</negEZ>
<P>Legis ignarus non peccat in eam. <R>27. c</R></P>
<negEZ>Leges trāsgredi ex contemptu est peccatum mor-
tale, etsi materia sit leuis. 238. a, cum lege ho-
mo homini Deus. <R>58. b</R></negEZ>
<negEZ>Leges in tabulis & albo descriptas apud veteres,
& publicè exhibitæ. <R>28. e</R></negEZ>
<P>Leges non agunt de vna singulari persona. <R>555. a</R></P>
<negEZ>quoad Legis efficaciam Scriptura nihil operatur.
26. b</negEZ>
<negEZ>Legem scientes peccāt, etsi sit irritans, eorum acta
erunt irrita. <R>279. d</R></negEZ>
<P>Lex quomodo faciat homines bonos. <R>54. c</R></P>
<negEZ>Legem transgredi ex contemptu quid sit propriè.
238. e</negEZ>
<negEZ>contra Legis aperta verba qui peccat, magis delin-
quit, quàm qui contra solam mentem. <R>430. a</R></negEZ>
<negEZ>Legis præuaricator est qui verba legis cōplectens,
contra eius nititur voluntatem. <R>270. e, & seq.</R></negEZ>
<P>Legis violatio contra quam virtutem sit. <R>254. e</R></P>
<P>Legem non seruare quando possit subditus. <R>269. e</R></P>
<negEZ>Legem transgrediens bona fide iudicans nō obli-
gare, quid & quando peccet. <R>270. a, b</R></negEZ>
<negEZ>Legis auxilium frustra implorat, qui in legem cō-
mittit. <R>430. a</R></negEZ>
<P>Lex omnis violata p&#x0153;na dignum constituit. <R>60. e</R></P>
<P>Lex quando possit violari à subdito. <R>561. e</R></P>
<negEZ>Legi fit fraus vbi id fit quod fieri nolit, fieri autem
non vetuit. <R>429. c</R></negEZ>
<negEZ>Leges cùm constitutæ fuerint non erit liberum iu-
dicare de ipsis. <R>21. a</R></negEZ>
<P>Leges & iura solus princeps relaxat. <R>447. c</R></P>
<P>Legis interpretatio, est anima legis. <R>49. b</R></P>
<P>Lex introducitur consuetudine decennali. <R>483. c</R></P>
<negEZ>Legem interpretari eius est, cuius est condere.
167. d</negEZ>
<negEZ>Lex per interpretationem non debet reddi inuti-
lis. <R>454. d, e</R></negEZ>
<negEZ>Lex de præterito condita non extenditur ad futu-
ra. <R>559. e</R></negEZ>
<negEZ>Lex quod de nouo statuit in vna materia, extendi-
tur ad alium similem casum in eadem materia.
556. c, d</negEZ>
<negEZ>Legis declaratio facit moralem certitudinem, si
Doctores omnes in ea conueniant. <R>252. e</R></negEZ>
<P>à Lege quæ exorbitāt, non sunt extendenda. <R>470 a</R></P>
<negEZ>Leges interpretando viginti sex regulæ seruandæ.
551. vsque ad 553. per totum.</negEZ>
<negEZ>Legis declaratio habet vim legis, & debet pro-
mulgari. <R>252. d</R></negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0702.jpg/>
@@1@<SE702>Index rerum & materiarum.
<duolan 2><P>Leg&#x0169; interpretatio naturaliter est necessaria. <R>562. e</R></P>
<P>Legis interpretatio est tacitus legis sensus. <R>429. e</R></P>
<P>Leges interpretari eius est, cuius est cōdere. <R>562. b</R></P>
<negEZ>Lex dupliciter potest à consuetudine interpretari.
500. a, b</negEZ>
<negEZ>Legis interpretatio legitima eiusdem potestatis
atque ipsa constitutio legis. <R>49. a</R></negEZ>
<negEZ>in Legum interpretatione vbi res est dubia, maxi-
mè vtimur coniecturata me&#x0303;te principis. <R>453. c, d</R></negEZ>
<negEZ>in Legum interpretatione extensiua octo regulæ
obseruandæ. <R>555. e, vsque ad 557. e</R></negEZ>
<negEZ>Legis interpretatio non habet vim legis, nisi pro-
mulgata sit. <R>52. b</R></negEZ>
<negEZ>Legis verba possunt aliquando non strictæ obser-
uari, vt æquum & iustum obseruetur virtutes
Epiikiæ. <R>4. b</R></negEZ>
<negEZ>Legum interpretatio vim legis non habet donec
promulgetur. <R>274. b</R></negEZ>
<P>Lex quomodo se extendat ad præterita. <R>559. b, c</R></P>
<negEZ>Lex tantùm extenditur ad suæ rationis limitatio-
nes. <R>555. d</R></negEZ>
<negEZ>Lex declaratoria quando extendatur ad futura.
560. a, b, c</negEZ>
<P>Lex ad similia extendi debet. <R>49. d</R></P>
<P>Lex declaratoria ad præterita se extendit. <R>558. d</R></P>
<negEZ>Lex cùm damnat aliquam consuetudinem ad fu-
turam se extendit. <R>491. c</R></negEZ>
<negEZ>Lex inutilis nunc, sed quæ futura est vtilis, lex ma-
net, & obligat in actu primo. <R>268. b</R></negEZ>
<P>Legem manere præsumendum est in dubio. <R>269. c</R></P>
<P>Legem falsam tenemur transgredi. <R>228. c</R></P>
<negEZ>Lex manet cessante vna ratione seu fine illius, aliis
remanentibus. <R>269. a</R></negEZ>
<negEZ>Lex si non conducat communi bono, nec condu-
ctura speratur, statim desinit esse lex. <R>268. b</R></negEZ>
<negEZ>Lex si non aduersetur iuri naturali, diuino, vel ge&#x0303;-
tium, non desinit valere. <R>19. a</R></negEZ>
<negEZ>Legem tollere non possunt actus duo vel tres cō-
trarij secundùm sententiam Auctoris. 298. e,
& seq.</negEZ>
<negEZ>Lex non potest reuocari nisi ab eo qui eam tulit,
& à superiore, & à successore, non aute&#x0303; ab infe-
riore. <R>468. b</R></negEZ>
<negEZ>Lex quomodo dicatur fauorabilis & odiosa, &
& quæ. <R>555. a, b</R></negEZ>
<negEZ>Legem limitando seu restringendo quindecim
regulæ obseruandæ. <R>554. d, e, vsque ad 555. d</R></negEZ>
<negEZ>Lex potest damnare reum antequam audiatur,
quod Iudex non potest. <R>376. e</R></negEZ>
<P>Lex iniusta pestis appellatur. <R>6. d</R></P>
<negEZ>Lex vt sit vtilis & iusta, requiritur populi consen-
sus. <R>289. d</R></negEZ>
<P>Lex iniusta non est lex, sed interitus. <R>6. d</R></P>
<negEZ>Lex non est iusta, neque obligat, quando id præ-
cipit, à quo planè abhorret ipsa communitas.
289. d</negEZ>
<P>Leges quædam iustæ, quædam iniustæ. <R>290. b</R></P>
<P>Legi inutili parendum est. <R>19. a</R></P>
<P>Lex quæ desinit esse inutilis est nulla. <R>268. e</R></P>
<negEZ>Lex inutilis modo, si fiat vtilis, incipit valere. 2. c,
& illa non fuit propriè inutilis, sed valida per-
mansit. <R>ibid.</R></negEZ>
<negEZ>Lex ex eo quod non seruatur, non est inutilis, &
pernitiosa. <R>292. a</R></negEZ>
<negEZ>Lex nulla qua ligetur creatura, est omni necessaria.
97. c</negEZ>
<negEZ>Leges non præcipiunt quid minus iustum, sed il-
lud tantùm permittunt. <R>417. e</R></negEZ>@@

<P>Lex omnis iubet, & præcipit. <R>4. e</R></P>
<P>Lex nulla quæ non obliget. <R>57. c</R></P>
<P>Lex alia iubet, alia vetat. <R>6. b</R></P>
<P>Lex quid iubeat, aut vetet. <R>56. c</R></P>
<negEZ>Lex nulla est sine obligatione ad culpam, aut ad
p&#x0153;nam. <R>576. d</R></negEZ>
<P>Legi essentialis est præceptio. <R>58. c</R></P>
<P>Lex quænam præcipere debeat. <R>215. d</R></P>
<P>Leges ferendi potestatem Legislatiuam olim in</P>
<negEZ>Romana Rep. Princeps vel Senatus habuerunt de-
pendentem à populo. <R>290. c</R></negEZ>
<negEZ>Legum condendarum potestas initio fuit in popu-
lo, postea verò translata est in principe&#x0303;. <R>480. d, e</R></negEZ>
<P>Leges condere est actus principalis regis. <R>132. d</R></P>
<P>Leges condere est actus supremæ potestatis. <R>146. e</R></P>
<negEZ>Leges qui condere possint, & quænam potestas in
eis requiratur. <R>21. c</R></negEZ>
<negEZ>Leges condere potuit totus cetus hominum quæ
singulos obligarent. <R>112. a</R></negEZ>
<negEZ>Leges condendi vnde potestatem habeat prin-
ceps. <R>113. a</R></negEZ>
<negEZ>Legum conden larum potestas eo modo, & con-
ditione in principe existit, quo ei concessa est à
communitate. <R>133. b</R></negEZ>
<P>Leges cur condere possint Reges. <R>133. a</R></P>
<negEZ>Leges condere pertinet ad multitudiem, vel ad
publicam personam. <R>113. e</R></negEZ>
<P>Leges ferre est actus summi & meri imperij. <R>161. a</R></P>
<negEZ>Leges ferre de religione ad Pontificem summum
pertinet post Christi aduentum. <R>211. b</R></negEZ>
<negEZ>Leges condendi potestas in nullo homine parti-
culari fuit ex rei natura. <R>113. d</R></negEZ>
<negEZ>Leges ferendi potestas fuit in statu puræ naturæ.
149. c</negEZ>
<P>ad Leges ferendas iurisdictio requiritur. <R>110. d</R></P>
<negEZ>Leges condere potest aliquando, qui caret iurisdi-
ctione. <R>110. c</R></negEZ>
<P>ad Leges requiritur dominium iurisdictionis. <R>21. c</R></P>
<negEZ>in Legibus ferendis quale dominium requiratur.
110. b</negEZ>
<negEZ>Leges ferre non est sanctitatis, sed iurisdictionis.
170. c</negEZ>
<negEZ>Leges ferendi potestas in actibus internis non est
cecessaria. <R>206. e</R></negEZ>
<P>Leges ferre pertinet ad iustitiæ legalem. <R>29. e</R></P>
<negEZ>Leges condere spectat ad iustitiam distributiuam.
29. d</negEZ>
<negEZ>Lex præsumitur ferri à Legislatore sub ea condi-
tione, si acceptata fuerit. <R>289. d, e</R></negEZ>
<negEZ>Leges condendi potestas qualis delegari possit.
167. a</negEZ>
<negEZ>Lex lata à Principe respectu Principis, non habet
vim respectu Principis, propriè loque&#x0303;do. <R>306. e</R></negEZ>
<P>Leges cur fecerint homines sibi. <R>99. c</R></P>
<negEZ>si Lex sit incommoda vel saltem inutilis, Legisla-
tor peccat mortaliter, eam ferendo. <R>19. d</R></negEZ>
<P>Lex fieri dicitur quando impletur, & seruatur. 5. d</P>
<P>Leges cur ferantur. <R>98. c</R></P>
<P>Leges à Romanis quomodo ferebantur. <R>3. d</R></P>
<negEZ>Lex statuebatur interrogatione facta à Consule,
& responsione communiter à populo. <R>16. b</R></negEZ>
<negEZ>Leges sine populi consensu Pontifex condere po-
test, quæ ad fidem vltimum assequendum essent
necessariæ. <R>289. c</R></negEZ>
<negEZ>Lex quomodo fieri debeat ad exemplum minois.
101. c</negEZ>
<negEZ>Legem necessariam Reip. si Princeps abstulit, re-
netur iterum eam ferre. <R>467. c</R></negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0703.jpg/>
@@1@<SE703>Index rerum, & materiarum.
<duolan 2><negEZ>Lex imponitur directè ratione territorij præce-
ptum, seu sententia ad personas dirigitur. <R>325. a</R></negEZ>
<negEZ>Lex quando fertur, tredecim locis examinatur an
sit ferenda. <R>22. a</R></negEZ>
<negEZ>ad Leges ferendas idoneus, non minus est idoneus
ad eas interpretandas. <R>49. e</R></negEZ>
<P>Lex quomodo à Grecis ferebatur. <R>3. c</R></P>
<negEZ>Leges ferendi primæua potestas in quo fuerit.
154. d</negEZ>
<negEZ>Leges condendi concessa facultas non potest re-
uocari. <R>142. b</R></negEZ>
<negEZ>Legum condendarum facultas in Principes quo-
modo deuoluta, & à populo tradita. <R>47. e</R></negEZ>
<P>in Lege condenda duo considerantur. <R>166. c</R></P>
<negEZ>Lex non est nisi quæ aliquam obligationem indu-
cit. <R>6. a, c</R></negEZ>
<P>Lex obligatoria sola propriè lex. <R>10. c</R></P>
<P>Lex obligatoria quid. <R>10. c</R></P>
<negEZ>Legis obligatio pendet ex voluntate legislatoris.
233. c</negEZ>
<negEZ>Leges obligātes ipso iure, ipso facto ad quid obli-
gent. 379. e. & a, d, 380. d, e, & e, 381. a, e, 382. a, b,
c, d, 384. b, 388. b, c, 391. b, c.</negEZ>
<negEZ>Lex si non dicat ipso facto, ipso iure, non conti-
net sententiam latam, sed inferendam. <R>395. d</R></negEZ>
<negEZ>Leges solùm obligant subditos. 129. c, & quomo-
do. <R>ibid.</R></negEZ>
<negEZ>Legibus suis nemo potest obligare non subditos.
110. b</negEZ>
<P>Lex nulla comprehendit non subditum. <R>346. c</R></P>
<negEZ>Lex non ligat pueros, quia eam naturaliter non
cognoscunt, ligat tamen amentes, dementes,
&c. <R>356. e</R></negEZ>
<P>Lex iniusta vel inhonesta obligare nō potest. <R>22. c</R></P>
<negEZ>Leges conuentionales, seu conditionales, quæ &
quando obligent. 367. d, e, & seq.</negEZ>
<negEZ>Legi inutili non tenetur quis obedire, nisi ad vi-
tandum scandalum. <R>2. a, nec captiosæ. ibid.</R></negEZ>
<P>Leges quænam seruādæ in regno extraneo. <R>130. d.</R></P>
<negEZ>Lex rarò potest obligare ad p&#x0153;nam, & quænam
id possint. <R>376. b, c</R></negEZ>
<negEZ>Lex fuit in statu innocentiæ de abstinentia à fru-
ctu ligni scientiæ. <R>33. d</R></negEZ>
<negEZ>Lex quòd magis aut minus obliget vnde proue-
niat. <R>235. b</R></negEZ>
<negEZ>Legis vnius obligatio potest colligi ex alia, an sit
mortalis. <R>252. c</R></negEZ>
<negEZ>Lex omnis obligat aliquo modo in conscientia,
etiamsi formam habeat purè p&#x0153;nalis. <R>233. d, e</R></negEZ>
<P>Lex nulla est quæ non obligat in conscie&#x0303;tia. <R>231. a</R></P>
<P>Leges mixtæ obligant in conscientia. <R>365. c</R></P>
<negEZ>Lex non obligat in conscientia, quando id legisla-
tor non intendit. <R>231. d</R></negEZ>
<P>Lex cùm irritat actum, quem simul prohibet, obli-
gat in conscientia ad abstinendum ab illo. 419. b, c</P>
<negEZ>Leges possunt fieri non obligantes in conscientia.
231. d</negEZ>
<negEZ>Leges quæ fundantur in falsa præsumptione non
obligant in conscientia. <R>438. c</R></negEZ>
<negEZ>Lex quando se non explicat, non obligat in con-
scientia. <R>253. c</R></negEZ>
<negEZ>Lex nullam vim habet, vt illi pareatur, nisi ex
more. <R>289. e</R></negEZ>
<negEZ>Lex non obligat in casu, in quo aduersatur bono
communi. <R>161. e</R></negEZ>
<negEZ>Lex indubio est seruanda nisi iusta causa excuset.
270. c</negEZ>
<P>Legem obseruare in periculo esset iniustum. <R>562. b</R></P>@@

<negEZ>Leges possunt obligare extraneos circa rem exi-
stentem in prouincia. <R>339. c</R></negEZ>
<P>Lege sua nemo obligatur, & cur. <R>306. e</R></P>
<negEZ>Lege propria quomodo quis comprehendatur.
542. a</negEZ>
<P>Lex sæpe obligat ad opus, non ad p&#x0153;nam. <R>316. d</R></P>
<negEZ>Lex quando determinat tempus ad sui obligatio-
nem, statim obligat post illud. <R>281. d</R></negEZ>
<P>Lex ad malum obligare non potest. <R>228. c</R></P>
<negEZ>Lex quæ præcipit vetera iura seruari, statim à pu-
blicatione ligat. <R>280. c</R></negEZ>
<negEZ>Lex non à subditis, sed à superiore suā capit ener-
giam. <R>288. d</R></negEZ>
<negEZ>Lex si ex parte tantùm acceptetur, ex parte tan-
tùm obligat. <R>292. d</R></negEZ>
<P>Lex eam vim habet quàm ei dat legislator. <R>231. e</R></P>
<negEZ>Lex quæ nihil absolutè iniungit, obligat solùm ad
p&#x0153;nam. <R>233. b</R></negEZ>
<negEZ>Leges quę sunt insertæ corpori iuris, obligant sine
alia promulgatione. <R>276. c</R></negEZ>
<negEZ>Leges nulla alia de causa nos tenent, nisi quòd iu-
dicio populi receptæ sint. <R>289. a</R></negEZ>
<negEZ>Leges vt generales ab omnibus æqualiter in po-
sterum obseruantur. <R>16. b</R></negEZ>
<negEZ>Lex totam vim suam capit ex intentione, seu libe-
ra voluntate Legislatoris. <R>306. c</R></negEZ>
<negEZ>Lex requirit iudicium de agendis, & voluntatem
obligandi ad illa. <R>9. c</R></negEZ>
<negEZ>Lex cùm actui resistit nulla oritur naturalis obli-
gatio. <R>438. a</R></negEZ>
<negEZ>Lex fundata in falsa præsumptione non obligat.
421. a</negEZ>
<negEZ>Lex fundata in præsumptione non obligat, cùm
constat de veritate. <R>229. e</R></negEZ>
<negEZ>Leges non acceptatæ obligant in actu primo, & si
posteà acceptentur, obligabunt in secundo, sine
noua edictione. <R>291. a</R></negEZ>
<P>Lex captionibus plena valet. <R>19. b</R></P>
<P>Leges qua conditione nos teneant. <R>160. a</R></P>
<negEZ>Leges iniustæ non obligant, nec ante, nec post ac-
ceptationem. <R>290. b</R></negEZ>
<negEZ>ex Legis materia nō potest satis discerni eius obli-
gatio. <R>233. d, 235. a</R></negEZ>
<negEZ>Lex quando præcipit aliquid, vetat eius omissio-
nem. <R>58. c</R></negEZ>
<negEZ>Lex non obligat ad mortale in materia leui. 242. c,
secus in graui. <R>ibid. e</R></negEZ>
<negEZ>Lex non potest obligare ad p&#x0153;nam ante vllam
sententiam, quoties iudex id per sententiam
potest. <R>376. a</R></negEZ>
<negEZ>Lex vera semper præcipit, quod est rationi con-
sentaneum, & diuinæ voluntati. <R>4. b</R></negEZ>
<negEZ>ad Legis vim non est expectandus populi consen-
sus. <R>288. c</R></negEZ>
<P>Legem non seruantes quando peccent. <R>299. b, c</R></P>
<P>Lex vniuersa est diligenter exploranda. <R>5. c</R></P>
<P>Lex vtilis esse debet communitati. <R>19. c</R></P>
<P>Legi non subiacet necessitas. <R>257. a</R></P>
<negEZ>Lex constitutiua noui iuris non se exte&#x0303;dit ad præ-
terita, nisi ex voluntate Legislatoris saris ex-
pressa. <R>559. a, b</R></negEZ>
<negEZ>Legum firmitati repugnare quando sit peccatum,
& in quibus. <R>292. a, b</R></negEZ>
<negEZ>Lex, cōstitutio, &c. nullos astringit, nisi postquam
ad notitiam peruenerit eorundem, aut nisi post
tempus, infrà quod ignorare minimè debuis-
sent. <R>279. d</R></negEZ>
<P>Lex prius editur, & posteà promulgatur. <R>28. a</R></P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0704.jpg/>
@@1@<SE704>Index rerum & materiarum.
<duolan 2><negEZ>Legis formale & essentiale complementum est
promulgatio. <R>31. b</R></negEZ>
<negEZ>Lex sine promulgatione non potest obligare, nec
est lex. <R>32. b</R></negEZ>
<P>Lex à sua promulgatione incipit obligare. <R>603. b</R></P>
<negEZ>Leges obligare statim à promulgatione, qui tene&#x0303;t.
277. d, e</negEZ>
<negEZ>Leges non obligare ante duos menses elapsos à
promulgatione, qui tenent. <R>277. d</R></negEZ>
<negEZ>Leges promulgatæ, etsi non publicatæ, sunt veræ
leges, & habent plenum robur. <R>52. d. e</R></negEZ>
<negEZ>Legum promulgatio quomodo, & quibus solem-
nitatibus fiebat olim apud Romanos. <R>271. b</R></negEZ>
<negEZ>Leges & constitutiones non valent, nec tractan-
tur, nisi post duos me&#x0303;ses à promulgatione. <R>278. c</R></negEZ>
<negEZ>Legis prom ulgatione facta cur dentur duo men-
ses, antequam obliget. <R>278. a, e</R></negEZ>
<P>Leges tunc instituuntur cùm promulgantur. <R>272. b</R></P>
<negEZ>Leges instituuntur, cùm promulgantur, confirmā-
tur, cùm moribus vtentium obseruantur. <R>27. e</R></negEZ>
<negEZ>Leges instituuntur cùm promulgantur, firmantur,
cùm moribus vtentium approbantur. 288. d,
& seq.</negEZ>
<negEZ>Lex quando est Episcopi, vel alterius cui vnica
tantùm prouincia subiecta est, sufficit ei publi-
catio vna in Synodo. <R>275. b, c</R></negEZ>
<negEZ>Lex generalis cur post duos menses tantùm à pro-
mulgatione obligare incipiat. <R>280. d</R></negEZ>
<P>Lex debet esse sufficienter promulgata. <R>27. e</R></P>
<negEZ>Lex vt obliget non est opus vt singulis sit denun-
ciata, aut nota. <R>278. b</R></negEZ>
<negEZ>Lex omnis quæ sine promulgatione lata est, iure
naturæ non obligat. <R>273. a</R></negEZ>
<negEZ>Leges Romanæ olim tribus nundinis proponebā-
tur populo ante promulgationem. <R>101. b</R></negEZ>
<negEZ>Lex interna reuelatione, motibus, & aliis signis,
promulgari non potest. <R>29. d</R></negEZ>
<negEZ>Lex non habet vim legis, donec promulgata sit.
271. b</negEZ>
<negEZ>Lex quamuis instituta & promulgata, ciues non
ligat, donec vsu recipiatur. <R>503. c</R></negEZ>
<P>Legem omnibus æquè notam esse oportet. <R>28. e</R></P>
<negEZ>Lex debet in singulis regnis publicari, quādo plu-
ra sunt sub eodem principe. <R>275. d</R></negEZ>
<negEZ>Leges olim apud Romanos fiebant per populi ro-
gationem, & tollebantur per abrogationem.
466. c</negEZ>
<negEZ>Leges si sine promulgatione fieri possent, magna
incommoda inde sequerentur, & quæ. <R>272. e</R></negEZ>
<negEZ>Leges vt obligent singulas prouincias, debent in
singulis promulgari. <R>274. c, d</R></negEZ>
<negEZ>Lex ignoranter violata, quomodo, & quando tol-
latur. <R>294. a, b, c, d</R></negEZ>
<negEZ>Lex & consuetudo quando sunt de eadem re si lex
abrogetur, abrogatur & consuetudo. <R>500. a</R></negEZ>
<negEZ>Lex vt abrogetur per non vsus, qualis ille debeat
esse. <R>299. c</R></negEZ>
<negEZ>ad Legem eneruandam per non vsum quantum
temporis requiratur. <R>294. c, d</R></negEZ>
<negEZ>Legis ratione cessante in casu particulari, non ces-
sat eius dispositio, si ratio legis non cesset in
communi. <R>421. b</R></negEZ>
<negEZ>Legis non vsus vt eam eneruet, non requiritur, vt
eius transgressio, & non acceptio sit legislatori
nota. <R>294. b</R></negEZ>
<negEZ>Legem non potest abrogare populus propria au-
ctoritate. <R>492. c</R></negEZ>
<negEZ>Lex quæ non fuit recepta non dicitur propriè ab-<-P>@@

<-P>rogari. <R>300. a, b</R></negEZ>
<negEZ>Legem vt tollat consuetudo, sufficit, si passim con-
tra eam agatur sciente principe, & se nō oppo-
nente. <R>477. c</R></negEZ>
<negEZ>Legis exceptio etiamsi sine causa facta sit valida
est. <R>519. b</R></negEZ>
<P>Lex quando non sit seruanda. <R>269. a, b, c, d, e</R></P>
<P>Lex non expirat morte mandantis. <R>16. e</R></P>
<negEZ>Lex nulla est quæ irrita dicit esse omnia prohi-
bita. <R>429. d</R></negEZ>
<negEZ>Lex non tollitur per non vsum, si casus in quo ser-
uari debet per decennium non occurrat. <R>298. d</R></negEZ>
<negEZ>Legem non reddit nullam esse inutilem ex culpa
subditorum. <R>252. a</R></negEZ>
<negEZ>contra Leges quomodo, & quando præscribatur.
291. d, e</negEZ>
<negEZ>contra Legum intentionem quæ fiunt, quando
valida sint. <R>270. c</R></negEZ>
<P>Lex potest manere ex parte, & tolli ex parte. <R>475. d</R></P>
<negEZ>Lex qua possessor malæ fidei poterat præscribere,
abrogata à Pontificibus. <R>124. a</R></negEZ>
<negEZ>Lex nulla est in vtroque iure, quæ determinet te&#x0303;-
pus, post quod consuetudo vincat legem. <R>478. d</R></negEZ>
<negEZ>Lex tollitur per binum aut trinum actum contra
eam. <R>298. a</R></negEZ>
<negEZ>Lex nulla vel consuetudo contra charitatem vim
habet. <R>263. c</R></negEZ>
<P>cōtra Legem præscribi potest actibus malis. <R>486. a</R></P>
<negEZ>Lex potest contra legem consuetudine introduci.
498. e</negEZ>
<negEZ>Legibus solutus dicitur, qui vna tantùm solutus
est. <R>307. b</R></negEZ>
<negEZ>Leges prohibentes, ne ligna cædantur in nemore,
ne tali instrumento pisces capiātur, &c. ad quid
obligent. <R>368. a, b, & seq.</R></negEZ>
<negEZ>Lex prohibens quando censeatur irritare actum.
423. e, 424. c</negEZ>
<negEZ>Leges prohibentes transit&#x0169; ex vno regno in aliud,
quænam sub culpa obligent. <R>368. b</R></negEZ>
<negEZ>Leges prohibentes ludum, & ne munera accipian-
tur à ministris iustitię, non irritant actum. <R>435. e</R></negEZ>
<negEZ>Lex posterior vt abroget priorem quid conside-
randum. <R>470. d, & seq.</R></negEZ>
<negEZ>Lex sequens auffert consuetudinem generalem,
non specialem loci. <R>500. b</R></negEZ>
<negEZ>Leges posteriores sæpe ad anteriores trahuntur.
470. a</negEZ>
<P>Lex posterior reuocat priorem. <R>462. b</R></P>
<P>Leges iunioris Imperatoris præualent. <R>47. e</R></P>
<negEZ>in Lege superioris non potest inferior dispensare
in iure positiuo. <R>40. b</R></negEZ>
<negEZ>Lex posterior potest abrogare priorem, etiam nul-
la facta eius mentione. <R>469. e</R></negEZ>
<negEZ>Lex inferiorum, vtcapitulor&#x0169;, & vniuersitat&#x0169; sta-
tim à promulgatione ligat. <R>280. c</R></negEZ>
<P>Lex inferiorum non omnes astringit. <R>28. d</R></P>
<negEZ>Lex superioris per inferiorem tolli non potest.
161. a</negEZ>
<negEZ>Lex lata ab inferiori contra legem superioris iniu-
sta, & nulla est. <R>217. d</R></negEZ>
<negEZ>Leges distinguuntur in fauorabiles, p&#x0153;nales &
odiosas. <R>551. a</R></negEZ>
<P>Lex variis modis potest abrogari. <R>467. d</R></P>
<P>Lex ex fineiudicāda est odiosavel fauorabilis. <R>451. a</R></P>
<negEZ>Lex omnis vt obligationem inducit, odiosa est.
451. a</negEZ>
<negEZ>Leges exorbitantes non recipiunt extensionem
ex similitudine rationis. 556. c, nisi ad casum<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0705.jpg/>
@@1@<SE705>Index rerum & materiarum.
<duolan 2><-P>qui per ius antiquum æquiparatus fuit casui le-
gis exorbitantis. 557. a, & ad casum qui sub ver-
bis latè sumptis comprehendi potest. <R>ibid. c</R></negEZ>
<P>Lex exorbitans quæ. <R>551. d, e</R></P>
<P>Lex exorbitans est odiosa. <R>451. b</R></P>
<negEZ>Lex p&#x0153;nalis si de vno loquatur, quomodo acci-
pienda. <R>555. b, c, d, e</R></negEZ>
<negEZ>Leges p&#x0153;nales obligant, vel supponunt obligatio-
nem ad culpam. <R>367. d</R></negEZ>
<negEZ>in Lege p&#x0153;nali potest fieri extensio de persona ad
personam, sed non de casu ad casum. <R>555. d</R></negEZ>
<negEZ>Leges aliquæ p&#x0153;nales constituantur expediens
est. <R>363. a</R></negEZ>
<negEZ>Lex p&#x0153;nalis semper ad aliquid obligat in con-
scientia. <R>233. b</R></negEZ>
<negEZ>Lex p&#x0153;nalis in dubio nunquam obligat in con-
scientia. <R>364. c, d</R></negEZ>
<negEZ>Lex p&#x0153;nalis saltem mixta obligat in conscientia
ad mortale vel veniale iuxta materiæ grauita-
tem. <R>365. b, c</R></negEZ>
<negEZ>Lex p&#x0153;nalis non obligat ad culpam mortalem,
quantumlibet p&#x0153;na temporalis sit magna.
368. e</negEZ>
<negEZ>Lex propriè p&#x0153;nalis semper obligat ad culpam.
370. a</negEZ>
<negEZ>Leges quæ possunt intelligi de p&#x0153;na maiori, &
minori, in dubio de minori intelligi debent.
225. c</negEZ>
<negEZ>Leges quæ ex forma sua & vi verborum nihil vi-
dentur statuere, sed tantùm imponere p&#x0153;nam,
obligant in conscientia. <R>366. a</R></negEZ>
<negEZ>Leges purè p&#x0153;nales non obligant in conscientia:
nec sunt veræ leges. <R>365. c, d</R></negEZ>
<negEZ>Leges purè p&#x0153;nales simpliciter latæ obligant in
conscientia, nisi legislator insinuat se nolle ita
obligare. <R>365. e</R></negEZ>
<negEZ>Leges p&#x0153;nales in summo rigore dicuntur san-
ctiones. <R>21. e</R></negEZ>
<P>Leges p&#x0153;nales in duplici differentia. <R>365. b</R></P>
<P>Leges quomodo puniant. <R>61. b</R></P>
<negEZ>Lex in beneficialibus potest afficere p&#x0153;na igno-
rantes inculpabiliter. <R>282. a</R></negEZ>
<negEZ>Legis transgressor semper manet iudicis arbitrio
puniendus. <R>364. d</R></negEZ>
<P>Lex quomodo puniat. <R>60. a</R></P>
<negEZ>Lex omnis indefinitè lo quens à die promulgatio-
nis obligat scientes. <R>278. e</R></negEZ>
<negEZ>Leges quibus aliæ abrogantur non habent vim
nisi à die promulgationis. <R>287. a</R></negEZ>
<negEZ>Lex temporalis debet cognosci vt actu obliget.
68. a</negEZ>
<negEZ>Lex non dicitur promulgata verè, & propriè quan-
do Princeps eam apud se loquitur. <R>32. d</R></negEZ>
<negEZ>Leges latæ à Principe, cui vnum regnum tantùm
subest, debent tantùm in curia semel promul-
gari. <R>276. d</R></negEZ>
<negEZ>Leges ad se pertinentes vnusquisque tenetur sci-
re. <R>409. e</R></negEZ>
<negEZ>Leges diuinitus per ora principum sæcularium
sunt promulgatæ. <R>346. d</R></negEZ>
<negEZ>Leges reuocatoriæ priuilegij quando vim habere
incipiant. <R>282. d</R></negEZ>
<negEZ>Leges promulgatæ si non acceptentur, non obli-
gant. <R>276. d</R></negEZ>
<negEZ>Leges quænam indigeant acceptatione populi, &
quæ non. <R>290. d, e</R></negEZ>
<P>Lex non acceptata videtur esse inutilis. <R>289. b</R></P>
<negEZ>Leges sine acceptatione, aut cum repugnantia po-<-P>@@

<-P>puli non obligant, ita tenet maior pars Docto-
rum. <R>291. b</R></negEZ>
<negEZ>Lex quæ de re non necessaria iure diuino à princi-
pe toto populo contradicente conderetur, nul-
lius prorsus esset roboris. <R>289. a</R></negEZ>
<negEZ>Lex etsi populus contradicat, suam vim, & effe-
ctum retinebit. <R>288. a</R></negEZ>
<negEZ>Lex, quæ decennio non est acceptata, non ligat.
288. b</negEZ>
<P>Lex quando non recepta dicatur. <R>294. e, b, c</R></P>
<negEZ>Lex non recepta non obligat, quia non est vsu fir-
mata. <R>294. a</R></negEZ>
<negEZ>Leges ad se pertinentes quisque tenetur discere
opportuno tempore. <R>281. c</R></negEZ>
<negEZ>Lex non dicitur recepta quando per aliquos actus
impugnatur sciente, & consentiente principe.
288. c</negEZ>
<negEZ>Leges & constitutiones in dubio præsumuntur re-
cepta. <R>296. e</R></negEZ>
<negEZ>Lex semel lata & acceptata obligat omnes succes-
sores sine ipsorum acceptione. <R>290. d</R></negEZ>
<negEZ>Lex debet à populo acceptari, vt sit valida, nec ali-
ter est vera lex. <R>28. b, c</R></negEZ>
<P>Lex quando censeatur acceptari. <R>293. a</R></P>
<negEZ>Lex quæ non fuerit à populo acceptata non obli-
gat. <R>288. b, c</R></negEZ>
<negEZ>Legis acceptatio non dat ei valorem, quando lata
est ab eo, qui non potuit eam ferre. <R>174. e</R></negEZ>
<negEZ>Leges non approbatę à populo non habent firmi-
ratem. <R>289. a</R></negEZ>
<negEZ>Leges quando debeant acceptari, & peccent qui
contra agunt. <R>291. d, e</R></negEZ>
<negEZ>Lege vt quis teneatur satis est, si sciat esse solem-
niter editam. <R>277. c</R></negEZ>
<negEZ>Lex non reuocata, nec tamen acceptata potest re-
cipi: reuocata verò minimè. <R>295. d</R></negEZ>
<P>Leges quando firmentur, aut tollantur. <R>292. b, c</R></P>
<negEZ>Lex prohibens non irritat si causa prohibitionis
sit temporalis. <R>423. a</R></negEZ>
<negEZ>Legis derogatio potiùs quàm abrogatio est admit-
tenda. <R>470. c</R></negEZ>
<negEZ>Legum correctio vitanda est, vbi commodè ea-
rum fieri potest concordia. <R>470. b</R></negEZ>
<negEZ>Legis correctio & limitatio quid, & in quo diffe-
rant. <R>470. c</R></negEZ>
<negEZ>Legis abrogatio, derogatio, & correctio est exor-
bitans. 469. b, nisi fiat reditus ad antiquum com-
mune ius. <R>ibid. c, d</R></negEZ>
<negEZ>Leges correctoriæ iuris communis, aliæ exorbi-
tantes, aliæ limitantes, aliæ tollentes. <R>551. d</R></negEZ>
<negEZ>Lex correctoria quomodo sit interpretanda, qua-
tuor regulæ seruandæ. <R>557. vsque ad 558. b</R></negEZ>
<negEZ>Lex corrigens ius commune odiosa est, & valde
restringenda. <R>536. a</R></negEZ>
<negEZ>de Legibus irritatoriis, & non irritatoriis eadem
est ratio. <R>281. d</R></negEZ>
<P>Legis mutatio duplex. <R>466. a</R></P>
<negEZ>Lex si habeat duos fines, & alter cesset, non ideo
cessat. <R>269. b</R></negEZ>
<P>Legis reuocatio habet naturam legis. <R>468. e</R></P>
<negEZ>Legis reuocatio quando fit inducendo obligatio-
ne&#x0303; repugnantā priori, necessaria est promulga-
tio, & lapsus duor&#x0169; mensium vt valida sit. <R>468. b</R></negEZ>
<negEZ>Lex dupliciter potest deficere in persona, vel casu
particulari. <R>505. c</R></negEZ>
<negEZ>Lex non ce&#x0303;setur reuocata, nec eius obligatio ces-
sat, donec reuocatio promulgata sit. 468. e. li-
cet tamen contra eam agere, si sciatur reuocata<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0706.jpg/>
@@1@<SE706>Index rerum & materiarum.
<duolan 2><-P>esse, & absit scandalum. <R>ibid. a</R></negEZ>
<P>legis reuocandæ causa iusta quæ. <R>467. d, e</R></P>
<negEZ>ad legem vniuersalem reuocandam satis est edere
legem contrariam. <R>468. a</R></negEZ>
<negEZ>lex non cessat cessante fine respectu vnius tantùm.
267. d</negEZ>
<P>lex cessat cessante eius causa finali. <R>530. d</R></P>
<P>contra legem acta celebrata non valent. <R>421. c, d</R></P>
<P>lex reuocatoria alterius debet promulgari. <R>286. d</R></P>
<P>lex cessat cessante fine, nec ampliùs obligat. <R>268. c</R></P>
<negEZ>ad Legis reuocationem solùm necessaria est vo-
luntas principis sine promulgatione. <R>286. b</R></negEZ>
<negEZ>lex reuocatoria priuilegiorum non habet vim vs-
que ad publicationem. <R>282. b</R></negEZ>
<negEZ>legem reuocare sine iusta causa peccatum est. 467.
a, b, & quale. <R>ibid. c</R></negEZ>
<P>lex dupliciter potest deficere. <R>561. b</R></P>
<P>leges qua consuetudine tollantur. <R>291. b</R></P>
<negEZ>ad legem eneruandam per non vsum quid requi-
ratur. <R>294. b</R></negEZ>
<negEZ>leges irritantes contractus quomodo se habeant
ad illos. <R>438. c, d</R></negEZ>
<negEZ>lex irritans potest abrogari quoad solam irritatio-
nem. <R>494. c</R></negEZ>
<negEZ>leges irritatoriæ debent publicari in singulis pro-
uincijs, & cur. <R>275. e, & seqq.</R></negEZ>
<negEZ>leges irritatoriæ cur in pluribus promulgentur.
281. a</negEZ>
<negEZ>lex irritans incipit habere suum effectum post
tempus duorum mensium à promulgatione.
436. b</negEZ>
<P>leges irritantes cur fiant. <R>420. a</R></P>
<negEZ>lex simplex & sine p&#x0153;næ adiectione irritat actum,
secus si p&#x0153;næ adiectio fiat. <R>422. a, b</R></negEZ>
<negEZ>lex irritans quando impediatur suum sortiri effe-
ctum per ignorantiam. <R>417. e</R></negEZ>
<negEZ>lex irritans non habet effectum donec sit solem-
niter promulgata. <R>436. e</R></negEZ>
<negEZ>lex omnis irritans non semper irritat ante om-
nem iudicis sententiam. <R>419. e</R></negEZ>
<P>lex antecedenter irritans triplex. <R>416. d</R></P>
<negEZ>lex irritans interdum est p&#x0153;na, interdum verò
non. <R>417. a. b</R></negEZ>
<P>lex durat quandiu non abrogatur. <R>591. c</R></P>
<negEZ>lex abrogatur desuetudine, legislatore sciente, &
non puniente cùm possit. <R>298. e</R></negEZ>
<negEZ>lex aliquando abrogatur per actus materialiter
tantùm, seu per se contrarios. <R>485. e</R></negEZ>
<P>lex quando abrogetur, vel derogetur. <R>466. c</R></P>
<negEZ>legem tollere duos vel tres actus contrarios, quo-
modo intelligendum. <R>299. c</R></negEZ>
<negEZ>lex solet esse mitior in puniendo, quàm homo.
342. c</negEZ>
<negEZ>lex non punit aut comprehendit actum iam ce-
ptum. <R>559. d</R></negEZ>
<P>lex debet esse proportionata culpæ. <R>250. b</R></P>
<negEZ>lex dupliciter punire potest præcedens delictum.
559. d, e</negEZ>
<negEZ>legem qui potest alicui ponere non potest semper
illum punite. <R>349. c, d</R></negEZ>
<negEZ>lex talionis in Hispania obseruata regnante Phi-
lippo II. <R>110. b</R></negEZ>
<negEZ>lex talionis omnium opinione iustissima, nec à
Christo antiquata. <R>110. a</R></negEZ>
<P>lex Principis generalis est, & omnes ligat. <R>280. d</R></P>
<negEZ>lex generaliter loquens debet restringi ad casum
in quo eius ratio locum habet. <R>554. d, e</R></negEZ>
<negEZ>lex generalis obligat omnes, si eodem modo ad<-P>@@

<-P>eorum notitiam perueniat. <R>272. d</R></negEZ>
<P>lex generalis non derogat priuilegio. <R>361. d</R></P>
<negEZ>leges mundi, vt duelli, & similes non sunt propriè
leges. <R>6. c</R></negEZ>
<negEZ>leges duelli & mundi sunt leges tantùm metapho-
ricè. <R>53. c</R></negEZ>
<negEZ>legem suspendere quando liceat principe non
respondente supplicationi. <R>298. b</R></negEZ>
<negEZ>legibus territorij, in quo est, tenetur, qui alibi do-
micilium habet. <R>322. b</R></negEZ>
<negEZ>leges territorij quomodo obligent forenses ratio-
ne scandali vitandi. <R>324. a</R></negEZ>
<negEZ>legibus loci obligantur forenses quando est ea-
dem ratio. <R>322. d, 323. c</R></negEZ>
<P>lex est qualitas, non corpus. <R>78. b</R></P>
<negEZ>lex æterna qua Deus gubernat creaturas, quid sit.
63. b, c, & seq.</negEZ>
<P>lex æterna quid sit ex S. Augustino. <R>31. c</R></P>
<P>lex æterna est ratio, vel voluntas Dei. <R>9. d</R></P>
<P>lex æterna est vol&#x0169;tas Dei, vel illam includit. <R>11. c</R></P>
<P>lex æterna est ratio, vel voluntas. <R>13. a</R></P>
<negEZ>lex æterna est ratio diuina cum voluntate obli-
gandi nos media ratione. <R>13. c</R></negEZ>
<P>lex æterna exemplar omnium legum. <R>67. e</R></P>
<P>lex æterna vt circulus. <R>69. b</R></P>
<P>leges æternæ in Deo duæ. <R>63. b</R></P>
<negEZ>lex æterna est regula omnium actionum cuiuscun-
que creaturæ. <R>66. b</R></negEZ>
<P>lex æterna necessaria. <R>97. c</R></P>
<P>lex æterna est immutabilis. <R>89. d</R></P>
<P>lex æterna immutabilis in se mutat omnia. <R>68. c, d</R></P>
<negEZ>lex æterna non potest mutari etiam ab ipso Deo.
68. c</negEZ>
<P>lex æterna propriè & simpliciter perpetua. <R>24. c</R></P>
<P>lex æterna nulla creata. <R>31. b, c, & seqq.</R></P>
<negEZ>lex æterna Idea in mente Dei, seu regula cuius ad
instar omnia fiunt ab illo. <R>31. c</R></negEZ>
<P>lex æterna non potuit non esse in Deo. <R>90. b</R></P>
<P>lex æterua in Deo quid. <R>64. b</R></P>
<negEZ>lex æterna non potest non esse iusta, & ideo non
debet iudicari. <R>68. c</R></negEZ>
<negEZ>lex æterna quomodo ad diuinam prouidentiam
comparetur. <R>66. a, b</R></negEZ>
<negEZ>lex æterna in quo differat à diuina prouidentia.
64. b</negEZ>
<negEZ>leges omnes ab æterna lege deriuantur. 67. a, b, &
seq. & quomodo. <R>ibid. e</R></negEZ>
<negEZ>lex æterna necessitat res irrationales, rationales
tantùm mouet moraliter. <R>63. a</R></negEZ>
<P>legis æternæ obligatio vnde oriatur. <R>91. a, b</R></P>
<P>lex æterna quomodo, & ad quid obliget. <R>97. b, c</R></P>
<P>lex æterna quomodo obliget. <R>67. e</R></P>
<P>legi æternæ subiecti sunt damnati. <R>68. c, d</R></P>
<P>lex æterna quomodo cognosci possit. <R>68. a</R></P>
<negEZ>legi æternæ an subijciantur essentiæ creatura-
rum. <R>66. d</R></negEZ>
<negEZ>lex æterna vt obliget non indiget promulgatio-
ne. <R>67. e</R></negEZ>
<negEZ>lex æterna non obligat, nisi media lege positiua,
humana, vel diuina, vel lege naturali. <R>14. d</R></negEZ>
<negEZ>lex æterna non cognoscitur ab homine in se, sed
in suo effectu. <R>32. e</R></negEZ>
<negEZ>lex æterna ex æternitate fuit vera lex, & essentiali-
ter completa, nec opus ei fuit promulgatione.
27. e, nec tamen obligat actu, nisi mediante alia
lege, scilicet naturali, vel positiua. <R>ibid.</R></negEZ>
<P>lex æterna ad quid sit propriè. <R>66. e</R></P>
<P>lex naturalis quid sit. <R>71. c, & seq. 72. b, c, d</R></P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0707.jpg/>
@@1@<SE707>Index rerum & materiarum.
<duolan 2><P>Lex naturæ quid. <R>97. b</R></P>
<P>Legis naturalis definitiones. <R>71. a, b</R></P>
<P>Legis naturalis vera, & propria definitio. <R>10. c</R></P>
<negEZ>Legis naturalis, & positiuæ propriæ definitiones.
29. c</negEZ>
<P>Lex naturæ est ipsa natura rationalis. <R>92. d</R></P>
<negEZ>Lex naturæ est, Patere legem, quam ipse tuleris.
310. a</negEZ>
<P>Lex naturæ est ipsa rationalis natura. <R>4. e</R></P>
<P>Lex naturalis non est signum ad placitum. <R>59. b</R></P>
<P>Lex naturalis non est habitus. <R>72. d</R></P>
<P>Lex naturalis est cognitio menti indita à Deo. <R>73. e</R></P>
<P>Lex naturæ perfecta. <R>572. c</R></P>
<P>Lex naturalis non est ipsa natura rationalis. <R>11. c</R></P>
<P>Lex naturalis est conscientia quædam. <R>73. c</R></P>
<P>Lex naturalis, est lumen naturale. <R>72. d</R></P>
<P>Lex naturalis est conceptus intellectus. <R>10. c</R></P>
<P>Lex naturæ formaliter est dictamen rationis. <R>72. a</R></P>
<negEZ>Lex naturalis non est dicta men in Principe, sed in
singulis. <R>29. e</R></negEZ>
<P>Lex naturæ non est synderesis. <R>73. c</R></P>
<P>Lex naturalis est habitus facultatis. <R>16. d</R></P>
<negEZ>Lex uaturalis est habitus, quo bonum à malo dis-
cernimus. <R>72. b, c</R></negEZ>
<P>Lex naturæ est imperium propriè dictum. <R>14. b</R></P>
<negEZ>Lex naturalis est signum voluntatis obligandi exi-
stentis in Deo. <R>10. d</R></negEZ>
<P>Lex naturæ est signum veritatis practicæ. <R>10. d</R></P>
<negEZ>Lex naturæ primaria præceptum quoddam est, &
iussio. <R>4. e</R></negEZ>
<P>Lex naturæ est actus. <R>73. b, c</R></P>
<P>Lex naturalis propria est lex Dei. <R>76. a</R></P>
<P>Lex naturalis in ratione sola sita est. <R>95. b</R></P>
<P>Lex naturæ vna & eadem apud omnes. <R>79. e</R></P>
<negEZ>Lex naturalis ex suppositione à Deo necessariò
volita. <R>12. a</R></negEZ>
<negEZ>Lex naturalis quædam æterna, quæ̀dam tempora-
lis. <R>72. e</R></negEZ>
<negEZ>Lex naturalis vna est, etiamsi multa præcepta con-
tineat. <R>79. e</R></negEZ>
<P>Lex naturæ, artis, & morum. <R>5. e</R></P>
<negEZ>Lex naturalis in Deo qualis sit actus, & qualis in
nobis.</negEZ>
<P>Lex naturalis ad similitudinem æternæ. <R>12. e</R></P>
<negEZ>Legem naturalem in cordibus hominum scribit
Deus. <R>72. c, 73. c</R></negEZ>
<negEZ>Lex naturalis à rationabili Dei voluntate emana-
uit. <R>11. b</R></negEZ>
<P>Lex naturalis est immutabilis. <R>68. d</R></P>
<P>Lex naturæ immutabilis. <R>82. c, d</R></P>
<negEZ>Lex naturæ in quo variauerit secundùm diuersas
nationes. <R>80. c</R></negEZ>
<P>Lex naturæ est immutabilis. <R>473. d</R></P>
<negEZ>Lex naturalis non pendet à voluntate peculiari su-
perioris cuiusdam. <R>11. a</R></negEZ>
<P>Lex naturæ necessaria ex suppositione. <R>97. b</R></P>
<P>Legis naturæ, & positiuæ discrimina quædam. <R>78. a</R></P>
<P>Lex naturalis distinguitur à conscientia. <R>73. e</R></P>
<negEZ>Lex naturæ pendet à voluntate Dei, & quo sensu.
75. a</negEZ>
<negEZ>in Lege naturæ nullum fuit pręceptum positiuum,
sed tantùm naturale. <R>33. d</R></negEZ>
<negEZ>Lex naturalis sola Dei voluntate mutari potest.
11. b</negEZ>
<P>Lex naturalis dupliciter vsurpatur. <R>73. b</R></P>
<P>Lex naturalis duplex. <R>71. c</R></P>
<P>Lex naturalis duplex, & quæ illa. <R>67. c</R></P>
<P>Lex naturæ in veteri includitur. <R>33. e</R></P>@@

<P>Lex naturalis cur dicatur impressa cordi. <R>623. d</R></P>
<negEZ>Legis naturæ præclara encomia à Marco Tullio
Cicerone. <R>80. b</R></negEZ>
<negEZ>Lex naturæ ad nullam Remp. gubernandam suf-
ficit. <R>145. e</R></negEZ>
<negEZ>in Lege naturæ, & scripta collata fuit gratia non
ex vi illius, sed ex fide, & meritis Christi. <R>590. c</R></negEZ>
<negEZ>Lex naturæ quædam affirmans, quædam negans.
76. b</negEZ>
<negEZ>Lex naturæ non constituit iustum aut iniustum,
sed declarat. <R>11. b</R></negEZ>
<negEZ>ad Legem naturæ pertinent non solùm principia,
sed etiam conclusiones. <R>76. c</R></negEZ>
<negEZ>Lex naturæ non semper versatur circa prima prin-
cipia. 16. d, sed passim circa conclusiones. <R>ibid.</R></negEZ>
<P>Legis naturalis obligatio vnde nascatur. <R>91. c</R></P>
<negEZ>Legis naturalis obligatio pendet ab agente morali
libero. <R>11. c</R></negEZ>
<negEZ>Lex naturæ tripliciter intelligitur habere vim
obligandi à voluntate diuina. <R>74. d</R></negEZ>
<negEZ>Lex naturalis quamuis auxilio actionis ciuilis de-
stituta sit, tamen obligationem in conscientia
inducit. <R>437. a</R></negEZ>
<negEZ>Lex naturalis non potest obligare, nisi obligante
simul lege æterna Dei. <R>11. c</R></negEZ>
<negEZ>Lex naturæ obligat omnes à quibus cognoscitur.
272. d</negEZ>
<P>à Lege naturali nemo eximi potest. <R>68. c</R></P>
<negEZ>Legis naturæ potest dari ignorantia inuincibilis.
90. d</negEZ>
<negEZ>Lex naturæ quomodo dicatur inuincibiliter igno-
rari. <R>80. d</R></negEZ>
<P>Lege naturæ prohibetur omne malum. <R>77. b</R></P>
<negEZ>Lege naturali quæ instituta sunt, lege humana in-
firmari non possunt. <R>437. d</R></negEZ>
<negEZ>ad Legem naturæ non requiritur promulgatio.
80. d</negEZ>
<negEZ>Lex naturalis non indiget promulgatione, vt obli-
get. <R>27. e</R></negEZ>
<negEZ>Lex naturalis promulgatur ex hoc ipso, quòd
Deus eam inseruit mentibus hominum natura-
liter cognoscendam. <R>27. b</R></negEZ>
<negEZ>in Legem naturalem potest cadere interpretatio
& epijkia. <R>94. a, b</R></negEZ>
<negEZ>in Legem naturæ tantùm cadit interpretatio.
506. a</negEZ>
<P>legem naturæ interpretari an possit Deus. <R>92. e</R></P>
<negEZ>legem naturalem interpretari possunt Princeps,
& viri docti. <R>94. c</R></negEZ>
<P>lex naturæ non est propriè dispensabilis. <R>89. c</R></P>
<P>in lege naturæ cur Deus dispensare non possit. <R>90. a</R></P>
<negEZ>in lege naturæ Principes non possunt dispensare.
82. a</negEZ>
<P>lex naturæ per peccatum Adæ fuit obscurata. <R>80. c</R></P>
<negEZ>lex naturæ non recipit incrementum, neque de-
crementum. <R>82. e</R></negEZ>
<P>legem naturæ semper habemus, & quomodo. <R>73. b</R></P>
<negEZ>lex naturalis non potest etiam per peccata omni-
no aboleri. <R>80. a</R></negEZ>
<P>legis naturæ remedium ante legem. <R>587. e</R></P>
<negEZ>in lege naturæ quomodo sanctificarentur infan-
tes. <R>599. a</R></negEZ>
<P>lex diuina f&#x0153;dus sempiternum. <R>82. b</R></P>
<P>lex diuina exemplar humanarum. <R>21. c</R></P>
<P>legis diuinæ summa & scopus. <R>55. b</R></P>
<P>lex Dei est præceptum. <R>14. d</R></P>
<negEZ>legis diuinæ definitiones variæ à varijs. 65. b, c, &
66. b, c</negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0708.jpg/>
@@1@<SE708>Index rerum & materiarum.
<duolan 2><negEZ>Legis diuinæ à Cicerone pulcherrima definitio.
9. c, d</negEZ>
<negEZ>Lex diuina temporalis est promulgatio æternæ.
68. b</negEZ>
<P>Lex diuina noua perpetua est positiuè. <R>24. d</R></P>
<P>Lex diuina fas, humana ius est. <R>4. b</R></P>
<negEZ>Lex Dei, vel alterius Principis voluntas appella-
tur. <R>7. a</R></negEZ>
<P>Lex diuina quomodo fuerit necessaria. <R>102. d</R></P>
<P>Lex Dei facilis & suauis. <R>21. c</R></P>
<negEZ>Lex diuina positiua diuiditur in veterem, & no-
uam, seu in scriptam, & non scriptam. <R>33. a</R></negEZ>
<negEZ>in Lege diuina nihil obscurum, nihil contortum,
&c. 103. a</negEZ>
<negEZ>Lex diuina an externa promulgatione indigeat.
273. c, d</negEZ>
<negEZ>Lex diuina, & naturalis non requirunt vt sint scri-
ptæ, imò nec est de essentia humanæ. <R>25. d, e</R></negEZ>
<negEZ>Lex diuina tam creata, quàm in creata diuiditur in
naturalem, & positiuam. <R>33. a</R></negEZ>
<negEZ>Lex diuina positiua dicitur lex spiritus & gratiæ.
33. a</negEZ>
<P>Legis diuinæ fructus, seu effectus. <R>55. c, d, e</R></P>
<negEZ>Lex diuina & naturalis omnes actus malos pro-
hibent. <R>61. d</R></negEZ>
<P>Lex diuina dupliciter sumitur apud Patres. <R>573. b</R></P>
<P>Lex aliqua omnino necessariò est in Deo. <R>97. b</R></P>
<negEZ>Lex diuina positiua deriuatur ab æterna. 67. a, &
quomodo. <R>ibid.</R></negEZ>
<negEZ>Lex Dei æterna non obligat, nisi mediāte lege ali-
qua temporali positiua, vel naturali. <R>32. c</R></negEZ>
<P>in Lege diuina Deus dispensare potest. <R>627. e</R></P>
<negEZ>contra legem diuinam, naturalem, vel positiuam
consuetudine præscribi non potest. <R>489. d, e</R></negEZ>
<P>Lex vetus lex Dei. <R>570. d</R></P>
<P>Lex pædagogus & νόμος, donec fides veniret. <R>9. a</R></P>
<P>Lex vetus vocatur pædagogus. <R>572. b</R></P>
<P>Lex vetus quo anno data fuerit. <R>577. b</R></P>
<P>Legis tum veteris, tum nouæ Deus auctor fuit. <R>33. b</R></P>
<P>Lex vetus data intuitu incarnationis Christi. <R>577. c</R></P>
<P>Lex vetus vocata lex fortunæ. <R>580. c</R></P>
<P>Lex vetus ad bonum sensibile ordinata fuit. <R>581. c</R></P>
<P>in Lege veteri triplex ratio spiritualis. <R>578. d</R></P>
<P>Legis veteris ratio duplex. <R>578. e, & a, b</R></P>
<P>Legis veteris fines duo. <R>578. c, & e</R></P>
<P>Legis veteris finis qui. <R>572. a</R></P>
<P>Legis veteris finis fuit sanctus & optimus. <R>578. b</R></P>
<P>Legis finis fuit mors Christi. <R>599. d</R></P>
<P>Legis veteris effectus qui. <R>579. a</R></P>
<negEZ>Legis veteris obseruantiæ dabantur præcipuè ad
significanda futura mysteria Messiæ. <R>594. e</R></negEZ>
<negEZ>Lex vetus disponebat ad Christum, & ad illum
tota ordinabatur. <R>570. e</R></negEZ>
<P>Legis veteris ratio principalis quæ. <R>600. b</R></P>
<P>Lex vetus dirigebat ad Christum. <R>570 b</R></P>
<P>Lex vetus fuit bona. <R>570. c, d</R></P>
<negEZ>Legis veteris præcepta quomodo à Deo, aut à
Moyse tradita. 574. e, & per totum. <R>575. d</R></negEZ>
<P>Lex vetus quomodo data per Moysem. <R>576. a</R></P>
<negEZ>Legis veteris triplicem fuisse auctorem error Pto-
lomæi. <R>572. c</R></negEZ>
<negEZ>Lex vetus non est lata per Angelos legislatores,
sed tantùm eorum ministerio data est. <R>575. e</R></negEZ>
<negEZ>Lex vetus data est ministerio Angelorum, noua
verò ministerio humanitatis Christi. <R>631. b, c</R></negEZ>
<negEZ>Legem veterem datam fuisse à malo deo qui hæ-
retici senserint. <R>570. a, b</R></negEZ>@@

<P>Lex vetus quando sit promulgata. <R>603. b</R></P>
<P>Lex vetus tota fuit diuina. <R>573. c</R></P>
<negEZ>Legi veteri præcepta quædam propria & humana
immiscuit Moyses. <R>572. d</R></negEZ>
<negEZ>Lex vetus nullum habet præceptum à populo.
576. c</negEZ>
<P>Lex vetus quid sub se comprehendat. <R>34. b</R></P>
<negEZ>Lex vetus diuiditur in præcepta moralia, ceremo-
nialia, & iudicialia. <R>581. d</R></negEZ>
<negEZ>in Lege veteri fuerunt præcepta vitæ agendæ
quædam, alia vitæ significandæ. <R>595. d</R></negEZ>
<negEZ>Legis nomine absolutè cur in scriptura significe-
tur lex vetus. <R>34. a</R></negEZ>
<negEZ>Lex vetus cur dilata fuerit tanto tempore à crea-
tione mundi. <R>577. c, d, e</R></negEZ>
<negEZ>Lex vetus fuit iugum & onus graue, noua leue, &
suaue. <R>631. d</R></negEZ>
<negEZ>Lex vetus comprehendebat p&#x0153;nas, præmia, com-
minationes, & c. <R>587. b</R></negEZ>
<negEZ>Legis veteris notitia non tribuit vires ad obser-
uandam legem. <R>583. b</R></negEZ>
<negEZ>Lex vetus ægrè, & difficulter seruari potuit.
22. d</negEZ>
<P>Lex vetus imperfecta comparatione nouæ. <R>572. b</R></P>
<P>Lex vetus quatenus imperfecta. <R>572. a, b, c, & seq.</R></P>
<P>Lex vetus quomodo imperfecta dicatur. <R>56. e</R></P>
<P>Lex vetus erat impossibilis. <R>569. d</R></P>
<negEZ>Leges humanæ interdum derogare possunt iuri
naturali. <R>81. a</R></negEZ>
<negEZ>Lex humana in quantum possit derogare iuri na-
turali. <R>418. c, d</R></negEZ>
<P>Leges humanæ fouentur ab vna diuina. <R>103. a</R></P>
<P>Lex humana debet esse moderata. <R>212. e</R></P>
<negEZ>Lex humana potest actus aliàs legitimos irritare.
418. a</negEZ>
<negEZ>Lex humana non potest præcipere quicquid non
est contra legem diuinam, naturalem, aut posi-
tiuam. <R>484. b</R></negEZ>
<P>Lex humana quar&#x0169; virtut&#x0169; actus præcipiat. <R>213. e</R></P>
<negEZ>Lex humana cuiuslibet virtutis actus præcipere
potest. <R>211. c</R></negEZ>
<negEZ>Lex humana non potest præcipere actus internos.
209. b</negEZ>
<negEZ>Lex humana quomodo vim habeat in actus inter-
nos. <R>199. e</R></negEZ>
<negEZ>Lex humana indirectè actum internum prohibere
potest. <R>193. a</R></negEZ>
<negEZ>Lex humana non potest omnia vitia prohibere.
212. c</negEZ>
<P>Lex humana est visibilis, & externa. <R>195. c</R></P>
<negEZ>Legis humanæ licèt de essentia sit aliqua denun-
tiatio, non tamen solemnis promulgatio.
272. d</negEZ>
<negEZ>Lex humana diuinitùs promulgata, an, & quando
obliget. <R>289. a, b, c</R></negEZ>
<negEZ>Lex humana non potest obligare ad p&#x0153;nam ante
iudicis sententiam, si p&#x0153;na requirit executio-
nem aliquā, secus si non requirat executionem.
371. a, b</negEZ>
<negEZ>Legibus humanis iustos non ligari, error est Cal-
uini & Lutheri. <R>301. b</R></negEZ>
<negEZ>Lex purè humana non potest obligare cum viræ
discrimine. <R>255. c</R></negEZ>
<negEZ>Lex humana potest obligare cum vitę discrimine.
256. d</negEZ>
<negEZ>Leges humanæ legitimè latæ obligant, non solùm
in foro exteriori, sed etiam in interiori. <R>57. a</R></negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0709.jpg/>
@@1@<SE709>Index rerum, & materiarum.
<duolan 2><negEZ>Lex humana communiter non obligat cum vitæ
periculo. <R>256. d</R></negEZ>
<negEZ>Lex humana obligaret in conscientia, & sub mor-
tali, etiamsi nulla esset diuina. <R>223. c</R></negEZ>
<negEZ>Lex humana non potest ad difficillima obligare.
255. c</negEZ>
<negEZ>Lex humana quando possit obligare ad difficilli-
ma. <R>257. a</R></negEZ>
<negEZ>Lex humana potest obligare in cōscientia, ad p&#x0153;-
nam subeundam ante sententiam iudicis, & in
quibus. <R>378. e</R></negEZ>
<negEZ>Lex humana etiam laica potest obligare per se ad
culpam. <R>365. c</R></negEZ>
<negEZ>Leges humanæ obligant non solùm ad p&#x0153;nam,
sed etiam ad culpam. <R>57. a</R></negEZ>
<negEZ>Leges humanæ non obligāt ad p&#x0153;nam æternam,
id est, ad peccatum mortale. 363. e, & cur. ibid.
& seq.</negEZ>
<negEZ>Lex humana obligat ad mortale, quando est capax
tantæ obligationis. <R>243. a</R></negEZ>
<negEZ>Legem humanam non obligare sub mortali qui
teneant. <R>237. c</R></negEZ>
<negEZ>Lex humana secluso contemptu, scandalo, &c. po-
test aliquando obligare sub mortali. <R>237. a</R></negEZ>
<negEZ>Leges humanæ etiam p&#x0153;nales obligant in con-
scientia. <R>576. d</R></negEZ>
<negEZ>Leges humanæ etiam ciuiles possunt obligare in
conscientia. <R>221. b, c</R></negEZ>
<negEZ>Leges humanæ non habent vim obstringendi cō-
scientiam. <R>229. e</R></negEZ>
<negEZ>Lex humana potest facere de non peccato pecca-
tum. <R>255. a</R></negEZ>
<negEZ>Lex humana potest obligare ad p&#x0153;nam ante om-
nem iudicis sententiam, siue p&#x0153;na in sola pri-
uatione cōsistat, siue requirat executione&#x0303;. 371. a</negEZ>
<negEZ>Lex humana potest obligare ad inferendam sibi
p&#x0153;nam. <R>377. c</R></negEZ>
<negEZ>Lex humana potest obligare ad aliquid dandum
pro expiatione peccati. <R>377. d</R></negEZ>
<negEZ>Lex humana in multis casibus obligat, in aliis non.
256. b</negEZ>
<negEZ>Legis humanæ transgressores quando excusentur
à peccato. <R>254. c</R></negEZ>
<negEZ>Legis humanæ transgressio non est mortalis, nisi
fiat ex contemptu expresso. <R>237. e</R></negEZ>
<negEZ>Legis humanæ transgressio quando sit mortalis.
237. e</negEZ>
<negEZ>Lex humana imitatur naturalem, cuius est ipsa pa-
rens, fons, & magistra. <R>96. c</R></negEZ>
<negEZ>Lex humana & consuetudo candem vim habent.
81. b</negEZ>
<negEZ>Legem humanam qui violat, consequenter violat
diuinam, positiuam, &c. <R>224. e</R></negEZ>
<negEZ>Leges humanæ ob solam præsumptionem delicti
latæ, vim non habent. <R>228. a</R></negEZ>
<negEZ>Legis humanæ reuocatio valida est, etiamsi facta
sit sine causa. <R>467. a</R></negEZ>
<negEZ>Leges humanę omnes recipiunt interpretationes,
conditiones, excusationes. <R>254. d</R></negEZ>
<P>Lex humana abrogari potest, & cur. <R>466. a</R></P>
<negEZ>Lex humana potest abrogari quoad solā p&#x0153;nam
etiam ipso facto incurrendam. <R>493. a, b</R></negEZ>
<negEZ>Lex humana abrogari potest per contrariam con-
suetudinem. <R>289. a</R></negEZ>
<negEZ>Lex omnis humana, etiam Ecclesiastica per con-
trariam consuetudinem, vel non vsum amittit
suam vim. <R>297. c</R></negEZ>
<P>Lex positiua quid sit. 75. d, & in quo nitatur. ibid. c</P>@@

<P>Lex positiua verissimè & propriissimè est lex. 25. d</P>
<negEZ>Leges positiuæ vt actu obligent, cognosci debent
sub ratione legis. <R>27. c</R></negEZ>
<P>Leges positiuæ aliquæ sunt necessariæ, & cur. <R>97. d</R></P>
<negEZ>ad Legem positiuam solum iudicium aptitudina-
le est necessarium. <R>15. d</R></negEZ>
<negEZ>Lex positiua humana non consistit essentialiter in
præcepto interno exteriùs expresso. <R>15. b</R></negEZ>
<P>Lex positiua in ratione principis sita est. <R>95. b</R></P>
<P>Lex positiua est libera. <R>64. c</R></P>
<negEZ>Lex positiua supponere potest pro aggregato ex
actibus intellectus & voluntatis. <R>15. d</R></negEZ>
<negEZ>Lex positiua supponere potest pro signo vero vo-
luntatis obligandi subditum. <R>15. d</R></negEZ>
<negEZ>Lex positiua est rationabilis voluntas superioris,
vel eius signum vocale, mentale, aut scriptum.
10. c</negEZ>
<negEZ>Lex positiua consistit essentialiter in voluntate ra-
tionabili superioris. <R>15. b</R></negEZ>
<P>Lex positiua quomodo, & qua ratione obliget. <R>98. a</R></P>
<P>Legis canonicæ materia quæ sit. <R>217. d, e</R></P>
<negEZ>Lex canonica versatur circa totam materiam iuris
ciuilis, & circa aliam altiorem. <R>218. c</R></negEZ>
<negEZ>Leges canonicæ nullo modo pendent à consensu
populi. <R>288. b</R></negEZ>
<negEZ>Lex canonica consentit in quibusdam casibus, vt
causa agitetur coram sæcularibus. <R>346. b</R></negEZ>
<negEZ>Leges canonicæ & ciuiles aliquando de iisdem
disponunt. <R>217. d, e</R></negEZ>
<negEZ>Lex canonica & ciuilis in quo conueniāt, vel dif-
ferant. <R>217. b, c</R></negEZ>
<negEZ>Legis veteris promissiones fuerunt de rebus tem-
poralibus. <R>579. d, 580. a</R></negEZ>
<negEZ>Legem veterem æternam esse vetus Iudæorum
error. <R>591. b, c</R></negEZ>
<negEZ>Legis veteris præcepta fuerunt doctrina quædam
inchoata, & non perfecta, sed nouæ sunt perfe-
cta. <R>630. b, c</R></negEZ>
<P>Legis veteris præcepta quot fuerint. <R>571. e</R></P>
<negEZ>Legis veteris præcepta tot, quot ossa in homine.
102. b</negEZ>
<negEZ>Lex vetus. dicitur lex factorum: noua autem lex
gratiæ. <R>34. a</R></negEZ>
<P>Lex vetus fuit lata conuenienti tempore. <R>577. a</R></P>
<P>Lex vetus conuenienti tempore sancita est. <R>570. d</R></P>
<P>Lex vetus data fuit conuenienti modo. <R>578. a</R></P>
<P>Lex vetus non iustificabat, & cur. <R>584. b</R></P>
<negEZ>Lex vetus erat lex timoris propter quod appella-
tur lex mortis. <R>579. e</R></negEZ>
<P>Lex vetus obligauit sub mortali. <R>576. d</R></P>
<P>Lex vetus quare vocata Testamentum. <R>579. e</R></P>
<P>Lex vetus & noua sunt incompatibiles. <R>594. b</R></P>
<negEZ>Lex vetus & noua à quibus & vbi scripta.
623. e, & c</negEZ>
<negEZ>Lex vetus scripta in tabulis lapideis, noua in tabu-
lis cordis carnalibus. <R>623. b</R></negEZ>
<negEZ>Lex vetus vnum populum tantùm obligabat, no-
ua totum orbem. <R>631. c</R></negEZ>
<negEZ>Lex vetus cur data soli populo Israe&#x0308;litico. 576. c,
& seq.</negEZ>
<negEZ>Lex vetus pro solo populo Israe&#x0308;litico lata est, so-
lumq&#x0301;ue illum obligauit. <R>576. d, & cur. ibid. e</R></negEZ>
<negEZ>Lex vetus solùm data est pro Iudæis, noua pro v-
niuerso mundo. <R>594. c</R></negEZ>
<negEZ>sine Lege veteri cæteri populi à Iudaico saluari
poterant. <R>576. e</R></negEZ>
<negEZ>Lex vetus numquam fuit necessaria Gentilibus.
594. e</negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0710.jpg/>
@@1@<SE710>Index rerum & materiarum.
<duolan 2><negEZ>Lex vetus habuit præcepta de actibus virtutum
infusarum. <R>583. c</R></negEZ>
<negEZ>in Lege veteri erant promissiones, & commina-
tiones. <R>579. d</R></negEZ>
<negEZ>in Lege veteri fuerunt promissiones vitæ æternæ.
580. d</negEZ>
<negEZ>Lex vetus quomodo habuerit promissionem vitæ
æternæ. <R>581. b, c, d, e</R></negEZ>
<negEZ>Lex vetus quomodo continebat spiritualia bona.
581. a, b</negEZ>
<P>Lex diuina vet&#xA770; multa peccata punie&#x0303;da iussit. 61. e</P>
<negEZ>Lex nulla poterat iustificare ante aduentum Chri-
sti sine dependentia ab illo. <R>630. b</R></negEZ>
<negEZ>in Lege veteri nuptiæ commendabantur, in noua
virginitas, & continentia laudatur. <R>631. a</R></negEZ>
<negEZ>Lex vetus vtilis ad iustificationem puerorum an-
te sufficientem Euangelij promulgationem.
601. d, e, & seq.</negEZ>
<P>Lex vetus potuit recipere interpretationem. <R>591. b</R></P>
<negEZ>in Lege veteri nemo dispensare potuit: nisi Chri-
stus quantum ad præcepta positiua. <R>591. a, b</R></negEZ>
<P>Lex vetus fuit timoris, noua amoris. <R>631. c, d</R></P>
<negEZ>Lex vetus erat solùm duratura vsque ad aduentum
Christi. <R>24. b</R></negEZ>
<P>Lex vetus debuit cum honore sepeliri. <R>614. c</R></P>
<negEZ>Legis veteris repudium testati sunt Angeli in die
Pentecostes. <R>595. b</R></negEZ>
<negEZ>Legis veteris destructionem significauit velum
templi scissum. <R>594. e</R></negEZ>
<P>Lex vetus est abrogata. <R>592. b, c, d, & seq.</R></P>
<P>Lex vetus est abrogata iam. <R>591. a</R></P>
<negEZ>Lex vetus cessauit vera, & formali abrogatione.
597. e</negEZ>
<P>Lex vet&#xA770; quādo facta sit inutilis, & mortua. <R>601. d, e</R></P>
<P>Lex vetus quomodo sit abrogata. <R>594. a, & seq.</R></P>
<negEZ>Lex antiqua cur abrogata fuerit sex rationes. 593.
d, e, & seq.</negEZ>
<negEZ>Lex vetus cessauit in morte Christi. 599. c, d, &
quomodo. <R>ibid. a, b</R></negEZ>
<negEZ>Legis veteris abrogatio non potuit fieri respectu
gentilium. <R>594. c</R></negEZ>
<negEZ>Lex vetus noua adueniente cessauit, noua semper
durabit. <R>631. c</R></negEZ>
<negEZ>Lex vetus fuit à Christo abrogata in morte, post-
quam eam impleuit in vita. <R>593. a</R></negEZ>
<negEZ>Lex vetus in quibus durarit vsque ad instans mor-
tis Christi. <R>597. e</R></negEZ>
<negEZ>Lex vetus non cessauit ante mortem Christi: sed
verè cessauit in ea. <R>598. a, b, c, & seq.</R></negEZ>
<negEZ>Lex vetus habuit auctoritatem obligandi vsque
ad mortem Christi, & non postea. <R>592. c</R></negEZ>
<negEZ>Lex vetus etiam quoad Decalogum non obligat
Christianos. <R>619. a</R></negEZ>
<P>Lex vetus etiam quoad moralia cessauit. <R>596. c, d</R></P>
<negEZ>Lex vetus quoad iudicialia non est lethalis. 607. d,
sed quoad ceremonialia sic. <R>608. a</R></negEZ>
<negEZ>Lex vetus quomodo obligarit vsque ad Penteco-
stem. <R>600. d, e, & seq.</R></negEZ>
<negEZ>ex Lege veteri cur fuerint retenta quædam in Ec-
clesia. <R>910. a</R></negEZ>
<negEZ>Legis veteris, & nouæ quindecim differe&#x0303;tię, à 629.
ad finem.</negEZ>
<P>Lex Mosis quomodo lata in æternum. <R>593. d</R></P>
<P>Lex Mosis cur dicatur ignea. <R>60. d</R></P>
<negEZ>Lex Mosaica nunquam statuit p&#x0153;nam mortis, nisi
pro transgressione mortali. <R>366. b</R></negEZ>
<P>Lex Moysis per lucernæ nomen intelligitur. <R>8. b</R></P>
<P>Lex Mosis non intrat Ecclesiam Christi. <R>595. d, e</R></P>@@

<negEZ>Leges Iudaicæ multò plures, quàm Ecclesiasticæ,
& ciuiles Christianorum. <R>147. b</R></negEZ>
<P>Lex noua propriè quid. <R>623. b</R></P>
<P>Lex noua lex perfectæ libertatis. <R>621. e</R></P>
<P>Lex noua est verè & propriè lex. <R>619. c</R></P>
<negEZ>Legis nomine aliquando intelligitur totum vetus
Testamentum. <R>587. a</R></negEZ>
<P>Lex noua perfectæ liberratis. <R>595. b</R></P>
<P>Lex Christi duplex. <R>629. c</R></P>
<P>Legis nouæ & veteris discrimen. <R>623. b</R></P>
<P>Lex noua c&#x0153;li fores ape$unclearit, vetus non. <R>631. c</R></P>
<P>Lex noua potest intelligi veritatis nomine. <R>620. d</R></P>
<P>Lex noua quomodo dicatur æterna. <R>627. c</R></P>
<P>Lex noua est lex amoris. <R>631. b</R></P>
<negEZ>Lex noua scripta est in tabulis cordis, vetus in ta-
bulis lapideis. <R>632. a</R></negEZ>
<negEZ>Legis nouæ & veteris quindecim differentiæ, à
629. ad finem.</negEZ>
<P>in Lege noua omnia noua, in veteri vetera. <R>632. a</R></P>
<negEZ>Lex noua & vetus adæquatè diuidunt legem diui-
nam positiuam. <R>33. e</R></negEZ>
<P>Legis nouæ scopus regnum c&#x0153;lorum. <R>581. a</R></P>
<P>Lex noua non est occasio peccati. <R>56. a</R></P>
<P>Lex noua est finis veteris. <R>631. e</R></P>
<negEZ>Lex noua habet vim sanctificādi, qua vetus caruit.
629. b, c, & seq.</negEZ>
<P>Lex noua quid præcipuè intendat. <R>622. a</R></P>
<negEZ>Legis nouæ peculiare est, quòd Sacerdos saltem
summus non subiicitur Principi. <R>191. c</R></negEZ>
<negEZ>Lex noua cur dicatur fides, spiritus & lex liberta-
tis. <R>620. e</R></negEZ>
<P>Lex noua cur dicatur vltimum tempus. <R>627. d, e</R></P>
<P>Lex noua fuit necessaria. <R>570. d</R></P>
<negEZ>Lex noua data est pro vniuerso mundo, vetus pro-
Iudæis solùm. <R>594. c</R></negEZ>
<negEZ>Lex Euangelica toto vniuersali deseruire debet.
147. a</negEZ>
<P>Lex noua à quibus, & vbi scripta. <R>623. e, & b</R></P>
<negEZ>Legis nouæ promulgatio quando, & quanto tem-
pore facta. <R>601. a</R></negEZ>
<negEZ>Legis nouæ promulgatio quo ordine facta fuerit.
606. e</negEZ>
<negEZ>Legis nouæ promulgatio c&#x0153;pit fieri in die Pente-
costes. <R>604. c</R></negEZ>
<negEZ>Legis nouæ promulgatio quando, & quomodo
facta. <R>626. b, c</R></negEZ>
<negEZ>Lex Euangelica non fuit lex vsque ad Penteco-
stem. <R>605. a</R></negEZ>
<P>Lex noua facta estvera lex in die Pe&#x0303;tecostes. <R>604. c</R></P>
<P>Legis nouæ obligatio quando c&#x0153;perit. <R>625. b</R></P>
<negEZ>Lex noua obligauit Apostolos in ratione præce-
pti à passione Christi. <R>604. c</R></negEZ>
<P>Lex noua quando c&#x0153;perit obligare. <R>603. e. & seq.</R></P>
<P>Legis nouæ obligatio c&#x0153;pit in passione. <R>626. c</R></P>
<P>Legis nouæ obligatio c&#x0153;pit in Pentecoste. <R>600. d</R></P>
<P>Legis nouæ præcepta quæ. <R>621. c, d, 622. b</R></P>
<P>Lex Euāgelica cōtinet præcepta, cōsilia, &c. <R>587. e</R></P>
<negEZ>Lex Christi nonnulla præcepta habet satis diffici-
lia. <R>593. c, 594. c</R></negEZ>
<P>Lex noua qua ratione iustificat. <R>630, a</R></P>
<negEZ>Lex noua præcipuè versatur in actibus internis.
622. e</negEZ>
<P>Lex noua nullas p&#x0153;nas stabiliuit. <R>61. e</R></P>
<P>Lex noua non potest minui, nec augeri. <R>627. a</R></P>
<negEZ>Lex Euangelica firma, & stabilis constituta est, de-
structa veteri. <R>595. a</R></negEZ>
<negEZ>Lex noua numquam est abroganda, vel in aliam
commutanda. <R>626. e</R></negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0711.jpg/>
@@1@<SE711>Index rerum et materiarum.
<duolan 2><negEZ>Lex noua scripta in tabulis cordis carnalibus, &
vetus in tabulis lapideis. <R>623. b</R></negEZ>
<negEZ>ante Legem Christi iusti verè iustificabantur gra-
tia inhærente. <R>589. c</R></negEZ>
<negEZ>in Lege Euangelica pauca Dei præcepta cōtinen-
tur. <R>150. a</R></negEZ>
<P>Lex noua quo ordine docenda. <R>620. b</R></P>
<P>Lex gratiæ quid contineat. <R>34. b</R></P>
<P>Lex spiritualis cur dicatur. <R>55. c</R></P>
<negEZ>Leges spirituales condendi potestas fuit in lege
scripta. <R>150. a</R></negEZ>
<P>Leges personales quæ. <R>46. c</R></P>
<P>Lex peccati quid sit propriè. <R>53. b</R></P>
<P>Lex peccati & membror&#x0169; in quo differunt. <R>53. a, b</R></P>
<negEZ>Lex peccati est priuatio iustitiæ originalis, & p&#x0153;-
na peccati originalis. <R>53. a</R></negEZ>
<negEZ>Lex membrorum à natura, & lex peccati à pecca-
to. <R>53. a</R></negEZ>
<P>Lex peccati & membrorum eadem. <R>53. c</R></P>
<P>Lex membrorum est inclinatio. <R>53. a</R></P>
<P>Lex diabolica, & peccati quæ dicatur. <R>5. c</R></P>
<P>Lex mala est diabolica, & tyrānica, nec ligat. <R>22. d, e</R></P>
<P>Leges tyranni quædam validæ. <R>141. c, d</R></P>
<negEZ>Lex humana est scriptum assistens honestis, pro-
hibensq&#x0301;ue contraria. <R>27. d</R></negEZ>
<negEZ>Lex humana diuiditur in Ecclesiasticam, & sæcu-
larem. <R>34. c</R></negEZ>
<negEZ>Lex humana pressè sumpta solam sæcularem si-
gnificat. <R>34. c</R></negEZ>
<P>Lex humana diuinam solet imitari. <R>366. e</R></P>
<P>Lex humana diuinam determinat. <R>212. a</R></P>
<P>Legis humanæ finis qui. <R>572. a</R></P>
<P>Legis humanæ effectus quis sit. <R>211. d</R></P>
<negEZ>Lex canonica non tollitur contraria consuetudi-
ne, nisi quadraginta annis, ciuilis verò decem.
295. c</negEZ>
<negEZ>Leges præsertim canonicæ quando volunt irrita-
re, præter prohibitionem addunt alia verba ex-
pressa. <R>425. d</R></negEZ>
<negEZ>Lex canonica duobus modis potest ciuilem abro-
gare. <R>468. d</R></negEZ>
<negEZ>Leges Romani Pontificis non pendent à Conci-
liis, sed Conciliorum ab ipso. <R>152. e</R></negEZ>
<negEZ>Leges latæ à Pontifice non obligant, si non acce-
ptentur. <R>289. c</R></negEZ>
<negEZ>Lex Pontificia quando præualeat imperatoriæ, &
contra. <R>190. a</R></negEZ>
<negEZ>Leges Pontificiæ vt valeant, requiritur populi cō-
sensus. <R>289. e</R></negEZ>
<negEZ>Leges Pontificiæ, & regnorum non subditorum
imperio non subduntur authentico Iustiniani
de obligatione legis post duos menses à pro-
mulgatione. <R>280. a, b</R></negEZ>
<P>Leges Pontificum censibus seruantur. <R>297. b</R></P>
<negEZ>Legem Pontificiam transgredientes Romę puni&#x0169;-
tur, licet duo menses à promulgatione elapsi
non sint. <R>277. b, c</R></negEZ>
<negEZ>Leges Pontificię vt obligent, satis est in curia pro-
mulgari. <R>276. a</R></negEZ>
<negEZ>Lex Pontificia potest recipi in vno regno, vel pro-
uincia, & ibi obligabit, non in aliis. <R>293. b, c</R></negEZ>
<P>Leges Ecclesiæ Canones, seu regulæ dicuntur. <R>9. c</R></P>
<P>Leges Ecclesiasticæ cur diuinæ. <R>573. c, & seq.</R></P>
<negEZ>Lex Ecclesiastica fertur potestate spirituali, & su-
pernaturali. <R>34. c</R></negEZ>
<P>Secularis verò sola potestate naturali. <R>ibid.</R></P>
<negEZ>Lex Ecclesiastica obligat in conscie&#x0303;tia, est de fide.
222. a</negEZ>@@

<negEZ>Leges Ecclesiasticæ paucissimæ, nempe quatuor,
aut quinque. <R>148. a</R></negEZ>
<P>Lex Ecclesiastica, & politica ad quid ordine&#x0303;tur.
221. a</P>
<negEZ>Legibus Ecclesiæ non tenentur, nisi baptizati.
120. c</negEZ>
<negEZ>Legum Ecclesiasticarum non sunt capaccs qui nō
sunt baptizati. <R>324. c</R></negEZ>
<negEZ>Legum Ecclesiasticarum & ciuilium diuersa est
materia. <R>217. a, b</R></negEZ>
<negEZ>Lex Ecclesiastica potest tolli consuetudine decem
annorum. <R>478. a, b, c</R></negEZ>
<negEZ>Leges Concilij Tridentini à quo tempore obliga-
re inc&#x0153;perint. <R>275. d</R></negEZ>
<negEZ>Leges Concilij Tridentini, cur non obligent in
multis locis. <R>274. b</R></negEZ>
<P>Leges Codicis quomodo conditæ. <R>50. d</R></P>
<P>Legis ciuilis materia quæ sit. <R>218. a, b</R></P>
<P>Legis ciuilis officium, & effectus. <R>56. a</R></P>
<P>Leges ciuiles non semper fuerunt in Rebusp. <R>46. b</R></P>
<negEZ>absque Legibus ciuitas incolumis esse non potest.
98. c</negEZ>
<negEZ>Lex ciuilis & canonica quomodo concurrant in
vna materia. <R>218. c</R></negEZ>
<negEZ>Lex ciuilis non prohibet omnia peccata, sed quæ-
dam permittit. <R>55. b</R></negEZ>
<negEZ>Lex vera fieri potest quæ obliget vnam partem ci-
uitatis. <R>20. c</R></negEZ>
<negEZ>Leges ciuiles aliquando iustificant actus prauos.
217. c.</negEZ>
<negEZ>Leges Ciuiles multa ad fidem, & religione&#x0303; Chri-
stianam tuendam, & propagandam, statuunt. <R>2.</R></negEZ>
<negEZ>Leges ciuiles non sufficiunt ad commune bonum
Ecclesiæ. <R>148. e</R></negEZ>
<P>Legibus ciuilibus quibus subiaceant clerici. <R>343. c</R></P>
<negEZ>Leges ciuiles quæ dicantur respectu clericorum.
343. d, a</negEZ>
<negEZ>Leges ciuiles de Ecclesiis, & aliis rebus sacris quā-
do, quomodo, & qua ratione latæ. 218. b, & quo-
modo vim habeant. <R>ibid. c</R></negEZ>
<negEZ>Lex ciuilis obligat in conscientia, est de fide.
222. b</negEZ>
<P>Leges ciuiles obligant sub mortali. <R>237. d</R></P>
<negEZ>Lex ciuilis quomodo obliget in confcientia.
223. e</negEZ>
<negEZ>Legibus ciuitatis obligantur soli perpetuò habi-
tantes. <R>322. e</R></negEZ>
<negEZ>Lex est iniusta si excedat potestatem condentis.
23. e</negEZ>
<negEZ>Leges sæculares sicut & diuinæ aut Ecclesiasticæ
obligent sub p&#x0153;na æterna conueniens est.
365. a</negEZ>
<P>Leges Laicorum clericos non ligant. <R>346. c</R></P>
<negEZ>Leges duodecim tabularum Draconis scriptæ in
tabulis ligneis. <R>34. d.</R></negEZ>
<negEZ>Leges duodecim tabularum apud Romanos erant
scriptæ in tabulis æreis. <R>34. d</R></negEZ>
<negEZ>Leges duodecim tabularum in tabulis eburneis,
vel, vt alij volunt æneis, perscriptæ. <R>46. d</R></negEZ>
<negEZ>Leges duodecim tabularum quomodo conditæ.
46. c, d, & quare duodecim. <R>ibid.</R></negEZ>
<P>Leges Imperatorum vbi vim habeant. <R>130. a</R></P>
<negEZ>Leges Imperatoriæ in multis regnis vim non ha-
bent. <R>426. d</R></negEZ>
<negEZ>Lex imperatoria, vel regia populum tenet princi-
pem, non item. <R>310. e</R></negEZ>
<negEZ>Leges Imperatoriæ non sunt à clericis contem-
nendæ. <R>344. c</R></negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0712.jpg/>
@@1@<SE712>Index rerum, & materiarum.
<duolan 2><negEZ>Lex Imperialis nulla vim legis habet in Hispania.
131. c</negEZ>
<negEZ>Leges Imperatorum apud Hispanos in iudicio al-
legari prohibitæ sub p&#x0153;na capitis. <R>130. d</R></negEZ>
<negEZ>Leges Imperatoris non habe&#x0303;t vim in singulis pro-
uinciis, nisi in singulis promulgentur. <R>274. a</R></negEZ>
<negEZ>Lex creaturæ in quantum creatura proficiscitur à
creatore. <R>11. d</R></negEZ>
<negEZ>Lege Salica f&#x0153;minæ à successione regni Ftanco-
rum excluduntur. <R>133. e</R></negEZ>
<P>Lex Regia quæ fuerit. <R>127. e</R></P>
<negEZ>Lege Regia à Senatu, populoq&#x0301;ue Romano pote-
stas omnis & imperium in Imperatorem trans-
latum est. <R>312. d</R></negEZ>
<negEZ>Lege Falcidia, & Glicia non sunt soluti Imperato-
res. <R>313. e</R></negEZ>
<negEZ>Lege Voconia soluti erant Imperatores. 312. e,
& quæ sit. <R>313. a, d</R></negEZ>
<P>Lex Aquilia propriè fuit plebiscitum. <R>47. b</R></P>
<negEZ>Lex Glicia ne verbum quidem dicit de inofficioso
testamento. <R>313. c</R></negEZ>
<negEZ>Lex princeps, ff. de legib. de quibus intelligatur,
eiusq&#x0301;ue expositio. <R>307. a, c</R></negEZ>
<negEZ>Legis 2. C. quæ sit longa consuetudo, variæ limi-
tationes. <R>482. c, d, & seq.</R></negEZ>
<negEZ>Lex in fraude&#x0303; fisci, ff. de iure fisci, explicatur. 395.
e, & seq.</negEZ>
<negEZ>Lex placuit, C. de iudiciis, & lex secunda, C. de le-
gib. conciliantur. <R>562. d, e</R></negEZ>
<P>Legis non dubi&#x0169;, C. de legibus, explicatio. <R>425. b, c</R></P>
<P>Leuitici consulebātur in dubiis de religione. <R>191. b</R></P>
<negEZ>Libellus repudij à Mose institutus. 573. e, 574. a, b,
& cur. <R>ibid.</R></negEZ>
<negEZ>Libellus repudij quomodo Iudæis permissus fue-
rit. <R>86. e</R></negEZ>
<negEZ>Libellus repudij à nullo Legislatore, vt Iudæis cō-
cessus est. <R>575. b</R></negEZ>
<P>Libellus repudij non cōcessus, sed permissus. <R>571. c</R></P>
<negEZ>Liber si quis esset beneficio principis à decimis,
tributis &c. & decennio vsus non fuisset, ami-
sit priuilegium. <R>300. c</R></negEZ>
<negEZ>Liberi ex complexu nefario, aut incesto nati omni
substantiæ paternæ beneficio indigni reputan-
tur iure ciuili, vt nec alantur à patre, sed corre-
ctum est iure canonico. <R>124. b</R></negEZ>
<P>Liberum quid. <R>620. e</R></P>
<P>Liberum quod est licere dicitur. <R>46. a</R></P>
<negEZ>Liber vitæ est æterna Dei scientia, in qua res om-
nes dicuntur metaphoricè scriptæ. <R>32. e</R></negEZ>
<negEZ>Liber vitæ dupliciter sumitur, formaliter, & ma-
terialiter. <R>33. e</R></negEZ>
<negEZ>Libros Magorum legentes sunt excommunicati
excommunicatione reseruata Papæ. <R>827. b</R></negEZ>
<P>Libertas inestimabilis res est. <R>252. c</R></P>
<P>Libertas est vita ciuilis. <R>90. b</R></P>
<P>Libertas est de iure naturæ. <R>43. b</R></P>
<P>Libertas quomodo erat de iure naturæ. <R>83. d</R></P>
<negEZ>Libertas iure naturali non est præcepta, sed tan-
tùm permissa. <R>43. d</R></negEZ>
<negEZ>Libertatem non amittere sine graui causa quisque
ex charitate propria tenetur. <R>44. c</R></negEZ>
<P>Libertas aufertur ablato iure, & legibus. <R>99. c</R></P>
<negEZ>Libertas acquiritur seruo statim atque ei testame&#x0303;-
to legata est. <R>284. a</R></negEZ>
<P>Libertas à lege quid. <R>241. c</R></P>
<negEZ>Libertas legis gratiæ non opponitur prælatorum
obedientiæ. <R>147. c</R></negEZ>
<negEZ>Libertates varias, quas Christus nobis attulit. 147.<-P>@@

<-P>d, & seq.</negEZ>
<P>Licere dicitur quod liberum est. <R>46. a</R></P>
<P>Ligare & soluere pertinet ad superiorem. <R>306. e</R></P>
<negEZ>Limitationes legum gcneralium quindecim. 554.
d, e, vsque ad 555. d</negEZ>
<negEZ>Limitatio etiā in iure diuino locum habet, nec est
exorbitās, quia explicat ver&#x0169; se&#x0303;sum legis. <R>470. c</R></negEZ>
<negEZ>in Litis ordinationem respicientibus, attenditur
consuetudo & statutum. <R>346. a</R></negEZ>
<negEZ>Lites & contentiones omnes tam in spiritualibus,
quàm in te&#x0303;poralibus ad iudicium summi Pon-
tificis pertinent. <R>120. d</R></negEZ>
<negEZ>Litem exortam interpretando & definiendo Rex
quomodo legem facere dicatur. <R>50. b</R></negEZ>
<negEZ>Lites decidere non est sanctitatis, sed iurisdictio-
nis. <R>170. c</R></negEZ>
<negEZ>Literæ Pontificis sunt leges generales pro tota
Ecclesia. <R>297. b</R></negEZ>
<negEZ>per Literas commendatitias commendās aliquem
obligatur sub mortali, ne alij damnum ex com-
mendatione patiantur. <R>560. d, e</R></negEZ>
<negEZ>per Literas commendatitias generaliter laudato
si quis postea committat sua negotia, non tene-
beris ad restitutionem fraudis commendati.
561. a, nisi specialiter dixisti, vt illi liber vel
equus daretur: quod adhuc exceptionem pati-
tur. <R>ibid. b, c</R></negEZ>
<P>in Lictoribus genita fiunt primò occupanti&#x0169;. <R>43. c</R></P>
<negEZ>Liuia ex triente, Tiberius ex besse sunt hæredes
instituti ab Augusto. <R>313. d</R></negEZ>
<negEZ>apud Locrenses quomodo legis mutatio petenda
esset. 467. b</negEZ>
<negEZ>Locuples nullus fieri debet cum detrimento alio-
rum. <R>20. d</R></negEZ>
<P>Locupletes beatos appellare, sermo ame&#x0303;s est. <R>54. c</R></P>
<negEZ>Locupletior fieri nemo debet cum alterius detri-
mento. <R>45. a</R></negEZ>
<P>Locus in quod ius dicitur, ius appellatur. <R>4. a</R></P>
<negEZ>Locus in quo Senatus congregatur, dicitur Sena-
tus. <R>4. a</R></negEZ>
<negEZ>Locus exemptus moraliter intra territorium non
continetur. <R>339. c</R></negEZ>
<negEZ>Locus exemptus in di&#x0153;cesi aliqua existens, mora-
liter censetur quoad iurisdictionem extra illam
esse. <R>333. a</R></negEZ>
<P>Loca exempta quæ propriè dicantur. <R>340. a</R></P>
<negEZ>Locus si particulariter fuerit interdictus tenentur
clerici peregrini censuram seruari. <R>329. b</R></negEZ>
<negEZ>Ludouicus Imperator Caroli magni filius Roma-
no Pontifici Romam cum suo ducatu, & aliis
ciuitatibus contulit. <R>126. e</R></negEZ>
<P>Ludens cum Episcopo an peccet. <R>318. d, e</R></P>
<negEZ>Ludi aliqui sunt prohibiti, tamen per illos domi-
nium lucri transfertur. <R>422. d, 423. e</R></negEZ>
<negEZ>Ludo acquisita quando, & cui sint restituenda.
424. a, b</negEZ>
<negEZ>Lumen rationis in omnibus ostendit aliqua fugie&#x0303;-
da, aliqua amplectenda. <R>80. d</R></negEZ>
<P>Lumen naturale, est lex naturalis. <R>72. d</R></P>
<P>Lumen, seu facultas rationis potest dici lex. <R>16. c</R></P>
<P>Luminaria duo in Ecclesia. <R>128. 6</R></P>
<P>Luna lumen suum habet à Sole. <R>121. c</R></P>
<negEZ>Lusitanorum statutum de legis obligatione post
sex dies. <R>279. a</R></negEZ>
<negEZ>Lutherus totum corpus canonicum publicè com-
bussit. <R>143. c</R></negEZ>
<negEZ>Lutheri & Vvicleph error de paupertate Euan-
gelica. <R>213. d, e</R></negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0713.jpg/>
@@1@<SE713>Index rerum & materiarum.
<duolan 2><negEZ>Lutheri error de circumcisione cum baptismo.
608. d</negEZ>
<negEZ>Lutherus affirmat nullum peccatum pręter infide-
litatem nocere homini. <R>629. e</R></negEZ>
<P>Lutheri audacia temeraria. <R>610. d</R></P>
<P>Lycurgus Lacedemoniis leges tulit. <R>46. c</R></P>
<negEZ>Lycurgus stabiliuit in suis legibus adamare pue-
ros. 79. b. & viros ex alienis vxoribus, f&#x0153;minas
autem ex alienis maritis filios sibi comparare.
79. b</negEZ>
<negEZ>Lycurgus nullas scripsit leges, sed memoriæ ci-
uium insculpendas tradidit. <R>25. b</R></negEZ>
<negEZ>Lycurgus persuasit Lacedemoniis, quòd leges,
quas illis dabat, à Ioue patre accepisset. <R>578. a</R></negEZ>
<Z>M</Z>
<P><INI2>M</INI2>Achabæi & Pharisęi fide nouerunt resurre-
ctionem. <R>581. d</R></P>
<P>Machabæi pugnarunt in sabbatho. <R>256. e. 259. c</R></P>
<P>Magister potest punire discipulos. <R>60. b</R></P>
<negEZ>Magister percutiens clericum scholarem intuitu
disciplinæ, non excommunicatur. <R>60. c</R></negEZ>
<P>Magistri quomodo possint punire discipulos. <R>60. c</R></P>
<P>Magistris concessa est iuris interpretatio. <R>563. a</R></P>
<negEZ>Magistri in Theologia nomine intelligitur etiam
doctor. <R>539. d</R></negEZ>
<negEZ>Magistratus est iustum animatum, seu iustitia vi-
uens. <R>100. d</R></negEZ>
<negEZ>Magistratus est lex loquens, lex magistratus mu-
tus. <R>376. c</R></negEZ>
<negEZ>Magistratus optimi, & leges sunt in ciuitate simi-
les medicis. <R>104. a</R></negEZ>
<P>Magistratus cur necessarius in Rep. <R>108. d</R></P>
<P>Magistratus optimi ipsi sunt leges. <R>100. a</R></P>
<negEZ>Magistratus vbi suo iure funguntur, nihil opus est
multiplici lege: vbi verò improbitate aliò de-
torquentur, ex legum multitudine perniciem
afferunt. <R>102, c</R></negEZ>
<P>Magistratus ciuiles possunt leges condere. <R>108. d</R></P>
<negEZ>Magistratus possunt tantùm obligare subditos,
qui sunt incolæ. <R>320. c</R></negEZ>
<negEZ>Magistratus extra prouinciam versans potest fa-
cere adoptiones, emancipationes, & manumis-
siones. <R>338. c</R></negEZ>
<negEZ>Magistratuum malefacta corrigendi potestatem
concessit Reip. Solon. <R>315. a</R></negEZ>
<P>Magistratus ciuiles liciti, & necessarij. <R>113. a</R></P>
<negEZ>Magistratus permittentes agitationem taurorum
quomodo excusentur à peccato. <R>298. c, d</R></negEZ>
<negEZ>Magorum libros lege&#x0303;tes sunt excommucicati ex-
communicatione reseruata Papæ. <R>287. b</R></negEZ>
<negEZ>Magicæ artis libros scriptos à Christo impium
commentum. <R>623. e</R></negEZ>
<P>Maior non potest lege minoris constringi. <R>346. d</R></P>
<P>Maius qui potest, potest & minus. <R>198. b</R></P>
<negEZ>in Maioratus bonis possessor habet dominium.
387. c</negEZ>
<P>Maioratus quibus criminibus amittatur. <R>270. d</R></P>
<negEZ>Maioratus quando non potest confiscari propter
crimen instituentis ex propriis bonis. <R>392. e</R></negEZ>
<negEZ>Maioratus quomodo confiscari possit. 386. e. 387. a
& seqq.</negEZ>
<negEZ>Maioratus regum, & aliorum principum, qui ele-
ctione populi instituti sunt, patre delinquente
deuoluuntur ad filium innocentem. <R>387. c</R></negEZ>
<negEZ>Maioricenses possunt comedere carnes die sab-
bati. <R>330. d</R></negEZ>
<negEZ>Malefactor helo iustitiæ & exempli publici potest
se offerre puniendum iudici. <R>399. a. 403. c</R></negEZ>@@

<negEZ>in Maiorica & Hispania præscriptum est in legem
abstinendi à carnibus die sabbathi. <R>296. b</R></negEZ>
<negEZ>Malefici occulti, à quibus damna imminent Reip.
vel priuatis, possunt priuata auctoritate occidi.
83. d</negEZ>
<negEZ>Maleficos occidendi Princeps non potest faculta-
tem concedere vnicuique. 84. a. & est peccatum
mortale si concedat etiam post latam senten-
tiam. <R>ibid. b, c</R></negEZ>
<P>Malitia peccati in quo sita sit ex Aristotele. <R>90. a</R></P>
<negEZ>Malitia omnis moralis debet esse contraria alicui
legi. <R>13. a</R></negEZ>
<negEZ>Malitia theologica est materia necessaria con-
fessionis. <R>90. e</R></negEZ>
<P>Malum ex quocumq&#x0301;ue defectu. <R>413. d</R></P>
<negEZ>Malum ex quocumq&#x0301;ue defectu, bonum ex integra
causa. <R>187. c</R></negEZ>
<P>Malum morale & peccatum idem sunt. <R>13. e</R></P>
<P>Mala quædam & peccata ex natura sua. <R>11. a</R></P>
<negEZ>Malum omne secundùm se prohibetur lege natu-
rali. <R>77. b</R></negEZ>
<P>Malum nihil nisi quia prohibitum. <R>13. c</R></P>
<negEZ>Malum nihil, nisi quia prohibitum, de qua lege in-
telligatur. <R>91. c</R></negEZ>
<negEZ>Mala non prohibere interdum expedit Reipub.
59. e</negEZ>
<negEZ>Mala quædam, quia prohibita, & quædam prohi-
bita, quia mala. <R>14. b</R></negEZ>
<negEZ>Malum vitare non minus necessarium, quàm bo-
num facere. <R>212. b</R></negEZ>
<P>ad Malum respiciens nemo operatur. <R>241. b</R></P>
<negEZ>Malum non est ampliùs quod priuilegio conces-
sum est. <R>448. c</R></negEZ>
<negEZ>Manahem filius Gabi regnum tyrannicè inuasit.
139, b</negEZ>
<negEZ>Manasses reprehensus, quia in templo aras sine
præcepto Domini constituit. <R>144. b</R></negEZ>
<negEZ>Mandamus verbum an æquipolleat præcepto.
245. c, d, e</negEZ>
<P>in Manifestis epijkia non habet locum. <R>561. c</R></P>
<negEZ>Mandari quod nō potest expressè in sermone ge-
nerali non venit. <R>319. c</R></negEZ>
<negEZ>Mandatarius qui non soluit procurationem stante
de eo mandato, an debeat seipsum excommuni-
care. <R>319. b, c, d</R></negEZ>
<P>à Mandatario Pontificis potest fieri lex. <R>166. d</R></P>
<P>Mandata Dei quo ordine annuncientur. <R>112. a</R></P>
<P>Mandatum & præceptum idem sunt. <R>245. d</R></P>
<negEZ>Mandata hominum quæ dicantur in sacra scriptu-
ra. <R>301. b</R></negEZ>
<negEZ>Mandata Rectorum, vel vniuersitatum sub p&#x0153;na
præstiti iuramenti non obligant sub mortali.
247. b, c</negEZ>
<negEZ>Mandatum speciale non tollitur per generale sub-
sequens. <R>463. e</R></negEZ>
<P>Mandatum generale passim variatur. <R>325. e</R></P>
<P>Mandatum extinguitur morte mandantis. <R>445. b</R></P>
<negEZ>Mandatum morte mandantis quando expirat.
24. b</negEZ>
<negEZ>Mandatum superioris non continens commissio-
nem iurisdictionis, morte mandantis expirat.
24. d. secus si non contineat commissionem.
ibid.</negEZ>
<negEZ>Mandatum re integra domini morte finitur. 24. b.
non autem si res non sit integra. <R>ibid. c</R></negEZ>
<negEZ>Mandatum quo confertur alicui potestas iuris-
dictionis, ipsa c&#x0153;pta non expirat per mortem
mandantis. <R>17. e</R></negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0714.jpg/>
@@1@<SE714>Index rerum & materiarum.
<duolan 2><negEZ>Mandata, quę non sunt leges, expirant morte man-
dantis. <R>101. d</R></negEZ>
<negEZ>Mandatum testatoris confirmatur morte ipsius.
24. c</negEZ>
<negEZ>Mandatum generale semper loquitur vsque ad
mortem mandantis. <R>325. d</R></negEZ>
<negEZ>sine Mandato particulari nemo potest pro alio
agere. <R>543. c</R></negEZ>
<negEZ>Marchiones, Duces, & Comites cur non possint
leges condere. <R>159. e</R></negEZ>
<negEZ>Maria Virgo meruit saltem ex congruo, vt ex ea
Christus nasceretur. <R>577. c, d</R></negEZ>
<negEZ>in Mari, vel in litoribus quæ gignuntur fiunt pri-
morum occupantium. <R>43. c</R></negEZ>
<P>Maria virgo peccare nequiuit. <R>302. b</R></P>
<negEZ>Maria virgo dignior, & excellentior fuit Aposto-
lis vniuersis. <R>183. e</R></negEZ>
<P>Maria virgo fuit subiecta veteri legi. <R>302. b</R></P>
<negEZ>in festorum Mariæ virginis vigiliis non ieiunare
non est peccatum. <R>498. a</R></negEZ>
<negEZ>Marius legibus fuit solutus, dum absens in Lybia
Consul creatus est. <R>307. b</R></negEZ>
<negEZ>Maritus & vxor dicuntur duo in carne vna, socij-
q&#x0301;ue diuinæ, & humanæ domus. <R>319. d</R></negEZ>
<P>Mariti honore splendent vxores. <R>319. d</R></P>
<P>Maritus non potest dari curator vxori. <R>135. a</R></P>
<negEZ>Maritum nihil ab vxore accipere, & illa à marito,
cur sit cautum. <R>319. c</R></negEZ>
<negEZ>Maritus condemnatur in id quod facere potest,
habita ratione ne egeat, secus in eius hærede
qui condemnatur in solidum. <R>444. a</R></negEZ>
<P>Martianus Imperator à Deo electus. <R>121. d</R></P>
<negEZ>B. Martinus in mortis articulo molliora stramina
fugit. <R>262. d</R></negEZ>
<negEZ>Martinus Episcopus non Imperatori, sed sacerdoti
suo calicem dedit in conuiuio. <R>192. a</R></negEZ>
<negEZ>Marsilij Patauini, & Ioannis de Ianduno error de
Christo soluente tributum, condemnatus. <R>354. a</R></negEZ>
<negEZ>Masculinum quando comprehendat f&#x0153;mininum.
552. e</negEZ>
<negEZ>Materia legum ciuilium & canonicarum diuersa.
est. <R>217. a, b</R></negEZ>
<negEZ>Materia consuetudinis vt obliget, qualis esse de-
beat. <R>497. a</R></negEZ>
<P>Materia quædam grauis, quædam leuis est. <R>233. d</R></P>
<negEZ>Materia alicuius peccati quando grauis censenda.
254. e</negEZ>
<P>Materiæ grauitas vnde dignoscenda. <R>253. d, e</R></P>
<negEZ>in Materia graui non potest esse leuis obligatio.
243. a. nec in leui materia grauis. <R>ibid.</R></negEZ>
<negEZ>ex Materia leui per se spectata non potest oriri
malitia grauis. <R>238. e</R></negEZ>
<negEZ>in Materia graui potest imponi leuis obligatio,
non secus. <R>254. b</R></negEZ>
<negEZ>Materia grauis est capax maioris, & minoris obli-
gationis. <R>236. a</R></negEZ>
<negEZ>ex Materiæ quantitate sumitur quantitas culpæ.
236. e</negEZ>
<negEZ>Materia quæ erit leuissima in aliis peccatis, & in-
sufficiens ad mortale, in contemptu erit grauis.
241. e</negEZ>
<P>Mattimonium est contractus societatis. <R>133. d</R></P>
<negEZ>Matrimonium exposcit consensum in præsens,
sponsalia verò in futurum. <R>439. a</R></negEZ>
<negEZ>de Matrimonij ratione est  absolutus consensus de
præsenti. <R>229. c</R></negEZ>
<negEZ>Matrimonium debet esse liberum, nec potest lege
præcipi. <R>213. d</R></negEZ>@@

<negEZ>de Matrimonio non est præceptum obligans pri-
uatas personas. <R>619. a</R></negEZ>
<negEZ>Matrimonij lex dominatur quandiu vir viuit.
592. b</negEZ>
<negEZ>ad Matrimonium quid requiratur ex vtroque iu-
re. <R>81. b</R></negEZ>
<negEZ>Matrimonij materia cur pertineat ad canonicas
leges. <R>217. d</R></negEZ>
<P>Matrimonij obligatio quæ. <R>94. c, d</R></P>
<P>Matrimonium iure naturæ est indissolubile. <R>85. a</R></P>
<negEZ>Matrimonium non iudicit societatem bonorum.
135. c</negEZ>
<negEZ>Matrimonium non transfert dominium regni in
virum. <R>134. c</R></negEZ>
<negEZ>Matrimonium contractum vbi est receptum Tri-
dentinum, sine parocho, & testibus est nullum.
417. c</negEZ>
<negEZ>Matrimonia inter personas diuersæ religionis sine
scrupulo contrahuntur. <R>42. c</R></negEZ>
<negEZ>Matrimonium irritandi vim habet lex humana.
258. c</negEZ>
<negEZ>Matrimonium Christianæ personæ cum infideli
est irritum. <R>349. a</R></negEZ>
<negEZ>Matrimonium non potest impediri consuetudine.
497. a</negEZ>
<negEZ>Matrimonium legitimè initum non potest con-
suetudine dissolui. <R>497. b</R></negEZ>
<P>Matrimonium spectat ad Ecclesiæ forum. <R>496. d</R></P>
<negEZ>Matrimonium consummatum est omnino indis-
pensabile. <R>628. e</R></negEZ>
<negEZ>ad Matrimonium potest aliquando princeps obli-
gare. <R>214. e</R></negEZ>
<negEZ>Matrimonium ratum non consummatum non
potest à Papa dissolui, nisi fortè ex grauissima
causa. <R>497. c</R></negEZ>
<negEZ>Matrimonij in certis gradibus cur sit facta inter-
dictio. <R>494. b</R></negEZ>
<negEZ>Matrimonium eo ipso quòd prohibetur, irritatur.
421. e</negEZ>
<negEZ>Matrimonium si prælatus iniustè neget dispensa-
tionem in denunciationibus, potest similis li-
citè contrahi. <R>531.</R></negEZ>
<P>Matrimoni&#x0169; quibus de causis interdicatur. <R>214. a</R></P>
<negEZ>Matrimonia inter consanguineos vel affines intra
quartum gradum sunt irrita. <R>416. b. 418. c</R></negEZ>
<negEZ>Matrimonium in primo gradu consanguinitatis
est prohibitum iure naturæ. <R>81. c</R></negEZ>
<negEZ>Matrimonium inter fratrem & sororem iure na-
turæ est prohibitum, non tamen irritum. <R>418. c</R></negEZ>
<negEZ>Matrimonium secundum viuente primo coniuge,
item inter patrem & filiam, inter matrem & fi-
liam, ac inter fratrem & sororem, sunt nulla
iure naturæ. <R>418. b</R></negEZ>
<negEZ>in Matrimoniis quidam gradus prohibentur con-
sanguinitatis in veteri lege. <R>366. a</R></negEZ>
<negEZ>Matrimonium non est quod clericus in sacris, vel
religiosus professus contrahit. <R>558. e</R></negEZ>
<negEZ>Matrimonium contrahere cum consanguinea li-
cet in gratia cum periculo mortis, sed non con-
summare. <R>258. a, b</R></negEZ>
<negEZ>Matrimonium contrahens in gradibus prohibitis
antequàm sciat obtentam dispensationem ni-
hil facit. <R>285. c</R></negEZ>
<negEZ>Matrimonium impedimenta dirimentia potest
consuetudo introducere. <R>495. d. 496. b</R></negEZ>
<negEZ>Matrimonium contractum & consummatum post
aliud ratum nondum consummatum nullum
est. <R>559. a</R></negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0715.jpg/>
@@1@<SE715>Index rerum, & materiarum.
<duolan 2><negEZ>Matrimonium in gradibus prohibitis quomodo
sit validum ante dispensationem. <R>286. b, c</R></negEZ>
<P>ad Matrimonium quæ reddant inhabiles. <R>373. b</R></P>
<P>Matrimonia clandestina sunt irrita. <R>416. b. 418. b</R></P>
<negEZ>Matrimonium clandestinum est irritum in foro
animæ. <R>230. e</R></negEZ>
<negEZ>Matrimonium clandestinum non possunt pere-
grini celebrare in locis vbi obligat Tridenti-
num. <R>329. b</R></negEZ>
<negEZ>Matrimonia clandestina à quo tempore sint inter-
dicta. <R>424. c</R></negEZ>
<negEZ>Matrimonia clandestina non potest Episcopus ir-
ritare. <R>160. d</R></negEZ>
<negEZ>ad Matrimonium iure inhabiles non possunt con-
suetudine ad illud habiles fieri. <R>494. e. & seq.</R></negEZ>
<negEZ>Matrimonium post votum castitatis contrahere
prohibet ius naturæ, tamen non est nullum.
418. b. 422. b</negEZ>
<negEZ>in Matrimonio, & voto quomodo dispenset Deus.
94. d, e</negEZ>
<negEZ>Matrimonij dispensatio primo vsu consumitur.
528. a</negEZ>
<negEZ>in Matrimonio dispensare non est censendus Pa-
pa, si scienter permittat aliquos in eo manere.
535. e</negEZ>
<negEZ>Matrimonium dissoluendo an Pontifex propriè
dispenset. <R>94. c</R></negEZ>
<negEZ>Matrimonium factum tempore interdicto ab Ec-
clesia subsistit. <R>422. b</R></negEZ>
<negEZ>in Matrimonium dirimentibus impedimentis
Episcopus non potest dispensare, etiam in casu
extremæ necessitatis. 514. a. nisi in quibusdam
circumstantiis. <R>ibid. b</R></negEZ>
<negEZ>Matrimonij impedimenta possunt consuetudine
abrogari. <R>494. e. 495. a, b. & seq.</R></negEZ>
<P>Matrimonium quomodo reualidetur. <R>560. d, e</R></P>
<negEZ>Maximus imperator iussit in conuiuio dari pri-
mum calicem, qui sibi offerebatur, Martino
Episcopo, qui non Imperatori, sed sacerdoti suo
eum reddidit. <R>192. a</R></negEZ>
<negEZ>Matthias vnus ex septuaginta discipulis factus
Apostolus. <R>155. b</R></negEZ>
<negEZ>Matthias non accepit auctoritatem à Petro, neque
electus est ab Apostolis. <R>151. c</R></negEZ>
<negEZ>Medicina primò significat medicum, & per analo-
giam artem qua tale medium cognoscimus.
4. c</negEZ>
<negEZ>Medicus & princeps saluti ciuium debet consule-
re. <R>103. e</R></negEZ>
<negEZ>Medicus ante omnia debet monere infirmum, vt
spiritualem medicum accersat. <R>276. c</R></negEZ>
<negEZ>Medicus ministrans carnes Carthusiano cur non
peccet. <R>266. b</R></negEZ>
<negEZ>Medicis vti in infirmitate melius est, quàm libris
medicorum. <R>100. b</R></negEZ>
<P>Medicus non sum apud Isaiam quid sit. <R>104. a</R></P>
<negEZ>à Mediis quibus propriam tueatur vitam nemo
potest abstinere. <R>399. b</R></negEZ>
<negEZ>Mediolanenses non tenentur ieiunare ante pri-
mam dominicam quadragesimæ. <R>330. d</R></negEZ>
<negEZ>Medorum seu Persarum imperium per bella in-
iusta captum. <R>135. e</R></negEZ>
<P>Melchisedech rex iustitiæ. <R>107. e</R></P>
<P>Melchisedech rex Pontifex fuit. <R>125. a</R></P>
<P>Melchisedech sacerdos. <R>149. d</R></P>
<P>Meliorationes intrinsecæ fisco cedunt. <R>393. c</R></P>
<negEZ>Membra debent conformari cum aliis membris
in oneribus. <R>300. b</R></negEZ>@@

<P>Membrorum lex est inclinatio. <R>53. a</R></P>
<P>Membra per appetitum inclinantur. <R>53. b</R></P>
<negEZ>Membrorum peccati lex qua ratione differant.
53. a, b</negEZ>
<negEZ>Membrorum aut vitæ suæ nemo est dominus.
396. e</negEZ>
<negEZ>Membra Reip. ciuilis, Ecclesiæ, vel di&#x0153;cesis, quo-
modo constituamur. <R>304. c</R></negEZ>
<P>Mendatium quænam fictio non sit. <R>615. c</R></P>
<negEZ>Mendacium semper est illicitum, & nulla de causa
honestari potest. <R>615. b</R></negEZ>
<negEZ>Mendacium non licet, etiam pro tuenda vita ho-
minis. <R>95. a</R></negEZ>
<negEZ>Mendacium non potest vlla ratione interpretari.
94. d</negEZ>
<P>Mendacij pater est diabolus. <R>95. a</R></P>
<negEZ>Mendacium neque de potentia Dei absoluta ho-
nestari potest. <R>88. c</R></negEZ>
<P>Mentiri semper malum. <R>11. b</R></P>
<P>Mentiendi facultatem Deus non potest dare. <R>89. c</R></P>
<P>Mensura debet esse homogenea mensurato. <R>195. c</R></P>
<P>Mens est sui iuris etiam in seruis. <R>195. d</R></P>
<P>Mens legis duplex. <R>555. b, c</R></P>
<negEZ>Mens legislatoris dupliciter potest habere diffi-
cultatem. <R>561. d, e</R></negEZ>
<P>Mens legis magis attentenda quàm verba. <R>551. d, e</R></P>
<negEZ>ex Mente legis prouenire non creditur, quod ex
verbis non venit. <R>558. a</R></negEZ>
<negEZ>Mercatores, peregrini, &c. debent in itinere secu-
ritate congrua lætari. <R>442. b</R></negEZ>
<P>Merces extrahere à regno non est mortale. <R>242. c, d</R></P>
<negEZ>Mercurius Trismegistus Ægyptiorum legissator.
46. d</negEZ>
<P>Mercurius Trismegistus cur sic dictus. <R>126. b</R></P>
<negEZ>Meretrix quæ vult venire ad locum aliquem ha-
bitandum, à vicinis potest expelli. <R>211. d</R></negEZ>
<negEZ>ex Meritis Christi præteritis, præsentibus, vel fu-
turis semper iustificati sunt seruantes legem.
629. e</negEZ>
<negEZ>Messiæ promissio peculiariter facta est populo
Israe&#x0308;litico. <R>577. c</R></negEZ>
<negEZ>Messiæ promissio cur facta soli populo Israe&#x0308;litico.
577. c</negEZ>
<negEZ>Messias à Regibus, & osculandus, & adorandus.
108. a</negEZ>
<negEZ>Messiæ redemptionem participauerunt quotquot
ab initio mundi saluati sunt. <R>594. d</R></negEZ>
<negEZ>Metropolitanus si contra legem agat in Episcopa-
tu, non incurrit censuram. <R>27. d, e</R></negEZ>
<negEZ>Metu quæ fiunt, sunt verè & simpliciter volunta-
ria. <R>210. a</R></negEZ>
<negEZ>Michae&#x0308;l Angelus fuit qui loquebatur cum Mose
in monte Sina. <R>575, e</R></negEZ>
<negEZ>Miles non obtemperans duci peccat mortaliter.
255. b</negEZ>
<P>Milites à quibus puniri possint. <R>327. b</R></P>
<P>Miles condemnatur in id quod facere potest. <R>444. a</R></P>
<negEZ>Minister iustè aliter, qui futuris est idoneus, vt mi-
nistret. <R>200. a</R></negEZ>
<negEZ>Ministrorum Transyluanianorum error circa ve-
rum & falsum Christum. <R>106. d</R></negEZ>
<negEZ>Ministerium qui negligenter, vel crassè ignoran-
ter exercet, tenetur damna iude subsecuta re-
stituere. <R>410. e</R></negEZ>
<negEZ>Minor non potest renunciare beneficio restitu-
tionis in integrum. <R>461. c</R></negEZ>
<negEZ>Minor censetur non habere sufficientem & expe-
dientem prudentiam ad contrahendum. <R>427. b</R></negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0716.jpg/>
@@1@<SE716>Index rerum & materiarum.
<duolan 2><negEZ>Minorum statuta quando obligent ad culpam.
367. d</negEZ>
<negEZ>Minos annis nouen Gnossio in antro legum fe-
rendarum rationem à Ioue didicit. <R>101. b</R></negEZ>
<negEZ>in Missæ sacrificio omnes rationes veterum sacri-
ficiorum inueniuntur. <R>586. b</R></negEZ>
<negEZ>Missa olim non celebrabatur cum tantis ceremo-
niis. <R>258. b</R></negEZ>
<negEZ>Missam audiendi præceptum ad quid obliget.
210. a</negEZ>
<negEZ>Missam qui audit quauis intentione, satisfacit prę-
cepto. <R>216. d</R></negEZ>
<negEZ>Missæ qui astitit sine attentione, tenetur aliam au-
dire. <R>205. a</R></negEZ>
<negEZ>Missam volens non audire in festo peccat, licet
posteà audiat. <R>194. a</R></negEZ>
<negEZ>ad Missam, Communionem, Confessionem &c,
quo ætatis anno Ecclesia obliget. 359. e, & seq.
360. d, e</negEZ>
<negEZ>Missam audiendi debet esse voluntas, vt validè au-
diatur, nec enim audit coactus adesse. <R>209. e</R></negEZ>
<negEZ>Missam audiens ebrius, ac inuitus, aut reluctans
manent excommunicati, nisi aliam audiant.
210. d, e</negEZ>
<negEZ>Missæ præcepto non satisfacit, qui ebrius, amens.
&c. Missæ adest. <R>209. c</R></negEZ>
<negEZ>Missæ præsentes serui, discipuli, &c. coacti à do-
minis, &c. non implent præceptum. <R>209. e</R></negEZ>
<negEZ>Missam audire quomodo & pro casu teneatur
viatot transiens per oppidum, vbi est dies festus
327. c, d, e</negEZ>
<negEZ>Missam qui audiuit in vno loco, non tenetur illam
iterum audire in alio. <R>320. d</R></negEZ>
<negEZ>Missa validè auditur, si non adsit voluntas contra-
ria præcepto. <R>209. a, b</R></negEZ>
<negEZ>ad Missam audiendam non tenetur quis exire do-
mum, qui certò scit insidias sibi esse paratas.
269. b</negEZ>
<negEZ>Missam volens non audire in die festo, & posteà
audiens ante lapsum festi, non potest puniri ab
Ecclesia. <R>199. c</R></negEZ>
<negEZ>Missam qui audiuit manè ignorans esse festum,
non tenetur ad aliam missam audiendam si po-
stea sciat esse festum, & velit satisfecisse priori
Missa. <R>209. c, d, e</R></negEZ>
<negEZ>Missam audiendo sine attentione non satisfacit
præcepto Ecclesiæ. <R>200. d</R></negEZ>
<P>Missam audiendi lex quomodo impleatur. <R>209. c, d</R></P>
<negEZ>Missæ præceptum non implet, qui voluntariè di-
strahitur, licèt habeat signa attentionis, & de-
uotionis. <R>202. b</R></negEZ>
<negEZ>Missam audiens inuitus, ac reluctās, tenetur aliam
audire. <R>210. d</R></negEZ>
<negEZ>Missæ assistentia quæ prohibeatur interdicto.
329. b</negEZ>
<negEZ>ante Missam non recitare matutinum non est
peccatum. <R>498. a</R></negEZ>
<negEZ>Missam celebrare non licet sacerdoti post solutum
ieiunium, vt infirmus communicet. <R>258. e</R></negEZ>
<negEZ>Missam celebrare sine vestibus sacris, &c. licet me-
tu mortis. <R>257. d</R></negEZ>
<negEZ>Modestini scripta firmata vt vim legis habeant.
47. c</negEZ>
<negEZ>Modus aliquis virtutis cadit sub præcepto, & quid
sit. <R>209. b</R></negEZ>
<negEZ>Modus acceptationis legis quis esse debeat.
293. a, c</negEZ>
<P>Monachi prohibentur aduocari. <R>552. b</R></P>@@

<negEZ>Monachi non tenentur seruare ieiunia synodalia.
322. a, b</negEZ>
<P>Monachorum regulam mutat clausura. <R>169. c</R></P>
<negEZ>Monachorum & sanctimonialium p&#x0153;næ sunt ab
Episcopo decidendæ. <R>350. d</R></negEZ>
<P>Monachi criniti qui sint. <R>249. b</R></P>
<negEZ>cum Monacho non potest à prælato dispensari in
voto paupertatis. <R>507. e</R></negEZ>
<negEZ>Monachus Benedictinus qui sine licentia Præpo-
siti, animo accusandi illum, ad curiam regiam
se confert, excommunicatur. <R>194. b. 197. d</R></negEZ>
<negEZ>Monarcham vnum esse toto orbe non est de iure
naturali. <R>123. a</R></negEZ>
<P>Monarchicum regimen populari præstat. <R>154. d</R></P>
<P>Monarchiam cur dederit Deus Romanis. <R>135. c</R></P>
<P>Monarchiæ incommoda. <R>112. c</R></P>
<P>Monarchiæ commoda. <R>112. c</R></P>
<P>Monarchiæ auctoritas in quo consistat. <R>158. e</R></P>
<P>Monasterij nomine quid intelligatur. <R>340. c</R></P>
<negEZ>Monasterio facta decimarum donatio à Laico eas
possidente vires habet, modò adsit consensus
Episcopi. <R>169 b, c</R></negEZ>
<negEZ>Monicæ matris B. Augustini dubium de non ieiu-
nando in sabbato sublatum à S. Ambrosio.
331. d</negEZ>
<P>Monotheti ex iudicibus iurati deligebantur. <R>3. d</R></P>
<P>Moniales tenentur obedire Abbatissę, & cur. <R>183. e</R></P>
<negEZ>ad Monialium monasteria accedentes quare ex-
communicentur, & quando. <R>340. d</R></negEZ>
<negEZ>ad Monialium monasteria exempta accedens an
excommunicetur. <R>340. e</R></negEZ>
<negEZ>Monialibus potest Pontifex præcipere clausuram,
quam non erant professæ. <R>168. e</R></negEZ>
<P>Monialium regulam non mutat clausura. <R>169. c</R></P>
<P>Monialibus cur sit clausura præscripta. <R>168. e</R></P>
<negEZ>Moralia præcepta legis veteris sunt in noua con-
firmata. <R>630. e</R></negEZ>
<negEZ>Moralia pręcepta obligarent Christianos, licèt nō
esset lex naturæ de eisdem rebus. <R>621. e</R></negEZ>
<P>Moralia legis veteris non cessarunt. <R>596. b, c</R></P>
<negEZ>Moralia pręcepta sunt confirmata, renouata, atque
aucta à Christo in lege noua. <R>622. a</R></negEZ>
<P>Moralia quoad legem veterem cessarunt. <R>596. c, d</R></P>
<P>ad Moralia qua ratione teneamur. <R>596. d</R></P>
<negEZ>Mori satius est iis qui insanabiles sunt, quàm vi-
uere. <R>56. b</R></negEZ>
<P>Mors est primogenita peccati. <R>252. c</R></P>
<P>Mors omnium terribilium terribilissima. <R>252. c</R></P>
<negEZ>Mors, exilium, &c. non imponuntur, nisi ob gra-
uem culpam. <R>369. c</R></negEZ>
<negEZ>Mors potest infligi propter solum peccatum ori-
ginale. <R>85. b</R></negEZ>
<negEZ>Mortis p&#x0153;na indicat obligationem sub mortali.
252. b</negEZ>
<negEZ>Mortem sibi inferre propria auctoritate in nullo
casu fas est. <R>596. e</R></negEZ>
<negEZ>Mortem sibi inferre nemo quacumque ratione
potest. <R>398. c</R></negEZ>
<negEZ>Morte finiuntur delicta quoad humanum forum.
407. a. nisi hæresis. ibid.</negEZ>
<P>Morte testatoris confirmatur mandat&#x0169; ipsius. <R>24. c</R></P>
<P>Mors Christi fuit exemplar mortis peccati. <R>599. d</R></P>
<P>Mors Christi fuit finis legis. <R>599. d</R></P>
<P>Mos quid. <R>471. c</R></P>
<P>Mos adorationis antiquæ. <R>107. a</R></P>
<P>Mos Romanorum in legibus promulgandis. <R>271. b</R></P>
<negEZ>Mos populi, vel instituta maiorum pro lege tenen-
da sunt, vbi Ecclesia nihil statuit. <R>323. c</R></negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0717.jpg/>
@@1@<SE717>Index rerum & materiarum.
<duolan 2><P>Moribus mutatis lex debet mutari. <R>466. b</R></P>
<negEZ>Morum vniformitas inter peregrinos & incolas
est maximè necessaria ad pacem. <R>323. e</R></negEZ>
<P>Motus proprius nō ampliat vim verborum. <R>536. b</R></P>
<P>Moyses Rex, legislator, vates & Pontifex. <R>125. d</R></P>
<P>Moyses fuit Princeps politicus & sacerdos. <R>125. c</R></P>
<negEZ>Moyses contraxit matrimonium cum filia Ietro.
42. e, & qua ratione. <R>43. a</R></negEZ>
<P>Moses antiquissimus legislatorum. <R>45. c</R></P>
<P>Moyses consecrauit Aarone&#x0303; in sacerdotem. <R>125. d</R></P>
<negEZ>Moysis spiritus cōmunicatus septuaginta seniori-
bus, quid significet. <R>155. a</R></negEZ>
<negEZ>Moyses legislator simul ac Pontifex, idemq&#x0301;ue
Propheta, & Rex fuir. <R>575. b</R></negEZ>
<P>Moyses tradidit præcepta pentateuchi. <R>572. e</R></P>
<P>per Moysem quomodo data lex vetus. <R>576. a</R></P>
<negEZ>Moyses multa præcepta dat proprio nomine.
573. d, e</negEZ>
<negEZ>ante Moysis legem fuerunt aliqua præcepta posi-
tiua. <R>587. e</R></negEZ>
<P>Moysis lex cur dicatur ignea. <R>60. d</R></P>
<negEZ>Moses magnam legis partem, & historiam totius
pentateuchi scripsit. <R>623. e</R></negEZ>
<P>Moyses exercuit publica iudicia. <R>109. d</R></P>
<negEZ>Moyses miscuit in lege veteri præcepta propria
quædam, & verè humana. <R>572. d</R></negEZ>
<P>Moyses ad quid aparuerit in trāsfiguratione. <R>594. b</R></P>
<P>Moyses & Christus in quo sunt dissimiles. <R>593. a</R></P>
<negEZ>Moysis tabularum fractio significauit legis veteris
destructionem. <R>594. e</R></negEZ>
<P>Moysis sepulchrum incognitum. <R>595. a</R></P>
<negEZ>Mosayca lex nunquam statuit p&#x0153;nam mortis, nisi
pro transgressione mortali. <R>366. b</R></negEZ>
<P>Mulier subiecta dominio viri est. <R>133 b</R></P>
<negEZ>Mulieres legibus condendis ne quidem interesse
possunt. <R>319. b</R></negEZ>
<P>Mulier quænam dicatur honestè viuere. <R>211. e</R></P>
<P>Mulieri interdicta est populi gubernatio. <R>142. c, d</R></P>
<P>Mulier est incapax iurisdictionis Eccl. <R>188. b</R></P>
<P>Mulier non potest docere, nec testis esse, &c. <R>133. d</R></P>
<negEZ>Mulier non potest habere potestatem Ecclesiasti-
cam. <R>182. b</R></negEZ>
<negEZ>Mulier non potest secundùm ius commune re-
nunciare priuilegio Velleiano. <R>549. b</R></negEZ>
<negEZ>Mulier cui cum viro consanguinitas innotescit,
non potest eiusmodi viro sine mortali peccato
commisceri. <R>432. b</R></negEZ>
<negEZ>Mulier nullam auctoritatem habere, nec docere
potest. <R>182. d</R></negEZ>
<negEZ>Mulier potest ex Pontificis delegatione leges con-
dere. <R>183. a</R></negEZ>
<negEZ>Mulieribus prohibitum erat lege Voconia, ne qua
maiorem centum millium numûm hæredita-
tem posset adire. <R>313. d</R></negEZ>
<negEZ>Mulieribus committi potest excommunicatio, sed
à solo Papa. <R>183. b</R></negEZ>
<negEZ>Mulier legitimè viro coniuncta fortunarum & sa-
crorum illi socia est. <R>133. e</R></negEZ>
<P>Mulier nō potest validè ren&#x0169;ciare Velleiano. <R>461. b</R></P>
<P>Mulier potest esse arbitrix, & quando. <R>184. c</R></P>
<negEZ>Mulieres nullo iure viris suis, quàm in ijs quæ ad
lanificium pertinent, possunt operari. <R>319. b</R></negEZ>
<negEZ>Mulieri comam amputanti anathema dicitur. 249.
a, & cur. <R>ibid. d</R></negEZ>
<negEZ>Mulieri potest ab Apostolica sede delegari pote-
stas ad ferendas leges. <R>182. e</R></negEZ>
<negEZ>Mulier debet dotem exigere vbi maritus habet
domicilium. <R>328. e</R></negEZ>@@

<P>Mulieres sunt imbellis, & inconstantis animi. <R>319. b</R></P>
<negEZ>Mulieres non possunt inducere consuetudinem
quæ legem abroget. <R>487. c</R></negEZ>
<P>Multæ impositæ propriæ in iure à Iustiniano. <R>48. a</R></P>
<P>Multa prohibentur fieri quæ facta tenent. <R>422. b</R></P>
<negEZ>Multitudo legum est signum, seu causa multorum
peccatorum. <R>101. e</R></negEZ>
<P>Multitudo legum non expedit Reipub. 101. & seq.</P>
<negEZ>Multitudo non potest coalescere in vnum corpus
sine legibus. <R>98. d</R></negEZ>
<negEZ>Multitudo necessitati potius, quàm rationi, & p&#x0153;-
næ quàm honestati paret. <R>363. a</R></negEZ>
<negEZ>Multitudo hominum quomodo faciat vnum cor-
pus politicum. <R>114. c</R></negEZ>
<negEZ>Mundi & duelli leges sunt leges tantùm metapho-
ricè. <R>53. c</R></negEZ>
<negEZ>Municipali lege non obligatur subditus extra ter-
ritorium. <R>323. c</R></negEZ>
<negEZ>Municipia quare sic dicta, & qui in illis ius dice-
rent. <R>337. d</R></negEZ>
<P>Municipem quæ faciant. <R>326. d</R></P>
<negEZ>Munus qui recipit, omnem potestatem ad illud
conuenienter exercendum recipit. <R>108. d</R></negEZ>
<P>Mutatio legis duplex. <R>466. a</R></P>
<negEZ>Mutilationis p&#x0153;na indicat obligationem sub
mortali. <Z>N</Z> <R>252. b</R></negEZ>
<negEZ><INI2>N</INI2>Aaman verbis simulauit, & mentitus est. 615. e
Nabuchdonozor vocatus à Daniele Rex re-
gum. <R>137. e</R></negEZ>
<negEZ>Naturæ cæteræ corporales subiectæ fuerunt ho-
mini. <R>111. e</R></negEZ>
<P>Natura est legis humanæ fons. <R>96. c</R></P>
<negEZ>Natura rationalis sola potest pręceptum impone-
re. <R>10. b</R></negEZ>
<P>Natura rationalis tenet locum legislatoris. <R>72. a</R></P>
<P>Natura rationalis est regula actu&#x0169; humanor&#x0169;. <R>8. d</R></P>
<negEZ>Natura irritat actus humanos habentes magna in-
commoda. <R>273. b</R></negEZ>
<negEZ>Natura nulli dat facultatem accede&#x0303;di ad aliquam,
nisi perpetuo contractu matrimonij. <R>273. a</R></negEZ>
<P>Natura homines fecit liberos. <R>106. b</R></P>
<P>Natura rationalis sola, vt sic, potest obligare. <R>10. b</R></P>
<negEZ>Natura potest in aliquibus corrigi, in omnibus
mutari non potest. <R>213. b</R></negEZ>
<P>Naturale omne immutabile. <R>37. a</R></P>
<P>Naturalis lex quod ratio iubet. <R>16. c</R></P>
<P>Naturale ius in homine triplex. <R>35. c</R></P>
<negEZ>Naturale præceptum est lex, quia in æternum
obligat. <R>24. d</R></negEZ>
<P>Nouitij cur nō oblige&#x0303;tur statutis religionis. <R>324. b</R></P>
<negEZ>Naturalis lex non indiget promulgatione, vt obli-
get. <R>27. e</R></negEZ>
<P>Naturalis iuris definitio. <R>34. b, c</R></P>
<negEZ>in Naufragio licet relinquere tabulam, patri, prin-
cipi, &c. <R>263. a</R></negEZ>
<negEZ>Nazaræi hæretici dicebant legem veterem æter-
nam esse. <R>591. c</R></negEZ>
<P>Necessarium duplex. <R>97. b</R></P>
<P>Necessitas est subijci. <R>145. a</R></P>
<P>Necessitati vel Dij coguntur cedere. <R>267. e</R></P>
<P>Necessitas extrema ab omni lege est exe&#x0303;pta. <R>267. d</R></P>
<P>Necessitas non subiacet legi. <R>257. a</R></P>
<P>Necessitudo aliquando ius dicitur. <R>4. a</R></P>
<negEZ>Necessitas aliorum nō est sufficie&#x0303;s causa ad dādam
eleemosynā de necessarijs ad vitā tuendā. <R>267. b</R></negEZ>
<P>Negans vnum videtur alterum affirmare. <R>363. b</R></P>
<P>Negatio quicquid post sei nuenit, destruit. <R>131. a</R></P>
<negEZ>Nembrot primus fuit post diluuium qui inchoa-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0718.jpg/>
@@1@<SE718>Index rerum, & materiarum.
<duolan 2><-P>uit regnum politicum. <R>106. c</R></negEZ>
<negEZ>Nembrot quomodo proprium regnum primum
constituerit. <R>115. a</R></negEZ>
<negEZ>Nemo debet fieri locupletior cum alterius detri-
mento. <R>45. a</R></negEZ>
<P>Nemo tenetur ad impossibile. <R>21. b</R></P>
<P>Nemo potest cogi, nisi à superiore. <R>308. c</R></P>
<negEZ>Nestoriani hæretici contra quos disputauit Cele-
stinus. <R>187. a</R></negEZ>
<P>Nobilitatis priuilegium transit in filios. <R>457. c</R></P>
<negEZ>Nobilitarem procurando quilibet suo iure vtitur.
527. d</negEZ>
<negEZ>Noe&#x0308; habuit monarchiam in homines post dilu-
uium. <R>111. e</R></negEZ>
<negEZ>Noe&#x0308; quomodo constituerit Chanaan seruum.
44. b</negEZ>
<P>Nomen aliquando auctoritatem significat. <R>125. c</R></P>
<P>Nomen generale restringitur per speciale. <R>547. b</R></P>
<negEZ>Notæ Pauli & Vlpiani in Papiniani corpus factæ
infirmatæ. <R>47. d</R></negEZ>
<negEZ>Notarij accipientes munera an acquirant domi-
nium. <R>383. e, 384. a</R></negEZ>
<P>Notitia & promulgatio sunt diuersa. <R>449. d</R></P>
<P>Notitia quomodo obliget scientes. <R>282. d</R></P>
<P>in Notorijs non requiritur iuris ordo. <R>533. d</R></P>
<negEZ>Nouatiani hæretici contra quos disputarunt Cy-
prianus, & Ambrosius. <R>187. a</R></negEZ>
<negEZ>Noua lex cur dicatur lex gratiæ, vetus verò lex fa-
ctorum. <R>34. a</R></negEZ>
<negEZ>Nouitius gaudet priuilegijs religionis, non tamen
tenetur eius muneribus. <R>339. a</R></negEZ>
<negEZ>Nouitius non tenetur seruare statuta Religionis.
322. b</negEZ>
<negEZ>Nouitij habent obligationem ad non resistendum
correctioni. <R>232. e</R></negEZ>
<P>Noxa est à bono deflexio. <R>10. d</R></P>
<P>Numa Romanorum legislator celeberrimus. <R>46. d</R></P>
<negEZ>Numa Romanorum rex etiam Pontificem se con-
stituit. <R>126. a</R></negEZ>
<negEZ>Nuncius Apostolicus potest leges condere, & cur.
166. c</negEZ>
<negEZ>Nuncij Apostolici acta firma sunt, donec sciat se
esse reuocatum. <R>282. c</R></negEZ>
<negEZ>Nundinæ & Emporia celebrabantur in foribus ci-
uitatis. <R>219. b</R></negEZ>
<P>Nuptiæ fuerunt ab initio. <R>105. c</R></P>
<P>Nuptiæ legitimæ sunt de iure naturali. <R>105. c</R></P>
<Z>O</Z>
<negEZ><INI2>O</INI2>Bedire oportet Deo, magis quàm homini-
bus. <R>12. d</R></negEZ>
<P>Obedientia non est sine subiectione. <R>70. b</R></P>
<negEZ>Obedientia perfecta legem nescit, eiusq&#x0301;ue aliæ
qualitates. <R>169. a</R></negEZ>
<negEZ>Obedientia sola virtus est, quæ menti cæteras vir-
tutes inserit. <R>54. b</R></negEZ>
<negEZ>Obedientia seruanda est Regibus & Magistrati-
bus. <R>107. c</R></negEZ>
<P>Obedientiæ votum ad quid liget. <R>167. b</R></P>
<negEZ>Obedientiæ votum se tantùm extendit ad actus
externos. <R>208. c</R></negEZ>
<negEZ>Obedientiæ voti obligatio quam vim habeat.
181. e</negEZ>
<P>Obedientiam quomodo voueant religiosi. <R>209. a</R></P>
<P>Obiectum solet nomen causæ sumere. <R>5. d</R></P>
<P>Obiectum vt cognitum, & volitum est lex. <R>16. c</R></P>
<negEZ>ad Obligandum plus requiritur, quàm ad deobli-
gandum. <R>207. c</R></negEZ>
<negEZ>Obligari quis potest iurame&#x0303;to ad dandas pecunias<-P>@@

<-P>latroni inuadenti, & vsuras vsurario. <R>404. b</R></negEZ>
<P>Obligari ad contradictoria nemo potest. <R>91. d</R></P>
<negEZ>Obligare nemo potest, vbi non potest iudicare.
221. c</negEZ>
<P>Obligatio quid sit. <R>57. a</R></P>
<P>Obligatio naturalis quæ. <R>437. a</R></P>
<P>Obligatio iustitiæ, & fidelitatis vnde oriatur. <R>65. b</R></P>
<P>Obligatio est effectus legis. <R>57. c</R></P>
<negEZ>Obligatio, irritatio, punitio effectus legis. 559. b,
560. b</negEZ>
<negEZ>Obligatio quanta sit colligitur ex vsu communi.
243. b</negEZ>
<negEZ>Obligatio p&#x0153;næ temporalis non excludit obliga-
tionem in conscientia. <R>252. e</R></negEZ>
<P>Obligatio ad p&#x0153;nam est coactio quædam. <R>308. b</R></P>
<negEZ>Obligatio ad p&#x0153;nam dedecet Principem supre-
mum. <R>317. a</R></negEZ>
<negEZ>Obligatio omnis dicitur naturalis in conscientia,
& cur. <R>96. b, c</R></negEZ>
<negEZ>Obligatio naturalis non oritur ex legibus, quæ
fundantur in falsa præsumptione. <R>438. c</R></negEZ>
<negEZ>Obligatio naturalis nulla oritur ex actu lege hu-
mana irrito. <R>438. c</R></negEZ>
<negEZ>Obligatio legis naturalis oritur ex voluntate diui-
na. <R>11. e</R></negEZ>
<negEZ>Obligatio naturalis oritur ex actu lege humana
irrito. <R>437. b</R></negEZ>
<negEZ>Obligatio naturalis nulla oritur cùm lex actui re-
sistit. <R>438. a</R></negEZ>
<negEZ>Obligatio naturalis oritur ex testamento minus
solemni. <R>438. a</R></negEZ>
<negEZ>Obligatio naturalis nulla oritur ex actu inhone-
sto & turpi. <R>438. b</R></negEZ>
<negEZ>ex Obligatione naturali non datur actio in foro
externo. <R>437. a</R></negEZ>
<P>Obligatio naturalis exceptionem parit. <R>439. c</R></P>
<P>Obligatio nulla quæ non fit ab aliqua lege. <R>58. d</R></P>
<negEZ>Obligatio moralis ex actu naturalis Principis re-
sultare non potest. <R>90. e</R></negEZ>
<negEZ>Obligatio tota præceptorum moralium oritur ex
institutione diuinæ iustitiæ. <R>11. e</R></negEZ>
<negEZ>Obligatio grauis non potest apponi in materia le-
ui. <R>234 a</R></negEZ>
<negEZ>Obligatio mortalis, vel venialis potest esse in ea-
dem materia propter diuersam intentionem le-
gislatoris. <R>236. d</R></negEZ>
<negEZ>Obligatio ad mortalem culpam non deducitur ex
verbis significantibus præceptum. <R>245. c</R></negEZ>
<negEZ>Obligatio est sub mortali quando materia est ca-
pax, si addantur istæ particulæ, præcipimus in
virtute S. obedientiæ, vel strictè, vel arctè, &c.
246. e, & seq.</negEZ>
<negEZ>Obligationem sub mortali quæ verba inferant.
243. e</negEZ>
<negEZ>Obligatio indicatur sub mortali, quando præcipi-
tur sub excommunicatione. <R>247. d</R></negEZ>
<negEZ>Obligatio ad culpam non est incompatibilis cum
obligatione ad p&#x0153;nam. <R>233. d</R></negEZ>
<negEZ>Obligatio legis humanæ mortalis, quando est ca-
pax tantæ obligationis. <R>243. a</R></negEZ>
<negEZ>Obligationem sub mortali indicat p&#x0153;na capitis
mortis, &c. <R>252. b</R></negEZ>
<negEZ>Obligatio legis non est mortalis in materia leui.
242. c. secus in graui. <R>ibid. e</R></negEZ>
<negEZ>Obligatio legis vnius potest colligi ex alia, an sit
mortalis. <R>252. c</R></negEZ>
<negEZ>Obligatio legis an sit mortalis iudicandum est ex
intentione legislatoris. <R>235. c</R></negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0719.jpg/>
@@1@<SE719>Index rerum & materiarum.
<duolan 2><P>Obligatio ex lege oritur. <R>15. d</R></P>
<P>Obligatio omnis oritur ex aliqua lege. <R>64. c</R></P>
<negEZ>Obligatio legis naturalis pendet ab agente morali
libero. <R>11. c</R></negEZ>
<negEZ>Obligatio ciuilis oritur ex lege ciuili. 317. a, & cur
dicatur ciuilis. <R>ibid. b</R></negEZ>
<negEZ>Obligatio quæ consurgit totaliter ex voluntate
mera promittentis, non excedit limites volun-
tatis. <R>236. a</R></negEZ>
<negEZ>Obligatio legis in fieri, & in conseruari pendet ex
voluntate principis. <R>286. c</R></negEZ>
<P>Obligatio non est sine animo obligandi. <R>15. a</R></P>
<negEZ>Obligatio Principis ad seruandas proprias leges
est charitatis. 309. d, & iustitiæ. <R>ibid. e</R></negEZ>
<negEZ>Obligatio principis ad legem propriam seruan-
dam est annexa officio suo, & pertinet ad iusti-
tiam commutatiuam. <R>309. b</R></negEZ>
<negEZ>Obligatio legis positiuæ à sola potestate, & volun-
tate obligandi subdito notificata pendet. <R>14. b</R></negEZ>
<negEZ>Obligatio per quascunque causas nascitur, per
easdem dissoluitur. <R>506. a</R></negEZ>
<negEZ>Obligationem leuem qui potest imponere, potest
& grauiorem, quia sunt eiusdem rationis. <R>235. e</R></negEZ>
<negEZ>Obligationes multæ fieri possunt per priuatam
potestatem. <R>421. b</R></negEZ>
<negEZ>in Obscuris quod minimum est, sequendum est.
225. e</negEZ>
<P>Obligatio quomodo inducatur cōsuetudine. <R>321. b</R></P>
<P>Occidere se nulla ratione licet. <R>267. a</R></P>
<negEZ>Occisio hominis in genere non est prohibita iure
naturæ. <R>92. e</R></negEZ>
<negEZ>Occisio positiua suijpsius est vetita iure naturæ.
398. b</negEZ>
<P>Occultum per se non potest puniri. <R>208. b, c</R></P>
<negEZ>Oculus mortuus non est propriè oculus, sed æqui-
uocè. <R>348. e</R></negEZ>
<P>Oculi Reipub. sunt leges. <R>99. e</R></P>
<P>Odia sunt restringenda. <R>396. d</R></P>
<P>Odia restringi, fauores conuenit ampliari. <R>451. a</R></P>
<negEZ>Odium Dei quòd sit licitum non potest concede-
re Deus. <R>91. d</R></negEZ>
<negEZ>Odium vitiorum in legislatore requiritur, quod
contemptores virtutum suspectos habet, vt ho-
stes generis humani, & perpetuos. <R>55. a, b</R></negEZ>
<P>Odiosa quæ lex dicatur. <R>555. a, b</R></P>
<P>in Odiosis debemus sequi benigniore&#x0303; parte&#x0303;. <R>552. d</R></P>
<P>Officium diuinum quomodo recitandum. <R>193. c</R></P>
<negEZ>Officij recitatio debet inchoari cum intentione
formali virtuali, vel habituali satisfacie&#x0303;di. <R>210. b</R></negEZ>
<negEZ>Officium recitare cum attentione quomodo præ-
cipiat Ecclesia. <R>201. b</R></negEZ>
<negEZ>Officium diuinum qui recitat sine attentione te-
netur illud repetere. <R>205. a</R></negEZ>
<negEZ>Officij diuini verba quomodo sint proferenda vt
habeant rationem cultus diuini. <R>205. b</R></negEZ>
<negEZ>Officium quotidianum ex voto vel præcepto Ec-
clesiæ, si prætermittatur vno die, non est sup-
plendum. <R>539. e</R></negEZ>
<negEZ>Officium omittentibus quando p&#x0153;na imposita
est. <R>203. d</R></negEZ>
<P>Omissio solet appellari actio. <R>457. e</R></P>
<negEZ>Omissiones omnes quæ pertinent ad creaturas
per dispensationem honestari possunt. <R>92. c</R></negEZ>
<P>Onus temporis non est supplendum. <R>539. e</R></P>
<negEZ>Oeliab & Beseleel artibus sibi à Deo infusis taber-
naculum fabrifecerunt. <R>573. a</R></negEZ>
<negEZ>Opera supernaturalia sunt per se dispositio ad gra-
tiam. <R>56. b</R></negEZ>@@

<negEZ>Opera gratiæ & iustitiæ à tyranno peti possunt.
141. d</negEZ>
<negEZ>Oppidani patiuntur interdictum ob delictum
Domini. <R>250. e</R></negEZ>
<negEZ>Oppidi ieiunijs non obligatur amplius qui est ex-
tra oppidum. <R>321. d</R></negEZ>
<negEZ>iuxta Opinionem suam probabilem vnusquisque
operari potest. <R>225. d</R></negEZ>
<negEZ>Opinionem minus probabilem, minusq&#x0301;ue tutam,
licitum est sequi, cùm interest. <R>291. a</R></negEZ>
<P>Oportet verbum æquipollet præcepto. <R>244. b. c</R></P>
<negEZ>Oportet verbum non semper importat obligatio-
nem in conscientia. <R>246. b</R></negEZ>
<negEZ>Oportet verbum aliquando solùm congruentiam
significat. <R>244. d</R></negEZ>
<negEZ>Orandi præceptum cum attentione cur obliget
sub mortali aliquando. <R>203. e</R></negEZ>
<negEZ>Oratio est actus intellectus, non indicatiuus, sed
supplicatiuus. <R>8. c</R></negEZ>
<P>Oratio est expressio desiderij. <R>7. e</R></P>
<negEZ>Oratio quando præcipiatur sub mortali, si sine at-
tentione fiat. <R>201. d</R></negEZ>
<negEZ>Oratio vocalis distinguitur à mentali, & mixta.
201. e</negEZ>
<P>Oratio nō includit essentialiter atte&#x0303;tione. <R>200. d, e</R></P>
<P>Oratio debet fieri cum attentione. <R>200. c</R></P>
<negEZ>Oratio quando sit repetenda defectu attentionis.
203. c, d</negEZ>
<negEZ>Oratio externa sine attentione est alicuius valoris.
203. e</negEZ>
<P>Oratio quænam sit nullius valoris. <R>203. e</R></P>
<P>Orbis est maior vrbe. <R>176. a</R></P>
<P>Orbis vniuersus non significat tot&#x0169; mund&#x0169;. <R>129. d</R></P>
<P>Orbita quid. <R>551. d</R></P>
<negEZ>Ordinationes factæ à Prouinciali, & Visitatore
ordinis S. Augustini, sine consilio sunt validæ.
435. e</negEZ>
<P>Ordo naturalis seruatur per legem æternam. <R>74. b</R></P>
<negEZ>Ordo & principatus qui est inter Angelos in reci-
piendis Dei mandatis. <R>112. a</R></negEZ>
<P>Ordo reipublicæ Romanæ. <R>46. a, b</R></P>
<negEZ>Ordo Imperatorum qui leges Codicis condide-
runt. <R>47. e</R></negEZ>
<negEZ>Ordinis potestas cum charactere & gratia datur.
157. d</negEZ>
<negEZ>Ordo præsbyterij iure diuino annexus est benefi-
cio parochiali. <R>199. d</R></negEZ>
<negEZ>de Ordine non est præceptum obligans priuatas
personas. <R>619. a</R></negEZ>
<negEZ>ad Ordinem exercendum necessaria est iurisdi-
ctio. <R>156. c</R></negEZ>
<negEZ>ad Ordines dispensatio quomodo interpretanda.
453. a, 455. e</negEZ>
<negEZ>Ordines non debent conferri ab Episcopo in alie-
na di&#x0153;cesi, si tamen conferantur, valet ordina-
tio. <R>425. a</R></negEZ>
<P>Ordinis potestas nō amittitur ob hæresim. <R>185. b, c</R></P>
<negEZ>Ordo institutus, & exercitus ante mortem Chri-
sti. <R>624. e</R></negEZ>
<negEZ>Orientales clerici, & Græci in multis se non con-
formant Ecclesiæ Latinæ. <R>362. b, c</R></negEZ>
<negEZ>Orientales & Græci clerici iure diuino sunt sub-
iecti Romano Pontifici. <R>362. a</R></negEZ>
<P>Origenis opera non omnia damnata. <R>574. a</R></P>
<negEZ>Origo ex natura rei non confert potestatem poli-
ticam. <R>114. d</R></negEZ>
<negEZ>per Originem naturalem constituimur membra
Reip. ciuilis. <R>304. c</R></negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0720.jpg/>
@@1@<SE720>Index rerum & materiarum.
<duolan 2><negEZ>Oseas potuit Gomer in vxorem ducere sine pec-
cato. <R>86. b</R></negEZ>
<negEZ>Oseas accessit ad meretricem præcepto Dei. 84. e,
& cur non peccarit. <R>85. d, e, & seq.</R></negEZ>
<P>Oua cur prohibita. <R>539. b, c</R></P>
<P>Ouorum concessio exte&#x0303;ditur ad lac & case&#x0169;. <R>539. b</R></P>
<negEZ>Ozias diuinitus lepra castigatus ob eius temerita-
tem. <R>191. b</R></negEZ>
<negEZ>Ozias rex Iuda cùm sacerdotis officium vsurpa-
ret, diuinitus castigatus, & à sacerdotibus è tem-
plo expulsus. <R>124. c</R></negEZ>
<Z>P</Z>
<P><INI2>P</INI2>Ædagogus filijs datur. <R>589. a</R></P>
<P>Pædagogi munus. <R>8. b</R></P>
<P>Pactum nudum est prohibitum. <R>426. a</R></P>
<P>Pactum nullum valet cōtra legem factum. <R>421. c</R></P>
<negEZ>ex pacto & iuramento naturalis obligatio oritur.
314. b</negEZ>
<P>Pacta & f&#x0153;dera iure naturæ seruanda sunt. <R>42. a</R></P>
<negEZ>in pactis id actum intelligitur, quod consuetum
est. <R>50. b</R></negEZ>
<P>Pandectæ seu Digesta, quid. <R>47. a</R></P>
<P>Palatia pertinent ad Imperatores. <R>121. e</R></P>
<negEZ>Papam quinam creare possint Cardinalibus defi-
cientibus. <R>174. e</R></negEZ>
<negEZ>Papa electus nullius confirmationem expectare
tenetur. <R>317. b</R></negEZ>
<P>Papam consecrat Cardinalis Hostiensis. <R>164. d</R></P>
<negEZ>Papam eligere poterit Concilium genera Ie defun-
ctis omnibus Cardinalibus. <R>164. a</R></negEZ>
<negEZ>Papa non est Dominus temporalis totius orbis, sed
spiritualis omnium Christianorum. <R>128. e</R></negEZ>
<negEZ>Papa habet vtrumque gladium, quamuis corpo-
ralis non sit per eum exercendus. <R>109. c</R></negEZ>
<P>Papa vnde habeat potestatem. <R>153. b</R></P>
<P>Papa vnde habeat suam iurisdictionem. <R>142. a</R></P>
<negEZ>Papæ quomodo conferatur potestas spiritualis.
153. c</negEZ>
<P>Papa non obligatur suis legibus. <R>317. b</R></P>
<P>Papæ sententia ius facit. <R>48. b</R></P>
<P>Papa est supra Concilium. <R>153. e, 176. c</R></P>
<negEZ>Papam non esse supra Concilium parisienses te-
nent, & toletantur. <R>176. c</R></negEZ>
<negEZ>Papa non potest obligari legibus Conciliorum.
305. a</negEZ>
<negEZ>Papa nec Concilium non possunt ad publicam
confessionem sacramentalem obligare. <R>215. a</R></negEZ>
<negEZ>Papa maiorem potestatem habet in spiritualibus,
quàm Imperator in temporalibus. <R>146. b</R></negEZ>
<negEZ>Papa mortuo non deuoluitur iurisdictio pontifi-
cia ad Ecclesiam, vel Concilium. <R>180. c</R></negEZ>
<negEZ>Papa non potest errare contra fidem, & qua de
causa. <R>190. c</R></negEZ>
<P>Papa non potest falsum definire. <R>185. c</R></P>
<negEZ>Papa quod est in vniuersali Ecclesia, illud est in
propria di&#x0153;cesi Episcopus. <R>121. d</R></negEZ>
<negEZ>Papa quod potest in tota Ecclesia, id potest Epi-
scopus in sua di&#x0153;cesi. <R>161. b</R></negEZ>
<negEZ>Papa potest deprimere Episcopos, si necesse visum
fuerit. <R>159. a</R></negEZ>
<negEZ>Papa potest præcipere alicui vt cum vitæ discri-
mine fidem contra hæreticos sustineat. <R>256. d</R></negEZ>
<negEZ>Papa supplicatus de reuocatione, aut moderatio-
ne alicuius rescripti peccaret, si non admitteret
supplicationem. <R>296. d</R></negEZ>
<negEZ>Papæ constitutio non ligat in di&#x0153;cesibus vbi pro-
mulgata non est. <R>274. b</R></negEZ>
<negEZ>Papa non potest contra ea quæ à Concilijs confit-<-P>@@

<-P>matis tradita sunt, statuere. <R>565. c</R></negEZ>
<negEZ>Papa solus potest auctoritatiuè interpretari conci-
lium. <R>565. e</R></negEZ>
<P>Papa decidit aliquando per leges ciuiles. <R>346. d</R></P>
<negEZ>Papa si nunquam confiteretur, duo peccata com-
mitteret & quæ. <R>311. a</R></negEZ>
<negEZ>Papa tenetur ad confessionem annuam, sed non
cogitur. <R>311. a</R></negEZ>
<negEZ>Papa si nō sumat Eucharistiā in Paschate, aut nō cō
fiteatur semel in anno, grauissimè peccat. <R>311. c</R></negEZ>
<P>Papa quare teneatur cōfiteri, & cōmunicare. <R>311. b</R></P>
<negEZ>Papa si propriam legem non seruet, peccat tan-
tùm venialiter. <R>311. a</R></negEZ>
<P>Papa non potest sibi præcipere. <R>305. e</R></P>
<negEZ>Papa, & quicunque Princeps habens auctoritatem
cōdendi leges, potest cōpellere subditos ad ear&#x0169;
obseruatione&#x0303;, supposito quòd iustæ sint. <R>288. b</R></negEZ>
<negEZ>Papæ sententia lata seruato ordine iuris, habet
vim legis. <R>50. c</R></negEZ>
<P>Papa eligit confessari&#x0169;, qui ipsum absoluat. <R>541. c</R></P>
<negEZ>Papa percutiens clericum non est excommunica-
tus. <R>317. a</R></negEZ>
<P>Papa prædium Ecclesiæ non potest alienare. <R>305. e</R></P>
<negEZ>Papa non potest incurrere p&#x0153;nas simoniæ. 311. d,
312. a</negEZ>
<negEZ>Papa si fiat hæreticus non excidit à dignitate ipso
facto, sed debet à Concilio declarari hæreticus,
& deponi. <R>185. c, d, e</R></negEZ>
<P>Papa hæreticus quomodo deponendus. <R>186. a</R></P>
<negEZ>Papa obsolam hęresim potest accusari, excommu-
nicari & deponi. <R>187. b</R></negEZ>
<negEZ>Papa si incideret in hæresim eo ipso desineret esse
caput Ecclesiæ, & amitteret potestatem, & di-
gnitatem. <R>184 e, & seq.</R></negEZ>
<negEZ>Papa in schisma lapsus potest deponi, quia nō vult
esse caput, nec pars Ecclesiæ. <R>186. b</R></negEZ>
<negEZ>Papa etiam vt priuata persona hæreticus esse non
potest, nec vllus vnquam fuit. <R>185. b, c</R></negEZ>
<negEZ>Papa potest dispensare in omni genere humano
positiuo. <R>40. e</R></negEZ>
<negEZ>Papa potest in legibus Concilij dispensare, & eas
abrogare. <R>173. a</R></negEZ>
<negEZ>in papæ legibus non potest Episcopus, aut alius
inferior dispensare. <R>512. a</R></negEZ>
<P>Papæ cur sint reseruatæ causæ grauiores. <R>160. e</R></P>
<P>Papatui renunciare quilibet Pontifex potest. <R>175. c</R></P>
<negEZ>Papinianus summę auctoritatis inter iure consul-
tos. 47. d, sed tamen debet cedere duobus. ibid.</negEZ>
<negEZ>Papiniani scripta firmata ab Imperatore vt vim le-
gis habeant. <R>47. c</R></negEZ>
<negEZ>Papyrius, quis, & qualis fuerit, composuit Ius Pa-
pyrianum. <R>46. b</R></negEZ>
<negEZ>Papyrius, vir principalis, tempore Tarquinij Prisci
Demarati filij primus de iure Romanor&#x0169; librum
cōposuit, qui vocatus est Ius Papyrianum. <R>46. b</R></negEZ>
<P>Papyrius quomodo ius Papyrian&#x0169; cōposuerit. <R>46. b</R></P>
<P>Papyrianum Ius quando, & à quo cōpositum. <R>46. b</R></P>
<P>Papyrian&#x0169; ius quādo, & quomodo aboleuerit. <R>46. c</R></P>
<P>Paschatis diem licebat mutare. <R>591. a</R></P>
<negEZ>in Paschate qui non impleuit præceptum confes-
sionis, & communionis, tenetur postea ad pri-
mam opportunitatem. <R>333. e</R></negEZ>
<P>Paschalis agniritus durat in Christo. <R>593. b</R></P>
<negEZ>Par in parem non habet imperium. 152. e, 316. e,
314. a, 565. d</negEZ>
<negEZ>Parentes primi erant iusti, & tamen ipsis Deus le-
gem imposuit. <R>302. c</R></negEZ>
<P>Parentes possunt irritare vota filiorum. <R>416. b</R></P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0721.jpg/>
@@1@<SE721>Index rerum & materiarum.
<duolan 2><negEZ>Parentes & magistri quomodo possint punire sub-
ditos. <R>60. c</R></negEZ>
<negEZ>in Parentes nemo est idoneus executor sententiæ
mortis. <R>399. e</R></negEZ>
<negEZ>parisienses tenent, Papam non esse supra Conci-
lium, & tolerantur. <R>176. c</R></negEZ>
<negEZ>parere prius optimu vir debet, & postea imperare.
56. c</negEZ>
<P>parochi officium quod. <R>199. d</R></P>
<negEZ>Parochus qui habuit intentionem toto anno sus-
cipiendi ordinem presbyterij, si in fin anni
eam deponat, priuatur beneficio, faciteamen
fructus suos. 200. a. & quomodo retineat, si eam
deponat ante finem anni. <R>ibid. b, c, d</R></negEZ>
<negEZ>parochus qui intra annum ordinem non suscepit,
priuatur fructibus beneficij. <R>375. c, d</R></negEZ>
<negEZ>parochus qui dicit Missam, vel officium defuncto-
rum sine attentione, non tenetur restituere fru-
ctus pro omissa attentione. <R>204. a</R></negEZ>
<negEZ>parochus tempore pestis peccaret mortaliter, si re-
linqueret populum. <R>255. b</R></negEZ>
<P>parochianus quando quis fiat. <R>320. a. b</R></P>
<negEZ>parochiali beneficio annexus est ordo presbyterij
iure diuino. <R>199. d</R></negEZ>
<negEZ>parochiale beneficium habens perdit illud si intra
annum non ordinetur ad sacerdotium. <R>199. a, b</R></negEZ>
<P>parochiale domicili&#x0169; quomodo acquiratur. <R>320. e</R></P>
<P>pars iure naturæ debet conformaritoti. <R>309. d</R></P>
<P>pars quælibet est subiecta communitati. <R>304. e</R></P>
<negEZ>pars maior quod facit, id tota Resp. facere cense-
tur. <R>293. a</R></negEZ>
<negEZ>pars maior ciuitatis potest leges condere, quæ to-
tam ciuitatem obligent. <R>115. d</R></negEZ>
<P>pars pro toto debet aliquā incōmoditate&#x0303; pati. 2. d</P>
<negEZ>pars suo vniuerso non congruens turpis est. 309. a
323. d</negEZ>
<negEZ>partis maioris consensus censetur communitatis
in moralibus. <R>293. e</R></negEZ>
<negEZ>particulæ, Siue, Seu, & Ve, an sint copulatiuæ. 553.
c, d, e, & seq.</negEZ>
<negEZ>pascere idem quod regere & gubernare, & Græcè
dicitur, ποιμένειν. <R>151. b</R></negEZ>
<P>pascere apud Hebræos, est regere. <R>144 b</R></P>
<P>pastores pecudum primi iusti non Reges. <R>106. b</R></P>
<P>Pater solus dictat verbum. <R>33. b</R></P>
<P>pater potest punire filios. <R>60. b</R></P>
<negEZ>pater etsi cedat iuri pietatis quod habet in fili&#x0169;, fi-
lius non liberatur ab obligatione honorandi
ipsum. <R>89. a</R></negEZ>
<P>Patri licet occidere adulterum cum filia. <R>81. a</R></P>
<negEZ>pater impunè potest filiam occidere in adulterio
deprehensam, quam in potestate habet. <R>557. d</R></negEZ>
<negEZ>pater potest obligare filium in conscie&#x0303;tia, & mor-
te iudicatur filius non obediens patri. <R>223. a</R></negEZ>
<negEZ>Patris præceptio vim non habet nec necessitatem.
132. e</negEZ>
<P>pater potest irritare votum filij. <R>207. a</R></P>
<P>pater condemnatur in id quod facere potest. 444. a</P>
<negEZ>patre damnato nō confiscatur vsus fructus quem
habebat in bonis filij. <R>386. a</R></negEZ>
<P>patre damnato filius efficitur sui iuris. <R>386. a</R></P>
<negEZ>paterfamiliâs potest punire eos, qui sunt ex fami-
lia. <R>60. d</R></negEZ>
<negEZ>paterfamiliâs non obligatur præceptis quę impo-
nit familiæ. <R>307. a</R></negEZ>
<negEZ>patres qui in lege naturæ & veteri iustificati sunt,
pertinuerunt ad legem nouam. <R>630. e</R></negEZ>
<negEZ>patres veteris testamenti vnde habuerint veram<-P>@@

<-P>iustitiam. <R>590. a</R></negEZ>
<negEZ>in Patribus veteris testame&#x0303;ti fuit vera iustitia eius-
dem perfectionis essentialis cum nostra. <R>590. a</R></negEZ>
<negEZ>patrum suffragia in Concilio quomodo consulti-
ua, aut decisiua. <R>176. c</R></negEZ>
<negEZ>patres in Concilio congregati nihil possunt sta-
tuere, siue auctoritate summi Pontificis. 174. a.
& cur ibid. & seq.</negEZ>
<negEZ>patrum suffragia in Concilio merè consultiua, &
non decisiua sunt. <R>173. d</R></negEZ>
<negEZ>patres Hieronimus, Augustinus qui in causis de-
finiendis secundum post Pontifices locum
habent. <R>190. c</R></negEZ>
<negEZ>patrum dicta etiam decreto Gratiani inserta vim
legis non habent. <R>170. b</R></negEZ>
<negEZ>patrum dicta decreto Gratiani inserta qualem vim
habeant. <R>170. c</R></negEZ>
<negEZ>patrum sententiæ, quæ sunt in decreto, quando vt
leges tenendæ sunt. <R>169. a</R></negEZ>
<P>patrum dicta cur vim legis non habeant. <R>170. c</R></P>
<negEZ>patrentia vera non est cùm quis possit vitam tueri,
si eam non teneatur. <R>403. d</R></negEZ>
<negEZ>patriæ lex est seruanda in loco peregrinationis.
321. c</negEZ>
<negEZ>patriæ consuetudo non ligat subditos extta terri-
torium. <R>501, e</R></negEZ>
<P>patricij patria potestate liberati sunt. <R>284. a. 285. a</R></P>
<negEZ>patriarcharum Alexandrini, & Antiocheni pote-
stas creandorum Archiepiscoporum. <R>157. e</R></negEZ>
<negEZ>patriarchę quatuor principales. 264. d. & quare sic
uicti. <R>ibid.</R></negEZ>
<P>patriarchæ Inferiores quatuor. <R>164. e</R></P>
<negEZ>patriarcharum quilibet est maior quolibet Cardi-
nali, excepto Hostiensi. <R>164. d</R></negEZ>
<negEZ>patriarcha quilibet potest legem condere in suo
patriarchatu. <R>165. a</R></negEZ>
<negEZ>patriarchas iudicare nulli principi Christiano li-
cet. <R>189. e</R></negEZ>
<P>patriarcharum prærogatiuæ. <R>165. a, b</R></P>
<P>patriarchæ assimilantur regibus. <R>165. a</R></P>
<negEZ>patriarchæ possunt in suis diæcesibus id quod
Episcopi in suis. <R>165. d</R></negEZ>
<negEZ>patrimonium Ecclesię non est subiectum Impera-
tori. <R>129. d</R></negEZ>
<P>patronatus ius à quo emanarit. <R>354. c</R></P>
<P>patronatus ius transit ad hæredes. <R>386. b</R></P>
<P>patronus cōde&#x0303;natur in id quod facere potest 444. a</P>
<negEZ>Paula noluit in mortis articulo parum vini gusta-
re. <R>262. e. d</R></negEZ>
<P>Paulus sæpe legalia exercuit. <R>613. b</R></P>
<P>Paulus cur reprehenderit Petrum. <R>614. b</R></P>
<negEZ>Paulus non simulatè, sed ex animo Petrum repre-
hendit. <R>616. e</R></negEZ>
<P>Paulus quomodo reprehenderit Petrum. <R>617. b</R></P>
<P>paulus cur Petrum publicè correxerit. 617. c. 618. e</P>
<negEZ>paulus non habuit auctoritatem à Petro, sed à
Christo immediatè. <R>151. a, b</R></negEZ>
<negEZ>paulus habuit à Christo curam omnium Ecclesia-
rum. <R>151. b</R></negEZ>
<negEZ>paulus & Iacobus non fuerunt immediatè conse-
crati à Christo. <R>157. a</R></negEZ>
<P>pauli scripta firmata vt vim legis habeant. <R>47. c</R></P>
<P>paulus cur ascenderit Hierosolymam. <R>152. b</R></P>
<negEZ>pauperes, qui omnia propter Christum relique-
runt, vt Apostoli, non tenentur ad solutionem
tributi. <R>357. b</R></negEZ>
<P>paupertas nō est virtus distincta à liberalitate. <R>78. c</R></P>
<P>paupertatis nullus actus est in præcepto. <R>78. b</R></P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0722.jpg/>
@@1@<SE722>Index rerum & materiarum.
<duolan 2><negEZ>Paupertas Euangelica quid, & an sit præceptum.
213. d</negEZ>
<negEZ>in Paupertatis voro non potest à prælatorum Mo-
nacho dispensari. <R>587. e</R></negEZ>
<negEZ>ad Paupertatem Euangelicam nemo potest obli-
gari potestate humana. <R>213. c</R></negEZ>
<negEZ>Paupertas Euangelica potest humana lege præ-
cipi. <R>213. e, c</R></negEZ>
<P>Paupertas Euangelica quàm stricta. <R>213. c, d</R></P>
<negEZ>Pax & conseruatio ciuitatis ex solius iustitię obser-
uatione pendet. <R>211. b</R></negEZ>
<P>Peccandum non est ad vitandum scandalum. <R>23. c</R></P>
<P>Pec care ex contemptu quid sit. <R>238. c</R></P>
<negEZ>non Peccare omninò diuinum, & vltra humanam
naturam est. <R>215. b</R></negEZ>
<negEZ>Peccare ex contemptu quid sit propriè, & verè.
241. b. 242. a</negEZ>
<P>Peccare ex causa nemo potest. <R>238. d</R></P>
<P>Peccari mortaliter dupliciter potest. <R>254. b, c</R></P>
<negEZ>Peccans in vno mortificat omnia præterita me-
rita. <R>5. d</R></negEZ>
<P>Peccator cùm deserit Deum, incidit in Deum. 69. a</P>
<P>Peccator eo ipso nō amittit iurisdictione&#x0303;. 184. c, d. e</P>
<P>Peccat ores retinent iurisdictionem. <R>137. d</R></P>
<negEZ>Peccatores non perdunt regna, nec bona ob pec-
catum. <R>138. b</R></negEZ>
<negEZ>Peccator nō priuatur statim omnibus donis Dei &
retinet fidem, spe&#x0303;, ac gratias gratis datas. <R>184. e</R></negEZ>
<negEZ>Peccator tenetur statim post peccat&#x0169; habere ani-
mum paratum, vt p&#x0153;niteat. <R>78. e</R></negEZ>
<P>Peccatum quid sit. <R>74 b</R></P>
<P>Peccatum theologicè sumptum quid sit. <R>90. b, c</R></P>
<negEZ>Peccatum est dictum, &c. contra Dei legem æter-
nam. <R>10. d. & 11. c</R></negEZ>
<P>Peccatum est quod operatur mortem. <R>370. a</R></P>
<P>Peccatum est aliquid repugnans rationi. <R>13. c</R></P>
<P>Peccatum ἀνομία id est, deflexio à lege. <R>10. d</R></P>
<negEZ>Peccatum omne contra duas leges, naturalem, &
æternam. <R>95. e</R></negEZ>
<negEZ>Peccatum dicit malitiam contrariam legi Dei co-
gnitæ. <R>13. b</R></negEZ>
<P>Peccatum est contra naturam. <R>95. d. 96. b</R></P>
<P>Peccatum est quid, quia contra lege&#x0303; æternam. 13. d</P>
<P>Peccatum omne est contra legem naturæ. <R>95. c</R></P>
<P>Peccatum omne contra legem est. <R>76. b</R></P>
<negEZ>Peccatum non omne contra iustitiam distributi-
uam est graue & mortale. <R>524. c, d</R></negEZ>
<P>Peccatum nullum, nisi quia prohibitum. <R>10. e</R></P>
<P>Peccata quędā ex natura sua sine prohibitione. 11. a</P>
<P>Peccatum mortuum sine lege. <R>56. e</R></P>
<P>Peccatum & malum morale idem sunt. <R>13. e</R></P>
<P>Peccati lex quid sit propriè. <R>53. b</R></P>
<P>Peccati & me&#x0303;bror&#x0169; lex qua ratione differāt. <R>53. a, b</R></P>
<negEZ>Peccati lex est priuatio iustitiæ originalis, & p&#x0153;-
na peccati originalis. <R>53. a</R></negEZ>
<P>Peccatum omne est p&#x0153;na sui ipsius. <R>68. e</R></P>
<negEZ>Peccata non remittuntur extra Ecclesiam, nec sine
Spiritu sancto. <R>186. b</R></negEZ>
<negEZ>Peccatum est grauius, aut leuius ex qualitate ma-
teriæ. <R>369. c</R></negEZ>
<P>Peccati malitia in quo sita sit ex Aristotele. <R>90. a</R></P>
<negEZ>per Peccatum idem intelligunt Philosophi &
Theologi. <R>90. c</R></negEZ>
<P>Peccat&#x0169; nō potest esse sine trāsgressione legis. <R>10. c</R></P>
<negEZ>Peccata & vitia cur pertineant ad legem canoni-
cam. <R>218. a, b</R></negEZ>
<P>Peccata omnia non possunt hîc puniri. <R>112. e</R></P>
<negEZ>Peccatum non extinguit in homine peccatore po-<-P>@@

<-P>testatem iurisdictionis. <R>184. c, d. e</R></negEZ>
<negEZ>Peccatum non reddit hominem incapacem ad re-
gnum. <R>138. d</R></negEZ>
<negEZ>Peccata non semper punit Deus p&#x0153;nis tempora-
libus in hac vita. <R>203. b</R></negEZ>
<P>è Peccatis duobus minus præsumi debet. <R>535. a</R></P>
<negEZ>Peccatum si possit, debet excusari, aut non præsu-
mi. <R>535. a</R></negEZ>
<negEZ>Peccata quamuis permittantur, non dicuntur lici-
ta, aut concessa. <R>45. e</R></negEZ>
<negEZ>Peccata cordis, & peccata externa non sunt eius-
dem rationis. <R>208. a</R></negEZ>
<P>Peccatum non est effectus legis æternæ. <R>68. a</R></P>
<negEZ>ante Peccatum naturalis lex prohibebat omne ge-
nus seruitutis. <R>44. b</R></negEZ>
<negEZ>propter Peccat&#x0169; originale meretur quis mortem.
85. b</negEZ>
<negEZ>Peccatum mortale est actus qui reddit hominem
indignum vltimo fine. <R>92. b</R></negEZ>
<negEZ>in Peccato mortali omni includitur Dei contem-
ptus. <R>239. c</R></negEZ>
<negEZ>Peccati mortalis, & venialis vnde sumatur discri-
men. <R>223. e</R></negEZ>
<negEZ>ad Peccatum mortale communiter incipit vsus
rationis anno decimo, vel vndecimo in viris, in
f&#x0153;minis verò octauo, vel nono. <R>359. d</R></negEZ>
<negEZ>Peccatum mortale est extrahere aurum, seru&#x0169;, aut
equum è regno Castellæ. <R>368. e</R></negEZ>
<negEZ>per Peccatum mortale ipso facto regnum non
amittitur. <R>139. c, d</R></negEZ>
<P>Peccatum veniale quid sit. <R>92. b</R></P>
<negEZ>Peccata etiam venialia sunt verè & propriè contra
legem. <R>61. d</R></negEZ>
<negEZ>per Peccatum veniale non cōtemnitur Deus, etiāsi
ex perfecta scientia, & voluntate fiat. <R>238. a</R></negEZ>
<P>Peccata plura venialia non faciunt morrale. <R>238. c</R></P>
<P>Pecunias extrahere è regno quando mortale. <R>242. e</R></P>
<negEZ>ad Pecuniarum p&#x0153;nam damnatus nō tenetur eam
aufferre. <R>397. b</R></negEZ>
<negEZ>Pecuniaria p&#x0153;na quando obliget ad mortale, &
quando non. <R>252. b</R></negEZ>
<P>Pedagia species vectigalium. <R>411. d</R></P>
<P>Pecus nullo modo modo capax est legis. <R>66. e</R></P>
<negEZ>Percutiens aliquem contra statutum, & ille mori-
tur, quando, & in quibus casibus censuram in-
currat. <R>341. b, c</R></negEZ>
<P>Peregrini ad quas leges teneantur. 339. d, e, & seq.</P>
<negEZ>Peregrinos & aduenas princeps potest in sua lege
comprehendere. <R>323. d</R></negEZ>
<negEZ>Peregrinus sistens in oppido vbi est dies festus, vel
ieiunij, tenetur audire sacrum, & à carnibus
abstinere. 327. c. & quo casu non teneatur.
ibid. d, e</negEZ>
<negEZ>Peregrinus si sit superior statuente, non tenetur
illius statuto. <R>327. d</R></negEZ>
<negEZ>Peregrini & forenses in contractibus tenentur ser-
uare formam & solennitatem legibus, & con-
suetudinibus loci requisitas. <R>328. b</R></negEZ>
<negEZ>Peregrinorum acta irritantur per leges irritatorias
loci. <R>329. b, c</R></negEZ>
<negEZ>peregrini possunt certis diebus vesci carnibus, vbi
incolæ, vel parochiani id possunt. <R>332. e</R></negEZ>
<negEZ>peregrinus legibus loci in quo versatur, quomodo
teneatur. <R>320. a, b</R></negEZ>
<negEZ>peregrini, clerici, monachi & mercatores debent
in itenire securitate congrua lætari. <R>442. b</R></negEZ>
<negEZ>peregrini quando incurrant p&#x0153;nas statuti Epi-
scopi. <R>322. e</R></negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0723.jpg/>
@@1@<SE723>Index rerum, & materiarum.
<duolan 2><negEZ>Peregrini in locis vbi obligat Tridentinum, non
poss&#x0169;t matrimoni&#x0169; clandestin&#x0169; celebrare. 329. b</negEZ>
<negEZ>Peregrinus ratione delicti subiicitur mandato im-
ponenti p&#x0153;nam. <R>326. d</R></negEZ>
<negEZ>Peregrini & vagi possunt recipere sacramenta vbi-
cumque se inueniunt. <R>321. a</R></negEZ>
<negEZ>Peregrinorum & incolarum vniformitas morum
est maximè necessaria ad pacem. <R>323. e</R></negEZ>
<negEZ>Peregrinos & externos quando, & qua ratione li-
get consuetudo loci. <R>501. d</R></negEZ>
<P>Periculum minus est eligendum. <R>269. e</R></P>
<P>Periculum subitum facit cessare legem. <R>562. b</R></P>
<P>Permissio, & permittere quid. <R>59. e</R></P>
<P>Permissio triplex. <R>62. d</R></P>
<P>Permissio & dispensatio in quo differant. <R>507. b</R></P>
<negEZ>ad Permissionem meram, & concessionem quę ad
nihil obliget, non requiritur iurisdictio. <R>39. d</R></negEZ>
<negEZ>Permissum quod est vno iure, si ab alio iubeatur,
non ei derogat. <R>43. d</R></negEZ>
<P>Permittere an sit effectus legis. <R>58. d</R></P>
<negEZ>Perpetuitas quibus legibus, & quomodo conue-
niat. <R>24. c</R></negEZ>
<negEZ>Persæ legibus permittebant matrum, sororum, fi-
liarumq&#x0301;ue connubia. <R>79. b</R></negEZ>
<negEZ>Persona sola capax est priuilegij quoad vsum, &
vsum fructum. <R>443. b</R></negEZ>
<negEZ>Pestis tempore lex prohibens ne medici absint ab
oppido, quando morale inducat. <R>242. d</R></negEZ>
<P>Petrus princeps Apostolor&#x0169; dictus à Paulo. <R>613. e</R></P>
<P>Petrus dictus est Cephas ac Martialis. <R>613. e</R></P>
<negEZ>Petrus suum principatum successoribus suis reli-
quit. <R>153. d</R></negEZ>
<P>Petro data fuit à Christo potestas legislatiua. 151. a</P>
<negEZ>Petrus solus immediatè à Christo consecratus
Episcopus. <R>157. a</R></negEZ>
<P>Petro duo gladij sunt concessi à Christo. <R>120. d</R></P>
<negEZ>Petro data est potestas, vt capiti, c&#x0153;teris, vt mem-
bris. <R>151. d. 152. c</R></negEZ>
<negEZ>Petro & Apostolis collatæ iurïsdictiones in quo
differant. <R>152. d</R></negEZ>
<P>Petri auctoritas in cæteros Apostolos. 157. e. 158. a</P>
<negEZ>Petrus non potuit aliorum Apostolorum potesta-
tem tollere, minuere, &c. <R>155. c</R></negEZ>
<negEZ>Petro nō est concessa à Christo potestas in totum
orbem Christianum. <R>122. b</R></negEZ>
<negEZ>Petrus poterat alios Apostolos suis legibus obli-
gare, non illi Petrum. <R>152. e</R></negEZ>
<negEZ>Petrus ex causa potuit auferre, aut restringerealio-
rum Apostolorum iurisdictionem. <R>158. d</R></negEZ>
<P>Petrus prædicauit primus gentilibus. <R>607. c</R></P>
<negEZ>Petro facta fuit specialis reuelatio de baptizandis
gentibus. <R>603. e</R></negEZ>
<negEZ>Petrus quomodo Episcopos per orbem sparsos
creauit. <R>157. e</R></negEZ>
<P>Petrus & Apostoli di&#x0153;ceses diuiserunt. <R>189. b</R></P>
<P>Petrum, & Paulum simulasse. <R>613. a</R></P>
<negEZ>Petrus in indignationem Iudęorum venit eò quòd
cum gentibus comederet. <R>606. a</R></negEZ>
<negEZ>Petrus non peccauit simulando cum Iudæis serua-
uare legalia. <R>617. e</R></negEZ>
<P>Petri peccat&#x0169; in simulando fuit leuissimum. <R>617. e</R></P>
<negEZ>in Petro patientia & humilitas, laudatur in Paulo
charitas & fortitudo, cùm ill&#x0169; reprehe&#x0303;dit. <R>617. b</R></negEZ>
<P>Pharisæi cur reprehensi à Christo. <R>148. e</R></P>
<negEZ>Pharisæi, Machabæi, & Iudæi fide nouerunt resur-
rectionem. <R>561. d</R></negEZ>
<negEZ>Philippum Imperatorem exclusit à communione
Eucharistiæ die Paschæ Fabianus Papa. <R>192. a</R></negEZ>@@

<negEZ>Philippus qui baptizauit Eunuchum, tamen non
fuit sacerdos. <R>155. b</R></negEZ>
<P>philosophi solo lumine naturali nituntur. <R>2</R></P>
<negEZ>philosophi cognouerunt adulterium, & homici-
dium & similia esse peccata. <R>91. d</R></negEZ>
<negEZ>ex philosophis sacerdos apud Ægyptios, & ex sa-
cerdotibus probatissimus rex eligebatur. 126. b</negEZ>
<P>Phoroneus antiquissimus legislatorum. <R>46. c</R></P>
<P>Phoroneus Rex Gręcis primus leges cōstituit. <R>46. d</R></P>
<negEZ>Photij damnatio quomodo factain octaua synodo
175. c</negEZ>
<negEZ>Pisani Ciues quidam deputati fuere à potestate, &
populo ad statuta ciuitatis edenda. <R>182. d</R></negEZ>
<negEZ>Pius V. reseruauit excommunicationem legenti&#x0169;
libros magorum in bulla c&#x0153;næ. <R>287. b</R></negEZ>
<P>placita principum leges sunt. <R>7. b</R></P>
<negEZ>placitum Principis iniustum non est lex, sed ini-
quitas, f&#x0153;x, lis, labes, error, tyrānis, corruptio. 6. e</negEZ>
<negEZ>placita, & iussa Imperatorum leges & constitutio-
nes dicta. <R>47. e</R></negEZ>
<negEZ>Platonis egregium pronunciatum de legibus, &
magistratibus. <R>305. d. 306. c</R></negEZ>
<negEZ>Platonis leges quædam absurdæ, & planè horren-
dæ. <R>79. b, c</R></negEZ>
<P>Plato magistratus optimos legibus anteponit. 100.</P>
<P>plebis qua ratione differat à populo. <R>48. c</R></P>
<negEZ>plebiscita quādo, quomodo, & qua ratione c&#x0153;pta
47. a</negEZ>
<negEZ>plebiscita Senatores non astringebant initio. 47.
a. sed postea ligauerunt, lege Horatia & Horten-
sia. <R>ibid.</R></negEZ>
<P>plebiscita postea vocata leges, vt lex Aquilia. <R>47. b</R></P>
<negEZ>Plinij sententia de codicillis testamento non con-
formatis. <R>438. b, c</R></negEZ>
<P>pluralitas duorum numero contenta est. <R>164. b</R></P>
<negEZ>pluuię nomine hebraicè Doctores, ac legislatores
significantur. <R>5. b</R></negEZ>
<P>p&#x0153;næ duplex est genus. <R>307. d</R></P>
<P>p&#x0153;nas imponendi tres causæ. <R>414. b</R></P>
<negEZ>p&#x0153;na nulla est maior excommunicatione in Ec-
clesia. <R>319. b</R></negEZ>
<negEZ>p&#x0153;na non potest imponi lege humana incurren-
da ante iudicis sententiam, si p&#x0153;na requirat
executionem aliquam, secus si non requirat
executionem. <R>371. a, b</R></negEZ>
<negEZ>p&#x0153;na vnius aliorum documentum, doctrina, &
exemplum est. <R>414. e</R></negEZ>
<negEZ>p&#x0153;na nulla potest incurri ante iudicis sententiam,
præter censuras Ecclesiasticas. <R>370. e. & seqq.</R></negEZ>
<negEZ>p&#x0153;na à reo non debetur ante sententiam iudicis.
377. b, c, d</negEZ>
<negEZ>p&#x0153;na regulariter non debet sibi infligi à reo ante
sententiam. <R>378. d. & cur. ibid. d</R></negEZ>
<negEZ>p&#x0153;na potest statui lege humana ante omnem iu-
dicis sententiam incurrenda, siue in sola priua-
tione cōsistat, siue exposcat executionem. <R>371. a</R></negEZ>
<negEZ>ad p&#x0153;nam augendam vel minuendam quomodo
iudex debeat procedere. <R>408. c, d, e</R></negEZ>
<negEZ>p&#x0153;nam incurrendam ante iudicis sententiam in
censuris significant ista verba: ipso facto, ipso
iure. 379. e. non in aliis p&#x0153;nis. ibid. a</negEZ>
<negEZ>p&#x0153;na quando, & in quibus incurratur, vel non an-
te iudicis sententiam. <R>382. e</R></negEZ>
<negEZ>p&#x0153;na etiam post sententiam non debetur, nisi pe-
tatur. <R>384. e, & a</R></negEZ>
<P>p&#x0153;na omnis supponit culpam. <R>252. e</R></P>
<P>p&#x0153;na imponitur, vt seruetur lex. <R>365 d</R></P>
<P>p&#x0153;na soluta aufertur facti obligatio. <R>364. d</R></P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0724.jpg/>
@@1@<SE724>Index rerum & materiarum.
<duolan 2><negEZ>per P&#x0153;nam confiscationis reus non amittit pos-
sessionem, & dominium bonorum ante senten-
tiam. <R>388. d. 389. a, b</R></negEZ>
<negEZ>P&#x0153;na mortis, exilij, &c. non imponitur nisi ob
grauem culpam. <R>369. c</R></negEZ>
<P>P&#x0153;na debet esse proportionata culpæ. <R>247. a</R></P>
<P>pro P&#x0153;na quomodo sit intercedendum. <R>409. a, b</R></P>
<negEZ>P&#x0153;na ipso facto imposita propter violationem
legis, potest consuetudine abrogari, non abro-
gata lege. <R>493. b</R></negEZ>
<negEZ>ad P&#x0153;nam æternam non obligat legislator nisi id
expressè explicuerit. <R>364. b, c</R></negEZ>
<negEZ>P&#x0153;næ præcipuè imponuntur in lege, vt non ma-
neant arbitrariæ. <R>408. d</R></negEZ>
<negEZ>ad P&#x0153;næ solutionem nemo tenetur antesenten-
tiam. <R>316. e</R></negEZ>
<P>à P&#x0153;na dupliciter potest quis excusari. <R>409. d</R></P>
<negEZ>ad P&#x0153;nam obligare potest lex humana ante iudi-
cis sententiam in conscie&#x0303;tia, & in quibus. 378. e</negEZ>
<negEZ>P&#x0153;nam incurrendam ante sententiam quæ verba
significent, & quæ non. 379. per totum, & seq.</negEZ>
<P>P&#x0153;na non est iusta, nisi supponatur culpa. <R>231. b</R></P>
<negEZ>P&#x0153;næ quæ apponuntur in contractibus, & testa-
mentis debentur in conscientia ante sententiam.
384. d. si petantur. <R>ibid. e</R></negEZ>
<P>P&#x0153;næ sunt strictè interpretandæ. <R>380. a</R></P>
<P>P&#x0153;næ extensio non est facienda in dubio. <R>556. a</R></P>
<P>P&#x0153;næ obligatio dedecet suprem&#x0169; principe&#x0303;. <R>317. a</R></P>
<P>P&#x0153;na non imponitur, nisi propter culpam. <R>278. c</R></P>
<P>P&#x0153;na non debetur ante condemnationem. <R>406. d</R></P>
<P>P&#x0153;na cur infligatur. <R>377. c. 378. a</R></P>
<negEZ>in P&#x0153;nis benignior interpretatio facienda est.
396. d</negEZ>
<negEZ>P&#x0153;na verberum non imponitur, nisi ob grauem
culpam. <R>369. b, c</R></negEZ>
<P>P&#x0153;na non est assere&#x0303;da vbi ius eā non ponit. <R>544. e</R></P>
<P>in P&#x0153;nis debemus sequi benigniore&#x0303; parte&#x0303;. <R>552. d</R></P>
<negEZ>P&#x0153;næ plus valent ad continendos homines in
officio, quàm amor virtutis. <R>195. b</R></negEZ>
<P>P&#x0153;nam homicidij Deus ęterna lege sanciuit. <R>109. e</R></P>
<negEZ>P&#x0153;nas criminum Latini exempla, Græci paradi-
gmata vocarunt. <R>415. a, b</R></negEZ>
<negEZ>P&#x0153;nam talionis infligere solis magistratibus lice-
bat in lege veteri. <R>110. a</R></negEZ>
<P>P&#x0153;na propriè non potest esse sine culpa. <R>282. a</R></P>
<P>P&#x0153;na omnis à lege æterna. <R>68. e</R></P>
<negEZ>P&#x0153;na capitis, mortis, mutilationis, &c. indicat
obligationem sub mortali. <R>252. b</R></negEZ>
<negEZ>P&#x0153;nam infligere per sententiam & per legem
eiusdem potestatis est. <R>297. c</R></negEZ>
<P>P&#x0153;næ aduersus scientes paratæ sunt. <R>177. d</R></P>
<negEZ>P&#x0153;næ conuentionales, quæ in colleglis, & testa-
mentis ponuntur, quando debeantur. 384. b, c, d</negEZ>
<negEZ>P&#x0153;na infertur aliquando sine culpa, non sine cau-
sa. <R>232. c</R></negEZ>
<negEZ>ad P&#x0153;nam nemo potest obligare, quam infligere
non potest. <R>121. d</R></negEZ>
<negEZ>P&#x0153;næ sunt potius restringendę, quàm ampliandę.
369. d</negEZ>
<negEZ>P&#x0153;narum remissio quando, & in quibus fieri pos-
sit. <R>408. c</R></negEZ>
<negEZ>P&#x0153;næ quę in executione delinque&#x0303;tis consist&#x0169;t, an
incurrantur ante iudicis sententiā. 383. c. & seq.</negEZ>
<P>P&#x0153;na omnis, si iusta est, peccati p&#x0153;na est. <R>366. a</R></P>
<negEZ>P&#x0153;na statuta per legem aut consuetudinem non
potest per iudicem remitti. <R>297. d</R></negEZ>
<negEZ>ad P&#x0153;nam lege præscriptam imponendam obli-
gatur iudex. <R>407. e. & seq.</R></negEZ>@@

<P>P&#x0153;nitentiæ sacrament&#x0169; quando institutum. <R>624. a</R></P>
<negEZ>P&#x0153;nitentiæ præceptum non est de actu elicito
p&#x0153;nitentiæ, sed de imperato à p&#x0153;nitentia, &
elicito à charitate. <R>584. a</R></negEZ>
<P>P&#x0153;na & culpa sunt correlatiua. <R>369. c</R></P>
<negEZ>ad P&#x0153;nam conuentionalem tenetur quis cùm pe-
titur. <R>384. d</R></negEZ>
<negEZ>P&#x0153;na confiscationis obligat in conscientia ante
sententiam iudicis. <R>388. a, b</R></negEZ>
<negEZ>ad P&#x0153;nam æternam velle obligare durum & in-
humanum est. <R>363. e</R></negEZ>
<negEZ>Poe&#x0308;tis interdictum fuit ne quid scriptis ex lege
veteri mandarent. <R>570. e</R></negEZ>
<P>Politica potestas à Deo. <R>107. a</R></P>
<P>Politica potestas in sacris non disponit. <R>215. a</R></P>
<negEZ>Politicam præfecturam non abstulit Deus, imò
commendauit. <R>108. c</R></negEZ>
<negEZ>Politica potestas potest punire falsos ac fictos cō-
tractus. <R>205. a</R></negEZ>
<P>Politici quales sint. <R>217. c</R></P>
<negEZ>in Poloniæ regno quomodo, & à quibus leges fe-
rantur. <R>305. a, b</R></negEZ>
<negEZ>Poloniæ Reges non possunt sine consensu popu-
li leges condere. <R>133. c</R></negEZ>
<P>Postliminia de iure gentium. <R>42. e</R></P>
<negEZ>Pontifices maximi singulis annis sacris impreca-
tionibus deuouent Ecclesticæ libertatis corru-
ptores. <R>343. e</R></negEZ>
<negEZ>ad Pontifice&#x0303; pertinebat interpretatio legis vete-
ris. 591. b. & ad iudices, doctos, & prude&#x0303;tes. ibid. c</negEZ>
<negEZ>Pontifex semel in anno solus introibat in taber-
naculum. <R>631. c</R></negEZ>
<negEZ>Pontifices à Iuda Machabæo ad Herodem fuere
etiam duces & principes politici. <R>125. e</R></negEZ>
<negEZ>Pontifex veteris legis poterat iudicare reges pro-
pter lepram. <R>124. d</R></negEZ>
<negEZ>Pontifices in lege veteri potuerunt in spirituali-
bus leges condere. <R>150. e</R></negEZ>
<P>Pontifex vicarius Christi. <R>148. d</R></P>
<P>Pontifex cur sit Christi vicarius. <R>154. b</R></P>
<negEZ>Pontifex dicitur Christi vicarius, non Petri, sed
successor. <R>153. a</R></negEZ>
<P>Pontifex qua ratione succedat Petro. <R>157. a</R></P>
<negEZ>Pontifex non à populo, sed à Christo potestatem
legislatiuam habet. <R>288. d</R></negEZ>
<negEZ>Pontifex summus immediatè accepit à Christo
potestatem legislatiuam. <R>152. c</R></negEZ>
<negEZ>Pontificis est auctoritas maior, quàm omnium
Cardinalium. <R>164. e</R></negEZ>
<negEZ>Pontifex Romanus non habet iurisdictionem in
totum orbem, quatenus etiam infideles com-
prehendit. <R>120. e</R></negEZ>
<P>Pontifices poss&#x0169;t ambas potestares exercere. <R>127. a</R></P>
<negEZ>Pontifex constitutiones condit cum collegio Car-
dinalium. <R>361. e</R></negEZ>
<negEZ>Pontifex qualem habeat potestatem in omnes
creaturas. <R>122. e</R></negEZ>
<negEZ>Pontifici, & Ecclesiæ cur sit concessa potestas le-
gislatiua. <R>194. e</R></negEZ>
<P>Pontifex quale&#x0303; potestate&#x0303; habeat in Ecclesia. <R>168. d</R></P>
<P>Pontifex est pastor vniuersalis Ecclesiæ. <R>189. a</R></P>
<negEZ>Pontifex solus habet infallibilem auctoritatem in
moribus instituendis. <R>167. a</R></negEZ>
<negEZ>Pontifices habent potestatem spititualem supre-
mam. <R>121. b, c</R></negEZ>
<negEZ>Pontifex errare nequit in his quæ pertinent ad fi-
dem. <R>235 b</R></negEZ>
<P>Pontifex duos gladios quomodo habeat. <R>122. c</R></P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0725.jpg/>
@@1@<SE725>Index rerum & materiarum.
<duolan 2><negEZ>Pontifices quomodo exerceant gladium tempo-
ralem. <R>117. b</R></negEZ>
<negEZ>Pontifex non debuit esse subiectus principibus in
propria persona. <R>190. e</R></negEZ>
<negEZ>Pontificem ab Imperatore iudicari, puniri, & de-
poni posse, aut à Concilio Episcoporum, erro-
res sunt. <R>189. c.</R></negEZ>
<negEZ>Pontifices leges aliquas ciuiles consentientibus
Imperatoribus abrogarunt. <R>124. a</R></negEZ>
<negEZ>Pōtifex potest dare leges politicas toti orbi Chri-
stiano. <R>119. d</R></negEZ>
<negEZ>Pontifex habet supremam potestatem in Ecclesia.
173. e</negEZ>
<negEZ>Pontifex non potest condere leges ciuiles extra
terras Ecclesiæ. <R>123. b.</R></negEZ>
<negEZ>Pontifex potest legem ciuilem ad salutem anima-
rum necessariam condere, & contrariam abro-
gare. <R>190. a</R></negEZ>
<negEZ>Pontifex potest iubere regibus, & eos excommu-
nicatione cogere, vt Ecclesiam tueantur. <R>189. e</R></negEZ>
<negEZ>Pontifex solùm iurisdictionem temporalem indi-
rectam in totum orbem habet. <R>129. a</R></negEZ>
<P>Pontifex posset ius gentium abrogare. <R>510. c</R></P>
<negEZ>Pontifex temporalem iurisdictonem exercet cau-
saliter. <R>124. b</R></negEZ>
<negEZ>Pontifex non est capax censuræ, eo quòd nulli in
terris subiicitur. <R>185. d</R></negEZ>
<negEZ>Pontifex non potest errare in legibus abrogandis
nec in iis quæ pertine&#x0303;t ad fide&#x0303;, vel mores. 467. e</negEZ>
<negEZ>Pontifex non cognoscit superiorem, nisi Deum.
146. a</negEZ>
<negEZ>Pontifex à nulla terrena potestate extra casum hæ-
resis iudicari potest. <R>354. b</R></negEZ>
<negEZ>Pontifex Romanus de omnibus præsulibus iudi-
cat, de eo nullus. <R>189. d, e</R></negEZ>
<P>Pontificis dignitas fuit propria Petri. <R>152. c</R></P>
<negEZ>Pontifex habet potestatem indirectam in omnes
baptizatos; ac potest legem alterius principis
sæcularis tollere, derogare, ac in illa dispen-
sare. <R>510. c. d.</R></negEZ>
<negEZ>Pontifex summus ante consecrationem potest ha-
bere iurisdictionem. <R>151. e</R></negEZ>
<negEZ>Pontifex Romanus successit Petro in Ecclesiasti-
ca monarchia iure diuino. <R>153. a</R></negEZ>
<negEZ>Pontificum potestas non datur ab elige&#x0303;tibus ipsos,
sed à Christo. <R>116. b</R></negEZ>
<negEZ>in Pontifice Christiano perfectior potestas, quàm
fuerit olim in Iudaico. <R>144. e</R></negEZ>
<negEZ>Pontifici qualem iurisdictionem dent Cardinales.
164. c</negEZ>
<negEZ>Pontificis territorium totum mundum comple-
ctitur. <R>456. d</R></negEZ>
<negEZ>Pontifex nō habet dominium proprietatis totius
orbis. <R>123. e</R></negEZ>
<negEZ>de Pontificis Romani primatu decretum Concilij
Lateranensis. <R>176. b</R></negEZ>
<negEZ>Pontifex in spiritualibus habet supremam pote-
statem, cùm sit Christi Vicarius. <R>146. e</R></negEZ>
<negEZ>Pontifex non habet directam potestatem in tem-
poralibus. <R>122. d</R></negEZ>
<negEZ>Pontifices quomodo vsi sunt potestate suprema
in temporalibus. <R>121. c</R></negEZ>
<negEZ>Pontifici summo translatum est dominium infide-
lium per Christi aduentum. <R>119. b</R></negEZ>
<negEZ>Pontifex vt sic non habet potestatem temporalem
in totum orbem Christianum. <R>120. e</R></negEZ>
<negEZ>Pontifices habent potestatem legislatiuam à Deo,
& in vniuersum orbem. <R>150. d</R></negEZ>@@

<negEZ>Pontifices vnde habeant dominium temporale,
quod habent. <R>122. a</R></negEZ>
<negEZ>Pontifex potest in temporalibus Christianorum
disponere, cùm fuerit necessarium. <R>123. d</R></negEZ>
<negEZ>Pontifex habet potestatem ad obligan dum omnes
Christi fideles, vt suam legem seruent, & acce-
ptent. <R>291. b</R></negEZ>
<negEZ>Pōtifex habet dominium te&#x0303;poralis iurisdictionis
in totum Christianum orbem. <R>119. b</R></negEZ>
<negEZ>Pontifex quibus verbis vtatur in creandis Episco-
pis. <R>156. b</R></negEZ>
<negEZ>Pontifex si eligeretur laicus, quomodo & quando
debetet vti iurisdictione Ecclesiastica, seu Pon-
tificia. <R>188. c</R></negEZ>
<negEZ>Pontificis potestas ferendi leges in temporalibus
ad quæ se extendat. <R>124. c</R></negEZ>
<negEZ>Pontifex potest potestate ordinaria in terris, quæ
Deus in c&#x0153;lis. <R>146. c</R></negEZ>
<negEZ>Pontifex potest præcipere Concilio vniuersali.
176. d</negEZ>
<negEZ>Pōtificem nihil posse præcipere in Ecclesia, quod
non contineatur in diuinis præceptis, refura-
tur. <R>168. b, c, d</R></negEZ>
<negEZ>Pontifex summus potest regua infidelium iure suo
dare, quibus voluerit. <R>119. b</R></negEZ>
<negEZ>ad Pontificem summum pertinet post Christi ad-
uentum de religione leges ferre. <R>211. b</R></negEZ>
<negEZ>Pontifex potest leges ferre sine consensu populi,
quæ essent necessariæ ad finem vltimum asse-
quendum, sed si non acceptentur, non obligant.
289. c</negEZ>
<negEZ>Pontificum epistolæ, & responsa vim legis habent.
48. b</negEZ>
<negEZ>Pontifici sunt subiecti cæteri pastores spirituales,
& ab eo possunt eme&#x0303;dari, atque puniri, ille nul-
li subest, nisi fortè Concilio, & quo casu. <R>190. c</R></negEZ>
<negEZ>Pontifex est maior Concilio solo. 510. e, ac æqua-
lis illo etiam ipsum Pontificem include&#x0303;ti. ibid.</negEZ>
<P>Pontifex potest abrogare legem Concilij. <R>173. e</R></P>
<negEZ>Pontifex potest leges condere sine consensu Car-
dinalium. <R>153. e</R></negEZ>
<negEZ>Pontifice assistente Concilio generali Episcopi
non habent suffragium decisiuum, secus quan-
do mittit legatos. <R>520. e</R></negEZ>
<negEZ>Pontificis leges non pendent à Conciliis, sed Cō-
ciliorum ab ipso. <R>152. e</R></negEZ>
<negEZ>Pontifex indubitatus quantumcumque vellet se
subiicere Concilio, non tenetur eius præceptis.
175. c</negEZ>
<negEZ>Pontificum & Imperatorum potestas quomodo
sit à Christo discreta. <R>344. c</R></negEZ>
<negEZ>Pontificis literæ sunt leges generales pro tota Ec-
clesia. <R>297. b</R></negEZ>
<P>Pontificem fuisse laicum inauditum. <R>188. c</R></P>
<negEZ>Pontifex potest in materia leui obligare sub mor-
tali. <R>235. b</R></negEZ>
<negEZ>Pontifex summus iure diuino est exemptus ab
omni iurisdictione Principum sæcularium, &
ab omni terrena potestate. <R>354. b</R></negEZ>
<negEZ>Pontifex si solo verbo compellet aliquem Episco-
pum, vel Abbatem, statim sit Episcopus, vel Ab-
bas. <R>446. c</R></negEZ>
<negEZ>Pontifex imperio vacāte qualem in eo habeat po-
testatem. <R>122. e</R></negEZ>
<negEZ>Pontifex vacante imperio ius dicit subditis impe-
rij. <R>119. e</R></negEZ>
<negEZ>Pontifices dubij tres tempore, quo coactum est
Concilium Constantiense. <R>175. e</R></negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0726.jpg/>
@@1@<SE726>Index rerum, & materiarum.
<duolan 2><negEZ>Pontifici quando possint Principes sæculares re-
sistere. <R>354. d</R></negEZ>
<negEZ>Pontifici Romano Romam cum suo ducatu, &
aliis ciuitatibus contulit Ludouicus Imperator
Caroli magni filius. <R>126. e</R></negEZ>
<negEZ>Pontifices alij Reges, alij Imperatores excommu-
nicarunt. <R>189. c</R></negEZ>
<negEZ>Pontifex potest aliquem honoris titulum iustis de
de causis Principibus concedere. <R>123. c</R></negEZ>
<negEZ>Pontificem fuisse f&#x0153;minā Ioannem VIII. fabulo-
sum. <R>188. b</R></negEZ>
<negEZ>Pontifex non peccat mortaliter suas leges positi-
uas non seruans. <R>310. d</R></negEZ>
<negEZ>Pontifices quidam fuêre depositi ab Imperatori-
bus. <R>190. 6</R></negEZ>
<negEZ>Pontifices pro cursu temporalium tantummodò
rerum imperialibus legibus vtuntur. <R>346. c</R></negEZ>
<negEZ>ad Pontificem interposita supplicatione non ideò
suspenditur executio literarum ipsius. <R>297. b, c.</R></negEZ>
<P>ex Pontificum iudicio pendet Imperator. <R>189. c</R></P>
<negEZ>Pontifex non potest Religiosis viris clausuram
præcipere, sicut f&#x0153;minis, & cur. <R>169. c</R></negEZ>
<negEZ>Pontifex potest monialibus præcipere clausuram,
quam non erant professæ. <R>168. e</R></negEZ>
<negEZ>Pontifex transtulit imperium à Græcis ad Germa-
nos. <R>120. a</R></negEZ>
<negEZ>Pontifex quomodo dissoluat vota & promissio-
nes. <R>94. e</R></negEZ>
<negEZ>Pontifex quomodo dispenset in voto, & in lege
humana. <R>506. e, ac in iuramento. ibid.</R></negEZ>
<negEZ>Pontifex quomodo relaxet vota & iuramenta, aut
in eis dispenset. <R>628. e</R></negEZ>
<negEZ>Pontifex rerum temporalium iudicium aliis de-
bet dimittere. <R>126. b</R></negEZ>
<negEZ>Pontifex auctoritatem habet declarandi quid sit
ius naturæ. <R>51. d</R></negEZ>
<negEZ>Pontifex non potest dispensare in iure naturali.
311. e</negEZ>
<P>Pontifex non potest dispe&#x0303;sare in lege diuina. <R>628. d</R></P>
<negEZ>Pontifex non potest dispensare in sigillo confes-
sionis. <R>628. b</R></negEZ>
<negEZ>Pontifex non obligatur suis legibus ex rigore iu-
ris, sed ex naturali æquitate. <R>311. a</R></negEZ>
<negEZ>Pontifex dispensat in iure diuino, & naturæ tan-
tùm interpretando. <R>506. b</R></negEZ>
<P>Pontifex potest dispensare in iure canonico. <R>509. e</R></P>
<negEZ>Pontifex potest tributa imponere in suis terris, nō
in aliis. <R>412. b</R></negEZ>
<P>Pontifex qualiter sontes puniat. <R>127. b</R></P>
<negEZ>Pontifex potest dispensare in omni lege Aposto-
lica humana. <R>511. b</R></negEZ>
<negEZ>Pontifex an propriè dispenset in matrimonio il-
lud dissoluendo. <R>94. c</R></negEZ>
<negEZ>Pontifices & Episcopi sæpe excommunicarunt
principes sæculares. <R>192. a, b</R></negEZ>
<negEZ>Pontifex non potest incurrere excommunicatio-
nem, suspensionem, &c. <R>307. e</R></negEZ>
<negEZ>Pontifex nō potest vi cogere infideles ad sibi obe-
diendum. <R>120. a</R></negEZ>
<negEZ>Pontifex plus potest concedere, quàm petatur.
469. d</negEZ>
<negEZ>Pontifex quomodo approbet leges minor&#x0169; Com-
munitatum. <R>181. b, c</R></negEZ>
<negEZ>Pontifex non potest inuitos priuare bonis inter-
nis spiritualibus. <R>190. d</R></negEZ>
<negEZ>Pontifex cur possit sibi reseruare absolutionem
quorumdam peccatorum. <R>207. b</R></negEZ>
<P>Pontificum leges de censibus seruantur. <R>297. b</R></P>@@

<P>Pontifici munera quædam reseruata. <R>512. b</R></P>
<P>Pontifex quomodo secum dispe&#x0303;set in votis. <R>314. a</R></P>
<negEZ>Pontifices olim apud Romanos etiam reges erant.
126. a</negEZ>
<negEZ>Pontifices à quibus Imperatoribus immunitatem
acceperunt, & qualem. <R>356. b</R></negEZ>
<negEZ>Pontifex quomodo fiat particeps indulge&#x0303;tiarum.
313. e, 314. a</negEZ>
<negEZ>Pontificatus est fundatus supra petram fidei Chri-
sti. <R>184. a</R></negEZ>
<negEZ>Pontificia iurisdictio nō deuoluitur ad Ecclesiam,
vel Concilium mortuo Papa. <R>180. c</R></negEZ>
<negEZ>Pontificia potestas subordinabatur regiæ in lege
veteri. <R>190. b</R></negEZ>
<negEZ>Pontifex quilibet potest ren&#x0169;ciare Papatui. 175. c
ad Pontificem quomodo recurrendum sit, si
lex illius nimis dura videatur. <R>297. e</R></negEZ>
<P>Populus quid sit. <R>100. a</R></P>
<P>Populus quosnam sub se contineat. <R>48. c</R></P>
<negEZ>Populi olim sine legibus solo principum arbitrio
gubernari solebant. <R>46. b. 116. a</R></negEZ>
<negEZ>Populus voluntatem suam suffragio, an rebus
ipsis, & factis declaret, nihil interest. <R>293. d</R></negEZ>
<negEZ>Populus cùm est legislator, quælibet pars obliga-
tur directè, & per se eius lege. <R>304. e</R></negEZ>
<negEZ>Populus in principem transtulit omnem potesta-
tem. <R>48. c</R></negEZ>
<negEZ>Populus cum transtulit potestatem suam in Re-
gem, eo ipso virtute se subdidit illius legibus.
290. e</negEZ>
<negEZ>Populus Romanus totam suam potestatem trans-
tulit in Imperatorem lege Regia. <R>312. d</R></negEZ>
<negEZ>Populus quilibet potest statuta condere iuri com-
muni contraria. <R>161</R></negEZ>
<negEZ>Populi consensus non est expectandus ad vim le-
gis. <R>288. e</R></negEZ>
<P>Populus non potest leges condere. 136. b. e, & seq.</P>
<negEZ>Populus iurisdictione carens non potest leges fer-
re. <R>161. a</R></negEZ>
<negEZ>Populus Principi subiectus non potest leges con-
dere. <R>160. e</R></negEZ>
<negEZ>Populi possunt se obligare statutis scriptis, & con-
suetudinibus, modo non aduersentur iuri com-
muni, aut legibus superiorum. <R>497. e. 499. a</R></negEZ>
<negEZ>Populus non potest condere leges quę partes non
consentientes obligent. <R>497. e. 499. a, b</R></negEZ>
<negEZ>Populi nihil possunt statuere contra ius commu-
ne. <R>551. b</R></negEZ>
<negEZ>Populus non potest propria auctoritate legem ab-
rogare. <R>492. c</R></negEZ>
<negEZ>Populi statuta vim nullam habent, nisi à principe
confirmentur. <R>161. b</R></negEZ>
<negEZ>Populus delinquens non debet esse melioris con-
ditionis, quàm innocens. <R>482. b</R></negEZ>
<negEZ>Populi cæteri à Iudaico saluari poterant sine lege
veteri. <R>576. e</R></negEZ>
<negEZ>Populus potest successores obligare per votum,
362. c</negEZ>
<negEZ>Populus potest à legibus sibi nouiter datis appel-
lare. <R>296. c</R></negEZ>
<negEZ>Porphyrius neque legem, neque Euangelium cre-
didit. <R>613. c. d</R></negEZ>
<P>Porphyrij conuicia in Petrum & Paulum. <R>613. d</R></P>
<P>Portoria species vectigalium. <R>411. d</R></P>
<P>Positiuum ius quid sit. <R>35. b, c</R></P>
<negEZ>Possessor malæ fidei poterat præscribere decem
annis inter præsentes, viginti inter absentes iu-
re Romano. <R>124. a</R></negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0727.jpg/>
@@1@<SE727>Index rerum & materiarum.
<duolan 2><negEZ>Possessor malæ fidei nullo tempore præscribere
potest. <R>124. a</R></negEZ>
<negEZ>Possessionum distinctio quomodo, & à quibus in-
uenta. <R>43. e</R></negEZ>
<negEZ>Possessorium prius debet intentari, quàm peti-
torium. <R>60. a</R></negEZ>
<P>Possidentis conditio in dubio melior est. <R>388. d</R></P>
<negEZ>Possumus id quod iure possumus, & non possu-
mus, quæ licitè non possumus. <R>431. c</R></negEZ>
<negEZ>Postliminij iure perinde est aliquis liber à captiui-
tate dolo & fallacia, ac si dominus eum misis-
set. <R>400. d</R></negEZ>
<negEZ>Pote&#x0303;tia debet habere materiam sibi proportiona-
tam, nec excedit suos limites. <R>217. c</R></negEZ>
<P>Potentia physica est infinita. <R>234. e</R></P>
<P>Potentia nulla vltra suam sphęram operatur. <R>304. d</R></P>
<negEZ>Potens & volens obligare, voluntatem manifestā-
do, obligat. <R>14. c</R></negEZ>
<P>Potestas Ecclesiastica duplex. <R>172. c</R></P>
<P>Potestas Ecclesiæ cur spiritualis dicatur. <R>146. b</R></P>
<negEZ>Potestas Ecclesię ad ciuilem comparatur, sicut ani-
ma ad corpus. <R>146. b</R></negEZ>
<negEZ>Ecclesia potest etiam ferre leges circa temporalia.
146. c</negEZ>
<negEZ>Potestas Pontificum nō datur ab elige&#x0303;tibus ipsas,
sed à Christo. <R>116. b</R></negEZ>
<negEZ>Potestas legis ferendæ est perpetua Ecclesiæ tra-
ditio. <R>145. d</R></negEZ>
<negEZ>Potestas Ecclesiastica & politica in vnam perso-
nam conspirare possunt. <R>125. e</R></negEZ>
<negEZ>Potestatis Eeclesiasticæ & ciuilis diuersi fines.
188. e</negEZ>
<negEZ>Potestas Ecclesiastica & ciuilis vnde ortum ha-
beant. <R>188. e</R></negEZ>
<negEZ>Potestas Ecclesiæ, & Reip. est in ædificationem, &
non in destructionem. <R>378. d</R></negEZ>
<negEZ>Potestas Christo data, est potestas excellentiæ, &
quæ illa. <R>122. e</R></negEZ>
<negEZ>Potestas pōtificia & politica non sunt incompati-
biles. <R>126. a</R></negEZ>
<negEZ>Potestas spiritualis leges cōdendi fuit in lege scri-
pta. <R>150. a</R></negEZ>
<negEZ>Potestas ferendi leges spirituales fuit in toto ge-
nere humano, & statim. <R>149. e.</R></negEZ>
<P>Potestas spiritualis vnde ortum habeat. <R>149. c</R></P>
<negEZ>Potestas spiritualis quo iure & à quibus deferatur.
190. e</negEZ>
<negEZ>Potestas spiritualis remansit post statum naturæ
lapsæ. <R>149. c</R></negEZ>
<negEZ>Potestas spiritualis in lege veteri qualis fuerit.
172. d</negEZ>
<P>Potestas politica à Deo. <R>107. a</R></P>
<negEZ>Potestas politica est tanquam in subiecto mediatè
in tota multitudine iure diuino, & naturali.
118. d</negEZ>
<negEZ>Potestas politica habet plures actus qui humanam
facultatem videntur excedere. <R>116. e</R></negEZ>
<P>Potestas politica non repugnat cum sacra. <R>126. c</R></P>
<P>Potestatis politicæ finis est bonum te&#x0303;porale. 124. b</P>
<negEZ>Potestas politica obligatiua in quo fundetur.
112 b. c</negEZ>
<negEZ>Potestas gladij ponitur tanquam signum meri im-
perij. <R>116. e</R></negEZ>
<negEZ>Potestas limitatur iuxta formam præscriptam ab
eo qui potestatem dat. <R>432. a</R></negEZ>
<negEZ>Potestas ciuilis est subordinata Ecclesiasticæ, &
quomodo. <R>187. c</R></negEZ>
<negEZ>Potestatis temporalis & spiritualis distincta sunt<-P>@@

<-P>officia. <R>121. d. e</R></negEZ>
<negEZ>Potestas ciuilis quæ est in Regibus à populo ma-
nauit. <R>116. e</R></negEZ>
<P>Potestas politica est purè naturalis. <R>138. a</R></P>
<negEZ>Potestas gladij naturalis ex parte principij, & finis.
110. e</negEZ>
<negEZ>Potestas sæcularis, & spiritualis ex Christi institu-
tutione non sunt coniunctæ. <R>126. e</R></negEZ>
<negEZ>Potestas ferendi leges spirituales fuit in statu puræ
naturæ. <R>149. c</R></negEZ>
<negEZ>Potestas sæcularis est subordinata Ecclesiasticæ.
189. d</negEZ>
<P>Potestas politica potest acquiri iure belli. <R>223. d.</R></P>
<negEZ>Potestas politica & legislatiua est in homin&#x0169; com-
munitate. <R>114. a</R></negEZ>
<negEZ>Potestas humana non potest præcipere actus in-
ternos. <R>208. d</R></negEZ>
<negEZ>Potestas regalis immediatè non est de iure diuino.
118. c</negEZ>
<negEZ>Potestas politica & spiritualis in lege scripta sæpe
fuerunt in eadem persona. <R>126. e</R></negEZ>
<P>Potestas publica necessaria in communitate. <R>108. b</R></P>
<negEZ>Potestas suprema non potest præscribi manente
Rege in quo est. <R>412. b</R></negEZ>
<negEZ>Potestas &#x0153;conomica in vxorem & in filios vnde
fluat. <R>114. c</R></negEZ>
<P>Potestas legislatiua data fuit Petro à Christo. <R>151. a</R></P>
<negEZ>Potestas condendi leges potest esse sine iurisdi-
ctione. <R>110. e</R></negEZ>
<negEZ>Potestas ferendarum legum Ecclesiasticarum, &
sæcularium à quo sit. <R>34. c</R></negEZ>
<negEZ>Potestas condendi leges ex ipsa natura rei in nullo
homine particulari fuit. <R>113. d</R></negEZ>
<negEZ>Potestas legislatiua in populo Iudaico valdè im-
perfecta fuit. <R>150. c</R></negEZ>
<negEZ>Potestas legislatiua in Regibus immediatè est à
Rep. mediatè verò à Rege. <R>118. e</R></negEZ>
<negEZ>Potestas omnis condendi leges, & gubernandi à
Deo. <R>2. a</R></negEZ>
<negEZ>Potestas legislatiua quomodo sit in prima com-
munitate totius generis humani. <R>117. c</R></negEZ>
<P>Potestas gladij est iurisdictionis. <R>110. a</R></P>
<negEZ>Potestas legislatiua est independenter in toto ge-
nere humano, donec transferatur in homines
particulares. <R>117. b</R></negEZ>
<negEZ>Potestas legislatiua immediatè est in communi-
tate. <R>117. a</R></negEZ>
<negEZ>Potestas legislatiua in genere humano fuit neces-
saria. <R>115. d</R></negEZ>
<negEZ>Potestas omnis à Deo vt dante, vel permittente.
140. b</negEZ>
<negEZ>Potestas legislatiua non ita perfectè data est Apo-
stolis aliis, atque Petro. <R>151. d</R></negEZ>
<negEZ>Potestas legislatiua est iniuncta potestati iurisdi-
ctionis. <R>150. e</R></negEZ>
<P>Potestas legislatiua ad quid ordinetur. <R>137. a</R></P>
<P>Potestas ciuilis quid præcipere possit. <R>195. a, b</R></P>
<P>Potestatis omnis Deus est auctor. <R>308. d</R></P>
<P>Potestas omnis in terra à diuina potentia. <R>113. e</R></P>
<negEZ>Potestas legislatiua nō est data in destructionem,
sed in ædificationem. <R>22. c</R></negEZ>
<negEZ>Potestas omnis, & Imperium in Imperatore&#x0303; trans-
latum est lege Regia à Senatu populóque Ro-
mano. <R>312. d</R></negEZ>
<P>Potestas legislatiua à Deo est sufficienter. <R>116. b</R></P>
<negEZ>Potestati qui resistit, Dei ordinationi resistit.
222. b</negEZ>
<P>Potestas non est nisi à Deo. <R>107. c</R></P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0728.jpg/>
@@1@<SE728>Index rerum, & materiarum.
<duolan 2><negEZ>Potestas legislatiua quomodo sit in Deo.
117. d, e</negEZ>
<negEZ>Potestatem in omnes creaturas qualem habeat
Pontifex. <R>122. e</R></negEZ>
<P>Potestati qui resistit, Dei ordinationi resistit. <R>57. e</R></P>
<P>Præceptoris sæuitia culpa non vacat. <R>60. c, d</R></P>
<negEZ>Præceptio & prohibitio quomodo legi conue-
niat. <R>61. a</R></negEZ>
<P>Præceptio est essentialis legi in communi. <R>58. c</R></P>
<negEZ>Præcipio, verbum cur obliget sub mortali in re-
gula B. Francisci. <R>244. e</R></negEZ>
<P>Præcepta Dei positiua quæ. <R>582. c</R></P>
<P>Præcepta à Deo eadem quæ naturæ. <R>582. e</R></P>
<P>Præceptum naturale quodnam sit. <R>35. d, e</R></P>
<negEZ>Præcepta omnia naturalia ad Decalogum redu-
cuntur. <R>582. e</R></negEZ>
<negEZ>Præcepta omnia naturalia in Decalogo conti-
nentur implicitè, vel explicitè. <R>94. a</R></negEZ>
<P>Præcepta naturalia sunt perpetua. <R>582. d</R></P>
<negEZ>Præcepra naturalia accommodantur inclinationi
naturali. <R>77. b</R></negEZ>
<negEZ>Præcepta naturalia omnia à principio mundi sunt
tradita. <R>94. b</R></negEZ>
<negEZ>Præcepta naturalia omnia quodnam ius consti-
tuant. <R>78. b, c</R></negEZ>
<P>Præcepta moralia quæ. <R>583. e</R></P>
<P>Præcepta moralia quæ. <R>582. a, b</R></P>
<negEZ>Præcepta moralia præcipua sunt quæ continen-
tur in Decalogo. <R>582. e</R></negEZ>
<negEZ>Præcepta decalogi quædam dispensabilia, quæ-
dam non. <R>87. b, c, d, 88. b</R></negEZ>
<negEZ>Præcepta Decalogi omnia sunt indispensabilia.
87. e</negEZ>
<negEZ>Præceptum decimas soluendi non in omnibus re-
gionibus, nec omnes personas obligat. <R>147. b</R></negEZ>
<P>Præcepta legis veteris quot fuerint. <R>571. e</R></P>
<negEZ>Præceptum Decalogi tertium fuit positiuum, &
dispensabile. <R>93. e</R></negEZ>
<negEZ>Præcepta legis veteris quomodo à Deo, aut à
Moyse tradita. <R>574. e, & per totum, 575. d</R></negEZ>
<negEZ>Præcepta legis veteris fuerunt per se omnia di-
uina. <R>575 d</R></negEZ>
<negEZ>Præcepta cętera à Decalogo Deus immediatè prę-
scripsit, & per Moysem promulgauit. <R>573. b</R></negEZ>
<negEZ>Præcepta secundæ tabulæ insciè dixit Scotus non
esse naturalia, sed positiua. <R>91. e</R></negEZ>
<negEZ>Præcepta Decalogi septem non sunt iuris natura-
lis, sed positiui. <R>87. e</R></negEZ>
<negEZ>Præcepta legis veteris sarcina innumerabili&#x0169; ob-
seruationum. <R>102. b</R></negEZ>
<negEZ>Præceptum primum Decalogi non ad fidem, sed
ad cultum Dei propriè pertinet. <R>584. e</R></negEZ>
<negEZ>Præceptum primum Decalogi fuit dispensabile
ex parte. <R>93. d</R></negEZ>
<negEZ>Præcepta legis veteris tam affirmantia, quàm ne-
gantia quot fuerint. <R>102. b</R></negEZ>
<negEZ>Præcepta Decalogi omnia sunt naturalia. 585. a,
præter illud de Sabbatho. <R>ibid.</R></negEZ>
<negEZ>Præcepta duo priora primæ tabulæ Decalogi sunt
indispensabilia, alia sunt dispensabilia. <R>87. c</R></negEZ>
<negEZ>Præcepta legis veteris cur data non bona. 571. c, d,
& a, b</negEZ>
<negEZ>Præcepta omnia legis veteris præter significatio-
nem futurorum habuerunt causam aliquam li-
teralem. <R>586. d</R></negEZ>
<negEZ>Præcepta negatiua sunt indispensabilia, affirmati-
ua dispensabilia. <R>87. b, c</R></negEZ>
<P>Præceptan Petateuchi tradita à Moyse. <R>572. e</R></P>@@

<negEZ>Præcepta legis veteris tot, quot ossa in homine.
102. b</negEZ>
<negEZ>Præcepta positiua aliqua fuerunt ante legem
Moysis. <R>587. e</R></negEZ>
<negEZ>Præcepta, Diliges Dominum Deum tuum; &, Di-
liges proximum, sunt principalia inter moralia,
veteris legis. <R>583. d</R></negEZ>
<negEZ>Præcepta diuina de actibus internis modificari nō
possunt ab Ecclesia. <R>202. d</R></negEZ>
<negEZ>Præceptum de sanctificatione Sabbathi erat posi-
tiuum. <R>584. c</R></negEZ>
<negEZ>Præcepta Decalogi quomodo distinguantur. 584.
d, e, & seq. vsqne ad 585. d</negEZ>
<negEZ>Præcepta ceremonialia ad quatuor capita reuoca-
ri possunt. <R>585. d. 586. a, b, c</R></negEZ>
<P>Præcepta quænam obligent sub mortali. <R>253. e</R></P>
<P>Pręcepta Decalogi sunt decem. 585. c, & quæ. ibid.</P>
<negEZ>Præcepta affirmantia & negantia in quo differant,
& quomodo obligent. <R>58 e</R></negEZ>
<P>Præcepta quæ non obligant sub mortali. <R>253. a</R></P>
<P>Præcepta omnia ad quid reducantur. <R>78. c</R></P>
<negEZ>Præceptum affirmatiuum non obligat pro sem-
per. <R>92. a</R></negEZ>
<P>Præcepta Dei pauca in lege Euangelica. <R>150. a</R></P>
<P>Præcepta legis nouæ quæ. <R>621. c, d</R></P>
<negEZ>Præceptum cum null&#x0169; datum de dilectione pro-
pria. <R>584. b, c</R></negEZ>
<negEZ>Præcepta Ecclesiæ non obligant non baptizatos.
304. d</negEZ>
<negEZ>Præcepta fidei, spei, & charitatis sunt annexa pri-
mo præcepto Decalogi, ac sunt supernaturalia,
ac naturalia. <R>584. e</R></negEZ>
<negEZ>Præcepta sæcularium dicuntur leges pressiùs sum-
pta, Ecclesiasticorum verò constitutiones, &
canones. <R>21. e</R></negEZ>
<negEZ>Præceptum spei continetur in iustificationibus.
584. c</negEZ>
<negEZ>Præcepta fidei & gratiæ, pertinebant ad præcepta
moralia. <R>583. d</R></negEZ>
<P>Præcepta fidei, spei, & charitatis quæ. <R>583. e</R></P>
<P>Præcepta Ecclesiæ pauca obligant. <R>147. b</R></P>
<P>Præcepta fidei præcipuè dic&#x0169;tur testimonia. <R>584. a</R></P>
<negEZ>Præceptum latum sede vacante à Capitulo, si per
modum statuti feratur non cessat per electione&#x0303;
Episcopi, donec ab illo reuocetur. <R>25. b</R></negEZ>
<P>Præceptum ibi est, vbi & peccati p&#x0153;na. 6. b</P>
<negEZ>Præceptum quod paterfamiliâs subditis imponit,
non est lex. <R>17. b</R></negEZ>
<P>Præcept&#x0169; de re turpi, seu iniquum non est lex. <R>6. b</R></P>
<negEZ>Præcepta maiora, minoraq&#x0301;ue sunt, prout qui ea
mandauit, voluerit. <R>235. d</R></negEZ>
<P>Præcepta quædam diuinis addita. <R>147. e</R></P>
<P>Præcepta obligantia leuiter, facilè violātur. <R>237. b</R></P>
<P>Præcepta cuiuslibet artis leges dicuntur. <R>5. d</R></P>
<P>Præceptum de necessitate est. <R>6. b</R></P>
<P>Præceptum nullum est concilium. <R>58. e</R></P>
<negEZ>Præceptum priuatum expirat morte mandantis.
17. e</negEZ>
<P>Præcepta humana facilè variari possunt. <R>102 e</R></P>
<negEZ>Præceptum propriè dictum est quod imponitur
communitati. <R>17. d</R></negEZ>
<P>Præcepti & consilij discrimen. <R>55. b</R></P>
<negEZ>Præceptum inducit necessitatem, & qui non ob-
temperat reus est, & debitor p&#x0153;næ. <R>57. d. & b</R></negEZ>
<negEZ>Priuilegium requirit sciteniam eius in cuius fa-
uorem cedit. <R>283. e</R></negEZ>
<P>Præceptum Principis est commune. <R>281. b</R></P>
<P>Præceptum particulare aliquando est lex. <R>17. b, c</R></P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0729.jpg/>
@@1@<SE729>Index rerum & materiarum.
<duolan 2><negEZ>Præcepta particularia, licet iusta, & seruanda sint,
tamen leges non sunt. <R>17. b</R></negEZ>
<negEZ>Præcepta respicientia proximum omnia reducun-
tur ad illud, Quod tibi sieri non vis, &c. <R>78. c</R></negEZ>
<negEZ>inter præceptum generale & salutem discrimen.
325. b</negEZ>
<P>Præcepta non dantur de rebus necessarijs. <R>66. a</R></P>
<negEZ>Præcepti generalis capax, est etiam capax particu-
latis. <R>306. a</R></negEZ>
<negEZ>Præceptum non respicit directè territorium, sed
personas. <R>337. d</R></negEZ>
<negEZ>Præceptum prouinciæ seu territorij quomodo di-
stinguatur à præcepto personæ. <R>343. a</R></negEZ>
<P>Præceptum non obligat nisi sit diuulgatum. <R>600 b</R></P>
<negEZ>Præcepta qui potest imponere obligantia in tem-
pore, non id circo potest imponere obligantia
perpetuò. <R>150. b</R></negEZ>
<negEZ>Præceptum nondum insinuatum non potest habet
rationem regulæ apud homines. <R>286. d</R></negEZ>
<P>Præceptum & imperium idem sunt. <R>15. d</R></P>
<negEZ>Præceptum generale te&#x0303;porale sperat morte man-
dantis, non verò statutum. 325. c, & quid sit. ibi.</negEZ>
<negEZ>Præcepta omnia contenta fuere in lege abstinen-
di à ligno. <R>78. d</R></negEZ>
<P>Præceptum est signum voluntatis obligantis. <R>10. b</R></P>
<negEZ>Præceptum humanum semel vel iterum transgre-
di non est mortale, secus si pluries. <R>253. c</R></negEZ>
<negEZ>Præceptum essentiale legis est actus quo voluntas
vult subditos obligare. <R>15. c</R></negEZ>
<negEZ>Præceptum debet procedere ab eo qui habet po-
testatem obligandi. <R>21. b</R></negEZ>
<negEZ>Præceptum perfectæ communitatis dupliciter im-
poni potest: primò dirigendo ad Superiores, se-
cundo ad subditos. <R>17. d, e</R></negEZ>
<P>Præceptum nemo sibi imponit. <R>209. d</R></P>
<negEZ>Præcepti superioris executio suspendi potest.
297. a</negEZ>
<negEZ>Præceptum generale expirat morte vel amissione
præcipientis, lex verò semper manet. <R>342. d</R></negEZ>
<negEZ>Præceptum seu sententia directè ad personas diri-
gitur, lex verò imponitur ratione territorij. <R>325. a</R></negEZ>
<negEZ>Præcepta superiorum obligant vbique subditos
religiosos. <R>341. a</R></negEZ>
<P>Præceptum seruandi vitam duo includit. <R>257. b</R></P>
<P>Præceptum non obligat, nisi sit diuulgatum. <R>600. b</R></P>
<negEZ>Prædicatorum statuta non obligant ad culpam, ni-
si propter præceptum, vel contemptum. <R>267. e</R></negEZ>
<negEZ>Prædicatorum ordinis professores tenentur ad
nonnullas leues p&#x0153;nas sibi infligendas. <R>372. a, b</R></negEZ>
<P>Præfecturæ etiam inter Angelos. <R>112. b</R></P>
<P>Pragma Græcè dicitur causa seu negotium. <R>48. d</R></P>
<P>Pragmatica sanctio quid. <R>48. c</R></P>
<negEZ>Praginaticæ appellatæ leges quæ à Regibus ferun-
tur. <R>48. d</R></negEZ>
<P>Prælatus lex est animata. <R>241. d</R></P>
<negEZ>Prælatus Ecclesię si incidat in hæresim eo ipso po-
testatem amittit, & dignitatem. <R>184. e</R></negEZ>
<negEZ>Prælatus vnius territorij, non potest in statuto al-
terius territorij dispensare. <R>456. d</R></negEZ>
<negEZ>Prælatus non debet semper manifestare subdito,
quare hoc vel illud faciat. <R>23. d</R></negEZ>
<negEZ>Prælatus potest imponere pręceptum subdito vbi-
cunque sit, & hoc erit personale. <R>337. c</R></negEZ>
<negEZ>Prælati inferiores habent potestatem non depen-
dentem à suis Ecclesijs. <R>291. d</R></negEZ>
<negEZ>Prælatus potest excommunicare subditum extra
territorium existentem. <R>337. c</R></negEZ>
<P>Prælatus potest irritare vota religiosi. <R>207. a</R></P>@@

<P>Præmio & p&#x0153;na vita temperatur humana. <R>195. b</R></P>
<negEZ>ad Præscribendum contra Romanam Ecclesiam,
aut coronam regni debet esse consuetudo cen-
tum annorum, aut immemorialis. <R>483. a</R></negEZ>
<negEZ>Præscribi non potest quod est proprium, & intrin-
secum supremæ potestatis. <R>412. b</R></negEZ>
<P>Præscribi non potest contra ius gentium. <R>489. b, c</R></P>
<negEZ>Præscribi non potest contra legem diuinam, natu-
ralem, vel positiuam. <R>489. d, e</R></negEZ>
<P>Præscriptio quid, ac qualis eius effectus. <R>472. a</R></P>
<P>Præscriptio contra legem à quibus incipiat. <R>486. d</R></P>
<P>Præscriptio valet contra ignorantes. <R>476. c</R></P>
<negEZ>Præscriptio minor quàm centenaria non potest
currère contra ciuitatem, vel Ecclesiam. <R>558. a</R></negEZ>
<negEZ>Præscriptionis tempus contra legem quando, & à
quibus incipiat. <R>299. c</R></negEZ>
<negEZ>Præscriptio potest interrumpi, & semel interrupta
non potest amplius continuari, sed erit alia quę
de nouo inceperit. <R>299. d</R></negEZ>
<negEZ>per Præscriptionis leges transferuntur rerum do-
minia. <R>213. b</R></negEZ>
<negEZ>Præscriptio in re honesta sufficit ad mutanda pri-
ma dominia, & iurisdictiones. <R>476. a</R></negEZ>
<negEZ>Præscriptio iure Romano quanto tempore currat.
124. a</negEZ>
<negEZ>Præscriptio vera datur contra legem etiam Eccle-
siasticam. <R>480. d, e</R></negEZ>
<negEZ>Præscriptio non potest valere contra immunita-
tem Ecclesiæ. <R>357. c</R></negEZ>
<negEZ>Præscriptionem vbi lex tollit, non præscribatur.
491. b</negEZ>
<negEZ>Præscriptio malæ fidei abrogata à Pontificibus.
124. a</negEZ>
<P>in Præscriptione omni requiritur fides bona. <R>412. d</R></P>
<negEZ>Præscribi contra legem potest malis actibus. 486.
d, e, & seq.</negEZ>
<negEZ>ad Præscriptionem rerum secundùm canones sa-
cros requiritur bona inculpataq&#x0301;; fides. 483. b, c</negEZ>
<negEZ>Præscriptio longi temporis est, quæ dece&#x0308;m, aut
viginti annis introducitur. <R>479. d</R></negEZ>
<negEZ>Præscriptio quomodo, & quando fiat contra le-
ges. <R>291. d, e</R></negEZ>
<P>Præscriptio legitima requirit bonam fidem. <R>475. c</R></P>
<negEZ>Præscriptio & consuetudo in quo differant. 472. e,
& a, b, seq.</negEZ>
<P>Præscriptio omnis non est consuetudo. <R>473. c</R></P>
<negEZ>Præscriptio & consuetudo tantum habent de po-
tentia, quantum de vsu & actu. <R>500. c</R></negEZ>
<P>Præscriptio omnis legitima titulum poscit. <R>486. c</R></P>
<negEZ>Præsumere non creditur qui probabiliter credit se
benefacere. <R>552. d</R></negEZ>
<P>Præsumptio quid propriè sonet. <R>229. b</R></P>
<P>Præsumptionis duplex genus. <R>229. b, c</R></P>
<negEZ>Præsumptio ad forum iudiciale pertinet, non con-
scientiæ. <R>230. e</R></negEZ>
<P>Præsumptio iuris, & de iure quæ sit. <R>229. d</R></P>
<P>Præsumptio duplex. <R>228. e, 420. e</R></P>
<P>Præses cùm prouincia excessit, priuatus est. <R>331. b</R></P>
<P>Præsidentis & ciuis eadem virtus. <R>56. c</R></P>
<negEZ>Prætores non poterant constituere ius, nisi per
edictum. <R>51. b</R></negEZ>
<P>Prætorum ius honorarium appellabatur. <R>48. c</R></P>
<negEZ>Præuaricator legis est, qui verba legis cōplectens,
contra eius vtitur voluntatem. <R>270. e, & seq.</R></negEZ>
<P>Præuaricator legis quis. <R>270. d</R></P>
<P>Preces horariæ quomodo recitandæ. <R>193. c</R></P>
<P>Presbyteri quibus succedant. <R>157. c</R></P>
<negEZ>Pretium rei an sit reddend&#x0169; ei qui emit aliquid ab<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0730.jpg/>
@@1@<SE730>Index rerum, & materiarum.
<duolan 2><-P>illo cuius postea bona confiscata sunt. 393. c,
& seq.</negEZ>
<negEZ>primates quomodo habeant iurisdictionem.
178. a</negEZ>
<P>primates in quo differant à Patriarchis. <R>165. a</R></P>
<P>primates paucis legibus debent esse subiecti. <R>315. d</R></P>
<negEZ>primates possunt in suis de&#x0153;cesibus id quod Epis-
copi in suis. <R>165. d</R></negEZ>
<negEZ>primores regni possunt præcepta imponere, non
condere leges. <R>136. c</R></negEZ>
<negEZ>de primatu Romani Pontificis decretum Concilij
Lateranensis. <R>175. b</R></negEZ>
<negEZ>primogeniti omnes illustrium familiarum fuerunt
sacerdotes, & in cæteros fratres quasi regium
principatum habebant. <R>125. a, b</R></negEZ>
<negEZ>primogeniti Principum qui patribus in politica
potestate succedebant, simul erant sacerdotes.
125. c</negEZ>
<P>primogeniti omnes olim erant sacerdotes. <R>149. d</R></P>
<negEZ>princeps non potest contra se dare vlli iurisdictio-
nem. <R>316. c</R></negEZ>
<negEZ>princeps quomodo in sua lege contineatur, ac
quomodo in ea secum dispenset. <R>519. d, e</R></negEZ>
<negEZ>principes sæculares non debent statuere in Eccle-
sia. <R>191. a, b, c</R></negEZ>
<negEZ>princeps non potest successorem sua lege obliga-
re. <R>307. a</R></negEZ>
<negEZ>principes designandi facultatem nullus homo pri-
uatus habet. <R>114. b</R></negEZ>
<negEZ>princeps non tenetur legibus ab alio conditis.
314. d</negEZ>
<negEZ>princeps nō tenetur seruare leges municipales lo-
ci in quo est. 312. d, nisi talis locus sit propria
habitatio, vt Curia. <R>ibid. e</R></negEZ>
<P>princeps legibus solutus est. <R>306. e</R></P>
<P>principis omnia esse intelliguntur. <R>315. d</R></P>
<negEZ>princeps non sibi imperat, sed iure naturæ tenetur
ad seruandas suas leges. <R>310. e</R></negEZ>
<negEZ>princeps non potest sibi præceptum particulare
imponere. <R>314. a</R></negEZ>
<negEZ>princeps non subest legibus suis quoad vim coa-
ctiuam. <R>315. b, c</R></negEZ>
<negEZ>princeps habet dominium bonorum subditi.
315. c</negEZ>
<P>principes sæculares sunt Ministri Dei. <R>107. d</R></P>
<negEZ>principes etiam supremi sunt subiecti Episcopo.
188. e</negEZ>
<negEZ>princeps vel Resp. potest cogere ciuem vendere
rem suam. <R>489. d</R></negEZ>
<negEZ>princeps tenetur iterum ferre legem necessariam
Reip. quam abstulit. <R>467. c</R></negEZ>
<P>principis concessio latè interpretanda est. <R>194. a</R></P>
<negEZ>princeps quilibet iure naturæ vel gentium potest
punire aduenas delinquentes in suo territorio.
324. b</negEZ>
<negEZ>princeps peccat tantùm venialiter propriam le-
gem non seruando. <R>311. a</R></negEZ>
<P>princeps suis legibus non astringitur. <R>522. b</R></P>
<negEZ>principes cùm ad fidem conuertuntur suum re-
gnum, & magistratum retinent. <R>108. d</R></negEZ>
<P>princeps est lex animata. <R>315. d</R></P>
<negEZ>princeps quomodo teneatur suis legibus, & ad
quid obligetur ratione earum. <R>306. d</R></negEZ>
<negEZ>princeps violans suam legem non incurrit infa-
miam. <R>317. a</R></negEZ>
<negEZ>principem supremum dedecet obligatio ad p&#x0153;-
nam. <R>317. a</R></negEZ>
<negEZ>princeps non potest ab alio iustè auferre rem legi-<-P>@@

<-P>timè præscriptam iure ciuili. <R>317. c</R></negEZ>
<negEZ>principes debent suis legibus obtemperare. 305.
per totum.</negEZ>
<negEZ>princeps potest secum in legibus proprijs dispen-
sare. <R>311. e</R></negEZ>
<negEZ>princeps potest ad libitum in propria lege dispen-
sare. <R>522. b</R></negEZ>
<negEZ>principis epistola, rescriptum, seu responsum vim
habet legis. <R>48. e</R></negEZ>
<negEZ>princeps sæcularis quid, & in quibus possit Eccle-
siasticis præcipere. <R>349. b</R></negEZ>
<negEZ>princeps potest obligare subditos, vt legem acce-
ptent. <R>292. e</R></negEZ>
<P>principis præceptum est commune. <R>281. e</R></P>
<negEZ>principes sæculares suis legibus possunt obligare
sub p&#x0153;na æterna. <R>365. a</R></negEZ>
<P>principum rescripta quidnam essent. <R>50. c</R></P>
<P>princeps non habet superiorem. <R>308. c</R></P>
<negEZ>princeps tenetur lege naturæ, iustitiæ, & æquita-
tis. <R>314. b</R></negEZ>
<negEZ>principes non supremi non constituunt ius pet
rescripta. <R>51. a</R></negEZ>
<negEZ>princeps sua lege obligatur ad culpam, & est illi
subiectus, secundùm nonnullos. <R>305. c, d</R></negEZ>
<negEZ>in principe est absoluta potestas coe&#x0308;rcitiua per
p&#x0153;nas. <R>290. c</R></negEZ>
<negEZ>princeps si non seruat propriam legem, reddit
eam contemptibilem. <R>309. c</R></negEZ>
<negEZ>princeps quando, & quibus casibus obligetur ci-
uihter. <R>317. a, b, c</R></negEZ>
<P>princeps solutus est legibus solemnitatis. <R>314. e</R></P>
<negEZ>principi soli competit auctoritas condendi leges à
tempore quo populus suam potestatem tran-
stulit in principem. <R>288. d</R></negEZ>
<negEZ>principes sæculares erga Pontificum rescripta
quomodo se gerant, si aliqua appareant in eis
incommoda. <R>297. d, e</R></negEZ>
<P>princeps tripliciter ius constituit. <R>51. a</R></P>
<negEZ>principes possunt dispensare in proprijs legibus.
509. e</negEZ>
<negEZ>princeps est legibus solutus, legibus tamen viuit.
310. c, d</negEZ>
<negEZ>princeps cur non possit obligari suis legibus. 306.
e, & seq.</negEZ>
<negEZ>principi sæculari ad quid conferat iurisdictio.
168. d</negEZ>
<negEZ>princeps vel Communitas potestatem habet obli-
gandi. <R>21. c</R></negEZ>
<negEZ>princeps declarando ius naturæ non habet infal-
libilem auctoritatem. <R>51. c</R></negEZ>
<negEZ>princeps obligatur iure naturæ ad seruandas pro-
prias leges. <R>308. d, e</R></negEZ>
<negEZ>principis iudicium non est necessarium ad legem.
15. d</negEZ>
<negEZ>principes limitatam habent potestatem condendi
leges. <R>82. c</R></negEZ>
<negEZ>principes debent consulere legem æternam, quan-
do leges sunt condituri. <R>82. c</R></negEZ>
<P>princeps dispensans in propria lege peccat. <R>522. b</R></P>
<P>princeps potest secum dispensare. <R>510. a</R></P>
<negEZ>princeps vnde habeat potestatem condendi leges.
113. a</negEZ>
<negEZ>principis scientia & tolerantia requiritur ad le-
gem eneruandam. <R>294. e</R></negEZ>
<negEZ>princeps politicus non habet in clericos iurisdi-
ctionem. <R>347. e</R></negEZ>
<negEZ>princeps esse non potest, qui non potest esse me-
dicus. <R>103. e</R></negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0731.jpg/>
@@1@<SE731>Index rerum, & materiarum.
<duolan 2><negEZ>principes quomodo sint condendarum legum fa-
cultatem consequuti. <R>47. e</R></negEZ>
<negEZ>Princeps potest obligare in vno casu, & non in
alio. <R>95. b</R></negEZ>
<negEZ>princeps potest cogere, & obligare totam Remp.
288. a</negEZ>
<negEZ>principes debent curare, vt suæ leges seruentur.
292. d</negEZ>
<negEZ>princeps potest comprehendere in sua lege pere-
grinos, & aduenas. <R>323. d</R></negEZ>
<P>principes suis legibus non obligantur. <R>12. c</R></P>
<negEZ>principes sæculares quomodo possint statuere in
spiritualibus. <R>191. c, d</R></negEZ>
<negEZ>principi lex non præcipit restitutionem, sed tan-
tùm prohibet occupationem. <R>389. c</R></negEZ>
<negEZ>princeps si velit obligare, tametsi populus contra-
dicat, lex obligabit. <R>288. d</R></negEZ>
<negEZ>princeps non potest subditos punire vltra mensu-
ram iurisdictionis. <R>364. a</R></negEZ>
<negEZ>princeps vnde habeat obligationem ad seruandas
proprias leges. <R>307. d, e, & seq.</R></negEZ>
<negEZ>principes possunt se obligare ex contractu ad ser-
uandas leges. <R>314. e</R></negEZ>
<negEZ>principes etiam supremi sunt subiecti Episcopo.
188. e</negEZ>
<negEZ>princeps contrahens cum aliquo contra leges.
censetur velle eum eximere à lege irritanti. <R>318. d</R></negEZ>
<negEZ>princeps est persona publica, & illum sustentare
est bonum commune. <R>412. e</R></negEZ>
<negEZ>princeps lege contractus & conuentionis obliga-
tur. <R>314. d</R></negEZ>
<P>principi quis princeps, nisi lex? <R>314. c</R></P>
<negEZ>principes Ecclesiasticos, & sæculares potestatem
accepisse obligandi ad p&#x0153;nam æternam, incer-
tum est. <R>224. b</R></negEZ>
<negEZ>princeps nullus potest obligare subditum nisi vo-
lens. <R>11. d</R></negEZ>
<negEZ>princeps sæcularis debet sacerdotes honorare, ac
tueri. 348. a, & Episcopis, & Archiepiscopis as-
surgere. <R>ibid.</R></negEZ>
<P>princeps quomodo obligetur suis legibus. <R>305. e</R></P>
<negEZ>princeps potest seruare suas leges quoad directio-
nem, sed non quoad p&#x0153;nas. <R>308. b</R></negEZ>
<negEZ>princeps obligatur ad seruandam suam legem ex
discursu rationis & æquitate. <R>312. b</R></negEZ>
<negEZ>princeps potest statuere quicquid ad pacem, & cō-
seruationem subditorum est necessarium. 323.
d, 327. c</negEZ>
<negEZ>principem suam legem non seruare indecorum, &
dissentaneum rationi esset, & cur. <R>307. c</R></negEZ>
<negEZ>principis maior est potestas in Remp. quàm patris
in filium. <R>223. a</R></negEZ>
<negEZ>ex principis actu naturali obligatio resultare non
potest. <R>90. e</R></negEZ>
<negEZ>princeps ad seruanda pacta tenetur iure naturæ.
315. e</negEZ>
<negEZ>princeps quibus modis aliquid licitum iniustè ta-
men subdito iubeat. <R>23. d</R></negEZ>
<negEZ>principes sæculares quomodo possint iuuare Ec-
clesiam ad coe&#x0308;rcendos contumaces suis legibus.
352. b</negEZ>
<negEZ>principes sæculares non possunt suis legibus obli-
gare ad p&#x0153;nam æternam, id est in conscientia.
364. e</negEZ>
<negEZ>principes sæculares non possunt in rebus sacris di-
sponere. <R>218. b</R></negEZ>
<negEZ>princeps se gerit in lege & alijs imperat vt Prin-
ceps. <R>273. c</R></negEZ>@@

<negEZ>princeps non potest imponere p&#x0153;nam æternam.
364. b</negEZ>
<negEZ>princeps vel senatus olim in Romana Repub. ha-
buerunt dependentiam à populo in legibus fe-
rendis. <R>290. c</R></negEZ>
<negEZ>princeps est superior tota Rep. 288. a, nec est illa
inferior. <R>ibid.</R></negEZ>
<negEZ>princeps non est iudex subditi in aliena prouincia
versantis. <R>331. a</R></negEZ>
<P>princeps quando teneatur lege irritante. <R>318. b, c, d</R></P>
<negEZ>princeps non solùm vt præsit, sed etiam vt prosit,
creatur. <R>309 d</R></negEZ>
<negEZ>principis exceptio à sua lege non tam est priuile-
gium, quàm onus, non tam gratia, quàm con-
ditio iniqua, & cur. <R>317. c</R></negEZ>
<negEZ>princeps hæres institutus obligatur omnibus one-
ribus hæreditarijs adeundo hæreditatem. <R>317. e</R></negEZ>
<negEZ>princeps solus olim apud Romanos non poterat
legem ferre. <R>17. a</R></negEZ>
<negEZ>princeps non est directè subiectus suis legibus, te-
netur tamen facere quod alijs præcipit. <R>306. d</R></negEZ>
<negEZ>princeps non habet dependentiam à populo in le-
gibus ferendis, sed potest ipsos inuitos obliga-
re. <R>290. b, c, d</R></negEZ>
<negEZ>princeps quicunque habens auctoritatem con-
dendi leges, potest compellere subditos ad ea-
rum obseruationem. <R>288. b</R></negEZ>
<negEZ>principes sæculares quando possint animaduer-
tere in clericos. <R>352. b, c</R></negEZ>
<P>principes quomodo suis legibus ligentur. <R>307. b, c</R></P>
<negEZ>princeps non obligatur seruare proprias leges ex
pacto inito cum communitate. <R>307. c, d, e</R></negEZ>
<negEZ>princeps non obligatur directè, sed indirectè suis
legibus quoad vim directiuam, non quoad vim
punitiuam. <R>308. c</R></negEZ>
<negEZ>princeps & medicus saluti ciuium debent consu-
lere. <R>103. e</R></negEZ>
<negEZ>princeps potest subditos ad p&#x0153;nam in seipsos
exequendam obligare. <R>373. b, c</R></negEZ>
<negEZ>principis præsentia supplet omnes solemnitates.
314. e</negEZ>
<negEZ>Princeps qui iure belli principatum alicuius ciui-
tatis obtinuit, si non redegerit ciues in seruitu-
tem, nō potest eos in suam vtilitatem tanquam
seuros conuertere, secus si eos seruos effecerit.
18. e</negEZ>
<P>principum placita leges sunt. <R>7. b</R></P>
<negEZ>princeps debet adhibere ministros qui compel-
lant ad obseruationem legis. <R>295. b</R></negEZ>
<negEZ>principe deficiente quo iure teneantur guberna-
tores prouinciarum ad eas in pace continendas.
174. c</negEZ>
<negEZ>princeps nullus potest se voto obligare, nisi vo-
luntate libera. <R>11. c</R></negEZ>
<P>princeps dicitur vicarius Dei in te&#x0303;poralibus. <R>132. c</R></P>
<negEZ>principes politici de diuinis iudicare non possunt.
122. a</negEZ>
<negEZ>princeps omnis supremus potest leges condere.
129. b</negEZ>
<negEZ>princeps non potest nimis grauare, aut onerare
subditos. <R>290. d</R></negEZ>
<negEZ>principi qui non obtemperat facit contra legem
Dei directè. <R>223. e</R></negEZ>
<P>princeps legibus subiectus non est. <R>57. c</R></P>
<negEZ>princeps inferior potest lege lata prohibere, ne
quis ei subditus extra prouinciam mercaturam
exerceat. <R>336. a</R></negEZ>
<P>principatus popularis commoda. <R>112. c</R></P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0732.jpg/>
@@1@<SE732>Index rerum & materiarum.
<duolan 2><negEZ>Principatus ad meram ciuium vtilitatem ordina-
tur. <R>364. e</R></negEZ>
<P>Principatus introductus per peccatum. <R>112. d</R></P>
<P>Principia rerum agendar&#x0169; sunt leges naturæ. <R>16. c</R></P>
<negEZ>Principia practica quædam nota per se omnibus,
quædam non. <R>77. a</R></negEZ>
<negEZ>Principale quando non tenet, nec accessorium.
552. d</negEZ>
<P>Priuat veteres dixerunt quod nos singula. <R>441. c</R></P>
<negEZ>Priuatio officij, beneficij, & bonorum non incur-
ritur ante sententiam. <R>382. d, e</R></negEZ>
<P>Priuilegium quid, & quàm varia significet. <R>441. b, c</R></P>
<P>Priuilegium quid. <R>50. d</R></P>
<P>Priuilegium aliud simplex, aliud multiplex. <R>447. a</R></P>
<P>Priuilegij & legis discrimen. <R>443. c</R></P>
<P>Priuilegij definitio. <R>441. a, b</R></P>
<P>Priuilegium est priuata lex. <R>282. d</R></P>
<negEZ>Priuilegia causæ ad hæredes transmittuntur non
personæ. <R>444. e</R></negEZ>
<negEZ>Priuilegij vis non in ratione, sed in voluntate con-
cedentis posita est. <R>454. d</R></negEZ>
<negEZ>Priuilegium non indiget scriptura ad sui valorem.
446. c</negEZ>
<negEZ>Priuilegij verba nunquam sunt à proprietate ex-
trahenda eo fine vt priuilegium restringatur,
nisi ratio iustitiæ cogat. <R>454. b</R></negEZ>
<negEZ>Priuilegij verba si non sint obscura, nec ambigua,
eius tenor diligenter debet spectari, & seruari.
453. e</negEZ>
<negEZ>in Priuilegij extensione sistendum est intra pro-
prietatem verborum, nisi amplius necessarium
sit, vt aliquid operetur. <R>455. b</R></negEZ>
<P>Priuilegia cùm sunt duo verum valeat. <R>548. c</R></P>
<negEZ>Priuilegij quoad vsum, & vsumfructum sola per-
sona capax est. <R>443. b</R></negEZ>
<negEZ>Priuilegium conceditur sub conditione si volue-
rit acceptare. <R>449. c</R></negEZ>
<negEZ>Priuilegia realia, & localia non extenduntur ad
aliam rem, vel personam. <R>444. b</R></negEZ>
<negEZ>contra Priuilegium qui agit ex parte, non censetur
toti renunciare. <R>460. a</R></negEZ>
<negEZ>Priuilegij extensio à quo possit fieri. 454. e, & quo-
modo. <R>455. a</R></negEZ>
<negEZ>Priuilegium potest conuenire ignoranti, & in alijs
operari aliquid in fauorem priuilegiati. <R>285. a, b</R></negEZ>
<negEZ>Priuilegij reuocatio quando effectum habere in-
cipiat. <R>464. b, c, & seq.</R></negEZ>
<negEZ>Priuilegio quando, & quo quis possit vti extra ter-
ritorium. <R>456. d, e, & seq.</R></negEZ>
<negEZ>Priuilegium si concedatur per viam rescripti, re-
quirit scientiam priuilegiati. <R>283. d</R></negEZ>
<negEZ>Priuilegium vt sit perpetuum quomodo debeat
concedi. <R>444. c, d, 445. b</R></negEZ>
<negEZ>Priuilegia quatuor modis sponte sua, & sine con-
trario desinunt. 457. b, c, d, item per actionem
contrariam duobus modis. <R>ibid. e</R></negEZ>
<negEZ>Priuilegium statim ligat, à die concessionis cùm
est sine præiudicio alterius. <R>450. b, 451. e</R></negEZ>
<negEZ>Priuilegium priuat&#x0169; amittitur per vnum act&#x0169; cō-
trari&#x0169;, non cōmunitati concessum. <R>459. e, & seq.</R></negEZ>
<negEZ>Priuilegium cōcessum pro se & filijs legitimis, in-
telligitur de legitimis verè, & non fictè. 453. b,
& quib. concedatur. <R>44</R></negEZ>
<negEZ>Priuilegium reuocare potest princeps supremus,
antequam acceptetur ab eo cui concessum est.
284. c</negEZ>
<P>Priuilegium non dat plenum ius ignoranti. <R>284. e</R></P>
<negEZ>Priuilegium si contineat dispensationem in aliqua<-P>@@

<-P>lege, non operatur antequam notitia perueniat
ad priuilegiatum. <R>286. a</R></negEZ>
<P>Priuilegium aliud generale, aliud speciale. <R>444. b</R></P>
<negEZ>Priuilegium debet esse fauor, & gratia. 441. b,
445. a</negEZ>
<negEZ>Priuilegij restrictio nunquam debet esse tanta, vt
reddat illud inutile. <R>454. d, e</R></negEZ>
<negEZ>Priuilegio si quis renunciet, non potest ampliùs eo
vti, etiam mutata voluntate. <R>549. b</R></negEZ>
<negEZ>Priuilegium datum ciui, ne munera subeat, aut
onera sustineat, seruandum est. <R>457. e</R></negEZ>
<negEZ>Priuilegium concessum ratione muneris transit in
filios viuente patre. <R>457. c</R></negEZ>
<negEZ>Priuilegium non inducit obligationem, sed facul-
tatem concedit. <R>449. d</R></negEZ>
<negEZ>Priuilegium quando sit nullum ex narratione di-
minuta. <R>448. d</R></negEZ>
<negEZ>Priuilegium affirmatiuum opponitur præcepto
negatiuo, & negatiuum affirmatiuo. <R>446. a</R></negEZ>
<P>Priuilegium reale occidit cum re. <R>445. e, & c</R></P>
<negEZ>Priuilegij verba quando sunt clara, non sunt re-
stringenda, nec extendenda, sed tenor eius, &
forma est seruanda. <R>455. e</R></negEZ>
<P>Priuilegi&#x0169; aliud scriptum, aliud non script&#x0169;. <R>446. a</R></P>
<P>Priuilegia quibus rebus concedantur. <R>443. c</R></P>
<P>Priuilegiarij, seu priuilegiati qui sint. <R>441. c, d</R></P>
<negEZ>Priuilegium à quo, & quandiu possit reuocare.
461. d, e</negEZ>
<negEZ>Priuilegium quibus occasionibus non amittatur
per non vsum. <R>300. a, c</R></negEZ>
<negEZ>Priuilegium interpretari eius est, cuius est conde-
re. <R>453. e</R></negEZ>
<negEZ>Priuilegio suo quando quis cedere possit, & in
quibus. 460. c, d, & seq. & quando renunciatio
valeat. <R>ibid. & 461. a, b</R></negEZ>
<negEZ>Priuilegium semper derogat iuri communi, etsi
mentionem illius non faciat. <R>463. a</R></negEZ>
<negEZ>Priuilegium nunquam est extentendum ad alias
personas, & alios casus propter similitudinem
rationis. <R>454. d</R></negEZ>
<negEZ>Priuilegia nihil præter, vel contra ius operantia
cur concedantur. <R>442. a, b, & seqq.</R></negEZ>
<negEZ>Priuilegium patri concessum habenti filium furio-
sum cessat filio sanæ mentis effecto. <R>530. a</R></negEZ>
<P>Priuilegio quādo non possit quis renunciare. <R>549. a</R></P>
<P>Priuilegium qua ratione dicatur perpetu&#x0169;. <R>444. c. d</R></P>
<negEZ>Priuilegium quomodo differat à dispensatione, &
quæ sit eius vis. <R>507. a</R></negEZ>
<negEZ>Priuilegium impetratum per nuncium, procura-
torem, &c. statim confert vim suam in absen-
tem. <R>284. c</R></negEZ>
<negEZ>Priuilegium quomodo & à quo debeat interpre-
tari. <R>442. e, & c, 454 b, 256. a, b</R></negEZ>
<negEZ>Priuilegij quando sit necessaria promulgatio, seu
notitia & in quibus. <R>449. e, 450. d, e, & seq. 284. a</R></negEZ>
<negEZ>Priuilegium aliud diuinum, aliud humanum &
quid sit diuinum. <R>443. d, e</R></negEZ>
<P>Priuilegij vsus pendet ex voluntate subiecti. <R>456. a</R></P>
<P>Priuilegium temporale cur ita dicatur. <R>444. d</R></P>
<P>Priuilegium quid circa ius operetur. <R>343. b</R></P>
<negEZ>ad Priuilegiorum renunciationem, vt valida sit,
quæ requirantur. <R>459. c, d, 283. d</R></negEZ>
<negEZ>Priuilegium quomodo, & à quo interpretandum.
454. a, b, 456. a, b</negEZ>
<negEZ>Priuilegio communitati concesso quando quis in
propria parte possit renunciare. <R>447. e</R></negEZ>
<negEZ>Priuilegium concessum sine causa validum est.
448. e, nisi in quibusdam. <R>ibid. e</R></negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0733.jpg/>
@@1@<SE733>Index rerum & materiarum.
<duolan 2><negEZ>Priuilegi&#x0169; per non vsum dece&#x0303;nij amittitur. 300. c
nisi occasio illo vtendi non se obtulerit. <R>ibid. a</R></negEZ>
<P>Priuilegium quodnam fauorabile. <R>452. c</R></P>
<negEZ>Priuilegium quod non derogat iuri communi, sed
tantùm consuetudini, latissimè est interpretan-
dum. <R>555. c</R></negEZ>
<P>Priuilegia Principis sunt perpetua. <R>445. a</R></P>
<negEZ>Priuilegia non extenduntur de re ad rem, nec de
persona ad personam. <R>444. c</R></negEZ>
<P>Priuilegium nobilitatis transit in filios. <R>457. c</R></P>
<P>Priuilegium dum declaratur, causa differtur. <R>454. a</R></P>
<negEZ>Priuilegium quando est odiosum, strictè est inter-
pretandum. <R>455. a</R></negEZ>
<P>Priuilegij admittitur aliquando probatio. <R>446. b</R></P>
<negEZ>Priuilegij verba quādo sunt ambigua coniectanda
est mens & intentio concedentis. <R>455. e</R></negEZ>
<negEZ>Priuilegia quædam leges sunt, quibus renunciare
non licet. <R>57. e</R></negEZ>
<negEZ>Priuilegiatiua constitutio statim ligat, seu sortitur
effectum. <R>283. b</R></negEZ>
<P>Priuilegi&#x0169; aliud affirmatiu&#x0169;, aliud negatiu&#x0169;. <R>445. e</R></P>
<negEZ>Priuilegia Bullæ Cruciatæ sunt strictè interpre-
tanda. <R>453. d</R></negEZ>
<negEZ>Priuilegium si occasionem aliquam præbeat pec-
candi, strictè est interpretandum. 455. a, secus
latè. <R>445. e</R></negEZ>
<negEZ>Priuilegium insertum iuri habet vim legis, & iu-
ris. <R>462. a</R></negEZ>
<P>Priuilegia sunt quasi legum exceptiones. <R>16. a</R></P>
<P>Priuilegium quomodo cedat cōmunitati. <R>441. a, b</R></P>
<negEZ>Priuilegium reuocans constitutio debet promul-
gari. <R>285. d</R></negEZ>
<negEZ>Priuilegium concessum per viam legis, vel statuti,
non requirit scientiam priuilegiati. <R>283. d</R></negEZ>
<negEZ>Priuilegium legendi libros prohibitos qui habet,
aut ferendi arma prohibita, non debet vti illo
extra territorium. <R>456. e</R></negEZ>
<negEZ>Priuilegia esse restringenda multa iura signifi-
cant. <R>452. b</R></negEZ>
<negEZ>Priuilegium posterius non præualet priori in non
contentis in iure communi, si illius me&#x0303;tionem
non faciat. <R>462. c, d</R></negEZ>
<negEZ>Priuilegium alicui concessum dignitatem habens
dignitatem sequitur, & ad aliā dignitatem pro-
motus perdit illud. <R>444. a, b</R></negEZ>
<negEZ>Priuilegium aliud perpetuum, aliud temporale.
444. c, d</negEZ>
<negEZ>Priuilegia sunt interpretanda iuxta conditionem
personæ cui conceduntur. <R>456. b</R></negEZ>
<negEZ>Priuilegia quæ respiciunt commune bonum ali-
cuius communitatis obligant singulos, vt suo
priuilegio vtantur. <R>442. e</R></negEZ>
<negEZ>Priuilegium personale personā sequitur, nec eam
transgreditur. <R>443. e, 444. e</R></negEZ>
<negEZ>Priuilegium potest reuocare Princeps antequam
acceptetur. <R>451. a, d</R></negEZ>
<P>Priuilegium humanum quotuplex. <R>443. a, b</R></P>
<negEZ>Priuilegium concessum Ecclesiæ si illa corruat, &
reædificetur, priuilegi&#x0169; consurgit cum illa, ac il-
lam sequitur in alium locum illa transferatur.
legitimè. <R>445. c</R></negEZ>
<P>Priuilegia quomodo cōcedātur cōmunitati. <R>444. a</R></P>
<negEZ>Priuilegium non habet rationem legis in quibus-
dam, & cur. <R>442. e</R></negEZ>
<P>Priuilegia quædam mixta. <R>443. e</R></P>
<negEZ>Priuilegium nec omninò fauorabile, nec omninò
odiosum. <R>452. c</R></negEZ>
<negEZ>Priuilegium in odiosis, & litigiosis, ac p&#x0153;nali-<-P>@@

<-P>bus finitur vnica actione, non in fauorabilibus.
458. a</negEZ>
<negEZ>Priuilegia quænam possint Principes, & Prælati
inferiores, & in quibus concedere. <R>448. a</R></negEZ>
<negEZ>Priuilegium quando vim habere incipiat. 450. e,
& seq.</negEZ>
<negEZ>Priuilegia communitati concessa quomodo amit-
tantur. <R>459. a, b</R></negEZ>
<negEZ>in Priuilegiis & legibus proprietas verborum est
tenenda, nisi necessitas cogat aliter interpreta-
ri. <R>454. c</R></negEZ>
<negEZ>in Priuilegiis quomodo attendenda verbor&#x0169; pro-
prietas. <R>455. b, c, d</R></negEZ>
<P>Priuilegium debet esse de re licita. <R>448. b, c</R></P>
<negEZ>Priuilegio quis à iure communi soluitur, & eximi-
tur. <R>446. c</R></negEZ>
<P>Priuilegium dupliciter peti potest. <R>285. a</R></P>
<negEZ>Priuilegium primum suam vim retinet, si poste-
rius non faciat illius mentionem, nisi posterius
esset speciale. <R>463. d</R></negEZ>
<negEZ>Priuilegium concessum nutu proprio concedentis
statim operatur à die concessionis. <R>286. e</R></negEZ>
<negEZ>Priuilegia particularia non reuocantur, donec re-
uocatio sciatur ab ipsis priuilegiatis. <R>464. b, c, e</R></negEZ>
<negEZ>Priuilegia etiā in foro cōscientiæ amittuntur per
non vsum cōtinuatum per decennium. <R>459. c, d</R></negEZ>
<negEZ>Priuilegij renunciatio potest reuocari, donec à cō-
cedente acceptetur. <R>549. c</R></negEZ>
<P>Priuilegium non omne perpetuum est. <R>441. d</R></P>
<P>Priuilegium qui concedere possint. <R>447. b, c</R></P>
<negEZ>Priuilegium diuiditur in id quod per se primò da-
tur propter bon&#x0169; priuatum cui potest ren&#x0169;ciari,</negEZ>
<negEZ>& in id quod datur per se primò intuitu boni cō-
nis, cui renunciari non potest. <R>447. a</R></negEZ>
<P>Priuilegium reale, & personale, quid. <R>443. b</R></P>
<negEZ>Priuilegiis, quibus conceditur immunitas à mu-
neribus, non derogatur per vnius acceptatio-
nem. <R>459. e</R></negEZ>
<P>Priuilegium quibus de causis concedatur. <R>449. b, c</R></P>
<negEZ>Priuilegium quando debeat plenissimè interpre-
tari. <R>452. e</R></negEZ>
<P>Priuilegium acquiritur consuetudine. <R>446. c</R></P>
<negEZ>ad Priuilegium licitè concedendum necessaria est
causa aliqua rationabilis. <R>448. c</R></negEZ>
<P>Priuilegium æquiparatur vltimæ voluntati. <R>283. d</R></P>
<negEZ>Priuilegia concossa ratione fidei, & religionis sunt
latissimè interpretanda. <R>455. c</R></negEZ>
<P>Priuilegij lex est exorbitans. <R>451. b</R></P>
<negEZ>Priuilegium speciale posterius derogat generali.
462. b, c, d</negEZ>
<negEZ>in Priuilegiorum reuocatione quid attendendum.
465. a, & seq.</negEZ>
<negEZ>Priuilegium si concessum sit cōmunitati vel col-
legio, satis est si ipsa communitas certior fiat de
reuocatione illius. <R>464. e</R></negEZ>
<negEZ>Priuilegium quando non possit reuocari à Princi-
pe. <R>548. d</R></negEZ>
<negEZ>Priuilegium in sapientibus ambitionem strictè est
interpretandum. <R>455. e</R></negEZ>
<P>Priuilegium quando censeatur reuocari. <R>548. c</R></P>
<negEZ>Priuilegia sunt leges priuatorum, quasi priuatæ
leges. <R>16. a</R></negEZ>
<negEZ>Priuilegium datur vt aliquis, vel aliqui eo vtātur.
443. b</negEZ>
<P>Priuilegium omne est fauorabile. <R>451. e</R></P>
<negEZ>Priuilegia quando extinguantur destructo loco,
cui inhærebant. <R>445. d, e</R></negEZ>
<negEZ>Priuilegium concessum prouinciæ, ciuitati, &c.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0734.jpg/>
@@1@<SE734>Index rerum, & materiarum.
<duolan 2><-P>reuocatur per promulgationem in eis factam.
464. e</negEZ>
<negEZ>Priuilegio priuato quando quis non possit renun-
ciare. <R>447. d</R></negEZ>
<negEZ>Priuilegium amittitur per abusum. 460. b, & quo-
modo. <R>ibid. & seq.</R></negEZ>
<negEZ>Priuilegium non tam est lex, quàm legis exceptio.
285. b</negEZ>
<negEZ>Priuilegium impetratum à Principe non habet ef-
fectum ante notitiam petentis. <R>286. a</R></negEZ>
<negEZ>Priuilegium ad suum valorem nullam promulga-
tionem requirit. <R>451. c</R></negEZ>
<negEZ>Priuilegium non finitur morte concedentis.
444. b, c</negEZ>
<negEZ>Priuilegium ex sua primaria institutione respicit
bonum priuatum, commune verò tantùm indi-
rectè. <R>449. b, c</R></negEZ>
<negEZ>Priuilegium speciale non derogat generali, si illud
præcessit. <R>462. a</R></negEZ>
<negEZ>Priuilegium datum gratis potest sine causa reuo-
cari. <R>548. b</R></negEZ>
<negEZ>Priuilegium debet concedere aliquid præter ius
commune. <R>441. b, c, 442. b</R></negEZ>
<negEZ>Priuilegium quomodo finiatur per vsum comple-
tum. <R>457. e</R></negEZ>
<negEZ>Priuilegia quæ finiantur vnico actu, vel non. 458.
b, c, d, e, & seq.</negEZ>
<negEZ>Priuilegium statim cōfert vim suam in absentem.
449. a, e, 450. a</negEZ>
<negEZ>Priuilegia amittuntur per vsum contrarium, præ-
cipuè negatiua. <R>459. e</R></negEZ>
<P>Priuilegio non derogat lex generalis. <R>361. d</R></P>
<negEZ>Priuilegium insertum iuri communi reputatur ius
commune. <R>462. d</R></negEZ>
<negEZ>Priuilegij vim habet consuetudo immemoria-
lis. <R>446. e</R></negEZ>
<P>Priuilegio non est vtendum in dubio. <R>450. c</R></P>
<negEZ>Priuilegium vt possit fieri circa legem Superioris
ab inferiori habente facultatem, debet esse iusta
causa. <R>549. a, b</R></negEZ>
<negEZ>Priuilegij reuocatio, vel suspensio quando habeat
effectum. <R>283. c</R></negEZ>
<negEZ>Priuilegij virtus pendet ex voluntate concede&#x0303;tis.
456. a</negEZ>
<P>Priuilegium ad lites odiosum. <R>455. a</R></P>
<P>Priuilegium est lex priuata. <R>19. e</R></P>
<negEZ>Priuilegium non requirit acceptatione&#x0303; priuilegia-
ti, nam inuitus posset priuilegiari, seu à commu-
ni lege eximi à Principe. <R>284. e</R></negEZ>
<negEZ>Priuilegium facilius tollitur quàm ius commune.
530. c</negEZ>
<negEZ>Priuilegium censetur reprobatum, si princeps tu-
lerit contrariam sententiam in iudicio. <R>463. a, b</R></negEZ>
<negEZ>Priuilegium toti religioni concessum est latissimè
interpretandum. <R>537. c, d</R></negEZ>
<negEZ>Priuilegia non reuocantur, donec priuilegiatis
manifestè fiāt leges quibus illa reuocātur. <R>282. a</R></negEZ>
<P>Priuilegio renunciare quilibet potest. <R>57. b</R></P>
<negEZ>Priuilegium ignoranti prodest, sed non efficaciter
antequam fiat. <R>283. e</R></negEZ>
<negEZ>Priuilegium debet intelligi iuxta materię, in quam
cadit, naturam. <R>537. c</R></negEZ>
<negEZ>Priuilegij impetratio sine mandato valida est. 543.
d, si acceptetur. ibid. e</negEZ>
<negEZ>Priuilegium quot modis irritum reddatur. 463. d,
& seq.</negEZ>
<negEZ>Priuilegium non requirit scientiam priuilegiati.
283. b</negEZ>@@

<P>Priuilegium & gratia cessant cessante causa. <R>530. a</R></P>
<P>Priuilegia quomodo irritentur. <R>282. b</R></P>
<negEZ>Priuilegia Bullæ, & Iubilæi sunt strictè interpre-
pretanda. <R>540. e</R></negEZ>
<negEZ>Priuilegium lex irritans vbi debeat promulgari.
283. a</negEZ>
<negEZ>Priuilegium est nullum, si falsa causa narretur ad
illud extorquend&#x0169;. 448. b. nisi in quibusdā. ibi. c</negEZ>
<negEZ>Priuilegiatus vnus non potest alterum priuilegia-
re. <R>315. e</R></negEZ>
<negEZ>Priuilegium personale quod dicatur. 443. d, &
quotuplex sit. <R>ibid.</R></negEZ>
<negEZ>Priuilegium quo quis auctoritate Papæ exemptus
est à iurisdictione Episcopi, non desinit morte
concedentis. <R>445. d</R></negEZ>
<negEZ>Proconsules habent iurisdictionem voluntariam,
non contentiosam. <R>338. c</R></negEZ>
<negEZ>Procurator generalis petest reuocare specialiter à
domino prouisa. <R>491. d</R></negEZ>
<negEZ>per Procuratorem gesta moraliter censentur gesta
ab eo qui curam dedit. <R>285. e</R></negEZ>
<negEZ>Procuratoris absentis acta valent, donec reuoca-
tio sit manifesta. <R>282. b</R></negEZ>
<negEZ>per Procuratorem ad nuptias gestum, irritum
est, si reuocatio sit facta, etiam eo ignorante.
282. c</negEZ>
<negEZ>Prodigus quādo fiat inhabilis ad contrahendum.
373. c</negEZ>
<negEZ>Progenitores non sunt nimium apti ad guberna-
tionem posteritatis. <R>114. e</R></negEZ>
<negEZ>Progenitori non conuenit gubernatio politica ex
natura rei. 114. d</negEZ>
<negEZ>Professio facta ante decimum sextum annum est
nulla. <R>417. c</R></negEZ>
<P>Professio dicitur mors in iure. <R>667. a</R></P>
<P>Prohibit&#x0169; non est, quod nec est concessum. <R>560. a</R></P>
<P>Prohibitio est præceptum negatiuum. <R>62. c</R></P>
<P>Prohibitio simplex sufficit ad irritandum. <R>421. e</R></P>
<P>Polygamia est prohibita iure naturali. <R>85. a, 86. d</R></P>
<negEZ>Promissiones vitæ æternæ factæ sunt in lege ve-
teri. <R>580. d, e, & seq.</R></negEZ>
<P>Promissio non acceptata non obligat. <R>232. b</R></P>
<negEZ>Promissiones & iuramenta obligant iure naturæ.
81. c</negEZ>
<negEZ>Promissiones & comminationes erant in lege ve-
teri. <R>579. d</R></negEZ>
<negEZ>Promissiones & vota non sunt propriè leges. 64. a,
& quomodo obligent. <R>ibid.</R></negEZ>
<negEZ>Vota non sunt propriè leges, & qua ratione obli-
gent. <R>64. a</R></negEZ>
<P>Promissio lex quædam est. <R>94. d</R></P>
<negEZ>Promissio simplex iniustè extorta non potest in-
ducere obligationem. <R>404. d</R></negEZ>
<P>Promulgatio est de ratione legis. <R>31. b</R></P>
<negEZ>Promulgatio legis non sit verè & propriè quando
eam Princeps apud se loquitur, vel scribit.
32. d</negEZ>
<negEZ>Promulgatio solemnis est de ratione legis essen-
tialiter completæ. <R>605. a</R></negEZ>
<negEZ>Promulgatio legum quomodo & quibus solem-
nitatibus fiebat olim apud Romanos. <R>271. b</R></negEZ>
<negEZ>Promulgatio Baptismi & legis nouæ quo ordine
facta fuerit. <R>606. e</R></negEZ>
<negEZ>Promulgatio formale & essentiale complemen-
tum legis. <R>31. b</R></negEZ>
<negEZ>Promulgatio est de essentia vel substantia legis.
273. e</negEZ>
<negEZ>Promulgatione legis facta cur dentur duo<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0735.jpg/>
@@1@<SE735>Index rerum & materiarum.
<duolan 2><-P>menses antequam obligare incipiat. <R>278. a, e</R></negEZ>
<negEZ>Promulgatio requiritur in omni lege, siue diuina,
siue humana. <R>41. c</R></negEZ>
<P>Promulgatio & editio legis in quo differant. <R>28. a</R></P>
<P>Promulgatio legis fit verbo & scripto. <R>32. c</R></P>
<P>Promulgatio ad legem naturæ nō requiritur. <R>80. d</R></P>
<P>Promulgatio est de intrinseca ratione legis. <R>51. b</R></P>
<negEZ>Promulgatio aliqua solemnis requiritur ad legis
valorem. <R>272. a</R></negEZ>
<P>Promulgatio & notitia sunt diuersa. <R>449. d</R></P>
<negEZ>Promulgatio debet fieri his quibus lex imponi-
tur. <R>32. e</R></negEZ>
<negEZ>sine Promulgatior e lex non obligat, nec est lex.
32. b</negEZ>
<negEZ>Promulgatio necessaria est, & lapsus duorum me&#x0303;-
sium post illam, quoties reuocatio legis fit in-
ducendo obligationem, repugnantem priori.
468. b</negEZ>
<negEZ>Promulgatio legum potest fieri hac vel illa solem-
nitate pro arbitrio Principum. <R>273. a</R></negEZ>
<negEZ>Promulgatio virtualis, & implicita, seu interpre-
tatiua sufficit ad rationem legis. <R>32. c</R></negEZ>
<negEZ>Promulgatio Concilij Tridentini quomodo sit
facta Romæ. <R>275. e, 276. a</R></negEZ>
<P>Proselyti in lege veteri, qui. <R>576. b</R></P>
<P>Propagare quid sit. <R>82. e</R></P>
<negEZ>Propitiatorium quid, & ex qua materia confla-
tum. <R>586. c, d</R></negEZ>
<negEZ>Propositio non est imperium distinctum à iudi-
cio, sed est ipsum iudicium. <R>14. a, b, c</R></negEZ>
<P>Propositio quando per se nota sit. <R>78. a</R></P>
<P>Proportio est seruanda in tributis. <R>413. b</R></P>
<negEZ>Prouinciales benefacient si quibuslibet sua con-
suetudo seruetur. <R>501. e</R></negEZ>
<negEZ>Prouidentia diuina quid, eius collatio cum lege
æterna. <R>66. a, b</R></negEZ>
<P>Prouidentia Dei erga summum Pontificem. <R>190. c</R></P>
<negEZ>Prouinciales religionum possunt leges condere in
capitulis prouincialibus. <R>167. e</R></negEZ>
<negEZ>Prouincialis potest præcipere subdito, vt ieiunet
semel in hebdomada. <R>343. a</R></negEZ>
<negEZ>Prouincialium, & Visitatorum potestatem non
restringunt constitutiones. <R>435. c</R></negEZ>
<negEZ>Prouinciarum diuisio facta est ab Apostolis, & à
Clemente. <R>573. d</R></negEZ>
<negEZ>Proximus licet cedat iuri charitatis, & misericor-
diæ, ex quo ei debetur extremè indigenti elee-
mosyna, non liberatur alter à debito diligendi
illum. <R>89. a</R></negEZ>
<negEZ>Prolomæus hęreticus triplicem facit auctorem le-
gis veteris. <R>572. c</R></negEZ>
<P>Prudentum responsa vim legis habent. <R>47. c</R></P>
<P>Prude&#x0303;tes quādo c&#x0153;perint respōsa dare in iure. <R>46. c</R></P>
<negEZ>Prudentia iuris ciuilis subordinatur morali Philo-
sophiæ. <R>2</R></negEZ>
<P>Prudentiæ est imperare. <R>244. a, b</R></P>
<P>Prudentia iniustum non dictat. <R>22. c</R></P>
<P>Prudentia est legum ferendarum facultas. <R>9. b</R></P>
<negEZ>Puer interdicti tempore non potest sacræ sepul-
turæ mandari. <R>359. c</R></negEZ>
<negEZ>Pueri post septennium sunt communicandi in ar-
ticulo mortis. <R>360. d</R></negEZ>
<negEZ>Pueri quando ad Eucharistiam sumendam tenean-
tur. <R>358. a, b, c, d</R></negEZ>
<negEZ>Pueri qui non sunt doli capaces, quando interdi-
ctum est locale, possunt admitti ad diuina offi-
cia, non autem quando fertur in personas. <R>361. b</R></negEZ>
<negEZ>Pueri tenentur interdicto si sint doli capaces, se-<-P>@@

<-P>cus non. <R>359. b</R></negEZ>
<negEZ>Puella quando scandali vitandi causa debeat absti-
nere à confessione, vel eam dimidiare. <R>265. a, b</R></negEZ>
<negEZ>Pueri post septimum annum intrantes monasteria
monialium si habeant vsum rationis, peccant
mortaliter, & excōmunicatione&#x0303; incurr&#x0169;t. <R>359. e</R></negEZ>
<negEZ>Pueri obligantur præcepto confessionis statim ac
sunt doli capaces. <R>360. a</R></negEZ>
<negEZ>Pueri ante vsum rationis nullis legibus tenentur.
358. c</negEZ>
<P>Punire non semper potest qui lege&#x0303; ponit. <R>349. c, d</R></P>
<P>Punitio quando sit effectus legislatoris. <R>60. e</R></P>
<P>Punitio est actus, seu effectus legis. <R>ibid.</R></P>
<negEZ>Punitio sui ipsius omnibus est odiosa, & ab ea om-
nes naturaliter abhorrent. <R>289. c</R></negEZ>
<negEZ>Punitio malefactorum excedit humanam faculta-
tem. <R>116. e</R></negEZ>
<negEZ>à Pupillo facta alienatio si cedat in vtilitatem eius,
non est irrita <R>417. e</R></negEZ>
<negEZ>Purificatio in Virgine nō idem significabat quod
in aliis. <R>614. e</R></negEZ>
<P>Purpura Imperatorem facit, nō Sacerdotem. <R>192. a</R></P>
<negEZ>Pyratæ cuiusdam ad Alexandrum pulcherrimum
responsum. <R>106. c</R></negEZ>
<P>Pythagoras nihil scripsit. <R>624. a</R></P>
<P>Pyrroues Philosophi quales fuerint. <R>79. d</R></P>
<negEZ>Pythagoreorum ineptia de non edendis carnibus.
612. b</negEZ>
<Z>Q</Z>
<negEZ><INI2>Q</INI2>Vadragesima durante qui discedit in locum
in quo iam peracta est, potest eam non perfi-
cere. <R>333. d</R></negEZ>
<negEZ>Quadragesimæ tempore posset quis edere carnes
ne fame pereat, nulla licentia petita à superio-
re, etiamsi facile possit. <R>269. a</R></negEZ>
<negEZ>Quæstionum noui, & veteris Testamenti non fuit
auctor D. August. <R>590. c</R></negEZ>
<negEZ>Qualitas quæ potest superuenire actui, non est de
substantia actus. <R>26. c</R></negEZ>
<P>Qualitas omnis est accidens. <R>545. e</R></P>
<P>Qualitates legis. <R>18.</R></P>
<P>Quantitas est accidens. <R>78. b</R></P>
<Z>R</Z>
<negEZ><INI2>R</INI2>Adamantus primus omnium leges tulit. 46. c
Radamantus Rex Lyciæ Iouis ex Europa fi-
lius tulit legem Talionis. <R>110. b</R></negEZ>
<negEZ>Ramos non sumere in Dominica Palmarum non
est peccatum. <R>498. a</R></negEZ>
<negEZ>Rationalis natura, vt sic, potest ad aliquid obli-
gare. <R>10. b</R></negEZ>
<P>Rationalis uatura tenet locum legislatoris. <R>72. a</R></P>
<negEZ>Rationalis natura sola potest præceptum impone-
re. <R>10. b</R></negEZ>
<P>Ratio & ius propria hominum. <R>34. d</R></P>
<P>Ratio nostra & Dei est lex. <R>13. a</R></P>
<negEZ>Ratio nostra est lex naturalis & participatio legis
æternæ Dei. <R>13. d</R></negEZ>
<P>Ratio humana recta est lex naturalis. <R>9. e</R></P>
<P>Rationis primæ non est ratio. <R>65. a</R></P>
<P>Rationis signumsignificatiu&#x0169; triplex. <R>9. e</R></P>
<P>Rationis est imperare. <R>9. c</R></P>
<negEZ>Ratio gubernandi creaturas etiā irrationales quæ
est in Deo ab æterno dicitur lex, & præceptum
quatenus ad aliquid astringit creaturas. <R>33. a</R></negEZ>
<negEZ>Rationis vsus communiter in septe&#x0303;nio contingit.
359. d</negEZ>
<P>Ratio est factiua legis naturalis. <R>72. a</R></P>
<P>Ratio veteris legis duplex. <R>578. e, & a, b</R></P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0736.jpg/>
@@1@<SE736>Index rerum, & materiarum.
<duolan 2><P>Ratio legis est anima legis. <R>600. b</R></P>
<P>Ratio, & intentio legis est eius anima. <R>567. b, d</R></P>
<P>Ratio & intentio legis valde distincta. <R>567. c</R></P>
<negEZ>Ratio cuiuscumque actionis humanæ sumitur ex
fine. <R>452. a</R></negEZ>
<negEZ>Ratio legis non potest propter similitudinem ex-
tendi extra proprietatem verborum. 568. c, d,
& seq.</negEZ>
<negEZ>Ratio formalis sub qua obiecti Theologiæ est di-
uina reuelatio. <R>2.</R></negEZ>
<P>Rebaptizans est irregularis. <R>409. d</R></P>
<P>Recaredi Hispaniarum regis zelus in fide. <R>351. d, e</R></P>
<negEZ>Recaredus Hispaniarum Rex institutus fuit in fi-
de orthodoxa à Leandro Episcopo Hispalensi.
351. d</negEZ>
<negEZ>Recaredus obiit anno sexcentesimo primo, & an-
ni quadragintaseptem intercesserunt inter eius
obitum & Recesuinti Regis primordia. <R>351. e</R></negEZ>
<negEZ>Recesuintus Rex Hispaniæ valde pius, & attentus
fidei Christianæ. <R>351. e</R></negEZ>
<P>Rectitudo omnis actus pendet à lege. <R>6. a</R></P>
<P>Rectus est qui appetitui dominatur. <R>78. d</R></P>
<negEZ>Rectorum vel vniuersitatum mandata sub p&#x0153;na
præstiti iuramenti non obligant sub mortali.
247. b, c</negEZ>
<negEZ>Redemptionis nostræ pretium solutum est per
meritum passionis, & mortis Christi, & nō per
Resurrectionem. <R>599. c</R></negEZ>
<negEZ>Regia lege potestas omnis, & imperium transla-
tum est in Imperatorem à Senatu, populoq&#x0301;ue
Romano. <R>312. d</R></negEZ>
<P>Regale ministerium quodnam. <R>139. e, & seq.</R></P>
<negEZ>Regeneratio vbi non est, non potest esse filiatio.
589. b</negEZ>
<negEZ>Regiminis species singulæ sunt de iure gentium.
117. b</negEZ>
<negEZ>Regimen multitudinis melius quàm Regale.
107. a</negEZ>
<P>Regimen in Rep. quale melius, & tutius. <R>112. b</R></P>
<negEZ>Regina si vellet, posset non permittere nomen
Regis marito. <R>134. d</R></negEZ>
<P>Reginæ minoris vir non est ipsius curator. <R>134. e</R></P>
<negEZ>ad Reginam solam non ad Reges pertinet admi-
nistratio regni, si ea sit Regina iure hæreditario,
vel alio titulo, ille autem quatenus est vir ipsius
Reginæ. <R>134. b</R></negEZ>
<P>Regnum Dei æternum. <R>627. a</R></P>
<negEZ>Regnum est perfectius & tutius aliis Reip. for-
mis. <R>108. e</R></negEZ>
<negEZ>Regnum potest obligare singulos ad ea quæ toti
regno vtilia sunt. <R>39. e</R></negEZ>
<negEZ>Regni dominium matrimonium non transfert in
virum. <R>134. c</R></negEZ>
<negEZ>Regnum vetus dicebatur sacerdotale, & sacerdo-
tium nouum dicitur regale. <R>190. e</R></negEZ>
<negEZ>Regna sunt illorum, qui illa bello iusto occupa-
runt. <R>135. d</R></negEZ>
<negEZ>Regnum & imperium eorum, quæ sunt in homi-
ne, est in voluntate. <R>7. c</R></negEZ>
<negEZ>Regni propria sunt, quæ titulo regis regi ipsi con-
ueniunt, nec ea potest alienare. <R>134. d</R></negEZ>
<negEZ>Regni dominium quod ad vxorem pertinet, nullo
iure ad virum ipsius transfertur. <R>135. c</R></negEZ>
<negEZ>Regui eiusdem duos esse reges cum naturali ra-
tione pugnat. <R>134. e</R></negEZ>
<negEZ>Regnum alienati non potest, nec in dotem dari.
134. c</negEZ>
<negEZ>Regna c&#x0153;pta à mundi initio iure sanguinis & pri-<-P>@@

<-P>mogenituræ, & delata hæreditaria successione.
113. d</negEZ>
<negEZ>Regnum in quo casu iurisdictionem habeat in re-
gem. <R>314. c</R></negEZ>
<P>Regno quid iurent Reges. <R>314. e</R></P>
<P>Regnum impiis cur det Deus. <R>140. d</R></P>
<negEZ>Regna Assyriorum & Ægyptiorum ante Pho-
roneum. <R>46. c</R></negEZ>
<P>Regni transgressio tyrannis est. <R>140. a</R></P>
<P>Regulæ agendorum sumuntur ex fine. <R>567. c</R></P>
<negEZ>Regulæ necessariò seruandæ in vnaquaque arte,
præcepta dicuntur. 14. b, & ita in moribus. ibid.</negEZ>
<negEZ>Regulæ iuris, Quod à quocumque nomine p&#x0153;næ
exactum est, &c. explicatio. <R>390. b</R></negEZ>
<P>Regula Lesbia quid. <R>49. b</R></P>
<negEZ>Regula quæ prohibet homicidium sine causa in
omni statu naturæ obligat. <R>38. b</R></negEZ>
<P>Regula prior quidnam sit in Religione. <R>168. e</R></P>
<negEZ>Regulam & contenta in ipsa qui vouit seruare, ad
quid teneatur. <R>368. a, b</R></negEZ>
<negEZ>Regulæ antiquæ Religiosorum quænam addi pos-
sint. <R>168. d</R></negEZ>
<P>Regulæ Cancellariæ non sunt propriè leges. <R>274. a</R></P>
<negEZ>Regulæ Cancellariæ expirant mortuo Pontifice.
274. a</negEZ>
<negEZ>Regulæ Cancellariæ obligant degentes extra cu-
riam, etsi extra eam non promulgentur. <R>275. b</R></negEZ>
<negEZ>Regulæ Cancellariæ Romæ tantùm promulgatæ
sunt. <R>276. b</R></negEZ>
<P>Regulæ Cancellariæ quid sint. <R>274. b</R></P>
<negEZ>Regulares debent seruare censuras & dies festas
di&#x0153;cesis. <R>324. e</R></negEZ>
<negEZ>Regulari habitu qui triduo fuit indutus, non dici-
tur habitum induisse. <R>328. b</R></negEZ>
<P>Relatorum eadem est ratio. <R>316. a</R></P>
<negEZ>Religio erga Deum, obedientia erga patriam, &
parentes ius gentium constituunt. <R>37. e. 38. a</R></negEZ>
<negEZ>Religio erga Deum, &c. propriissimè sunt de iure
naturæ. <R>42. b</R></negEZ>
<negEZ>Religio, fides, & baptismus sunt fundament&#x0169; obli-
gationis legum Ecelesiasticarum. <R>324. c</R></negEZ>
<P>Religionis stat&#xA770; quas virtutes in se includat. <R>214. b</R></P>
<P>ad Religionem nemo inuitus debet cogi. <R>214. b, c</R></P>
<P>Religionis status non potest lege præcipi. <R>213. d</R></P>
<negEZ>Religionis status humana lege præscribi non po-
test. 214. b</negEZ>
<negEZ>Religionum multæ regulæ non obligant in con-
scientia. <R>231. e</R></negEZ>
<negEZ>Religionum constitutiones cōferunt potestatem
superioribus. <R>435. b</R></negEZ>
<negEZ>Religion&#x0169; constitutiones si non obligent ad p&#x0153;-
nam, nec ad culpam, non sunt veræ leges. <R>232. d</R></negEZ>
<negEZ>Religionis Prælatus aliquando potest obligare ad
silentium sub mortali. <R>234. e</R></negEZ>
<negEZ>Religionis obseruantiæ non ligant Religiosum
fact&#x0169; Episcop&#x0169;, aut à religione expulsum. <R>332. c</R></negEZ>
<negEZ>Religionis Superiores recuperant iurisdictionem
per constitutiones. <R>435. a</R></negEZ>
<P>Religionum regulæ an obligent ad culpam. <R>231. c</R></P>
<negEZ>Religion&#x0169; Prælati quomodo possint aliquid præ-
cipere, quod non contineatur in regula. <R>168. e</R></negEZ>
<P>pro Religione quæ facit, summa ratio est. <R>452. b</R></P>
<negEZ>in Religionibus reformandis quomodo sit proce-
dendum. <R>168. a</R></negEZ>
<negEZ>Religionem Prælati limitatam habent potestatem
in subditos. <R>168. c</R></negEZ>
<negEZ>Religionis actus sæpissimè interius consummātur.
622. e</negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0737.jpg/>
@@1@<SE737>Index rerum & materiarum.
<duolan 2><P>Religionem quomodo confirmet Pontifex. <R>469. e</R></P>
<negEZ>Religionis actus quidam interius consummātur.
586. e</negEZ>
<negEZ>Religiosum opus potest fieri sine attentione, sed
non religiosè. <R>200. e</R></negEZ>
<negEZ>Religiosi renunciant possessionum diuisioni, & in
commune viuunt. <R>41. b</R></negEZ>
<P>inter Religiosos sublata est rerum diuisio. <R>40. b</R></P>
<P>Religiosus quomodo subiiciatur Prælato. <R>182. a, b</R></P>
<negEZ>Religiosi transgredientes regulam quam iurarunt
seruare, quantum peccent. <R>368. c</R></negEZ>
<negEZ>Religiosus solùm promittit obedire secundùm re-
gulam. <R>168. a</R></negEZ>
<negEZ>Religiosi non possunt adesse spectaculis agitatio-
nis taurorum. <R>248. c.</R></negEZ>
<negEZ>Religiosus religionis deformatæ quaudo teneatur
ad eam reformatam seruandam. <R>169. d, e</R></negEZ>
<negEZ>Religiosi possunt iurare in propriis causis, quan-
do deest alia probatio. <R>442. a</R></negEZ>
<negEZ>Religiosorum Pręlato datur potestas in eos ad re-
gendum iuxta regulam, & non aliter. <R>182. c</R></negEZ>
<negEZ>Religiosi si resistent Superiori ipsos punire vo-
lenti, contra quid peccent. <R>232. e</R></negEZ>
<negEZ>Religiosorum præcepta propriè non sunt lex, sed
potiùs decreta hominum sapientum, habentia
magis vim consilij, quàm legis. <R>232. e</R></negEZ>
<negEZ>Religiosi cæteri cur possint ad Carthusianos trās-
ire. <R>262. b</R></negEZ>
<P>Religiosus non habet velle, nec nolle. <R>168. e</R></P>
<negEZ>in Religiosos quomodo, & à quo tradatur iurisdi-
ctio Superioribus. <R>181. e, & seq.</R></negEZ>
<P>Religiosi quatenus obligentur ad regulam. <R>247. c</R></P>
<negEZ>Religioso conceditur transitus ad arctiorem reli-
gionem. <R>455. d</R></negEZ>
<negEZ>Religiosi meliùs possunt curari cum aliis cibis,
quàm carnibus. <R>264. d</R></negEZ>
<P>Religiosi vota potest irritare Prælatus. <R>206. a</R></P>
<negEZ>inter Religiosos hospes non tenetur ad ieiunia
loci. <R>322. b</R></negEZ>
<negEZ>Religiosus factus Episcopus non peccat mortali-
ter, non seruando præcepta religionis, præter
tria vota. <R>316. c</R></negEZ>
<negEZ>Religiosus factus Episcopus ad quid teneatur ex
regula. <R>310. e</R></negEZ>
<negEZ>Religiosi non habent certum territorium, sed to-
tam Ecclesiam. <R>324. a</R></negEZ>
<negEZ>Religiosis & Clericis perpetuam securitatem ab
oneribus personalibus concesserunt Constan-
tinus & Constans. <R>356. a</R></negEZ>
<negEZ>Religiosi ex decentia debent seruare leges nō dis-
sentaneas statui religioso. <R>324. e</R></negEZ>
<negEZ>Religiosus status debet esse liber, nec est necessa-
rius Reip. <R>214. d</R></negEZ>
<negEZ>Religiosæ communitates possunt leges condere,
earúmque potestas quibus ex capitibus pe&#x0303;deat.
181. d, e</negEZ>
<P>Remedium legis naturæ quod. <R>588. b</R></P>
<negEZ>Remigantes in triremibus Turcar&#x0169; contra Chri-
stianos non excommunicantur. <R>257. e</R></negEZ>
<negEZ>Remissio tributorum quando sit peccatum, &
quale. <R>519. c, d</R></negEZ>
<P>Remuneratio non est effectus legis. <R>60. d</R></P>
<P>Renunciatio qua de re sit. <R>395. d</R></P>
<P>Repetitione&#x0303; soluti impedit debit&#x0169; naturale. <R>440. b</R></P>
<P>Represaliæ quid. <R>339. d</R></P>
<negEZ>Repudij libellus quomodo Iudæis permissus fue-
rit. <R>86. e</R></negEZ>
<negEZ>Repugnantia per actus contrarios sufficit ad le-<-P>@@

<-P>gem tollendam. <R>294. e</R></negEZ>
<P>Rerum diuisio est de iure positiuo. <R>39. c</R></P>
<P>Rerum diuisio iure gentium introducta est. <R>81. b</R></P>
<negEZ>Rerum diuisio non fuit pręcepta nec prohibita in
statu naturæ integræ. <R>83. d</R></negEZ>
<negEZ>Rerum communitas non est prohibita iure gen-
tium. <R>40. b, c</R></negEZ>
<P>Res facilè ad suam pristinam naturam redit. <R>522. b</R></P>
<negEZ>Rerum naturas & valotem non possunt homines
exactè perpendere. <R>45. b</R></negEZ>
<negEZ>Res, apud quemcumque sit, suo domino fructifi-
cat. <R>393. d</R></negEZ>
<negEZ>Res per quas causas nascitur, per easdem dissolui-
tur. <R>466. a</R></negEZ>
<P>Res facti non subiaeet legibus positiuis. <R>439. b, c</R></P>
<P>Res facti humana lege infirmari nō possunt. <R>437. e</R></P>
<negEZ>Res leuis, & parui momenti aliquando pręcipitur
sub p&#x0153;na excommunicationis. <R>233. d</R></negEZ>
<P>Res possunt significare omne verum. <R>615. e</R></P>
<P>Res duæ propter quas omnes feruntur leges. <R>98. c</R></P>
<P>Res vt sit, & vt duret idem requiritur. <R>268. a</R></P>
<P>Responsa Pontificum vim legis habent. <R>48. b</R></P>
<negEZ>Responsum Principis, etsi de negotio speciali, vim
habet legis vniuersalis. <R>48. e</R></negEZ>
<negEZ>Responsum præclarum cuiusdam Pyratæ ad Ale-
xandrum. <R>106. c</R></negEZ>
<negEZ>Responsa prudentum & Iureconsultorum pro le-
ge quandoque habitæ. <R>47. a</R></negEZ>
<P>Responsa prudentum cuiusnam auctoritatis. <R>46. e</R></P>
<negEZ>Responsa prudentum non habebant vim legis,
donec in Digestis posita. <R>51. d</R></negEZ>
<P>Rescriptum quid sit. <R>48. a, e</R></P>
<negEZ>Rescriptum gratię qua suppressione veri reddatur
subreptitium & irritum. <R>543. e</R></negEZ>
<negEZ>Rescriptum subreptitium ad lites impetratum nō
est irritum ipso iure. <R>430. c</R></negEZ>
<negEZ>Rescripta vt vim legis habeant, debent esse suffi-
cienter proposita & promulgata. <R>51. b, c</R></negEZ>
<negEZ>à Rescripto Principis quando licet ad eum prouo-
care. <R>49. d</R></negEZ>
<negEZ>Rescriptum Principis ad relationem Magistris de
re dubia emissum, vim legis habet. <R>50. c</R></negEZ>
<negEZ>Rescriptum Principis duobus modis vim habet
legis. <R>49. a, b</R></negEZ>
<negEZ>Rescriptorum, & literar&#x0169; particularium executio
potest suspendi supplicatione interposita. <R>296. e</R></negEZ>
<negEZ>Restrictiones legum generalium quindecim. 554.
d, e, vsque ad 555. d</negEZ>
<negEZ>Restituendo quacunque intentione satisfit pręce-
pto. <R>210. c</R></negEZ>
<negEZ>Resurrectio Christi fuit necessaria ad firmandam
fidem, & spem. <R>599. e</R></negEZ>
<negEZ>Resurrectionem significauit Circuncisio. 598. a,
599. b</negEZ>
<negEZ>in Resurrectione fuit completum mysterium re-
demptionis nostræ. <R>599. a</R></negEZ>
<negEZ>Resurrectionem mortuorum fide nouerunt Ma-
chabæi, Pharisæi, &c. <R>581. d</R></negEZ>
<P>Respub. quælibet iusta constituta est à Deo. <R>172. d</R></P>
<P>Reipub. oculi leges. <R>99. e</R></P>
<negEZ>Resp. non potest statuere contra leges principis,
nisi sit libera. <R>477. a, b</R></negEZ>
<negEZ>Remp. gubernati legibus melius est, quàm solo
arbitrio Iudicum. <R>108. e</R></negEZ>
<negEZ>Respub. Romana habuit facultatem condendi le-
ges. <R>129. c</R></negEZ>
<negEZ>Reipublicæ Romanæ distributio, seu ordo, in tri-
bus, curias &c. <R>46. b</R></negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0738.jpg/>
@@1@<SE738>Index rerum & materiarum.
<duolan 2><negEZ>Resp. Veneta, aut Genuensis oratoribus suis &
aliis Romæ aut alibi existentibus multa præci-
pere potest. <R>338. c</R></negEZ>
<negEZ>Resp. non potest licitè aut validè repugnare man-
datis Principis. <R>288. b</R></negEZ>
<negEZ>Respub. limitatam habet potestatem condendi
leges. <R>82. c</R></negEZ>
<negEZ>Respublica libera potest statuere contra ius com-
mune. <R>161. d</R></negEZ>
<negEZ>Resp. quomodo leges & iudicia tyranni probabit.
226. e</negEZ>
<negEZ>Respublica potest pro suo arbitrio, hoc vel illud
regiminis genus eligere. <R>117. c</R></negEZ>
<negEZ>Reipublicæ legibus tamquam neruis colligata.
99. d</negEZ>
<negEZ>Respub. non est per se ad leges ferendas sufficiens.
107. e</negEZ>
<negEZ>Respub. tum ciuilis, tum Ecclesiastica est visibilis.
195. e</negEZ>
<P>Reip. salus in legibus sita est. <R>18. d</R></P>
<negEZ>in Repub. qualibet est potestas cōdendi leges iure
naturæ in ordine ad cultum Dei. <R>150. c</R></negEZ>
<negEZ>Respublicæ omnes quomodo habeant potesta-
tem legislatiuam. <R>272. e</R></negEZ>
<negEZ>in Rep. excellentes non sunt connumerandi cum
reliquis. <R>315. d</R></negEZ>
<negEZ>Resp. melius legibus regitur quàm arbitrio Re-
gum. <R>100. c</R></negEZ>
<negEZ>Respublica ex natura rei, & à Deo vt auctore na-
turæ habet porestatem obligandi. <R>365. a</R></negEZ>
<negEZ>Respub. quando vacat principatu nihil intractabi-
lius. <R>113. b</R></negEZ>
<P>Respub. quibus partibus constet. <R>587. b</R></P>
<negEZ>Rep. mutata, & moribus lege&#x0303; quoque mutari ne-
cesse est. <R>466. b</R></negEZ>
<negEZ>Respublica cur non possit punire sine sententia
iudicis, cùm Ecclesia possit. <R>370. d</R></negEZ>
<negEZ>Resp. non habet dominium vitæ ciuium, sed con-
uenientem vsum. <R>256. c</R></negEZ>
<negEZ>Reipub. statu mutato mutātur omnes leges ipsius.
595. e</negEZ>
<P>Respublica ciuilis est sibi ipsi sufficiens. <R>352. b</R></P>
<P>Reipub. bona quomodo diuidenda. <R>29. d</R></P>
<negEZ>Resp. & Princeps potest cogere ciue&#x0303; vendere rem
suam. <R>489. d</R></negEZ>
<negEZ>Respub. potest, imò interdum tenetur eligere re-
ges. <R>118. b</R></negEZ>
<negEZ>Reip. ciuilis quomodo constituantur aliqui mem-
bra. <R>304. c</R></negEZ>
<negEZ>Respub. bello iusto oppressa quomodo sese gerere
debeat erga occupantem. <R>135. a</R></negEZ>
<negEZ>Reip. potestatem concessit Solon vt posset Magi-
stratuum malefacta punire. <R>315. a</R></negEZ>
<negEZ>Respub. tenetur suam potestatem Regibus conce-
dere. <R>114. b</R></negEZ>
<P>Resp. quælibet potest sibi noxiis resistere. <R>329. c</R></P>
<negEZ>Respublica nulla potest ius gentium abrogare.
115. b</negEZ>
<negEZ>Respublica constitui potest cum ea lege, vt nullæ
aliæ à magistratibus constitui possinr. <R>115. e</R></negEZ>
<negEZ>Respub. cùm Regem creat, qualem potestatem in
in eum transferat. <R>118. b</R></negEZ>
<P>Reipub. administratio qualis melior & tutior. <R>112. b</R></P>
<negEZ>Retrotractio non habet locum, nisi fuerit iure ex-
pressa. <R>396. a</R></negEZ>
<negEZ>Reuelatio priuata non habet locum in iudicio.
195. d</negEZ>
<negEZ>Reuelatione alicui facta de sua damnatione an sit<-P>@@

<-P>dispensatum cum eo de speranda beatitudine.
93. b</negEZ>
<negEZ>Reuelatio diuina est ratio formalis sub qua obie-
cti Theologiæ. <R>2</R></negEZ>
<P>Reuiuiscere non potest, semel extinctum. <R>295. d</R></P>
<negEZ>Reuocationis effectus pendet ex voluntate Prin-
cipis. <R>464. b</R></negEZ>
<negEZ>Reuocatio priuilegij si fiat per modum legis non
habet effectum ante promulgationem. <R>464. c</R></negEZ>
<P>Reuocatio legis habet naturam legis. <R>468. e</R></P>
<P>Reus in dubio non est damnandus. <R>396. d</R></P>
<negEZ>Reus condemnatus iuridicè non potest se defen-
dere. <R>399. c</R></negEZ>
<P>Reus non peccat parendo iniustæ sententiæ. <R>230. c</R></P>
<negEZ>Reus iuridicè interrogatus negans crimen in iu-
dicio, & ideò non condemnatus ad p&#x0153;nam,
non tenetur ad restitutionem. <R>405. e, 406. d</R></negEZ>
<P>Reus condemnatus non potest fugere. <R>400. a, b</R></P>
<negEZ>Reo non debent dari instrumenta ad effringe&#x0303;dum
carcerem. <R>402. per totum.</R></negEZ>
<P>Reus nullo modo potest sibi morte&#x0303; inferre. <R>398. c</R></P>
<negEZ>Reus non tenetur de damnis quæ actoribus eue-
niunt si cæteri qui in carcere cum eo erant, ef-
fugiant occasione suæ pertusionis. <R>402. b</R></negEZ>
<negEZ>Reus qui iniustè soluit poterit furtiuè rem suam
sibi resarcire. <R>230. d, e</R></negEZ>
<negEZ>Reus timens sententiam mortis potest ex carcete
fugere. <R>400. c</R></negEZ>
<negEZ>Reus non tenetur statim post sententiam bona de-
ferre fisco, nisi petantur. <R>407. e</R></negEZ>
<negEZ>Reus qui fugit è carcere potest ad eum redire.
403. a</negEZ>
<negEZ>Reus non potest obligari, vt seipsum enecet la-
queo, aut iugulet. <R>397. d</R></negEZ>
<negEZ>Reo dare consilium, vt carcerem effugiat, non li-
cet iudici, nec aliis iustitiæ ministris: cæteris
verò licet eis dare consilium & instrumenta ad
carcerem effringendum. <R>402. a</R></negEZ>
<negEZ>Reus ad quas p&#x0153;nas possit obligari per sente&#x0303;tiam.
396. d</negEZ>
<negEZ>Reus tenetur progredi in locum supplicij, scalas
ascendere, ire in exili&#x0169;, pecunias soluere. <R>397. d</R></negEZ>
<negEZ>Reus non potest obligari ad abstinendum à cibo
etiam sibi ablato vsque ad mortem, nec ad po-
tandum scienter lethale poculum. <R>395. a</R></negEZ>
<P>Reo læsæ maiestatis quæ p&#x0153;na fit imposita. <R>140. b</R></P>
<negEZ>Reus in quibus possit morti suæ cooperari. 397. d,
398. d, e</negEZ>
<negEZ>Lege naturæ vetitum est seipsum positiuè occide-
re. <R>398. b</R></negEZ>
<negEZ>Reus quomodo possit ad reditum iuramento
obligari. <R>404. a</R></negEZ>
<negEZ>Reus non debet expectare vt extrahatur ad exi-
lium. <R>397. b</R></negEZ>
<negEZ>Reo ex carcere fugienti licitum est præbere equ&#x0169;
ad ipsius fugam iuuandam. <R>402. d</R></negEZ>
<negEZ>Reus non tenetur regulariter p&#x0153;nas subire ante
sententiam. <R>378. c, & cur, ibid. b</R></negEZ>
<negEZ>Reus tenetur sententiam pati, sed non illi coope-
rari seu illam in se exequi. <R>396. c</R></negEZ>
<P>Rex animæ caput, & cor regni est. <R>134. e</R></P>
<P>Rex vnde dicatur. <R>111. e</R></P>
<P>Rex à rectè regendo. <R>139. d</R></P>
<negEZ>Reges dicuntur ministri Dei, non communitatis,
& cur. <R>118. b</R></negEZ>
<P>Rex quisnam dicendus. <R>139. e</R></P>
<P>Reges propter quid dentur ex Irenæo. <R>137. e</R></P>
<P>Rex animata lex. <R>133. a</R></P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0739.jpg/>
@@1@<SE739>Index rerum, & materiarum.
<duolan 2><P>Reges quia electi à Deo dicti Dij. <R>107. d</R></P>
<negEZ>Rex nullus inter Angelos dum fuerunt in via,
106. d</negEZ>
<P>Regis officium quod. <R>133. a</R></P>
<P>Reges sunt inferiores genere humano. <R>40. e</R></P>
<P>Reges quínam eligendi. <R>18. d</R></P>
<negEZ>Rex ab Ægyptiis eligebatur probatissimus ex sa-
cerdotibus, & sacerdotes ex Philosophis. <R>126. b</R></negEZ>
<negEZ>Reges non habent potestatem suam à summo
Pontifice. <R>121. d</R></negEZ>
<negEZ>Rex apud Hæbræos habebat potestatem conden-
di leges iudiciales. <R>150. b</R></negEZ>
<negEZ>Reges omnes pro suo quisque regno leges con-
dere possunt. <R>132. a</R></negEZ>
<P>Regis principalis actus est, leges condere. <R>132. d</R></P>
<negEZ>Rex prius adeundus quàm Papa in temporalibus.
132. c</negEZ>
<P>Reges cur leges condere possint ratio. <R>133. a</R></P>
<negEZ>Regem nullum esse deterius est, quàm vllum esse
Tyrannum. <R>112. d</R></negEZ>
<negEZ>ad Reges spectat vt custodiri faciant leges, & prę-
cepta Dei, & Ecclesiæ. <R>564. a</R></negEZ>
<negEZ>Reges quidam qui vtilissimè gubernarunt popu-
lum. <R>107. e</R></negEZ>
<negEZ>Reges Deo seruiunt in quantùm Reges, & quid
prohibeant. <R>103. d</R></negEZ>
<negEZ>Rex in temporalibus superiorem minimè cogno-
scit. <R>121. c</R></negEZ>
<negEZ>Reges infideles cùm ad fidem conuertuntur non
amittunt principatum suum. <R>108. d</R></negEZ>
<negEZ>Regi censetur resistere qui resistit eius ministro.
223. c</negEZ>
<negEZ>Rex violans legem suam non incurrit infamiam.
317. a</negEZ>
<negEZ>Reges non possunt in iure gentium dispensare.
40. e</negEZ>
<negEZ>Rex, & Imperator possunt præcipere militi, vt c&#x0169;
vitæ periculo pugnet, seruet locum, &c. <R>256. e</R></negEZ>
<negEZ>Reges olim apud Romanos etiam Pontifices erāt.
126. a</negEZ>
<negEZ>Reges infideles non priuantur potestate in subdi-
tos, etiāsi subditi conuertantur ad fidem. <R>108. d</R></negEZ>
<negEZ>ex Regibus Israe&#x0308;l nullus fuit bonus. 112. e. & qua-
re. ibid.</negEZ>
<negEZ>Rex denominatione tantùm propter vxorem, ad
quam regnum pertinet, an possit leges condere.
133. c, d, e, & seq.</negEZ>
<P>Rex non est in potestate imperandi, nisi iusta. <R>23. a</R></P>
<negEZ>Rex duorum regnorum distinctorum non potest
leges condere in vnius vtilitatem quæ aliud
grauent. <R>20. c, d</R></negEZ>
<negEZ>Rex si litem exortam definiat, quomodo legem
facere dicatur. <R>50. b</R></negEZ>
<negEZ>Rex conuentionem iureiurando firmatam non
seruans compelli potest à regno. <R>314. c</R></negEZ>
<negEZ>Reges possunt obligare subditos vt legem acce-
ptent. <R>292. a</R></negEZ>
<negEZ>Rex eximens aliquem à tributis quantùm peccet.
528. e</negEZ>
<negEZ>Regi corpora commissa sunt, sacerdoti animæ.
344. d</negEZ>
<P>Rex quandiu viuit rex perseuerat. <R>138. e</R></P>
<P>Rex appellatur miles, qui reginam ducit. <R>133. a</R></P>
<P>Rex & regnum iuramentum sibi præstant. <R>314. a</R></P>
<negEZ>Reges iurare apud omnes nationes moribus com-
paratum est. <R>314. a</R></negEZ>
<negEZ>Reges duos esse eiusdem regni cum naturali ra-
tionepugnat. <R>134. e</R></negEZ>@@

<negEZ>Reges sunt Ecclesiarum propugnatores, ac defen-
sores. <R>140. e</R></negEZ>
<negEZ>Rex est rex & dominus clerici, etiam Episcopi.
344. e</negEZ>
<negEZ>Reges Galliæ, Hispaniæ, &c. Imperatorem supe-
riorem non agnoscunt. <R>128. e</R></negEZ>
<negEZ>Reges Arragoniæ & Poloniæ non possunt per se
siue consensu Palatinorum, aut Comitiorum
leges ferre: latæ tamen illorum sunt, nec ipsis
ligantur. <R>305. a, b</R></negEZ>
<negEZ>Rex Cataloniæ non potest condere leges sine
Repub. & Comitiis generalibus. <R>21. a</R></negEZ>
<negEZ>Reges Ægyptiorum non minus quàm priuati le-
gibus tenebantur. <R>306. d</R></negEZ>
<P>Ritè significat solennitatem, rectè institiam. <R>553. a</R></P>
<P>Roma à quo data Romano Pontifici. <R>126. e</R></P>
<P>Romani Reges iurabant regno. <R>314. a</R></P>
<negEZ>Romani non propter Deum, sed propter gloriam
imperare cupierunt. <R>135. b</R></negEZ>
<negEZ>Romani quo iure sint vsi aduersus Tarquinium.
314. e</negEZ>
<negEZ>Romani legibus & armis orbem terræ suum fece-
runt. <R>99. a</R></negEZ>
<P>Romani per tyrannidem occupar&#x0169;t Iudęam. <R>226. d</R></P>
<P>Romanis cur Deus dederit monarchiam. <R>135. c</R></P>
<P>Romani quomodo habuerint leges à Græcis. <R>46. c</R></P>
<negEZ>Romana Respub. ad trecentos annos sine legibus
gubernata fuit. <R>100. d</R></negEZ>
<negEZ>in Romana Rep. Princeps, vel senatus habuit de-
pendentiam à populo in legibus ferendis. <R>290. c</R></negEZ>
<negEZ>Romanorum imperium per bellainiusta c&#x0153;ptum.
135. e</negEZ>
<negEZ>Romanum Imperium à Iulio Cæsare patriæ op-
pressore constitutum posteà legitimum esse
c&#x0153;pit. <R>135. d</R></negEZ>
<P>Romanus popul&#xA770; quomodo diuisus in tribus. <R>46. a</R></P>
<negEZ>Romanus populus potestatem condendi leges à se
abdicauit. <R>142. c</R></negEZ>
<P>Romani quomodo leges ferebant. <R>3. d</R></P>
<P>Romanorum mos in condendis legibus. <R>28. c</R></P>
<P>Romanorum mos in legibus promulgandis. <R>271. b</R></P>
<negEZ>Romanorum legibus ferè tota Resp. Christiana
soluta est. <R>271. e</R></negEZ>
<negEZ>Romanorum leges duodecim tabularum erant
scriptæ in tabulis æreis. <R>34. d</R></negEZ>
<negEZ>Romanæ Reipublicæ diuisio, seu ordo, in tribus,
curias, &c. <R>46. b</R></negEZ>
<negEZ>Romana Ecclesia à Christo primatum obtinuit.
152. e</negEZ>
<P>Romana sedes cur dicatur Apostolica. <R>152. d</R></P>
<negEZ>Romulus rex Romanorum, vrbis conditor & le-
gislator fuit. <R>46. e</R></negEZ>
<negEZ>Romulus qualem bonis legibus condiderit vr-
bem. <R>99. b</R></negEZ>
<P>Romuli leges antiquissimæ. <R>46 c</R></P>
<P>Rotæ decisiones non sunt leges. <R>502. b</R></P>
<negEZ>Ruben primogenitus Iacob tres partes habuit, &
quænam illæ fuerint. <R>125. b</R></negEZ>
<Z>S</Z>
<P><INI2>I</INI2>N Sabbatho pugnarunt Machabæi, & cur. 591. a
Sacerdote nihil maius est. <R>191. d</R></P>
<negEZ>Sacerdos proprius potest subditos vbicumque sint
absoluere. <R>338. c</R></negEZ>
<P>Sacerdotes sunt Dij quidam inter homines. <R>191. e</R></P>
<negEZ>Sacerdotis officium non potest exerceri sine or-
dine. <R>375. b</R></negEZ>
<negEZ>Sacerdotis est nulli nocere, & prodesse velle om-
nibus. <R>409. a</R></negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0740.jpg/>
@@1@<SE740>Index rerum & materiarum.
<duolan 2><P>Sacerdotes erant etiam Reges in lege veteri. <R>191. b</R></P>
<P>Sacerdos cuius auctoritate absoluat. <R>156. d</R></P>
<negEZ>Sacerdos cur possit vbicumque absoluere p&#x0153;ni-
tentem. <R>338. d</R></negEZ>
<negEZ>Sacerdoti Latiuo prohibetur in Ecclesia Occiden-
tali consecrare in fermentato. <R>366, e</R></negEZ>
<negEZ>Sacerdos homicida ab altaris ministerio abstine-
re debet, & suspensus manet. <R>373. d</R></negEZ>
<negEZ>Sacerdos quilibet habet immediatè à Deo iuris-
ctionem ad absoluendum in articulo mortis, &
à venialibus, & à mortalibus iam iterùm ritè
confessis. <R>158. a</R></negEZ>
<negEZ>Sacerdos post inceptam Missam si recordetur se
non esse ieiunum, & non possit licitè desistere
potest prosequi. <R>258. b</R></negEZ>
<negEZ>Sacerdos ab Ægyptiis ex Philosophis, & ex sacer-
dotibus probatissimus Rex obligatur. <R>126. b</R></negEZ>
<negEZ>Sacerdotes qui in peccato mortali sunt, verè con-
secrant, & absoluunt. <R>137.</R></negEZ>
<negEZ>Sacerdos peccaret mortaliter si consecraret sine
Missali, sine lumine, sine vestibus sacris. <R>255. b</R></negEZ>
<P>Sacerdotes Iudæi nunc non sunt legitimi. <R>150. d</R></P>
<P>Sacerdotium Dei æternum. <R>627. a</R></P>
<P>Sacerdotium regale quid. <R>191. a</R></P>
<negEZ>Sacerdotium & sacrificium correlatiuè dicuntur.
609. c</negEZ>
<negEZ>Sacerdotium diuinis ministrat, Imperium huma-
nis præsidet. <R>344. d</R></negEZ>
<negEZ>Sacerdotium nouæ legis dicitur regale, vetus au-
tem regnum dicebatur regale. <R>190. c</R></negEZ>
<negEZ>Sacerdotio translato necesse est legis translatio
fiat. <R>593. c. 595. d. 604. c</R></negEZ>
<negEZ>Sacerdotum noui Testamenti functio est incom-
parabiliter sublimior, & Reipub. vtilior veteri.
356. c</negEZ>
<negEZ>Sacerdotium non potest esse in lege Gratiæ pręter
illud quod Christus instituit. <R>609. b, c</R></negEZ>
<P>Sacræ rei emptio aliquando honestari potest. <R>89. d</R></P>
<negEZ>Sacramenta legis veteris multa & varia fuere.
585. e</negEZ>
<P>Sacramenta quomodo instituerit Christus. <R>622. d</R></P>
<P>Sacramentorum institutio quando c&#x0153;pta. <R>624. e</R></P>
<negEZ>Sacramenta quando c&#x0153;perint esse in obligatione.
624. b. 625. b</negEZ>
<negEZ>Sacramenta legis nouæ sunt numero paucissima,
obseruatione facillima, significatione præstan-
tissima. <R>631. b, c</R></negEZ>
<negEZ>Sacramentorum præcepta non possunt mutari à
Pontifice. <R>628. a</R></negEZ>
<negEZ>Sacramentorum formæ sunt de substantia actus.
432. c</negEZ>
<negEZ>Sacramenta noua non potest Ecclesia instituere.
609. c</negEZ>
<negEZ>in Sacramentis legis nouæ non requiritur fides
ministri. <R>605. e</R></negEZ>
<negEZ>Sacramentorum forma data est ab ipsomet aucto-
re formarum. <R>432. a</R></negEZ>
<negEZ>Sacramenta legis nouæ in quo differant à sacra-
mentis legis veteris. <R>629. b</R></negEZ>
<negEZ>Sacrificiorum legis veteris cultus fuit abolendus,
& in aliud purissimum sacrificium commutan-
dum. <R>593. a</R></negEZ>
<P>Sacrificia legis veteris cur Deo non grata. <R>57. c, d</R></P>
<P>Sacrificium qua intentione fieri debeat. <R>200. e</R></P>
<P>Sacrificia nulla vetera vsurpari possunt. <R>600. b</R></P>
<negEZ>Saducæi negabant resurrectionem mortuorum.
580. a</negEZ>
<negEZ>Salica lege F&#x0153;minæ à successione regni Galliæ<-P>@@

<-P>excluduntur. <R>133. e</R></negEZ>
<negEZ>in Salmantiæ Academia candidatus Cathedræ qui
corrupetit suffragatores, inhabilis ad Cathe-
dras redditur, aliisque p&#x0153;nis punitur. <R>373. e</R></negEZ>
<negEZ>Salmaticensis Academiæ præcepta non obligant
in conscientia, & cur. <R>247. b</R></negEZ>
<negEZ>Salomon dono sapientiæ à Deo accepto disputa-
bat super lignisà Cedro vsque ad Hyssopum,
573. a</negEZ>
<negEZ>Salomon deposuit Abiathar Pontificem, & loco
illius creauit Sadoch. <R>190. b</R></negEZ>
<P>Salomon cur se dixerit vnigenitum. <R>328. e</R></P>
<P>Salomon nouum altare ædificauit. <R>148. e</R></P>
<P>Salus Reip. in legibus sita est. <R>18. d</R></P>
<P>Salus ciuitatis in legibus sita est. <R>98. b</R></P>
<P>Salus communis præferenda est propriæ. <R>260. b</R></P>
<negEZ>Samaritani quidam & gentiles vocati ab ipso
Christo viuente. <R>607. d, e</R></negEZ>
<P>Samuel apparuit post mortem. <R>580. a</R></P>
<negEZ>Samuel regem Amalech Agag in frusta concidit.
109. b</negEZ>
<negEZ>Sancti non fiunt, nisi Spiritu sancto per gratiam
habitantem corda hominum. <R>590. a</R></negEZ>
<negEZ>Sanctiones Ecclesiasticæ ex nouo, & veteri Testa-
mento originem duxerunt. <R>2</R></negEZ>
<negEZ>Sanctiones in summo rigore dicuntur leges quæ
certam p&#x0153;nam, præsertim capitis imponunt.
21. a</negEZ>
<negEZ>Sanguinis esus, ac suffocati interdictus etiam in
lege noua & cur. <R>586. a. 609. 610. & seq.</R></negEZ>
<negEZ>Sanguinis comedendi, sed non bibendi vsus liber
factus, & quomodo. <R>612. d, e</R></negEZ>
<negEZ>Sansoni licuit sibi mortem inferre, & quo iure.
85. b</negEZ>
<P>per Sapientiam dicitur seruari iustitia. <R>8. e</R></P>
<negEZ>Saraceni Granatenses potuerunt esse serui capien-
tium ob apostasiam à fide. <R>40. c</R></negEZ>
<negEZ>Saracenus captus in bello à Chtistianis, fit perpe-
tuus seruus capientis. <R>400. c</R></negEZ>
<P>Sarmatia non paruit Romanis. <R>129. c</R></P>
<negEZ>Saturnus Rex Italiæ. 467. c. & sub eo aurea secula.
ibid.</negEZ>
<P>Saülem Deus constituit regem. <R>307. e</R></P>
<negEZ>ad Scandalum vitandum quando liceat exponere
se mortis periculo. <R>265. e, & seq. 266. c</R></negEZ>
<negEZ>Scandali vitandi causa quando non licet edere
prohibita. <R>260. d, e, & seq.</R></negEZ>
<negEZ>Scandalum tutiùs nasci permittitur, quàm vitę ve-
ritas relinquatur. <R>263. b</R></negEZ>
<negEZ>Scandali vitandi causa non est sufficiens, vt vel
minimum præceptum omittatur. <R>261. e</R></negEZ>
<negEZ>Scandalum etiam cum aliquo temporali incom-
modo vitandum est. <R>23. c</R></negEZ>
<negEZ>Scientia vel ignorantia legis nihil facit ad eam
eneruandam. <R>294. d</R></negEZ>
<P>Scribis & Pharisæis obediendum erat. <R>222. a</R></P>
<negEZ>Scriptura sacra diuisa in Testamentum vetus, &
nouum. <R>579. e</R></negEZ>
<P>Scripturæ sacræ triplex sensus. <R>578. e</R></P>
<negEZ>Scriptura tota dicitur lex, quia tota mentem in-
struit. <R>6. e</R></negEZ>
<negEZ>Scriptura libri vitæ est æterna, & verbum diui-
num æternum. <R>32. c</R></negEZ>
<P>Scriptura non est de essentia legis. <R>25. a, b, d</R></P>
<negEZ>Scriptura non est de substantia Extrauagantium.
25. a</negEZ>
<negEZ>Scriptura non adhibetur in lege tanquam solem-
nitas substantialis. <R>26. e</R></negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0741.jpg/>
@@1@<SE741>Index rerum & materiarum.
<duolan 2><negEZ>Scriptura requiritur vt facilius de lege constare
possit. <R>25. a</R></negEZ>
<negEZ>Schedulas quas Reges mittunt ad Tribunalia, &
Cancellarias ad dubiorum declarationem, vim
legis habent. <R>50. b</R></negEZ>
<negEZ>per Schisma definit quis esse membrum Ecclesiæ.
186. b. & a</negEZ>
<negEZ>Schismatis tempore Concilium ἀκεφαλὸν qua-
lem potestatem habeat. 174. e. & quo iure præ-
cepta ferat. <R>ibid. b, c, d</R></negEZ>
<negEZ>Schismaticus manifestus ipso facto amittit iuris-
dictionem, occultus non. <R>186. c</R></negEZ>
<negEZ>Schismaticus quandiu maneat membrum Eccle-
siæ. <R>186. d, e</R></negEZ>
<negEZ>Scholas erigendi ob studium generale literarum
si quis priuilegium obtinuisset, & decennio non
erexisset, amisit priuilegium. <R>300. c</R></negEZ>
<negEZ>Scholastici quoad punitionem subsunt Episcopo
ciuitatis. <R>326. e</R></negEZ>
<P>Scita plebis quid, & quare sic dicta. <R>48. b</R></P>
<negEZ>Scythia, nec Sarmatia, nec vltra Euphratemparue-
runt Romano Imperatori, nec Romanis. <R>129. c</R></negEZ>
<negEZ>Scythæ per leges statuebant vnà cum mortuis
viuos infodere illos, quos viuentes dilexerant.
79. b</negEZ>
<P>Scythia Romanorum arma non nouit. <R>128. d</R></P>
<P>Sedes prima à nemine iudicatur. <R>315. a</R></P>
<P>Sellum filius labes regn&#x0169; tyrannicè inuasit. <R>139. b</R></P>
<P>Sem fuit sacerdos. <R>149. d</R></P>
<negEZ>Senatores quodā tempore soli leges condere po-
terant, quæ vocabantur Senatus consulta. <R>48. c</R></negEZ>
<negEZ>Senatus quidquid statuisset obseruatum est tan-
quam lex. <R>47. b</R></negEZ>
<negEZ>Senatus olim in Romana Rep. habuit potestatem
legislatiuam dependentem à populo. <R>290. c</R></negEZ>
<P>Senatusconsultum quid. <R>48. c</R></P>
<negEZ>Senatusconsulti, quo decernebantur Imperatori-
bus solita, fragmentum est in Capitolio. <R>313. b</R></negEZ>
<P>Sensus legis vnde sumendus. <R>567. d</R></P>
<P>Sententia est quædam particularis lex. <R>559. d</R></P>
<P>Sententia est lex priuata. <R>110. d</R></P>
<negEZ>Sententia Papæ lata seruato ordine iuris habet
vim legis. <R>50. c</R></negEZ>
<negEZ>Sententia Principis in aliqua causa habet vim le-
gis generalis. <R>50. b</R></negEZ>
<negEZ>Sententiæ vbi diuersæ sunt inter Doctores, potior
numerus vincit auctorem. <R>47. d</R></negEZ>
<negEZ>Sententię vbi pares eorum recitantur quorum par
ce&#x0303;setur auctoritas quod sequi debeat, eligat mo-
deratio iudicantis. <R>47. d</R></negEZ>
<P>Sententia in absentem ferri potest. <R>341. d</R></P>
<negEZ>Sententia quando, & quibus verbis significetur
lata, & quando ferenda. <R>395. d, e. 396. a. & seq.</R></negEZ>
<negEZ>Sententia seu præceptum directè dirigitur ad per-
sonas, lex verò directè imponitur ratione terri-
torij. <R>335. a</R></negEZ>
<negEZ>Sententia censuræ, executionem secum trahit.
342. b</negEZ>
<negEZ>Sententia potest duobus modis sine statuto ferri.
341. c</negEZ>
<negEZ>Sententia definitiua quæ absolutionem aut con-
demnationem non continet, nulla ipso iure
censetur. <R>399. d</R></negEZ>
<P>Sententia non expirat morte iudicis. <R>17. a</R></P>
<negEZ>ante Sententiam iudicis cur non possit Respub.
punire, cùm Ecclesia possit. <R>370. d</R></negEZ>
<negEZ>à Sententia iniusta qui non appellaret, peccaret.
403. d</negEZ>@@

<negEZ>ante Sententiam nemo tenetur ad solutionem
p&#x0153;næ. <R>316. e</R></negEZ>
<negEZ>Sententia nunquam appellatur rescriptum in iure.
50. e</negEZ>
<P>Sententia quando censeatur ferri. <R>325. c</R></P>
<negEZ>Sententia declaratoria criminis, & condemnato-
ria diuersæ esse possunt. <R>390. a</R></negEZ>
<negEZ>Sententia ferenda non indicat obligationem sub
mortali. <R>247. e</R></negEZ>
<negEZ>Sententia est actus legitimus, qui non admittit
conditionem, vel suspensionem. <R>325. c</R></negEZ>
<negEZ>Sententia sustinetur sola præsumptione iustitiæ.
230. b</negEZ>
<negEZ>Sententiam iniustam obtinens tenetur ad restitu-
tionem. <R>230. e</R></negEZ>
<P>Sententia non valet, nisi in scriptis feratur. <R>27. c</R></P>
<P>Sententia tunc operatur quando fertur. <R>325. b</R></P>
<negEZ>Sepulturæ Ecclesiasticæ carentia an indicet obli-
gationem sub mortali. <R>251. c</R></negEZ>
<P>Sericis indui contra leges, quale peccatum. <R>242. d</R></P>
<negEZ>Sermones vniuersales vniuersaliter sunt intelli-
gendi. <R>319. a</R></negEZ>
<negEZ>in Sermone generali non venit quod expressè &
specificè mandari non potest. <R>319. c</R></negEZ>
<negEZ>non Sermoni res, sed rei sermo est subiectus, &
non intentio verbis, sed verba debent intentio-
ni seruire. <R>454. b</R></negEZ>
<negEZ>Serui non possunt habere rerum dominia, nec si-
bi acquirunt. <R>213. a</R></negEZ>
<negEZ>Serui non fiunt Christiani capti ab aliis Christia-
nis. <R>40. b</R></negEZ>
<P>Seruiendum homini quomodo non sit. <R>111. b</R></P>
<P>Seruitus quando inuenta. <R>43. b, c</R></P>
<P>Seruitus antiquior omni iure gentium. <R>44. e</R></P>
<P>Seruitus pugnat cum lege naturæ. <R>43. e</R></P>
<negEZ>Seruitus est contra naturam. 83. a, & quomodo.
ibid. b</negEZ>
<P>Seruitus mortalitati comparatur. <R>20. e</R></P>
<negEZ>Seruitutis omne genus prohibitum ante pecca-
tum. 44. b</negEZ>
<P>Seruitutis incommoda. <R>252. c</R></P>
<negEZ>Seruitus non introducta iure gentium, sed à Noe&#x0308;
post diluuium. <R>44. d</R></negEZ>
<negEZ>Seruitutis p&#x0153;na indicat obligationem sub mor-
tali. <R>252. b</R></negEZ>
<P>Seu, particula, an sit copulatiua. <R>553. c, d, e, & seq.</R></P>
<negEZ>Sextus Ælius actiones composuit, & librum po-
pulo dedit, qui vocatus est ius Ælianum. <R>47. a</R></negEZ>
<negEZ>Siciliæ Regina Ioanna in regali solio sedens sen-
tentiam dicebat. <R>319. c</R></negEZ>
<negEZ>Signum legis obligatoriæ triplex, vocale, menta-
le, & scriptum. <R>10. c</R></negEZ>
<P>Signum rationis significatiuum triplex. <R>9. e</R></P>
<negEZ>ad Silentium potest Prælatus obligare sub morta-
li. <R>234. e</R></negEZ>
<P>Silentij violatio non potest esse mortalis. <R>234. b</R></P>
<P>Simonia concedi à Deo nequit. <R>89. d</R></P>
<negEZ>Simoniæ p&#x0153;nas non potest incurrere Papa. 311. d,
312. a.</negEZ>
<negEZ>Simonia, seu emptio rei sacræ quomodo possit
concedi. <R>89. e, & seq.</R></negEZ>
<P>Simoniæ cur additæ sint p&#x0153;næ. <R>198. d, e</R></P>
<negEZ>Simoniæ p&#x0153;nas nō incurreret, qui celebraret con-
tractum simoniacum cum Papa. <R>318. d</R></negEZ>
<negEZ>Sixtus V. reseruauit excommunicationem pro ab-
orsu, quam abstulit Gregorius XIV. <R>287. a</R></negEZ>
<negEZ>Simulatio formalis in rebus fidei est grauissimum
peccatum mortale. <R>616. c</R></negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0742.jpg/>
@@1@<SE742>Index rerum, & materiarum.
<duolan 2><P>Simulatio materialis quæ. <R>615. b</R></P>
<negEZ>Simulatio licita etiam in rebus ad religionem per-
tinentibus. <R>613. a</R></negEZ>
<P>Simulatio mendacium est. <R>613. a</R></P>
<negEZ>Societas non contrahitur inter coniuges quæad
eorum bona spectet. <R>135. c</R></negEZ>
<negEZ>Societatis Iesu constitutiones declarant se non
obligare ad culpam. <R>367. b</R></negEZ>
<negEZ>Societatis Iesu sacerdotes possunt exequi dispen-
sationes. <R>539. e</R></negEZ>
<negEZ>Socius non potest ei, qui in communi loco ædifi-
cat, opus nouum nunciare, cùm possit per præ-
torem, vel arbitrum communi diuidundo eum
prohibere. <R>431. b</R></negEZ>
<negEZ>Sodomia puniritur in Hispania confiicatione bo-
norum. <R>33. e</R></negEZ>
<P>Solemnitas quæ dicatur subsequi actum. <R>433. c</R></P>
<negEZ>Solemnitas modicæ omissio non vitiat actum.
552. d</negEZ>
<P>Solemnitatis legibus princeps solutus est. <R>314. e</R></P>
<negEZ>Solemnitates quædam accidentales non possunt
licitè omitti. <R>432. c</R></negEZ>
<negEZ>Solemnitas quando præscribitur vt seruanda in
ipsamet affectione actus, est substantialis. <R>433. a</R></negEZ>
<negEZ>Solemnitates, quas Episcopus non clero duxerit
solemniter venerandas, debent celebrari. <R>323. a</R></negEZ>
<P>Solon & Dracon legislatores Atheniensium. <R>46. c</R></P>
<negEZ>Solon concessit potestatem Reip. vt possit Magi-
stratuum malefacta corrigere. <R>315. e</R></negEZ>
<negEZ>Species regiminis singulæ sunt de iure gentium.
117. b</negEZ>
<negEZ>Spei præceptum est & naturale, & positiuum, &
continetur in præcepto fidei. <R>622. d, e</R></negEZ>
<P>Spei pręcept&#x0169; cōtinetur in iustificationibus. <R>584. c</R></P>
<negEZ>Spes non amittitur per quodlibet mortale pec-
catum. <R>138. b</R></negEZ>
<P>Spes includit voluntatem obiecti. <R>93. c</R></P>
<negEZ>Spiridio ieiunij tempore carnes apposuit hospiti,
quia nihil aliud suppetebat. <R>260. e</R></negEZ>
<negEZ>ad Sponsam de futuro qui accedit sine affectu
coniugali, si aliam duxit, non potest cum prima
contrahere. <R>420. e</R></negEZ>
<negEZ>Sponsalia de futura transeunt in legitimum ma-
trimonium per copulam subsecutam. <R>420. c</R></negEZ>
<negEZ>Spuriis alimenta decernuntur iure canonico, quæ
negantur iure ciuili. <R>124. b</R></negEZ>
<P>Status Reip. qualis melior & tutior. <R>112. b</R></P>
<negEZ>Status omnis postulat omnis præcepta, sed non
exercenda pro tunc. <R>81. a</R></negEZ>
<negEZ>in Statu innocentiæ homines poterant obligari
præceptis, non tamen p&#x0153;nis. <R>316. c, d</R></negEZ>
<negEZ>Statuimus verbum, stabilimus, &c. vtrum præce-
ptum contineant. <R>246. a</R></negEZ>
<negEZ>Statutum conditum ab inferiori, & approbatum à
superiori, quando possit à conditore reuocari.
469. c, d</negEZ>
<negEZ>Statutum semper manet, & loquitur, etiam post
mortem statuentis. <R>325. c, d</R></negEZ>
<negEZ>Statutum super vna causa non debet ad dissimiles
trahi. <R>51. d</R></negEZ>
<negEZ>Statutum in quibus non potest obligare in alieno
territorio, ita neque sententia, seu præceptum
generale. <R>342. e</R></negEZ>
<negEZ>Statuta vnius communitatis religiosos alterius
non obligant. <R>304. d</R></negEZ>
<P>Statutum videtur lex territorij. <R>342. b</R></P>
<negEZ>Statuta laicorum vim habent contra leges suo-
rum principum. <R>476. d</R></negEZ>@@

<negEZ>Statutum non spirat morte statuentis, sed præce-
ptum generale spirat. <R>125. b, c, & quid sit, ibid.</R></negEZ>
<negEZ>Stipulans se aliquid facturum ad quid teneatur.
364. b, c</negEZ>
<P>Stromata sunt Clementis Alexandrini. <R>615. c</R></P>
<P>Stylus quid. <R>464. a</R></P>
<P>Stylus curiæ legem facit. <R>545. d</R></P>
<negEZ>Stylus curiæ Romanæ ius facit, nec ab eo est rece-
dendum. <R>502. d</R></negEZ>
<P>Stylus quatenus ius, & quale. <R>502. c</R></P>
<negEZ>Stylus à iudicibus inductus circa modum proce-
dendi, non habet vim legis, nisi velit illi dare
qui potest. <R>502. b</R></negEZ>
<negEZ>Subditos extra territorium non ligat consuetudo
patriæ. <R>501. e</R></negEZ>
<negEZ>Subditus existens in loco exempto intra territo-
rium statuentis, non obligatur statutis sui Præ-
lati. <R>339. b</R></negEZ>
<P>Subditus legi parens bono communi cōsulit. <R>56. d</R></P>
<negEZ>Subditus extra territorium non obligatur lege
municipali. <R>323, c</R></negEZ>
<negEZ>Subditus tenetur seruare leges Principis sui etiam
extra regnum. <R>330. a</R></negEZ>
<negEZ>non Subditos nemo potest suis legibus obligare.
110. b</negEZ>
<P>Subditi bonorum dominium habet Princeps. <R>315. c</R></P>
<negEZ>Subditus non est iudex ad definiendum vtrum
prælatus iusta præcipiat, & iure. <R>23. d</R></negEZ>
<negEZ>Subditi non ligantur statuto Episcopi extra terri-
torium versantes. <R>331, e</R></negEZ>
<negEZ>Subditus in dubio legis debet consulere superio-
rem, si liceat. <R>269. c, d</R></negEZ>
<negEZ>Subditi, qui non solùm lucis lege ducuntur, sed
etiam eius p&#x0153;nis stimulantur, duobus subsidiis
ad virtutum vtuntur, sed Princeps altero est de-
stitutus, cùm nemo cogere possit. <R>317. c</R></negEZ>
<negEZ>Subditus non debet seruare legem in periculo.
362. a, b</negEZ>
<P>Subditus est in possessione suæ famæ. <R>23. e</R></P>
<P>Subditi bonum consistit in subiectione. <R>54. c</R></P>
<negEZ>Subditi quibus casibus ligantur extra territorium.
336 c, d</negEZ>
<negEZ>Subditus nequit superioris præceptum tollere.
475. a</negEZ>
<P>Subditi sunt incolæ. <R>320. c</R></P>
<P>Subordinatio quale nomen. <R>187. c</R></P>
<negEZ>Subordinatio inter potestatem temporalem, &
spiritualem sufficit ad bonum regimen Eccle-
siæ. <R>122. c</R></negEZ>
<negEZ>Subsistentia personalis in Trinitate est communis
tribus personis, & tamen inuoluit relationes.
33. c</negEZ>
<negEZ>de Substantia legis non est, vt generale præceptum
sit. <R>17. c</R></negEZ>
<negEZ>Subiectio ad Principes sæculares non est contraria
libertati Christianæ. <R>111. e</R></negEZ>
<P>Subiectio debet esse ante delictum. <R>325. a</R></P>
<negEZ>Subiectio & pręfectura etiam in statu innocentiæ.
112. b</negEZ>
<P>Subiectio vxoris ad virum naturalis est. <R>112. c</R></P>
<P>Subiici nolle quando sit mortale. <R>241. a</R></P>
<negEZ>Successores eorum, qui potestatem condendi le-
ges in Principem transtulerunt, manent illius
legibus obligati. <R>362 c</R></negEZ>
<negEZ>Successor vel substitutus reputatur eadem perso-
na. <R>547. e</R></negEZ>
<negEZ>Suffragia Patrum in Concilio sunt merè consulti-
ua, & non decisiua. <R>173. d</R></negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0743.jpg/>
@@1@<SE743>Index rerum & materiarum.
<duolan 2><negEZ>ad Suffragium ferendum in cathedris inhabilitas
incurritur ante sententiam. <R>38. b</R></negEZ>
<P>Summa seu scopus legis diuinæ, quæ. <R>55. b</R></P>
<negEZ>Superioris voluntas non obligat per se, nisi nota
sit inferiori. <R>12. a</R></negEZ>
<negEZ>Superior non potest solui, aut ligari ab inferiori.
361. e</negEZ>
<negEZ>Superioris iudicium quo indicat se velle obligare,
non est de essentia legis. <R>15. b</R></negEZ>
<P>Superiori parendum est in dubiis. <R>225. b</R></P>
<negEZ>Superiori parere nemo tenetur cum graui suo,
vel alterius detrimento, nisi constet eum legi-
timè præcipere. <R>23. b</R></negEZ>
<negEZ>Superioris præceptum iustum præualet præcepto
inferioris. <R>161. b</R></negEZ>
<negEZ>in Superioris arbitrio non est, obligare sub mor-
tali, vel veniali. <R>235. e. & seq.</R></negEZ>
<negEZ>in Superioris lege non potest inferior dispensare
in iure positiuo. <R>40. b</R></negEZ>
<negEZ>Superioris præceptum quoties non datur per mo-
dum constitutionis, vel legis expirat morte fe-
rentis, vel amotione eius ab officio. <R>24. e</R></negEZ>
<P>Superior potest secum dispensare. <R>510. a</R></P>
<negEZ>Superiores tenentur eodem modo seruare leges
proprias, quo subditi. <R>396. b</R></negEZ>
<negEZ>Superiores Religionum vnde habeāt potestatem
superioritatis. <R>435. b, c</R></negEZ>
<negEZ>Supplicatione interposita ad Papam non suspen-
ditur executio ipsius literarum. <R>297. b, c</R></negEZ>
<negEZ>Suspensio quantam priuationem inducat. 250. d.
251. b</negEZ>
<P>in Suspensione celebrās fit irregularis. <R>251. d. & b</R></P>
<P>Suspensio alia grauis, alia leuis. <R>251. b, c</R></P>
<P>Suspensio sæpe reseruata est Papæ. <R>251. e</R></P>
<P>Synagoga similis fuit Theatro. <R>595. e</R></P>
<P>Synderesis non est lex naturæ. <R>73. e</R></P>
<negEZ>Synodo prouinciali Archiepiscopus est superior.
521. a</negEZ>
<negEZ>ad Synodum Di&#x0153;cesanam quinam confluere so-
leant. <R>520. e</R></negEZ>
<negEZ>in Synodo Di&#x0153;cesana solus Episcopus habet
suffragium decisiuum. <R>520. d</R></negEZ>
<negEZ>in Synodi Di&#x0153;cesanæ legibus dispensatio facta ab
Episcopo erit valida. <R>520. c, d</R></negEZ>
<Z>T</Z>
<P><INI2>T</INI2>Abellio prohibetur exercere officium suum
sine examine. <R>424. a</R></P>
<negEZ>Tabularum Moysis fractio significauit legis vete-
ris destructionem. <R>594. e</R></negEZ>
<negEZ>Tacitum & expressum in iure æquiparantur. 459.
b. 461. c</negEZ>
<negEZ>Talionis p&#x0153;nam imponere solis magistratibus li-
cebat in lege veteri. <R>110. a</R></negEZ>
<negEZ>Templum Ierusalem quinam prohibiti fuerint in-
gredi. <R>606. e</R></negEZ>
<negEZ>Templum Iudæorum exustum est repugnante Ti-
to, nec  amplius reparatum. <R>595. c</R></negEZ>
<P>Templum erat nodus Iudaicæ religionis. <R>594. c</R></P>
<P>Templum quo ordine ingrederentur. <R>606. a</R></P>
<negEZ>Templi velum scissum significauit legis destru-
ctionem. <R>594. e</R></negEZ>
<negEZ>Temporum varietas exposcit aliquando, vt leges
relaxentur. <R>533. c</R></negEZ>
<P>Testamentum quid. <R>579. b</R></P>
<negEZ>ex Testamento minus solemni oritur naturalis
obligatio. <R>438. a</R></negEZ>
<P>Testamentum morte confirmatur. <R>536. e</R></P>
<negEZ>ex Testamento minus solemni quomodo oriatur<-P>@@

<-P>naturalis obligatio. <R>439. e</R></negEZ>
<negEZ>Testamenta minus solemnia valent in conscien-
tia. <R>229. c, d</R></negEZ>
<negEZ>Testamentum coram parocho, & aliis duabus, aut
tribus personis factum, firmum est. <R>439. d</R></negEZ>
<negEZ>Testamentum confirmatum ab Imperatore, potest
reuocari à conditore. <R>469. b</R></negEZ>
<negEZ>Testamentum non possunt condere minores ante
pubertatem, nec Episcopi de rebus Ecclesiæ.
429. d</negEZ>
<negEZ>Testamentum, in quo Imperator est hęres institu-
tus, potest dici inofficiosum. <R>313. b</R></negEZ>
<P>Testamenti vtriusque auctor fuit Deus. <R>570. d</R></P>
<negEZ>Testamentum vetus non habuit promissionem re-
gni cælorum. <R>630. d</R></negEZ>
<negEZ>Testamentum nouum fuit de melioribus bonis.
579. e</negEZ>
<negEZ>Testamenti veteris patres vnde habuerint veram
iustitiam. <R>590. a</R></negEZ>
<P>Testamentum nouum æternum dicitur. <R>627. a</R></P>
<negEZ>Testamentum nouum omnino firmum, & irreuo-
cabile. <R>579. c</R></negEZ>
<negEZ>Testamenti noui sacerdotes Apostoli sunt consti-
tuti in c&#x0153;na. <R>622. c</R></negEZ>
<negEZ>Testatoris voluntas firma est ex testamento minus
solemni inter liberos, qui excludunt extraneam
personam. <R>439. c</R></negEZ>
<negEZ>Testatorem, non hæredem scriptum deuinciunt
leges. <R>313. c</R></negEZ>
<P>de Testimonij substantia iuramentum est. <R>432. d</R></P>
<negEZ>Testimonium latum sine iuramento si partes re-
nuncient iuri suo, validum est. <R>417. e</R></negEZ>
<negEZ>Testimonia præcipuè dicuntur præcepta fidei.
584. b</negEZ>
<negEZ>Testis negans veritatem in iudicio non tenetur
ad restitutionem fisco. <R>406. e</R></negEZ>
<negEZ>Testis reprobatur eo ipso quòd iudex contra eum
iudicat. <R>463. a</R></negEZ>
<negEZ>Territorij leges forenses non tantùm obligant
quoad vim directiuam, sed etiam quoad vim
coactiuam. <R>327. c, d</R></negEZ>
<negEZ>Theodosius Imperator vsus est arte medicinæ,
cùm Idololatriam ab vrbe expulit. <R>104. a</R></negEZ>
<negEZ>Theologi potissimè leges considerant, quatenus
voluntatem dirigunt, & astringunt, & ab eis
pendet bonitas, malitia, &c. <R>2</R></negEZ>
<negEZ>Theologi præferendi in materia conscientiæ.
252. e</negEZ>
<negEZ>Tibareni legibus habebant præcipites dare ex al-
tissimis rupibus seniores. <R>79. b</R></negEZ>
<negEZ>Timor p&#x0153;næ æternæ est donum Spiritus sancti.
303. e</negEZ>
<P>Tob vox hæbræa quid significet. <R>571. e</R></P>
<P>Totum qui dicit, nihil excludit. <R>319. a</R></P>
<P>Totum quando non est maius sua parte. <R>176. b</R></P>
<negEZ>in Tormentis modum excedere crudelitas est.
397. d</negEZ>
<P>Traditiones vnde veniant. <R>624. d</R></P>
<P>Traditionum genera quatuor. <R>148. b</R></P>
<P>Traditio diuina & Apostolica quæ. <R>474. a</R></P>
<P>Traditiones hominum quæ. <R>474. b</R></P>
<negEZ>Transgressor non potest legis ignoratione excu-
sari. <R>276. e</R></negEZ>
<P>Transitus quando obliget ad leges loci. <R>321. a, b</R></P>
<negEZ>Tributorum leges siue habeant p&#x0153;nam adiunctā,
siue non habeant, semper obligant in conscie&#x0303;-
tia ad soluendum sponte tributum intra tempus
præscriptum. <R>414. a, b</R></negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0744.jpg/>
@@1@<SE744>Index rerum & materiarum.
<duolan 2><negEZ>Tributa non obligant ad solutionem antequam
rigorosè exigantur. <R>411. b, c</R></negEZ>
<P>Tributa dari Cæsari cur Christus iusserit. <R>108. b</R></P>
<P>Tributa ob iurisdictionem penduntur. <R>357. a</R></P>
<negEZ>Tributum est necessarium ad defensionem Reip.
ideo debetur sub mortali. <R>242. e</R></negEZ>
<negEZ>Tributorum exemptio aut remissio quando esset
peccatum, & quale. <R>519. c, d</R></negEZ>
<negEZ>à Tributis eximens aliquem Princeps quantùm
peccet. <R>527. e</R></negEZ>
<negEZ>de Tributi à legitimo Principe instituti iustitia,
quàm difficile sit iudicare. <R>413. a, b</R></negEZ>
<negEZ>Tributa non sunt p&#x0153;næ. 411. a, e, & eorum leges
quæ. <R>ibid. e</R></negEZ>
<P>Tributa Principibus debentur. <R>127. c</R></P>
<negEZ>Tributa per se soluenda statim obligant, etiamsi
non exigantur. <R>411. e</R></negEZ>
<P>Tributa quæ iusta. <R>412. c</R></P>
<negEZ>Tributa personalia quæ, vocantur census, capita-
tiones, &c. <R>411. d</R></negEZ>
<P>in Tributis debet seruari proportio. <R>413. b</R></P>
<negEZ>Tridentinum Concilium approbatum à Pio. 1111
173. e</negEZ>
<negEZ>Tridentini Concilij promulgatio quomodo sit
facta Romæ. <R>275. e. 276. a</R></negEZ>
<negEZ>Tridentinum Concilium non obligauit Romæ,
nisi post duos menses à publicatione. <R>278. b</R></negEZ>
<negEZ>Tridentinum Concilium licet interpretari, sed
quomodo, & à quibus. <R>563. 564. per totum.</R></negEZ>
<P>Tuitio summa Reipub. ex legibus & armis. <R>99. e</R></P>
<P>Tutela finitur pubertate. <R>135. a</R></P>
<negEZ>Tutelæ voluntariæ munera priuilegiis nihil dero-
gant. <R>459. e</R></negEZ>
<negEZ>Tutores qua ratione & quomodo possint admi-
nistrare regnum vsque ad matrimonium Regi-
næ. <R>135. a</R></negEZ>
<negEZ>Tunc dictio denotat extremitatem temporis.
26. d</negEZ>
<negEZ>in Turcarum triremibus remigantes contra Chri-
stianos, non excommunicantur. <R>257. e</R></negEZ>
<P>Typus hispanè, Elmodollo. <R>595. e</R></P>
<P>Tyranni quinam sint & cur sic vocati. <R>139. e</R></P>
<P>Tyranni olim vocati sunt omnes reges. <R>139. e</R></P>
<P>Tyrannus à Rege quomodo differat. <R>19. c</R></P>
<negEZ>Tyrannorum successores legitimi reges fieri pos-
sunt, & quomodo. <R>135. e</R></negEZ>
<negEZ>à Tyranno peti possunt opera gratiæ, & iustitiæ.
141. d</negEZ>
<negEZ>Tyranni pacificè gubetnantis leges obligant. 226.
a. & ibid. b</negEZ>
<negEZ>Tyrannus in quo peccet iudicando, eiusq&#x0301;ue iudi-
ces. <R>228. b</R></negEZ>
<negEZ>Tyrannus quomodo suo principatui cedere te-
neatur. <R>228. d</R></negEZ>
<P>Tyrannus non potest leges condere. <R>141. e</R></P>
<P>Tyranni lex nunquam, est valida. <R>226. a</R></P>
<P>Tyranni leges quænam validæ. <R>141. d</R></P>
<P>Tyranni possunt Hæreticos punire. <R>226. d</R></P>
<negEZ>Tyrannus peccat inuadendo, & retinendo princi-
patum, sed non iudicando. <R>227. c. 141. b</R></negEZ>
<negEZ>Tyrannum à regno deponendi potestatem habet
Respub. <R>114. a</R></negEZ>
<negEZ>Tyranni iudicium quomodo dicatur non vsur-
patum. <R>227. a, b</R></negEZ>
<negEZ>Tyrannus iustè occidens, & mandans reum occi-
di, non peccat. <R>142. a</R></negEZ>
<negEZ>Tyranni actus sunt rescindendi superueniente iu-
sto domino. <R>226. b</R></negEZ>@@

<Z>V</Z>
<P><INI2>V</INI2>Alentinianus noluit iudicare Episcopos.
192. b</P>
<P>Varietas est decus Ecclesiæ & delectat. <R>324. d</R></P>
<negEZ>Vectigalia de quibus rebus exigantur, dicuntur
etiam pedagia, guedagia, portoria. <R>411. d</R></negEZ>
<negEZ>Venatio ceurorum prohibita sub p&#x0153;na capitis.
252. b</negEZ>
<negEZ>Vendere velle carò, & vili emere natura insi-
tum. <R>45. b</R></negEZ>
<negEZ>Venditionem vbicumque fiat, princeps potest ir-
ritare. <R>337. b</R></negEZ>
<P>Verbi productio est propria Patri. <R>32. d</R></P>
<negEZ>Verbum diuinum est æternum, & scriptura libri
vitæ æterna. <R>32. c</R></negEZ>
<negEZ>Verbum dicitur dupliciter, essentialiter, & perso-
naliter. <R>33. d</R></negEZ>
<negEZ>Verborum communis vsurpatio est magni pon-
deris ad cuiusque sermonis interpretationem.
369. b</negEZ>
<negEZ>Verborum duplicatio non inducit sententiam la-
tam, sed inferendam. <R>396. a</R></negEZ>
<negEZ>Verba non important obligationem, nisi secun-
dùm materiæ grauitatem. <R>246. b</R></negEZ>
<negEZ>Verba dubia, quæ & præceptum, & simplicem vo-
luntatem possunr significare. <R>246. a</R></negEZ>
<negEZ>Verba in lege quomodo debeant considerari. 567.
per totum, & seq.</negEZ>
<negEZ>Verba simpliciter prolata accipiuntur in propria
significatione. <R>567. d</R></negEZ>
<P>Verba quæ inducant sententiam latam. <R>396. b, c</R></P>
<negEZ>Verba quænam, quomodo, & qua ratione obliga-
tionem importent, longissima dispensatio. 243.
c, d, & seqq.</negEZ>
<negEZ>Verba alicuius contractus non semper habent
eandem intentionem, quam in cortice sonant.
270. c, d</negEZ>
<P>Verba irritantia actus quæ. <R>430. b. & seqq.</R></P>
<negEZ>Verba præcipio, prohibeo, & similia ad quid obli-
gent in vtroque iure. <R>243. c, d. & e</R></negEZ>
<P>Veritas præfertur præsumptioni. <R>228. d</R></P>
<P>Veritas immutabilis est lex omnium artium. <R>64. e</R></P>
<P>Verum omne à Spiritu sancto. <R>72. c</R></P>
<negEZ>Veteres cantabant leges priusquàm literas scitent,
ne eas obliuioni mandarent. <R>45. a</R></negEZ>
<negEZ>Viator nihil inueniens, nisi cibum in Idolio po-
situm potest illum respuere, & fame perire.
145. b</negEZ>
<negEZ>Viator famis necessitate pressus, nihil inueniens,
nisi carnes in Idolio positas, eas non debet
edere. <R>260. d, e</R></negEZ>
<negEZ>Vicarius qui est in vno, non debet esse in omnibus
122.</negEZ>
<negEZ>Victima nobilior pro Pontifice quàm pro Rege
offerri præcipiebatur in lege veteri. <R>190. c</R></negEZ>
<P>Victoria vnius prodest alteri in indiuiduis. <R>318. e</R></P>
<negEZ>in Vigiliis B. Mariæ virginis non ieiunare non est
peccatum, nisi in vigilia Assumptionis. <R>498. a</R></negEZ>
<P>Vinculum semel concisum non conualescit. <R>528. b</R></P>
<P>Violatio legis contra quam virtutem sit. <R>252. e</R></P>
<negEZ>Violatio vnius præcepti reddit hominem prom-
ptum ad cætera violanda. <R>5. c</R></negEZ>
<negEZ>Vir est dominus rei dotalis constante matrimo-
nio. <R>134 a</R></negEZ>
<P>Vir est caput vxoris. <R>133. a</R></P>
<negEZ>Vir quandiu viuit vxor obnoxia est legi coniugij.
592. b</negEZ>
<P>Viri probi cur dicantur filij Dei. <R>589. e</R></P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0745.jpg/>
@@1@<SE745>Index rerum & materiarum.
<duolan 2><negEZ>Viri domicilium attenditur ratione contractus
dotis. <R>326. d, & cur. ibid. e</R></negEZ>
<P>Virga significat legem. <R>619. b</R></P>
<negEZ>Virga significat potestatem gubernatiuam, & cur.
144. d</negEZ>
<negEZ>de Virginitate Apostolicorum, & Eucratitarum
error. <R>213. e</R></negEZ>
<P>Virginitas non est virtus distincta à castitate. <R>78. c</R></P>
<negEZ>Virginitatis, vel paupertatis nullus actus est in
præcepto. <R>78. b</R></negEZ>
<P>Virginitas est virtus præcellens. <R>213. e</R></P>
<negEZ>Virginitas solùm suaderi potest, imperari non po-
test. <R>214. a</R></negEZ>
<negEZ>Vnctionis extremæ sacramentum quando institu-
tum. <R>624. b</R></negEZ>
<P>B. Virgo fuit subiecta legi veteri. <R>302. b</R></P>
<negEZ>in Virgine non idem significabat purificatio quod
in aliis, nec baptismus. <R>614. e</R></negEZ>
<negEZ>B. Virgo meruit saltem ex congruo, vt Christus ex
ea nasceretur. <R>577. c, d</R></negEZ>
<P>Virtus quid. <R>79. c, d</R></P>
<P>Virtus perficit naturam. <R>79. d</R></P>
<negEZ>Virtus omnis est conformis rationi, & inclinatio-
ni naturali. <R>79. a</R></negEZ>
<negEZ>Virtutum quales actus lex humana præcipiat.
213. e</negEZ>
<negEZ>Virtutum Theologalium actus interius sæpissimè
consummantur. <R>622. e</R></negEZ>
<negEZ>Virtutum actus omnes pertine&#x0303;t ad legem naturæ.
77. b, d, & cadunt sub eius præcepto. <R>ibid. c</R></negEZ>
<negEZ>Virtutes quatuor præcipuè in legislatore requi-
runtur. <R>55. a</R></negEZ>
<negEZ>Violatores legis antequam totus populus repu-
gnet, peccant, & iustè puniuntur. <R>290. a</R></negEZ>
<negEZ>Violator quicunque est legis, est verè inobediens.
306. a</negEZ>
<P>Vis directiua sine coactiua esset inefficax. <R>327. d</R></P>
<negEZ>Vis directiua, & coactiua quomodo sint coniun-
ctæ. <R>316. e</R></negEZ>
<P>in Virtutum materia duo sunt, & quæ. <R>217. c</R></P>
<negEZ>Virtutes sunt naturales, quomodo intelligendum.
79. b</negEZ>
<negEZ>Virtuti speciali non omnia peccata repugnant.
96. a</negEZ>
<P>Vitam conseruare est de iure naturæ. <R>255. d</R></P>
<negEZ>Vita verè hominis est, quæ iuris ordine contine-
tur. <R>99. a</R></negEZ>
<P>Vitæ suæ quisque debet consulere. <R>319. d</R></P>
<P>Vitæ & mortis Deus solus est Dominus. <R>255. d</R></P>
<negEZ>Vitam seruandi præceptum in quo possit despici.
261. d</negEZ>
<negEZ>Vitæ ciuium dominium non habet Resp. sed con-
uenientem vsum. <R>256. c</R></negEZ>
<negEZ>Vita æterna quomodo sit promissa in lege veteri.
581. a, b, c, d</negEZ>
<negEZ>Vitia aliqua permittere expedit, vt maiora viten-
tur. <R>212. d</R></negEZ>
<P>Vitiorum auctor non est Deus, sed ordinator. <R>68. e</R></P>
<P>Vitia legis quæ. <R>18. c</R></P>
<negEZ>Vitia & peccata cur pertineant ad legem canoni-
cam. <R>218. a, b</R></negEZ>
<P>Vlpiani leges quare habeant auctoritatem. <R>178. a</R></P>
<P>Vnctio extrema non obligat sub mortali. <R>619. a</R></P>
<negEZ>Vnio in legibus positiuis vnitati Reip. & corporis
politici valde necessaria. <R>98. b</R></negEZ>
<negEZ>Vnitati Reip. vnio necessaria legibus positiuis.
98. b</negEZ>
<negEZ>Vniuersitatum mandata sub p&#x0153;na præstiti iura-<-P>@@

<-P>menti, quomodo obligant, & ad quid. <R>247. b, c</R></negEZ>
<negEZ>Vniuersitates Clericorum, vel Doctorum possunt
statuta facere quæ vim legum habeant. <R>181. a</R></negEZ>
<negEZ>Vniuersitatum Magistri, Doctores, & scholastici
quantùm peccent transgredientes regulam il-
lius. <R>368. c, d</R></negEZ>
<negEZ>Voconia lege prohibitum erat mulieribus, ne qua
maiorem centum millium numûm hæredita-
tem posset adire. <R>313. d</R></negEZ>
<P>Voconia lege soluti erant Imperatores. <R>312. e</R></P>
<P>Volitio & cognitio obiecti est lex. <R>16. c</R></P>
<negEZ>Volo, & intendo verba, an contineant pręceptum.
246. a</negEZ>
<P>Voluntas diuina ex se est rectissima. <R>64. e</R></P>
<negEZ>Voluntas diuina solet in scripturis appellari lex.
74. e</negEZ>
<P>Voluntas Dei est prima ratio omnium. <R>65. a</R></P>
<P>Voluntas Dei est substantia Dei. <R>65. b</R></P>
<P>Voluntas imperat intellectui. <R>7. c</R></P>
<negEZ>Voluntas est prima regula actionum nostrarum.
7. c</negEZ>
<P>Voluntatis humanæ duplex regula. <R>72. d</R></P>
<negEZ>Voluntas si ad opus non peruenit, ab Ecclesia non
punitur. <R>196. e</R></negEZ>
<P>Voluntas nulla potest ferri in incognitum. <R>65. e</R></P>
<negEZ>Voluntas versatur circa omne ens sub ratione bo-
ni. <R>216. c</R></negEZ>
<negEZ>Voluntas obligandi exterius expressa est de essen-
tia legis. <R>15. d</R></negEZ>
<negEZ>Voluntas superioris quocunque innotescat, est
quoddam præceptum. <R>15. c</R></negEZ>
<negEZ>Voluntas obligandi in Principe qua ratione obli-
get. <R>75. d</R></negEZ>
<P>Voluntas virtualis quæ. <R>546. e</R></P>
<negEZ>Voluntas est potentia realiter ab intellectu distin-
cta. <R>90. d</R></negEZ>
<negEZ>ad Voluntatem pertinet ordinare vnum ad aliud,
vt medium ad finem. <R>7. c</R></negEZ>
<negEZ>Voluntas obligandi diuina quomodocunque in-
notescat, obligationem inducit. <R>287. b</R></negEZ>
<P>Voluntas propria quæ in sacra scriptura. <R>301. b</R></P>
<negEZ>Voluntas tacita rantùm valet, quantùm expressa in
ijs quæ nec formam certam requirant, nec ver-
ba. <R>534. b</R></negEZ>
<negEZ>Voluntatis bonitas ex lege æterna primariò, ex na-
turali secundariò pendet. <R>13. c</R></negEZ>
<negEZ>Voluntas principis sufficienter manifestata sufficit
ad valorem priuilegij. <R>446. d</R></negEZ>
<negEZ>Voluntas eius qui non peccat semper est confor-
mis diuinæ. <R>13. a</R></negEZ>
<P>Voluntas obligandi est de ratione legis. <R>11. b</R></P>
<negEZ>Voluntas inter homines non operatur, nisi vt si-
gnificata. <R>454. d</R></negEZ>
<negEZ>in Voluntate est regnum, & imperium eorum quę
sunt in homine. <R>7. c, e</R></negEZ>
<negEZ>Voluntas semper præsumitur in fauorabilibus.
543. d</negEZ>
<negEZ>Voluntas formalis obligandi nos est in Deo me-
dia ratione. <R>12. b</R></negEZ>
<P>Voluntas res facti est. <R>439. b</R></P>
<negEZ>Voluntas posterior supposita potestate, vincit
priorem, & eam reuocat. <R>469. e</R></negEZ>
<negEZ>Voluntas nondum insinuata non potest habere
rationem regulæ apud homines. <R>286. d</R></negEZ>
<negEZ>Voluntas Dei immutabilis, & non potest non im-
pleri. <R>12. b</R></negEZ>
<P>Voluntas quando puniatur. <R>196. c</R></P>
<P>Voluntas superioris non obligat, nisi pręcipiat. <R>13. c</R></P></duolan 2>

@@0@<filename:W0092-0746.jpg/>
@@1@<SE746>Index rerum & materiarum.
<duolan 2><P>Votum lex quædam est. <R>94. d</R></P>
<negEZ>Votum simplex & solemne æqualia sunt quoad
prohibitionem. <R>423. c</R></negEZ>
<P>Vota quo iure obligent. <R>81. c</R></P>
<negEZ>Vota & contractus vi, metu, & dolo facta sunt nul-
la iure naturæ. <R>418. b</R></negEZ>
<P>Vota interna quomodo irritentur. <R>206. c</R></P>
<P>in Votis dispe&#x0303;sare grauiùs est, quā in legibus. <R>511. e</R></P>
<negEZ>Votum p&#x0153;nale obligat tantùm ad p&#x0153;nam, quo-
modo intelligendum. <R>370. b</R></negEZ>
<negEZ>Votum emissum cum animo non se obligandi,
non est verè votum. <R>15. a</R></negEZ>
<negEZ>per Votum populus potest successores obligare.
362. c</negEZ>
<P>Voti obligatio est merè diuina, ac naturalis. <R>236. a</R></P>
<P>Voto satisfacit ignorans votum. <R>210. c</R></P>
<negEZ>Voto potest quis se obligare ad opus, & ad p&#x0153;-
nam. <R>306. c</R></negEZ>
<negEZ>in Voto castitatis quę causę requirantur ad dispen-
sationem. <R>539. a</R></negEZ>
<P>Votum cuius sit iuris. <R>208. c</R></P>
<negEZ>Votum non est seruandum contra voluntatem su-
perioris. <R>206. d</R></negEZ>
<negEZ>ex Voto potest quis obligari sub mortali ad rem
leuem iussu superioris faciendam. <R>235. d</R></negEZ>
<negEZ>in Voto dispensatus si me&#x0303;taliter renunciet dispen-
sationi, an valeat renunciatio. <R>549. d, e</R></negEZ>
<negEZ>Votum non est verum quod non obligat in con-
scientia. <R>231. a</R></negEZ>
<P>Voti obligatio maior est quàm iuramenti. <R>368. b</R></P>
<P>Votum de indifferentibus, quatenus daret. <R>268. e</R></P>
<negEZ>ex Voto in materia graui non potest quis obligari
sub veniali. <R>236. e</R></negEZ>
<P>Voti solemnitas non est de iure diuino. <R>628. d, e</R></P>
<P>Votum vel promissio lex priuata dicitur. <R>58. c</R></P>
<P>in Voto dispensare quid sit. <R>513. c</R></P>
<P>Vota quomodo relaxet Pontifex. <R>628. e</R></P>
<P>Voti irritatio in quo fundetur. <R>229. a</R></P>
<P>Vota religiosi potest irritare Prælatus. <R>206. a</R></P>
<negEZ>Voto dispensans superior, in quanam lege dispen-
set. <R>207. b</R></negEZ>
<P>in Votis quomodo secum dispe&#x0303;set Pontifex. <R>314. a</R></P>
<negEZ>Voti dispensatio obtenta cum iusta causa quæ po-
stea cessarit, an duret semper. 528. d, e, & seq. re-<-P>@@

<-P>soluitur. <R>529. a</R></negEZ>
<negEZ>in Voto & matrimonio quomodo dispenset Deus
94. d, e</negEZ>
<negEZ>Vsurarum solutio quomodo possit reddi debita.
474. e</negEZ>
<negEZ>Vsuræ non concessæ, sed permissæ in lege veteri.
571. c</negEZ>
<P>Vsuras exigere est contra ius naturæ. <R>474. e</R></P>
<P>Vsuræ quomodo Iudæis permissæ. <R>86. a</R></P>
<P>Vsurarij sunt infames ipso iure. <R>395. e</R></P>
<negEZ>Vsus non distinguitur à Dominio in rebus vsu
consumptibilibus. <R>389. a</R></negEZ>
<P>Vsus quid. <R>471. b</R></P>
<P>non Vsus abrogans legem qualis esse debeat. <R>299. c</R></P>
<P>Vsus est optimus legum interpres. <R>243. b</R></P>
<negEZ>Vsus idem quod mos, & distinguitur à consuetu-
dine. <R>471. b</R></negEZ>
<negEZ>Vsus communis loquendi præualet verborum
proprietati. <R>564. d</R></negEZ>
<negEZ>Vxor & maritus dicuntur duo in carne vna, socij-
que diuinæ & humanæ domus. <R>319. d</R></negEZ>
<negEZ>Vtilitas plurimorum vnius vtilitati, vel voluntati
præferenda est. <R>20. b</R></negEZ>
<P>Vox populi vox Dei. <R>364. e</R></P>
<negEZ>Voces sunt impositæ ad significandum ex humana
institutione. <R>615. e</R></negEZ>
<P>Vxorem qui dimittit, carnem suam scindit. <R>574. b</R></P>
<negEZ>Vxoris bonorum confiscatio quæ bona contineat.
385. b, c</negEZ>
<P>Vxor tenetur obedire marito, sicut Domino. <R>223. b</R></P>
<P>Vxoris ad virum subiectio naturalis est. <R>112. c</R></P>
<P>Vxores sunt immunes à fideiussione. <R>443. d</R></P>
<P>Vxor licitè assistit marito infecto peste. <R>261. d</R></P>
<negEZ>Vxor habe&#x0303;s ius patronatus potest præsentare abs-
que viri consensu. <R>134. a</R></negEZ>
<P>Vxores splendent honore mariti. <R>319. d</R></P>
<P>in Vxorem non competit furti actio. <R>134. a</R></P>
<P>Vxor non debet puniri pro culpa mariti. <R>415. a</R></P>
<Z>Z</Z>
<negEZ><INI2>Z</INI2>Acharias Papa Chilpericum Francorum Re-
gem deposuit eò quòd esset regno inutilis,
& Pipinum Caroli Magni patrem præposuit.
119. e</negEZ>
<P>Zaleucus Rex proprias leges seruabat. <R>390. d.</R></P></duolan 2>
<Z><A+1>FINIS.</A+1></Z>
------------------------------------------------------------
<Z><A+1>LVGDVNI,</A+1>
<A+2>Excudebat Amedeus Polerius,</A+2>
<A+1>Anno Domini, 1611.</A+1></Z>

@@0@<filename:W0092-0747.jpg/>
@@1@<SE747>

@@0@<filename:W0092-0748.jpg/>
@@1@<SE748>

@@0@<filename:W0092-0749.jpg/>
@@1@<SE749>

@@0@<filename:W0092-0750.jpg/>
@@1@<SE750>

@@0@<filename:W0092-0751.jpg/>
@@1@<SE751>

@@0@<filename:W0092-0752.jpg/>
@@1@<SE752>

@@0@<filename:W0092-0753.jpg/>
@@1@<SE753>

@@0@<filename:W0092-0754.jpg/>
@@1@<SE754>

@@0@<filename:W0092-0755.jpg/>
@@1@<SE755>