@@0@<filename:W0001-A-0000.jpg/>
@@1@<SE1:a>

@@0@<filename:W0001-A-0001.jpg/>
@@1@<SE1>

@@0@<filename:W0001-A-0002.jpg/>
@@1@<SE2>

@@0@<filename:W0001-A-0003.jpg/>
@@1@<SE3>

@@0@<filename:W0001-A-0004.jpg/>
@@1@<SE4>
<Z><A+1>R. P. DIDACI</A+1>
<A+2>DE AVENDAÑO</A+2>
SOCIETATIS IESV
<A+3>THESAVRVS</A+3>
<A+1>INDICVS.</A+1></Z>

@@0@<filename:W0001-A-0005.jpg/>
@@1@<SE5>

@@0@<filename:W0001-A-0006.jpg/>
@@1@<SE6>
<Z><A+3>R. P. DIDACI</A+3>
<A+5>DE AVENDAÑO</A+5>
<A+2>SOCIETATIS IESV,</A+2>
<A+1>SEGOVIENSIS,</A+1>
In PERVVIO iam pridem publici & primarij S. Theologiæ Professoris,
& in Sacro Inquisitionis Sanctæ Tribunali adlecti Censoris,
<A+4>THESAVRVS INDICVS,</A+4>
<A+2>SEV GENERALIS INSTRVCTOR</A+2>
<A+1>pro regimine conscientiæ, in iis quæ ad indias spectant.
TOMVS PRIMVS,</A+1>
Ea continens, quæ ad Ciuilem præsertim conducunt Gubernationem.
#(IMAGE)
ANTVERPIÆ,
Apud IACOBVM MEVRSIVM.
Anno M. DC. LXVIII.</Z>

@@0@<filename:W0001-A-0007.jpg/>
@@1@<SE7>

@@0@<filename:W0001-A-0008.jpg/>
@@1@<SE8>
<Z><A+1>REGIO INDIARVM</A+1>
<A+2>CONSILIO</A+2>
inter svprema catholici
<A+1>HISPANIARVM REGIS</A+1>
INSIGNI.</Z>
<P><A+1><INI4>T</INI4>Hesavrvs Indicvs Regij sanè iuris<marginalia>Sic Ordi-|nationes,|de quibus|Titul. 5.|Cap. 9.</marginalia>
est, Senatvs Amplissime, & Thesau-
rum Indicum, non è terræ visceribus ex-
tractum, sed ex Sapientiæ receptaculis
profundis elicitum, & Sapientium ductu ad commu-
nem vtilitatem studio peruigili coaptatum, publicæ
tradendum luci, Indicâ ex regione, omnium Reginâ,
transmitto. Suos enim habet Sapientia Thesauros re-
ceptaculis pretiosis inclusos, de quibus Siracides,</A+1> Om-<marginalia>Eccli. 1.|v. 21.</marginalia>
nem, <A+1>inquit,</A+1> domum illius implebit à generationibus, & receptacula
à Thesauris illius. <A+1>Cùm ergo Regij iuris sit, Regijs vide-
batur obtutibus destinandus. Sed Claritudinem il-
lam, humanissimam licèt, formidinis ingenuæ vellica-
tione suspiciens, familiarius quærit hospitium, in quo
& iustitiæ debitum, dum Cæsari, quod est Cæsaris,
redditur, & censuræ votum, litteraturæ omnigenæ
Primoribus reseruatæ, cum maiore animi mei latitu-
dine copulentur. Celsitudinem proptereà Vestram
S. A. Sapientię gloriosa Congeries, singulare integrita-
tis Exemplar, probatę fidei selectissima Concio, pru-
dentiæ plus meritis quàm annis coronata Senectus,
confidenter adeo: in quâ & Regius splendor, & fortu-<marginalia>Caßiodo-|rus Lib.|3. 33.</marginalia>
nandi operis argumenta conueniunt.</A+1> Lætamur tales viros<-P>

@@0@<filename:W0001-A-0009.jpg/>
@@1@<SE9>
<-P>emergere, qui Senatoriâ mereantur luce radiare, vt laude conspicuis
deferatur gratia dignitatis. <A+1>Erit ergo Thesavrvs præsens
tali luce conspicuus, si & probari contingat: in quo
& pro Senatoriâ augendâ luce documenta non peni-
tùs contemnenda succurrent. Vestra res agitur, Viri
Clarissimi; nec qualiscumque, sed animæ, conscientiæ,
æternitatis: & sacra Sapientia, quæ in Consilio habi-
tationem suâ dignam Maiestate constituit, vt clamat
ipsa, dum ait:</A+1> Ego Sapientia habito in Consilio; <A+1>suos etiam<marginalia>Prou. 8.|v. 12.</marginalia>
per me clamores cumulat: dignissima equidem quæ
& per me clamans, contemptibile aliàs organum,
dum oracula tantummodò veritatis insonant, audia-
tur. Vt & hoc loco sit etiam illud verissimum:</A+1> Sanauit
iterum Sapientia, per contemptibile lignum iustum gubernans.<marginalia>Sapient.|10. v. 4.</marginalia>
<A+1>Cumq&#x0301;ue opere in ipso clamem, nec paucis profectò
clamoribus, ad felicissimi cursus Celsitudinis Vestræ
fortunatum exitum, vt sperare sat iuuat, profuturis:
hîc multus non ero, animum expressisse contentus;
temporarium nihil, proquo Vestrasolent fatigari sub-
sellia, penitùs affectantem. Deo, Deo, (ipsum testor)
non carni vnquam, aut sanguini militaui: & modò
Æternitati proximus militabo? Ne etiam</A+1></P>
<shi>  In publica commoda peccem,<marginalia>Horatius|Epist. 1.|Lib. 2.</marginalia>
Dum longo sermone moror tua tempora, Præses,
Præsidiumque Noui, curis & legibus, Orbis.</shi>
<Z>CELSITVDINIS VESTRÆ</Z>
<tspb>                    <A-1>minor seruus</A-1></tspb>
<R>didacvs de avendaño.</R>

@@0@<filename:W0001-A-0010.jpg/>
@@1@<SE10>
<Z><A+2>INGENVO LECTORI.</A+2></Z>
<P><INI4>S</INI4>Acratioris Theologiæ partus iam pridem meditatus, ex quibus
aliqui publicam iam lucem conspexerunt, & scholis & sugge-
stibus pro meo voto, vtinam & successu parili, profuturi; aliud
nunc scriptionis genus aggredior, vt quod est ætatis & virium
reliquum, inter occupationes alias, religioso proprias instituto, commu-
nibus faciam vtilitatibus deseruire: & quamuis ætas & infirmitas quietem
potiùs desiderent, quàm laborem, vt cum Goffrido loquar Lib. 1. Epist. 14. illum<marginalia>Goffridus.</marginalia>
tamen, non quia necessarium, sed quia vtilem (quamquàm & necessarium
erit fortè qui iudicet) non recuso, vbi & debiti officij videtur titulus per-
urgere. Per quinquaginta enim iam ferè annos Indiarum incola, & in
nobilissimo earum Tractu benignam & peculiarem Dei prouidentiam
expertus, non possum non me iisdem multipliciter agnoscere debitorem.
Vt ergo grati animi aliquale exhibeam monimentum (vtinam esset illud
ære perennius) id destinaui animo, quod operis Titulus repræsentat. Neque
enim generalem debui, aut potui, instructionem moliri, & ea omnia, quæ
ad iudiciales caussas pertinent, geminatis & magnis voluminibus com-
prehendere, pro quo alij Iuris vtriusque Consultissimi desudarunt.</P>
<shi>  Buccæ<marginalia>Iuuenalis.</marginalia>
Noscenda est mensura tuæ:</shi>
<P>quod prudenter admonuit Iuuenalis Satyra 2. Ideò rem conscientiæ præ-
sertim ago, & per sacra discurro, dilucido, licèt breui sæpiùs sæpè compen-<marginalia>Tomo I.|Proble-|mat. in|Præfat.</marginalia>
dio; quandoquidem materiæ grauitas non semper patitur breuitatem; a-
mabilem profectò, vt me alibi cum Diuo Hieronymo admonuisse re-
cordor.</P>
<P>  Quòd Thesaurum dixerim, nemo, vt arbitror, sugillauerit: frequens
enim ille apud scriptores Titulus; vnde extant: Thesaurus sacræ scripturæ,
Thesaurus linguæ sanctæ, Thesaurus linguæ Latinæ, Thesaurus linguæ Græcæ, The-
saurus vtriusque linguæ, Thesaurus linguæ Castellanæ, Thesaurus Catholicus, The-
saurus Ecclesiasticus, Thesaurus vtriusque Theologiæ, Thesaurus casuum conscien-
tiæ, Thesaurus Concionatorum, Thesaurus Geographicus, Thesaurus Politicus, The-
saurus Criticus, Thesaurus temporum, Thesaurus Sacerdotalis, Thesaurus Accur-
sianus, Thesaurus precum, Thesaurus verborum, & omnium antiquissimus
Thesaurus orthodoxæ Fidei D. Cyrilli Alexandrini. Quos, & alios, vti iactan-
tiæ quidpiam præseferentes, nullus sanæ mentis suis Auctoribus expro-
brauit. Et in præsenti quidem opere, vt Thesaurus dici possit, præter com-
munem illam rationem rerum plurium & vtilium in multor&#x0169; commodum
congestarum; illud speciale occurrit, quòd scilicet pro Indiis militet, de
quarum promouendâ, & conuenienter vrgendâ conuersione agitur; quod
eximium ministerium D. Paulus, Gentium Doctor, Thesaurum compel-
lauit, dum 2. Cor. 4. v. 7. ita scripsit: Habemus Thesaurum istum in vasis fi-<marginalia>2. Cor. 4.|v. 7.</marginalia>
ctilibus: sic enim graues Scriptores explicant, vt videri potest apud Pa-
tres Cornelium & Menochium, & exactissimos alios Litteræ Scrutatores.
Tum etiam quòd cùm ex Indiis magnæ in Europam transmittantur diui-
tiæ, quas Thesauri nomine vsus frequentissimus indicat, vnde vulgatissi-
mum illud, El Tesoro de su Magestad; qui transmitti scilicet quotannis<-P>

@@0@<filename:W0001-A-0011.jpg/>
@@1@<SE11>INGENVO LECTORI.
<-P>solet: Non equidem eâdem compellatione indignæ iudicandæ diuitiæ
sapientiæ ex magnorum Auctorum scriptis, quasi ex locupletissimis Mi-
neris, eductæ, & in opus pro Indiis, & in Indiis elucubratum solerter apta-
tæ, indeq&#x0301;ue in Europam traiectæ, vt ad plures etiam vtilitas Thesauri hu-
ius deriuetur. Sapientissimi Regis, cuius ore diuina est ipsa locuta Sapien-
tia, verba sunt illa: Si quæsieris eam quasi pecuniam, & sicut Thesauros effode-<marginalia>Prou. 2.|v. 4.</marginalia>
ris illam: tunc intelliges timorem Domini, & scientiam Dei inuenies. Sic Salomon
Prouerb. 2. v. 4. Minerarios ergo vult esse sapientiæ candidatos, & ita sibi
Thesauros comparare. Sed non qualescumque; eos tamen, qui sapien-
tiam habeant Dei timore peruigilem, & sic conscientiæ securitati inde-
fessè consulentem. Hoc meum Opus, hic labor est Thesaurus Indicus: sed
pro conscientiâ Indicorum quorumlibet instruendâ, Diuitiæ salutis sapien-
tia & scientia: timor Domini ipse est Thesaurus eius. Et hoc etiam ex cælestis
sapientiæ promptuario. Isaiæ 33. v. 6. cuius vaticinium ad Ecclesiam spe-
ctat, cùm propagabitur fides, vt ibidem subditur: & erit fides in tempori-
bus tuis. Sic multi apud P. Cornelium. Vnde congruentissimè ad India-
rum conuersionem adsciscendum, per quam est fides amplissimè pro-
pagata. Et isthæc satis, vt instituti nostri, & Tituli ratio sufficiens
habeatur.</P>
<P>  De ordine nihil, quem series ipsa designat, & sacrorum Canonum po-
test imitatione aliquatenus commendari. Stylus ipse se prodit; non equi-
dem nimis elaboratus, quia pro huiusmodi rebus incongruus; sed non pe-
nitùs inconcinnus. Cur enim talis? Quod in Ioanne Cassiano à Gennadio
laudatum in illustrium virorum Catalogo, laudabiliter vsurpandum, dum sic<marginalia>Genna-|dius.</marginalia>
ait: Scripsit experientiâ magistrante, plano & librato sermone. Sic ille. Potest
ergo & planus esse & libratus, vbi de conscientiæ instructione, experientiâ
magistrante, tractatur. Scio Origenem Homilia 9. in Numer. Thesaurum,<marginalia>Origenes.</marginalia>
de quo locutus Apostolus, gratiam esse diuini spiritûs censuisse, quæ in
vasis fictilibus, id est, in sermonibus rudibus, inelegantibus, & impolitis,
Legis & Euangelij abscondita continetur. Sed quis potens sicut Deus
noster, qui sic gratiæ suæ potentiam manifestat? Nobis de humanis ad-
miniculis addendum aliquid, quia humani sumus, & cum humanis agi-
mus, vt & humano etiam palato, hæc illecebra ad sublimiora trahendo,
blandiamur. Sic Patres, sic Doctores sacri; in quo, vti in re compertissi-
mâ, non est cur ampliùs disseramus. Neque plura, vt æstimo, à me Lector
exquiret, cùm sit experientiâ notum, paucis ex ijs, quæ huiusmodi sunt,
contentos esse Lectores.</P>

@@0@<filename:W0001-A-0012.jpg/>
@@1@<SE12>
<Z><A+4>INDEX</A+4>
<A+3>TITVLORVM,</A+3>
<A+2>CAPITVM</A+2>
<A+3>ET PARAGRAPHORVM</A+3>
<A+1>TOMI PRIORIS.</A+1></Z>
<duolan 2><Z><A+1>TITVLVS I.</A+1></Z>
<negEZ><A+1>De Indiarum iure, & Catho-
licorum Regum obligatio-
nibus circa illarum admini-
strationem.</A+1></negEZ>
<Z>CAPVT I.</Z>
<negEZ><INI5>A</INI5>N liceat de Jndiarum iure,
in Catholicis Regibus du-
bitare.</negEZ>
<negEZ>§. I. Negatiua Positio sta-
bilitur. <R>Num. 1.</R></negEZ>
<negEZ>§. II. Responsiones quorumdam confu-
tatæ. <R>7</R></negEZ>
<negEZ>§. III. Certissimum donationis Ponti-
ficiæ fundamentum. <R>13</R></negEZ>
<negEZ>§. IV. De gradu certitudinis Assertio-
nis propositæ. <R>17</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT II. An earum terrarum,
quæ occupatæ à Catholicis Regibus non
sunt, poßit tutâ conscientiâ expugnatio,
& Coloniarum deductio, alijs Christia-
nis Principibus impediri. <R>23</R></negEZ>
<negEZ>§. I. De infidelibus & hæreticis quæ-
dam notatu digna præmittuntur. <R>Ibid</R></negEZ>
<negEZ>§. II. Circa Christianos Principes reso-
lutio affirmatiua. <R>27</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT III. An Rex Catholicus
Ministros Euangelicos in Indias pro-
prijs expensis mittere teneatur; & qua-
les futuri. <R>34</R></negEZ>
<P>Corollarium peculiare. <R>41</R></P>
<negEZ>CAPVT IV. Vtrùm exteri in ne-
gotio conuersionis Indorum rationabili-
ter excludantur. <R>42</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT V. An, & quomodo de-
beat & possit Rex Catholicus Conquisi-
torum merita munerari. <R>47</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT VI. An præmia, quæ vi-
dentur Conquisitorum propria, tuta
conscientia poßint alijs, in Hispaniâ
præsertim degentibus, applicari. <R>57</R></negEZ>@@

<negEZ>CAPVT VII. An licitè possint Re-
ges Catholici Ecclesiasticos benemeritos
Indiarum ob eum titulum in Beneficior&#x0169;
præsentationibus anteferre. <R>62</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT VIII. An Rex Catholicus
specialiter instructus esse debeat circa res
Indicas, & ea, quæ in ipsis geruntur,
graui conscientiæ obligatione. <R>77</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT IX. An Rex Catholicus tu-
ta poßit conscientia eligere ad Indica
officia quos velit. Regio non audito Con-
silio, vel ipsius iudicium non secutus,
etiam in Ecclesiasticis. <R>83</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT X. An in Beneficijs simpli-
cibus, quæ sunt Regiæ prouisionis, in
Indijs: & per concursum conferuntur,
possit Rex Catholicus minùs dignum
præponere digniori. <R>89</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT XI. An Rex Catholicus sine
lethalis culpæ reatu Indos possit, aut eo-
rum aliquos, in totalem redigere serui-
tutem.</negEZ>
<negEZ>§. I. De generali seruitute resolutio ne-
gatiua. <R>98</R></negEZ>
<negEZ>§. II. Quomodo aliquando licita Indo-
rum seruitus. <R>103</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT XII. Minerisne effodien-
dis possint Indi, talem non meriti p&#x0153;-
nam, sine labe culpæ lethalis addici. <R>109</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT XIII. An Reges Catholici
securâ conscientiâ indulgere possint, aut
permittere, Indorum seruitium persona-
le. <R>119</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT XIV. An Indi licitè pos-
sint ad labores alios Reipublicæ vtiles
inuiti conduci, vel id debeant sub grauis
culpæ reatu Reges Catholici prohibere.</negEZ>
<negEZ>§. I. Recensentur labores, & diuersæ
sententiæ, ac prima Assertio proponitur.
125</negEZ>
<negEZ>§. II. Assertiones aliæ pro Indorum ope-
ris magis in speciali. <R>129</R></negEZ>
<negEZ>§. III. Duæ aliæ Assertiones cum reso-
lutione vtilis quæstionis. <R>133</R></negEZ>
<negEZ>§. IV. Assertio 7. circa Cocam, & no-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0013.jpg/>
@@1@<SE13>INDEX TITVLORVM,
<duolan 2><-P>tanda quædam circa illam. <R>138</R></negEZ>
<negEZ>§. V. Circa nonnullos alios Indorum
labores extrema resolutio. <R>149</R></negEZ>
<negEZ>§. VI. Additio circa genus quoddam
seruitij Indorum ab eorum originem tra-
hentis voluntate. <R>153</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT XV. An sine grauis con-
scientiæ grauamine annua classium ex-
peditio à Rege Catholico poßit vllatenus
impediri. <R>156</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT XVI. An officia honoraria
in Indijs vendi licitè à Rege Catholico
possint. <R>161</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT XVII. Reges Catholici, vt
poßint tributa Indis imponere. <R>170</R></negEZ>
<Z><A+1>TITVLVS II.</A+1></Z>
<negEZ><A+1>De Regio Indiarum Consilio,
eiusque coram Deo obliga-
tionibus, vt conscientiæ se-
curitas habeatur. <R>Num. 1.</R></A+1></negEZ>
<Z>CAPVT I.</Z>
<negEZ><INI2>A</INI2>N Regij Indiarum Consiliarij sub
mortali teneantur rerum Indiarum
specialem notitiam studio & inquisitio-
ne solicita comparare. <R>2</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT II. Consiliarij Regij quali-
ter ad prouidenda ea, quæ negotium fidei
in Indijs concernunt, teneantur. <R>9</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT III. In proponendis ac
consultandis idoneis Ministris qualiter
Consiliariorum Indicorum conscientiæ
circa sæcularia officia poßint grauiter
onerari. <R>14</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT IV. Circa Ecclesiasticas pro-
uisiones quæstio eadem. <R>22</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT V. Grauia quædam incom-
moda, quæ vitare Regij Consiliarij de-
bent in Episcoporum prouisione, vt tuta
esse ipsorum conscientia queat. <R>31</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT VI. An Consilium Indiarum
tutâ conscientiâ caussarum decimalium
cognitionem & decisionem assumat.</negEZ>
<negEZ>§. I. Assertio prima proposita & compro-
bata. <R>44</R></negEZ>
<negEZ>§. II. Responsiones quædam confutatæ.
48.</negEZ>
<negEZ>§. III. Circa duos Nouenos obseruanda
doctrina, & nouum robur ex Regiâ ces-
sione. <R>53</R></negEZ>
<negEZ>§. IV. Vlterior probatio, & notanda
quædam. <R>57</R></negEZ>
<negEZ>§. V. Jnstauratur probatio, & mani-
festus pro Assertione discursus. <R>64</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT VII. An Regium Jndia-<-P>@@

<-P>rum Consilium possit sine graui conscien-
tiæ grauamine caussas Ecclesiastici fori,
& præsertim ad personas Ecclesiasticas
pertinentes, per viam violentiæ ad se de-
latas, adhibita cognitione tractare.</negEZ>
<negEZ>§. I. Diuersæ sententiæ, & quædam spe-
cialia pro affirmatiua. <R>68</R></negEZ>
<negEZ>§. II. Pro negatiua quæ videantur vr-
gere. <R>73</R></negEZ>
<negEZ>§. III. Resolutio difficultatis, & quæ-
dam pro Indijs. <R>79</R></negEZ>
<negEZ>§. IV. Assertiones aliæ pro Religiosis,
& dubij specialis decisio. <R>83</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT VIII. Vtrùm Regium In-
diarum Consilium Pontificias Bullas ad
res Indicas spectantes licitè transmitti
prohibeat, nisi post earum inspectionem,
&c. <R>91</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT IX. An Ordinationes Regiæ
pro Consilio Indiarum in conscientiâ obli-
gent Senatores. <R>96</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT X. An Regij Indiarum Con-
siliarij suis legibus teneantur. <R>103</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT XI. Vtrùm Regium India-
rum Consilium possit personas Ecclesia-
sticas inordinatè procedentes in Hispa-
niam auocare.</negEZ>
<negEZ>§. I. Duplex sententia, & vtriusque
fundamenta. <R>109</R></negEZ>
<negEZ>§. II. Resolutio Assertionibus explicata.
115</negEZ>
<negEZ>CAPVT XII. An idem, quod de alijs,
de Episcoporum auocatione aut remotio-
ne dicendum. <R>123</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT XIII. An ratione styli pos-
sint Regij Indiarum Consiliarij in re-
scriptis ad Ecclesiasticos transmissis con-
scientiæ grauamen incurrere. <R>127</R></negEZ>
<Z><A+1>TITVLVS III.</A+1></Z>
<negEZ><A+1>De Proregibus Indiarum, eo-
rumque obligationibus ad
negotium animæ pertinen-
tibus.</A+1></negEZ>
<Z>CAPVT I.</Z>
<negEZ><INI2>Q</INI2>Valiter Proreges Indici ad exemplum
vitæ teneantur. <R>Num. 1.</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT II. Erga familiam qualis
futurus Prorex Indicus, vt conscientiæ
stare iura possint. <R>8</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT III. An liceat Indicis Pro-
regibus quæstuosos contractus exercere.
15</negEZ>
<negEZ>CAPVT IV. An Proreges Indici
munera possint accipere.</negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0014.jpg/>
@@1@<SE14>CAPITVM ET PARAGRAPHORVM.
<duolan 2><negEZ>§. I. Tribus Assertis obligationis quali-
tas stabilitur. <R>22</R></negEZ>
<P>§. II. Tres aliæ pro eodem Assertiones. <R>28</R></P>
<negEZ>§. III. Pro Religiosis Resolutio postrema.
32</negEZ>
<negEZ>CAPVT V. An Proreges Indici ven-
dere officia sine lethali culpa possint. <R>43</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT VI. Proreges an peccent, ab
alijs statuta mutantes. <R>51</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT VII. Vt debeant Indici Pro-
reges Regiorum Auditorum Consilium
adhibere. <R>57</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT VIII. Proreges Indici quo-
modo debeant Regios Ministros honora-
re. <R>59</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT IX. Pro Iustitia quomodo
teneantur Proreges Indici militare.</negEZ>
<negEZ>§. I. De obligationibus circa Commutati-
uam. <R>63</R></negEZ>
<negEZ>§. II. De Iustitiâ distributiuâ. Quomo-
do erga Benemeritos exercenda, & in
Beneficiorum prouisione. <R>66</R></negEZ>
<negEZ>§. III. De Iustitiâ vindicatiuâ; & quæ
pro illâ vrgeat Proreges Indicos obliga-
tio. <R>79</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT X. Ordinationes Regias quo-
modo debeant Indici Proreges obseruare.
85</negEZ>
<negEZ>CAPVT XI. De obligatione in nego-
tiorum expeditione, ac in nonnullis a-
lijs. <R>89</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT XII. Quomodo Proreges pos-
sint in iudicum Ordinariorum annua
electione, & aliorum Officialium, Ca-
pitulis Ciuitatum indultâ, peccare. <R>94</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT XIII. De Proregum Indico-
rum obligationibus circa grauamina im-
positionum, siue exactionum.</negEZ>
<negEZ>§. I. Non licere illis; pro quo Assertiones
tres. <R>98</R></negEZ>
<negEZ>§. II. Circa Sisam notanda quædam, &
Assertiones aliæ. <R>103</R></negEZ>
<negEZ>§. III. Quoad Ecclesiasticos quid in præ-
mißâ exactione cauendum, vbi de spe-
ciali quadam penitus reprobanda. <R>108</R></negEZ>
<negEZ>§. IV. De exactione alia, & quomodo to-
leranda; ac de obligatione restitutionis.
113</negEZ>
<negEZ>§. V. Circa licentiam Pontificis doctrina
multiplex, varijs necessitatum generibus
explicatis. <R>120</R></negEZ>
<negEZ>§. VI. Obligatio recursus ad Pontificem
ampliùs declaratur: & quando non cen-
seantur laicor&#x0169; sufficere facultates. <R>128</R></negEZ>
<negEZ>§. VII. Circa Jndias, & Religiosos quid
speciale, cum vtili animaduersione. <R>135</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT XIV. An Proreges Jndici ex
Regijs bonis possint facere donationes.
142</negEZ>@@

<negEZ>CAPVT XV. Proreges Jndici quo-
modo excommunicationi deferre tenean-
tur. <R>148</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT XVI. Circa nonnulla alia
ad Jndicos Proreges spectantia postremæ
& breues Resolutiones. <R>152</R></negEZ>
<Z><A+1>TITVLVS IV.</A+1></Z>
<negEZ><A+1>De Regijs Auditoribus, seu In-
dicarum Cancellariarum
Senatoribus, & de iis, quibus
illorum conscientiæ obli-
gationibus prægrauantur.</A+1></negEZ>
<Z>CAPVT I.</Z>
<negEZ><INI2>C</INI2>Irca Jndicorum Auditorum vitæ mo-
derationem excursio. <R>Num. 1</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT II. Quomodo Togati Iudi-
ces in munerum receptione delinquant. <R>8</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT III. De obligatione, quam
habent Togati Indiarum Judices assi-
stendi Tribunalibus, & qualiter in
officij negligenti administratione pecce-
tur. <R>14</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT IV. Auditores Regij Jn-
diarum an licitè possint decimarum cau-
sas iudicare. <R>18</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT V. An Jndicæ Audientiæ in-
tromittere se possint in moderandis sti-
pendijs Ministrorum Ecclesiasticorum. <R>26</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT VI. Andientiæ Jndicæ an
circa funeralia possint iudicialiter diffi-
nire. <R>33</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT VII. Quid Jndicæ Audien-
tiæ sine conscientiæ labe possint circa spo-
lia Episcoporum. <R>38</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT VIII. In recursu per viam
violentiæ, & similibus, Jndicos Audito-
res quomodo peccare contingat. <R>46</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT IX. Circa Religiosorum iudices
Conseruatores qualiter peccare sit obui&#x0169;.</negEZ>
<P>§. I. Assertiones quatuor decisiuæ. <R>56</R></P>
<P>§. II. Assertio 5. magis specialis. <R>60</R></P>
<negEZ>§. III. Assertio 6. de verbalibus nocu-
mentis. <R>64</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT X. Circa inquisitionem de
commißis mercium prohibitarum, vulgò
de Contrauando, qualiter delinquere
Indici poßint Auditores. <R>67</R></negEZ>
<P>§. I. Pro resolutione Assertio duplex. <R>Ibid</R></P>
<negEZ>§. II. Duæ aliæ Assertiones, & doctrina
multiplex. <R>72</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT XI. De Auditore pro Defun-
ctorum bonis Judice constituto, & qua-
liter illius possit conscientia in huius of-
ficij executione grauari. <R>76</R></negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0015.jpg/>
@@1@<SE15>INDEX TITVLORVM
<duolan 2><negEZ>§. I. Explicatum officium, & prior pro
illo Resolutio. <R>Ibid</R></negEZ>
<P>§. II. Duplex pro eodem Assertio. <R>78</R></P>
<negEZ>§. III. Circa iurisdictionem notandæ
decisiones. <R>83</R></negEZ>
<negEZ>§. IV. Quid effici pro animabus oporteat
Defunctorum. <R>88</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT XII. De Auditore Regiæ
Claßis, Visitatore, & nonnullis alijs ad
specialia munera deputatis. <R>90</R></negEZ>
<P>§. I. De quatuor ex illis. <R>Ibid</R></P>
<P>§. II. De Judice Mediæ Annatæ. <R>94</R></P>
<P>§. III. De Judice Mensatæ. <R>97</R></P>
<negEZ>CAPVT XIII. Qualiter Indicorum
Auditorum conscientiæ grauari possint,
dum se inhonorantium vindictam prose-
quuntur.</negEZ>
<negEZ>§. I. Inhonorationem non esse sacrilegium,
& quando crimen læsæ Maiestatis. <R>101</R></negEZ>
<negEZ>§. II. Quid de Ecclesiasticis iniuriarum
auctoribus. <R>103</R></negEZ>
<negEZ>§. III. Circa Concionatores in munere mo-
derationis regulas transgredientes. <R>110</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT XIV. In ijs, quæ ad Aca-
demias spectant, qualiter delinquere sit
obuium Indicos Auditores. <R>115</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT XV. Circa salarium, quæ
conscientiæ onera esse possint in Regijs
Auditoribus. <R>124</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT XVI. Auditores Indici an
peccent sine licentia Regis Matrimo-
nium intra Prouinciam contrahentes,
vbi quædam alia circa illud.</negEZ>
<P>§. I. Licita esse statuitur. <R>129</R></P>
<P>§. II. Asserta alia pro eodem. <R>134</R></P>
<P>§. III. Ampliatio Resolutionis. <R>137</R></P>
<negEZ>§. IV. Quid de filijs ex occulto coniugio
natis. <R>139</R></negEZ>
<P>§. V. Peculiaris casus disquisitio. <R>143</R></P>
<negEZ>CAPVT XVII. De obligatione se-
creti in Auditoribus Indicis. <R>146</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT XVIII. De obligationibus
Togatorum iudicum pro criminibus pu-
niendis.</negEZ>
<negEZ>§. I. Quædam cum reis agendi ratio in eis-
dem improbata. <R>151</R></negEZ>
<negEZ>§. II. Circa eos, qui in Hispaniâ vxores
habent, quid præstandum, & alia pro eo-
rumdem vigilantia rebus diuersis appli-
cata. <R>155</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT XIX. Regij Prætorij Fisca-
les quibus conscientiæ oneribus vrgean-
tur. <R>163</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT XX. Ministri Togati qua-
liter grauare suas conscientias possint,
dum sunt obnoxij Syndicatui. Vbi de
Proregibus aliquid.</negEZ>
<negEZ>§. I. Circa falsò iurantes, & inducentes,
notandæ resolutiones. <R>171</R></negEZ>@@

<negEZ>§. II. De inductione testium speciali, &
obligatione restitutionis ratione illius.
176</negEZ>
<negEZ>§. III. Nonnulla alia notatu digna cir-
ca materiam eamdem. <R>187</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT XXI. De Ministris alijs In-
dicarum Audientiarum & quomodo ne-
gotium conscientiæ debeant pertractare.</negEZ>
<P>§. I. De Maioribus Alguacellis. <R>192</R></P>
<P>§. II. De Relatoribus, & Cancellario. <R>200</R></P>
<negEZ>§. III. De Tabellionibus seu scribis, qui
dicuntur de Camera, & alijs Indico-
rum Prætoriorum. <R>204</R></negEZ>
<P>§. IV. De Senatoribus. <R>211</R></P>
<P>Appendix de Aduocatis. <R>214</R></P>
<P>De Procuratoribus. <R>219</R></P>
<Z><A+1>TITVLVS V.</A+1></Z>
<negEZ><A+1>De Regiis Officialibus pro administran-
do Regali patrimonio in Indiis depu-
tatis, & eorum in foro animæ obliga-
tionibus.</A+1></negEZ>
<Z>CAPVT I.</Z>
<negEZ><INI2>R</INI2>Ationalium Maiorum obligationes pro
maiori etiam referuntur. <R>Num. 1</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT II. De Officialibus Regiis
minorum tribunalium, & Primò circa
munerum acceptionem. <R>12</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT III. De negotiatione cum Re-
gia pecunia, & emptione eorum, quæ in
subhastatione venduntur. <R>14</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT IV. Duæ aliæ obligationes,
& difficultas specialis circa vnam, cùm
iußio Proregis vrget. <R>17</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT V. Obligationes aliæ. Et de
vitiata pecunia damnabile lucrum ex
punctum. <R>20</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT VI. De Officialibus ad iura Re-
gia curanda in partibus deputatis. <R>23</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT VII. Quomodo vnus Regius
Officialis pro aliorum delictis in con-
scientiæ foro teneatur. <R>29</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT VIII. De iis, ex quibus in
Indiis Regium patrimonium integratur.
Et quomodo illa tractanda ne tractan-
tium conscientiæ degrauentur.</negEZ>
<negEZ>§. I. An Quintatio in conscientiâ debea-
tur. <R>32</R></negEZ>
<negEZ>§. II. Dubiorum quorumdam circa præsta-
tionem Regiorum iurium resolutio. <R>50</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT IX. De Thesauris Indicis, &
quæ conscientiæ obligationes circa illos.</negEZ>
<negEZ>§. I. Duo quædam specialia ex Regiâ Or-
dinatione. <R>55</R></negEZ>
<negEZ>§. II. Duo alia. Vbi specialiter de inuen-
tis in locis sacris. <R>61</R></negEZ>
<negEZ>§. III. Vlteriores resolutiones de Visita-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0016.jpg/>
@@1@<SE16>CAPITVM ET PARAGRAPHORVM.
<duolan 2><-P>toribus Ecclesiasticis, & inuentis indu-
striâ diaboli. <R>66</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT X. De margaritis, pretiosis
lapidibus, & quibusdam alijs. <R>74</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT XI. De argento viuo & quæ
in illius emolumentis conscientiæ nocu-
menta possint admisceri. <R>79</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT XII. De bonis vacantibus,
& ijs, quæ ab intestatis relinquuntur.</negEZ>
<negEZ>§. I. Quæ circa hoc leges, & qualiter
obligent. <R>86</R></negEZ>
<negEZ>§. II. Quid circa obligationem distri-
buendi in opera pia. <R>91</R></negEZ>
<P>§. III. Circa bona Intestatorum. <R>97</R></P>
<negEZ>§. IV. Præscriptio vt iuuare in præsen-
ti poßint. <R>100</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT XIII. De Naufragantium
bonis, & quæ Rex possit inde sibi emo-
lumenta vendicare. <R>104</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT XIV. De emolumentis Re-
gijs ex bonis Ecclesiasticis. <R>110</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT XV. De Gabellâ, quæ di-
citur Alcauala. <R>117</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT XVI. De vectigali mariti-
mo, vulgò Almoxarifazgo.</negEZ>
<negEZ>CAPVT XVII. De vectigali alio
maritimo, vulgò Aueria. <R>129</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT XVIII. De Regijs alijs
emolumentis ex p&#x0153;nis Commißi proue-
nientibus.</negEZ>
<negEZ>§. I. Duæ speciales prohibitiones expen-
duntur. <R>137</R></negEZ>
<P>§. II. Circa tres alias prohibitiones. <R>143</R></P>
<negEZ>CAPVT XIX. De p&#x0153;nis Regiæ Ca-
meræ, & pro expensis iustitiæ. <R>147</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT XX. De Regijs emolumentis
ex confiscationibus. <R>154</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT XXI. De agris, pascuis,
montibus, & fluminibus, ac Regio eo-
rum in Indijs dominio, compendioque
fiscali ex eisdem. <R>158</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT XXII. De officijs vendibi-
libus & prouentibus ex eisdem Regio
patrimonio adiectis.</negEZ>
<negEZ>§. I. An transactâ venditione possit Rex
contra illam reclamare, & læsionem op-
ponere, eò quòd minori valde pretio fue-
rit celebrata. <R>167</R></negEZ>
<negEZ>§. II. An ob non seruatam contractus fi-
dem possit esse locus compensationi. <R>169</R></negEZ>
<negEZ>§. III. Cùm Rex præcipiat vt in vendi-
tione officiorum idonei & benemeriti
præferantur, & minori pretio illa habe-
ant; an hoc decretum in conscientiâ obli-
get ex iustitiâ c&#x0169; onere restitutionis. <R>170</R></negEZ>
<negEZ>§. IV. An leges renuntiationis sint iustæ
& obligent in conscientiâ. <R>173</R></negEZ>
<negEZ>§. V. An liceat renuntiatio facta in fauo-
rem filiorum in eâ ætate, in quâ illi ser-<-P>@@

<-P>uire nequeunt, dummodò per substitutum
id præstare queant. <R>175</R></negEZ>
<negEZ>§. VI. An qui officium emit, allegare pos-
sit enormißimam læsionem. <R>179</R></negEZ>
<negEZ>§. VII. An officium renuntiari poßit in
fauorem Ecclesiæ, aut Religionis. <R>180</R></negEZ>
<negEZ>§. VIII. Difficultas specialis de vendi-
tione post retractum à Fiscali Regio fa-
cta circa officij pretium. <R>182</R></negEZ>
<negEZ>§. IX. De obligatione petendæ confirma-
tionis. <R>183</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT XXIII. De Regijs Commen-
dis, & magnis inde prouentibus. <R>186</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT XXIV. De Monopolio niuis
& Regio inde compendio. <R>189</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT XXV. De tabernarum pe-
culiari designatione ad incrementa Re-
gij patrimonij. <R>193</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT XXVI. De prouentu vi-
nearum Indicarum. <R>197</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT XXVII. De papyri signa-
tæ quæstuosa nundinatione. <R>202</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT XXVIII. De conceßione
Bullæ Cruciatæ, & emolumentis Indi-
cis, secundùm specialia pro Indijs.</negEZ>
<negEZ>Dubium I. Quid faciendum si transacto
biennio, Bullæ pro sequenti publicatione
non suppetant. <R>212</R></negEZ>
<negEZ>Dub. II. An Prorex inhibere possit Com-
missarium, quando ille commissionis li-
mites videtur transilire. <R>220</R></negEZ>
<negEZ>Dub. III. Circa taxam pecuniæ ab acci-
pientibus Bullam tribuendæ. <R>222</R></negEZ>
<negEZ>Dub. IV. Circa vsum ouorum, lacticinio-
rum, lardi, & butyri suilli. <R>226</R></negEZ>
<negEZ>Dub. V. Circa Bullam compositionis. Vbi
specialis difficultas cùm quantitas est
ingens, & supra communem composi-
tionis modum. <R>231</R></negEZ>
<P>Dub. VI. Circa Bullam Defunctorum. <R>242</R></P>
<negEZ>Appendix. An Religiosis liceat vsus Bul-
læ Cruciatæ. Et qualiter.</negEZ>
<negEZ>§. I. Vsum esse quoad aliqua licitum, &
qualis debeat modus in eleemosynæ con-
tributione seruari. <R>254</R></negEZ>
<negEZ>§. II. Quoad ieiunia quid Religiosis liceat
per Bullam. <R>259</R></negEZ>
<negEZ>§. III. An vsus Bullæ quoad ieiunia, &
alia, possit à Prælatis limitari. <R>266</R></negEZ>
<negEZ>§. IV. Bulla an sit Religiosis necessaria
ad Indulgentias lucrandas, & gratia-
rum aliarum fruitionem. <R>273</R></negEZ>
<negEZ>Difficultas I. Quid nomine Indulgentia-
rum, Gratiarum, & Facultatum in-
telligatur in exceptione pro Ordinibus
Mendicantibus. Vbi de formâ absolu-
tionis per Bullam. <R>275</R></negEZ>
<negEZ>Difficultas II. Quid Religiosis circa In-
dulgentias liceat sine Bulla. <R>282</R></negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0017.jpg/>
@@1@<SE17>INDEX TITVLORVM,
<duolan 2><negEZ>Difficultas III. Circa Indulgentiam con-
cessam visitantibus quinque Ecclesias
aut altaria. <R>295</R></negEZ>
<negEZ>Difficultas IV. Circa Gratias quid sine
Bulla poßint Regulares. <R>307</R></negEZ>
<negEZ>Difficultas V. De Facultatibus non re-
uocatis pro Religiosis, & præsertim circa
electionem Confessarij. <R>316</R></negEZ>
<negEZ>Bullam pro eligendo Confessario non suf-
fragari in ordine ad reseruata. <R>324</R></negEZ>
<negEZ>Vnica solidißima, atque irrefragabilis pro-
batio ex Pontificiâ auctoritate. <R>328</R></negEZ>
<P>Prima responsio confutata. <R>329</R></P>
<P>Nonnullæ aliæ disiectæ responsiones. <R>333</R></P>
<negEZ>Circa Nouitios quomodo fauorabilis Bulla.
340</negEZ>
<P>De Religionibus Militaribus. <R>344</R></P>
<Z><A+1>TITVLVS VI.</A+1>
De Gubernatoribus, & Prætoribus
Indorum.
CAPVT I.</Z>
<negEZ><INI2>A</INI2>N iuramentum, quod Prætores Indo-
rum præstant, sit obligatorium in
conscientiâ. <R>Num. 1</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT II. Explicantur in particu-
lari ea, ad quæ Prætorum Indicorum iu-
ramentum extenditur. <R>7</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT III. Qualis restitutionis
obligatio ex præcedentibus capitibus o-
riatur. <R>17</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT IV. Quædam alia Indico-
rum Prætorum conscientiæ onera percur-
runtur. <R>25</R></negEZ>
<Z><A+1>TITVLVS VII.</A+1></Z>
<P><A+1>De Indorum Commendatariis. <R>N. 1.</R></A+1></P>
<Z>CAPVT I.</Z>
<negEZ><INI2>D</INI2>E iuramento fidelitatis & aliorum,
ad cuius Commendatarij præstatio-
nem obligantur. <R>2</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT II. Obligatio tuendi Indos
sibi commendatos expenditur in Com-
mendatarijs, & quomodo qui in Hispa-
nia degunt, debeant eidem satisfacere. <R>5</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT III. De obligatione circa
spiritualia specialiùs agitur. <R>12</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT IV. Grauamina conscien-
tiæ in Commendatarijs ex oneribus circa
Commendatos cumulatis. <R>16</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT V. Circa modum restitutionis
Commendatarijs seruandum. Vbi &
pro alijs respectu Indorum. <R>19</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT VI. In tributis exigendis<-P>@@

<-P>qualiter grauari Commendatariorum
conscientiæ possint. <R>22</R></negEZ>
<Z><A+1>TITVLVS VIII.</A+1>
De Capitulis Ciuitatum, & diuersis eo-
rum Officialibus.
CAPVT I.</Z>
<negEZ><INI2>C</INI2>Apitulares Ciuitatum, siue Rectores,
an pro electione officialium accipere
aliquid possint, & quædam alia circa
illud. <R>Num. 1</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT II. De electione Alcaldiorum,
& qualiter in illâ soleant delinquere Se-
natores, vbi & de iuramenti obligatio-
ne. <R>8</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT III. Alcaldiorum obligatio-
nes in conscientiæ foro specialiùs explica-
tæ. <R>13</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT IV. Senatores vrbani an
abesse possint ad c&#x0153;tum vocati in Indijs.
Vbi de peculiaribus quorumdam muneri-
bus. <R>25</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT V. Circa obligationes Fide-
lis Executoris. <R>30</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT VI. Generalis Depositarij
obligationes pro foro animæ. <R>33</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT VII. De Ministris Vrba-
norum Senatuum. <R>38</R></negEZ>
<Z><A+1>TITVLVS IX.</A+1></Z>
<negEZ><A+1>De Consulatu Mercatorum, & aliis ad
Indicos contractus spectantibus. <R>N. 1</R></A+1></negEZ>
<Z>CAPVT I.</Z>
<negEZ><INI2>Q</INI2>Vi iudicandi modus in Consulatu de-
beat obseruari. <R>2</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT II. In quibus Judices Con-
sulatus grauiter peccare contingat. <R>6</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT III. De contractu argen-
tearum pinnarum. <R>11</R></negEZ>
<negEZ>Difficultas circa obligationem legum, quæ
perfectionem auri & argenti præscri-
bunt, in quibus contractari licet. <R>20</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT IV. De contractu argenti signa-
ti Regia marcha, vulgò de Barras. <R>23</R></negEZ>
<negEZ>Difficultas I. An sit graue peccatum Bar-
ras ponderis maioris efficere. <R>23</R></negEZ>
<negEZ>Difficultas II. Contractatio in illis quo-
modo licita habentibus determinatum
valorem. <R>26</R></negEZ>
<negEZ>Difficultas III. Qualiter Ecclesiasticis
prohibita. Casus specialis. <R>33</R></negEZ>
<P>CAPVT V. De contractu Argenti viui. <R>45</R></P>
<negEZ>Circa venditionem alijs præter Regem fa-
ctam, Disquisitio. <R>52</R></negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0018.jpg/>
@@1@<SE18>CAPITVM ET PARAGRAPHORVM.
<duolan 2><P>Circa pretium Difficultas, <R>55</R></P>
<negEZ>De obligatione alia ex contractu prædicto
resultante. <R>58</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT VI. De contractu circa Indos
pro Mineris assignatos. <R>67</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT VII. De contractu alio Indis
& Hispanis Metallarijs vsitato. <R>73</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT VIII. An Mercatores Jndi-
ci possint merces ex Europâ allatas pro
libitu vendere, aut per publicam potesta-
tem poßit pretium debita cum modera-
tione taxari. <R>81</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT IX. De lucro cessante, &
quomodo in contractibus Indicis illius
sit habenda ratio. <R>98</R></negEZ>
<negEZ>Circa lucrum cessans in mutuo Difficultas.
105</negEZ>
<negEZ>CAPVT X. De periculis quæ haben-
da ratio in Indicis contractibus.</negEZ>
<negEZ>Difficultas I. In mutuo an pacisci de ali-
quo præmio possit. <R>111</R></negEZ>
<P>Difficultas II. Stante assecuratione. <R>121</R></P>
<P>Difficultas III. Ex præfata emergens. <R>122</R></P>
<negEZ>Difficultas IV. De simulante se fidelem
& securum. <R>123</R></negEZ>
<P>De Molestia. <R>124</R></P>
<P>Specialis argumenti enodatio. <R>125</R></P>
<negEZ>CAPVT XI. De damno emergente
circa Indicos contractus. <R>127</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT XII. Contractus alij In-
dici percurruntur, præsertim Ecclesiasti-
corum.</negEZ>
<P>§. I. De contractu circa Cocam. <R>140</R></P>
<negEZ>§. II. De aliquibus Religiosorum Con-
tractibus, qui negotiationem videntur
præseferre. <R>141</R></negEZ>
<negEZ>§. III. De contractibus Clericorum, &
speciali pro Indijs prohibitione. <R>145</R></negEZ>
<negEZ>§. IV. Circa Parochos Indorum quid spe-
ciale ex Concilio Limensi. <R>151</R></negEZ>
<negEZ>§. V. Circa dispensationem notanda do-
ctrina. <R>155</R></negEZ>
<negEZ>Digressio circa potestatem dispensandi in
Decretis Concilij Prouincialis. <R>158</R></negEZ>
<negEZ>§. VI. Postrema resolutio, & solutæ ob-
iectiones. <R>167</R></negEZ>@@

<negEZ>§. VII. De nonnullis alijs Religiosorum
& Clericorum contractibus. <R>173</R></negEZ>
<negEZ>§. VIII. De contractu Æthiopicorum
mancipiorum. <R>180</R></negEZ>
<negEZ>P. Molinæ Pronuntiata vt faueant, &
quàm consequentia sint. <R>187</R></negEZ>
<negEZ>P. Rebellus pro Æthiopum libertate vt pu-
gnet, cuius Asserta proponuntur. <R>195</R></negEZ>
<negEZ>Quid sentiant alij, & quid in præsenti
caussa iudicandum. <R>200</R></negEZ>
<negEZ>§. IX. De contractu cum Commendata-
rijs Mercatorum. <R>212</R></negEZ>
<Z><A+1>TITVLVS X.</A+1></Z>
<P>De Indicis Minerariis. <R>Num. 1.</R></P>
<Z>CAPVT I.</Z>
<negEZ><INI2>E</INI2>Numerata quædam, in quibus Mine-
rarij manifestè delinquunt. <R>2</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT II. Vtrùm Ordinationes cir-
ca detectionem, & iuridicam manife-
stationem Minarum, obligent in foro
conscientiæ. <R>13</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT III. De conquirentibus
Minas in fundis alienis. <R>17</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT IV. Minarum pretium
quomodo computandum. <R>22</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT V. Minerarius an possit vi-
uum argentum vendere pro Minis pro-
prijs à Regiis Officialibus acceptum. <R>26</R></negEZ>
<Z><A+1>TITVLVS XI.</A+1>
De Protectoribus Indorum ac quibus-
dam aliis.
CAPVT I.</Z>
<negEZ><INI2>P</INI2>Rotectores Indorum quibus sint obliga-
tionibus intra conscientiæ forum ob-
noxij. <R>Num. 1</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT II. De Administratore cen-
suum Indorum. <R>7</R></negEZ>
<negEZ>CAPVT III. De Administratore
Hospitalium Indorum. <R>12</R></negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0019.jpg/>
@@1@<SE19>FACVLTAS R. P. PROVINCIALIS.
<P><INI2>P</INI2>Hilippus de Ossa Societatis Iesu in Prouinciâ Toletanâ Præpositus Prouincia-
lis, potestate ad id mihi factâ à R. Admodum Patre nostro Ioanne Paulo Oliua
Præposito Generali, facultatem facio vt liber inscriptus Thesaurus Indicus, duobus
tomis distinctus, Auctore Patre Didaco de Auendaño nostræ Societatis Theologo,
& eiusdem Societatis grauium, doctorumque hominum iudicio approbatus, typis
mandetur. In quorum fidem has litteras manu nostrâ subscriptas & sigillo nostro
munitas dedimus. Matriti in nostro imperiali Collegio die decimâ-quintâ De-
cembris, anno Millesimo sexcentesimo sexagesimo quarto.</P>
<tspb>                    PHILIPPVS DE OSSA.</tspb>
------------------------------------------------------------
<Z><A+1>APPROBATIO CENSORIS.</A+1></Z>
<P><INI2>I</INI2>Nfrascriptus legi librum, cui titulus R. P. Didaci de Auendaño Societatis Iesu
Thesaurus Indicus, cum attestatione R. P. Philippi de Ossa eiusdem Societatis,
Prouinciæ Toletanæ Præpositi Prouincialis, quâ declarat eumdem grauium do-
ctorumq&#x0301;ue hominum iudicio approbatum, typis mandari posse; præsentium te-
nore fidem facio eumdem nihil continere quod Fidei Catholicæ aut bonis mori-
bus aduersetur. Datum Antuerpiæ xii. Septembris, anno Domini m. dc.
lxvii.</P>
<tspb>                    Aubertus Vanden Eede I. V. L. Protonot. Apostolicus,
                        Canon. & Archidiac. Antuerp. Librorum Censor.</tspb>
------------------------------------------------------------
<Z><A+1>SVMMA PRIVILEGII REGII.</A+1></Z>
<P><INI2>C</INI2>Arolvs Dei gratiâ Hispaniarum Indiarumque, &c. Rex Catholicus, Archi-
dux Austriæ, Dux Burgundiæ, Brabantiæ, &c. Serenissimus Belgarum Princeps,
diplomate suo sanxit; ne quis librum, cui titulus est R. P. Didaci de Auendaño
Societatis Iesu Thesaurus Indicus, duobus tomis distinctum, citra Iacobi Meursij
voluntatem, proximis nouem annis imprimat, aut alibi terrarum impressum in
Germaniæ inferioris ditiones importet, venalemúe habeat: qui secùs faxit, con-
fiscatione librorum & aliâ graui p&#x0153;nâ mulctabitur, vti latiùs patet in litteris datis
Bruxellæ xvi Decembris anni m. dc. lxvii.</P>
<tspb>                    Signat
                              LOYENS.</tspb>

@@0@<filename:W0001-A-0020.jpg/>
@@1@<SE20>1
<Z><A+4>THESAVRI,</A+4>
<A+3>ET INSTRVCTORIS INDICI</A+3>
<A+2>TITVLVS PRIMVS.
De Indiarum jure, & Catholicorum Regum obligationi-
bus circa illarum administrationem.
Cùm prædictum Ius amplißimæ hujus disputationis funda-
mentum sit, ab illo exordium est optimo iure captan-
dum: Vnde pro eo rogat</A+2></Z>
<duolan 2><Z><A+2>CAPVT I.
An liceat de jure Indiarum in
Catholicis Regibus dubitare.</A+2>
<A+1>§. I.
Negatiua Positio stabilitur.</A+1></Z>
<P><INI9>S</INI9>Tat pro illâ id, quod<marginalia>N. 1</marginalia>
Cardinalis Bellar-<marginalia>Card. Bell.</marginalia>
minus Tractatu de
Potestate Pontificis in
temporalibus, sapien-
ter ostendit, præser-<marginalia>Papam ha-|bere pote-|statem in|temporali-|bus, dogma|certum.</marginalia>
tim Cap. 3. vbi be-
nè admonet contra
Gulielmum Barcla-
ium, potestatem Pontificis in temporalibus
non esse rem dubiam, neque ab opinionibus
pendere Doctorum. Id enim sacri Canones
variis in locis determinant: pro quo etiam<marginalia>Diana,</marginalia>
Diana strenuè & eruditè decertat Parte 1. Tract.
2. Resolut. 122. & 123. Parte 10. Tract. 6. Resolu-
tione vnica & Tract. 17. Ac primò ex additis, Reso-<marginalia>Pontificia|pro eo defi-|nitio.</marginalia>
lutionibus præsertim 8. & 9. Vbi plurimos con-
gerit huic dogmati suffragantes. Et vt alia præ-
teream, veritatem istam luculenter proban-
dam, & definiendam assumpsit Bonifacius
Octauus in Extrauag. Vnam Sanctam, in quâ,<marginalia>Duo gladij|à Christo|dati.</marginalia>
cùm de duobus gladiis, spirituali scilicet &
materiali, quibus instructa Ecclesia, elegantem
discursum præmisisset, sic concludit: Porrò
subesse Romano Pontifici, omni humanæ creaturæ,<marginalia>Extrau.|Vnam|Sanctam.</marginalia>
declaramus, dicimus, definimus, & pronuntiamus
omnino esse de neceßitate salutis. Sic ille: vbi
sensus est juxta præmissa; subesse inquam om-
nem humanam creaturam, non solùm spiritua-
liter, sed temporaliter: de spirituali enim<marginalia>Omnes o-|ues com-|missæ.</marginalia>
dubium non suberat, cùm Christus Diuo
Petro omnes oues commiserit; pro quo ibi-
dem Pontifex sic locutus: Dicente Domino ipsi
Petro: Pasce oues meas. Ioan. 21. v. 17. meas inquit<marginalia>Ioan. 21.|v. 17.</marginalia>
& generaliter, non singulariter, has vel illas: per
quod commisisse sibi intelligitur vniuersas. Ita ille:<-P>@@

<-P>vnde quod specialiter suâ definitione consti-
tuit, adtemporalem pertinet potestatem: ex
quo orta in Rege Franciæ, & regnicolis illa sus-
picio, quam Clemens Quintus suâ Constitu-<marginalia>Ex Bonifa-|cij VIII.|Constitu-|tione non|est noua in-|ducta sub-|iectio.</marginalia>
tione submouit, declarans per definitionem &
declarationem dictam, nullum Regi & regno
præjudicium generari; neque ampliùs Pontifi-
ci subjectum, quàm ante prædictam declara-
tionem & definitionem. Et meritò quidem:
nam Bonifacius suâ declaratione & definitione,
nouum jus non statuit, sed quod erat Ecclesiæ
proprium, declarauit, & vti Fidei dogma stabi-
liuit. Non ergo major inde in Regibus, &
aliis exorta subjectio, sed quæ diuinitus data<marginalia>Nullum ius|declaratio|inducit, ne-|que alteri|præiudicat.</marginalia>
Pontifici, manifestius declarata. Pontifex enim
procedens per viam declarationis, nihil noui
inducit, neque alteri præjudicat: vt obseruat
Marescotus Libro 2. cap. 24. n. 52. Gomecium<marginalia>Marescot.</marginalia>
allegans id pleniùs prosequentem.</P>
<P>  <absatz-nummer>2</absatz-nummer> Tunc vltra. Virtute huiusmodi pote-<marginalia>Positio su-|perior ra-|tione mon-|stratur.</marginalia>
statis non solùm Indicæ conquistæ facta copia,
sed & amplissima conquisitarum & conqui-
rendarum Regibus Catholicis à Pontifice in-
dulta largitio, vt ex Bullis constat authenticis:
non ergo licet de illorum jure inter legitimos
Ecclesiæ filios dubitare.</P>
<P>  Vbi non satisfacit scribentium quorumdam<marginalia>Euasio præ-|clusa de so-|lâ in Ca-|tholicis Re-|gibus pro-|tectione.</marginalia>
effugium, qui dicunt Catholicis Regibus solam
Euangelicorum ministrorum transmissionem,
& conuertendorum protectionem solicitam
demandatam, supponendo legitimam aliàs fu-
turam expug nationem, juxta illa, quæ Docto-
res pro ipsâ honestandâ requirunt. Qui, cùm
sic loquuntur, manifestè indicant præfatas se
donationis Bullas minimè perlegisse; ex qui-
bus præcipua, scilicet Alexandri Sexti, die 4.<marginalia>Dominium|datum o-|stenditur.</marginalia>
Maij anni 1493. sic habet: Auctoritate Omni-
potentis Dei nobis in Beato Petro conceßâ, ac Vicaria-
tûs Iesv Christi, quâ fungimur in terris, cum om-
nibus illarum dominiis, ciuitatibus, castris, locis, &
villis, juribusque, & jurisdictionibus, ac pertinentiis
uniuersis, vobis, hæredibusq&#x0301;ue & successoribus vestris
(Castellæ & Legionis Regibus) in perpetuum teno-
re præsentium, donamus, concedimus, & aßignamus,
&c. Sic ibi Pontifex; quod in Bulla alia eius-
dem Datæ confirmat, prioris factâ mentione,
cum priuilegiorum auctario, quæ regibus fue-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0021.jpg/>
@@1@<SE21>2 Thesauri Indici Titulus I. Cap. I.
<duolan 2><-P>rant Portugalliæ concessa pro similibus expe-
ditionibus. Repertas, & reperiendas in posterum,
quæ sub actuali dominio temporali aliquorum Domi-
norum Christianorum constitutæ non essent, cum om-
nibus illarum dominijs, ciuitatibus, castris, locis, villis,
jurisdictionibus vniuersis, vobis, hæredibusq&#x0301;ue &
successoribus vestris (Castellæ, & Legionis Regibus)
in perpetuum motu proprio, & ex certâscientiâ, at-
que de Apostolicæ potestatis plenitudine, donauimus,
conceßimus & aßignauimus. Verba illius sunt.</P>
<P>  <absatz-nummer>3</absatz-nummer> Pro quo & extat Bulla alia eiusdem,<marginalia>Et inuesti-|turæ.</marginalia>
anno eodem, sexto Kalendas Octobris, in quâ do-
nationem extendit, & roborat, inuestituræ jam
factæ mentione subjunctâ, illis verbis: Vosq&#x0301;ue,
ac hæredes, ac successores præfatos, de illis inuestiui-
mus &c. Constat autem apud omnes sacro-
rum Canonum, & Ciuilis jurisvel mediocriter
conscios, quid inuestitura sit, missio scilicet in
possessionem, aut titulus ad illam, cui stare de-<marginalia>Quid illa|vide P.|Oñate|disp 117.|de Con-|tractib.|Cap. Per|tuas.</marginalia>
bet inuestiens, & inprimis Ecclesia, vt habe-
tur in cap. Per tuas, de donationibus, in quo
inuestiti ab Episcopo Florentino nobiles qui-
dam de certo fundo ob quosdam terrę modios
ex præcepto Pontificis attributos, apud eum-
dem de fraude in mensurâ adhibitâ conque-
runtur, & sic respondet illis: Nos igitur atten-
dentes, quòd Ecclesia in actibus suis fraudem non<marginalia>Fraus non|est in Eccle-|sia actibus.</marginalia>
debet aliquam adhibere; respondemus quòd feu-
dum ipsum securè poteris integrare, cùm terra illa
quatuor modiorum ipsis fuerit aßignata. Sic ibi.
Quod & præsenti causæ conuenienter possu-
mus adaptare: quandoquidem Pontifex Ca-
tholicis Regibus noui orbis terras donauit,
concessit, assignauit, vt ipse loquitur. Si ergo
donatio, concessio & assignatio nulla fuit, me-
ritò illi possent, & eorum pariter hæredes po-
terunt apud Apostolicam Sedem fraudem ma-
nifestissimam proclamare.</P>
<P>  <absatz-nummer>4</absatz-nummer> Nec prætereundum id, quod in citatâ<marginalia>Donatio|Regibus|Portugalliæ|à Sede Apo-|stolicâ fa-|cta.</marginalia>
Bullâ 2. quæ incipit: Eximiæ deuotionis sinceri-
tas, post adducta verba, in hunc modum habe-
tur: Cùm autem aliàs nonnullis Portugalliæ Regi-
bus, qui in partibus Africæ, Guineæ, & Mineræ
auri, ac alias insulas etiam ex simili conceßione &
donatione Apostolicâ eis factâ repererunt & acquisie-
runt, per Sedem Apostolicam diuersa priuilegia &c.
Ex hoc enim habemus donatione&#x0303; & inuestitu-
ram in terris Indiarum non à solo Alexandro
Sexto factam, sed etiam aliàs à Sede Apostoli-
câ diuersis Portugalliæ Regibus: vt iterata
huiusmodi concessio jus arguat in illâ non du-
bium, sed inuiolabili subnixum veritati.</P>
<P>  <absatz-nummer>5</absatz-nummer> Et prædicta quidem verba manifestè<marginalia>Sine illâ|nullum in|Christianis|Principibus|dominium,|i$unclearn quo de-|ceptus Co-|quæus.</marginalia>
conuincunt deceptum Leonardum Coquæ-
um, virum sanè eruditissimum, & optimè de
Sede Apostolicâ meritum, dum in Antimornæo
contra progressum 64. pag. 307. ita scribit: Et
eodem diplomate Pontifex declarat se nullo modo tol-
lere jus quæsitum alijs principibus Christianis in illas
insulas & terras, quos judicat fuisse justos domi-
nos, etsi nullâ auctoritate Apostolicæ Sedis illarum
dominium adepti fuissent, & Orientalis Indiæ &c.
Cùm enim constet ex concessione & donatio-
ne Apostolicâ prædictas terras & insulas à
Christianis Principibus acquisitas; non priùs
earum veros dominos fuisse apertissimè com-
probatur. Quod quidem ex non visis Ponti-<-P>@@

<-P>ficiis Bullis accidit Auctori prædicto, sicut &
aliis, qui proptereà minùs sunt accuratè in cau-
sâ præsenti locuti. Neque Alexander Sextus<marginalia>Aliæ Ponti-|ficum con-|cessiones.</marginalia>
concessionem aliquam aut donationem viuâ
voce factam à Prædecessoribus, aut scripto fir-
matam, nobis tamen incognitam, memoratur;
extat enim Nicolai Quinti, viri profectò san-
ctissimi. Ne quispiam Alexandri minùs pro-<marginalia>Alexandri|VI. probitac|propugna-|ta.</marginalia>
batam vitæ rationem obiiciat: (quod tamen
impertinens ad intentum,) cujus vitia virtutes
æquarunt, vt videri potest apud Petrum
Opmeerum in opere Chronologico circa annum
1502. Immò & superarunt, vt ostendit Tho-
mas Bozius lib. 7. de signis Ecclesiæ, cap. 7. & Cal-<marginalia>Opmeerus.|Bozius.|Solorzan.</marginalia>
listi Tertij, quæ videri potest apud Dom. So-
lorzanum Tomo 1. de Indiarum jure lib. 2. cap. 24.
n. 29.</P>
<P>  <absatz-nummer>6</absatz-nummer> Hinc est vt Cardinalis Bellarminus,<marginalia>Card. Bel-|larminus|pro Pontifi-|cia dona-|tione mili-|tat.</marginalia>
qui lib. 5. de Romano Pontifice cap. 2. §. vltimo,
minùs conuenienter de præfatâ Alexandri fue-
rat donatione locutus, posteà in Retractationi-
bus ad eundem librum, ita scribat: pag. 508.
Quod attinet ad Bullam Alexandri Sexti de diuisione
orbis nuper inuenti, & debellatione Indorum Occi-
dentalium, cùm ea scriberem, Bullam non videram,
& ideò secutus sum doctrinam Cardinalis Cajetani
in 2. 2. q. 66. art. 8. Francisci Victoriæ in 2. Rele-
ctione dejure belli, & Dominici Soto in 4. sent. dist.
5. quæst. vnica art. 10. ad 5. argumentum, tum
propter eorum rationes, tum quia Cajetanus vixit
tempore Alexandri Sexti, & superuixit: proinde
facilè scire potuit quid sibi voluerit Alexander Pon-
tifex, cùm Orbem recèns inuentum diuisit. Sic ille.
In cuius discursu id, quod ad Cardinalem Ca-
jetanum spectat, facilem habet solutionem;
licèt enim tempore Alexandri vixerit; cùm
tamen præfatæ illius Bullæ expeditæ sunt, Car-
dinalis non erat, sed juuenis annorum 25.
mortuus est enim anno 1534. & ætatis 66. vt
ipse Cardinalis Bellarminus scribit in suo de
Ecclesiasticis Scriptoribus Tractatu: Bullæ autem
anno 1493. prodierunt, vnde clara est compu-
tatio. Quid ergo si tunc donationis modum
ignorarit? Quòd autem superuixerit, neque
ampliorem fuerit notitiam assecutus, non de-
bet censeri mirabile, cùm & Cardinalem ipsum
Bellarminum, suo ipsius testimonio, etiam
subterfugerit, & diu post scriptos Controuer-
siarum libros comparata. Quod & Scriptori-
bus aliis accidisse, nimis est illud eos legentibus
exploratum.</P>
<Z><A+1>§. II.
Responsiones quorumdam confutatæ.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>7</absatz-nummer> <INI2>P</INI2>Rima est dicentium errasse Alexandrum,<marginalia>Errasse A-|lexandrum|aliquorum|assertio.|Gryphan.</marginalia>
quod & de Pontificibus aliis ob eam-
dem rationem asserendum. Sic Ioannes Gry-
phanius Tractatu de Insulis cap. 24. n. 59. & seqq.
cuius illa est ratio, Pontificem ciuile mundi
dominium non habere, neque vmquam ha-
buisse: vnde donatione prædictâ veris domi-
nis facta est iniuria, cùm de alieno fuerit, quæ
tamen est jure Ciuili, & Canonico reprobata
l. 12. C. de donationib. & cap. 26. de Extra. de De-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0022.jpg/>
@@1@<SE22>De iure Indiarum in Catholicis Regibus. 3
<duolan 2><-P>timis. Iuxta hæc ergo Alexander non solùm
errauit in facto, sed etiam in jure, iudicans se
posse infideles priuare dominio, & in Christia-
nos illud Principes tranferre.</P>
<P>  <absatz-nummer>8</absatz-nummer> Sed hæc responsio nimis libera est, &<marginalia>Validè con-|futata, &|notata.</marginalia>
legitimo Ecclesiæ filio prorsus indigna, in qua
non solus Alexander, sed Pontifices alii, de
quibus n. 5. vt inconsiderati, præcipites, &
humani ac diuini juris ignari traducuntur.
Quod si fas asseruisse fuerit, nihil erit, nihil erit
in Canonibus Sacris & Pontificiis Constitu-
tionibus firmum, certum, & inconcussum. Sit
illud certum, vt asseritur, Pontificem ciuile
mundi dominium non habere neque vmquam<marginalia>Pontifex,|etsi domi-|nium ciuile|nō habeat,|tranferre|illud ab v-|no in alium|potest.</marginalia>
habuisse; quod tamen affirmant plures apud
Dianam Parte 1. Tract. 2. Resolut. 122. at ineptè
inde concluditur non posse dominium ali-
quod ab vno in alium, iusta id exigente ratione,
transferre. Non habet dominium ciuile ter-
rarum, quas hæreticus Princeps possidet, ergo
nequit illud in Catholicum transferre, hæreti-
ca est consequentia. Non ergo dat quod suum
est, sed quod dare potest, etiamsi non sit suum.
Quemadmodum tutor in donationibus jure<marginalia>Quinam|alij id pos-|sint.</marginalia>
probatis, quod suum non est donat; est tamen
suum posse donare. Pro quo citatus Scriptor
Parte 8. Tractatu 6. Resolut. 17. ex Cardinali
Lugo, P. Molina, P. Thoma Sancio, & Trul-<marginalia>Diana.</marginalia>
lene videndus, item Resolut. 10. de vxoribus,
Resolut. 11. pro maritis, & Resolut. 12. pro Su-
perioribus Regularibus. Neque donatio talis
jure vllatenus reprobata: nam præterquàm
quòd omnis humani juris potestas infra Pon-
tificiam est, nullo humano jure reprobata do-
natio talis inuenitur; quòd scilicet quis alie-
num donare possit, cùm supremus Dominus
tali assistit donationi, ad illam præstita faculta-
te. Et hoc est quod conscendimus in præsen-
ti, Christum scilicet omnium Dominum talem
Vicario suo facultatem contulisse. Quod qui-
dem Pontifex ipse clamat, dum, sicut vidimus,
ait: Auctoritate Omnipotentis Dei nobis in Beato
Petro conceßâ, ac Vicariatus Iesv Christi, quo fungi-
mur in terris. Hac certè auctoritate Bonifacius
Octauus temporalem potestatem Ecclesiæ
cum spirituali connexam declarauit: & illi
credimus dogma huiusmodi definienti. Ergo
& credendum Alexandro, ac Prædecessoribus
aliis qui eamdem agnoscentes, facto ipso verita-
tem, de qua agimus, declararunt.</P>
<P>  <absatz-nummer>9</absatz-nummer> Libertas profectò talis de hæretica so-<marginalia>Hæretici|donationi|infensi Pō-|tificis.</marginalia>
let præsumptione descendere; vnde solemne
hæreticis, donationem dictam Alexandri vene-
natâ linguâ traducere, ansâ inde arreptâ in Se-
dem Apostolicam iniuriosissimè debacchandi.
Ex quibus Philippus Mornæus apud Leonar-
dum Coquæum in Antidotis contra ipsum pag.
306. Ita loquitur: Qui orbem inter Principes<marginalia>Philippi|Mornæi|blasphemia.</marginalia>
partitur, Ferdinando Aragonio & Isabellæ Castella-
næ Indiam Occidentalem à Columbo circa id tempus
detectam donat. Quo jure, nisi quo se ipse antè
Principi mundi mancipauit; ei, qui Christum Do-
minum compellans, Tibi dabo hæc omnia, si procidens
adoraueris me. Hic filius ille gehennę, vt Eccle-
siæ filij contrario prorsus spiritu pergant Sedis
Apostolicæ pronuntiata legitima venerari.<marginalia>Manifestè|depulsa.</marginalia>
Quo jure rogat ille, & nullum aliud nisi sata-<-P>@@

<-P>nicum recognoscit: ex quo fit planè Catholi-
cos Reges, pro gratia tali Sedem Apostolicam
exorantes, satanico etiam spiritu fuisse permo-
tos, & consequenter tot infidelium conuer-
sionem opus fuisse Satanæ, & ouile Christi
beneficio Satanæ innumeris ouibus adauctum.
Et quis blasphemiam tantam non horrore in-
genti prosequatur?</P>
<P>  <absatz-nummer>10</absatz-nummer> Alij errasse quidem Pontificem dicunt,<marginalia>Errasse in|facto, &|non in iure.|Pontificem.|aliquorum|assertio.</marginalia>
sed solùm in facto, quod sæpiùs accidit, &
accidere potest, dum ex minùs exactis infor-
mationibus, quæ ad factum spectant, aliquid
licitum quidem ex se, & juri conforme decer-
nunt. Vel si informationes falsæ non præce-
dant, Pontifex ipse ex falso aliquo præsuppo-
sito ad factum pertinente, in decernendo pro-
cedit: quod præsenti causæ potest applicari.
Et hoc, quod alij absolutè pronuntiant, sub
dubio profert P. Valentia Tomo 3. Disput. 1.<marginalia>P. Valentia.</marginalia>
quæst. 10. Puncto 7. §. Ad secundum, vbi ait:
Alexandrum Sextum, si in eo facto particulari ad
Reges illos tantùm, & ad illas insulas pertinente,
non errauit; solùm conceßisse illis Regibus jus quod-
dam superintendentiæ & patrocinij &c. Quem
secutus P. Becanus in Summa Theologiæ Parte 3.<marginalia>P. Becan.</marginalia>
Tract. 1. quæst. 7. n. 12. vbi ita scribit: Alexan-
der Sextus, si conceßit Ferdinando dominium illarum
insularum, ex eo præcisè quòd Gentilesessent, erra-
uit in facto: Si autem solùm conceßit illi jus patrocinij
in easde&#x0303; insulas, suppositâ earum legitimâ conuersione,
benè fecit. Sic ille: cuius resolutioni non est con-
forme, quod habetur in Indice, verbo Alexan-
der VI. vbi absolutè poniturerrasse in facto.</P>
<P>  <absatz-nummer>11</absatz-nummer> Sed neque audiendi Auctores isti: li-<marginalia>Confutan-|tur illi.</marginalia>
cet enim error in facto possit quandoque con-
tingere; hoc tamen in casu nequit præsenti su-
stineri, vbi factum à jure nequit separari.
Quæstio siquidem est an Pontifex terras infi-
delium possit Principi Christiano donare. Si
potest dum eas tradidit, neque in jure neque
in facto errauit. Si non potest; cùm ipse tamen<marginalia>Factum à|iure quo-|modo ne-|queat sepa-|rari.</marginalia>
se posse testetur, dum Vicariatûs Christi au-
ctoritate donationem facit, & talem Beato
Petro, ac sibi eius successori concessam asserat
potestatem; in jure planè error illius versatur,
quia plus sibi potestatis arrogat, quàm res ipsa
patiatur. Qui discursus est euidentissimus.
Cum ergo Auctores dicti non audeant erro-
rem circa jus admittere; consequens est vt ne-
que errorem in facto admittere debeant, nec
de illo dubitare. Et modus quidem loquendi
duorum, quos nuper adduximus, indicat ipsos
Alexandri Bullam non vidisse, & aliter eâ pro-
spectâ locuturos.</P>
<P>  <absatz-nummer>12</absatz-nummer> Apud Patrem Salas Tractatu de Legibus<marginalia>Probabile&#x0303;|sententiam|secutum|Pontificem,|alior&#x0169; pro-|nuntiat&#x0169;,</marginalia>
quæst. 95. Disput. 7. Sect. 4. n. 31. vers. Ad illud,
dicunt nonnulli Pontificem in prædicta dona-
tione probabilem, sententiam secutum: sunt
enim Doctores plures, qui Romano Pontifici
talem potestatem adscribant, qui videri apud
eumdem possunt, & duos citatos dudum Au-
ctores, nec non apud Dianam Parte 6. Tract. 4.
Resolut. 16.</P>
<P>  Sed quia sententia affirmans generaliter, in<marginalia>effaciter|improbat&#x0169;.</marginalia>
fidelitatem esse titulum sufficientem ad debel-
lationem, non ita recepta est, vt videri apud
citatos potest: quam tamen de barbaris ac<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0023.jpg/>
@@1@<SE23>4 Thesauri Indici Titulus I. Cap. I.
<duolan 2><-P>feraliter viuentibus tenent plures: pro quo
videri potest Illustrissimus Ioannes Zapata in<marginalia>Ioannes|Zapata.</marginalia>
Disceptatione de Iustitia distributiua Parte 2. cap. 21.
n. 19. non videtur credibile Pontificem eo tan-
tùm titulo donationem dictam perfecisse: ne-
que enim illi suis in Constitutionibus minùs
probatas solent amplecti sententias; quod
Tribunal illud supremum non deceret; cùm
neque inferiora tribunalia ita sint solita judi-
care. Certius ergo aliquid, & amplectendum
penitus, prædictæ continent decisiones. Et
quidem si titulus dictus sufficiens videretur,
non esset opus Catholicis Regibus pro dona-
tione impetranda ad Romanam Sedem recur-
rere, cùm ipsius gentium istarum infidelitas
satis esset perspecta, & ita debellationis titulus,
secluso quolibet adminiculo aliundè petito,
manifestus.</P>
<Z><A+1>§. III.
Certißimum donationis Pontificiæ fun-
damentum.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>13</absatz-nummer> <INI2>V</INI2>Num equidem, & prorsus irrefraga-<marginalia>Ecclesiæ po-|testas ad|propagan-|dam fidem|certum do-|nationis|fundamen-|tum.</marginalia>
bile illud, Ecclesiæ potestas ad pro-
pagandam fidem, & tollenda propagationis
obstacula; quæ quidem futura in conuersione
Indorum prudentissimè judicauêre Pontifices,
cùm essent illi penitus barbari, & ita inter ipsos
Christianis nulla securitas, quod satis expe-
rientia comprobauit. Id Diuus Thomas pau-
cis expressit. 2. 2. q. 10. art. 8. in Corpore, ita di-<marginalia>D. Thom.</marginalia>
cens: Et propter hoc fideles Christi frequenter contra
infideles bellum mouent: non quidem vt eos ad cre-
dendum cogant; quia si etiam eos vicissent, &
captiuos haberent, in eorum libertate relinquerent
an credere vellent. Sed propter hoc, vt eos compellant
ne fidem Christi impediant. Hæc S. Doctor, ad
quæ Cardin. Caietanus, ita scribit: Considera
diligenter causam justam belli & compulsionis eorum,
ne fidem Christi impediant, &c. Ex hac quippè ra-
dice multæ quæstiones soluuntur. Sic ille. Iuxta
quæ præsens quæstio inde soluenda, an scilicet
Pontifex jus debellandi gentes Indorum Prin-
cipi possit Christiano conferre. Conclusio
enim est affirmatiua: quia, cùm illi barbari
sint, possunt Christi fidem multipliciter im-
pedire, & nulla inter eos Euangelicis mini-
stris esse securitas.</P>
<P>  <absatz-nummer>14</absatz-nummer> Quod quidem ex Doctrina P. Suarij<marginalia>Ex P. Sua-|rio luculen-|ta probatio,|D. Thomæ|doctrinam|amplexa.</marginalia>
potest luculenter ostendi, qui illam ex D. Tho-
ma deducit. 2. 2. quæst. citatâ art. 10. quem ope-
ræ pretium fuerit audiisse. Disput. 18. de Fide
Sect. 5. n. 8. vbi sic scribit: Putat Durandus in
2. dist. 44. q. 3. necessarium esse vt ex parte principis
infidelis præcesserint iniuriæ, & impedimenta Fidei;
qualia sunt, si tentauerit subditos inducere ad infi-
delitatem, vel si eos cogat ad suos ritus obseruandos,<marginalia>Non requi-|ritur expe-|rientia im-|pedimento-|rum, sed|periculum|sufficit, con-|tra Duran-|dum.</marginalia>
aut prohibeat Catholicos ritus exercere, vel suis Pasto-
ribus Ecclesiasticis obedire, & similia: nam tunc
euidens est neceßitas, & justitiæ titulus. At verò
Diuus Thomas dicto Art. 10. licèt ad executionem
potestatis sint hæc moraliter necesseria; nihilominùs
tamen ante experientiam huiusmodi nocumentorum
putat esse in Ecclesia potestatem ad remouendos hu-<-P>@@

<-P>iusmodi principes infideles solùm propter periculum
morale fidelium: quæ sententia mihi etiam placuit
in dicto libro 3. defensionis cap. 30. n. 6. quia in re-
bus moralibus vitandum est periculum, priusquam
speciale nocumentum eueniat: quod principium certè
verißimum est, quando periculum est proximum
& morale: & ideò in hoc etiam negotio obser-
uandum est, vt consideratis circumstantijs in particu-
lari tale iudicetur esse fidelium periculum. Hæc
ille, Diui Thomæ doctrinam amplexus, qui<marginalia>Subditi, &|serui ea de|causa pos-|sunt ex do-|minorum|eximi pote-|state.</marginalia>
citato loco solùm de subditis, & seruis infide-
lium est locutus: tales enim si Christiani fiant,
possunt eorum domini, aut principes, per sen-
tentiam seu ordinationem Ecclesiæ, eorum-
dem dominio aut jurisdictione priuari. Non
reddit autem pro ratione periculum subuer-
sionis, sed aliam, ita subdens: Quia infideles<marginalia>D. Thom.</marginalia>
merito suæ infidelitatis merentur potestatem amittere
super fideles, qui transferuntur in filios Dei. Sic S.
Doctor, vbi de periculo subuersionis nihil.</P>
<P>  <absatz-nummer>15</absatz-nummer> Potest autem prædicta ratio ad subje-<marginalia>Ad pericu-|l&#x0169; subuer-|sionis ratio|D Thomæ|generalior|reuocatur.</marginalia>
ctionem quamcumque referri, quia infideles
merito suæ infidelitatis merentur potestatem
amittere super fideles, quæ absoluta potestas
sit, cùm transferantur in filios Dei. Et ideò
licet D. Thomas ordinationem Ecclesiæ, quæ
de facto datur, & solum est pro seruis eorum,
qui corporali subiectione subduntur Ecclesiæ,
ad doctrinæ complementum adducat, & ita
de seruis tantùm videatur procedere: re tamen
vera generalis est, & ad omnem se subiectio-
nem extendit. Ex quo fit, hoc ex capite posse
principes infideles per sententiam Ecclesiæ
principatu priuari, & consequenter eorum do-
minia in Christianos Principes transferri. Po-
tuit autem P. Suarez rationem periculi ex do-
ctrina D. Thomæ colligere, quatenus in Respon-<marginalia>Fideles in-|fidelibus vt|seruire|queant.</marginalia>
sione ad 3. ait posse fideles locare operas suas
infidelibus, & artificio, ministerioq&#x0301;ue aliquo
deseruire, addens: & tamen, si ex tali communi-
catione vel conuictu subuersio fidelium timeretur, esset
penitus interdicendum. Sic ille. Iuxta hæc ergo
poterit etiam Ecclesia ob periculum subuer-
sionis, quod timeat, infideles principes omni
erga fideles potestate spoliare.</P>
<P>  <absatz-nummer>16</absatz-nummer> Quibus addendum, idem posse Eccle-<marginalia>Etiamsi in-|fideles prin-|cipes con-|uertantur,|stat addu-|cta doctri-|na.</marginalia>
siam, etiamsi infideles ad fidem conuertantur;
si talis indolis sint, vt de illis possit etiam peri-
culum subuersionis verosimiliter pertimeri;
quod in barbaris accidit, & experientia satis
superq&#x0301;ue comprobauit. Pro quo est notanda
doctrina eiusdem P. Suarij citato loco defen-
sionis contra regem Angliæ, vbi sic ait: Deni-<marginalia>P. Suar.</marginalia>
que addere possumus sicut potestas regia ex coniun-
ctione ad fidem, aliquam recipit subiectationem; ita
etiam maiorem quamdam amplitudinem & excel-
lentiam participare, & ita illud qualecumque onus
hoc beneficio compensari. Nam Rex Christianus du-<marginalia>Christiani|Principes|circa super-|naturalia|aliqualiter|iurisdictio.|nem exer-|cent.</marginalia>
ctus regulis fidei, multa potest præcipere, dirigendo illa
ad fidei defensionem, vel Religionis Christianæ hono-
rem, vel aliud supernaturale commodum, quæ ductus
purâ ratione naturali præcipere non posset: & simi-
liter multa punit delicta quæ ex vi solius rationis na-
turalis non puniret. v. g. Hæresim, vel aliud simile.
Hæc ille. Quæ verissima cùm sint, fit inde
quàm longissimè abesse à barbarica capacitate,
etiam si quis cum sufficienti notitia mysterio-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0024.jpg/>
@@1@<SE24>De iure Indiarum in Catholicis Regibus. 5
<duolan 2><-P>rum fidei baptizatus fuerit. Vix enim quæ pu-
rè naturalia sunt illis committi possunt; &
fædis in Gentilitate assueti criminibus, lumen
habent rationis densâ caligine circumfusum.
Quomodo ergo qui se regere nequeunt, regere
alios queant; & quibus nequeunt naturalia
credi, supernaturalia eorum muneri adnexa
concredantur? Ab Apostolica igitur Sede<marginalia>Soli ad re-|gimen con-|uersorum|idonei.</marginalia>
prudentissimè & prouidentissimè dispositum,
vt Indor&#x0169; regimen Catholicis Principibus tra-
deretur, solis ad rem tantam idoneis, circum-
stantiis perpensis omnibus, juxta quas, vt visum
nuper, de subuersionis periculo debet formari
judicium. Vnde quod in Pontificibus ad do-
nationem, de qua nobis est sermo, præces-
sit, non dubiâ aliquâ aut opinabili, sed om-
nino est certa ratione subnixum, vt nequeat
de illa, vt dixi, à legitimis Ecclesiæ filiis du-
bitari.</P>
<Z><A+1>§. IV.
De gradu certitudinis Assertionis
propositæ.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>17</absatz-nummer> <INI2>D</INI2>Om. Ioannes de Solorzano veritatis
propositæ doctissimus, eruditissimus,
profundissimus, & locupletissimus propugna-
tor, Tom. 1. lib. 2. c. 24. n. 41. & in Politica Indiana<marginalia>Dom. So-|lorzanus.</marginalia>
pag. 45. §. Y parece. & pag. 50. §. Y asi, nemini
permittendum esse ait hoc ampliùs in dubium
reuocare: quia semper præsumere debemus
Papæ sententias & declarationes esse justas, &<marginalia>Sententiæ|Papæ vti|legitimæ re-|cipiendæ.</marginalia>
legitimè ac Canonicè promulgatas, vt ait
Textus in cap. Cùm inter vos, §. finali, de senten-
tia & re judicata. Cap. Absit 11. Quæst. 3. & aliis.
Sed prior quidem textus nihil videtur ad rem<marginalia>Cap. Cùm|inter vos.</marginalia>
facere, quia ibi non est sermo de sententia
Papæ, sed de sententia Episcopi Veronensis,
quæ præsumitur ritè per omnia celebrata, vt ait
Pontifex, quia transiit in rem judicatam, &
non contra Constitutionem. Nec plus vide-<marginalia>Cap. Absit.</marginalia>
tur habere momenti Caput aliud, quod de
Episcopis agit, de quibus D. Anterus Ponti-
fex admonet nihil debere suspicari sinistrum
ob prærogatiuam dignitatis. Sed vt Textus
isti non juuent, res ipsa est totius Iuris aucto-
ritate penitus manifesta. Pro Iure enim Ca-
nonico stat præsumptio non dubia, sed irre-
fragabilis, vt quod in eo statutum extat, de-
beat certissimum & sanctissimum reputari.
Atqui Canonici Iuris auctor solus est Ponti-
fex, cùm in omnibus eius constitutionibus
solus ipse loquatur aut Concilia, quæ eius-
dem auctoritate firmantur: ergo stare pro eo<marginalia>Et vti D.|Petri ora-|cula.</marginalia>
minimè dubia præsumptio debet, cùm quid-
piam statuit, acsi ex Diui Petri, cuius est ille
successor; oraculo pangeretur. Sic omnes san-
ctiones Apostolicæ Sedis accipiendæ sunt, tamquàm
ipsius diuinâ voce Petri firmatæ. Cap. Sic omnes<marginalia>Cap. Sic|omnes.</marginalia>
19. dist. ex Agathone Papâ omnibus Episco-
pis scribente. Pro quo & Nicolaum Ponti-
ficem præstat audiisse, Archiepiscopis &
Episcopis per Galliam constitutis sic scriben-<marginalia>Nicolaus|Papa.</marginalia>
tem. Si Romanorum Pontificum decreto, cæterorum
opuscula Tractatorum approbantur vel reprobantur:<-P>@@

<-P>ita vt quod verè Sedes Apostolica probauit, hodiè
teneatur acceptum, & quod illa repulit, hactenus
inefficax habeatur: quanto potiùs ea, quæ ipsa pro
Catholicâ fide, pro sacris dogmatibus, pro varijs &
multifarijs Ecclesiæ necessitatibus & fidelium mo-
ribus, diuerso tempore scripsit, omni honore debent
præferri, & ab omnibus prorsus in quibuslibet ne-
cessitatibus vel opportunitatibus, discretione vel
dispensatione magistra reuerenter assumi? Sic ille.
Et habetur Cap. 1. dist. citatæ. Nec præter-<marginalia>Stephanus|Pontifex.</marginalia>
mittendus Stephanus Pontifex, sic locutus:
Enimuerò quia in speculum & exemplum sancta
Romana Ecclesia, cui nos Christus præesse voluit, pro-
posita est; ab omnibus, quidquid statuit, quidquid
ordinat, perpetuò quidem & irrefragabiliter obser-
uandum est. Hæc ille, vt in Cap. Enimuerò,
eadem dist.</P>
<P>  <absatz-nummer>18</absatz-nummer> Iuxta quæ non videtur excessisse Dom.
Solorzanus, dum citato cap. 24. n. 58. sic ait:<marginalia>Donatione&#x0303;$unclear|Indiarum|infensi, qua|censura di-|gni iuxta|Dom. So-|lorzanum.</marginalia>
Qua de causa, magnæ audaciæ & temeritatis, immò
& impietatis esse videtur asserere, vel attentare,
quòd Pontifices non possunt prædictas donationes fa-
cere, vel quòd eas frustratoriè fecerunt, & tamquàm
ae&#x0308;rem verberantes. Sic ille, pronuntiatum suum
multipliciter pergens demonstrare. Ego vnum
illud addam, quod consideratione dignissi-
mum occurrit: nihil scilicet à fundata per<marginalia>Noui Orbis|detectio &|conuersio|quanti fa-|cienda.</marginalia>
Christum Ecclesia, & eiusdem per Vicarios
suos statuto & progrediente regimine, maius
accidisse noui Orbis detectione, & consequen-
ter ad Christianam fidem conuersione: de cu-
ius magnitudine, cui nullatenus possit tripar-
tita antiquioris mundi æquari diffusio, passim
Auctores disserunt, quos congerit Dom. So-
lorzanus Lib. 1. citato in prioribus Capitibus,
sed præcipuè in 6. n. 4. & in Politica libro etiam
1. in sex prioribus. Debuit ergo negotium<marginalia>A Sede A-|postolica|summa at-|tentione, &|Cardina-|lium, quos|semper in|Concilium|aduocat,|Consilio|tractata.</marginalia>
tantum à Sede Apostolica summa diligentia &
attentione tractari, ac fundamentum conuer-
sioni jacere penitus inconcussum. Nihil certè
quod grauis momenti sit, sine Cardinalium
disponit illa consilio: Decet namque ipsi Roma-
no Pontifici per Fratres suos, Sacrosanctæ Romanæ
Ecclesiæ Cardinales (qui sibi in executione officij Sa-
cerdotalis Coadiutores assistunt) libera prouenire
consilia: decet ipsius nullo modo vacillare judicia &c.
vt habetur in cap. Fundamenta, de Electione in 6.<marginalia>Cap. Fun-|damenta.</marginalia>
Sic ergo causa fuit, de qua agimus, agitata,
cuius momenti non erat illa, quam summus
Pontifex Nicolaus Tertius, aliàs Quartus, ci-
tata in Constitutione versabat: in qua statuit
Senatorum Romanorum annuam esse guber-
nationem debere: & tamen ibidem Consi-
lium Cardinalium se adhibuisse testatur, di-
cens: De fratrum nostrorum Consilio hæc irrefraga-
bili, & in perpetuum valiturâ Constitutione sanci-
mus. Quod ergo ad noui Orbis conuersionem
quasi pro fundamento est, donatio inquam
Catholicis Regibus facta, non errori adscri-
bendum, sed suffragio irrefragabilis veritatis.
Vel si erratum hîc, quis veritatem inuiolabilem
inesse sanctionibus aliis arbitretur.</P>
<P>  <absatz-nummer>19</absatz-nummer> Vnde Marquardus de Susannis in<marginalia>Assertio|neg&#x0169;s quo-|modo sapiat|hæresim.</marginalia>
Tractatu de Iudæis & Infidelibus 1. parte cap. 14.
non dubitauit asserere potestatem Pontificis
ad donationem dictam adeò esse certam, vt
oppositum dicere sapiat hæresim. Quod si<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0025.jpg/>
@@1@<SE25>6 Thesauri Indici Titulus I. Cap. II.
<duolan 2><-P>explicemus iuxta id quod habet P. Suarez Dis-<marginalia>Marquar.|dus de Su-|sannis.</marginalia>
put. 19. de Fide. Sect. 2. n. 16. & 17. mirè con-
gruit. Obseruat enim verbum Sapere per me-
taphoram significare non esse claram & cer-<marginalia>Et quid sa-|pere hære-|sim sit iux-|ta P. Sua-|rium.</marginalia>
tam hæresim, sed habere quemdam saporem
eius: quia magnam quidem speciem hæresis
habet, eò quòd ex illa, coassumptis aliis prin-
cipiis in Ecclesia valdè receptis, & ferè certis,
ex illis sequitur hæresis, probabilissima, &
communiter receptâ consequentiâ. Quod ita
in præsenti applicari potest: Nam ex hac pro-
positione: Papa errare potest in solemni do-
natione factâ Catholico Principi post matu-
rissimam considerationem, & consultationem,
in ordine ad conuersionem mundi, aut ma-
ximæ illius partis. Et ex aliâ: Errare etiam po-
test, quamuis id spectet ad tollenda impedime&#x0303;-
ta conuersionis, sequitur probabilissima con-
sequentia non habere absolutam potestatem
ad propagandum Euangelium per orbem v-
niuersum; aut etiam non habere materialem
gladium in omnes oues Christi, contra Bo-
nifacij Octaui definitionem, de qua n. 1.</P>
<P>  <absatz-nummer>20</absatz-nummer> Si autem huiusmodi qualitatem expli-<marginalia>Alia expli-|catio sapo-|ris hæresis,|& illius|accommo-|datio.</marginalia>
cemus iuxta Alfonsum de Castro apud P. Sua-
rium suprà, & alios; ex quibus P. Turrianus in
Selectis. Par. 2. Disput. 30. Dub. 1. quòd pro-
positio sapiens hæresim sit illa, quæ primâ fa-
cie, & ex solis terminis spectata, hæresim præ-
seferat; quamuis intimiùs inspecta, sensum pos-
sit habere Catholicum: facilè etiam potest ap-
plicari. Nam asserere Papam errare posse, me-
dia adhibendo conuersioni mundi, quæ post
maturam considerationem, & consultationem
sunt conuenientia iudicata, pro quibus est so-
lemnis Constitutio vulgata; speciem habet hæ-
resis, quamuis fortè aliqui iuxta Catholicum
sensum velint assertionem huiusmodi decla-
rare.</P>
<P>  <absatz-nummer>21</absatz-nummer> Quibus addo, iuxta id, quod à P. Sua-
rio de sapore est dictum, posse etiam propo-<marginalia>Alia item|ex eo qui|sapidè ab|hæreticis|assumatur,|quod osten-|sum in|Anglis</marginalia>
sitionem dictam ita exponi, vt sit ea, quæ præ-
terquam quòd malè sonat, sapida est hæreticis,
qui illam libenter vsurpant, & passim incul-
cant, cum religionis Christianæ dedecore:
quod accidit in præsenti. Clamant enim illi
iteratis clamoribus & irrisionibus contra A-
lexandrum Sextum & eiusdem donationem,
negantes Pontifici talem à Christo traditam
potestatem. Et his ipsis diebus Caramue&#x0308;lis e-
dicta sic blaterant: Vnde in Papa potestas ad
aliena inuitis dominis tribuenda, cùm Christus
cuius ille se gloriatur esse Vicarium, ab eorum
diuisione inter fratres abstinuerit, ad quod
fuerat inuitatus? Homo (ait ille) quis me consti-<marginalia>Lucæ. 12.|v. 14.</marginalia>
tuit iudicem aut diuisorem super vos? Lucæ 12.
v. 14. Quod argumentum in Anglicanos
Principes potest validiùs retorqueri, qui se
Christi vicarios in Anglicana esse Ecclesia con-
tendunt. Quomodo ergo non solùm iam a-
liena diuidunt, sed & diripiunt, Indicas diuitias
piraticis aggressionibus deprædantes? Pote-<marginalia>Diuisio he-|reditatis|inter fra-|tres cur à|Christore-|cusata.</marginalia>
rat quidem Christus id facere, quod ab eo ho-
mo ille, hereditate iniustè fraudatus postulabat,
vt negare potest nullus: erat enim actio hone-
sta, & circa iustitiæ obseruantiam versabatur:
noluit tamen, quia minùs tunc congruentem<-P>@@

<-P>iudicauit: cùm enim diuitiarum, & mundi
contemptum prædicaret, bona cælestia pro-
mittens, circa diuisionem terrenorum renuit
occupari. Et quidem qui rogabat illum, tali
re pulsa, magis aptus Dei regno, & sequelæ ip-
sius Christi reddebatur, temporalium diuitia-
rum impedimento sublato.</P>
<P>  <absatz-nummer>22</absatz-nummer> Quòd si ad illius hominis salutem, quæ<marginalia>Admitten-|da illa, si|ad salutem|spiritua-|lem peten-|tis expedi-|ret. Vnde|pro dona-|tione Pon-|tificis ar-|gument&#x0169;.</marginalia>
petebatur diuisio tunc conueniens videretur,
eam Dominus minimè respuisset. Quare il-
lius Vicarius tale quid præstare poterit, quan-
do id fore commodum pro salute hominum
fuerit arbitratus. Videantur Interpretes, ex
quibus P. Cornelius benè admonet, docere
Christum Ecclesiasticos & spirituales viros nō
debere sæcularia tractare, sed diuina, iuxta il-
lud. 2. Tim. 2. v. 4. Nemo militans Deo implicet
se negotiis sæcularibus, ex D. Ambrosio. Euthy-<marginalia>2. Tim. 2.|v. 4.</marginalia>
mio, Beda, & Lyra, & ex D. Augustino Ser-
mone 196. Addit tamen hic: Id intellige, nisi
fidelium pax, charitas, & pietas aliud exigat: qua
de caussa olim Episcopi sæculares fidelium lites diiu-<marginalia>D. Augu-|stinus.</marginalia>
dicabant; vti se fecisse testatur S. Augustinus Li-
bro de Opere Monachorum Cap. 29. Hæc ille. Iux-<marginalia>Sæculari&#x0169;|negotiorum|vt deceat|tractatio.</marginalia>
ta quæ constat Papam potiori iure posse sæ-
cularium negotia tractare, & temporalium di-
uisioni va care, quando fidelium pax, chari-
tas, & pietas id videantur exigere; quod in ca-
su, de quo loquimur, constat vrgentiùs mili-
tare. Nec de his plura: pro quibus videri pos-
sunt Dom. Solorzanus Tomo 1. Lib. 2. & 3.
& in Politica Lib. 1. Cap. 10. 11. & 12. Diana
Parte 6. Tract. 4. Resolut. 16. & 18. & Aucto-
res alij, quos ipsi adducunt, & titulos alios
iustæ possessionis expendunt. Vrgentissimum
ego & irrefragabilem penitus conatus sum pro
viribus illustrare, quem & vnicum sunt boni
qui censeant Scriptores, talem tamen vt pro
multis satis esse possit. Iam ad alia.</P>
<Z><A+2>CAPVT II.</A+2></Z>
<negEZ><A+1>An earum terrarum, quæ occupatæ à
Catholicis Regibus non sunt, possit
tutâ conscientiâ expugnatio, &
Coloniarum deductio, aliis Chri-
stianis Principibus impediri.</A+1></negEZ>
<Z><A+1>§. I.
De infidelibus & hæreticis quædam
notatu digna præmittuntur.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>23</absatz-nummer> <INI3>D</INI3>E Turcis & Saracenis iuratis
Christianorum hostibus nulla est
difficultas: sicut enim illis bellum
apertum potest indîci, ita & commodis ex-
pugnationis dictæ possunt, seruatâ penitus æ-
quitate, priuari. De aliis autem infidelibus<marginalia>Quibus in-|fidelibus|liceat au-|xiliari in|bello.</marginalia>
quæstio aliqua esse potest, quia hostes iurati
non sunt, & potest esse bellum iustum inter il-
los: Si enim iniustum sit, iniustè impugnato
auxiliari quicumque alius princeps potest,
quod magis est proprium Christianis, iuxta
vulgarem doctrinam de innocentium defen-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0026.jpg/>
@@1@<SE26>Quod Exteri ab occupatione Indiarum arcendi. 7
<duolan 2><-P>sione. Si autem sit iustum; tunc iuxta dicta
Cap. præcedenti, cum distinctione videtur
respondendum. Nam vel Regi Catholico vti-
lius est, vt is, cui bellum infertur, in talis terræ
possessione sit; & sic impedire tutâ conscien-
tiâ potest; quia terræ illius est absolutus do-
minus, licèt subditum principem in tali susti-
neat possessione. Vel vtilius non est: & sic ne-
quit alterius vtilitatem impedire ex iusta vindi-
cta prouenientem. Id tamen limitandum, nisi
Rex Catholicus aliâ viâ possit efficere vt læso
principi is, qui læsit, iustam satisfactionem ex-
hibeat; tunc enim bellum debet prohibere,<marginalia>Bellum|malorum|cumulus|penitus a-|uersand&#x0169;.</marginalia>
quod est malorum maximum, quia malorum
irreparabilium infelicissimum aggregatum.
Arma enim non seruant modum, vt à Seneca di-
ctum in Hercule furente Tragædia 1. Hinc de
Bellona Tertullianus in Libro de Pallio Cap. 4.<marginalia>Seneca.</marginalia>
sic ait: Ob diuersam affectationem tenebricæ vestis,
& tetrici super caput velleris, in Bellonæ montes<marginalia>Tertullian.</marginalia>
fugantur. Sic ille. Tenebricosum namque,<marginalia>Bellonæ te-|trica ve-|stis.</marginalia>
furuum, tetricum, & nigrum indumentum,
pro significandis ingentibus bellorum malis
notanter destinatum. Pro quibus videri potest
P. Adamus Contzen Lib. 10. Politicorum. Cap. 2.</P>
<P>  <absatz-nummer>24</absatz-nummer> De hæreticis autem videtur absque
dubio teneri Regem Catholicum pro viribus<marginalia>Hæreticis|penitus|obsistend&#x0169;.</marginalia>
semper obsistere, quò minùs terras occupent,
quarum ipse est dominus à Sede Apostolica
constitutus. Hac enim conditione talis facta
donatio, vt ex tenore concessionis apparet in
citatis Bullis Cap. præced. §. 1. præsertim in
Bulla priori Alexandri Sexti, in qua sic ille:
Nos igitur huiusmodi vestrum sanctum & laudabi-<marginalia>Ex tenore|Pontisiciæ|concessionis|ostenditur.</marginalia>
le propositum plurimùm in Domino commendantes,
& cupientes vt illud ad debitum finem perducatur,
& ipsum nome&#x0303; Saluatoris nostri in partibus illis in-
ducatur: hortamur vos quamplurimùm in Domi-
no, & per Sacri lauacri susceptionem, quâ manda-
tis Apostolicis obligati estis, & viscera misericor-
diæ Domini nostri Iesv Christi attentè requirimus;
vt cum expeditionibus huiusmodi omnino prosequi
& absoluere probâ mente, Orthodoxæ fidei zelo in-
tendatis, populos in huiusmodi insulis & terris de-
gentes ad Christianam religionem suscipiendam in-
ducere velitis, & debeatis &c. & vt tanti negotij
prouinciam Apostolicæ gratiæ largitate donati, libe-
riùs & audaciùs assumatis, &c. omnes insulas, &
terras firmas inuentas & inueniendas &c. Cùm
ergo Rex Catholicus negotium fidei ex vi do-
nationis huiusmodi solertissimè agere debeat:
consequens est vt nequeat permittere hæreti-
cos in portubus Indiarum pedem figere: ex
eo enim manifestè fieret Indiarum incolas per-
uersis dogmatibus imbuendos, & intentionem
Pontificum in prædicta donatione frustran-
dam; contra quorum non solùm monitio-
nem, sed præceptum tenditur, grauibus adeò
& manifestis verbis intimatum.</P>
<P>  <absatz-nummer>25</absatz-nummer> Videant ergo Reges Catholici, vi-<marginalia>Pacta cum|illis, vtpot è|cum lupis,|neutiquam|ineunda.</marginalia>
deant eorum Consiliarij, quomodò pacta cir-
ca huiusmodi occupationem cum hæreticis
ineantur, oues Christi Petro & Vicariis suc-
cessoribus ab eodem commissas, & ab iis illo-
rum curæ, custodiæ, prouidentiæ, & pietati,
lupis tradendo, qui dispergant & rapiant, iux-
ta attestationem summi verique Pastoris. Ioan.<-P>@@

<-P>10. v. 12. & lupus rapit, & dispergit oues. Cir-<marginalia>Ioan. 10.|v. 12.</marginalia>
ca quod sic P. Maldonatus: Lupi haretici sunt,
præsertim Caluiniani homines, fraudis & crudelita-
tis pleni: quæ res potißimum duæ maximè propriæ<marginalia>P. Maldo-|natus.</marginalia>
sunt lupis. Sic ille. Congruit & illud. v. 16. &
alias oues habeo, quæ non sunt ex hoc ouili, & il-<marginalia>v. 16.</marginalia>
las oportet me adducere, & vocem meam audient, &
fiet vnum ouile, & vnus pastor. Vbi de illis lo-
cutus ouibus Pastor bonus, quæ sibi erant ex
Gentilismo in ouile Ecclesiæ congregandæ &
illas oportet me adducere. Oportet inquam, quia
necessarium, vt citatus docet interpres, quô
exactior nullus: Vt neceßitatem significet, non il-
lam quidem absolutam, quam Theologi vocant, sed
neceßitatem ex hypothesi. Oportet me adducere, vt
saluæ sint, alioqui perituræ. Aut, Oportet me ad-
ducere, vt omnibus partibus officij mei satisfaciam.
Hæc ille. Quæ quidem Rex Catholicus de-
bet consimiliter adaptare. Oues enim suas
Christus ex Gentilium multitudine in ouile
Ecclesiæ congregandas ipsi, Vicarij sui & mo-
nitione, & præcepto commisit, ex quo & ne-
cessitas talis congregationis incumbit. Incum-
bat ergo vt saluæ sint, aliter perituræ, lupis
permistæ, hæreticis scilicet Caluinianis, Lu-
theranis, Zuinglianis, Anabaptistis, & om-
nium deterrimis Puritanis. Oportet & ne-
cessè est illas adducere, vt omnibus partibus
officij sui satisfaciat; sunt enim illius partes
plures, quæ in Bullis Pontificiis extant, & præ
se etiam fert præclarissimum Catholici cogno-
mentum.</P>
<P>  <absatz-nummer>26</absatz-nummer> Anglica Manifesta conclamitant in<marginalia>Quid An-|gli circa|f&#x0153;dus cum|Hispanis|conquerā-|tur, &|qualiter|f&#x0153;dus dein-|ceps ineun-|dum.</marginalia>
f&#x0153;deribus pacis stabilitæ inter Hispanos &
Anglos annis præteritis, nauigationis Indicæ,
& liberæ conquisitæ in iis, quę ab Hispanis oc-
cupata non fuerint, non adhibitam exceptio-
nem, vnde & datam abrumpendi f&#x0153;deris oc-
casionem, de quo dictum. n. 21. Fiat ergo
clara & specialis exceptio, si redintegrari f&#x0153;-
dus obtingat. Quòd si contrarium ob vrgen-
tem aliquam rationem conueniens videatur,
consulendus Pontifex, & eius iudicio stan-
dum; quia ius habet, & intentionem funda-
tam exigendi à Rege Catholico, vt conditio-<marginalia>Rex Ca-|tholicus|conditiones|donationis|debet ad-|implere, ad|quod potest|à Pontifice|compelli.</marginalia>
nes adimpleat, sub quibus donatio facta, om-
nium maxima, quæ ab orbe extiterunt condi-
to, & vsque ad eius sunt finem extituræ. Qui
enim conditionem non adimplet, ad id potest
compelli officio iudicis implorato. Cap. Cùm
sit proprium, de donationibus appositis, ibi:
Tu ergo, si ita esse repereris, sic te exhibe, vt nec
illi monasterium deserendi sit facultas, & manu-<marginalia>Cap. Cùm|sit pro-|prium.|Ca. Quod|omnes.</marginalia>
mittentis voluntas non valeat præteriri. Et quia
f&#x0153;dus, de quo agitur, conditionem donatio-
nis importat in re maximè substantiali, &
ad religionem spectante, iudicium eius præ-
sertim requirendum, qui eo in genere est præ-
cipuus, & ex cuius præteritione inconuenien-
tia possunt summi momenti resultare. Non
debet res momenti magni, eo inconsulto agi,
ad quem præsertim illam constat pertinere;
sit notissima Iuris regula in Sexto sic habens:
Quod omnes tangit, debet ab omnibus approbari.
Vbi opportunè Ioannes Andreas. Pro quo &
multa habet Glossa in Cap. Et si memb. Verb.
Contingere.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0027.jpg/>
@@1@<SE27>8 Thesauri Indici Titulus I. Cap. II.
<duolan 2><Z><A+1>§. II.
Circa Christianos Principes resolutio af-
firmatiua.</A+1></Z>
<P><INI2>M</INI2>Anifesta sanè est circa illos prohibitio in<marginalia>Clara cir-|ca Christi-|anos Prin-|cipes prohi.|bitio.</marginalia>
citata Bulla, & in alia, quæ incipit, Du-
dum siquidem. Prioris verba sunt. Ac quibus-
cumque personis qualiscumque dignitatis, etiam Im-
perialis & Regalis status, gradus, ordinis, vel con-
ditionis, sub excommunicationis latæ sententiæ p&#x0153;nâ,
quam eo ipso, si contra fecerint, incurrant, distri-<marginalia>Bulla Ale-|xandi VI.</marginalia>
ctiùs inhibemus, ne ad insulas, & terras firmas iu-
uentas & inueniendas, detectas & detegendas,
versus Occidentem & Meridiem fabricando & con-
struendo lineam à Polo Arctico ad Polum Antarcti-
cum, siue terræ firmæ & insulæ inuentæ & inue-
niendæ sint versus Indiam, aut versus aliam quam-
cumque partem; quæ linea distet à qualibet insula-
rum, quæ vulgariter vocantur de los Azores, Y
Cabo-Verde, centum leucis versus Occidentem &
Meridiem, vt præfertur, pro mercibus habendis,
vel quauis alia de causa accedere præsumant, absque
vestra, atque hæredum & successorum vestrorum
prædictorum licentia. Non obstantibus &c. Sic
Pontifex, qui distantiam illam lineæ ad ducen-
tas & septuaginta leucas extendit, Herrera
decade 1. lib. 2. cap. 10.</P>
<P>  <absatz-nummer>28</absatz-nummer> Atque adeò, mens Pontificis videtur
esse expressa, in fauorem regum Hispaniæ,
hisverbis: Ita quod omnes insulæ, & terræ firmæ, re-<marginalia>Ad terras|non dete-|ctas prohi-|bitionem|extendi ex|tenore eius-|dem osten-|ditur.</marginalia>
pertæ & reperiendæ, detectæ & detegendæ, à præfata
linea versus Occidentem & Meridiem, per alium
Regem aut Principem Christianum non fuerint a-
ctualiter possessæ, vsque ad diem Natiuitatis Domini
nostri Iesv Christi proximè præteritum, à quo
incipit annus præsens millesimus quadringentesimus
tertius, quando fuerunt per nuntios & capitaneos
vestros inuentæ aliquæ prædictarum insularum, au-
ctoritate Omnipotentis Dei, & cætera, quæ do-
nationem continent posita. num. 2. Et post
ipsam sic subdit: Decernentes nihilominùs per
huiusmodi donationem, conceßionem, & aßignatio-
nem nostram, nulli Christiano Principi, qui actuali-
ter præfatas insulas, & terras firmas possederit
vsque ad dictum diem Natiuitatis Domini nostri
Iesv Christi, jus quæsitum sublatum intelligi posse,
aut conferri debere. Sic Pontifex, ex quibus ma-
nifestè constat omnes terras vltra lineam illam
contentas, Regibus Catholicis ab eodem con-
cessas, præter eas, quæ ad Portugalliæ Reges
pertinebant, præter quos nullus alius Princeps
vsque ad diem à Pontifice assignatum quid-
quam possidebat. Cùm ergo amplissima hæc
fuerit facta donatio, quando prohibet ne quis-
quam Principum verè Christianorum illam
transgrediatur lineam ad terras inuentas, siue
ad inueniendas, siue pro mercibus vel quauis
alia de causa, sine Catholicorum Regum li-
centia speciali, satis est illius perspecta mens;
aliàs sibi esset contrarius, dum ex vna parte
donationem facit, & ex alia copiam vt Prin-
ceps quiuis Christianus possit Reges Catholi-
cos re donatâ spoliare: sicque donatorium
falleret; quod est ab Ecclesiæ sincerissimo a-<-P>@@

<-P>gendi ritu penitus alienum: Ecclesia enim in
actibus suis fraudem non debet aliquam ad-
hibere. Cap. Per tuas, de donationibus, de quo
dictum num. 3.</P>
<P>  <absatz-nummer>29</absatz-nummer> Est autem manifestior adhuc prohi-
bitio in Bulla tertia citata, quæ incipit, Dudum
siquidem, in qua sic idem: Nos volentes etiam
vos fauoribus prosequi gratiosis, motu, & scientia,
& potestatis Apostolicæ similibus, donationem, con-
cessionem, assignationem, & litteras prædictas, cum
omnibus & singulis in eisdem litteris contentis clau-
sulis, ad omnes & singulas insulas, & terras firmas,
inuentas & inueniendas, ac detectas & detegendas,
quæ nauigando, aut itinerando versus Occidentem,
aut Meridiem huiusmodi sint, velfuerint, vel appa-
ruerint, siue in partibus Occidentalibus vel Meridio-
nalibus, & Orientalibus, & Indiæ existant, auctori-
tate Apostolica in omnibus, & per omnia, &c.
Et paucis interiectis: Ac quibuscumque personis;
etiam cuiuscumque dignitatis, status, gradus, ordinis,
vel conditionis, sub excommunicationis latæ senten-
tiæ p&#x0153;nâ, quam contra facientes eo ipso incurrant,
districtiùs inhibentes, ne ad partes prædictas ad na-
uigandum, piscandum, vel inquirendum insulas, vel
terras firmas, aut quouis alio respectu seu colore, ire,
vel mittere quoquo modo præsumant, absque expressa,
vel speciali vestra, ac hæredum, & successorum præ-
dictorum licentia. Sic Pontifex, adeò perspicuè
vt nullus circa hoc hærere possit, nisi qui velit
lumini esse rebellis.</P>
<P>  <absatz-nummer>30</absatz-nummer> Callistus item tertius similiter prohi-
buit, & sub p&#x0153;na excommunicationis latæ
sententiæ, ne quis vlla ratione se in ea maria<marginalia>Callisti 3.|prohibitio|alia in fa-|uorem Re-|gum Portu-|galliæ, vn-|de & Re-|gum Ca-|tholicorum.</marginalia>
introducat, in quibus Portugalliæ Reges naui-
gationem exercent, quâ nouas prouincias ad
Meridionales & Orientales plagas spectantes,
à memoria hominum non cognitas, detexe-
runt: prout videri potest apud Dom. Solorza-
num Tomo 1. lib. 2. cap. 24. Quæ prohibitio &
p&#x0153;na, sicut alia interdicti pro Communitati-
bus, suam vim obtinent, etiam postquam Ca-
stellæ Regnum Portugalliæ Coronæ suæ feli-
citer adiunxerunt. Nam Pontifex in præfato
Diplomate de Portugalliæ Regibus, & eorum
successoribus in perpetuum loquitur: & tales
Catholici nostri Reges, licet interruptio ino-
pinata turbulentis hisce temporibus contra-<marginalia>Recens cō-|tra hos dā-|nata rebel-|lio.</marginalia>
rium conata fuerit demonstrare. Sed erit, erit
sanè interruptio cadens, de qua Euangelicus va-
tes sic habet: Proptereà erit vobis iniquitas hæc
sicut interruptio cadens, & requisita in muro excelso;
quoniam subitò, dum non spectatur, veniet contritio<marginalia>Isaiæ 30.|v. 13.</marginalia>
eius. Isaiæ 30. v. 13. Iniquitas quidem cum
interruptione deprehensa est, justitiæ & fidei
sacramentis violatis: sed verò interruptio ca-
dens; cadet enim præ infirmitate, viribus pe-
nitus destituta, & si quos opprimet, suos dubio
procul auctores. Sed sint alij bono animo,
quibus id, quod apud Prophetam sequitur,
possumus fiducialiter polliceri. Quia hæc dicit
Dominus Deus Sanctus Israel: si reuertamini, &
quiescatis, salui eritis v. 15. Sic Deus, sic & Rex<marginalia>v. 15.</marginalia>
noster piissimus, & erga nobilem illam regni
sui portionem speciali titulo commiserationis<marginalia>Ad rebelles|adhorta-|tio.</marginalia>
affectus. Vtinam illi sapiant & intelligant, &
sic reuertentes quiescant, & salui fiant; neque
igne sit opus, aut sanguine, sanguine inquam<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0028.jpg/>
@@1@<SE28>Quòd exteri ab occupatione Indiarum arcendi. 9
<duolan 2><-P>Christiano & fraterno, quem propter causam
nec justam, nec piam velle prodigere, non po-
test non infeliciter cedere, & dolore ingenti
Christianorum pectorum, eorumdemq&#x0301;ue of-
fensione constare.</P>
<P>  <absatz-nummer>31</absatz-nummer> Stet ergo non posse Christianos Prin-<marginalia>Contra|prohibitio-|ne&#x0303; facien-|tes armis|extrudi|possunt.</marginalia>
cipes ea, quæ Catholicorum Regum sunt assi-
gnata dominio, sine eorum licentia conquire-
re, & armis, aut aliter occupare. Quod si fe-
cerint, armis poterunt justi possessoris expelli,
vt expressit Pontifex citata Bulla, Dudum, illis
verbis: Vobis, ac hæredibus, & successoribus vestris
prædictis, per vos, vel alium, seu alios, corporalem
insularum ac terrarum prædictarum posseßionem
propriâ auctoritate liberè apprehendendi, ac perpe-
tuò retinendi, illasque aduersus quoscumque impe-
dientes etiam defendendi, plenam & liberam facul-
tatem concedentes. Sic ille.</P>
<P>  <absatz-nummer>32</absatz-nummer> Quàm autem hoc conueniens sit, ele-<marginalia>Quàm fue-|rit prohibi-|tio dicta cō-|ueniens?</marginalia>
ganter ostendit P. Suarez Disput. 18. de Fide sect.
1. n. 7. vbi ita scribit: & quoad hoc potest Pon-
tifex vnicuique Principi certos terminos præfigere,
quos posteà sine iniustitia transgredi non poterit: sicut
factum esse legimus ab Alexandro Sexto inter Reges
Lusitaniæ & Castellæ. Et ratio omnium est, quia ita
expedit, vt hæc res, quæ in Ecclesiâ grauißima est,
ordinatè fiat: quod maximè est necessarium, tum ad
conseruandam pacem inter ipsos Christianos Principes;
tum etiam vt vnusquisque maiore solicitudine pro-
curet bonum gentis sibi commissæ. Vnde hoc totum
pertinet ad Pontificem, tamquàm ad principalem
motorem, vt sic dicam: nam Reges sunt veluti orga-
na & instrumenta eius; & ideò nullus potest trans-
gredi terminos sibi præscriptos, quia non potest moueri
nisi motus. Sic ille.</P>
<P>  <absatz-nummer>33</absatz-nummer> Quod autem in contrarium adduceba-<marginalia>Aduersa|diluuntur,|cum notā-|da doctri-|na.</marginalia>
tur, non vrget, quia de Pontificum mente satis
constare jam vidimus. Licet autem non om-
nes insulæ aut terræ Indicorum tractuum ab
Hispanis detectæ sint; possunt tamen detegi;
& vt numquàm detegantur, ob ingentia dam-
na ex discordiis inde emersuris, quibus princi-
pale negotium propagationis fidei impedien-
dum, potest occupatio talis prohiberi, etiam
si lux Euangelij, quæ illis inferri potest, ma-
gnum earumdem bonum sit, quo videntur ta-
li prohibitione priuari: illud enim omitti po-
test, cùm incertum sit, & maius bonum in eo
genere stare possit, dum Catholici Reges sine
impedimento valent in fidei dilatatione proce-
dere. Dixi Incertum, rerum experientia teste,
etsi à quibusdam Principibus, vt à Gallis olim
in Brasilia, & alibi: (nam de Anglis, & Hol-
landis hæresum venenis infectis, res est peni-
tus explorata) terræ quædam occupatæ sint,
nihil proptereà aut parùm fides Christiana
prouexit. Cùm id etiam compertum sit in hu-
iusmodi classibus multos hæreticos milites, &
rei maritimæ administros commisceri: quod
semper timendum: vnde pro exaltatione fidei
nihil, quod momenti alicuius futurum sit, cum
sufficienti potest fundamento sperari, sed po-
tiùs damna non leuia pertimeri.</P>@@

<Z><A+2>CAPVT III.</A+2></Z>
<negEZ><A+1>An Rex Catholicus Ministros Euan-
gelicos in Indias proprijs expen-
sis mittere teneatur, & quales
futurì.</A+1></negEZ>
<P><absatz-nummer>34</absatz-nummer> <INI3>G</INI3>Rauissimum circa hoc extat Ale-<marginalia>Circa mis-|sionem Eu-|angelicor&#x0169;|ministror&#x0169;|præceptum|Pontifici&#x0169;.</marginalia>
xandri Sexti præceptum, sic enim
loquitur in Bulla priori; & in-
super mandamus vobis in virtute sanctæ obedientiæ,
vt (sicut pollicemini, & non dubitamus pro vestrâ
magnâ deuotione, & Regia magnanimitate vos esse
facturos) ad terras firmas, & insulas prædictas, viros
probos, & Deum timentes, doctos, peritos, & exper-
tos, ad instruendum incolas, & habitatores præfatos
in fide Catholica, & bonis moribus imbuendum, desti-
nare debeatis, omnem debitam diligentiam in præ-
mißis adhibentes. Sic ille cum Ferdinando &<marginalia>Catholico-|rum Reg&#x0169;|vrget suc-|cessores,|quia dona-|tio cum|onere tran-|sit.</marginalia>
Isabella locutus: eius tamen præceptum ad
ipsorum etiam successores spectat, ad quos do-
natio protenditur, & ita debet cum suo onere
transire. Rationi enim congruit, vt succedat in onere,
qui substituitur in honore. Vt est notissima re-
gula Iuris in 6. & quidem successores maiori-
bus ex Indiis sunt locupletati thesauris, qui
etiam nostris temporibus transmittuntur, vt<marginalia>Cap. Ra-|tioni.</marginalia>
maior proptereà obligatio videri debeat, ne
plus justo necessariis parcatur expensis. Et cir-
ca obligationem huiusmodi ex prædicto titulo
resultantem acriter & neruosè discurrit Frater
Ioannes de Silua, Franciscanus, in Animaduersio-<marginalia>Fr. Ioannes|de Sylua.</marginalia>
nibus pro gubernatione Indiarum, Memoriali tertio.
Quæ indubitabilis cùm sit, non est opus circa
illam prolixiùs declamare.</P>
<P>  <absatz-nummer>35</absatz-nummer> At erunt fortè qui dicant sat esse Mi-<marginalia>Messis Indi-|ca oper arijs|indiget ex|Europa|mittendis.</marginalia>
nistrorum sacrorum in regionibus istis. Quod
vtinam sic esset: sed messis profectò multa, non
tamen operarij multi, qui scilicet multitudinem
messis exæquent. Rogamus ergo Dominum
messis, Deum inquam: rogamus etiam eum,
qui messis item est Dominus Apostolico di-
ctamine constitutus, vt mittat operarios in
messem suam; tales tamen, quales vidimus ore
Pontificis requisitos. Viros probos, & Deum ti-
mentes, doctos, peritos, & expertos. Si tales non
suppetunt; ij saltem qui futuri sperentur tales,
Religiosa exercitatione formati. Sed qualitates
dictas excutiamus.</P>
<P>  <absatz-nummer>36</absatz-nummer> Probos: Quia si improbi, nihil effici-<marginalia>Probos re-|quirit Pon-|tifex, quia|filij facta|parentum|magis quā|verba se-|quuntur.</marginalia>
mus. Quis credet auditui nostro, quando fi-
dem dictis detrahunt mores pessimi, & mendax
haberi potest, qui manifestè probatur impu-
rus? Semel malus semper præsumitur esse malus.
Sic Regula 8. juris in 6. Sed credant vtcum-
que: faciliùs facta quàm verba sequentur eo-
rum, qui se Patres dicunt, & per Euan-
gelium in Christo Iesv filios se genuisse glo-
riantur. Pulchrè & robustè Iuuenalis, Saty-<marginalia>Iuuenalis.</marginalia>
ra 14. circa hoc Philosophatus, vbi ex multis
illud:</P>
<P>Sic natura jubet; velocius & citiùs nos</P>
<negEZ>Corrumpunt vitiorum exempla domestica,
magnis</negEZ>
<negEZ>Cùm subeant animos auctoribus. Vnus &
alter</negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0029.jpg/>
@@1@<SE29>10 Thesauri Indici Titulus I. Cap. III.
<duolan 2><negEZ>Forsitan hæc spernant iuuenes, quibus arte
benigna,</negEZ>
<P>Et meliore luto finxit præcordia Titan.</P>
<negEZ>Sed reliquos fugienda patrum vestigia du-
cunt,</negEZ>
<P>Et monstrata diu veteris trahit orbita culpę.</P>
<P>Abstineas igitur damnis, huiusce etenim vel</P>
<negEZ>Vna potens ratio est, ne crimina nostra se-
quantur</negEZ>
<P>Ex nobis geniti: quoniā dociles imitandis</P>
<P>  Turpibus ac prauis omnes sumus. Circa
quod multa dici possent, quibus tamen hîc
negamus locum, alibi, Deo auspice, tribuen-
dum.</P>
<P>  <absatz-nummer>37</absatz-nummer> Et Deum timentes. Et quàm id meritò!<marginalia>Timor Dei|maximè in|illis necessa-|rius.</marginalia>
Si Dei timor in regionibus istis non adsit, vix
est alius, qui à ministro sacro verè & seriò ti-
meatur. Habent quò possint timorem om-
nem alium submouere. Prælati absunt: sce-
lerum testes timidissimi delatores, & ex qui-
bus plures vix vnius idonei testis partes ex-
plent, de quo Dom. Solorzanus Tomo 2. Lib. 1.
Cap. 27. num. 57. Et nos alibi. Quòd si quid-
quam videatur imminere periculi, præstò est
cuncti-potentis argenti subsidium. Si ergo Dei
timor non adstet, actum est de omnibus puræ
conscientiæ ornamentis, & turpitudini ianua
frequentissima reserata. Et qualis inde Euan-
gelicus minister, Euangelij ipsius exitiosissimus
infamator? Hinc Apostolis, & Apostolicis
viris, quibus credita mundi conuersio, laus
illa congruit, quæ habetur Cant. 5. v. 15. Cru-<marginalia>Cant. 5.|v. 15.</marginalia>
ra illius columnæ marmoreæ, quæ fundatæ sunt su-
per bases aureas. Circa quam Diuus Ambrosius<marginalia>Inde Euā-|gelicis mi-|nistris for-|titudo.</marginalia>
ita loquitur: Accipite de Verbo Dei lectum in Can-
ticis: Crura eius columnæ marmoreæ fundatæ su-
per bases aureas. Significant scilicet columnas esse A-
postolos, qui fundati sunt in timore Sancto. Sic
ille. A timore ergo Domini fortitudo, & inde
in Euangelicis operariis de vniuersis animæ
hostibus sperandus triumphus, & coronæ vi-
ctoriales. Timor Domini gloria, & gloriatio, &<marginalia>Eccli. 1.|v. 11.</marginalia>
lætitia, & corona exultationis. Eccli. 1 v. 11. Vbi
doctus Interpres sic ait; Denique timens Deum<marginalia>Victoria, &|triumphus.</marginalia>
est triumphator, ideòque coronatus; triumphat enim
de peccato, mundo, carne, & Dæmone. Hæc ille.</P>
<P>  <absatz-nummer>38</absatz-nummer> Doctos. Falluntur ergo illi, qui ad ne-<marginalia>Doctos pro|Indorum|conuersione|requirit|Pontifex,|& quanta|doctrinæ|necessitas.</marginalia>
gotium conuersionis Indorum superuacuam
existimant esse doctrinam, à quâ doctus quis
possit absolutè vocari. Plura certè in eo occur-
runt, quæ solius Grammaticæ, & leui qua-
dam moralis Theologiæ notitiâ nequeunt ex-
pediri. Hinc timori Domini sapientia adne-
xa à Siracide pro salute propria & aliorum c&#x0169;
fructu pertractanda, Corona, inquiens, sa-<marginalia>Eccli. 1.|v. 12.</marginalia>
pientiæ timor Domini, replens pacem & salutis
fructum. Vbi sic Arabicus; Ex ea multiplicatur
doctrina (ex sapientia inquam) & vita, & sa-<marginalia>Arabicus.</marginalia>
nitas; & est virga vtilitatis, & sustentaculum lau-
dis, & honor perpetuus cuilibet illam tenenti. Sic
ille. Multiplicatio ergo doctrinæ, quæ & glo-
riosa docenti & salutaris ipsi, vtilisque aliis, à
timore Domini sapientiæ maritato. Inde pax,
& abundantia pacis, quæ scilicet repleat ani-
mam sic feliciter sapientis; tales enim (vt ex-
perientiâ notum) pacifici sunt, & studio assi-
dui, ac incubantes libris, externos solent vitare<-P>@@

<-P>tumultus, quibus indocti, tædio habentes li-
bros, ideóque gyro-vagi, frequenter impli-
cantur.</P>
<P>  <absatz-nummer>39.</absatz-nummer> Peritos. Inter doctos & peritos ali-<marginalia>Peritos ite&#x0303;,|& quid|peritia.</marginalia>
quid interesse discriminis ex Tullio Libr. 3. de
Officiis, coniiciunt quidā, vbi illa eiusdem verba,
Cùm sint docti à peritis, facilè à sententia desistunt.<marginalia>Tullius.</marginalia>
Videtur ergo peritus ille esse, qui non solùm
doctus est, sed etiam ad docendum aptus: ne-
que enim docti omnes sunt ad docendum ido-
nei: & idonei profectò ad conuersionem In-
dorum, eosque in fide & Christiana pietate
continendos, requiruntur. Vnde Gentium A-
postolus, Qui & idoneos, inquit, nos fecit mi-
nistros noui Testamenti. 2. Cor. 2. v. 3. Est autem<marginalia>2. Cor. 2.|v. 3.</marginalia>
peritia timori Dei sapienter adiuncta, quia
Spiritus sanctus dotes istas suâ sententiâ co-
pulauit. Eccli. 25. v. 8. sic dicens: Corona se-<marginalia>Eccli. 25.|v. 8.</marginalia>
num multa peritia, & gloria illorum timor Dei.
Vbi peritia videtur quasi senibus propria com-<marginalia>Timori|Domini|quomodo|coniugata.</marginalia>
mendari. Quod quidem in caussa præsenti mi-
rè congruit, dum monentur ij, quibus cura
mittendorum Ministrorum pro salute Indo-
rum incumbit, ne iuuenes operi tanto præfi-
ciant, nisi in illis morum comperta maturitas
ætatis defectum suppleat, quod non semel ac-
cidere satis est compertum: sicut & senes inue-
niri sensu quoad grauia & seria penitùs desti-
tutos. Monstrum inquam illud, quod cum
duobus aliis sibi esse fastidio Spiritus sanctus
protestatur, dum Eccli. 25. v. 3. & 4. sic ait:<marginalia>Eccli. 25.|v. 3. & 4.</marginalia>
Tres species odiuit anima mea, & aggrauor valdè
animæ illorum: Pauperem superbum: diuitem men-
dacem: senem fatuum & insensatum.</P>
<P>  <absatz-nummer>40</absatz-nummer> Et expertos. Illustre hoc Euangelicorum<marginalia>Expertos|denique, &|quòd expe-|rientia co-|rona sit.</marginalia>
ministrorum honestamentum, quod & co-
ronam Spiritus sanctus appellauit, iuxta ci-
tatum ex Siracide locum, & grauium Inter-
pretum expositionem. Corona senum multa pe-
ritia, peritiam enim dicunt experimentum de-<marginalia>Eccli. 25.|v. 8.</marginalia>
signare. Videndus P. Cornelius. Nullum au-
tem ornamentum coronâ illustrius, immò
neque ita illustre; vt hinc maturæ experientiæ
dignitatem agnoscamus. Pro eâdem ipse Cap.<marginalia>Ibid. 34.|v. 9.</marginalia>
34. v. 9. sic habet: Vir in multis expertus cogita-
bit multa: & qui multa didicit, enarrabit intelle-
ctum. Quod quidem præsenti aptissimum insti-
tuto; cùm ex eo habeamus expertos omnium
aptissimos esse magistros, à quibus hauriri re-
rum plurium, animarum statui conuenien-
tium, intelligentia possit. Vnde citatus Inter-<marginalia>P. Corne-|lius.</marginalia>
pres sic ait: Ipse ergo eum vocat sapientem, dignum
cui credamus, qui per tentationes à c&#x0153;lo eruditus
est, & per multorum experientiam prudens doctus-
que euasit, vt poßit & alios docerei, consolari, mede-<marginalia>Euangelicè|ministri|officium.</marginalia>
ri, consulere, dirigere. Hæc ille, quæ ad Euan-
gelici ministri spectāt munus paucis executus;
cuius est docere, consolari &c. Tales optat &
præcipit Pontifex ad Indorum conuersionem
mitti. Ex quo illud eliciendum certissimum
assertum, in concursu ad Indica Beneficia mul-<marginalia>Præferen-|dus exper-|tus in con-|cursu ad|Pontificia.</marginalia>
tùm debere ad experientiam oppositorum at-
tendi, & eum præferendum, qui experientiâ
valeat, si virtus nota, & doctrina sufficiens
suffragetur, aliis, qui in litteris, & aliqualem
etiam in virtute habeant excessum. Pro quo
sic P. Stephanus Baunij in noua praxi Beneficio-<-P><marginalia>P. Baunij.</marginalia></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0030.jpg/>
@@1@<SE30>Ministros Euangelij mittere vt debeat Rex Catholicus. 11
<duolan 2><-P>rum Disputat. 3. Quæstione 13. communem
doctrinam amplexus: Ad bonum commune Be-
neficia cùm ordinentur ex rei naturâ, fieri potest, vt
doctus sanctiori idiotæ præferri debeat, expertus
meliori, qui tamen rerum vsu, experientiâque non
polleat; eò quòd (inquit D. Thomas 2. 2. qu. 66.<marginalia>D. Thom.</marginalia>
arti. 2.) ille qui minùs est sanctus, & minùs sciens,
potest magis conferre ad bonum commune propter
potentiam vel industriam sæcularem, vel propter
aliquid huiusmodi: & quia dispensationes spiritua-
lium principaliter ordinantur ad vtilitatem com-
munem, secundùm illud. 1. ad Corinth. 12. Vni-
cuique datur manifestatio spiritus ad vtilitatem:
ideoq&#x0301;ue quandoque absque acceptione personarum in
dispensatione spiritualium illi, qui sunt simpliciter
minùs boni, melioribus præferuntur. Sic ille. Quod
etiam cum aliis tradit Diana Parte 3. Tract. 5.
Resolut. 110. & Thomas Hurtadus Tract. 12.
num. 13. 16. & seqq. Sed de his alibi magis
ex professo.</P>
<Z><A+1>Corollarium peculiare.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>41</absatz-nummer> <INI2>E</INI2>X dictis sequitur, cùm Rex Catholi-<marginalia>Non solum|qui mitt&#x0169;-|tur Euan-|lij Mini-|stri, sed|quicumque|alij in In-|dijs alendi|liberaliter.</marginalia>
cus Euangelicos ministros in Indias
non ita frequenter mittat, neque mittere for-
tè possit; si quos tamen sciat ex iis, qui in
Indiis degunt, sedulò huic negotio incumbe-
re, teneri eos suis sumptibus alere; nisi ipsis
aliunde suppetat, vel nolint Regium patrimo-
nium eâ contributione grauare. Cùm enim
teneatur de operariis huic vineæ prouidere,
eo cum onere traditæ, siue ipsi aliunde veniant,
siue ibidem degant, obligatio est eadem tem-
poraliter subueniendi. Et cùm Rex nequeat sic
laborantes habere præsentes, vt id faciat, ad
quod tenetur; eam curam debent habere Pro-
reges, Præs$unclearides, ac Gubernatores, vt Regiam
& proprias ita conscientias exonerent; ad hoc
enim præcipuè mittuntur, quia illud est in Re-
giâ obligatione præcipuum. Quod cùm Ca-
tholici Reges Ferdinandus & Isabella probè
nossent, sic ad regium Indicarum scripsêre
Consilium, vt habetur Tomo. 1. Rescripto-
rum Indicorum, pag. 13. Iuxta obligationem &<marginalia>Curam|Ministro-|rum Ca-|tholici Re-|ges agno-|scunt esse|præcipuā.</marginalia>
onus, sub quibus Indiarum domini sumus, & sta-
tuum maris Oceani, nihil enixiùs optamus quàm pu-
blicationem & ampliationem legis Euangelicæ &
conuersionem Indorum ad nostram sanctam fi-
dem Catholicam: & cùm ad hoc tanquàm ad prin-
cipale intentum, quod habemus, cogitationes no-
stras & curas dirigamus: Mandamus, & quantùm
possumus nostri Senatûs Indiarum Consiliariis iniun-
gimus, vt omni alio respectu emolumenti & quæ-
stûs nostri postposito, eam habeant curam, sibi præ-
cipuam disponendi omnia, quæ ad conuersionem &<marginalia>Maximè|notanda|verba.</marginalia>
doctrinam Indorum spectant: & omnium maximè
advigilent, & totis suis viribus & intellectu in
id incumbant, vt Ministros idoneos ad illam proui-
deant, omnia alia media necessaria & conuenien-
tia adhibendo, vt Indi, & illarum partium in-
digenæ conuertantur, & in agnitione Dei &
Domini nostri perseuerent, ad honorem & laudem
sui sanctißimi Nominis. Vt hoc pacto Nos hanc so-
licitudinis nostræ partem, quæ adeò nos constrin-
git, adimplendo, & cui tantoperè satisfacere cupi-
mus, nostri Consilij Auditores conscientias suas exo-<-P>@@

<-P>nerent, quandoquidem cum illis Nos conscientias
nostras eo onere liberamus. Sic Reges Religiosis-
simi, iustissimi & piissimi. Nec successorum
alia mens: vt intelligantij, qui in solicitudi-
nis partem vocantur, circa Euangelij Mini-
stros curam illis debere esse præcipuam, & ita
id, quod ad illorum sustentationem spectat,
libenter, opportunè, & liberaliter exequen-
dum.</P>
<Z><A+2>CAPVT IV.</A+2>
<A+1>Vtrùm Exteri in negotio conuersionis
Indorum conuenienter excludantur.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>42</absatz-nummer> <INI3>Q</INI3>Vidquid de exclusione eorum
sit, quos commoda tantùm tem-
poralia ad istas pertrahunt regio-
nes, in quo non variæ conuenientiæ rationes
occurrunt, propter quas potest lex id cauens
à Rege nostro constitui; circa alios cum distin-
ctione loquendo,</P>
<P>  Dico primò. Exteri ex iis Prouinciis, quæ<marginalia>Assertio 1.|de subiectis|Coronæ,|quòd non|debeant in|negotio sa-|lutis Indo-|rum ex-|cludi.</marginalia>
Regi nostro vt vero domino subiectæ sunt,
immeritò videntur in negotio curandæ salutis
Indorum excludi. Probatur manifestè: nam
Reges nostri debent, iuxta obligationem, quam
ipsi, vt num. præcedenti vidimus, recognoscunt,
idoneos ministros ad salutem Indorum proui-
dere: Atqui exteri dictar&#x0169; Prouinciarum ido-
nei esse possunt: ergo immeritò videntur ex-
cludi. Major est clara, & Minor comperta
ratione & experientiâ. Ratione inquam, quia
idoneum ministrum constituunt ea, quæ Cap.
præcedenti à Pontifice vidimus requisita: om-
nia autem illa in præfatis possunt reperiri; quia
nihil confingi potest, propter quod valeat
quantumuis leuis incapacitatis vmbra demon-
strari. Experientia autem non vnum aut alte-
rum, sed complures historia dignos ostendit,
qui regnum Christi cum regno pariter Regum
nostrorum egregiis laboribus propagarunt.
In Indiâ quidem Orientali, & eidem proxi-
mis Prouinciis, Apostolici viri conuersionem
mirabiliter promouerunt, quos nostræ histo-
riæ, & nonnullæ aliorum, veritate contra in-
uidiæ caliginem albescente, concelebrant. An-<marginalia>Illustris|illorum|Catalogus,|qui in In-|dijs glorio-|sissimè la-|bor arunt.</marginalia>
tonius Criminalis Proto-martyr Societatis, A-
lexander Balignanus, Matthæus Riccius, Mi-
chae&#x0308;l Rogerius, Carolus Spinola Martyrio
& sanguine nobilissimus; Laurentius Masso-
nius, Marcellus Mastrillus, à cælo Martyr
initiatus, Rodolphus Aquauiua, & ipse Mar-
tyrij laureâ & natalibus illustrissimus; Organti-
nus Brixianus, Paulus Camatius, Ioannes Ba-
ptista Zola, Franciscus Almeriquius, Alexan-
der Vallaregius, Hieronymus ab Angelis, vt
omittam alios. In Occidentali Angelus Mo-
nitola, Horatius Veccius, Ioannes Darius, Si-
mon Maieta, Iulius Paschalis, Antonius Ri-
parius, Camillus Constantius, & plures alij,
qui ad experientiam captandam abundè suffi-
ciunt. Et quamuis nonnulli ex ipsis in iis sint
nati regionibus, qui Catholico Regi non sub-
sunt; id sanè non obstat; tum quia plurimi il-
lius vasalli sunt nati: tum etiam quia inde ro-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0031.jpg/>
@@1@<SE31>12 Thesauri Indici Titulus I. Cap. IV.
<duolan 2><-P>bustius sumitur argumentum: Si enim idonei
illi Euangelij ministri, quantò id possit certiùs
de ordinariis vasallis affirmari?</P>
<P>  <absatz-nummer>43</absatz-nummer> Communis responsio de suspicione<marginalia>Suspicio|maseuoli|affectus|depulsa.</marginalia>
ex talibus non benè erga res Hispanas affe-
ctis, iuxta ea, quæ habet Cassanæus in Cata-
logo gloriæ mundi Parte II. Considerat. 22. ex di-
ctis depellitur: experientiâ siquidem multi-
plici comprobatum eos nihil aut dixisse, aut
egisse aliquando, quod suspicionem posset
præfati affectûs generare. Sunt ergo præsu-
mendi idonei, cùm nihil in contrarium osten-
datur. Cap. Dudum, de Præsumptionibus. Et qui-<marginalia>Cap. Du-|dum.</marginalia>
dem Rex noster in exercitibus suis, quos hæc
tempora fidentiffimis ducibus instructos exi-
gunt, externos adhibet, quibus & arces & vr-
bes in Hispaniâ propugnandæ, & gubernan-
dæ committuntur. Nihil ab iis timetur &
meritò. Cur ergo à paupere Sacerdote, quem
gloriæ Dei zelus, & animarum salutis, suis
tenet ministeriis intentum, timeatur. Ibi cer-
tè trepidatur, vbi non est timor, id est, timen-
di ratio, si res hæc, vt par est, rationabiliter
transigatur.</P>
<P>  <absatz-nummer>44</absatz-nummer> Dici vlteriûs potest sufficientes esse ex<marginalia>Et respon-|sio alia de|de meliori|per dome-|sticos agen-|di ratione.</marginalia>
Hispaniâ Operarios, vt non sit opus exter-
num quæri subsidium, & rem hanc meliùs
per ipsos, quàm per exteros agitari. Annuo
penitus, si res ita se habet: non tamen se ha-
bere, cùm ad executionem tenditur, norunt
qui pro huiusmodi caussis in Europam desti-
nantur. Pro quo & eleganter Franciscus Pa-<marginalia>Franciscus|Patritius.</marginalia>
tritius Lib. 3. de Regno, Titulo 13. vbi ita scribit:
Vt enim diligens venator, si in patriâ suâ optimum
canem non inuenit, Epiroticum aut Laconium, ma-
gnâ impensâ magnâque diligentia exquirit. Sic Rex,
si regionis suæ idoneos indigenas non habebit, toto
orbe terrrarum perquisitos, summo studio, omni-
que largitione ac largitate constituet. Sic ille. Qui
Mathematicas facultates doceant aduehuntur
extranei, quia Nostri ad hæc studia non ita af-
ficiuntur, vt excellentes euadant magistri:
Cur non ad rem, de quâ agimus, si opus iis
fuerit, aduehantur? Bella certè in Hispaniâ,
non solis geruntur Hispanis, sed necessarium
est exteros aduocari: ergo & in spiritualibus
expeditionibus aduocari exteri poterunt, sine
vllo nominis Hispani dedecore; immò & cum
honore maximo, vt Regi tanto in vtrâque
caussâ, spirituali inquam & temporali, omnes
fideles subditi conministrent.</P>
<P>  <absatz-nummer>45</absatz-nummer> Dico secundò. Subditi Pontificis ob
temporale in Italiâ dominium, non videtur<marginalia>Assertio 2.|de Vasallis|Pontificis|idem sta-|tuens.</marginalia>
conueniens vt in caussâ, de quâ loquimur, ar-
ceantur. Hoc ex eo ostenditur, quod in su-
perioribus ostendimus, donatione inquam
Pontificis Reges nostros Indiarum dominos
constitutos: quod & ipsi fatentur, vt vidimus
num. 41. Indecorum ergo videtur, vt eius sub-
diti in caussâ adeò piâ, in quâ valdè vtiles esse
possunt, penitus repellantur. Noui aliquos
ex iis Operarios insignes, & Hispanis nostris
gratissimos, quibus vtinam plures alios similes
haberemus.</P>
<P>  Dico tertiò. Ex Germanis, & aliis His-
pano nomini non infensis mitti conuenienter<marginalia>Assertio. 3.|do Germa-|nis, & a-</marginalia>
possunt, vnde non videntur conuenienter a-<-P>@@

<-P>moueri. Probatur ex dictis; hos namque i-<marginalia>liis Hispa-|niæ non in-|sensis idem|statuens.</marginalia>
doneos & ratio & experientia demonstrat,
pro suspicione autem ratio subest nulla. Ex
iis etiam nouimus aliquos strenuos & indefes-
sos Indiæ vineæ cultores. Cur ergo tales bo-
nus Paterfamilias sub pactione donarij non
conducat, pondus diei & æstus aptissimos su-
stinere?</P>
<P>  <absatz-nummer>46</absatz-nummer> Dico quartò. Ex nationibus quasi na-<marginalia>Assertio. 4.|de infensis|negans, sed|cum eorum|laude.</marginalia>
turaliter aduersis non expedit Ministros con-
uersionis admitti. Hoc non ex eo ita profe-
ro, quòd minùs apti sint. Quis enim Gallos
satis aptos non censeat, qui in Nouâ-Franciâ
res mirabiles incredibili patientiâ perpetra-
runt? Sunt equidem ad spiritualia aptissimi
ministeria, ingenio, litteris, & experientiâ
conspicui. Neque ex eo quòd timeri aliquid
ab ipsis queat. Quid enim ab imbelli, & re-
rum sæcularium egregio despectore timeri
possit? nihil certè Carolus V. à Borbonio
timuit, quem exercitibus præfecit suis, sicut
neque à Condeo Principe Rex noster arma
nostra tractante contra Gallicas irruptiones;
& ab iis, de quibus agimus, timeatur? Non<marginalia>Ratio pro|illa, exclu-|sis aliis.</marginalia>
mittendos tamen assero, quia frequentibus
erunt obnoxij calumniis, & rem, pro quâ
animus maximè tranquillus & pacatus exigi-
tur, non poterunt promouere. Communiter
enim habebuntur suspecti, vtpotè rebus no-
stris quasi naturaliter aduersantes, iuxta vul-
garem responsionem de quâ num. 43. hîc po-
tiùs congruentem. Et licèt prudentiores secus
iudicabunt, vulgus tamen prudentiæ leges ig-
norat, vnde & quod sentit, non veretur effa-<marginalia>Seneca.</marginalia>
ri, veritatis peßimus interpres, iuxta Senecam
Lib. 2. de breuitate vitæ. Scimus etiam ob leuis-
simam, aut potiùs nullam huiusmodi occasio-
nem, graues obortas tempestates, quas ante-
uertere oportet, transmissione negatâ. Quod<marginalia>Authent.|Vt Diui.</marginalia>
Principibus obseruand&#x0169;, iuxta Authent. vt Diui.
in quâ sic Imperator: Voluntarios labores, vt quie-
tem aliis præparemus. Pro quo & alia habet
Glossa in Præmia Decretalium. Et in regionibus
adeò remotis id peculiariùs accurandum;
quamquàm regula ista suas possit exceptio-
nes habere; vnde & scimus aliquos cum tran-
quillitate animi, nullis excitatis aliunde flati-
bus, in vineæ istius culturâ egregiè laborasse.
Pro quibus hæc satis, in quibus non tamquàm
iudex, sed tamquam testis elocutus: scio enim
Regi nostro graues & sapientes Consiliarios
assistere, quibus de conuenientiâ circa prohi-
bitionem aut indulgentiam, erit integrum
iudicare. Sed quia illi circa valdè remota deli-
berant, neque id, quod ipsa rerum facies præ-
sentibus exhibet, potest esse perspectum, non
sum veritus facem testimonij præferre; cùm
sit eius, qui ipsos ferè quinquaginta annos in
istarum rerum proximâ inspectione transegit.
Iuuat autem illud Orientalis Prouinciæ Socie-<marginalia>Prouincia|Indiæ O-|rientalis|Societatis|præclarum|exemplum,|& illustris|sententia</marginalia>
tatis nostræ Patrum communi calculo robora-
re. Illi enim Anno 1575. consultatione habitâ
circa ea, quæ ad promouendum rei Christia-
næ statum conferre poterant, cum Visitatore
Alexandro Valignano conuenientes, id statue-
runt inter alia, quod P. Sacchinus 4. Parte
historiæ Societatis Lib. 3. num. 230. his refert ver-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0032.jpg/>
@@1@<SE32>Quæ obligatio circa Conquisitorum remunerationem. 13
<duolan 2><-P>bis: Illud quoque visum est in deliberationem vocan-
dum, an alios præter Lusitanos expediret in Indiam ex
Europâsocios mitti: vbisummo omnium acclamatum
consensu, non modò ex alijs quibusuis Prouincijs cum
gratiarum actione excipiendos libentißimè, sed etiam in-
uitandos, rogandosque: & supplicandum P. Generali,
vt quando vna Prouincia Lusitana nequaquam sibi ipsi,
Brasiliæque, & Indiarum tot tamque amplis regionibus
posset sufficere, nullo modo Spiritui sancto, Dominoq&#x0301;ue
meßis Operarios in messem suam mittenti præcludi adi-
tumsineret. Sic ille.</P>
<Z><A+2>CAPVT V.</A+2></Z>
<negEZ><A+1>An, & quomodo, debeat, & possit Rex
Catholicus, Conquisitorum, & Con-
quistatorum merita munerari.</A+1></negEZ>
<P><absatz-nummer>47</absatz-nummer> <INI2>Q</INI2>Vòd debeat genere aliquo debiti, in-<marginalia>Conquista-|toribus re-|muneratio|debita, sicut|generaliter|egregiè la-|boranti-|bus.</marginalia>
dubitatum apparet: meritis enim re-
muneratio debet proportionabilis respondere.
Quæ veritas luce est meridianâ perspectior. Et
in materiâ, de quâ agimus, specialiter à Cassiodo-
ro his verbis exornata; Tribuenda est justis laboribus
compensatio: quia exprobrata militia creditur, quæ re-
munerata transitur, Athletam populis palma designat<marginalia>Cassiodor.</marginalia>
esse victorem. Sudores bellicos Ciuica corona testatur.
Expectant etiam equi (alij: Equos, sed minus benè)
præmia sua: & tanta justitiæ vis est, vt nec illis tar-
diùs detur laboris pretium, qui sentire non poterant de-
negatum. Sic ille. lib. 2. 28. Debentur ergo saltem
gratitudinis debito Conquisitoribus præmia, qui
in Catholici Regis obsequium incredibiliter la-
borarunt. Ad gratificationem sanè voluntas<marginalia>Voluntas|obsequendi|ad gratifi-|cationem|requiritur.|Seneca.</marginalia>
obsequendi requiritur, quod lib. 6. de beneficijs cap.
10. à Senecâ eleganter dictum verbis illis: Non
enim profuisse te mihi oportet, vt tibi obliger: sed ex
destinato prosuiße. Pro quo & cap. 19. Conquisi-
tores autem ex destinato profuisse, non potest in
dubium reuocari. Regum Catholicorum auspi-
ciis, sumptibus, & mandatis profecti, eius nomi-
ne possessionem terrarum, quascumque inuenis-
sent, formulâ solemni captabant, quam multi
scriptorum afferunt, & extat Tomo 4. Rescriptorum
Indicorum pag. 226. & sequenti. Et est sanè nota-<marginalia>Formula|notabilis|possessionis|Indiarum.</marginalia>
bilis, quia in illâ Reges nostri, ex quorum præ-
scripto ordinata est, Pontificem Romanum vti
mundi dominum recognoscunt, à quo proinde
fieri amplissima donatio potuit regionum Indi-
carum. Non potest ergo circa obligationem ti-
tulo gratitudinis dubium esse vllum, vnde ad a-
lios quæstio reuocatur, circa quos</P>
<P>  <absatz-nummer>48</absatz-nummer> Dico Primò Reges Catholici debent<marginalia>Conquisi-|toribus re-|muneratio|ex justitia|debetur.</marginalia>
Conquisitores (quo nomine etiam Conquista-
tores aut Conquestatores accipimus) juxta quan-
titatem impensi laboris ex justitiâ præmiare. Sic
P. Acosta lib. 3. de procurandâ Indorum salute cap. 11.
Illust. Ioannes Zapata in Disceptatione de justitia di-
stributiua parte 1. c. 4. n. 18. & parte 3. c. vlt. n. 1. D.
Solorzanus to. 2. li. 2. c. 2. n. 59. & 60. & in Politica
pag. 257. 303. 482. & 483. & alii. Ratio est clara.
Nam justitiæ obligationem fundat proprium jus<marginalia>Ratio As-|sertionis|aperta.</marginalia>
in eo, cui debet reddi, & consequenter proprium
debitum in debitore respicit: Atqui ita contingit
in præsenti: ergo est propria justitiæ obligatio.
Maior est explorata, & Minor ostenditur: nam<-P>@@

<-P>laborans in alterius commod&#x0169; ex illius directio-
ne, & non vt meram gratiā conferat, sed vt labo-
ris sui proportionatam compensationem accipiat,
proprium jus fundat aduersus illum: non est
autem aliud nisi justitiæ: ergo ex justitiâ obli-
gat debitorem. Irrefragabilis est discursus, &
applicandus causæ præsenti juxta dicta.</P>
<P>  <absatz-nummer>49</absatz-nummer> Dico secundò. Obligatio dicta est justi-<marginalia>Obligatio|est justitiæ|commuta-|tiuæ.</marginalia>
tiæ commutatiuæ. Sic Illustrissimus Zapata suprà,
quod & Dom. Solorzanus videtur approbare, &
hoc planè conuincit ratio adducta pro Assertio-
ne præcedenti. Et prætereà ex eo ostenditur,
quia justitia commutatiua talis dicitur proptereà
quòd circa commutationem versatur, dum vnum
pro alio datur, & ita commutatur: Atqui Con-
quisitores operas dederunt, & labores eximios in
Regum Catholicorum quæstuosissimum obse-
quium: ergo illis debetur compensatio æqui-
valens, justitiæ commutatiuæ titulo. Audiendus<marginalia>Seneca Li-|bro 3. de|beneficiis|cap. 14.</marginalia>
Seneca lib. 3. de beneficijs, ita scribens: Æquißima vox
est, & jus gentium præseferens: Redde quod debes:
Hæc turpißima est in Beneficio: Redde. Sic ille.</P>
<P>  <absatz-nummer>50</absatz-nummer> Dico tertiò. An cum justitiâ commuta-
tiuâ etiam distributiua intercedat, communis est<marginalia>An distri-|butiua in-|terueniat,|dubia quæ-|stio, &|quomodo|explicanda|illa.</marginalia>
quæstio. Cùm enim communia bona distribuit
gubernator, si pro ratione laboris impensi red-
dat, pacto aut expresso aut tacito intercedente,
solùm exerceri commutatiuam, etiamsi propor-
tionem geometricam attendat, vt inter eos, qui
præmiantur, sit respectus personæ ad personam,
& non tantùm rei ad rem, multorum sententia
est: cùm tamen oppositum alij sentiant, ex
quibus videri potest P. Molina 1. p. q. 21. §. Hinc
jam facilè, & de quo nos alibi. Estque illud præ-
senti causæ parùm neceslarium: in quo tamen<marginalia>Propria|vtriusque|proportio.</marginalia>
citati pro Assertione præcedenti priori sententiæ
videntur adhærere, & potest facilè defendi, cùm
tamen contrarium probabilius videatur: quia
proportio illa personæ ad personam est quid
consequens ad contractum cum multis, in quo
sola est commutatiuæ justitiæ ratio, & conse-
quenter obligatio ex solâ illâ resultans, & ipsi
propria. Et quando vnicuique secundùm pro-
portionem Arithmeticam redditur quod suum
est, valdè per accidens se habet, quòd respectu
alterius etiam interueniat obligatio, vnde eâ se-
clusâ similiter redderetur. Id quod etiam ad com-
mutatiuam spectat, cui proprium est, cùm non
potest reddi æquale, id quod est possibile redde-
re, siue vnus tantùm sit creditor, siue si plures.
Quod tamen in distributiuâ non accidit, cuius est
proprius respectus ille in debiti redditione præ-
cisus, & solùm ea, quæ sunt communia, diuiden-
tis: hic enim justitiam aliquam constituit: sed
non aliam: ergo illam; vnde immeritò con-
funduntur.</P>
<P>  <absatz-nummer>51</absatz-nummer> Dico quartò. Reges Catholici redden-<marginalia>Pactâ mer-|cede solutâ|non est vl-|terior ex|justitia ob-|ligatio.</marginalia>
tes Conquisitoribus pactam mercedem laborum,
non videntur ad aliquid vlterius obligati ex rigo-
re justitiæ, etiamsi posteà minùs proportionata
videatur. Sic Dom. Solorzanus Tomo 2. lib. 2.
Cap. 30. n. 20. vbi pro eo Hispanas leges adducit.
Ratio est, quia generaliter loquendo vltra pa-
ctam mercedem nihil debetur vlterius: dicere
enim potest ita soluens Euangelicum illud Matt.
20. v. 13. & 14. Amice, non facio tibi iniuriam:<marginalia>Matt. 20.|v. 13. & 14.</marginalia>
Nónne ex denario conuenisti mecum? Tolle quod tuum<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0033.jpg/>
@@1@<SE33>14 Thesauri Indici Titulus I. Cap. V.
<duolan 2><-P>est, & vade &c. Et tamen isti minùs proportio-
natam sibi redditam mercedem querebantur, vt
patet ex v. 11. & 12. immeritò tamen; in quo
fundatur Assertionis ratio. Licèt enim pacta<marginalia>Eisi minùs|posteà pro-|portionata|videatur.</marginalia>
merces minùs proportionata appareat iis, ad
quos illius pertinet interesse, illa semper solet
esse talium querela, & nullus suis aut suorum
meritis æqualem redditam mercedem arbitratur.
Quod tamen secus accidere, debet prudenter æ-
stimari; quandoquidem Reges nostri non solùm
iustissimi, sed liberalissimi esse solent: & quando
pactio inita est, negotium istud est diligenter ex-
pensum, vt nullum iniustitiæ periculum timeri
possit, etiamsi nihil vlteriùs redderetur. Pro quo
sunt Iuris regulæ in 6. 27. & 85. Scienti, & con-<marginalia>Cap. Scie&#x0303;-|ti, & Cap.|Contra-|ctus.</marginalia>
sentienti non fit iniuria. Et, Contractus ex conuen-
tione legem accipere dignoscuntur. Præterquàm quòd
Princeps potest rebus pretium competens assi-
gnare, aut lege, aut arbitrio, vt est recepta do-
ctrina: ergo laboribus Conquisitorum potue-
runt Reges Catholici assignare illud, quod reipsâ
contulerunt; & ita est iustum reputandum.</P>
<P>  <absatz-nummer>52</absatz-nummer> Dico quintò, etiamsi Conquisitores<marginalia>Idem osten-|ditur, etiā-|si merces|pacta non|sit.</marginalia>
sub pactâ mercede non laborauerint, sed speran-
tes se à Regibus Catholicis iustè remunerandos;
si id detur quod tunc iustum visum est, non te-
nentur successores ex iustitiæ rigore quidquam
ampliùs impartiri. Constat ex dictis pro Asser-
tione præcedenti: quod enim à Christianissi-
mis Regibus est proportionabile iudicatum, tale
debet ab aliis reputari. Si enim iustum stipen-
dium militis illud est, quod Christiani Reges, ty-
rannico se minimè more gerentes, eisdem assi-
gnant; cur non etiam reputari iustum debet il-
lud, quod Conquisitoribus, qui nihil aliud, quàm
speciale militiæ genus exerceant, à Regibus est
Catholicis constitutum?</P>
<P>  <absatz-nummer>53</absatz-nummer> Vbi illud ex P. Lessio lib. 2. cap. 24. n. 24.<marginalia>Ex circ&#x0169;-|stantijs cre-|scit stipen-|dium, &|quales pro|Conquisi-|toribus.</marginalia>
opportunè cadit; ait enim iustum stipendium
spectatis omnibus circumstantiis attendendum.
Etsi enim functio aliqua multos labores coniun-
ctos habeat: tamen si honores, & emolumen-
ta alia ei adnexa sint, stipendium poterit esse
paruum: nam honor, & adiuncta commoda,
sunt veluti pars stipendii. Sic ille in rem nostram:
Nam Conquisitores eximiè honorati sunt à Ca-
tholicis Regibus, nobilitatis, & Equestris gradûs
titulis: habuerunt etiam emolumenta maxima,
dum auro atque argento plenas prouincias sub-
egerunt, aliisque pretiosis fructibus locupletes.
Quòd si minùs prouidi hac in parte fuêre, sibi
imputent, & non Regiæ defectui largitatis.</P>
<P>  <absatz-nummer>54.</absatz-nummer> Neque ex eo quòd ingentis pretii sint,<marginalia>Merces nō|ex repartâ,|sed ex labo-|ris qualita-|te pensan-|da.</marginalia>
quæ Catholicis Regibus conquisita sunt, merces
venit computanda, sed iuxta laboris qualitatem
& proportionem. Pro quo elegans est Senecæ
doctrina lib. 6. de beneficiis cap. 14. in quo ita scribit;
Illos ex toto præteribo, quorum mercenarium beneficium<marginalia>Seneca.</marginalia>
est, quod qui dat, non computat cui, sed quanti datu-
rus sit, quod vndique in se conuersum est. Vendit mihi
aliquis frumentum; Viuere non possum, nisi emero;
sed non debeo vitam, quia emi. Nec quàm necessa-
rium fuerit æstimo, sine quo victurus non fui; sed
quàm gratuitum, quod non habuißem, nisi emißem,
in quo inuehendo mercator non cogitauit quantùm
auxilij allaturus esset mihi, sed quantùm haberi sibi
quod emi non debeo. Hæc ille. Iuxta quæ, quòd<-P>@@

<-P>Conquisitores multa & magna Catholicis Regi-
bus suo labore contulerint, non debet ita atten-<marginalia>Quod Con-|quisitori-|bus appli-|catur.</marginalia>
di, vt laboris pretium debeat iuxta illius magni-
tudinem æstimari, sed iuxta illius quantitatem,
quandoquidem rem volunt iuxta iustitiæ rigo-
rem agi. Quemadmodum militi pugnanti in Re-
giâ classe contra Anglos, conantes thesauros In-
dicos in Hispaniam transmissos diripere, & bo-
no quidem euentu, non debetur ingens aliquod
stipendium thesauris dictis proportionatum, sed
idem quod pugnantis similiter pro qualibet alia
caussa. Quòd si Conquisitores dicant se eum, cui<marginalia>Obiectio|quædam|depulsa.</marginalia>
labores impendebant suos, etiam attendisse, &
non id tantùm quod ab eo dandum; inde iustitiæ
titulus nequit allegari; quia solius est gratitudi-
nis, vt ex verbis Senecæ compertissimum habe-
tur. Si illud etiam addamus, generale esse &
connaturale vasallis Regiis, & maximè Hispanis,
Regum suorum gloriam & amplificationem re-
gnorum, consequenterq&#x0301;ue eorumdem obse-
quium, affectare.</P>
<P>  <absatz-nummer>55</absatz-nummer> Dico sextò, etsi ex rigore justitiæ non<marginalia>Quod ge-|nus obliga-|tionis erga|illos.</marginalia>
teneantur Reges nostri Conquisitores ampliùs
munerari; ex justitiâ tamen latè sumptâ, prout
gratitudinem complectitur, aut prouidentialem
seu architectonicam, & ex decentiâ maximâ, de-
bent illos, si ad miserandam fortunam deuoluti
fuerint, eiusdem remedio subleuare. Hoc lucu-
lenter ostendit Dom. Solorzanus citato cap. 30. n.
21. & seqq. & cap. 10. n. 78. & 79. & in Politicâ
lib. 3. cap. 11. in fine, &c. 30. & quidem vt ex Cas-<marginalia>Cassiodor.</marginalia>
siodoro vidimus nu. 47. justitia remuneratiua ad
ipsos se equos ostendit, & tanta justitiæ vis est, vt
nec illis tardiùs detur laboris pretium, qui sentire non
poterant denegatum. Quomodo ergo illa non se
ad benemeritos cum insigni prærogatiuâ & ex-
cellentiâ meritorum, extendat, qui denegatum
præmium sentire possunt, & sensum lachrymis &
gemitibus declarare?</P>
<P>  <absatz-nummer>56</absatz-nummer> At dices Conquisitorum iam nullum<marginalia>In posteris|remunera-|tio conti-|nuanda.</marginalia>
superesse, ad quem possit remuneratio perueni-
re. Verùm etsi illi non sint, sunt tamen nati na-
torum, & qui nascentur ab illis: in quibus opor-
tet parentum merita compensari. Beneficium
equidem collatum filio ad patrem spectat, quod
iste pluris æstimare solet, quàm si ad propriam
illius personam deueniret: pro quo Seneca lib.<marginalia>Seneca.</marginalia>
5. de beneficijs cap. 19. vbi sic loquentem inducit:
Etiamnùm, cùm filium tuum seruaui, ad genua pro-<marginalia>In quibus|parentes re-|muneratio-|ne&#x0303; æstima-|re plus so-|liti.</marginalia>
cumbis, dijs vota soluis, tamquàm ipse seruatus. Illæ
voces exeunt tibi: nihil interest mea, an meseruaueris:
duos seruasti; immò me magis. Hæc ille: iuxta quæ
parentum remuneratio est, quæ erga filios exer-
cetur; qui licèt patrem amiserint, naturæ prin-
cipium, in alterius patris curam venire debent,
qui eorum amoliatur incommoda, & opportu-
nis subuentionibus tueatur. Et talis profectò<marginalia>Princeps|parentis lo-|co succedit.|Cassiodor.</marginalia>
Christianus Princeps, & Christianorum maxi-
mus, de quo agimus: cui veriùs, quod Theodo-
rici nomine à Cassiodoro dictum, venit adaptan-
dum. Sic enim lib. 4. 42. scribit ille: Benè princi-
palis clementia suscipit, quos pietas paterna destituit:
quia sub parente publico, genitoris minimè sentiri debet
amißio. Ad nos siquidem recurrit infantia destituta,
quibus vniuersorum hominum proficiunt incrementa.
Sic ille, qui de senatorum filiis loquebatur. Cu-
ius adnotanda ratio, quòd scilicet vniuersorum<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0034.jpg/>
@@1@<SE34>Præmia Conquisitorum propria cum alijs in Hispania, &c. 15
<duolan 2><-P>hominum incrementa, ad profectum Principum
spectant. Id quod in causâ præsenti videtur præ-
cipuum locum habere, quando de remuneratio-
ne eorum agimus, quorum laboribus incremen-
ta Regibus nostris ingentia profecerunt, dum
noui mundi facti domini, & immensis locuple-
tati diuitiis, ac diuersarum gentium subiectione
amplissimè decorati. Neque de his opus est ad-
didisse complura: qui enim benemeritos se
sciunt, suam agent causam; & Regia pietas sem-
per est ad talium voces exprompta, si è proximo
audiantur. Quod tamen non licet omnibus: vn-
de oportet vt Indiarum Gubernatoribus cura
ista seriò & sæpiùs inculcetur. Ex dictis autem
constat non esse audiendum Fr. Ioannem de<marginalia>Fr. Ioan.|Silua be-|nemeritis|infensus ex-|ploditur.</marginalia>
Silua in Animaduersionibus ad Regem nostrum
Philippum Tertium pro gubernatione Indiarum
Fol. 32. pag. 1. vbi contendit neque Conquisito-
ribus, neque eorum successoribus remuneratio-
nem deberi, ob crudelitatem ipsorum, & Con-
quistæ qualitatem. De labore enim vtiliter im-
penso constat, & quod inhumanum in conquistâ
asseritur, nulli in speciali, de cuius meritis aliàs
constat, poterit imputari.</P>
<Z><A+2>CAPVT VI.</A+2></Z>
<negEZ><A+1>An præmia, quæ videntur Conquisito-
rum propria, tutâ conscientiâ possint
aliis, in Hispania præsertim degenti-
bus, applicari.</A+1></negEZ>
<P><absatz-nummer>57</absatz-nummer> <INI3>C</INI3>Onquisitorum quidem propria præ-<marginalia>Conquisi-|torum pro-|pria præ-|mia sunt|Commen-|dæ.</marginalia>
mia videntur Indorum Commendę,
de quibus latissimè, & eruditione
omnigenâ disserit Dom. Solorzanus Tomo 2. lib.
2. & in Politica lib. 3. Illæ enim Conquisitoribus
concessæ, in quibusdam Indorum populis feu-
dali ritu, cum quibusdam scilicet obsequii perso-
nalis oneribus, vocante Rege, aut qui eius nomi-
ne præest; vt sic ab Indis tributa accipiant, quæ
Regi pendunt, ii, qui non sunt Commendatariis
assignati. Non sunt autem perpetuæ; sed ad
duas, tres vel ad summum quatuor vitas; pro
quo rationes non leues subesse, dubitari nequit;
cùm res hæc attentissimâ consideratione fuerit
ventilata. Vitarum ergo prædictarum aduenien-
te fine, Commendæ vacant, & Regiæ Coronæ
incorporantur. Solent autem Reges nostri, quæ
est illorum magnificentia, Commendas huius-
modi, cùm vacant, conferre aliis, præmissâ gratiâ
successionis in generali devacaturis, quæ dum in
speciali vacant, suum sortiuntur effectum, & mul-
toties in regionibus Indiarum existentibus con-
feruntur, ac non rarò Magnatibus & Dynastis
Hispaniæ, qui administratores substituunt, vt
honoris & oneris habeant societatem. De his
ergo difficultas ista procedit: circa quam</P>
<P>  <absatz-nummer>58</absatz-nummer> Dico primò, Reges nostri absque reatu<marginalia>Assertio 1.|Commen-|das posse à|Rege pro li-|bito conce-|di.</marginalia>
mortalis culpæ possunt Commendas dictas con-
ferre quibuslibet, seruatis aliàs legibus iustæ do-
nationis, quæ sunt omni donationi communes.
Hoc probo: nam Commendæ istæ vacantes
possunt Coronæ incorporari: ergo & de earum
redditibus liberales fieri donationes, quæ multo-
ties Regiam decent dignitatem: vel antidotales,<-P>@@

<-P>vt sæpiùs accidit, ob respectum aliquem gratitudi-
nis, vel pietatis causâ: quod etiam non rarò con-
stat euenire.</P>
<P>  <absatz-nummer>59</absatz-nummer> Dico secundò. Commendarum tradi-
tio ex accidenti potest esse damnabilis: quando<marginalia>Assertio 2.|non licere,|quādo gra-|ues regni|necessitates|occurrunt.</marginalia>
scilicet pingues hi redditus diuitibus dominis tri-
buuntur, sicut hisce temporibus, aut similibus
aliis bello infestis, propter quæ opus est vasallos
gabellis & impositionibus aggrauare, ab ipsis
etiam Ecclesiis contributiones eisdem molestissi-
mas exigendo. Vt enim docent Aponte, Valen-
zuela, Rouius, Matuta, Papia, Amaya, & Rastel-
lus, quos adducit & sequitur Diana Parte 6. tract.<marginalia>Diana.</marginalia>
6. Resolut. 4. quando regnum est valdè tributis
oneratum, debet Rex noua non exigere donati-
ua, nec tributa imponere, sed suspendere ac mi-
nuere gratias & pensiones personis particularibus
concessas. Videatur citatus Auctor rem neruosè
expendens, & P. Fagundez in Præcepta Decalo-<marginalia>P. Fagun-|dez.</marginalia>
gi Tomo 1. lib. 4. cap. 15. vbi in huiusmodi neces-
sitatibus donata à Regibus affirmat posse &
debere repeti. Ergo donare, dum illæ instant,
& ita largiter, res videtur contraria penitus æ-
quitati.</P>
<P>  <absatz-nummer>60</absatz-nummer> Dico tertiò. Ex eo quòd Commendas<marginalia>Assertio 3.|Commen-|das posse in|Hispaniâ|conferri.</marginalia>
Reges nostri in Hispaniâ degentibus conferant,
non videntur lethaliter peccare. Sequitur ex di-
ctis, & quia si aliquid obstaret, id maximè esset,
non posse scilicet Commendatarios oneribus sa-
tisfacere Commendarum. Quod certè non vrget:
nam Reges nostri Commendas tribuentes, pos-
sunt earum onera vt libuerit tollere, aut saltem
minorare, cùm sint earum absoluti domini, &
illas concedentes talibus, concedunt pariter vt
per alios possint administrari, & sic per eosdem
oneribus satisfacere.</P>
<P>  <absatz-nummer>61</absatz-nummer> Contra quam resolutionem videntur<marginalia>Quæ con-|tra illam|videantur|militare.</marginalia>
facere quæ adducit Dom. Solorzanus lib. 2. cap. 2.
n. 61. & sequentib. & in Politicâ lib. 3. cap. 3. pag.
264. stylum huiusmodi reprobando: nam etsi
maximè benemeriti sint ii, quibus Commendæ
conferuntur; cùm tamen hæc merita in Indiis
non fuerint acquisita, non debent facilè in illis
cum præiudicio aliorum præmiari, qui in ipsis
& pro ipsis suum sanguinem profuderunt, &
præmium aliud nullum præter Commendas istas
præstolantur, & quia principatus & regna eisdem
modis & artibus conseruari debent, quibus quæ-
sita sunt: Indiarum autem regna Commenda-
rum illecebris adquisita & enutrita sunt, & ita
illis sublatis, atque à progenie Conquisitorum in
alios transmissis, ne pessum eant, & in peius ruant
vereri possumus. Quæ omnia eruditè exornant,
& satis equidem conuenientiam styli antiquioris
ostendunt, non tamen obligationem grauem in
conscientiæ foro conuincunt. Nam quod ad
præmia Conquisitorum spectat, Cap. præced. dis-
cussimus. Pro securitate autem Indiarum aliter
res disponi possunt. Et experientiâ compertum
habetur, in periculis parùm subsidij Commenda-
striorum conferre præsentiam & vnum strenuum
militem multis eorum præualere, vt non inficier
aliquos, qui Nonune auos referant, animis, manibus-
q&#x0301;ue parentes.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0035.jpg/>
@@1@<SE35>16 Thesauri Indici Titulus I. Cap. VII.
<duolan 2><Z><A+2>CAPVT VII.</A+2></Z>
<negEZ><A+1>An debeant Reges Catholici Ecclesia-
sticos Benemeritos ob eum titulum
in Beneficiorum præsentationibus
ante erre.</A+1></negEZ>
<P><absatz-nummer>62</absatz-nummer> <INI3>D</INI3>Ico primò. Si Beneficia simplicia
sint, licitè possunt præfati, cæteris<marginalia>Assertio 1.|Benemeri-|tos in Be-|neficiis|simplicibus|præferen-|dos.</marginalia>
etiam non paribus, anteferri. Id
probo ex doctrina Mag. Bannez 2. 2. quæst. 63.
artic. 2. Dub. 3. ad 4. Ioan. Gutierrez Canon. 99.
Libr. 2. Cap. 11. num 29. Zerolæ. verb. Beneficia
ad 8. Thomæ Hurtadi Tract. 12. num. 1331. P.
Vazquez infrà Dub. 5. P. Discastilli etiam infran.
103. & seqq. P. Palai infrà item num. 4. P. Lessij<marginalia>Vide etiam|Gregorium|Lopez in|L. 13.|Tit. 15.|Parti. 1.|Gloss 1.|& 3.</marginalia>
Libr. 2. Cap. 34. num. 69. & aliorum apud ipsos;
iuxta quos Clerici Ecclesiæ, & di&#x0153;cesis, in quâ
est beneficium, meritò aliis, etiam dignioribus
aliàs, præferuntur, quia plerumque solent esse vti-
liores & fideliores, quàm extranei: magis enim ei affi-
ciuntur, magisque omnia norunt, cùm sint in eâ edu-
cati, firmiúsque resident. Quæ sunt verba P. Lessij.<marginalia>P. Lessius.</marginalia>
Atqui hæc in casu nostro militant: Benemeriti
enim sunt Conquisitorum filij, & ita erga eccle-
sias illorum labore fundatas magis afficiuntur,
vnde & vtiliores & fideliores sunt ipsis, habent-
que residentiam firmiorem. Ex quo habetur non
solùm extra regnum natis, sed etiam intra reg-
num præferendos.</P>
<P>  <absatz-nummer>63</absatz-nummer> Item iuxta D. Thomam adductum num.
40. meliori absolutè & sapientiori potest qui mi-<marginalia>Ob quali-|tatem dictā|fieri alia-|rum com-|pensatio-|nem.</marginalia>
nùs est sanctus sciensque, præferri, si id magis
conferat ad bonum commune, propter poten-
tiam vel industriam sæcularem, aut aliquid hu-
iusmodi. Sic 2. 2. q. 66. artic. 2. Vnde est regu-
la apud Mastrillum de Magistratu Lib. 2. Cap. 1.
num. 67. quam Scriptores alij frequenter vsur-
pant, & præ aliis Dom. Solorzanus Lib. 3. Cap. 15.
num. 59. quòd ille est dignior, qui aptior, et-
iamsi in eo plures non emineant, quæ in aliis
visuntur, qualitates. Atqui aptior in casu nostro
is est, de quo loquimur, quia ad bonum com-
mune spectat vt Benemeriti beneficiis hono-
rentur: sic enim amor erga Regem & regnum,
à quo non parùm conseruatio pendet, valdè æ-
stimabili nutrimento confouetur; sic nobiles co-
gnatæ feminæ iuuari possunt vt castè in matri-
monio, aut religiosè in monasteriis viuant, qua-
rum multities pudicitia ob inopiam naufragatur.
Pro quo lib. 4. Tit. 3. l. 1. Recop. ibi: Casan perientas,
& alia etiam considerari circa idem possunt, ac
multa videri apud Dom. Solorzanum Lib. 3. Cap.
19. & in Politicâ. Lib. 4. Cap. 19. & apud Dom.
D. Petrum de Reyna post hæc scripta visum,
etiam Ecclesiæ Habanensis Episcopum Tomo 2.
de perfecto Prælato Lib. 1. Tract. 2. Cap. 11. Quæ
de beneficiis Curatis idem dicendum persua-
dent. Positâ autem æqualitate libera est prorsus
electio.</P>
<P>  <absatz-nummer>64</absatz-nummer> Dico secundò. In præsentatione ad Be-<marginalia>Assertio 2.|Idem sta-|tuens in|Curatis.</marginalia>
neficia Curata Benemeriti sunt, ceteris etiam
non paribus, aliis præferendi à Rege. Assertio
hæc supponit receptam valde doctrinam de obli-
gatione Patrum ad eligendum digniorem, quam
generaliter tenent Doctores plures, quos addu-<-P>@@

<-P>cunt & sequuntur P. Thomas Sancius Lib. 2. Con-
siliorum. Cap. 1. Dub. 5. P. Lessius suprà. num. 62.
P. Turrianus. 2. 2. Tomo 2. Disput. 22. Dub. 1.
P. Bauny in Praxi Beneficiorum Disp. 3. Quæst. 12.
& de Curatis specialiter Nauarra Lib. 2. de Resti-
stitut. Cap. 2. num. 150. Ioannes Gutierrez suprà
num. 26. Diana Parte 2. Tract. 15. Resol. 40. qui
alios adducunt, & multò plures Thomas Hurta-
dus suprà num. 1512. qui de Patronis agit num.
1569. & 1630. & quidem de simplicibus etiam
loquendo, aliquod saltem veniale in electione
minùs digni esse peccatum tenent communiter
Scriptores. Vnde Nauarræ sententiam id ne-
gantis vt singularem notant P. Lessius suprà n.
68. & P. Sancius. Videatur ille suprà num. 150.
Ex quo fit circa Curata nullam posse dubitatio-
nem extare.</P>
<P>  <absatz-nummer>65</absatz-nummer> Probatur autem generaliter & facilè. Quia
pręferendo minus dignum aliquod damnum Ec-<marginalia>In postposi-|tione dig-|nioris ali-|quod sem-|per esse pec-|catum.</marginalia>
clesiæ irrogatur, dum magis apto ministro pri-
uatur, ex quo necessarium est vt aliquam iactu-
ram patiatur. Violatur etiam distributiua iusti-
tia, quæ proportionem meritorum attendit, &
ita iniuria aliqualis infertur digniori: ergo ali-
quod peccatum in prouisione huiusmodi repe-
ritur: peccatum enim iuxta Scripturæ loquendi
modum iniustitia dicitur: vnde vbi specialiter
contra iustitiam proceditur, illius malitia iuxta
specialem magis rationem apparet.</P>
<P>  <absatz-nummer>66</absatz-nummer> Iam verò doctrinam dictam casui, de<marginalia>Benemeri-|tis applica-|ta doctri-|na.</marginalia>
quo loquimur, applicando, constat ex dictis
circa præcedentem Assertionem Benemeriti præ-
rogatiuam ad dignitatem conferre; & ita clarè
sequitur quòd adiuncta meritis æqualibus faciat
digniorem: ergo sine aliquali culpâ non stat il-
lum in prouisione Beneficij posthaberi.</P>
<P>  <absatz-nummer>67</absatz-nummer> Quia verò Iura & Doctores videntur<marginalia>An Di&#x0153;ce-|sani præ-|ferendi.</marginalia>
clamare Di&#x0153;cesanos esse præferendos exteris, vt
videri potest Cap. Nullus & Cap. Obitum, 61. dist.
& Cap. Metropolitano & Cap. Sacrorum 63. dist.
ac sæpè alibi. Pro quo & stant leges Hispaniæ,
quas adducit Dom. Solorzanus suprà num. 14.
quibus aliæ addi possunt; dubitari potest an in
concursu sint Benemeriti præferendi. Et videtur
quidem sic dicendum, ceteris paribus, quia qua-
litas dicta sublimioris rationis est, & in commu-
ne bonum magis conducens, cùm alia ad bonum
magis speciale conducat, iuxta dicta num. 63.<marginalia>An etiam|alij.</marginalia>
Pro quo & facit qualitatem di&#x0153;cesanatûs, vbi
de Parochiis Indorum agitur, facilè posse per a-
lias superari; vnde non semper videtur strictè
seruanda & ita in legibus Recopilationis omitti-
tur, & solùm pro tribus Episcopatibus intima-
tur l. 21. Tit. 3. Lib. 1. quæ l. 13. Tit. 15. Par-
ti. 1. generalis habetur. Cùm enim de conuer-
sione illorum agatur, ille eligendus, qui aptior
absolutè sit, iuxta qualitates Cap. 3. explicatas.
In quo, quæ ex domiciliari incolatu sumitur, pa-
rum videtur conducere. Cùm enim prouisiones
pro Ecclesiis Par&#x0153;cialibus sint, in quibus Di&#x0153;-
cesani nec nati nec nutriti, respectu earum, qui
Benemeriti sunt, nihil minùs videntur habere,
& ita cessat ratio, quam communiter Doctores
adducunt, & de quâ num. 62. Vnde praxis Indi-
corum Episcoporum inualuit Ministros ido-
neos, vndecumque venerint, admittentium. Et
Regiæ schedulæ idem supponunt, dum statuunt<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0036.jpg/>
@@1@<SE36>Benemeriti Indiarum in Ecclesijs quomodo præferendi. 17
<duolan 2><-P>vt Di&#x0153;cesani Indiarum aliis ceteris paribus, præ-
ferantur apud D. Solorij cit. Cap. 19. n. 25. Vnde
etiam ex Hispanià passim videmus mitti Præ-
bendarios & in Indiis non attentâ Di&#x0153;cesi desi-
gnari.</P>
<P>  <absatz-nummer>68</absatz-nummer> Dico tertiò. Stante doctrinâ prædictâ,
qualitatem inquam Benemeriti ad maiorem dig-<marginalia>Assertio 3.|sine graui|culpa non|stare Be-|nemeritum|posthaberi.</marginalia>
nitatem conferre, excessus videtur esse notabilis,
& ita in quocumque alium præferente, id sine
reatu grauis culpæ non stare. Diximus quidem
Assertione 1. inæqualitatem ratione naturalitatis
constitui, vt naturales debeant præferri, si alij
sint, qui in qualitatibus ceteris non parum exce-
dunt; hac enim solâ de caussâ notabiliter exce-
duntur, quia scilicet naturales sunt: Ergo ex-
cessus talis non est exigui momenti. Hoc autem
in Benemeritis pariter procedere ibidem osten-
sum: Pro quo & efficaciter depugnat Illustris-
simus Ioannes Zapata in Disceptatione de Iustitia
distributiua Parte 2. Cap. 15. num. 20. 21. & 25.
in casûs præsentis specie loquens, & solum ar-
ticulum necessitatis aut magnæ vtilitatis exci-
piens.</P>
<P>  <absatz-nummer>69</absatz-nummer> Quòd autem sic prouidentes, vt dignio-<marginalia>Grauiter|peccari in|præteritio-|ne dignio-|ris ex Tri-|dentino|ostenditur.</marginalia>
res posthabeant, grauiter peccent, quicumque
illi sint, ex doctrina Concilij Tridentini manife-
stè deducitur: Seßione enim 24. Cap. 1. de Refor-
matione sic habet: Omnes verò & singulos, qui ad
promotionem præficiendorum quodcumque ius quacum-
que ratione, à Sede Apostolicâ habent, aut alioquin
operam suam præstant, nihil in iis pro præsenti tem-
porum ratione innouando; hortatur & monet (Syno-
dus) vt inprimis meminerint nihil se ad Dei gloriam
& populorum salutem vtilius posse facere, quàm si
bonos Pastores, & Ecclesiæ gubernandæ idoneos promo-
ueri studeant: eosque alienis peccatis communicantes
mortaliter peccare, nisi quos digniores, & Ecclesiæ ma-
gis vtiles ipsi iudicauerint; non quidem precibus, vel
humano affectu, aut ambientium suggestionibus, sed
eorum exigentibus mericis præfici diligenter curaue-
rint. Hæc Concilium; quæ quidem omnes, vt
ex verborum eiusdem constat tenore, constrin-
gunt & ex adductâ ab eôdem irrefragabili ra-
tione: quia ij, qui minùs dignos eligunt, alienis
peccatis communicant, ideoque mortaliter pec-
cant. Rogo namq&#x0301;ue, an Principes minùs dignos<marginalia>Quod in|Principi-|bus ettam|vrget.</marginalia>
promouentes alienis peccatis communicent? Si
enim non communicant; neque alij quidem, qui
ad eorum promotionem quacumque ratione o-
peram suam præstant. Et vlteriùs inquiro, an
Principes priuilegium habeant aliquod, vt alie-
nis peccatis communicantes, non tamen mora-
liter peccent? Nihil certè tale in eorum persua-
sione regnabit; cùm sic sit illud proculdubio
iuxta veritatis lucem clarissimam asserendum po-
tius, maiorem in illis esse obligationem quàm
in aliis sortis inferioris; quia forma populorum
esse debent, & suo exemplo in re momenti tanti
aliis prælucere.</P>
<P>  <absatz-nummer>70</absatz-nummer> Nec dicas in Capite præfato Concilij de<marginalia>Nec solùm|in præsen-|tationibus|ad Episco-|patus, sed|in Curatis|aliis.</marginalia>
solis Episcopis esse sermonem. Nam, vt hoc ve-
rum sit, ratio tamen à Concilio adducta omnes
comprehendit prouisiones, ne aliter prouidentes
alienis peccatis communicent, & consequenter
caussa sint notabilium in Ecclesiâ iacturarum.
Rogo enim, an communicare peccatis Parochi,
aut quæ ex eius minori idonetate se quuntur,<-P>@@

<-P>stare sine mortali peccato possit? Si enim id ad-
mittatur; ergo & communicare peccatis Episco-
pi & aliis ouium, similiter stare poterit: quia non
magis influit vnum promoue&#x0303;s, quàm alium. Nec
maior subditorum copia reddi pro ratione diffe-
rentiæ potest: id enim probat maius futurum
peccatum, non tamen aliud futurum tantùm ve-
niale: sicut scandalizans vnum, non ideò mor-
taliter non peccat, quia scandalizans plures pec-
cat mortaliter, quod & in aliis est obuium gene-
ribus peccatorum. Neque ex eo quòd Conci-<marginalia>Præposte-|ra Concilij|explicatio|rei$unclearecta.</marginalia>
lium peccatorum communicationem affirmet,
inferri verosimiliter potest tantùm agere de in-
dignorum promotione, ex quâ sequi illa pos-
sunt; quod secus accidit in promotione digni,
benè quidem administraturi, sed non ita vtiliter
vt alius, in quo aptitudo maior prospectatur:
Qui dicendi modus improbabilis visus P. Dica-<marginalia>Ioannes|Poncius|infrà. n.|73.</marginalia>
stillo Lib. 2. Tract. 2. Disp. 8. num. 92. moderno
placuit Auctori: contra eum enim est commu-
nis intelligentia Doctorum circa citatum Conci-
lij locum. Tum etiam verba ipsa eiusdem, Quos
digniores, & Ecclesiæ magis vtiles, vbi comparatio
cum dignis & vtilibus fit. Prætereà, Doctissimi
illi Concilij Patres iuxta receptissimum loquen-
di modum apud Doctores Theologos & Iuri-
stas, sunt affati; apud quos, cùm de materiâ præ-
senti sermo est, comparatio digniorum cum mi-
nùs dignis in sensu proprio procedit, vt minùs
digni neutiquam penitus indigni censeantur.
Quod autem de communicatione peccatorum
additum ideò fuit, quia frequenter ita accidit,
& iuxta freque&#x0303;ter accidentia est regulariter iudi-
candum. Hæc ergo explicatio penitus refellenda.</P>
<P>  <absatz-nummer>71</absatz-nummer> Potest autem positio nostra vlteriùs vr-
geri ex eo quòd tradunt Abulensis, Sotus, Sa-<marginalia>De electio-|ne dignio-|ris est præ-|ceptum|naturale.</marginalia>
lon, & alij, quos adducit & sequitur P. Thomas
Sancius suprà Dub. 2. num. 28. & benè ostendit
Cardinalis Lugo Tomo 2. de Iustitia Disput. 35. n.
18. præceptum scilicet eligendi digniorem esse
de iure diuino & naturali: id enim exposcit vt
bona communia distribuantur melioribus, sicut
& præmia meritorum: & vt dispensans illa, fide-
litatem seruet præficiendo Ecclesiæ & Reipubli-
cæ ministrum digniorem. Pro quo obseruo mo-
dum loquendi Concilij: neque enim præceptum
sub mortali imponit, & iubendi aut præcipiendi
verbo vtitur, sed hortatur & monet: & tamen
peccatum mortale futurum esse ait in eius, quod
hortatur & monet, transgressione: manifestè
ostendens diuinum esse præceptum, & illud se
tantùm declarare. Cùm ergo tale sit, omnes li-
gat; neque Principes, ad quos Ecclesiarum pro-
uisiones spectant, aliquo se possunt priuilegio
defensare.</P>
<P>  <absatz-nummer>72</absatz-nummer> Ex quo pariter infertur numquam id es-<marginalia>In omni|casu obli-|gat.</marginalia>
se licitum, quia numquam licet alienis commu-
nicare peccatis, aut præceptum diuinum vel na-
turale transgredi, in quibus nulla admittitur dis-
pensatio. Quidquid nonnulli censeant, Princi-
pum libertati aliquantulùm indulgentes. Contra
quos sic P. Lessius suprà num. 64. Qui præsentant,
vel eligunt, vel Beneficia liberè conferunt, grauiter<marginalia>P. Lessius.</marginalia>
peccant, si digniores prætermittant, siue sit Papa, siue
Episcopus, siue Princeps sæcularis; non enim sunt do-
mini Beneficiorum, sed æconomi; vnde tamquam æco-
nomi tenentur rem domini sui, quantùm commodè<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0037.jpg/>
@@1@<SE37>18 Thesauri Indici Titulus I. Cap. VII.
<duolan 2><-P>possunt, promouere. Sic ille. Pro quo & est Rotæ
Decisio apud Dianam Parte 11. pag. 593. &
598. vbi & secus factum annullatur. Tenet et-
iam de Rege loquens Dom. Zapata suprà Cap.
14. num. 19. contra quemdam qui ex eo argue-
bat quòd Tridentinum non agat de Regio pa-
tronatu; quod tamen esse falsum adducta conuin-<marginalia>Dom. Za-|pata.</marginalia>
cunt. Qui item Cap. 6. ita scribit: Verißima est,
& inter Doctores S. Theologiæ supremos, è quibus nul-
lus vel nutu ipso ausus est alienum insinuare, quòd Be-
neficium seu Episcopatum digno conferre, dignio re
posthabito, est mortale peccatum. Sic ille, addens id
intelligendum quando excessus est notabilis eui-
denter (quod & P. Dicastillus similiter asserit
suprà num. 84.) & circa id non esse anxiè labo-
randum. Plurimos pro Assertione Auctores cō-
gerit, pro quâ & videndus Parte 1. Cap. 12. num.
21. & seqq.</P>
<P>  <absatz-nummer>73</absatz-nummer> Circa quæ Diana Resolut. 40. citatâ ita<marginalia>Probabile|esse contra-|rium qui|censeant.</marginalia>
scribit: Si hæc opinio esset vera, magnum pondus
haberent Pontifices & Reges. Sed mihi probabilis vi-
detur etiam contraria sententia, quam ex Neotericis
sustinet Reginaldus Tomo 2. Lib. 30. Tract. 3. Cap. 14.<marginalia>Diana.</marginalia>
num. 197. vbi sic asserit: Qui ius habent conferendi
Beneficia per prouisionem liberam, vt Papa, ac non-<marginalia>P. Regi-|naldus.</marginalia>
numquàm etiam Princeps ex priuilegio, vel consensu
tacito Ecclesiæ, non tenentur eligere digniores, nisi in
promptu sint, sed sufficit eligere dignos; alioquin e-
nim semper tenerentur digniorem quærere, quod à Pa-
pâ, vel Regibus exigere durum est. Sic ille: quod P.
Bauny suprà ait non videri à vero alienum, quam-
uis oppositum vt in praxi tutius amplectatur.</P>
<P>  <absatz-nummer>74</absatz-nummer> Sed certè Dianæ suis possumus verbis<marginalia>Dianæ suis|verbis re-|spondetur.</marginalia>
respondere, qui Tractatu eodem Resolut. 67. pro-
bans in electionibus Officialium, quæ à Senatu
fiunt in ciuitatibus, debere eligi digniores, &
opponens durum id videri, sic respondet: Du-
rus est hic sermo; durus quidem, sed verus, & commu-
nis inter Doctores. Deinde vt à sententiâ tantope-<marginalia>Quòd dura|videatur|obligatio|nihil ob-|stat, quia|tales Prin-|cipum.</marginalia>
rè fundatâ recedatur, debile satis fundamentum
est, quòd videatur durum id à Papâ & Regibus
exigere: multa enim dura dignitati sunt eorum
annexa, à quibus salus subditorum pendet, & ea
debent necessariò deuorare. Et quia circa dura
eorum versatur obligatio, ideò durißimum iudi-
cium his, qui præsunt, fiet. Sap. 6. vers. 6. Præter-
quam quòd minimè durum hoc videri debet,<marginalia>Sap. 6.|v. 6.</marginalia>
cùm facilè possint Principes ministris suis curam
istam indicere, vt satis idoneos quærant, & sibi
proponant post diligentem informationem Ec-
clesiis præficiendos.</P>
<P>  <absatz-nummer>75</absatz-nummer> Prætereà, P. Reginaldus sententiam con-<marginalia>P. Regi-|naldus sen-|tia à com-|muni non|diuersa.</marginalia>
trariam absolutè non sustinet, vt Diana eidem
imponit: cùm clarè docet teneri Principes elige-
re digniores, si in promptu sint, vt communiter
accidit; funt enim in promptu, vel quia præ-
sentes, aut non longè positi: quòd si remotissimi,
vt in Indiis, eorum notitia cum informationibus
de eorum idoneitate captatur. Illis autem oc-<marginalia>Modus fa-|cilis Regi-|bus nostris|ostenditur.</marginalia>
currentibus, non est obligatio in conscientiâ
quærendi alios, quia ex tali conquisitione pro-
uisio Ecclesiarum nimiùm differretur; cui dam-
no debet per prouisionem celerem obuiari, quia
Ecclesiis est periculosa vacatio. Cap. Qui poßit, de
Electione in 6. Et per hoc viam facilem Regibus
nostris ostendimus, vt sine anxietate conscientiæ
in negotio possint considerationis tantæ proce-
dere.</P>@@

<P>  <absatz-nummer>76</absatz-nummer> Præterquam quòd sententia asserens, Pa-<marginalia>Patronum|laicum non|teneri ad|dignioris|præsenta-|tionem|qui teneāt.</marginalia>
tronum Laicum non teneri sub mortali dignio-
rem præsentare, non contemnendos Auctores
habet. Sic enim tenet cum aliis Diana suprà &
Resolut. 37. & Parte 3. Tract. 5. Resolut. 110. vbi
plures congerit. Et Parte 4. Tract. 4. Resolut. 170.
defendit præsentationem digni omisso digniore,
factam à Senatu Panormitano pro Parochiâ qua-
dam, vti licitam in conscientiæ foro. Pedraza in
Summa præcitat. 7. §. 36. Dom. Machadus Ele-
ctus Episcopus Popaianensis, & morte curis
scrupulosis exemptus. Tomo 1. pag. 672. num. 5.
P. Henriquez in Manusscriptis apud P. Tho-
mam Sancium Dub. 5. citato, id affirmans quando
Patroni habent ius præsentandi, quia construxe-
runt & dotârunt Ecclesias de propriis bonis, &
non ex solâ Pontificiâ concessione: quod est
cernere in Ecclesis Indiarum, cui omnino con-
sonat P. Vasquez Opusculo de Beneficiis Cap. 2. Dub.
4. P. Dicastillus suprà num. 101. & generaliùs
Eligius Bassæus verb. Beneficium 6. numer. 3.
vbi Dianæ, & P. Reginaldi doctrinam am-
plectitur, de quâ nuper. P. Layman Lib. 4. Tract.
2. Cap. 15. num. 7. P. Palaus Tomo 2. Tract. 13. Disp.
2. Puncto 7. num. 6. P. Bauny suprà, dum non
à vero alienam affirmat esse Dianæ doctrinam,
quidquid de tutiori praxi, vt diximus, arbitretur.
Et nouissimè Ioannes Poncius in cursu Theologico
Disput. 59. Quæst. 1. generaliter tenet digni ele-
ctionem licere, digniore posthabito, dummo-
dò damna ex electione tali minimè timeantur,
vt alios omittam. Nostra ergo sententia solidè<marginalia>Quomodo|Principes|prædictâ|debeant|vti senten-|tiâ.</marginalia>
roborata præcedit, vt Principes debeant contra-
riam praxim habere suspectam: sed probabilem
aliam exhibemus, vt si quandoque in eo genere
aliquid libeat, sciant posse illud non violatis a-
pertè iustitiæ præscriptis exercere. Vt autem vi-
tetur etiam veniale peccatum, quod neque ali-
qui ex citatis Auctoribus videntur agnoscere, li-<marginalia>Dom. Za-|pata.</marginalia>
cet nō ita perspicuè loquantur; finis aliquis potest
honestus attendi, vt non sit sola pro ratione vo-
luntas, sed ratio potiùs pro voluntate. Iuxta
quod etiam loquitur Dom. Zapata suprà Cap. 7.
& 17. num. 11. dicens non esse peccatum mor-
tale aliquoties dignis dare, dummodò frequen-
ter ratio maioris dignitatis habeatur. Et quòd
Beneficia simplicia non sunt minoris momenti,
quia electi habent suffragium in ordine ad gu-
bernationem, vt Canonici, & Præbendarij: vbi
de Indiis specialiùs loquitur, videndus etiam
Parte 1. Cap. 4. num. 18. cui tamen aduersatur
Thomas Hurtadus dicens dignitates inferioris
classis, vt Canonicatus &c. posse minùs dignis
conferri. Vide suprà num. 65. & de obligatione
sub mortali circa alia loquitur, & specialiùs de
Curatis. Sed Dom. Zapatæ sententiam tenet P.
Dicastillus suprà numer. 97. Licet Pharcionius
Tract. 1. seßione 8. Casu. 12. nullam respectu sim-
plicium inter ipsa faciat exceptionem.</P>
<P>  Quia verò circa Beneficia Curata specialis est
modus prouisionis in Indiis, in quibus Regij pa-
tronatûs functiones Proreges & Præsides exe-
quuntur, de illis inferiùs disserendum: prædicta
enim resolutio de Rege Catholico procedit, qui
ad Episcopatus per se præsentat, & aliquando
etiam solitus ad nonnulla Curata Beneficia simi-
liter præsentare.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0038.jpg/>
@@1@<SE38>Notitia rerum Indicarum in Rege Catholico necessaria. 19
<duolan 2><Z><A+2>CAPVT VIII.</A+2></Z>
<negEZ><A+1>An Rex Catholicus specialiter instru-
ctus esse debeat circa res Indicas, &
ea quæ in ipsis geruntur, graui con-
scientiæ obligatione.</A+1></negEZ>
<P><absatz-nummer>77</absatz-nummer> <INI3>A</INI3>Ffirmatiuè respondeo, & ratio est<marginalia>Discursu|claro osten-|ditur obli-|gatio Regis|Catholici|ad haben-|dam noti-|tiam rerd&#x0169;|Indicar&#x0169;.</marginalia>
clara. Quia vnusquisque tenetur ea-
rum rerum notitiam habere, quæ
ad rectè administrandum officium, quo fungitur,
necessaria est, vt communis sensus Doctorum
firmat, pro quo videri potest P. Thomas Sancius
Tomo 1. Consiliorum lib. 2. cap. 1. dub. 36. num. 6. &
Illustrissimus Zapata Parte 1. Disceptationis de Iusti-
tia distributiua cap. 9. quod pro Indiis ait specialiter
vrgere num. 18. Atqui Rex Catholicus omnium
præstantissimo inter humanos officio fungitur:
ergo debet scire, quæ ad illius rectam admini-
strationem requiruntur. Atqui in administratio-
ne regnorum locum habent, & quidem satis no-
bilem, Indiæ: ergo quæ ad eas spectant scire
debet sub graui conscientiæ obligatione. Omnia
sunt adeò perspicua, vt suâ se luce manifestent.
Et ita in specie casus nostri tenet Fr. Ioannes de
Silua in Animaduersionibus pro Rege ipso fol.
54. pag. 1.</P>
<P>  <absatz-nummer>78</absatz-nummer> Nec jam de notitiâ illâ rerum sublimiori<marginalia>In Regibus|litterarum|laudabilis.</marginalia>
loquimur, quæ se ad studium litterarum extendit,
qualem in Theodahado Amalascuncha Regina
regni consors prædicauit Cassiodori verbis lib.<marginalia>Cassiodor.</marginalia>
10. 3. sic locuta: Acceßit historiæ desiderabilis eru-
ditio litterarum, quæ naturam laudabilem eximiè red-
dit ornatam. Ibi prudens inuenit, vnde sapientior fiat:
ibi bellator reperit, vnde animi virtute roboretur: inde
Princeps accipit, quemadmodum populos sub æqualitate
componat. Nec aliqua in mundo potest esse fortuna,
quam litterarum non augeat gloriosa notitia. Sic
ille.</P>
<P>  <absatz-nummer>79</absatz-nummer> De aliâ nobis sermo est, quæ ad artem<marginalia>Non omnis|necessaria,|sed quæ ad|arte&#x0303; regen-|di spectat.|Psal. 2.|v 10.</marginalia>
regendi spectat, vt sciat Princeps populos sibi
commissos imperio regere, bono communi con-
sulens, quod ex eius maximè prouidentiâ deri-
uatur. Pro quo Psal. 2. v. 10. sic vates Rex: Et
nunc Reges intelligite: erudimini qui judicatis terram.
Vbi Ioannes Campensis ita vertit: Idcircò Reges<marginalia>Campensis.</marginalia>
quæso sapite, & disciplinam recipite, ô judices terræ!
Vult ergo illos esse sapientes: atque vt tales sint,
eruditionem, & disciplinam libenter excipere:
& ea certè sapientia, quæ ad rectam administra-
tionem muneris sibi commissi conducit. Vnde
sequitur: Seruite Domino in timore, &c. Seruiunt<marginalia>Dei adne-|ctenda ti-|more ob|formidan-|dum exa-|men.</marginalia>
enim Reges Domino in timore, dum non suam,
sed communem causam agunt, intelligentes de
omnibus sibi concreditis reddendam esse ratio-
nem, & quis ad hæc non timeat? Quis non ju-
diciale illud Interrogatorium seuerissimi omnium
Iudicis extimescat? Quando ad examen ii, qui
aliorum fuerunt judices, vocabuntur. Ideò Sa-
piens, post alia inculcanda Regibus, sic Sapient.
6. v. 10. eosdem adhortatur: Ad vos ergo Reges
sunt hi sermones mei, vt discatis fapientiam, & non<marginalia>Sapient.|6. v. 10.</marginalia>
excidatis: qui enim custodierint justa justè, justifica-
buntur: & qui didicerint ista, inuenient quid respon-
deant. Quid inquam respondeant ad finale illud<-P>@@

<-P>Interrogatorium, tremore artuum omnium for-
midandum.</P>
<P>  <absatz-nummer>80</absatz-nummer> Et hæc quidem communia Regibus om-<marginalia>Circa In-|dias quo-|modo id|speciale ob|earum di-|stantiam.</marginalia>
nibus sunt, & Catholico erga omnia sua regna
ac multiplices congruunt principatus. Sunt au-
tem pro Indiis necessariò refricanda, quia illa-
rum distantia in causâ esse potest vt res earum aut
ignorentur penitus, aut minùs attentè disponan-
tur. Quâ consideratione homines quidam, in
quorum persona loquitur Eliphaz, existimarunt
Deum res humanas non curare, vtpote ab illis
longissimo discretum interuallo. Iob 22. v. 14. &<marginalia>Iob 22.|v. 14. & 15.</marginalia>
15. vbi sic ille: Et dicit: Quid enim nouit Deus? &
quasi per caliginem judicat. Nubes latibulum ejus, nec
nostra considerat, & circa cardines c&#x0153;li perambulat.
Circa quæ P. Gaspar Sancius terque quaterque
venerandus interpres ita scribit: Immò puto hunc<marginalia>Inde non-|nullos Deo|mundi cu-|ram valdè|tenuem ad|scripsisse.</marginalia>
esse Idumæis prouerbialem dicendi modum, cùm signifi-
care volunt aliquid longè esse remotum; aut aliquem
ab aliquâ curâ sic abesse procul, vt in alia omnia quàm
longißimè abierit. Sic ille. Longa ergo distantia
curam rerum sic distantium abolere solet: ex
quo satis humanitus consideratione fundato, id
rati homines illi, quod & fassi: Deo scilicet non
morem alium in suâ gubernatione seruari, super
cæli cardines ambulanti, & ita res humanas non
curare: vel si fortè aliquantulùm circa illos digre-
ditur, quasi per caliginem judicare.</P>
<P>  <absatz-nummer>81</absatz-nummer> Sed omninò illi decepti: Deus enim,<marginalia>Eorum re-|darguta|deceptio.</marginalia>
etsi sublimis, rebus tamen omnibus est præsen-
tissimus: omnia manu tangit, & attentissimè
conspicit, quæ remotissima judicantur. Quia in
manu eius sunt omnes fines terræ, & altitudines mon-
tium ipsius sunt. Sic Psal. 94. v. 5. vbi Psalterium<marginalia>Psal. 94.|v. 5.</marginalia>
Romanum: Quia in manu eius sunt omnes fines ter-
ræ, & altitudines montium ipse conspicit. Ipse inquam<marginalia>Deus Ma-|gnus Rex.|quia di-|stantia at-|tendit vt|regat.</marginalia>
conspicit fines terræ, & distantissimas montium
altitudines, manuq&#x0301;ue tenet, vt regat. Per se, &
non per caliginem judicat, vt se Regem magnum
hac ratione demonstret, & faciat hominibus
manifestum. Ideò sic præmisit vates: Quoniam Deus
magnus Dominus & Rex magnus super omnem ter-
ram. Verè Rex magnus, qui distantis terræ termi-
nos & manu tractat & intimâ inspectione proba-
tur habere præsentes: & altitudines monti&#x0169; ipsius
sunt. Benè hîc congruit lectio alia: Ipse conspicit.
Quomodò enim non conspiciat quæ sua sunt?
Certè si non conspiceret, non essent sua, sed alie-
na deberent meritò judicari.</P>
<P>  <absatz-nummer>82</absatz-nummer> Iuxta hoc ergo Rex Catholicus se gerat<marginalia>Rex Catho-|licus Dei|in hac cau-|sa imita-|tione for-|mandus.|Homerus.</marginalia>
oportet, vt Dei scilicet imitatione formetur. Si
enim Reges Numinis instar sunt, vnde Homerus
de quodam sic:</P>
<negEZ>Vadentemque per vrbem adpectant Nu-
minis instar.</negEZ>
<P>Pro quo & Seneca lib. 1. de Clementiâ cap. 14. sic<marginalia>Seneca.</marginalia>
scribit: Nec alio nomine Rectorem suum intuetur,
quàm si dij immortales potestatem visendi tui fa-
ciant, intueremur venerantes, colentesque. Quid au-
tem? Non proximum illum locum tenetis? &c. Si
inquam alij Reges tali debent imitatione præcel-
lere: quid Rex Catholicus, quem Deus amplis-
simo omnium imperio decorauit? Fines ergo
terræ, Indicas inquam Regiones, non per cali-
ginem judicet: manu eas teneat, & notitiâ soli-
citè partâ conspiciat: suæ enim sunt; vnde &
manu & conspectu dignissimæ. Decet prudentiæ<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0039.jpg/>
@@1@<SE39>20 Thesauri Indici Titulus I. Cap. IX.
<duolan 2><-P>nostræ curam, subiectorum negotijs adhibere custodiam;
quia nobis ordinantibus illa fieri debent, quæ Regiam
possunt demonstrare præsentiam. aiebat Theodori-
cus apud Cassiodorum lib. 4. 37. Qui per caligi-<marginalia>Cassiodor.</marginalia>
nem videt, nihil potest per se conueniens, & ex
quo eius demonstretur præsentia, in negotiis
subditorum ordinare. Si ad judicandum proces-
serit, judicabit per caliginem; cùm tamen Rega-
le judicium debeat ipsum meridianum splendo-
rem exæquare. Et judicium tuum tamquàm meri-
diem. Psalm. 36. v. 3. Si ergo Rex Catho licus suæ<marginalia>Psal. 36.|v. 3.</marginalia>
velit conscientiæ consulere, vt velle semper de-
prehenditur, optet instrui circa ista, & eruditio-
nem non tantùm oblatam excipiat, sed animitus
ipse conquirat: vt qui duobus illis præ aliis gau-
det titulis, vnde & alij multoties omittuntur, con-
tentus dici Hispaniarum, & Indiarum Rex Catholi-
cus: Hispanias meridiano fulgore judicet, &
Indias manu pariter & benigno conspectu com-
plectatur.</P>
<Z><A+2>CAPVT IX.</A+2></Z>
<negEZ><A+1>An Rex Catholicus tutâ possit conscien-
tiâ eligere ad Indica officia quos ve-
lit, Regio non audito Concilio, vel
ipsius judicium non secutus, etiam
in Ecclesiasticis.</A+1></negEZ>
<P><absatz-nummer>83</absatz-nummer> <INI3>D</INI3>Ifficultas hæc omnibus, & circa
omnia, communis potest esse Prin-<marginalia>Varia in|Regia Cu-|riâ Consilia|Consilij stu-|diosos Re-|ges Catho-|licos mani-|festant.</marginalia>
cipibus, quibus omnino necessa-
rium sapientium esse consilium, res est penitus
explorata, pro qua multi multa. Et quàm hoc
cordi fuerit Regibus nostris, tot Consiliorum
erectorum in Curiâ grauissima & sapientissima
Tribunalia demonstrant. Consiliorum enim
nomine nobilitata sunt, etiamsi diuersarum cau-
sarum decisiones ab eisdem progrediantur; quia
pro Consiliis Regum nostrorum auribus inge-
rendis videntur quàm maximè constituta. Vi-
deant ergo illi quos eligant, cùm non alij esse
debeant, nisi quos in rebus momenti magni
dignentur. Ne si secùs fiat, minùs idoneis adle-
ctis, id eueniat, quod apud exteri Legati relatio-
nem ad suam transmissam Rempublicam jam
pridem me legisse memini: Nullibi scilicet plura
esse quàm in Hispani Regis Curiâ Consilia, &
Consilij minùs. Quod certè ex eo processit ani-
mo, quem æmulatio dura sicut infernus solet in
extraneis pectoribus contra Hispaniæ magnitu-
dinem & gloriam inflammare. Erit autem quæ-
stio specialis in ijs, quæ ad Indias spectant, ob
peculiarem distantiæ rationem, & minoris earum
notitiæ, vnde maior Consiliorum ratio videtur
militare. De vtroque aliquid.</P>
<P>  <absatz-nummer>84</absatz-nummer> Dico Primò. Quædam sunt, in quibus Rex<marginalia>Aliqua of-|ficia potest|Rex suo ar-|bitrio con-|ferre.</marginalia>
suum sequi potest arbitrium, officia conferens,
honestatis semper habitâ ratione. Id probo; nam
si Rex sciat aliquem in Belgio aut Orano egre-
griè militasse, & occurrat prouisio militaris alicu-
ius officij, non  est vnde oriatur impossibilitas ta-
lem eo sine consultationibus honorandi. Si enim
illæ requisitæ, id esset propter notitiam compa-
randam; quod tamen necessarium non est: Eum
enim, qui certus est, certiorari vlteriùs non oportet,<-P>@@

<-P>vt habet Regula 31. juris in 6. Neque obstat pro
rebus talibus Consiliarios designatos: quia cùm
eos designauit, non sibi manus ligauit Rex, quo
minùs possit sine illis id agere, quod rationi non
constat aduersari.</P>
<P>  <absatz-nummer>85</absatz-nummer> Dico secundò. Si officium à Rege con-<marginalia>Milites non|nisi matu-|ritate per-|spectâ, gu-|bernatores|constituen-|di.</marginalia>
ferendum, gubernationem concernat non parui
momenti, etiamsi cum militiâ connexum, non
est secura in conscientiâ designatio militis strenui,
licet benè notus sit Principi, si de illius prudentiâ
& maturitate non habetur satisfactio. De hoc
actum à me in Epithalamio sacro circa Titulum à
num. 7. vbi plura adduxi consideratione dignissi-
ma, & ad Indias spectantia, quæ operæ erit ali-
quale pretium adiisse. Ratio autem est irre-
fragabilis: quia aptus ad militiam, non adeò
est aptus ad præfecturam; sunt enim dotes
diuersæ, & ita non se inuicem inferentes; pro
quo & experientiæ frequentissimæ, non sine<marginalia>Damna ex|contraria|praxi per-|magna.</marginalia>
magno animi dolore succurrunt. Videmus enim
(vt alia omittam) Chilense regnum, optimam
Occidentalis huius Tractus portionem, hac ex
causa ferè deperditum, cæde multiplici, depræda-
tione ac deuastatione consimili, violatione sacro-
rum, multorum captiuitate, & totalis præsentis-
simo periculo ac irreparabilis amissionis. Hîc
ergo, quod de Galliâ Theodoricus, cuilibet ista-
rum possumus aptare Prouinciæ, dum ait: Desi-
derat viros egregios coacta cladibus suis, Gubernato-
res scilicet, de quibus agebat, & qualem ipse ibi-
dem in aliorum exemplum sic commendat Ge-
mellum: Firmum est judicium, cuius tenetur exem-
plum: nec locus ambiguitati relinquitur, vbi experi-
menta probabilia suffragantur. Explorauimus effica-
ciam tuam per diuersos industriægradus; sed non im-
parem meruisti gratiam varijs actionibus æqualiter ap-
probatus. Hinc est quòd præsenti tempore in Gallias,
nobis Deo auxiliante subiectas, Vicarium te Præfecto-
rum nostra mittit auctoritas. Sic ille, & in causam<marginalia>Cassiodor.</marginalia>
præsentem opportunè, apud Cassiodor. Lib. 3. 16.</P>
<P>  <absatz-nummer>86</absatz-nummer> Pro eodem juuat P. Thomam Sancium<marginalia>Positiua|notitia ido-|neitatis re-|quisita.|P. Thom.|Sancius.</marginalia>
excipere Tomo 1. Consiliorum lib. 2. cap. 1. dub. 36. n.
5. sic scribentem; Tertiò nota non sat esse electori
ignorare esse indignum electum, sed tenetur scire ele-
ctum positiue esse dignum, aut per se ipsum, aut testi-
monio fide dignorum: & aliàs peccat mortaliter, &
tenetur restituere damna, quia exponit se periculo eli-
gendi indignum. Sic Salon ibi (scilicet 2. 2. quæst. 63.<marginalia>Etiam in|vendenti-|bus & re-|nuntianti-|bus.</marginalia>
fol. 1041.) & quidam docti iuniores; quorum non-
nulli notant in suis Manuscriptis hoc habere verum,
etiam in priuatis renuntiantibus & vendentibus hæc
officia, & in vendentibus ea nomine Regis; non enim
vendere debent maius offerentibus pretium, sed idoneis.
Hæc ille, qui præcipuè loquitur de officiis juris-
dictionem habentibus, de quibus & nos loqui-
mur: & præcipuè locum habent in illis, qui ad
gubernationem Indicarum Prouinciarum desti-
nantur, quorum errores difficilem habent corre-
ctionem. Et in Ecclesiasticis magis vrget, vt benè
expendit P. Lessius lib. 2. cap. 34. num. 56. cùm<marginalia>Et præci-|puè in Ec-|clesiasticis.</marginalia>
Adriano quos & secutus videtur P. Sancius. Idem
tenet, positiuam notitiam dignitatis exigens,
Dom. Zapata Parte 2. cap. 6. num. 35. & seqq. qui
etiam cap. 15. n. 3. & Parte 3. cap. 1. num. 2. cùm<marginalia>Ob ligatio|restitutionis|ex omissio-|ne.</marginalia>
multis affirmat eligentem ad restitutionem tene-
ri ob damna ex indigni electione secuta: Eccle-
siæ quidem, si officium Ecclesiasticum sit:<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0040.jpg/>
@@1@<SE40>In prouisione per concursum an minus digni &c. 21
<duolan 2><-P>Reipublicæ verò, si sæculare: pro quo & cap.
3. num. 5.</P>
<P>  <absatz-nummer>87</absatz-nummer> Dico tertiò. Circa electionem Ecclesia-<marginalia>Benigna|circa Ec-|clesiasticas|prouisiones|doctrina.|P. Sancius.</marginalia>
sticorum benigna est Salonis doctrina suprà. Fol.
1003. & sequenti, quam P. Sancius amplexus
citato capite dub. 12. num. 4. sic dicens: Si quis ele-
ctor habet amicum vel familiarem, quem certißimè scit
esse dignum, potest eligere illum, quando non videt cer-
tissimè & euidenter alium esse digniorem, sed probabili-
ter tantùm. Ratio, quia ea certitudo, quâ nouit suum
familiarem esse dignum, habitâ longâ experientiâ, præ-
ferenda est opinioni, quæ habetur de maiori alterius di-
gnitate, estq&#x0301;ue elector securior quando nouit hunc certò
dignum, de digniori verò est dubius. Sic doctus Pater:
juxta quæ, & alia superiùs dicta, non tenetur Rex
Catholicus in huiusmodi prouisionibus Consi-
lium Indiarum aut Cameræ consultare, sed
juxta priuatam scientiam prouidere. Quod qui-
dem potest in Confessariis, & Capellanis accide-
re, & in aliis assistentiæ frequentioris. Immò ad-<marginalia>Rex contra|Consilij ju-|dicium po-|test ex pri-|uatâ scien-|tiâ proce-|dere.</marginalia>
do. Etiamsi Consilium & Camera alium pro-
ponant, & digniorem censeant, non teneri se illis
conformare, ob rationem dictam; quia scilicet
ipsius est certa notitia, & sic præualet alteri, quæ
de aliorum habetur dignitate. Licet enim Con-
silij judicium interueniat, illud probabilem co-
gnitionem non excedit: nisi fortè aliqua esset
persona Consiliariis nota, de quâ Regi non mi-
nùs quàm de aliâ sibi familiari constaret. Quo
euentu eorum attestationi standum esse videtur,
quæ moralem infert certitudinem.</P>
<P>  <absatz-nummer>88</absatz-nummer> Sed nihilominùs dici potest etiam tunc<marginalia>Dignior po-|test alteri|officio re-|seruari.</marginalia>
certitudinem Regis esse maiorem, quia est expe-
rimentalis, quod non habet alia respectu ipsius,
licèt talis sit respectu aliorum. Cùm dici item
possit, etiam stante æqualitate notitiæ, posse Re-
gem familiari suo gratificari, quia alius à Consi-
lio propositus, posteà poterit simili aut meliori
officio donari; juxta valdè probabilem senten-
tiam eorum, qui dicunt, minùs dignum posse in
dicto casu præferri. Non enim est nimis curandum,
quòd hic vel ille primò eligatur, cùm poßint alij pruden-<marginalia>Cardinalis|Lugo.</marginalia>
ter reseruari ad alia similia officia, & fortaßè meliora,
citò vacatura. Neque enim magnum Ecclesiæ incommo-
dum timeri potest, quòd paulò antè hic quàm ille alius,
qui fortaßè dignior est, promoueatur. Verba sunt
Cardinalis Lugo Tomo 2. de Iustitia, Disputat. 35.
num. 25. & 48.</P>
<Z><A+2>CAPVT X.</A+2></Z>
<negEZ><A+1>An in Beneficijs simplicibus, quæ sunt
Regiæ prouisionis in Indijs, & per
concursum conferuntur, possit Rex
Catholicus minùs dignum præpone-
nere digniori.</A+1></negEZ>
<P><absatz-nummer>89</absatz-nummer> <INI3>C</INI3>Anonicatus aliqui sic conferri soliti,
vt Magistralis, Doctoralis, Scriptu-
rarius, & P&#x0153;nitentiarius pro qui-
bus fit concursus, & suffragium præstant Prælati,
& Capitulares. Suffragia autem ad Regem cum
Prælatorum, & Proregis informatione mit-
tuntur, & electo ab ipso ac præsentato fit
Canonica collatio, iuxta Ecclesiæ consuetudi-<-P>@@

<-P>nem instituta. De his ergo procedit difficultas.
Circa quam.</P>
<P>  Dico primò. In huiusmodi prouisionibus<marginalia>Assertio 1.|in concursu|digniorem|præferen-|dum.</marginalia>
grauiter delinquitur, si minùs dignus præfera-
tur. Est receptissima sententia, pro quâ videri
possunt P. Thomas Sancius Tomo 1. Consiliorum,
lib. 2. cap. 1. dub. 3. num. 23. Vbi adducit Nauar-
rum, Nauarram, & Aragonem. P. Lessius lib. 2.
cap. 34. num. 68. M. Ioannes Zapata Disceptatione
de justitia distributiua, Parte 1. cap. 7. qui tamen Parte
3. cap. 3. ait (in quo & consentit Pharaonius
Tract. 2. Sen. 8. Casu. 2.) non esse obligationem
restitutionis. Dom. Solorzanus lib. 3. cap. 15. n.
66. & seqq. Vbi quamplures accumulat. Et in
Politicâ pag. 631. Diana Parte 2. Tract. 15. Resol.
40. in fine; vbi licèt videatur de Beneficijs Cu-
ratis loqui, juxta quæsitum in Titulo, resolutio
tamen est generalis, ad quam consequenter lo-
quitur Resolut. 38. §. Quarta opinio, vbi probat
Beneficia simplicia posse conferri minùs dignis,
quia dantur sine concursu; vt alios omittam. Pro-
bari potest</P>
<P>  <absatz-nummer>90</absatz-nummer> Primò. Quia huiusmodi Canonicatus<marginalia>1. ratio ex|maiori suf-|ficientiâ|requisita.</marginalia>
maiorem sufficientiam requirunt quàm Curata,
vt benè expendit P. Sancius suprà num. 21. & ex
eo infert etiam, secluso concursu, dignioribus de-
bere conferri. Quod & tenet P. Lessius suprà nu.
64. & Cardinalis Lugo Tomo 2. de Iustitia, Dispu-
tat. 35. numer. 20. Ergo cùm per concursum
nouus titulus, & quidem singularis æstimatio-
nis, addatur, non potest minùs dignus ante-
ferri.</P>
<P>  <absatz-nummer>91</absatz-nummer> Secundò. Nam dignior prætermissus<marginalia>2. ex hona-|ris jacturâ.|cuius Rex|non est do-|minus.</marginalia>
grauem patitur honoris jacturam in concursu su-
peratus; ergo stare illud sine graui eligentis cul-
pâ nequit; etiamsi eligens sit Rex, quia Reges non
sunt honoris alieni domini, & indignum est, vt
clamant humanæ & sacræ leges, quòd inde nas-
cantur iniuriæ, vnde jura nascantur. Id quod præ-
sertim respectu honoris Ecclesiasticorum est cer-
tum, qui & ipse sacer est, sicut & speciale ius per
oppositionem adquisitum.</P>
<P>  Tertiò. Quia Rex concursum ad huiusmodi<marginalia>3. ex Regia|prouisione.</marginalia>
prouisiones statuens ex Pontificiæ Sedis indulto,
se ad seruandam iustitiam obligauit; aliàs esset
inutilis, cùm possit, sicut in Canonicatibus aliis,
prouisio fieri, aliunde habitâ sufficientiæ notitiâ:
ergo tenetur suæ stare promissioni, quæ grauiter
obligat, cùm sit in regraui, sub onerosâ opposi-
tionis conditione, juxta irrefragabilem Scripto-
rum doctrinam, Regibus maximè retinendam, &
Christianis ante alios, singularique ratione Ca-
tholico, vt Regi Christo comprobetur similis; de
quo vates Euangelicus præclarum illud: Et erit
justitia cingulum lumborum eius; & fides cinctorium<marginalia>Isaiæ 11.|v. 5.</marginalia>
renum eius. Isaiæ 11. v. 5.</P>
<P>  <absatz-nummer>93</absatz-nummer> Dico secundò. Plura suffragia in casu<marginalia>Assertio 2.|plura suf-|fragia non|semper ob-|ligare.</marginalia>
dicto non sunt dignitatis maioris fundamentum,
vnde potest Rex alium præferre, si aliàs æquè
dignum censeat, propter adiunctas qualitates.
Probatur: Quia si certum fundamentum esset,
immeritò suffragia ad Regem mitterentur &
Beneficia ista tamdiu vacarent: quod enim Rex
facturus est, posset facere eius locum tenens, eum
præsentans, quem certissimum est à Rege præ-
sentandum, cùm nequeat ille, si Christianè actu-
rus sit, quidquam contrarium attentare. Cùm<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0041.jpg/>
@@1@<SE41>22 Thesauri Indici Titulus I. Cap. XI.
<duolan 2><-P>ergo ad Regem mittantur suffragia, signum ma-
nifestum est, iuxta eorum pluralitatem non esse
necessariò iudicandum.</P>
<P>  <absatz-nummer>94</absatz-nummer> Deinde, licet ad Canonicatus dictos ra-<marginalia>Roboratur|assertum.</marginalia>
tio doctrinæ præsertim habeatur, non tamen il-
la sola attendi debet, sed aliæ, vt dixi, qualitates:
Atqui istæ possunt aliunde cognosci, & non ex
solâ suffragatione habentium ius ad illam; ergo
& propter illas fieri prouisio in eo, qui pauciora
suffragia tulit. Prætereà, etiamsi noua notitia
non accedat, illæ ipsæ qualitates, quæ in oppo-
sitoribus proponuntur, possunt aliter à Rege,
adhibitâ consultatione, perpendi, & ex illis ipse
maiorem coniicere dignitatem.</P>
<P>  <absatz-nummer>95</absatz-nummer> Dico tertiò, probabile est non teneri<marginalia>Assertio 3.|probabile|esse Regem|non teneri|ad eligen-|dum dig-|niorem sub|reatu mor-|tali.</marginalia>
Regem in casu dicto eligere digniorem sub one-
re mortalis peccati; digniorem inquam ab aliis
iudicatum, etiamsi nihil eorum occurrat, de
quibus in Assertione præcedenti. Quod expli-
catur</P>
<P>  Primò Quia excessus potest esse paruus, ob
vnum scilicet, aut aliud suffragium: quando au-
tem talis est, minùs digni prælationem non esse
mortalem communis sententia firmat. Pro quo
videri potest P. Thomas Sancius suprà num. 17.<marginalia>Ratione|exigui ex-|cessus,</marginalia>
vbi alios adducit.</P>
<P>  Secundò. Quia exiguus excessus existimari
potest, etiamsi plura suffragia sint. Demus e-
nim esse quatuor: tunc suspicari potest, iuxta
id, quod frequenter accidit, eorum aliqua non
esse omnino iustificata, & fauori aut alteri hu-
mano respectui aliquid datum: vnde quæ re-
stant suffragia non magnum excessum faciunt.</P>
<P>  <absatz-nummer>96</absatz-nummer> Tertiò. Quia Rex liberam habet proui-<marginalia>Et quia|Rex se|noluit ali-|ter obliga-|re.</marginalia>
sionem respectu simplicium Beneficiorum, & ita
non tenetur digniores ad huiusmodi Canonica-
tus eligere, vbi per concursum non conferuntur:
Atqui non videtur inuerosimile noluisse sibi ad-
eò graue onus imponere, vt aliter faciens reatum
æternæ damnationis incurreret. Nec proptereà<marginalia>Oppositio-|nis vtili-|tates.</marginalia>
inutilis concursus redditur, tum quia frequen-
tiùs ad plura suffragia & informationes attendi-
tur; tum etiam quia sic promouentur litteræ,
oppositionis plausibili satis exercitatione. Item,
quia malor sic acquiritur benemeritorum noti-
tia, dum oppositio Regi, & Regiis Consiliariis
per eosdem innotescit. Concursum autem non
semper esse formalem benè obseruat P. Dicastil-
lus. Lib. 2. Tract. 2. Disp. 8. num. 154.</P>
<P>  <absatz-nummer>97</absatz-nummer> Tandem, quia Doctores plures de Pa-<marginalia>Qui fa-|ueant Do-|ctores.</marginalia>
trono laico loquentes, & eum non teneri graui-
ter ad digniorem præsentandum affirmantes, non
excipiunt præsentationes, quæ ab eis post con-
cursum fiunt. Et Nauarrus in Manuali Cap. 25.
num. 57. asserit, secluso iuramento, non esse
mortale eligere minùs idoneos ad Cathedras, quę
per oppositionem dantur. Id quod in Beneficiis
etiam tradunt alij, quos adducit Dom. Solorza-
nus Tomo 1. Lib. 3. Cap. 15. num. 69. Iuxta quæ
oppositio ex se grauem obligationem non infert.
Et quod plus est, Concilium Tridentinum Ses-
sione 24. Cap. 18. de Reformatione, præcipiens vt<marginalia>Tridenti-|num vt|iuuet.</marginalia>
Patronus Ecclesiasticus digniorem præsentet, de
laico nihil decernit tale: & tamen de concursu
agit pro beneficiis Curatis. Ex quo plures infe-
runt Patronum laicum ad dignioris præsentatio-
nem non esse grauiter obligatum. Quæ omnia<-P>@@

<-P>Assertionem propositam satis verosimilem oste&#x0303;-
dunt. Cùm autem sententia opposita commu-
nior & solidioribus sit innixa principiis, id Re-
ges debet reddere in huiusmodi prouisione cau-
tissimos: quod autem postremò addimus, prop-
tereà est, quia & illud verosimile, & vt non vn-
dequaque rationabile eorum arbitrium obstrua-
mus.</P>
<Z><A+2>CAPVT XI.</A+2></Z>
<negEZ><A+1>An Rex Catholicus sine lethalis culpæ
reatu Indos possit, aut eorum aliquos,
in totalem redigere seruitutem.</A+1></negEZ>
<Z><A+1>§. I.
De generali seruitute Resolutio negatiua.</A+1></Z>
<P><INI3>V</INI3>T fieri id possit, videtur apertè fauere<marginalia>Bulla Cal-|listi 3. &|Nicolaij 5.|circa In-|dorum|seruitute&#x0303;.</marginalia>
Bulla Callisti Tertij, quæ incipit, Dudum,
& Nicolai Quinti aliam insertam habet,
in quâ sic loquitur: Nos prædicta & singula debitâ
meditatione pensantes, quòd cùm olim præfato Alsonso
Regi quoscumque Christi inimicos vbicumque constitu-
tos, ac Regna, Ducatus, Principatus, dominia, posses-
siones, & mobilia bona quæcumque per eos detenta ac
possessa inuadendi, conquirendi, expugnandi, debellandi,
& subiugandi, illorumq&#x0301;ue personas in perpetuam ser-
uitutem redigendi &c. aliis nostris Litteris plenam &
liberam inter cetera commiserimus facultatem. Et infe-
riùs. Litteras facultatis præfatas, quarum tenores ad
verbum præsentibus Litteris volumus pro insertis &c.
quæcumque etiam alia ante data dictarum facultatum
acquisita, & ad ea, quæ in posterum nomine dictorum
Alfonsi Regis, suorumque successorum, & Infantis, in
ipsis, ac circumuicinis, & vlterioribus partibus, de infi-
delium ac paganorum manibus acquiri poterunt, pro-
uincias, insulas, portus, & maria quæcumque extendi,
& illa sub eisdem facultatis Litteris comprehendi &c.
Iuxta quæ videtur Pontifex Portugalliæ Regi-
bus, & consequenter Regibus Catholicis eorum-
que legitimis successoribus, redigendi in seruitute&#x0303;
Indos facultatem præbuisse. Et licet in priori
clausulâ de iis tantùm videatur loqui, qui inimi-
ci Christi sunt, quales dici Indi non possunt, qui-
bus de Christo nihil vnquam fuerat annuntiat&#x0169;:
posterior autem de illis absque vllâ dubitatione
procedit, cùm de acquirendis ex paganorum ac
infidelium terris statuat, etiam in vlterioribus
ac remotioribus partibus in quibus id omne vult
locum habere, quod de aliis fuerat præmissum:
& erat eorum vnum facultas redigendi in perpe-
tuam seruitutem.</P>
<P>  <absatz-nummer>99</absatz-nummer> Dico primò, Indi generaliter non po-<marginalia>Assertio 1.|Indos non|posse gene-|raliter in|seruitutem|redigi.</marginalia>
tuerunt, nec possunt in perpetuam seruitutem
redigi. Constat ex Pauli Tertij iteratâ declara-
tione: in Bullâ enim, quæ incipit, Dilecte fili no-
ster, sub datâ Anni 1537. die 23. Maij, ad Cardi-
nalem Taueram pro executione directâ, sic ait:
Nos igitur attendentes Indos ipsos, licet extra gremium<marginalia>Bulla|Pauli 3.</marginalia>
Ecclesiæ existant, non tamen suâ libertate, aut rerum
suarum dominio priuatos vel priuandos esse, & cùm
homines, ideóque fidei & salutis capaces sint, non ser-
uitute delendos, sed prædicationibus & exemplis ad
vitam inuitandos fore &c. Et in aliâ sub Datâ e-
jusdem mensis & anni, die autem 28. ita loqui-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0042.jpg/>
@@1@<SE42>Rex Catholicus an poßit Indos addicere seruituti.
<duolan 2><-P>tur: Ac volentes super his congruis remediis prouide-<marginalia>A$unclearlia eius-|dem.</marginalia>
re prædictos Indos, & omnes alias gentes ad notitiam
Christianorum inposterùm deuenturas, licèt extra fi-
dem Christianam existant, suâ libertate, ac rerum sua-
rum dominio huiusmodi vti & potiri & gaudere liberè
& licitè posse, nec in seruitutem redigi debere; ac quid-
quid secus fieri contigerit, irritum: ipsosque Indos, &
alias gentes, verbi Dei prædicatione & exemplo bo-
næ vitæ, ad dictam fidem Christi inuitandos fore, an-
ctoritate Apostolicâ per præsentes Litteras decernimus
& declaramus. Sic Pontifex omnem circa hoc
dubitationem excludens, adiiciens insuper p&#x0153;-
nas grauissimas, excommunicationis scilicet latæ<marginalia>Regum e-|dicta pro|eodem.</marginalia>
sententiæ sibi reseruatæ, & Romano Pontifici
pro tempore existenti. Testatur autem ibidem
à Carolo Quinto Imperatore & Rege nostro i-
dem publico edicto prohibitum: pro quo &
extant prohibitiones alię Catholicorum Regum,
de quibus Dom. Solorzanus Tomo 1. Lib. 2. Cap. 9.
num. 75. & Lib. 3. Cap. 6. à num. 28. & Cap. 7.
num. 56. & in Politica Lib. 2. Cap. 1.</P>
<P>  <absatz-nummer>100</absatz-nummer> Quid ergo? Constitutiones Apostoli-<marginalia>Bullæ Pō-|tificum|circa illud|concilian-|tur.</marginalia>
cæ sibi esse contrariæ possunt, & aliud Nico-
laus & Callistus, aliud Paulus circa rem adeò
grauem arbitrantur? Nullo modo. Debellatio-
nem quidem & seruitutem concedunt priores,
sed iuxta Iuris formam rationabiliter temperan-
dam; Iuris inquam naturalis, & gentium, &
Christianâ consuetudine regulatam. Si ita resi-
stant, vt priuari vitâ possint, meritò & serui pos-
sunt fieri; seruitus enim pro seruatâ vitâ succe-
dit. Quando autem resistentia in Indis talis sit,<marginalia>Quando|seruitus|liceat.</marginalia>
attentâ debet & Christianis pectoribus dignâ
consideratione pensari, neque enim quæuis suf-
ficit. Quid enim, si resistant Indi naturâ pauidi
vt plurimùm in aduenis incognitis, suo capiti
consulentes? Quid si etiam animosiores ad spe-
ctaculum sibi formidandum, quando scilicet His-
panos milites conspexerunt? Quâ consideratio-
ne cautum Regiis schedulis vt Indi in seruitutem
redacti, quia post datam Regi obedientiam re-
bellarunt, in suam vindicentur libertatem. Por-<marginalia>Non infe-|renda sem-|per rebel-|lantibus.</marginalia>
que estos no se pudieron hacer esclauos, aunque fueso
por ocasion de rebelion. Tomo 4. pag. 370. & seqq. Si
ergo nec rebellantes redigi in seruitutem pos-
sunt, quantò potiùs ad horrendum illis aduen-
tum resistentes? Victoria, & Sotus, quos addu-<marginalia>Tituli am-|pliùs expli-|cantur.</marginalia>
cit & sequitur Salon. 2. 2. Tomo 1. Col. 351. &
seqq. affirmant Indos non aliter seruos fieri pos-
se, quàm si volentibus Euangelium in iis regio-
nibus prædicare, ipsi resistant, & vti resistenti-
bus prædicationi Euangelij bellum inferatur.
Sed Bañez 2. 2. q. 10. artic. 10. vers. Ex his sequitur,<marginalia>Bañez.</marginalia>
id non admittit, si posteà barbari resipiscant;
quia tale bellum cederet in scandalum Euange-
lij. Ferdinandus Zurita in Enchiridio Quæstionum
Indicarum, Quæst 23. Proposit. 2. vt verosimile<marginalia>Ferdinan-|dus Zu-|rita.</marginalia>
proponit Indos, qui legatos sine saluo conductu
venientes occidunt, iniustitiam non committe-
re, si gentis sibi aduersæ sint, à quâ meritò time-
re possint. Ecce quantâ cum circumspectione
hoc est in negotio procedendum, vt deueniatur
ad casum, in quo seruitus licita esse queat. Sed
quia aliqua esse potest, si videlicet ita resistentes
non resipiscant, id concedit Pontifex, omnem
in eo euentu scrupulum eximens, iam enim illi
manifesti hostes Christi comprobantur, & cum<-P>@@

<-P>Mauris & Turcis numerandi.</P>
<P>  <absatz-nummer>101</absatz-nummer> Ratio autem pro Assertione ex con-<marginalia>Ratio As-|sertionis ex|forma A-|postolicæ|donationis.</marginalia>
cessione amplissimâ ab Apostolicâ Sede Regibus
Catholicis factâ euidenter deducitur. Nam illa
est in ordine ad conuersionem Indorum, vt ex
dictis Cap. 1. & seqq. constat. Atqui ad huius-
modi finem non confert, sed obest nimium iu-
gum seruitutis durissimum: ergo non est gene-
raliter vt licita admittenda. Maior constat, &
Minor est certa, indicaturq&#x0301;ue à Paulo Tertio,
dum ait Indos non seruitute delendos, sed præ-
dicationibus & exemplis ad vitam inuitandos:
redderetur enim nimis odiosa religio, quæ non
nisi malo omnium maximo, morte exceptâ,
proueniret.</P>
<P>  <absatz-nummer>102</absatz-nummer> Prætereà, Reges Catholici Indias pos-<marginalia>Et quiæ|in illa per-|sonale do-|minium|reseruat&#x0169;.</marginalia>
sident Pontificiâ concessione: Atqui Pontifex in
concessione dicta personale Indorum dominium
non concessit; ergo nequit illud nisi per summam
iniuriam vsurpari. De Maiori constat, & Minor
est manifesta ex Bullis concessionis Alexandri
Sexti: in priori enim tantùm terræ repertæ &
reperiendæ cum illarum dominiis, ciuitatibus,
castris, locis, villis &c. conceduntur. Vbi & sup-
ponitur nullum esse titulum ad inferendam ser-
uitutem; sic enim dicitur: In quibus quampluri-<marginalia>Bulla A-|lexandri.</marginalia>
mæ gentes pacificè viuentes, &, vt asseritur, nudi
incedentes, nec carnibus vescentes, inhabitant; &, vt
præfatij nuntij vestri possunt opinari, gentes ipsæ in
insulis & terris prædictis habitantes, credunt vnum
Deum Creatorem in cælis esse, ac ad fidem Catholicam
amplexandum satis apti videntur, spesque habetur quòd,
si erudirentur, nomen Saluatoris Domini nostri Iesv
Christi in terris & insulis prædictis faterentur. Hæc
Pontifex; iuxta quæ planum est illum ad indu-
cendam seruitutem contra naturæ iura facultatem
minimè concedere voluisse, nec tale ipsi venisse
in mentem: Pacificè enim viuentes, & ad Chri-
sti fidem suscipiendam satis apti, quo poterant
iure in seruitutem redigi, quæ, vt diximus, necis
loco substituitur iusto bello inferibilis, estq&#x0301;ue
post illam malorum extremum, sicut & eorum
formidabile compendium. Pro quo neruosè
militat Fr. Ioannes de Silua in Animaduersioni-
bus citatis fol. 16. cuius illa, inter alia verba:
Ni el Papa Alexandro quando hizo à los Reyes de Ca-<marginalia>Fr. Ioan.|de Sylua.</marginalia>
stilla supremos y soberanos Monachas de las Indias,
les concedio cosa alguna en persuicie de este derecho
natural, y de las Gentes. Sic ille, probans eodem
loco non esse in terris huiusmodi potestatem.</P>
<Z><A+1>§. II.
Quomodo aliquando licita Indorum
seruitus.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>103</absatz-nummer> <INI2>D</INI2>Ico secundò. Aliquando Indi redigi<marginalia>Assertio 2.|licere ali-|quando In-|dorum ser-|uitutem.</marginalia>
in perpetuam seruitutem tutâ con-
scientiâ possunt. Sic citati. num. 100. & pro-
batur: Quia Indis potest iustum bellum inferri,
& ita etiam possunt occidi, si id ratio iustæ de-
fensionis admittat: ergo & serui fieri, seruitute
cum morte commutatâ, quæ est communi con-
sensu probata doctrina. Tale autem bellum &
esse potest, & iam multis retro annis experimur<marginalia>In Chilen-|sibus iusti-|ficata.</marginalia>
in regno Chilensi, vbi durum satis à stirpe ge-
nus, infidum, refractarium, quod neque huma-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0043.jpg/>
@@1@<SE43>24 Thesauri Indici Titulus I. Cap. XII.
<duolan 2><-P>na neque diuina fides in rationabili contineat of-
ficio; id quod nunc maximè, generali rebellio-
ne, non sine ingenti concussione animi com-
probatum. His post expectatam diu reductio-
nem, & oblata pacis f&#x0153;dera, nec quidquam eo-
rum obtentum, indicta est seruitus Regiâ san-
ctione, de quâ Dom. Solorzanus Lib. 3. citato.
Cap. 8. num. 8. & seqq. & in Politicâ pag. 70. &
licèt nonnullis neque conueniens, neque iusta
visa fuerit: post rebellionem tamen dictam au-
diui eos aliter sentientes. Pro iustitiâ autem, prę-
ter communem rationem, & Doctorum aucto-
ritatem, sic generaliter decernentium, irrefraga-
bile suppetit argumentum, ex eo desumptum,
quod omnes, si non speculatiuè, practicè tamen<marginalia>Ex Æthio-|picis man-|cipiis ro-|boratur.</marginalia>
amplectimur, dum mancipia Æthiopica & emi-
mus & vendimus, hæc absque vllo conscientiæ
remorsu seruorum iure tractamus: Atqui in il-
lis minor seruitutis apparet titulus, vt videri po-
test apud P. Molinam Disput. 34. & seqq. & P.
Thomam Sancium Tomo 1 Consiliorum Lib. 1. Cap.
1. Dub. 4. Dom. Solorzanum Tomo 1. Lib. 3. Cap.
8. num. 108. & seqq. & in Politica pag. 69. §. Por-
que. & alios, de quo & nos Titulo 9. à num. 180.
calamo fusiori. Ergo circa Clientes non est in
quo hærere debeamus, cùm belli titulus manife-
stus sit, & ab omnibus admissus, vt benè osten-
dit P. Sancius suprà num. 1. & Dub. 3. num. 5.
Pro quo & Cardinalis Lugo Tomo 1. de Iustitia.
Disput. 6. num. 11.</P>
<P>  <absatz-nummer>104</absatz-nummer> Dici potest à Regibus Catholicis hoc
iudicatum illicitum, vt vidimus num. 100. ver-
bis illis: Porque estos no se pudieron hacer es clauos,<marginalia>Ex Regia|schedula|responsio|in qua &|rebellantes|eximuntur,|cui fit sa-|tis.</marginalia>
aunque fuese por ocasion de rebelion. Sed id non ob-
stat; concedimus enim non bellum quodlibet,
aut rebellionem quamcumque, ad seruitutem
sufficere, sicut Superiùs explicatum; iteratam ta-
men, neque cum securitate Nostrorum, & eo-
rum, qui Christianam sunt religionem amplexi,
aut emendationis spe, titulum esse sufficientem
affirmamus.</P>
<P>  <absatz-nummer>105</absatz-nummer> Id tamen circa præfatam legem serui-<marginalia>Occasio|auaritiæ|inde sum-|ta, rebel-|lionem ex-|citauit.</marginalia>
tutis addiderim, eam ruinæ illius regni occasio-
nem infandam præbuisse; dum enim prædæ huic
quæstuosæ immoderatiùs ab exercitûs nostri
Præfectis incumbitur, non iam Dei, & publicæ
caussæ res acta, & ita nec iustitiæ obseruati limi-
tes, vnde omnia in peius ruere, & retro sub-
lapsa referri conspicimus. Non placuit aliqui-
bus pax, in quâ prædæ parùm; & ita facile fuit
belli vix extinctum incendium suscitari. Videant
ergo Reges nostri quod iam admonui Cap. 9. &
Gubernatores prouinciis talibus selectissimos as-<marginalia>Ad Reges|nostros ad-|monitio.</marginalia>
signent, ni velint id, quod multis est & quæstuo-
sissimis laboribus partum, vnius diei spatio de-
perditum complorari.</P>
<P>  <absatz-nummer>106</absatz-nummer> Dico tertiò. In hac seruitutis lege non<marginalia>Assertio 3.|pueros re-|seruandos.</marginalia>
videtur rationi ac pietati consonum vt pueri aut
puellæ, etiam rationis compotes, comprehen-
dantur. Probatur</P>
<P>  Primò à simili: Nam Philippus Secundus Rex
noster non permisit Maurorum filios in rebel-<marginalia>1. Mauro-|rum Gra-|natensium|exemplo.</marginalia>
lione Granatensi seruos fieri, vt testatur Cardi-
nalis Lugo suprà num. 13. & ante illum P. Mo-
lina Disput. 33. vbi disputat an contrarium licitè
fieri potuerit: & licet affirmatiuam sententiam
amplectatur; oppositæ tamen non leuia funda-<-P>@@

<-P>menta proponit, quibus conatur satisfacere; non
tamen ita apertè, vt fundamenta prædicta suo
robore videantur penitus destituta. Quod ergo
cum Mauris factum, Hispaniæ infestissimis ho-
stibus; cur non etiam cum Indis fiat, de quibus
inter Hispanos educatis & separatis à parenti-
bus, id sperare possumus, quod in plurimis eo-
rum etiam seruis deprehendimus, Christianos
scilicet mores, & æternæ salutis pignora non
leuia, de quo possum propriæ experientiæ suffra-
gio iudicare.</P>
<P>  <absatz-nummer>107</absatz-nummer> Secundò, quia etiam post iteratam re-<marginalia>2. Ex re-|bellionis|excusatio-|nibus.</marginalia>
bellionem sunt qui censeant, fic rebellantes non
posse fieri seruos, quia rebellionis non leues ex-
cusationes inueniunt, quandoquidem non le-
uiter sunt ad excutiendum sociale iugum pro-
uocati; ergo seruitutem ad impubes extendi, ne-
que rationi neque pietati consonum apparet.</P>
<P>  Tertiò, quia in omnibus bellis, quæ in par-<marginalia>3. Ex fine|conuersio-|nis in do-|natione In-|diarum.</marginalia>
tibus Indiarum contra indigenas geruntur, ne-
gotium fidei principaliter debet attendi, cùm à
Sede Apostolicâ eo sint respectu Catholicis Re-
gibus attributæ; atqui libertate eorum, de qui-
bus agimus, negotium fidei promouetur; ergo
debet illa in ipsis sartatecta seruari. Major est
certa ob rationem positam, & Minor clara; nam
seruitus fructuosæ fidei obest susceptioni, ad
quam libertas confert, vt iam vidimus §. præce-
denti ex mente Pontificum, & ratione.</P>
<P>  <absatz-nummer>108</absatz-nummer> Dices ex hoc sequi etiam adultos non
debere seruitute mulctari, quia sic ad fidem ap-<marginalia>In adultis|aliam es-|se ratione&#x0303;.</marginalia>
tiores inueniuntur. Sed hoc non satisfacit; quia
adultos supponimus esse Christiani nominis ini-
micos, neque de illis quidquam posse eo in ge-
nere firmum expectari: At de filiis aliter sentien-
dum ob dicta num. 106. Quòd si speraretur adul-
tos libertatis conseruatione ad fidei susceptio-
nem meliùs disponendos, idem profectò dicen-
dum. Et hac de caussa Reges nostri tantopere
fuerunt de Indorum libertate soliciti, vt neque
belli jus, neque rebellionem illi obstare censue-
rint; quia scilicet negotium fidei Christianissimo
calore tractabant, quod arbitrabantur hoc pa-
cto meliùs processurum. Faciant ergo tantis
digni parentibus filij, quòd de eorum zelo ac
pietate non est cur minùs sperare, eorum plenè
conscij, debeamus.</P>
<Z><A+2>CAPVT XII.</A+2></Z>
<negEZ><A+1>Minerisnè effodiendis possint Indi, ta-
lem non meriti p&#x0153;nam, sine labe cul-
pæ lethalis addici.</A+1></negEZ>
<P><absatz-nummer>109</absatz-nummer> <INI3>P</INI3>Ost Indorum libertatem, circa quam<marginalia>In mineris|labor su-|pra seruo-|rum la-|bores.</marginalia>
Reges Catholici, vt vidimus, exi-
miè fuêre soliciti, nihil videtur ita
posse eorum solicitas conscientias agere, vt id, de
quo quæstio & controuersia præsens agitatur.
Videtur enim hæc ad Mineras compulsio quod-
dam seruitutis, & duræ satis, genus: adeò vt in-
ter seruorum officia neutiquam numeretur, iuxta
receptam apud Romanos consuetudinem, quid-
quid antè de antiquioribus fuerit minùs humanè
agentibus, & infelices in eo successus expertis.
Pro quo Athenæus Libr. 6. Cap. 7. suo de tem-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0044.jpg/>
@@1@<SE44>Mineris effodiendis an Indi addici queant. 25
<duolan 2><-P>pore sic locutus Horatius Epist. 16. Libr. 1.</P>
<shi>Vendere cum possis, captiuum occidere noli:<marginalia>Horatius.</marginalia>
Seruier vtiliter; sine pascat durus, aretque,
Nauiget, ac mediis hiemet mercator in vndis:</shi>
<P>  Annonæ prosit, portet frumenta, penusque.
Quo non obstāte, fuer&#x0169;t qui compelli posse cō-<marginalia>Licitum in|Indis vt|censeant|quidam,|& Regiâ|dispositione|sancitum.</marginalia>
serent, moderatione adiectâ, vt Christianam pie-
tatem decet, si videlicet per interualla hæc fiant, &
in soluendo laboris pretio specialissima habea-
tur cura, cum cautionibus aliis, circa quorum ob-
seruantiam attentissimos opus est se gerere Ma-
gistratus. Et ita quidem dispositum: cùm fuerint,
qui erga hoc Regibus nostris scrupulum omnem
exemerint; nihil enim à piissimis Principibus
sine hoc est saluo conductu tentatum. Disposi-
tioni autem à viris doctis, & Christiano zelo æ-
stuantibus reclamatum; ex quo factum, vt res in
consilium multorum fuerit semel iterumq&#x0301;ue vo-
cata, & Reges nostri de tollendo hoc onere mi-
sellis istis seriò tractauerint, & pro eo rescripse-
rint; quod tamen non potuit, vt eorum erat de-<marginalia>Sed non si-|ne vrgenti|scrupulo.</marginalia>
siderium, executioni mandari. Testantur autem
illi in Rescriptis variis desiderare se onus istud ab
Indorum ceruicibus amouere; sed tollerandum
illud, donec melioris dispositionis opportunum
tempus adueniat. Que sin embargo de lo proueido
por cedulas antiguas, cerca de que no fuesen compelli-<marginalia>Regium|rescriptum.</marginalia>
dos à este trabajo contra su voluntad. Verba sunt de-
cretoriæ Schedulæ, quæ extat Tomo 4. pag. 315.
Fuerunt ergo qui sic anteà prouidêre, hac graui
saucij curâ, quia spinam, quam educere cona-
bantur aliqui, alij contrà sentientes validiùs infi-
gebant. Statutum est nihilominùs in schedulâ<marginalia>Qui sem-|per vrget.</marginalia>
præfatâ oppositum; sed non ad tranquillandos
Regios animos noui & sanè docti consiliantes
suffecerunt. Iterùm de tollendo deliberatum gra-
uamine, & designatum tempus pro executione
commodiùs inducendâ. Nequidquam tamen; &
ita res in eôdem statu, quem & nunc habet, est
relicta.</P>
<P>  <absatz-nummer>110</absatz-nummer> Est ergo caussa hæc pro vtraque parte
satis superq&#x0301;ue ventilata, vt nihil à me addi in
præsenti possit, cuicumque adhæsero, quod ma-
gni queat esse momenti. Licitum si dixero esse
grauamen, iam melioribus testibus id firmatum,
quorum auctoritate res agitur. Si illicitum asse-
ruero, nihil meâ existimatione confecerim; neque
currentem hanc tanto impetu machinam pusillæ
vocis instantiâ reuocauerim. Fr. Miche&#x0308;l de Agia
Franciscanus ex professo probandum assumpsit<marginalia>F. Michae&#x0308;l|de Agia|affirmantis|partis acer|propugna-|tor, qui &|alios con-|gerit non|penitus|sufficientes.</marginalia>
licitā esse Indorum ad metalla effodienda com-
pulsionem, sic Regium Rescriptum Philippi Ter-
tij Anno 1601. transmissum interpretans pag. 60.
& seqq. Cuius sententiæ quamplures viri docti
in Limanâ hac vrbe subscripserunt; duodecim
inquam maioris abollæ Theologi, & Iuris vtrius-
que Professores, aut in eôdem versati; & præ-
ter eos decem alij S. Philippi Collegæ, qui vi-
dentur ad augendum numerum subscribentium
adsciti: licet enim in eo Collegio plures fue-
rint, qui Iurisprudentiæ studentes, in eâ insignes
euaserint facultate, & primarias in hoc regno se-
des occuparint; dum tamen ibidem agerent, vix
gradum studentium prætergressi, neque expe-
rientiâ, neque rerum notitiâ adeò excellere po-
tuerunt, vt eorum iudicium in re tantâ, contrà
sentientibus & clamantibus quamplurimis scie&#x0303;-<-P>@@

<-P>tiâ, prudentiâ, experientiâ, & religione conspi-
cuis, tanti fieri debuerit, & tot subscriptionibus
paginas onerari. Illud maioris profectò mome&#x0303;-
ti, quod citatus Pater attestatur, Proregem scili-
cet Dom. Ludouicum à Velasco, affirmasse ipsi,
alios à se consultos idem censuisse, & in re om-
nes esse conformes, licèt viis diuersis incedentes.
Quod si ita est, cur non & eorum subscriptiones
dictus Pater obtinuit, & suæ lucubrationi con-
texuit?</P>
<P>  <absatz-nummer>111</absatz-nummer> Contrarium tamen, vt dixi, quamplu-<marginalia>Contra il-|lum duo|ex eâdem|Religione|depugnant.</marginalia>
rimi corditùs tenuerunt, ex quibus eiusdem Re-
ligionis alumnus Fr. Ioannes de Silua in Ani-
maduersionibus iam citatis fol. 69. pag. 1. cuius,
quia nimis acerba, nolo verba transcribere. Et
R. P. Fr. Antonius Martinez, vir ob insignem
probitatem & doctrinam, muneraq&#x0301;ue in eâdem
Religione præclarè gesta, magnæ apud omnes
existimationis; qui id non solùm verbo, sed &
scripto testatus, vt citatus Auctor affirmat, qui
contra se Religiosos omnes aliorum Ordinum
videtur habuisse, cùm nullum ex illis habeat sui
placiti subscriptorem. Et erant tunc Limæ viri
doctissimi, si vspiam aliàs. Habuit etiam alios
spectatæ doctrinæ mastyges, inter quos fuit, qui<marginalia>Et vali-|diùs P.|Franciscus|Coe&#x0308;llius è|Societate,|cum laude|adductus.</marginalia>
satis doctum circa hoc elaborauit opusculum,
quod apud me habeo manu-scriptum, in quo
pius, expertus, & eruditus Auctor P. Agiæ sen-
tentiam apertissimâ ratiocinatione conuellit, &
quàm sint eius leuia fundamenta, & verò etiam
falsa, demonstrat. Ignoratum autem à me Au-
ctorem Dom. Solorzanus fecit manifestum To-
mo 1. Lib. 2. Cap. 23. num. 7. & Tomo 2. Lib. 1.
Cap. 14. num. 2. & in Politicâ Lib. 2. Cap. 16. in
principio. Fuit enim Senator priùs Regius in Li-
mano Prætorio, & postea Societatis nostræ Re-
ligiosus, P. Franciscus Coe&#x0308;llius, ab eôdem qui-
dem meritò, sed citra meritum, felici quondam
discipulo in Salmanticensi Academiâ collauda-
tus. Et eius quidem opusculi subsidiis instructus,
aliaque à se, aut ab aliis adiecta perpendens cita-
tus Scriptor, sententiam Magistri sui præferen-
dam censuit citato Lib. 1. Cap. 15. num. 6. vtpo-
tè in vtrôque foro securiorem, & solidioribus
rationibus innitentem. Indicat autem opposi-
tam satis probabilem Cap. 14. num. 1. Quod ego<marginalia>Sententia|affirmans|probabilis|tantùm ab|extrinseco.</marginalia>
quidem negare nequeo, sed extrinsecâ proba-
bilitate, ab auctoritate inquam multorum, de
quâ dictum, addito sapientium Consiliariorum
in Regio Senatu, aliorumq&#x0301;ue, inter quos res est
agitata, iudicio. Si enim eius fundamenta ex-
pendantur, leuia quidem deprehenduntur, &, vt
dixi, nonnulla etiam apertè falsa. Et ita Dom.
Solorzanus in Politica loco superiùs adducto, qui
respondet num. 1. Capitis 14. nihil de probabili-
tate subiunxit, ne sic ansam continuationi præ-
staret.</P>
<P>  <absatz-nummer>112</absatz-nummer> Quod vt ampliùs ostendam, obseruo<marginalia>Grauia in-|conuenien-|tia in coa-|ctione hu-|iusmodi|nostri Re-|ges agnos-|cunt, vnde|circa illam|religione|tanguntur.</marginalia>
id, quod est quidem obseruatione dignissimum,
Principes inquam nostros grauia inconuenientia
dignoscere, quæ in hac metallicâ coactione si-
ne vmbra aliqua tergiuersationis occurrunt, &
ad onus hoc tollendum potenter induci, immò
& impelli, vt iam dictum. Pro quo Regis nostri
Philippi Secundi Salomonis Hispani in regnan-
di scientiâ, verba præstat auscultari; sic enim lo-
quitur in Rescripto quodam, quod adducit ci-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0045.jpg/>
@@1@<SE45>26 Thesauri Indici Titulus I. Cap. XII.
<duolan 2><-P>tatus P. Coe&#x0308;llius num. 123. Siguen se grandee in-
conuenientes: especialmente que como van muchos ta-
les Indios à seruir fuera de su tierra y naturaleza,
cinquenta, y otras mas leguas, à donde estan las mi-
nas, è ir cargados con sus comidas, mantas, y camas,
adolecen algunos de ellos, y mueren. Demas que la
doctrïna Christiana, que à los tales se auia de dar, se
impide, y se cometen otras ofensas de Dios nuestro Señor,
è se memos caba la gente de esa nueua España, è se
siguen muchos daños è inconuenientes à lauida y sa-
lud de los dichos Indios &c. Rescriptum autem hoc
Nouæ-Hispanię missum, Carolo Quinto guber-
nante, & eius nomine Maximiliano & Mariâ
Caroli ipsius filiâ Hispaniæ gubernatoribus die
22. Februarij Anni 1549. Sed à Philippo Secun-
do die 30. Nouembris Anni 1568. ad Peruuium<marginalia>Rescriptum|ad vnam|Prouinciā|quomodo|aliis com-|mune.</marginalia>
extendi iussum, vbi eadem ratio, & ita eadem
iuris dispositio erat pariter requisita. Quod in
Regiis schedulis vim legis habentibus specialiter
locum habere, cum aliis probat Dom. Villaroel
Parte 2. Pacificæ gubernationis Quæst. 11. Artic. 4.
num. 42. & seqq. Præfata autem inconuenientia
non minora modò, quàm olim; nisi quòd im-
minuto valde Indorum numero, onus dictum ad
pauciores reducitur, & ita magis importabile red-
di necessarium est; vnde & Reges nostri pro illo
submouendo soliciti, modum quærunt, sed
non inueniunt, procrastinatione vtcumque con-
tenti.</P>
<P>  <absatz-nummer>113</absatz-nummer> Sed rogo iam cur ita sint circa nego-<marginalia>Ex timore|conscientiæ|Regum no-|strorum|arguitur|contra præ-|tensam|probabili-|tatem.</marginalia>
tium istud anxij, cùm eorum conscientiæ possint,
non subleuato grauamine, de quo loquimur,
tranquillari? Ad tranquillandam enim conscien-
tiam opinio satis probabilis sufficit, ea præsertim
quæ & intrinsecâ & extrinsecâ probabilitate
prædita comperitur. Hac de caussa cùm India-
rum occupationem licitam multi esse negarent,
nec leuibus fundamentis, quia nec Pontifex po-
tuit, quod erat alienum conferre: Regum tamen
nostrorum conscientiæ omnino fuêre tranquil-
læ, nec de dimittendo tali dominio tractarunt,
quia pro illis erat probabilis satis opinio de pote-
state Pontificis, quam ipsos secutos Pontifices
multi Doctores affirmant; & hoc satis superq&#x0301;ue
est ad tranquillitatem conscientiæ quantumuis ti-
moratis inducendam. Item Catholici Reges de
dimittendo regno Portugalliæ numquàm cogi-
tarunt; cùm tamen essent plures, qui non sine
fundamento alterius ius præferendum affirma-
rent: quod meritò ab ipsis præstitum, quia sen-
tentiam sunt probabilem satis amplexi, auctori-
tate, Iuribus, & rationibus commendatam. Quod
& in multis aliis possem similiter demonstrare.
Cùm ergo eorum animi in eâ, quam sequuntur,
de grauamine Indorum sententiâ conquiescant,
signum est illam non eâ probabilitate gaudere,
quâ gaudent aliæ, & ita non solidis fundamen-
tis comprobari.</P>
<P>  <absatz-nummer>114</absatz-nummer> Si dicas hoc ipsorum pietati tribuen-<marginalia>Non sola|eorum pie-|tas, sed &|iustitia de-|bet in tali|causa mi-|litare.</marginalia>
dum. Fatebor equidem: quis enim Regum no-
strorum perspectissimam non habeat pietatem?
Sed certè non sola ibi pietas, sed iustitia etiam
videtur pro miseris istis aduocare. Quod mani-
festè constat ex eorum attestatione in nuper ad-
ducto Rescripto, in quo damna commemorant,
quæ Indi ex statutâ coactione ad metallorum
effossionem incurrunt: ad ea enim impedienda<-P>@@

<-P>non sola pietas, sed iustitia compellit, cui pro-
prium est ius suum vnicuique conferre, & ser-
uare incolume, dum ratione officij peculiaris o-
ritur obligatio.</P>
<P>  <absatz-nummer>115</absatz-nummer> Et hoc quidem quod in Mineris aliis<marginalia>In Mineris|argenti vi-|ui id cer-|tius compe-|ritur.</marginalia>
censetur durum, in Minera Huanca Velicensi,
quæ viui est argenti, durissimum sanè videtur.
Vnde præfatus P. Agia, qui Indos ad huiusmodi
operas compelli posse probauerat, vbi rem pro-
priis oculis attentè perspexit, in profunditatem
centum quinquaginta statuum descendens (est
autem nobis Status, humani corporis mensura)
per scalas pensiles, & exiguæ lumine lucernæ,<marginalia>Palinodiæ|P. Agiæ.</marginalia>
palinodiam testatissimam recantauit, vt constat
ex vltimâ clausulâ dictæ lucubrationis. Et licèt
modò Indorum labor in monte illo non ita dica-
tur esse terribilis, vti erat quando à prædicto Pa-
tre profunditas est illa lustrata; semper tamen
damna paruo discrimine perseuerant. Vnde Rex
noster Philippus Quartus, votis communibus
sospitandus, post vltimam consultationem circa
hoc habitam, Regiâ sanè & Christianâ magnani-
mitate promisit, obtentâ, vt speratur, pace, quam
tot vndique bella disterminant; Indos à labore
prædicto penitus releuandos, & ex Hispaniâ,
Germaniâ, ac Prouinciis aliis magnis quantum-
uis sumptibus, necessariam argenti viui copiam
exportandam. Sic Dom Solorzanus Cap. 15. ci-
tato num. 91. Sit ergo pax, ô pacis Auctor, in
diebus nostris, vt post nostros dies pacis fructum
pacifici maris accolæ, quem desiderant, conse-
quantur. Neque ego de hoc plura, vbi non per
campos eruditionis excurso, sed rem conscien-
tiæ ago, consulens breuitati, certusque post lon-
giores discursus nihil obtinendum amplius, quàm
quod postremâ illâ est consultatione firmatum.</P>
<P>  <absatz-nummer>116</absatz-nummer> Vnum illud addam, quod minimè præ-<marginalia>Indi monti|Huanca|velicano|sacrificant.|vt euadāt|incolumes</marginalia>
tereundum duxi, cùm rei notitia ad me hoc ip-
so, quo ista scribo, tempore, Nostrorum per
litteras relatione delata fuerit, heri videlicet: De-
prehensum scilicet Indos, qui ex regione non
parùm dissitâ ad Huanca velicanum montem ad-
uehuntur, cùm propè accedunt, monti sacrificare
solitos hoc ritu, vt intra domum aliquam con-
uenientes, ex mayzio, & aliis terræ fructibus,
familiari ipsorum alimento, quilibet coram se
paruum disponat aceruum: hos autem omnes
copulantes, ex iis grandiorem aceruum consti-
tuunt, & illum monti suis ceremoniis immolant,
ab eo enixè postulantes, ne illis noxius & exi-
tialis sit, vt de more habet, nec tremuli & into-
xicati fatalis & lethalis pulueris haustu, sed in-
columes ad lares proprios reuertantur. Adeò
parùm in istis prouexit fides post diuturnam il-
lius prædicationem, dum importuno huic labori
affixi, vix possunt seriò, & cum debitâ ad fidem
affectione piâ, de illius necessario ad salutem di-
ctamine cogitare.</P>
<P>  <absatz-nummer>117</absatz-nummer> Dum Hebræi in Ægypto intolerandis<marginalia>Intolerandi|labores fi-|dei obices.</marginalia>
laboribus affliguntur, periclitatur fides, & in Ido-
lo latriæ barathrum eorum plurimi deturbantur.
Hinc Deus illis per Ezechielem 23. vers. 8.<marginalia>Ezech. 23.|v. 8.</marginalia>
sic exprobrat: Insuper & fornicationes suas, quas
habuerat in Ægypto, non reliquit. Hinc & vitulum
in deserto post tot Dei mirabilia à Deo in eorum<marginalia>Ex Hebræis|in Ægypto|comproba-|tum.</marginalia>
patrata gratiam, mirè infideles adorant, quasi A-
pin Ægyptium, vt boni testantur Interpretes.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0046.jpg/>
@@1@<SE46>Circa Indorum seruitium personale. 27
<duolan 2><-P>Videndus P. Cornelius circa Exodi 1. v. 10. &<marginalia>Exodi 2.|v. 1.</marginalia>
Deo quidem de ipsorum agente libertate, Moses
hæret, qui ad eam perficiendam mittebatur. Re-
spondens Moyses, ait; Non credent mihi, neque audient
vocem meam, sed dicent; non apparuit tibi Dominus.
Exodi 2. v. 1. Non credent conturbati animi op-
pressione durissimâ. Si enim conturbatus ani-
mus non est aptus ad exequendum munus suum,
munus inquam circa communes & familiares et-
iam functiones: quomodo aptus ad res fidei sit,
vbi supernaturale negotium geritur, & cum iis
agitur, qui ad huiusmodi vix quieti & cessantes
emergunt, instructionibus iteratis? Apparuit
(Gedeoni) Angelus Domini, & ait; Dominus te-
cum, virorum fortißime. Dixitq&#x0301;ue ei Gedeon: si Do-<marginalia>Et ex Ma-|dianitica|seruitute.</marginalia>
minus nobiscum est, cur apprehenderunt nos hæc om-
nia? vbi sunt mirabilia eius, quæ narrauerunt Patres
nostri, atque dixerunt: De Ægypto eduxit nos Dominus?
Iudic. 6. v. 12. & 13. Ecce vocem vacillantium<marginalia>Iudic. 6.|v. 12 & 13.</marginalia>
circa fidem, dum plus æquo à dominantibus ex-
ercentur. Et oppreßi sunt valdè ab eis. v. 1. Ipsa vi-<marginalia>v. 1.</marginalia>
detur nutare Gedeonis fides, viri fortissimi: quid
ergo faciant imbecilles?</P>
<P>  <absatz-nummer>118</absatz-nummer> Ergo singularis Protector fidei Rex<marginalia>Felices vi-|ctoriæ ex|profligata|Idololatria|in Indijs|Regi Ca-|tholico pro-|mittuntur.</marginalia>
Catholicus illam in suis Indis radicandam accur-
ret, durissimi laboris oppressione submotâ: sic
victorias sibi de infestissimis poterit hostibus
præclaras & frequentes polliceri. Timeo enim
ne Idololatria in regionibus istis non penitus ex-
tirpata, cursum victoriarum impediat. Victurus
Gedeon, & memorabili profectò victoriâ, præ
aliis omnibus, quæ in Scripturis sacris celebran-
tur, ab Idololatriæ expunctione captare jubetur
auspicium, cùm ei dicitur: Destruesque aram Baal,
quæ est patris tui: & nemus, quod circa aram est,
succide. Fecit sicut præceperat Dominus. v. 25. & 27.<marginalia>Iud. 6. v.|25. & 27.</marginalia>
& Deus pariter, quod promiserat, adimpleuit
felicissimâ victoriâ, qualem in Euangelii Luce
futuram Euangelicus Vates annuntiat, cùm ait:
Superasti, sicut in die Madian: quia omnis violenta
prædatio cum tumultu, & vestimentum mistum san-
guine erit in combustionem, & cibus ignis. Isaiæ 9.
v. 4. & 5. Violenti, & tumultuum excitatores<marginalia>Isaiæ 9.|v. 4. & 5.</marginalia>
inhiantes prædæ, quæ ex Indiis optima transmit-
titur, feliciter superandi, & totus ille sanguineus
apparatus ferro flammaq&#x0301;ue mactandus. Vbi &
Iacobi Iansonlj expositio sic habet: Violentiam
Tyrannorum, amor religionis, quasi quidam ignis, absu-<marginalia>Iacobus|Ianssonius.</marginalia>
met. Sic illi scribens in Psalmum 47. v. 9. Si ergo
Tyranni eò deueniunt per Dei gratiam, vt amor
religionis eos quasi quidam ignis absumat: quod
de Rege nostro æquum fuerit expectemus, in
quo tyrannicum nihil, sed paterna omnia, vnde
Augusto feliciùs: spontaneis imperat,</P>
<tspb>                    Victorque volentes</tspb>
<P>  Per populos dat jura, viamq; affectat Olympo.
Virgilius 4. Georgicorum. Absumet eum profe-<marginalia>Virgilius.</marginalia>
ctò ignis religionis, vt zelo fidei exæstuans, eam
in remotis hisce terris stabilire curet, idololatriæ
reliquiis penirus profligatis. Sic autem hostes<marginalia>Felix præ|alijs in No|uâ Hispa-|niâ conuer-|sio, quia In-|di ad Mi-|neras non|compulsi.</marginalia>
suos fortunatissimè superabit, sicut in die Madian:
paucis scilicet militibus plures, & Christianis po-
pulis pace desideratissimâ restitutâ. Pro quo con-
sideratione dignissimum occurrit id quod in
Noua-Hispania felicissimè dicitur obtigisse, in
nouis inquam conuersis nullas Idololatriæ reli-
quias deprehensas. Cuius rationem adducit P.<-P>@@

<-P>Fr. Ioannes de Silua, suprà fol. 47. pag. 2. & fol. 91.<marginalia>P. Fr. Ioan.$unclear|de Silua.</marginalia>
pag. 1. quòd Indi ad Mineras non compellantur.
Qui & sol. 46. pag. 1. ex argenti abundantiâ in
regno illo per voluntarios Indos educta arguit,
vt in Peruuio, & aliis Indicis regionibus, idem
sibi possint Reges nostri polliceri. Pro quo item
fol. 84. & 85.</P>
<Z><A+2>CAPVT XIII.</A+2></Z>
<negEZ><A+1>An Reges Catholici securâ conscientiâ
indulgere possint aut permittere In-
dorum seruitium personale.</A+1></negEZ>
<P><absatz-nummer>119</absatz-nummer> <INI3>S</INI3>Eruitium personale specialiter di-<marginalia>Quid ser-|uiti&#x0169; perso-|nale sit.</marginalia>
ctum, vt modò de illo disserimus,
quoddam est seruiendi genus coa-
ctum, ad voluntatem eorum, qui eam sibi licere
existimant facultatem, siue quia Commendatarii,
siue aliis titulis: ratione quorum aliquem erga
Indos exercent dominatum. Itaque aut cogunt
seruire semper inuitos, libertatis titulo conserua-
to, aut certis diebus, tenuissimi victûs stipendio,
vt possint diebus aliis suo commodo laborare.
Circa hoc</P>
<P>  <absatz-nummer>120</absatz-nummer> Dico, vti certissimum, sine graui pecca-<marginalia>Non licere|resoluitur.</marginalia>
to, & restitutionis onere, id non posse constare.
Videndus Dom. Solorzanus Tomo 2. lib. 1. cap. 1.
& in Politica lib. 2. cap. 2. Pro quo & militat P.
Fr. Ioannes de Silua in Animaduersionibus pro
Indicâ gubernatione fol. 26. & toto ferè Memo-<marginalia>Fr Ioan.$unclear|de Silua.</marginalia>
riali 2. ac præsertim fol. 41. vbi ait in Concilio
Prouinciali Mexicano Anni 1583. Patres omnes,<marginalia>Concilium|Prouincia-|le Mexica-|num.</marginalia>
nemine discrepante, distributionem Indorum ad
seruitium præfatum iniquam judicasse. Ratio est,
quia hoc est genus quoddam seruitutis, à quo
Indi sunt prorsus eximij, vt vidimus cap. 11. Item,<marginalia>Ratio asser-|ti ex Indo-|rum liber-|tate.</marginalia>
quia hoc legibus in speciali prohibitum, de qui-
bus Dom. Solorzanus citato cap. 1. num. 12. &
seqq. Ex quo sequitur neque Reges. Catholicos
tale genus seruitij indulgere alicui, aut permitte-
re posse, nisi fortè in delicti p&#x0153;nam, quod & ab
ipsis vetitum respectu cuiusuis particularis: nam
ad ministeria publica, & Regium famulitium, ni-
hil obstat obligari. Reges namq&#x0301;ue subditorum
sunt Angeli tutelares, & defendere tenentur eos,
ne iniuriam ab aliis, nihil tale meriti, patiantur.
Et quemadmodùm eos non possunt seruituti to-
tali subiicere, ita neque partiali, quæ sine ingenti
eorum oppressione non solet stare communiter;
cùm ingens aliàs oppressio, sit violenta diminutio
libertatis.</P>
<P>  <absatz-nummer>121</absatz-nummer> Quia vero aliqui longi temporis vsu se<marginalia>Neque cir-|ca hoc suf-|fragari|consuetudi-|nem.</marginalia>
possunt hac in parte tueri, omnis consuetudo cir-
ca hoc per easdem est leges reprobata. Et vt non
expressè reprobaretur, nihil proptereà juuare illa
posset, nisi quòd ratione illius ad maiorem resti-
tutionem, ob multiplicatas per spatia temporum
iniurias, tenerentur. Quando enim tale quid in-
ter Christianos visum, vt alii aliorum personali
addicantur seruitio, nullo p&#x0153;nali merito, inter
Hispanos præcipuè, vbi inconcussa habentur jura
pretiosissimæ libertatis? Non potest quispiam
seruitutem in rebus constituere, nisi qui dominus
earum est, vt constat ex Institut. de seruitutibus<marginalia>Instit. de|seruitut.</marginalia>
lib. 2. Titul. 3. §. 4. etiamsi seruitute dominium ab-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0047.jpg/>
@@1@<SE47>28 Thesauri Indici Titulus I. Cap. XIV.
<duolan 2><-P>solutum non amittatur. Quomodo ergo libero<marginalia>Seruitus in|rebus nisi à|domino ne-|quit impo-|ni, vnde|pro personis|arguitur.|l. Sanci-|mus.</marginalia>
homini seruitus imponi valeat, qui nullum præter
Deum dominum recognoscit? Est autem de re-
bus ad personas vsitatum in jure argumentum, vt
probat Euerardus in Topicis legalibus loco 38. &
personæ rebus quibuslibet pretiosissimis præ-
ponuntur l. Sancimus Cod. de Sacros. Eccles. & alibi.
Sufficiat ergo Indis quòd semper cum metu vi-
uant, hoc enim genus seruitutis est iuxta Horatii<marginalia>Seruitus est|vita in|metu.</marginalia>
illud Epist. 16.</P>
<negEZ>Qui metuens viuit, mihi liber non erit vm-<marginalia>Horatius.</marginalia>
quam:</negEZ>
<P>Non illis durius aliud seruitutis genus adiicia-
mus.</P>
<P>  <absatz-nummer>122</absatz-nummer> Sed quid Confessarii facient vbi perso-<marginalia>Circa Cō-|fessarios|difficultas,|vbi serui-|tium perso-|nale viget.</marginalia>
nale seruitium perseuerat, obnitentibus quibus-
dam vrbibus aut etiam Prouinciis, eò quòd di-
cant non posse aliter ea, quæ ad victum necessa-
ria sunt, ex terræ fructibus, aut re pecuariâ com-
parari?</P>
<P>  Respondeo tales, si in malâ fide sint, nequa-<marginalia>Non absol-|uendos ma-|læ fidei p&#x0153;-|nitentes, &|quid de du-|bijs.</marginalia>
quàm absoluendos, vt est compertum, cuius erit
indicium, si de seruitii talis coactione in Confes-
sione se accusent. Si verò vt dubii, Confessarius
suo non desit officio, id quod est obligationis
aperiens. Quid enim? Dicat seruitium esse lici-
tum? Mentietur. P&#x0153;nitentis id conscientiæ re-
linquat? Non erit id certè conueniens, nec lice-
bit: ideò enim dubitationem proponit suam, vt à
Confessario, Claues non solùm potestatis haben-
te, sed scientiæ etiam, dirigatur.</P>
<P>  <absatz-nummer>123</absatz-nummer> Dices posse Confessarium rationabili-
ter suspicari, si illicitum dicat esse seruitium, & re-<marginalia>Instantia|ex illorum|periculo,</marginalia>
stitutionis obligationem aperiat, P&#x0153;nitentem ni-
hilominùs contra illius declarationem acturum,
ex quo maius in ipsum damnum resultabit, quod
euitare Confessarius debet, temporale vnius in-
commodum spirituali alterius posthabendo.</P>
<P>  Verùm hoc non videtur stare posse in casu, de
quo loquimur: rogat enim P&#x0153;nitens an pecca-<marginalia>cuiusuis|eliditur,|cum vtili|doctrinæ.</marginalia>
tum sit in eo foro, in quo nequit Confessarius
responsionem legitimam denegare. Si præsertim
confiteatur se sub eo dubio seruitium retinuisse:
an scilicet grauiter peccarit, nec ne? Tunc enim
graue peccatum est, vt communiter Doctores
admittunt. Si enim Confessarius id P&#x0153;nitentis
conscientiæ remittat, conscientia dubia relinqui-
tur, vt erat anteà, & ita similiter suspicari poterit
eum in peccatum relapsurum. Si enim id ratio-
nabiliter detectâ veritate suspicatur, multò id
erit certius dubio permanente. Et quidem P&#x0153;-
nitens tenetur veritatem inquirere: ergo &
Confessarius directè respondere. Videantur
Portel Tomo 2. Casu. 45. num. 5. P. Thomas San-
chius lib. 2. de Matrimonio, disp. 38. num. 8. P. Co-
ninck disput. 8. de Sacramento Confeßionis num. 14.
P. Layman lib. 3. tract. 6. cap. 13. quæst. 4. num. 7.
& P. Palaus Tomo 4. tractat. 23. Puncto 18. nu-
mer. 10.</P>
<P>  <absatz-nummer>124</absatz-nummer> Si autem P&#x0153;nitens in bonâ fide fit, &
ex manifestatione peccatum graue in retentione<marginalia>Si bona sit|fides, Dissi-|mulare vt|Confessa-|rius possit.</marginalia>
seruitii verosimiliter timeatur, poterit dissimulare
Confessarius, juxta valde receptam doctrinam,
pro quâ P. Palaus suprà num 7. plures adducit,
quos & ipse sequitur, sicut & Portel n. 1. & seqq.
& circa quam sic loquitur Eligius Bassæus in
Floribus Theologiæ Moralis ver. Confessarius 4.<-P>@@

<-P>num. 18. Quòd scilicet cùm nulla ex monitione<marginalia>Eligius|Bassaus.</marginalia>
speratur vtilitas, & ignorantia inuincibilis est, siue
facti siue iuris diuini, naturalis aut humani, non
tenetur Confessarius docere, vel monere: immò
tenetur in hoc casu tacere propter inconuenien-
tia, quæ inde sequerentur. Et hoc verum, quam-
uis per ignorantiam peccatum illud sit in detri-
mentum proximi. Ratio est, quia nulli laqueum
debemus iniicere: sed admonere in hoc euentu
nihil aliud esset quàm laqueum & offendiculum
apponere: nam constitutus in statu bonæ Fidei,
Confessarii monitione in malo & periculoso
versabitur. Vnde cauere debet Confessarius ne
plus respondeat quàm à P&#x0153;nitente interrogatur:
ad summum contentus sit ipse Confessarius in-
terrogare P&#x0153;nitentem, nihilnè sit, quod animum
eius grauet, aut conscientiam scrupulosam red-
dat: quo pacto intelliget an culpatâ ignorantiâ
laboret. Sic Bassæus, pro quo & videndus P.
Escobar de Mandoza Tomo 2. Theolog. moral. lib.
16. num. 630. Et quod de Confessario dictum
est, de Prædicatore pariter asserendum. Si enim
in aliquod veniat oppidum, in quo tale aliquid
receptum vsu perspiciat, & ex admonitione id<marginalia>Sicut &|Prædica-|tor.</marginalia>
timeat, quod diximus, debet ab admonitione
temperare; cùm præsertim monitiones huiusmo-
digrauia soleant incommoda suscitare. Vnde cùm
Augustæ contractus quidam vsurarius inualuis-
set, quem tamen defendebant ciues, consultus
Gregorius XIII. iniquum esse respondit, neque
absoluendos, qui ab eo non abstinerent: sed ne-
que in suggestrâ, neque in cathedrâ eam rem tra-
ctandam, ne daretur turbis occasio. Sic P. Sac-
chinus Parte 4. Historiæ Societatis lib. 3. n. 121.</P>
<Z><A+2>CAPVT XIV.</A+2></Z>
<negEZ><A+1>An Indi licitè possint ad labores alios
Reipublicæ vtiles inuiti conduci, vel
id debeant sub grauis culpæ reatu Re-
ges Catholici prohibere.</A+1></negEZ>
<Z><A+1>§. I.
Recensentur labores, & diuersæ sententiæ,
ac Primò Assertio proponitur.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>125</absatz-nummer> <INI3>M</INI3>Vlti sunt tales lege interdicti labo-<marginalia>Diuersi In-|dorum la-|bores.</marginalia>
res, aut Regiâ facultate concessi,
vsuuè introducti, pro colendis sci-
licet agris, pro pastoritiâ curâ, pro litterarum
commercio; aut tabellariatu, pro pannificio, pro
ædificiis sacris & communibus, pro viarum ho-
spitiis, pro exportandis rebus ductu & oneribus
iumentorum, aliisq&#x0301;ue: de quibus meritò dubi-
tatum an licitè inuitis imponantur.</P>
<P>  <absatz-nummer>126</absatz-nummer> In quâ quæstione affirmat Dom. So-<marginalia>Quos licere|inuitis ne-|gant plu-|res.</marginalia>
lorzanus plures passim doctos pariter ac pios &
Religiosos viros se agnouisse, qui Indorum cau-
sam agentes, & miseram atque abiectam eorum
conditionem dolentes, iniuriasque ac oppressio-
nes, quas sæpè horum seruitiorum occasione pa-
tiuntur, coactionem istam absolutè & generaliter
damnarunt, qui & Regias aures assiduis litteris &
quere lis super ea tollenda implere non desinunt.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0048.jpg/>
@@1@<SE48>Ad quos Indi labores compelli poßint. 29
<duolan 2><-P>Pro quorum sententia grauia statim, & satis vr-
gentia fundamenta proponit. Et nihilominùs
contrariam amplectitur, vt videri potest Tomo 2.
lib. 1. cap. 4. & 5. & in Politicâ lib. 2. cap. 5. 6. & 7.
Nouem tamen cautiones omnino seruandas ap-<marginalia>Affirmat|Dom. So-|lorzanus|nouam ad-|ditis condi-|tionibus,|quæ recen-|sentur.</marginalia>
ponit, seu mauis dicere conditiones ad coactio-
nis huiusmodi justificationem, scilicet justè dis-
pertiendos inter omnes labores, vt non quidam
nimis onerentur, aliis otiantibus: vt seruitia sint
consueta & moderata: vt propriis commodis
priùs consulere sinantur; vt robusti tantùm, &
post annos plenæ pubertatis, senibus, fæminisque
prorsus exclusis: ne longiùs à suis oppidis abdu-
cantur: vt salarium competens in manu propriâ
soluatur: vt moderato pretio ea, quæ ad vitæ
sustentationem necessaria sunt, in locis, vbi labo-
rauerint, possint inuenire: vt in publicam vtilita-
tem designatos in priuatam nullus traducere per-
mittatur, aliis vsibus applicando, & quandoque
vendendo: vt circa fidem, & Christianam pro-
fessionem nullum accipiant detrimentum. Qui-
bus luculenter exornatis, sic subiicit, n. 97. cap. 5.
citati. Quoniam omnes superiores leges & cautiones ad
vnguem seruare in tantâ hominum rerum, prouin-
ciarumq&#x0301;ue diuersitate ac peruersitate, Magistratuum-
q&#x0301;ue distantiâ, difficilè est; illis autem non seruatis,
Indorum ad prædicta seruitia coactio non iniustiitiam
tantùm, verùm tyrannidem quoque aut rapinam re-
dolere videtur; meritò video plures doctos, pios, & gra-
ues viros, in eâ consulendâ aut approbandâ, hærere pa-
riter & horrere; ipsumq&#x0301;ue supremum Indiarum Consi-
lium (quod non minori prudentiâ quàm pietate reful-
get) ita variè, & semper quidem parcè & strictè super
hoc articulo rescripsisse. Hæc ille. Pro quo & in Po-
liticâ pag. 105. Col. 2.</P>
<P>  <absatz-nummer>127</absatz-nummer> Quibus sanè doctissimus vir id, quod<marginalia>Sed illius|placitum|sibi non|constans|demonstra-|tur.</marginalia>
ædificauerat, videtur penitus demoliri. Ait enim
amplectendam affirmantium sententiam sub con-
ditionibus antè visis. Atqui eôdem attestante,
conditiones tales sunt seruatu difficiles, & iis non
seruatis in tyrannidem incurritur: ergo sententia
talis nequit sustineri. Consequentia est legitima:
quia id, ex quo in tyrannide&#x0303; facilè prolabi potest,
nequit tutâ conscientiâ permitti, vt est cuiuis sanè
sapienti manifestum. Præterquàm quòd paria
sunt aliquid esse impossibile, & multùm difficile.
l. Apud Iulianum §. Constat. C. de legat. 1. Pro quo<marginalia>L. Apud|Iulianum.</marginalia>
& alia apud eumdem Cap. 4. cit. num. 109. Si er-
go difficilè est, & valdè quidem difficilè, vt expe-
rimentis est innumeris comprobatum, conditio-
nes seruari prædictas, impossibiles debent pro-
fectò reputari. Ex quo sequitur prædictam sen-
tentiam locum habere non posse, cùm impossi-
bilia requirat; & prætereà impossibile esse non
incurri tyrannidem; cùm sit impossibile poni
illud, per quod certum periculum tyrannidis tol-
leretur. Quibus præiactis</P>
<P>  <absatz-nummer>128</absatz-nummer> Dico Primò. Licitè possunt Indi ad<marginalia>Assertio 1.|licitam esse|compulsio-|nem, si mo-|deratio ad-|hibeatur.</marginalia>
labores aliquos Reipublicæ inprimis necessarios
Christianâ moderatione compelli, juxta dicta
superiùs. Sic P. Acosta lib. 3. de procurandâ Indorum
salute cap. 17. & plures alii non minùs pii, docti,
& prudentes Theologiæ ac Iurisprudentiæ Pro-
fessores, vt testatur Dom. Solorzanus Cap. 4. cit.
num. 48. & in Politicâ. pag. 87. Col. 2. Quod &
ipse adeò robustè & eleganter probat, vt de veri-
similitudine, ac morali ferè euidentiâ vix dubio<-P>@@

<-P>locus relinquatur. Et verò Fr. Ioannes de Silua,<marginalia>Fr. Ioan.|de Silua.</marginalia>
qui in Animaduersionibus pluries allegatis con-
tra personale seruitium acerrimè præliatur, illud
in Peruuio admittendum asserit, si fiat vt in Chi-
lensi regno, cum piâ scilicet tractatione, etiamsi
aliqualis compulsio interueniat. Sic fol. 67. &<marginalia>Probatio à|legibus, &|ratione.</marginalia>
68. & generaliùs fol. 86. & 87. Quod & leges
Catholicorum Regum nostrorum mihi validè
persuadent, cùm à piissimis, & post consultatio-
nem iteratam ac sedulam, sint profectæ pectori-
bus: de quorum præsertim erga Indos beneuo-
lentiâ multiplicia extant argumenta. Et prætereà
est ratio penitus irrefragabilis: nam vasalli liberi
possunt ad opera Reipublicæ necessaria compel-
li, quæ per alios præstari commodè nequeunt,
cum eâ moderatione, quam lex naturalis & Chri-
stiana præscribit: ergo & Indi, etiamsi liberi.
Antecedens est certum: nam vasalli sunt mem-
bra Reipublicæ: ergo vt talia seruire in necessa-
riis debent. Cùm ergo debeant, ad Principem
spectat eos iuxta necessitatis diuersa genera cum
debitâ moderatione compellere. Et quidem po-
test Princeps subditorum vitam in bello expo-
nere, vt cum communi sententiâ obseruat P.
Lessius Lib. 2. cap. 4. num. 58. pro quo & videndus
Diana Parte 6. tractat. 4. Resolut. 25. & Caramuel<marginalia>Ex domi-|nio juris-|dictionis,|quod defi-|nitur.|Caramuel.</marginalia>
in Theologia morali num. 60. vbi sic definit domi-
nium iurisdictionis: Est ius publicum conseruandi
communitatem, quæ dicitur subesse tali dominio, simul-
que destruendi quemcumque inuasorem; & hoc in com-
modum Reipublicæ. Tale&#xE8BF;&#x0301; Regi concedimus in singula
membra Reipublicæ, tale in omnia subditorum bona,
tale in omnium actiones; publico prospicere bono, legi-
busq&#x0301;ue directiuis, coactiuis, & p&#x0153;nis etiam capitalibus,
omnia damna sibi commisso populo imminentia tenetur
auertere. Hæc ille. Sicut ergo cùm bellum immi-
net, compelluntur Hispani, & non Indi, quia illi
præ istis idonei: ita ad alia, quæ meliùs ab Indis
præstari possunt, & communi bono congruunt,
illi præ aliis possunt, debentq&#x0301;ue compelli.</P>
<Z><A+1>§. II.
Assertiones aliæ pro Indorum operis, magis
in speciali.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>129</absatz-nummer> <INI3>D</INI3>Ico secundò. Pro agriculturâ con-<marginalia>Assertio 2.|pro agri-|cultura.</marginalia>
uenienter possunt compelli. Indi,
congruâ laboris mercede, & op-
portunitate temporis assignatâ. Sic citati: & con-
stat, quia occupatio hæc omnium est maximè ne-
cessaria ad vitæ sustentationem, circa quam à no-
stris est Regibus opportunè prouisum. Videndus
Dom. Solorzanus Tomo 2. lib. 1. Cap. 7. & in Po-
liticâ lib. 2. cap. 9.</P>
<P>  Illud difficile, quod ad salarium spectat; vi-<marginalia>Circa te-|nue sala-|rium diffi-|cultas.</marginalia>
detur enim tenue, cùm duplo maius voluntariis
soluatur agricolis, ex quo apparet illud neque
infimi attingere quantitatem. Accedit alimenta
etiam esse tenuia; solùm enim mayzium tostum,
aut aquâ ferè merâ decoctum, quotidie tribui-
tur: vnde isti coguntur toto sui laboris tempore
pane & aquâ jeiunare. Quod scimus loquimur,
& quod vidimus testamur. Et mirum quidem
est, quòd cùm rerum omnium pretia supra mo-
dum excreuerint, & omnium artificum stipen-
dia sint majora, in solis Indis ad laborem ex la-
ribus propriis & patriis extractis, labor æqua-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0049.jpg/>
@@1@<SE49>30 Thesauri Indici Titulus I. Cap. XIV.
<duolan 2><-P>lem æstimationem jam pridem taxatam retineat,
quam voluntarij, prout illis fuit visum, adauxe-
runt. Videntur ergo justitiæ leges exigere, vt
circa hoc Regia prouidentia disponat quod fa-
cto opus est, ne Deus in terras modis iniquis ex-<marginalia>Proptereà|infaustæ|sationes.</marginalia>
actas noua maledicta congerat, & pro pretiosis
fructibus spinas faciat & tribulos germinare.
Hinc admonet Spiritus Sanctus Eccli. 7. v. 3. ver-
bis illis: Fili, non semines mala in sulcis iniustitiæ, &<marginalia>Eccli. 7.|v. 3.</marginalia>
non metes ea in septuplum Et Osee 4. v. 13. Arastis im-
pietatem; iniquitatem messuistis, comedistis frugem men-<marginalia>Osee 4.|v. 13.</marginalia>
dacij. Quę licet ad mysticum sensum communiter
referant Interpretes, eum etiam habere possunt,
quem intendimus. Comedere autem frugem
mendacij quid sit, benè P. Cornelius exposuit di-<marginalia>Et fruges|mendacij.</marginalia>
cens fruges & fructus dici mentiri, cùm tantum
non reddunt, quantum in germine promitte-
bant: puta, cùm seges siccitate vel aurugine in
agro deperit, aut in horreis à vermibus, aut ven-
to, ae&#x0308;reúe corrupto atteritur, consumitur, & eua-
nescit. Et huiusmodi diuinæ maledictionis effe-
cta passim videmus.</P>
<P>  <absatz-nummer>130</absatz-nummer> Dico tertiò. Similiter est de pastoritia<marginalia>Assertio 3.|de pastori-|tia cura|præcedenti|similis.</marginalia>
cura dicendum. Circa quam Dom. Solorzanus
Lib. 1. citato Cap. 9. num. 23. & seqq. & in Poli-
tica pag. 122. Col. 1. piè & sapienter obseruat sa-
larium Indis pastoribus assignatum, eorum esse
labori valde improportionatum, & minus mul-
tò quàm agricolis dari solitum, iuxta taxam sta-
bilitam: quia sic arbitratus prudentissimus aliàs
legislator; videtur sanè deceptus, existimans pa-
stores, dum greges in pascuis quietè pabulantur,
aliquid posse, quod quæstum aliquem præstet,
operari. Quod cùm ad Reges nostros esset de-
latum, pietate solitâ de maiori stipendio proui-
derunt. Video autem gregum dominos ingenuè
fateri, non posse ex pacto genus hoc commer-
cij sustineri, quia suorum est perexiguum. Quæ
fortè querela ad Regias aures perueniet; nec ta-
men proptereà ab incepto desistendum: licet e-
nim huius generis minus aliquid sit; id tamen e-
rit, quod sustentationi sufficiet, frugali inquam:
& quod ex hoc fortè defecerit, potest alimento-
rum aliorum copiâ suppleri. Poterit etiam Re-
gia Maiestas, vt pristina abundantia non desit,
gregum dominis aliquid de vectigali exactione
remittere; quod eius erit piâ & magnificâ pro-
uidentiâ dignissimum; vel aliter post sapientium
consilium prouidere.</P>
<P>  <absatz-nummer>131</absatz-nummer> Dico quartò. Pro itinerantium com-<marginalia>Assertio 4.|de labore|in hospitiis|viarum.|Vti de te-|nuitate|salarij pro|custodibus|bestiarum.</marginalia>
modo licitè Indi compelli possunt in hospitiis
deseruire. Videndus Dom. Solorzanus suprà
Cap. 11. & in Politica Libr. 2. Cap. 13. ad finem.
Neque circa illud videtur esse specialis difficultas,
nisi quòd bestiarum custodibus nimis est tenue
salarium assignatum. Misero enim Indo, qui per
noctem, frigoribus & sæpè imbribus aut niui-
bus horridam, sub Ioue profectò frigido, & a-
pertis camporum spatiis, oneraria, & sessoria iu-
menta custodiuit, regalis vnus tribuitur, cùm sit
labor ille multò ampliùs æstimandus. Debent
ergo Reges Catholici circa hoc etiam curam &
pietatem suam extendere; cùm sit etiam conside-
ratione dignissimum hospitia quamplura esse In-
dorum subsidio destituta, ob eorum penuriam;
vnde labor iste mercium similitudine ponderan-
dus, quæ fiunt ob raritatem pretiosiores. Quam-<-P>@@

<-P>quàm & raritatis huius alia reddatur caussa; quia<marginalia>Viantium|inhuma-|nitas con-|demnata.</marginalia>
videlicet ab itinerantibus Indi præfati inhuma-
nè tractantur, incommodorum tædio; & diuino
ac humano timore posthabito, iis in locis, vbi
non habent miseri pusillitatis ingenitæ defenso-
rem. Cumque essent in agro, consurrexit Cain aduer-
sus fratrem suum Abel, & interfecit eum: Genes. 4.
vers. 8.</P>
<P>  <absatz-nummer>132</absatz-nummer> Præfata etiam hospitio deseruientium<marginalia>Vt sarci-|nas expor-|tent an coge&#x0303;$unclear|possint.</marginalia>
raritas effecit, vt id, quod iam pridem erat in vsu
apud nos, in desuetudinem ferè abierit, quòd
scilicet Indi onera quædam ex hospitio vno ad
aliud portent. Quod quidem licitè fieri posse
ce&#x0303;sent aliqui, quos adducit & sequitur Dom. Zo-
lorzanus Cap. 11. n. 11. & seqq. & in Politica suprà
§. 4. & seqq. Quia tamen visum est nostris Re-
gibus inhumanum, pluribus id rescriptis abro-
garunt, apud citatum videndis Auctorem. Qui-
bus non obstantibus prædicta sententia proce-
dit, quia illius propugnatores existimant in ali-
quibus regionibus vix, aut ne vix quidem posse
onerationem istam excusari. Neque credibile
esse Reges nostros hanc itinerantium molestiam
peruidisse, aut peruisam non curasse. Congruâ
deinde mercede labori solutâ, & onerum mo-
deratione prouisâ, non videtur locus scrupulo
superesse, cùm Indis de more sit oneratis iter a-
gere, & illud sanè longinquum.</P>
<Z><A+1>§. III.
Duæ aliæ Assertiones cum resolutione vti-
lis quæstionis.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>133</absatz-nummer> <INI2>D</INI2>Ico quintò, Pannificij officinæ non si-<marginalia>Assertio 5.|circa pan-|norum offi-|cinas, qua-|rum in-|commoda|referuntur.</marginalia>
ne grauibus Indorum incommodis
conceduntur: vnde non immeritò à Regibus
nostris sæpiùs prohibitæ: licet aliàs etiam con-
cessæ cum moderationibus numquàm obserua-
tis, neque vspiam obseruandis. Quando enim
Indi inuoluntarij sunt, officinæ dictæ in diros
carceres conuertuntur, & pro diurnis pensis ser-
uorum more tractantur. Negari profectò ne-
quit pannificia huiusmodi valde vtilia Indicis
esse Prouinciis; sed vtilitas hæc aliis potest mo-
dis obtineri, si videlicet officinæ tales concedan-<marginalia>Vtilitas|quomodo|possit aliter|obtineri.</marginalia>
tur iis, qui eas intra vrbes habere voluerint, vo-
luntariis operariis conquisitis. Quo pacto multis
pauperibus fæminis subueniri posset, quæ in lani-
ficio possent vtiliter occupari. Ad quod etiam
seruire possent Æthiopes, ex quorum societate
cum Indis non possunt ea damna timeri, quæ
Reges nostri cauenda penitus censuerunt; &
tunc contingent, cùm extra vrbes talis concur-
sus habetur; & coguntur præfati intra eosdem
parietes diutiùs commorari. Et arbitrium hoc
circa officinarum talium permissionem aliqui re-
rum Indicarum experientissimi vti commodissi-
mum comprobarunt, super quo & scripta lon-
giuscula prodierunt. Neque obiiciat quispiam
visitatione frequenti inconuenientia dicta offi-<marginalia>Visitatione|non vitan-|tur incom-|moda, Re-|giis sche-|dulis non|seruatis.</marginalia>
cinarum huiusmodi posse vitari; hoc enim facilè
dicitur sed non facilè adimpletur, sicut alia, quæ
pro subleuandis Indis à Regibus nostris sanctis-
simè nouimus constituta. Circa quæ Dom. So-
lorzanus cùm multa dicat & piè, & eruditè suprà<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0050.jpg/>
@@1@<SE50>Ad quos Indi labores compelli poßint. 31
<duolan 2><-P>Cap. 10. & in Politica Cap. 12. cum Regiarum
schedularum inobseruantiâ concludit. Dum er-
go permissio præualet, ad conscientiæ tribunal
caussa est ista penitus reuocanda. Non probat<marginalia>Quid de|pueris.</marginalia>
ille pueros decennio maiores ad labores textrinæ
distribui. Sed cum id ordinationes regni permit-
tunt, circa hoc velle scrupulum iniicere, est vo-
ces, vt dicitur, fundere in deserto.</P>
<P>  <absatz-nummer>134</absatz-nummer> Dico sexto, Distributio Indorum, vt<marginalia>Assertio 6.|de distri-|butione In-|dorum ad|domestica|priuato-|rum mi-|nisteria.|Et quid|non liceat.</marginalia>
priuatis seruiant, in domesticis ministeriis debet
penitus prohiberi. Sic factum à Regibus nostris,
vt videri potest apud Dom. Solorzanum Lib. 1.
Cap. 2. & in Politica Lib. 2. Cap. 3. & quia strictæ
circa hoc prohibitiones nondum fuerant exactæ
executioni mandatæ, hoc ipso tempore, quo
hæc scribo, executio à Rege nostro efficaciter
intimata, pro quâ Excellentissimi Comitis Albæ
de Aliste Peruuiani Proregis cura peruigilat, &,
vt credo, negotium hoc feliciter absoluetur.</P>
<P>  <absatz-nummer>135</absatz-nummer> Occurrebat autem circa hoc, stante di-<marginalia>Difficultas|circa re-|demptio-|nem labo-|ris pretio|ab Indis|reddito.</marginalia>
stributione præfatâ, quæ & forsan alicubi per-
seuerat; quotidiana quæstio, an scilicet Indi pos-
sint ministerium dictum pretio redimere, quæ
& pro huiusmodi aliis potest deseruire. Et pos-
se quidem Indos ipsos dubitari nequit: quiuis
enim suam potest redimere vexationem: quod
videtur etiam verosimile ex parte eorum, ad
quos seruitij vtilitas pertinebit. Illud tamen dif-
ficile, an supra pretium ab ipso, cui ministe-
rium exhibetur, pro eôdem assignatum, recipi
aliquid possit. Et vsus affirmantem partem ap-
probauit, quia si ministerium tale à voluntario sit
famulo, loco obligati, exhibendum, pluris pro-
fectò constabit, & ita qui seruitium suum pretio
redimit, hos debet maiores sumptus compensare.
E. g. Indus lignationi pro coquinæ commodo
destinatur, vt quotidie fascem lignorum addu-
cat, qui in vrbe sex aut octo regalibus venditur.
Qui ergo vult laborem redimere, totidem exhi-
bet, vnde dierum continuatione nimis quantùm
redemptionis pretium excrescit; cùm tamen ipse
pro labore duos tantùm regales accipiat.</P>
<P>  <absatz-nummer>136</absatz-nummer> In quo tamen manifesta iniustitia de-
prehenditur: Nam si labor seruientis huius tan-<marginalia>Iniustitia|in eo dete-|cta ex par-|te eorum,|cui labor|exhibetur.</marginalia>
tum valet quantum soluit: ergo pretium eidem
assignatum, cùm personaliter seruit, duorum sci-
licet, & vnius aliquando regalis, iniustum est,
cùm infra dimidium sit: neque quisquam potest
pretij diminutionem stabilire, quod commune
est, in pauperum ac miserorum præiudicium, vt
est doctrina communis.</P>
<P>  <absatz-nummer>137</absatz-nummer> Prætereà. Demus Indum istum, si<marginalia>Vrgetur ex|doctrina|certa circa|rerum pre-|tium, quod|non ex cō-|modo ali-|cuius æsti-|matur.</marginalia>
non seruiat, in conscientiâ teneri compensatio-
nem laboris offerre. Tunc certè non aliam quàm
duorum regalium, quibus eius labor æstimatur;
licet aliàs labor dictus maioris esset pretij apud
herum; quia illud debet quasi per accidens re-
putari. Quemadmodum si Indus sit ad auri vel
argenti effossionem obligatus, & die aliquo
laborare desinat, non debet Mineræ domi-
no tantùm auri aut argenti reddere, quantùm,
si laborasset, eruisset, sed quantùm labor eius æ-
stimatur: si ponamus inquam ad id in conscien-
tiâ obligari. Et idem est de laborantibus in ex-
piscatione margaritarum. Pretium enim rerum
non pendet ex alicuius commodo, sed ex com-
muni æstimatione, vt benè P. Lessius Lib. 2. Cap.<-P>@@

<-P>21. num. 67. & 76. ex quo Caramuel sic scribit<marginalia>Caramuel.</marginalia>
in Theologia morali num. 477. Pictor vili pretio
pigmenta emit, quæ scit sua arte ita attemperanda, vt
oculis gratißimis magno pretio vendantur. Et hoc tu-
ta conscientia in omnium opinione. Sic ille. Viden-
dus etiam Cardinalis Lugo Disput. 26. de Iustitia
num. 44. & P. Bauny de Contractibus Lib. 1. Quæst.
8. Sicut ergo in conscientiâ talis non teneretur
soluere, nisi quantùm labori eius est pretium as-
signatum; ita neque cùm redimit, plus debetur,
ac proinde nequit cogi totum commodum ex-
æquare. Et quidem cùm exiguum est laboris<marginalia>Legistato-|rum circa|hoc mens.</marginalia>
pretium à legislatoribus designatum, non est
credibile existimasse illos, voluntariè laborantes
adeò superius pretium laboris accipere: talis e-
nim inæqualitas iustitiæ contraria est, & eo ipso
quòd quis inuitus seruiat, maius debet pretium
laboris habere, quia labor voluntarius, sicut &
merces, vilescit. Voluerunt ergo ciuium neces-
sitati succurrere, vt essent opportuni ac necessa-
rij seruientes iis, quibus deesse voluntarij pote-
rant, cùm Indi ad seruiendum proni non sint,
vacationem à curis & laboribus magnis tunc o-
pibus præferentes: modò enim quamplures
sunt, quos lenocinium mercedis, sicut & nego-
tiationis inuitat, vt lautiùs comedant, & elegan-
tiùs vestiantur. Quod autem de domesticis ser-
uientibus diximus quoad pretij taxationem, de
iis pariter, qui in Mineris laborant, dictum ac-
cipiatur.</P>
<Z><A+1>§. IV.
Assertio Septima circa Cocam, & notanda
quædam circa illam.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>138</absatz-nummer> <INI2>C</INI2>Oca notissimum est folium in regio-<marginalia>Coca quid|sit.</marginalia>
nibus istis arbusculæ feruidioris soli,
quæ miras dicitur habere virtutes, de quibus
præsertim P. Eusebius Nieremberg Lib. 12. na-
turalis historiæ Cap. 25. & alij, quos adducit Dom.
Solorzanus suprà Lib. 1. Cap. 8. & in Politicâ su-
prà Cap. 10. Ex eo præsertim in æstimatione a-
pud Indos, quia commanso & succo hausto,
vires augere dicitur, & ad tolerandam inediam
& sitim, valde efficacem experiuntur. Vnde
qui in Mineris laborant, eâ præsertim vtuntur, &
ita quæstum magnum Cocicesorum dominis
præstat & in eo versatis commercio, ad Mine-
rarum loca, & Potosinas præsertim exportata.
P. Sacchinus Lib. 2. historiæ Societatis num. 147.
sic de illa: Coca maximam Peruiæ mercaturam con-<marginalia>P. Sacchi-|nus.</marginalia>
tinet. Ea est herba pusilla, saligno folio similis, tam
perditè indigenis in amoribus, vt non nisi in ore fe-
rant, ac sese si opus sit, venditis parent. Sic ille.
Circa quam</P>
<P>  <absatz-nummer>139</absatz-nummer> Dico septimò. Non licet Indos ad<marginalia>Assertio 7.|Indos non|posse ad|illius cul-|turam di-|stribui.</marginalia>
huius plantæ culturam distribui. Sic Dom. So-
lorzanus suprà & Regum nostrorum prouida
dispositio id seuerè prohibentium. Ratio est,
Quia bonum publicum talem coactum laborem
non requirit, sine huius enim folij copiâ labor
quicumque Indorum consistere potest, ex iis,
qui cum moderatione possunt iniungi Christia-
nâ: vires enim alimenta consiliant, quorum a-
bundantia suppetit: vnde videmus Indos conti-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0051.jpg/>
@@1@<SE51>32 Thesauri Indici Titulus I. Cap. XIV.
<duolan 2><-P>nuè laborantes, etiam vbi folij istius copia est
nulla, communibus alimentis vegetatos.</P>
<P>  <absatz-nummer>140</absatz-nummer> Prætereà. In culturâ dictâ multa ad-<marginalia>Multa cul-|turæ in-|commoda.</marginalia>
miscentur incommoda. In primis enim solum,
quod plantæ istæ requirunt, & ae&#x0308;r congenius,
ob feruorem nimium, Indorum est valde exitiale
saluti. Deinde, multas à dominis prædiorum
huiusmodi patiuntur iniurias, dum acerbè vexan-
tur, & in conualle illud lacrymarum deducti, æ-
gerrimè permittuntur exire. Item, quæ ad fi-
dem & Christianos mores spectant, pessimè
dispensantur: vix enim est Sacerdos, qui apud
eos velit diutiùs commorari. Quod quidem in
præcipuâ culturæ huiusce prouinciâ ita accide-
re fideli relatione perdidici: de quo & P. Sacchi-<marginalia>P. Sacchi-|nus.</marginalia>
nus Lib. 2. citato num. 301. ita scribit: Sunt ea iu-
ga propter asperitatem in hospitalia, & conualles pro-
ximæ propter ae&#x0308;ris inclementiam, & incubantis ca-
loris vim, valetudini pernitiosæ. Tamen quia nihil
imperuium, nihil formidolosum auro est, cùm Coca ibi
proueniat, cuius quæstiosißimum commercium in Peru-
uiâ est, valde ab externis & indigenis celebrantur.
Ceterùm quia non tam multos diuina quàm humana
inuitant lucra, inopiâ Sacerdotum numquàm ferè Di-
uinis de rebus ibi sermo auditur. &c.</P>
<P>  <absatz-nummer>141</absatz-nummer> Tandem, folia dicta ad superstitiones<marginalia>Ad diaboli|cultum ad-|hibetur.</marginalia>
& Idolorum sacrificia ab Indis frequenter assu-
muntur; & diabolo per eam culto sic proculdu-
bio agente, abusus illa sumendi ad Hispanos, fę-
minas præsertim, est infeliciter peruagatus, ma-
lorum complurium origo detestabilis comperi-
tur, vt opus fuerit Inquisitorum censuram non-
nullos in hac parte reos iudicialiter experiri.</P>
<P>  <absatz-nummer>142</absatz-nummer> Neque obiiciant Ecclesiastici ex cul-<marginalia>Ob deci-|marum|accretio-|nem mini-|mè promo-|uenda.</marginalia>
turâ huiusmodi decimas non parùm augeri, & ita
promouendam illam Indorum distributione.
Huic enim obiectioni Canonicum Ius ex dire-
cto se opponit, dum in Regula 48. sic habet in 6.
Locupletari non debet aliquis cum alterius iniuriâ, vel
iacturâ. Accedit in Consilio Limensi 2. Anni<marginalia>Regula,|Locuple-|tari.</marginalia>
1567. Parte 1. Can. 124. Patres contra vsum
talem insurgere, & Gubernatores hortari vt In-
dos ab isto labore submoueant, vel saltem ad il-
lum nulla ratione compellant. Reddunt autem
rationem his verbis: Quia Coca res est sine vtilitate,<marginalia>Concilium|2. Limen-|se.</marginalia>
& valde apta ad abusum & superstitiones Indorum:
ex cuius comestione paruum habent fructum, & mul-
tos ex culturâ labores, illiusque occasione multos periisse,
& etiam nunc perire. Sic illi. Quod ergo sic vi-
sum est Peruuianæ Ecclesiæ Primoribus, non
debent alij, in eorum suffecti locum, minùs con-
ueniens æstimare. Et si illi quidquid futurum
commodi in huiusmodi commercio posthaben-
dum censuerunt, idem etiam successores bono
spiritu ductos conuenit posthabere.</P>
<P>  <absatz-nummer>143</absatz-nummer> Sed quæstio hîc ex dictis oboritur.<marginalia>Coca an|licitè ven-|di possit.</marginalia>
Cùm enim dictum sit Cocâ quamplures abuti,
& ad superstitiones, aliaq&#x0301;ue grauia facinora eam-
dem assumi, non videtur licite vendi posse, ne sic
vendens alterius peccato communicet, sitque il-
lius caussa, & consimili reatu teneatur. Quæ
difficultas per ea videtur expedienda principia,
quæ circa rerum indifferentium venditionem a-
pud Doctores occurrunt, vt aduertit Ferdinan-
dus Zurita in Enchiridio Quæstionum Indicarum<marginalia>Iuxta do-|ctrinam de|venditione</marginalia>
Quæst. 30. Proposit. 3. Et communis resolutio est
affirmatiua; quando tamen, licet indifferentes<-P>@@

<-P>sint, non creduntur hîc & nunc ad prauum v-<marginalia>indifferen-|tium con-|cludend&#x0169;,|quæ fixa|non est.</marginalia>
sum comparari: aut talis sunt generis, quòd re-
gulariter loquendo ad prauum vsum applicen-
tur: tunc enim, nisi grauis subsit caussa, vendi
nequeunt. Circa quod tanta est in Auctoribus
varietas, tot exceptiones, aut ampliationes, vt
vix quidquam iuxta illos firmum statui possit,
quod scilicet aduersantes se non habere possit
gloriari. Pro quo præsertim videri possunt So-
cietatis Auctores, de Charitate vti & de scanda-
lo disserentes, & etiam de Contractibus, qui
sunt sanè permulti, & prætereà alij, de quorum
placitis agit Diana Parte 1. Tract. 8. Resolut. 41.
Parte 3 Tract. 5. Resolut. 36. & Tract. 6. Resolut.
44. Parte 4. Tract. 3. Resolut. 60. Parte 5. Tract. 7.
Resolut. 36. & seqq. & in Additionibus ad Tracta-
tum citatum.</P>
<P>  <absatz-nummer>144</absatz-nummer> Potest ergo Coca vendi, cùm res in-<marginalia>Potest ven-|di omni-|bus, quan-|do est ex-|posita ven-|ditioni.</marginalia>
differens sit, & ita vsu receptum, in publicis e-
nim tabernis exponitur. Quod ex multorum
doctrinâ deducit Dom. Solorzanus suprà n. 17.
& seqq. & in Politicâ pag. 117. & Ferdinandum
Zuritam specialiter adducit num. 20. vt omni-
modum Assertorem: cùm tamen ille folùm di-
cat sæpissimè licitam esse venditionem, non ta-
men semper. Iuuant autem pro eôdem, quæ ha-
bet Quæst. 39. circa tributum in deorum cultum
verosimiliter expendendum. Et de venditione,
cùm Indi emunt, nullus esse scrupulus debet, quia
illi ipsâ ad bonum naturæ frequenter vtuntur.
Quod & respectu aliorum dicendum; etiamsi
suspicio sit ad vsum non bonum assumi: quando
illa, vt diximus, publicè exposita est: si enim ne-
getur, frequentium erit dissidiorum occasio, &
ita rationabilis est caussa non negandi, quam
sufficere ad hoc multi, ex citatis, Scriptores tra-
dunt. Si autem non sit publicè exposita, & ne-<marginalia>Si non sit|exposita,|non sem-|per licet.</marginalia>
gari sine mendacio, ac iurgiorum caussâ possit:
si videlicet qui vult emere, nesciat à tabernario
haberi illam in secretiori tabernæ parte; videtur
dicendum juxta communiter receptam doctri-
nam, non posse vendi prauè vsuro, aut de quo
est verisimilis conjectura. Iam enim hic alieno
peccato sine momenti aliqualis necessitate com-
municat.</P>
<P>  <absatz-nummer>145</absatz-nummer> Vbi duplex esse euasio potest. Prima,<marginalia>Euasio du-|plex.</marginalia>
volentem emere jam esse ad peccatum à se ipso
determinatum, & ita non esse locum coopera-
tioni: quia juxta communem & receptissimam
sententiam, actus externus non addit nouam ma-
litiam interno. Secunda, eum, qui ab hoc non
emerit, empturum ab alio, & ita negatione non
euitari peccatum. Propter quam rationem ali-
qui sic opinantur, sed non benè.</P>
<P>  <absatz-nummer>146</absatz-nummer> Et quoad Primam, quæ est Emma-<marginalia>Prima im-|probatur.|ex eo quòd|eme&#x0303;s sit de-|terminatus|ad peccan-|dum.</marginalia>
nuelis Roderici Tomo 1. Summæ Cap. 23. num. 8.
Ledesmæ in Summa Tomo 2. Tract. 27. Cap. 2.
Dub. 4. Pro quâ & Diana Parte 11. Tract. 5. Re-
solut. 50. adducit P. Ferrantinum id admitten-
tem in vendente c&#x0153;nam volenti frangere jeju-
nium, aut etiam Idolum sacrificaturo, vel ama-
siæ imaginem picturo: stat omnium consensus,
teste Lorcâ 2. 2. quæst. 10. art. 9. num. 5. dicen-
tium nefas esse vendere ea, quæ per se ad infide-
litatem conferunt, neque alium vsum habent, vt
vestes Sacerdotales, Idola, eorum templa, Sy-
nagogas, & similia, quia hoc est prauis actioni-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0052.jpg/>
@@1@<SE52>Ad quos Indi labores compelli possint. 33
<duolan 2><-P>bus cooperari. Atqui juxta doctrinam dictam
hæc essent licita, quia ea ementes jam sunt ad
prauos actus à seipsis determinati, quia nullam
malitiam inter nis addunt. Deinde, hic & nunc
iste peccat: ergo & præbens peccati materiam
hic & nunc etiam peccat. Item, sequeretur pos-
se aliquem juuare alium ad occisionem alterius,
quod dici vllo pacto nequit. Patet Sequela.
Nam potest iste sibi verosimiliter persuadere, si
ipse non juuet, alios, qui juuent, futuros ad
quod à seipsis jam determinati sint. Licèt ergo<marginalia>Malè ap|plicari do-|ctrinam de|non distin-|cta malitia|actus ex-|terni.</marginalia>
actus externus aliam malitiam non addat inter-
no; in eius tamen doctrinæ applicatione error
apertus committitur: quando enim quis post
voluntatem, quam habet, occidendo aliquem,
& sic de aliis, hic & nunc in actum homicidij
prorumpit, alius est internus actus, quo hic &
nunc se ad occisionem applicat, & ad illum ad-
iuuat, qui ad externum cooperatur: non enim
vellet hic & nunc occidere, nisi haberet adiuto-
rem. Malè ergo doctrina illa de malitiâ non di-
stinctâ actûs externi applicatur. Videatur casus
similis apud P. Arriagam Tomo 5. Disput. 49. num.
66. qui & nobiscum sentit. num. sequenti.</P>
<P>  <absatz-nummer>147.</absatz-nummer> Quoad Secundam autem insurgit P.<marginalia>Secunda de|non defe-|cturo qui|vendat,|exploditur.</marginalia>
Suarez Disput. 10. de Charitate Sect. 3. num. 2. P. Pa-
laus Tomo 1. Tract. 6. Disput. 6. Puncto 10. num. 40.
& alij, contra nonnullos, ex quibus est P. Tho-
mas Sancius Lib. 1. Operis moralis Cap. 7. num. 16.
& alios, quos adducit Pharaonius Tract. 1. Seßio-
ne 11. Casu 18. & Diana citato Tract. 7. Resolut. 38.
vbi cum illis ait tantùm esse culpam venialem,
alio peccante mortaliter: quod equidem parùm
Theologicè dictum videtur: Nam aut mortale<marginalia>Tantùm|veniale in|eo esse malè|aliqui cen-|sent.</marginalia>
propter cooperationem ad mortale esse debet,
aut nullum, eò quòd reuerà cooperatio non sit,
quandoquidem etiam, tali actione non stante;
non desineret peccatum perpetrari. Quâ consi-
deratione posset sic materiam ministrans se tueri.
Esse autem mortale probatur communiter, quia
quòd futurus sit alius venditor, est per accidens,
& qui nunc vult emere, me negante, potest mu-
tare voluntatem. Ad quæ dici potest, attentis<marginalia>Communis|ratio vide-|tur infir-|ma.</marginalia>
circumstantiis posse certum esse moraliter ven-
ditorem de vtrôque, & ita hîc & nunc non esse
per accidens id, quod dicitur, sed voluntatem
ementis esse talem, vt sit cum aliorum coope-
ratione infallibilitate morali connexa. Quod si
contingat desistere, id potiùs per accidens dici
poterit accidisse.</P>
<P>  <absatz-nummer>148</absatz-nummer> Probo ergo. Quia moralis illa certitudo<marginalia>Validiores|aliæ pro-|nuntur.</marginalia>
futuri peccati, non tollit obligationem non coo-
perandi ad illud: ergo propter illam immeritò
negatur esse mortalem. Assumptum ostendo.
Nam in ipso determinato ad peccandum, stante
tali determinatione, est obligatio non exequendi
illam: ergo etiam in aliis cognitio determinatio-
nis non tollit obligationem. Deinde, ratione nu-
per adductâ: quia iste hîc & n&#x0169;c mortaliter pec-
cat: ergo & mortaliter pecccat etiam hîc & nunc
peccato cooperans. Prętereà. Iste petens materiā
peccati peccat mortaliter: ergo & illam præbens.
Consequentiā ostendo: nam si non peccaret ma-
teriā prębens, neque ille peccaret, qui eam postu-
laret: quod enim dari sine peccato potest, sine
peccato etiam peti ab eo potest. Tandem. Ego
non pecco dum vendo, quia vendet alius. Tunc<-P>@@

<-P>sic. Ille alius peccabitnè, an non? Peccabit cer-
tè; & ita videntur Auctores aduersi supponere.
Atqui non aliâ ratione peccabit, nisi quia coo-
perabitur peccato istius: ergo & ego ob eam-
dem rationem. Quin etiam, quòd ex eo fiet
non solum me posse vendere, sed etiam teneri,
quia alterius peccatum debeo charitatis lege vi-
tare. Ex quo manifestè sequitur contra Dianam<marginalia>Circa ve-|niale re-|curritur.</marginalia>
nec peccatum veniale in eo interuenire, quia
nullus ad peccand&#x0169; etiam venialiter potest obli-
gari, etiamsi per illud alterius sit crimen quan-
tumuis immane vitandum: quod tamen in casûs
contingentiâ numquàm occurret: peccatum
enim ad nihil honestum est vtile, cùm bonum
non sit.</P>
<Z><A+1>§. V.
Circa nonnnullos alios Indorum labores
extrema Resolutio.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>149</absatz-nummer> <INI2>D</INI2>Ico octauò, pro cōstructione Ecclesia-<marginalia>Assertio 8.|de Con-|structione|Ecclesia-|rum.</marginalia>
rum licitè possunt Indi compelli, justâ
mercede signatâ sic Dom. Solorzanus suprà Lib. 1.
Cap. 6. & in Politicâ Lib. 2. Cap. 8. Constat ex
dictis §. 1. Quia inter bona publica hoc locum
debet habere præcipuum, cùm humanis de-
beant anteferri Diuina. Et in primis ad constru-
ctionem Ecclesiarum in propriis eorum oppi-
dis, id est maximè conueniens, vt Indi rerum
diuinarum singularem possint formare concep-
tum: sunt enim eâ indole, vt externis hisce mi-
rificè afficiantur, & vbi squallida & inamęna sunt,
eorum corda sordibus talibus hærescere videan-
tur. Deinde, in Ecclesiis Cathedralibus idem
congruit, in quibus non solùm decentia, sed
quædam debet spectari majestas; tum ob earum
præstantiam inter ceteras, tum ad excitandos
Indorum spiritus, vt dudum dicebamus: tum de-
nique vt obligati ad diuina officia in illis quoti-
die peragenda, id possint cum voluptate aliquâ
etiam sensibili peragere, & non solùm corda,
sed etiam caro, in Deum viuum exultare.</P>
<P>  <absatz-nummer>150</absatz-nummer> Dico nonò. Pro ædificiis profanis<marginalia>Assertio|10. de ædi-|ficiis pro-|fanis.</marginalia>
idem stare potest, si publicę vtilitatis sint, & non
priuatorum, neque alij suppetant, quibus fabri-
ca possit promoueri. Ratio petenda ex dictis
§. 1. & ex similitudine aliorum, de quibus §. 2.
Quod autem de priuatorum ædificiis dictum,
non debet in casu extraordinario intelligi, vt
ruinæ publicæ ob terræ motus, quales visæ non
semel, & hoc ipso anno 1657. Ciuitate Purèn, seu
Cōceptionis, in Chilensi regno, solo penitus coę-<marginalia>Ciuitatis|Purensis|euersio.</marginalia>
quatâ, vno perstante templo & domo Societatis
nostræ, & vix quopiam domicilio alio ruinam
minitante: tunc enim bonum publicum id vide-
tur postulare. Iustâ tamen, vt dictum sæpiùs, &
Regiis inculcatur in schedulis, solutâ mercede;
quam expediet à Magistratibus pro Indis, & o-
perariis aliis, attentâ conside ratione taxari, si
non vsus ipse induxerit moderatam.</P>
<P>  <absatz-nummer>151</absatz-nummer> An autem maior esse debeat, quàm a-<marginalia>Circa|mercedem|ruinarum|tempore|difficultas.</marginalia>
liorum temporum, dubitari meritò potest; quia
raritas pretium auget, iuxta commune Docto-
rum effatum, & in his occasionibus difficiliùs in-
ueniuntur operarij ob multitudinem operarum.
Aliunde autem inhumanum, & à charitate<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0053.jpg/>
@@1@<SE53>34 Thesauri Indici Titulus I. Cap. XIV.
<duolan 2><-P>Christianâ videtur extraneum, communi ex infe-
licitate ditescere, & sic eam reddere duriorem.
Sed certè inhumanum non esse receptissimus<marginalia>Posse maic-|rem exigi.</marginalia>
vsus ostendit: sterilitas enim, quæ etiam infelici-
tatis est genus, & calamitates aliæ pretium augent
rerum multarum. Et licèt prouidere Magistratus
debeant, ne in illis pretia rerum exorbitent;
ita tamen taxare debent vt maiora sint folitis.
Vnde non solùm maius illud pretium contra
justitiam non est, sed neque contra charita-<marginalia>Neque id|esse contra|charitate&#x0303;.</marginalia>
tem; quia charitati non opponitur ordinata re-
rum dispositio, juxta quam rerum pretia pro di-
uersitate temporum debent variari. Aliàs Magi-
stratus, qui calamitatis tempore pretia rerum au-
gent, contra charitatem peccarent, quod dici ne-
quit. Et qui tunc etiam summo vendit pretio,
similiter contra charitatem delinquet, immò &
qui medio, cùm posset infimo: per quod calami-
tas tolerabilis redderetur. Præterquàm quòd eo
tempore quiuis meritò sibi consulit, quia & ipse
vendens, quæ necessaria sunt etiam cariùs emit,
& cùm nesciat quem exitum res habituræ sint,
culpandus non est, si de necessariis sibi studeat
prouidere: potest ergo operas suas cariùs ali-<marginalia>Sicut nec|res alias|cariùs ve&#x0303;-|di$unclear.</marginalia>
quantò vendere: sicut & vendi etiam cariùs pos-
sunt, quæ magis tunc necessaria occurrunt, vt
sunt ea, quæ pro ædificiis requiruntur; hoc enim
& rationes adductæ ostendunt, & Doctores tra-
dunt, cùm de pretio agunt, quod ex emptorum
crescit multitudine & necessitate maiori. Prope-
modum enim donare videtur, qui vendit rogatus, vt<marginalia>Cassiodor.</marginalia>
Cassiodorus ait lib. 4. 5. Pro quo videri Aucto-
res Societatis possunt, qui de contractibus scri-
bunt, & qui ex iis inter Recentiores id eleganter
expromit P. Bauny lib. 1. tr. 2. q. 8. & 9. videndus
item quæst. 1. & qui alios voluerit, videat in pri-
mis P. Molinam disput. 348. & P. Lessium lib. 2.
cap. 21. dub. 2.</P>
<P>  <absatz-nummer>152</absatz-nummer> Dico decimò, & vltimò, Indi meritò<marginalia>Assertio vl-|tima de ta-|bellarijs.</marginalia>
compelli possunt ad commercium litterarum.
Constat ex dictis, quia labor hic vtilissimus est
Reipublicæ. Licèt autem per alios præstari pos-
sit, vt in hoc regno circa vias præcipuas factum,
magno communicationis breuioris commodo,
quod prouidæ dispositioni Excellentissimi Mar-
chionis de Mancera meritissimi Proregis, sicut
& alia boni publici emolumenta, debetur: non
tamen ad omnes potest vias extendi, vnde pro il-
lis Indorum subsidium adhibetur. Immò & ad
alias suo labore coadiuuant successione frequen-
ti, vt breuis sit labor. In istâ tamen breuitate ni-
miùm possunt fatigari, dum pedites præeunt ta-
bellarium equitantem incitato cursu, vt & ipsi ferè
currentes ire cogantur. Circa quod Regiam pro-
uidentiam & pietatem extendi æquitas postulat,
& vt labori huiusmodi competens stipendium<marginalia>De eorum|stipendio.</marginalia>
accedat. Et cùm litterarum transmissio satis quæ-
stuosa sit, magno pro illâ pretio designato, sic-
que ingentes per annum redditus tabellario su-
premo proueniant: contra æquitatem est stre-
nuos eo in negotio ministros minimâ portione
dimittere, & Iuxum ac splendorem superuacuum
foueri sanguine pusillorum. Vltra omnes crudelita-
tes est diuitem velle fieri de exiguitate mendici. Amen-
tur honesta lucra, horreantur damnosa compendia.<marginalia>Cassiodor.</marginalia>
Cassiodorus lib. 12. 13.</P>@@

<Z><A+1>§. VI.
Additio circa genus quoddam seruitij In-
dorum, ab eorum originem trahentis
voluntate.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>153</absatz-nummer> <INI2>S</INI2>Vnt apud Occidentales nostros, qui di-<marginalia>Ianacona|qui sint.</marginalia>
cuntur Ianaconæ, quæ vox Seruitores so-
nat, & ad varia laborum applicantur genera, jam
pridem Hispanorum domestici, patrio relicto
solo, aut domesticorum filii, & vernaculi; in
quorum domibus ac prædiis vxores ducentes, &
quandoque terras sibi colendas accipientes, vi-
dentur de illorum facti jure, quod & iidem ita
contendunt, vt non liceat prædictis quò voluerint
commigrare. De quibus eruditè tractat Dom.
Solorzanus Tomo 2. lib. 1. cap. 3. & in Politicâ lib.
2. cap. 4. & resoluit contra aliquos iniquum esse
eos ita tenere, vt aliò migrandi non habeant fa-<marginalia>Nequit illis|voluntaria|migratio|prohiberi.</marginalia>
cultatem. Quod quidem à Regibus nostris ita
constitutum: sed quia mandatorum talium exe-
cutio aliquibus visa est obnoxia periculis, super-
sederi jussum, donec magis expediens aliud ju-
beatur. De quo & D. Gaspar de Escalona in
Gazophylatio Peruuiano lib. 2. Parte 2. cap. 19. num. 7.
Si ergo alicubi viget adhuc oppressa libertas, per-
missioni Regum nostrorum, non mandato tri-
buendum. Et esse quidem iniquum ex dictis
constat, quia Indi non sunt minùs quàm alii libe-
ri, vt Reges iidem piissimi, iuxta Apostolicæ Sedis
constitutiones, frequentissimè clamitant, de quo
cap. 11. ergo nequeunt vt serui in domibus aut
prædiis detineri.</P>
<P>  <absatz-nummer>154</absatz-nummer> Dici potest eos se in hanc necessitatem<marginalia>Obiectio|disiecta ex|voiuntariâ|Indorum|pactione.</marginalia>
voluntariè coniecisse, volentes quibusdam cum
conditionibus perpetuò seruire. Sed hoc est leue,
vt benè ostendit Dom. Solorzanus suprà. Id ego
addiderim, contractum dictum à lege penitus re-
probatum & nullum habitum, vt patet ex rescri-
ptis Regiis ab eôdem adductis, quibus Indi in
suâ iubentur libertate constitui. Prætereà. Vt
demus Indos sic potuisse libertati suæ præiudi-
cium inferre, at filiorum libertati minimè offi-
cere potuerunt. Cùm ergo non solùm circa pa-
rentes, sed etiam circa filios, & vniuersam pro-
geniem, qui contrà agunt, ius esse contendant,
non est voluntarium fundamentum seruitutis,
quod originalis peccati similitudine volunt sine
termino propagari.</P>
<P>  <absatz-nummer>155</absatz-nummer> Sed dubium hoc loco non prætereun-<marginalia>An graui-|ter peccant|Ianaconas|retinentes.</marginalia>
dum occurrit, an scilicet grauiter peccent cum
eo onere Ianaconas retinentes. Ad quod respon-
deo posse excusari bonâ fide, & bona fides potest
facilè ex vsu præsumi: quæ si adsit, & sit verosi-
milis suspicio monitionem de iniustâ retentione
non habituram effectum, id dicendum quod de<marginalia>Stare circa|id bonam-|posse fidem,|cui defe-|rendum.</marginalia>
seruitio personali num. 124. Bona autem fides
ex eo fundari potest, quòd retentionis iniustitia,
& Regiæ prohibitiones ignorentur. Sed esse
etiam aliunde potest, quia licet Regiæ prohibi-
tiones innotescant, potest quis communem sen-
tentiam allegare, legem scilicet non receptam à
populo, non esse obligatoriam, & insuper justi-
tiam retentionis saltem esse probabilem: illam
enim defendunt Malienzus, Besaranus, Agia, &<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0054.jpg/>
@@1@<SE54>Ad quos Indi labores compelli poßint. 35
<duolan 2><-P>quod plus est, erga Indos beneuolentissimè affe-<marginalia>Sententiæ|affirmantis|probabili-|tas.</marginalia>
ctus P. Acosta lib. 3. de procurandâ Indorum salute
cap. 17. quorum fundamenta, adiectis aliis, addu-
cit Dom. Solorzanus, qui num. 45. & in Politi-
câ pag. 80. §. Però cumque, ea non inepta esse pro-
nuntiat: addens quòd si hic articulus in discepta-<marginalia>Quid circa|rem totam|conuenien-|tiùs videa-|tur.</marginalia>
tionem permitteretur adduci, ipse indubitanter
consuleret, vt vbi sine magno Reipublicæ in-
commodo fieri possit, cessare tale seruitium ju-
beretur. Quod quidem & ego omnino sic fa-
ciendum existimo; & rationes, quæ olim execu-
tioni obstare visæ sunt, jam non subsistere: vt
meritò debeat sanctè, & ex justitiæ præscripto
dispositum, ad executionem perduci, sicut alia
quæ pro Indorum beneficio videmus præcipi &
pariter stabiliri. Dum autem id non fit, opinio-
ni dictæ sua sit auctoritas, neque rationibus, ne-
que exemplis, neque Doctorum patrocinio pe-
nitus destitutæ. Et nos ad alia transitum fa-
ciamus.</P>
<Z><A+2>CAPVT XV.</A+2></Z>
<negEZ><A+1>An sine graui conscientiæ grauami-
ne annua classium expeditio à Re-
ge Catholico possit vllatenus im-
pediri.</A+1></negEZ>
<P><absatz-nummer>156</absatz-nummer> <INI3>D</INI3>Ico vnicè, id minimè esse licitum,<marginalia>Non licet|annuam|classium|expeditio-|nem impe-|dire.</marginalia>
generaliter loquendo. Patet: nam
Rex Catholicus, quà Rex, debet
grauibus regni damnis obuiare: quà Rex In-
diarum, conuersioni Indorum, & Christiano
statui eorumdem incumbere, & de necessariis, ac
etiam vtilibus prouidere: Atqui omnibus istis
deest, dum classis expeditionem non curat: ergo
cùm materia sit non solùm grauis, sed grauissi-
ma, etiam illius graue poterit esse delictum. Ma-
ior est certa, & sine controuersiâ apud Doctores,
& ita Reges nostri talem obligationem agnos-
cunt, & sic testantur sæpiùs: audiendi tamen in
Rescripto, quod habetur Tomo 2. Pagina 1. sic
dicentes: Nos zelando el seruicio de Dios N. Señor,<marginalia>Obligatio|Reg&#x0169; Ca-|tholicorum|ab eisdem|pronuntia-|ta.</marginalia>
bien, prouecho, y aliuio de nuestros subditos y naturales,
y à la paz y sociego de los pueblos de la Nueua España,
y Prouincias de yuso declaradas, segun somos obligados à
Dios, y à ellos, paracomplir coneloficio, que de Dios
tenemos en la tierra, &c. Quòd autem ad obliga-
tionem promouendi fidem inter Indos spectat,
jam eos audiuimus sic ingenuè protestantes cap. 3.
in Corollario. Sed hîc suo loquantur idiomate,
vt fideliùs percipiantur, dum sic aiunt: Segun la
obligacion y cargo, conque somos señores de las Indias y
Estados del mar Oceano, ninguna cosa deseamos mas que
la publicacion y ampliacion de la ley Euangelica, y la con-
uersion de los Indios à nuestrasanta Fe Catolica, &c.</P>
<P>  <absatz-nummer>157</absatz-nummer> Iam Minor ostenditur. Nam retarda-<marginalia>Damna ex|retardatio-|ne secuta,|quoad te&#x0303;-|poralia.</marginalia>
tione classis res multæ ad vsum necessariæ, aut
valde conuenientes deficiunt, & quæ apud nos
sunt cariùs emuntur, inductâ raritate. Quâ ra-
tione monopolia damnant communiter Docto-
res, & mortale dicunt esse peccatum, quia si non
contra justitiam, contra charitatem tamen delin-<marginalia>Monopolia|saltem sunt|cōtra cha-|ritatem.</marginalia>
quitur, vt videri potest apud P. Molinam Disput.
345. in fine. P. Lessium lib. 2. cap. 21. num. 151.
& P. Bauny eosdem secutum lib. 1. quæst. 6. dicto 4.<-P>@@

<-P>post Cardinalem Lugo Disput. 26. de Iustitia num.
78. P. Amicum Disput. 21. de Iustitia, num. 281.
Hoc autem damnum pauperes præsertim tangit,
& ad res sacras extenditur, pro quibus lintea, telæ,
cera, thus, & alia multa deseruiunt. Quæ omnia
quando hæc scribo verissima comprobantur: vna
enim ceræ libra octo regalibus emi solita, nunc
quadraginta constat, & multis in locis plus mul-
tò, sicq&#x0301;ue alia. Non potest ergo de damnis ex
retardatione huiusmodi dubitari.</P>
<P>  <absatz-nummer>158</absatz-nummer> Quod verò ad negotium fidei spectat,<marginalia>Damna in|spirituali-|bus.</marginalia>
est pariter manifestum: est enim illud omnium
grauissimum, & ita incessantem prouidentiam
exigit: nec potest dici diligenter prouidere, qui<marginalia>Annus est|ingens spa-|tium.</marginalia>
per annum cessat, cùm sit ingens spatium. Hinc
Concilium Tridentinum sess. 23. cap. 1. de Refor-
matione, de residentiâ Prælatorum agens, sic ait:
Intereà meminerint discessuri, ita ouibus suis prouiden-<marginalia>Concilium|Trident.</marginalia>
dum, vt quantum fieri poterit ex ipsorum absentia nul-
lum damnum accipiant. Sic cùm præmisisset, quia
damna ex absentia videntur futura, si diutina illa
sit, jubet, quando vltra causas ibidem assignatas
futura est, nullo pacto debere duos, aut ad summum,
tres menses excedere, & haberi rationem, vt id æquâ ex
causâ fiat, quod an ita sit, abscedentium conscientiæ re-
linquit, quam sperat religiosam & timoratam forè, cùm
Deo corda pateant, cuius opus non fraudulenter agere
suo periculo teneantur. Verba Concilii sunt: quod
quidem vlteriùs spatium non breue judicauit, ad
breue siquidem licentiam indulget; Quoniam qui
aliquantisper tantùm absunt, ex veterum Canonum
sententia, non videntur abesse, quia statim reuersuri
sunt. Quæ etiam sunt illius verba. Quod autem
residentia in Episcopo facit, in Rege nostro su-
pereminens prouidentia requirit, vt illa non ita
cesset, quòd intra annum illius effectus aliquis
non deprehendatur; sin minùs damna non leuia
subsequentur.</P>
<P>  <absatz-nummer>159</absatz-nummer> Quod roboratur ex eo quod cum mul-<marginalia>Ex eo quòd|Reges Ca-|tholici, Le-|gati Sedis|Apostolicæ|in Indijs|sint, pro|Assertione|arguitur.</marginalia>
tis Auctoribus tradit Dom. Solorzanus Tomo 2.
lib. 3. cap. 2. num. 40. & in Politicâ pag. 509. §. Y
hablando. Reges scilicet Catholicos per concessio-
nem Sedis Apostolicæ, de quâ cap. 1. ipsius Apo-
stolicæ Sedis Legatos effectos, quia illis est In-
dorum conuersio commissa, & amplissima con-
cessa potestas ad Indicæ Ecclesiæ fundationem:
& Dom. Reyna initio Operis de Perfecto Præ-
lato cum Regali Consilio Indiarum loquens.
Quod vt, in rigore loquendo, ira non sit; id ta-
men satis exprimit eorum obligationem in ordi-
ne ad id, quod prædicto titulo volunt Auctores
dicti declarare. Quòd scilicet aut Legati sint, aut
Legatorum adinstar; & ita Legatorum curam
numquàm ipsis defuturam; vnde & debent su-
pra Episcopos vigilare, & ita præsentes esse spiri-
tu, vbi illi corpore; nec præsentiam talem per an-
num subtrahere effectibus comprobatam. Cùm
etiam in classe Indicâ præsentationes soleant E-
piscoporum transmitti, aut Pontificiæ Bullę con-
firmationis, si non & ipsi veniant Episcopi. Quo
in genere dici nequit quanta experiamur incom-
moda, Cathedralibus Ecclesiis Pastorum solatio
diutissimè viduatis. Nec fit satis ex eo quòd na-
uis aliqua cum Regiis soleat litteris mitti: tales
enim minùs securæ sunt; & quæ magni mo-
menti res habentur, non solent frequentibus ea-
rum exponi periculis. Vnde hoc prouiden-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0055.jpg/>
@@1@<SE55>36 Thesauri Indici Titulus I. Cap. XVI.
<duolan 2><-P>tię genere satis non fit prægrandi isti obligationi.</P>
<P>  <absatz-nummer>160</absatz-nummer> Et mihi quidem indubitatum est Re-<marginalia>Eorum, ad|quæ expe-|ditio spe-|ctat, culpa|detegitur.</marginalia>
ges nostros circa hoc securâ conscientiâ proce-
dere, quia iuxta allegata ab iis, ad quos talis
spectat expeditio. Videant ergo illi quomodo
in hac parte se gerant, quibus incumbit Regiam
exonerare conscientiam, ne proprias aggrauent,
malorum ingentium, de quibus est dictum, au-
ctores; timeantq&#x0301;ue formidabilem Christi senten-
tiam Matth. 18. v. 6. dicentis: Qui autem scan-<marginalia>Matth.|18. v. 6.</marginalia>
dalizauerit vnum de pusillis istis, qui in me credunt,
expedit ei vt suspendatur mola asinaria in collo eius, &<marginalia>Eorum pæ-|na scanda-|lizantium|pusillos, In-|dos scilicet.</marginalia>
demergatur in profundum maris. Sic, sic meretur
demergi, qui caussa est damni spiritualis in pu-
sillo vno, vt scilicet molæ asinariæ adstrictus in
abyssum inferni demergatur. Quid ergo de illo
erit, qui complurium temporalium ac spiritua-
lium est caussa damnorum? Sic arguit D. Am-<marginalia>D. Am-|brosius, a-|pud Noua-|rium ibi,|quod tame|in Auctore|non occur-|rit.</marginalia>
brosius; Quod si is, inquiens, qui vnum scandali-
zauerit, molâ circumligatus iactari debet in mare;
quid de te pronuntias, per cuius scelus omnis anima
sauciata est? Huic certè non asinaria mola sus-
penpe&#x0303;da ad collum, sed omnibus excelsior mons,
vt p&#x0153;næ pondus, peccati ponderi reddatur æ-
quale, Indicâ in multitudine omnium maximè
scandalizanti pusillos, jam feliciter credentes in
Christum; & infeliciter forsitan, sublatis spiri-
tualibus præsidiis, defecturos. Sed meliora Deus,
quando neque hostibus par est errorem istum
exorare.</P>
<Z><A+2>CAPVT XVI.</A+2>
<A+1>An officia honoraria in Indijs vendi li-
citè à Rege Catholìco possint.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>161</absatz-nummer> <INI3>D</INI3>Ico primò. Tot sunt Doctores,<marginalia>Assertio 1.|officia pos-|se vendi, es-|se valdò|probabile.</marginalia>
& quidem non contemnendæ au-
ctoritatis, qui licitam dicunt officio-
rum venditionem secundùm se considera-
tam, & ita praxis hujusmodi venditionis inualuit,
vt licèt vnus aut alter ex Recentioribus contra-
rium teneat, non possit de eximiâ talis sententiæ
probabilitate dubitari. Videndi illi apud Dom.
Solorzanum Tomo 2. Lib. 5. Cap. Vnico. num. 99.
& seqq. & in Politicâ Libr. 6. Cap. 13. Dianam
Parte 3. Tract. 5. Resolut. 108. P. Thomam San-
cium Tomo 1. Consiliorum Lib. 2. Cap. 1. Dub. 37.
Cardinalem Lugo Tomo 2. de Iustitia, Disput. 34.
num. 24. Eligium Bassæum V. Emptio num. 8.
Pharaonium Tract. 2. Seßione 21. Casu 5. qui eam-
dem amplectuntur, & nouissimè Ioannes Pon-
tius in Cursu Theologico Disput. 59. Quæst. 1.</P>
<P>  <absatz-nummer>162</absatz-nummer> Communis ratio est, quia sunt talium<marginalia>Ratio ex|plenâ di-|spensandi|facultate.</marginalia>
officiorum domini, & ita de illis disponere pos-
sunt, si id esse vtile judicarint. Quia tamen sunt
qui non dominos, sed dispensatores agnoscunt,
ex eo etiam potest sententia ista probari. Nam
Principes supremi habent dispensationis amplis-
simum jus, prout scilicet conueniens esse Rei-
publicæ judicauerint: ergo & per venditionem,
quia illa vtilis esse potest; sicut tutor, etsi domi-
nus bonorum non sit ad pupillum spectantium,
disponere tamen de illis potest vtilitatis ratione
permotus, & eâdem comprobatâ.</P>
<P>  <absatz-nummer>163</absatz-nummer> Dices non posse vtilitatem subesse<marginalia>Euasio ex|disconue-|nientiâ,</marginalia>
quando communiter Doctores, etiamsi possibi<-P>@@

<-P>litatem venditionis admittant, conuenientiam
negant, vt videri præsertim potest apud P. Les-
sium Lib. 2. Cap. 32. Dub. 4. & P. Fagundez de
Iustitia Lib. 5. Cap. 23. num. 7. Non potest autem
aliquid simul esse vtile, & disconueniens.</P>
<P>  Sed hoc non vrget. Quia Doctores non ne-<marginalia>præcludi-|tur, quiæ|esse in eo|vtilitas po-|test.</marginalia>
gant aliquando esse conuenientiam posse; alio-
quin secum ipsis eorum dicta pugnarent: di-
cunt autem communiter, & vt in plurimùm non
esse conuenientem, & ita sine magnâ conside-
ratione non esse ad illam deueniendum. Est au-
tem inter illos non vnus circa hoc sentiendi mo-
dus: aliqui enim conuenientiam in eo specialem
agnoscunt: pro quo videri potest P. Azorius
Tomo 3. Libr. 8. Cap. 7. Quæst. 3. P. Filliucius
Tomo 2. Tract. 34. Parte 2. Cap. 2. num. 44. Cor-
duba in Summa Quæst. 117. quos adducit, nec<marginalia>Regula in|eo seruan-|da.</marginalia>
reprobat Diana supra. Et Cardinalis Lugo suprà
etiam num. 27. benè statuit pro regulâ hoc ad
prudentiam Principis cum consilio virorum pru-
dentium ac timentium Deum spectare, qui de
venditionis conuenientiâ iudicabunt.</P>
<P>  <absatz-nummer>164</absatz-nummer> Dico secundò. Assertio præcedens ad<marginalia>Assertio 2.|pro Indiis|idem stæ-|tuens.</marginalia>
Indias potest cum eôdem gradu probabilitatis
extendi, & fortè majori: Quia cùm in illis ho-
mines locupletiores sint, maior inde vtilitas po-
test accrescere ad occurrentium necessitatum su-
bleuamen, minora etiam patiuntur grauamina
quàm ij, qui in Hispaniâ degunt, qui cùm ad
contributiones frequentes adigantur, minorem
reportant fructum ex officiis pretio comparatis.</P>
<P>  <absatz-nummer>165</absatz-nummer> Dico tertiò. Officia iurisdictionem ha-<marginalia>Assertio 3.|pro haben-|tibus item|iurisdictio-|nem.</marginalia>
bentia vendi etiam possunt à Regibus Catholi-
cis. Sic citati, si nonnullos excipias, contra quos
ingeniosè philosophatur Cardinalis Lugo num.
28. & seqq. Probatur autem ex eôdem funda-
mento, quod vel hoc probat, vel nihil. Vbi tan-
tùm dici potest periculum in venditione subesse
tali, quia iudicaturam emens, vt pretium à se
datum compenset, iustitiam vendet, & etiam in-
iustitiam, si cum emolumento futurum sit. Quod<marginalia>Vulgaris|de venden-|da iustitiæ|obiectio di-|luta.</marginalia>
certè non vrget: cùm supponamus venditione&#x0303; tale&#x0303;
non nisi dignis hominibus faciendam, à quibus
nihil timeri tale cum fundamento possit, sicut in
aliis est officiis asserendum, in quibus etiam si-
mile periculum esse potest. Et quidem multi plus
tabellionem, quàm iudicem timent, cùm à fide
instrumentorum maxima quæque iustitiæ mo-
menta dependeant. Vbi & conuenientiæ ratio
afferri potest, de quâ P. Azor suprà, quòd scili-
cet emens officium, cum moderatione procedet,
ne simul, si secus egerit, & officium perdat &
pretium. Et cùm venale officium sit, vereri me-
ritò potest, ne Princeps facilè contra se credat
obiecta, vt nouum emolumentum ablatione of-
ficij, & venditione iteratâ conquirat.</P>
<P>  <absatz-nummer>166</absatz-nummer> Confirmatur Diui Caroli Borromæi<marginalia>Exemplum|D. Caroli|vendentis|Vritanum|Principa-|tum, & a-|lia Regum|nostrorum,|vbi de Ti-|tulatis no-|tandum|aliquid.</marginalia>
exemplo, qui Vritano Principatu vendito, pre-
tij summam vno die est pauperibus dilargitus: &
tamen Principatûs talis iurisdictionem habebat,
sicut & Reges nostri vasallagium vendunt, cum
Titulo Ducatûs, Marchionatûs, Comitatûs, Vi-
cecomitatûs, & similibus, vbi licèt discrimen a-
liquod esse videatur inter Titulatos istos, & in-
feriores judices, quod Cardinalis Lugo sapien-
ter expendit: non tamen absolutè conuincit, sed
majorem aliquam conuenientiam probat, quod<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0056.jpg/>
@@1@<SE56>Officia honoraria ac publica an vendi possint. 37
<duolan 2><-P>est citati Auctoris intentum. Et quidem cùm il-
le etiam existimet vasallorum dominum posse
officia vendere, si ipse vasallagium emit, suspicio
esse potest, quòd sit illa etiam, quæ iurisdictio-
nem habent, venditurus: ergo non euitatur in-
conueniens, nullumq&#x0301;ue est inter officia prædi-
cta discrimen: possunt igitur vendi à Rege, vti-
litate dispectâ.</P>
<P>  <absatz-nummer>167</absatz-nummer> Dico quartò. Assertio præcedens et-
iam respectu Indiarum locum habere potest.<marginalia>Assertio 4.|idem pro|Indiis fir-|mans.</marginalia>
Probatur ex dictis circa illam, & circa secundam.
Item à simili. Nam Auditores Regij nequeunt
intra Prouinciam matrimonium contrahere, si-
cut neque eorum filij: quod ita seuerè leges pro-
hibent, vt ex solo tractatu p&#x0153;nam amissionis of-<marginalia>Ex matri-|moniis Re-|giorum Se-|natorum|validum|argumen-|tum.</marginalia>
ficij subeant. Cuius ea est ratio, quòd scilicet
iustitiam non censeantur rectè administraturi,
carnis & sanguinis respectibus retardati. Qui-
bus non obstantibus, licentiæ ad hoc frequenter
conceduntur pretij non leuis intuitu, quod ser-
uitium dicitur: & ita in Regali Audientiâ Li-
manâ maior Auditorum pars hujusmodi poti-
tur indulto. Quod ergo esse inconueniens po-
terat, pretij exhibitione sopitur, quia vtilitas ex
venditione non contemnenda deprehenditur:
cùm tamen in ordine ad exercitium iustitiæ per
idoneos ministros leges prohibitiuæ seruentur,
& ita iudiciale aliquid vendi est manifestum. Er-
go & in venditione officij pariter dici potest. Nec
dicas, licentias tales injustè dari; id enim dici ne-<marginalia>Pro illis li-|centiæ iustè|concedun-|tur.</marginalia>
quit absolutè loquendo: quia sicut Rex potest
legem dictam abrogare, ita & in eâdem dispen-
sare. Dixi, Absolutè loquendo, nam in casu indi-
uiduali videndum attentè quibus concedatur in-
dultum: grauia enim ex hujusmodi matrimoniis
incommoda oriri experientia monstrauit, & me-
rentur tales vt in solitudinem à cognatis, aspe-
ram licet ipsis, transferantur.</P>
<P>  <absatz-nummer>168</absatz-nummer> Dico quintò. Officia, quibus erga so-<marginalia>Assertio 5.|negans in|officiis circa|Indos.</marginalia>
los Indos exercetur jurisdictio, non possunt li-
citè vendi. Hoc probo: nam in officiis dictis,
quod ementes inquirunt, non est honor, sed v-
tilitas & copia pecuniæ: ergo cùm & pecunia
tradita, & alia multò numerosior, sit per empto-
ris solicitudinem congerenda, necessarium est
miseros istos supra modum grauari, & eorum
sanguine conuiuium istud auaritiæ fæculentissi-
mum apparari. Et quale hoc in Christianâ Re-
publicâ monstrum, cùm Tullius Lib. 2. de officiis,
gubernatores non solùm à cupiditate liberos, sed
ab illius etiam suspicione futuros esse testetur?
Nec dicas, pingue stipendium assignatum à Re-<marginalia>Neque ex|stipendio|persugium.</marginalia>
ge: nam licet illud justum fuerit visum, quan-
do talia sunt officia disposita, & res paruò con-
stabant, neque ita vanitas & ambitio prouexe-
rant: vix tamen jam ad expensas itineris suffi-
ciunt, si præsertim ex Hispaniâ Prætores veniant,
aut tota sit conducenda familia, adjectis syndica-
tûs sumptibus, qui non mediocres esse solent.</P>
<P>  <absatz-nummer>169</absatz-nummer> Et quidem cùm plus sit quod pro of-<marginalia>Sequeretur|sine illo|seruire,|quod pro-|prium|Turcis.</marginalia>
ficio datur, quàm quod salarij præstat valor, co-
guntur sic ementes sine Regio salario seruire; &
ita illud è visceribus Indorum excutient. Atqui
sine Regio salario seruire Regios Ministros, &
eius nomine iustitiam administrantes, & illud a-
liunde corradere, indignissimum est, & Turci-
cum sapit ingenium: cùm tamen ex diametro<-P>@@

<-P>pugnent duæ istæ maximæ orbis Monarchæ.
Pro quo ita scribit P. Adamus Contzen Libr. 1.<marginalia>P. Ada-|mus Cont-|zen.|Illorum|imperium|tyrannic&#x0169;,|Hispanum|legitimum|vnde pro-|betur.</marginalia>
Politicorum Cap. 16. Duo sunt hoc tempore potentes
Monarchæ, Hispaniarum Rex, & Turcorum Impera-
tor: diuersa studia vtriusque, hunc tyrannum, illum
legitimum Regem ostendunt, Hispanus Academiis, arte
bellicâ, nauigationibus, plurimo sumptu subditos ex-
ercet, ad magna excitat, & tantas opes ad Principum
dignitatem, ad nobilitatis splendorem, animos alendos
ac firmandos impendit. Othomanides verò inscitiâ,
pauperie, seruitio, tot populos premit: Timariotas, &
Ianizaros, Prouinciarum spoliis saginat. &c. Quid
ergo ita Hispano magis indecorum Imperio,
quàm si tale quid dici possit, Gubernatores scili-
cet stipendio fraudatos Prouinciarum Indicarum
spoliis saginari? Pro quo multa alia dici pos-
sent, sed pietati isthæc satis; quæ si absit, inutile
fuerit dies & noctes Tullios, & Demo sthenes
declamare. Videatur Illustrissimus Ioannes Za-<marginalia>Ioannes|Zapata.</marginalia>
pata Parte 2. Cap. 18. num. 5. & seqq. vbi cum
multis potestatem concedit, conuenientiam ne-
gat, & tres conditiones apponit, quæ quia rarò
adesse possunt, venditio regulariter esse solet in-
justa. Vna ex illis ad salarium spectat, de quo
dictum. Pro quo & Pontius Disp. 59. q. 1.</P>
<Z><A+2>CAPVT XVII.</A+2>
<A+1>Reges Catholici vt possint tributa Indis
imponere.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>170</absatz-nummer> <INI3>D</INI3>Ico Primò, id stare licitè posse: pro<marginalia>Assertio 1.|tributa|posse Indis|imponi.</marginalia>
quo specialiter videri potest dudum
citatus Antistes Parte 2. Cap. 19.
Constat, quia vasalli sunt, & ita Regi debent pro
necessariis ad commodam administrationem re-
gni succurrere. Circa quod sic D. Ioannes Chry-
sostomus Homilia 23. Apostoli præceptum ex-
pendens ad Rom. 13. v. 6. & 7. Propterea ab an-<marginalia>D. Ioan.|Chrysost.|sed non|secundùm|Brixij exa-|ctam tran-|stationem.|Rom. 13.|v. 6.</marginalia>
tiquis temporibus communi omnium sensu Principes à
nobis sustentari debere visum est, ob id quòd sua ipso-
rum negligentes, communia curent. Quòd si Paulus
tunc, cùm Gentiles adhuc essent Principes, ista præ-
cepit, multò magis oportet ea fidelibus exhibere. Sic
ille. Verba Apostoli sunt: Ideò enim & tributa
præstatis: ministri enim Dei sunt in hoc ipsum seruien-
tes. Vbi tributi præstiti geminam rationem in-
duxit: quia scilicet Reges Dei ministri sunt bo-<marginalia>Duplex ex|Apostolo|ratio, Re-|gum obli-|gationem|ostendens.</marginalia>
no publico destinati. Seruientes. Vt quasi aliis,
qui vtiliter ex conuentione seruiunt, sua debeat
merces congrua & opportuna persolui. Nec
seruitium quodlibet, sed continuum designat A-
postolus: verbum enim Græcum σ$θνψλεαρκαρτερο̃ν-
τε significat continuam diligentiam & intensam<marginalia>P. Corne-|lius.</marginalia>
curam, vt Dei loco bonis sint in tutelam, malis in vl-
tionem, vt doctè P. Cornelius adnotauit. Et D.
Augustinus Lib. 4. de doctrinâ Christianâ Cap. 29.<marginalia>D. Augu-|stin.</marginalia>
vno verbo expressit, pro Seruientes reddens Perse-
uerantes.</P>
<P>  <absatz-nummer>171</absatz-nummer> Pergit D. Paulus, &sic infert: Reddite<marginalia>Robur ad-|ditum ex|D. Paulo|v. 7. &|quàm sit|debita Re-|galis circa|eos cura,|ob varios|titulos,</marginalia>
omnibus debita: Cui tributum, tributum: Cui vecti-
gal, vectigal. Quod sic construendum iuxta ci-
tatum Interpretem, subintellecta supplendo:
Reddite omnibus debita: Cui tributum debetis, tribu-
tum reddite: Cui vectigal debetis, vectigal reddite.
Reddant ergo Indi: sed continuam illam, dili-
gentem, & intensam curam sibi præ aliis debitam<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0057.jpg/>
@@1@<SE57>38 Thesauri Indici Titulus I. Cap. XVII.
<duolan 2><-P>experiantur. Debitam quidem vti miseris & pau-
peribus, & qui labore suo ingentes Regibus Ca-
tholicis thesauros congesserunt. Circa quod non
est opus dixisse plura, sed verbis P. Acostæ Lib.
3. de Procurandâ Indorum salute Cap 6. claudere
probationem; sic enim scribit: Quam rem, cùm
& diuinorum Librorum auctoritas, & ratio ipsa satis<marginalia>P. Acosta.</marginalia>
muniat atque confirmet; neque nostrorum Theologo-
rum, eorum quoque qui caussæ Indicæ studiosiores sunt,<marginalia>Assertionis|certitudo.</marginalia>
aliquanta ab eis tributa exigi posse quisquam neget, ni-
hil est cur in hoc loco plano & expedito ampliùs immo-
remur. Sic ille. Quæ autem in hoc esse mode-
ratio debeat, Indorum diuersitas, & terrarum
varietas, post considerationem, Christianâ pie-
tate inter præcipuos Consiliarios adhibitâ, se-
riam & industriam indicabit. Vt aliquid tamen
circa id subiiciam,</P>
<P>  <absatz-nummer>172</absatz-nummer> Dico secundo. Indis in Mineralibus ex<marginalia>Assertio 2.|Indis Mi-|neris addi-|ctis nequit|imponi tri-|butum.</marginalia>
necessitate laborantibus non videtur vllo modo
licitum aliqua imponi tributa. Ratio est vrgens.
Nam stipendium est labori eorum inæquale, vn-
de qui voluntariè laborant, plus multò lucran-
tur: ergo quod stipendij deest, remissione de-
bet tributi aliquatenus compensari. Nec dicas
stipendium non à Rege, sed à Minerarum domi-
nis esse soluendum; id enim minimè satisfacit:
nam tales domini stipendium tantum modò
per legem taxatum soluunt, & huius impropor-
tionis caussa est ipsa lex. Præterquam quòd ex
huiusmodi labore commodum magnum repor-
tat Rex, cùm ipsi quinta pars eruti thesauri red-
datur: ergo debet ille relaxatione tributi, quod
minus est mercedis labori redditæ compensare.
Si tamen compensatio dici potest, vbi etiam re-
laxatione positâ, valde est minus, quod labori
redditur miserorum. Et Assertionem nostram<marginalia>Validè illa|roboratur.</marginalia>
probant ea, quæ adducit Dom. Solorzanus To-
mo 2. Libr. 1. Cap. 18. & præsertim num. 50. &
seqq. & in Politicâ Pag. 174. §. Lo qual. Quòd cùm<marginalia>Dom. So-|lorzanus.</marginalia>
tot, atque adeò grauia seruitia (de quibus in præceden-
tibus Capitulis egimus) Indi subire cogantur; in tri-
butis, quoad fieri poßit, leuari debent: cùm operarum
& munerum personalium præbitio inter tributa con-
numeretur, ipsisque tributis non minùs vtilis & ne-
cessaria sit, vt latè docet & probat Adamus Contzen
Libr. 8. Politicor. Cap. 8. pag. 637. & nemo debeat
duplici onere molestari, nec vltra vires prægrauari, vt
in Rubri. Et Nigro. C. Ne operæ à Collatoribus exigan-
tur. l. Priuatæ. Et l. Euidenter C. de excusat. Muner.
Lib. 10. &c. Quis enim non videat doctrinam
hanc Assertioni propositæ apertè suffragari, vt
vel eam probet, vel nihil? Cùm enim seruitium,
quod in Mineris effodiendis Indi exhibent, adeò
graue sit; nec stipendium ipsi proportionatum
accedat; dum soluere aliàs tributum coguntur
labore ipso affatim persolutum, manifestum est
duplici onere molestari, quod omni est aduer-
sum æquitati, & dissonum pietati.</P>
<P>  <absatz-nummer>173</absatz-nummer> Dico tertio. Tributum Indorum jux-<marginalia>Assertio 3.|tributum|per capita|tantum|exigend&#x0169;</marginalia>
ta capita tantùm exigendum: & graue peccatum
est à communitate indiscriminatim exigi, quid-
quid Indorum Reguli clament aliquorum mor-
tes comprobantes. Ratio est clara; nam mor-
tui tributa non debent, & quæ debebant à viuis
exigere, inhumanum est, & justitiæ penitus ad-
uersatur. Et ita decisum Regio rescripto Regis
nostri Philippi Secundi An. 1562. apud Dom.<-P>@@

<-P>Solorzanum suprà num. 97. & in Politicâ pag.
176. Col. 2. Vnde ab illius, & successorum alie-
nissimum pietate, quod narrat Fr. Ioannes de
Silua in Animaduersionibus sæpiùs citatis fol. 88.
pag. 1. inuentam scilicet viduam, quæ pro ma-
ritis tribus, duobus filiis, & genero vno, mor-
tuis omnibus, tributum soluere cogeretur.</P>
<P>  <absatz-nummer>174</absatz-nummer> Dices morientibus quibusdam, nasci<marginalia>Euasio ex|supplemen-|to nascen-|tium, &|nascendo-|rum,</marginalia>
alios, & qui nascuntur & ob minorem ætatem à
solutione tributi eximuntur, grandiores factos
ad eam obligari: & sic posse quorumdam defe-
ctus aliorum superuentione pensari. Vnde sunt
Iurisconsulti aliqui magnæ auctoritatis, qui o-
bligationem agnoscunt in communitate ad quo-
tam tributi aliquam solui solitam, etiamsi ad mi-
norem numerum Capita sint redacta: cuius ea
videtur esse ratio, præter consuetudinem; quòd
licet minor nunc numerus sit, aliquando fuit
major, & deinceps etiam major esse possit, sicut
in censibus accidit: pro quo videnda quæ addu-
cit Dom, Solorzanus suprà num. 94. & seqq. qui
tamen, dum ibidem contrarium tenet, non vi-
detur posteà locutus consequenter Cap. 20. num.
13. & seqq. compensationem dictam admittens
& probans, dum pro mortuis nouò nati suffi-
ciuntur. Pro quo & in Politicâ pag. 195. Col. 2.
§. Y en efeto.</P>
<P>  <absatz-nummer>175</absatz-nummer> Sed hoc non vrget. Nam vt doctrina<marginalia>præclusa|ex Indor&#x0169;|diminutio-|ne,</marginalia>
illa stare possit, quæ non est ita recepta, in præ-
senti nequit applicari: constat enim Indorum
numerum non crescere, sed minui; vnde com-
pensatio locum habere nequit: sicut neque ha-
beret in censibus, si semper fructus minores es-
sent, vt contingeret si res censuaria redderetur<marginalia>& censu&#x0169;|paritate.</marginalia>
ex parte infructifera: tunc enim pro rato pensio
minuenda, juxta Bullam Pij V. de Censibus,
pro quâ videri potest P. Lessius Libr. 2. Cap. 22.
num. 88. & alij, estq&#x0301;ue decima inter conditio-
nes.</P>
<P>  <absatz-nummer>176</absatz-nummer> Dico quarto. Indis infidelibus de ri-<marginalia>Assertio 4.|Infidelibus|de rigore|iustitiæ|posse tribu-|ta imponi.</marginalia>
gore justitiæ tributa possunt imponi. Sic P. A-
costa suprà, quem sequitur Dom. Solorzanus
num. 20. & seqq. & ratio est, quia eorum domi-
nus est Rex Catholicus, cùm sit absolutè domi-
nus Indiarum, sub cuius etiam sunt tutelâ, de-
betque illis in temporalibus ac spiritualibus pro-
uidere. Quod autem ad conuenientiam spectat,
videndum an id expediat vt sic ad fidem compel-<marginalia>De conue-|nientia di-|uersimodè|iudicand&#x0169;.</marginalia>
lantur, duriorum inquam tributorum exactio-
ne, juxta Diui Gregorij doctrinam Libr. 3. E-
pist. 26. aliqui enim Indos filios timoris vocare
solent. Quòd si ita ad fidem venientes non soli-
di Christiani sint futuri; erunt certè eorum fi-
lij, aut nepotes. Si autem medium hoc parùm
opportunè cedat, liberalitate potiùs ac benigni-
tate trahendi, pro quo est grauis obligatio in
conscientiâ, cùm à Catholicis Regibus debeat<marginalia>Quæ Regu|Catholico-|rum obli-|gatio.</marginalia>
Indorum salus mediis commodioribus procura-
ri. Vnde & nouiter conuersis onus tributandi
non statim imponitur, & quæ succedit imposi-
tio valdè moderata esse solet, sic Regum nostro-
rum mitissimo ingenio dispensante. Et ita Para-
quaria Ecclesia, Primitiuæ æmula, non igne &<marginalia>Paraqua-|riæ Ecclesiæ|fundatio|eorumdem|largitate.</marginalia>
ferro, sed placidissimâ Patrum Societatis nostræ
tractatione fundata, Regum nostrorum ad-
miniculante clementiâ, & magnificentiæ fructi-
bus exundante, vt & Ministri ex Hispaniâ ve-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0058.jpg/>
@@1@<SE58>De tributis Indorum, vt queant imponi. 39
<duolan 2><-P>niant, & in Reductionibus eorumdem expensis
sustententur.</P>
<P>  <absatz-nummer>177</absatz-nummer> Dico quintò. Licèt f&#x0153;minæ ad præ-<marginalia>Assertio 5.|f&#x0153;minis|tributa non|imponenda.</marginalia>
stationem aliquam obligari possint, quia & pro
illis cura Regalis inuigilat, in Indiis tamen non
debet tale ipsis onus imponi, sicut in Peruuianis
prouinciis factum, non sic in quibusdam aliis, de
quo Dom. Zolorzanus cap. 19. num. 5. & seqq.
& in Politicâ lib. 2. cap. 20. post principium. Ratio
est, quia earum est census tenuissimus, & ita erga
reculas suas afficiuntur, vt pro numulo vno mille
clamores emittant. Scio esse plures pro suâ te-
nuitate munificas, vbi pietatis negotium agitur;
sed ex iis istæ, quæ specialiùs instructę, & ex com-
mercio cum Europæis, plus & censûs, & Chri-
stianæ consuetudinis compararunt. Aliarum mi-
nutissimæ facultates, & juxta eas animi magnitu-
do. Quid ergo ab istis exigatur, quibus satiùs
fuerit tribuisse? Prouidentißimi Principis est grauiter
imminutis relinquere tributariam functionem. Sic
Theodoricus ore Magni Cassiodori lib. 4. 36. vbi<marginalia>Cassiodor.</marginalia>
& illud; Tributa enim non debent à tristibus exigi,
per quos tributarios feliciter acquisiui. Certè si f&#x0153;mi-
næ tributa soluunt, non sine ingenti tristitiâ ea-
rumdem exigenda; per eas tamen Reges nostri
feliciter tributarios accipiunt, quos pariunt, nu-
triunt, educant, vt omnium maximè de tributis
meritædebeant reputari. Accedit communis sen-<marginalia>Fauet titu-|lus pauper-|tatis, iuxta|commune&#x0303;|sententiā.</marginalia>
tentia, quam cum multis tenet P. Thomas San-
cius Tomo 1. Consilior. lib. 2. cap. 4. dub. 15. & eum
secutus Cardinalis Lugo Tomo 2. de Iustitia disput.
36. num. 69. pauperes scilicet non debere gabel-
las. Et tales illæ, de quibus loquimur.</P>
<P>  <absatz-nummer>178</absatz-nummer> Dico sextò. Impuberes, pauperes, im-<marginalia>Assertio 6.|de impube-|ribus, seni-|bus &c.</marginalia>
peditos, senes, & huiusinodi alios ad tributa com-
pellere, à Christianâ est pietate, immò & huma-
no quoppiam respectu, penitus alienum. Viden-
dus Dom. Solorzanus citato cap. 19. vbi quòd ob
sterilitatem etiam facienda remissio. In quo qui-
dem euentu Indi Regiis Audientiis viciniores be-<marginalia>Sterilitatis|tempore|facienda|remissio.</marginalia>
nignè audiuntur, non ita remotiores, compellen-
tibus Prætoribus Indorum Regulos taxatas inte-
grè soluere pensiones, ne eorum tribuatur incu-
riæ Regium ex hac parte patrimonium imminu-
tum. Opus ergo esset vt Regia circa hoc proui-
dentia versaretur, & Rescripto aliquo Indos ju-
beret audiri, cùm sterilitatis, aut fortuiti alterius<marginalia>Remoti et-|iam au-|diendi.</marginalia>
casus notam calamitatem ab eisdem contigerit
allegari. Quòd si dubia; audiantur quidem, &
veritate compertâ decernatur. Pro quo sic apud
Cassiodorum Theodoricus Lib. 4. 50. Campani<-P>@@<marginalia>Cassiodor.</marginalia>

<-P>Vesuuij montis hostilitate vastati, Clementiæ nostræ
supplìces lacrymas profuderunt; vt agrorum fructibus
enudati, subleuentur onere tributariæ functionis.
Quod fieri debere nostra meritò pietas acquiescit. Sed
quia nobis dubia est vniuscuiusque indiscussa calamitas,
magnitudinem vestram ad Nolanum, siue Neapolita-
num territorium, probatæ fidei virum præcipimus de-
stinare, &c. Verendum tamen ne sub probationis
prætextu, Indi grauiùs, missis probatoribus, one-
rentur. Obeat ergo pro sui officii obligatione
Prouinciam Prætor, sic enim facilè poterit quid-
quid acciderit explorare.</P>
<P>  <absatz-nummer>179</absatz-nummer> Nec magni videtur indulgentia facien-<marginalia>Nec pecu-|nia pro|fructibus|exigenda.</marginalia>
da, quando id, quod Indi ex fructibus tenentur
soluere, ob sterilitatis infortuni&#x0169; in pecunia ad-
mittitur, eâ moderatione, vt non secundùm præ-
sentis temporis valorem, qui maior est, sed se-
cundùm antiquiorem sit compensatio facienda.
Cùm enim species, non pecuniam, reddere te-
neantur, deficientibus illis iniuriâ temporum, ad
illarum non tenentur pensionem. Vnde neque
Theodoricus, impius aliàs rex & hæreticus, talem<marginalia>Durissimi|oneris tri-|butum ne-|quit impo-|ni, & qua-|le illud.</marginalia>
compensationem pecuniæ pro fructibus facien-
dam esse mandauit; quia durissimum profectò
onus est, & quando est tale, iniustè imponi com-
munis sententia est, vt si decem pro centum exi-
gantur: prout videri potest apud P. Sancium
suprà Dub. 13. Item. Gregorius Nonus Cap.<marginalia>Cap. Pro-|pter steri-|litatem.</marginalia>
Propter sterilitatem. 3. de locato, & conducto, re-
missionem faciendam colonis Ecclesiæ propter
sterilitatem præcipit, afficientem magno incommo-
do conductores. Nulli autem vt Indi magno affi-
ciuntur incommodo, si sterilitas superueniat:
vnde remissione tributi debet ab eorum Princi-
pibus subleuari; aliàs incommoda geminantur,
quandoquidem victualia illis desunt, & aliunde
pecunia ad illa emenda prorsus necessaria, eisdem
pro tributariâ pensione subtrahitur non valenti-
bus reluctari.</P>
<P>  <absatz-nummer>180</absatz-nummer> Nec de obligationibus Regis Catholi-
ci plura, quem scio in deliberatione circa res In-
dicas, vbi conscientiæ periculum agitur, num-
quàm sine Consilii maturitate procedere. Vnde
quæ à nobis dicta, non tam ipsi, quàm iis, qui-
bus directio ista ex officio, aut aliàs incumbit,
aliquali esse vsui poterunt: cùm præsertim ab eo
scripta sint, quem neque ob natale solum pri-
uato affectu ductum suspicari possit: neque ob
experientiæ defectum; est enim quinquaginta
ferè annorum transactione firmata, pręceps quid-
quam eidem possit imputari. Iam ergo ad alia.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0059.jpg/>
@@1@<SE59>40 Thesauri Indici Titulus II. Cap. I.
<Z><A+3>TITVLVS II.</A+3>
<A+2>DE REGIO INDIARVM CONSILIO,
Eiusque coram Deo obligationibus, vt conscientiæ
securitas habeatur.</A+2></Z>
<P><A+1><absatz-nummer>1.</absatz-nummer> <INI8>Q</INI8>Uæ de Catholici Regis obligationibus dicta sunt à nobis<marginalia>Regij In-|diarum|Cousilij|munus, di-|gnitas, &|obligatio|erga Prin-|cipem.</marginalia>
Titulo præcedenti, ad Regium Indiarum Consilium maxi-
mâ ex parte pertinere constat; est enim velut immedia-
tum organum, per quod amplissima gubernatio earum-
dem exercetur. Ideò in hoc Titulo breuiores erimus,
securitati conscientiæ magnorum illorum virorum con-
sulentes, quos Catholici Reges ad exonerationem pro-
priarum conscientiarum delegerunt, vt ex eorumdem
attestatione compertum habemus, de quâ Titulo præced. Cap. 3. in fine, verbis il-
lis: Nostri Consilij, qui sunt, conscientias suas exonerent, quandoquidem per illos
Nos conscientias nostras eo onere liberamus. Ex quibus apparet quanto illi debeant
studio circa conscientiæ in iis, quæ ad eorum munus spectant, inoffensum iter
attendere, quorum fidei tantopere Catholici Reges deferunt, pro eorum erratis
apud Deum rationem exactissimam reddituri. Et certè, vt nullus subesset timor,
amor tamen deberet hoc in eorum præstare pectoribus erga beneficos Principes,
singulari honorificentiâ in eosdem amanter effusos, juxta illud Athalarici Regis
apud Cassiodorum Lib. 8. 2. de Romanis Senatoribus allocuto: Constat enim<marginalia>Cassiodor.</marginalia>
excellentißimos Patres tantò ampliùs posse diligere, quantò maiores honores à cæteris
Ordinibus visi sunt accepisse. Sic ille. Neque aliter ampliora illis sperare à beni-
gnissimis Principibus licebit, quàm à præfato Rege promissum eisdem, dum sub-
dit: Si qua autem nobis postulanda creditis, quæ vestræ securitatis incrementa mul-
tiplicent, indubitanter petite, commoniti, quos ad fundendas preces nos etiam videmur
hortari. Sic Rex. Neque aurea illius prætereunda conclusio, dum ita finem dicen-
di facit: Nunc vestrûm est, tale aliquid sperare, quod communem Rempublicam
possit augere. Non ergo propriis commodis inhiandum, sed in id dirigendus in-
tuitus, quod communem Rempublicam possit augere. Indicam equidem, quâ
communior nulla; cuius diuitiis, si qua est diues Respublica, locupletata est;
& multæ se locupletissimas gloriantur. Aut Indicam pariter & Hispanam; ab
illâ enim huius augmenta, si tamen illa ab istâ, vt par est, prouidâ solici-
tudine gubernetur. Hoc opus, hic labor Indicorum Consiliariorum est, pro
quibus sit</A+1></P>
<duolan 2><Z><A+2>CAPVT I.</A+2></Z>
<negEZ><A+2>An Regii Indiarum Consiliarii sub
mortali teneantur rerum Indi-
carum specialem notitiam stu-
dio & inquisitione solicitâ com-
parare.</A+2></negEZ>
<P><absatz-nummer>2</absatz-nummer> <INI5>V</INI5>Idenda circa hoc quæ à nobis<marginalia>Regum ob-|ligatio in|Consiliariis|maior.</marginalia>
dicta Titulo præcedenti cap. 8. ea
enim ad Consiliarios Regios
potiori ratione trahenda, qui
velut Regis oculi esse debent
ad remotissima hæc imperia peruidenda, & ita
beneficio lucis viam monstrare conspicuam, &
non per caliginem judicare. Iam pro iisdem</P>@@

<P>  <absatz-nummer>3</absatz-nummer> Dico primò. Consiliarii Indici sub mor-<marginalia>Assetio 1.|obligatione&#x0303;|sub mortali|Consiliariis|incumbere|circa noti-|tiam rer&#x0169;|Indicarum.</marginalia>
tali tenentur circa res Indicas specialem compa-
rare notitiam inquisitione solicitâ. Probatur</P>
<P>  Primò ex ordinatione sextâ eiusdem Consi-
lii, in quâ illis grauiter iniungitur, vt in India-
rum historiis, Cosmographiâ, descriptione, &
nauigatione specialem instructionem accurent,
illâ redditâ ratione: Quoniam res nulla intelligi aut<marginalia>Probatio 1.|ex Regia|ordinatio-|ne.</marginalia>
tractari potest, cuius non fuerit priùs probè notum sub-
iectum ab ijs, qui de illo sunt habituri quæstionem, &
sententiam prolaturi. Quæ quidem lex, cùm ad
maximè substantiale requisitum spectet, absque
dubio grauissimam obligationem inducit: leges<marginalia>Leges Ciui-|les posse in|conscientia|obligare.|dogma cer-|tum.</marginalia>
enim ciuiles posse in conscientiâ obligare tenent
communiter scriptores Theologi & Iurisperiti,
ex quibus plures adducit P. Suarez lib. 3. de legi-
bus cap. 21. num. 5. vbi & ait Assertionem esse de
fide aut fidei proximam. Obligationem autem
esse sub mortali, quando materia est grauis, ne-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0060.jpg/>
@@1@<SE60>Consiliariorum Indicorum obligatio ad notitiam, &c. 41
<duolan 2><-P>que de contrariâ legislatoris intentione constat,<marginalia>Diuersæ|sententiæ|circa mo-|dum obli-|gationis.</marginalia>
cum aliis ostendit cap. 24. & seqq. quibus adden-
dus Illustrissimus Villaroel Parte 1. Gubernationis
pacificæ quæst. 2. artic. 1. num. 12. Sed intentionem
talem cum lege non posse consistere, si materia
grauis sit, eoq&#x0301;ue ipso grauiter obligare, tenent P.
Vasquez Tom. 2. in 1. 2. disp. 158. n. 32. & seqq. P.
Salmeron Tom. 4. in Euangelia, Parte 3. tr. 12. §. Dif-
fert autem. P. Amicus disp. 5. de Iustitia, n. 216. P. Be-
canus de legibus, cap. 6. q. 3. n. 13. & seqq. & alii. In<marginalia>In omni|tamen Or-|dinatio|mortalem|indicat|transgres-|sionem.</marginalia>
omni ergo opinione legem dictam constat obli-
gare. Nam licet sint qui probabiliter asserant, etia
cùm materia est grauis; posse obligationem esse
sub veniali, aut etiam sine peccato, & talem re-
putandam, quando contrarium aliunde non con-
stat, pro quo videri potest Thomas à Iesu in
Regulâ Carmelitarum Parte 2. Dub. 8. §. vltimo, quia,
& seqq. addunt tamen constare tunc cùm seclusâ
graui obligatione non videretur sufficienter bono<marginalia>Notanda|regula ad|obligatio-|nem graue&#x0303;|dignoscen-|dam.</marginalia>
communi prouisum in re magni momenti, quod
in casu nostro contingit: & videri pro eo potest
P. Arriaga Tomo 2. in 1. 2. Disput. 16. num. 68. de
quo & inferiùs cap. 9. Præterquàm quòd Ordi-
natio dicta non tam est ciuilis lex, quàm naturalis
declaratio, vt jam probo, arguens.</P>
<P>  <absatz-nummer>4</absatz-nummer> Secundò, quia is, qui ignorat ea, sine<marginalia>Probatio 2.|ex natura-|li obliga-|tione,$unclear ra-|tione officij.</marginalia>
quibus publicum officium exercere nequit, gra-
uiter peccat, vt est receptissima omnium senten-
tia, pro quâ videri possunt Cardinalis Lugo Tomo
2. de Iustitia, disput. 37. sect. 1. P. Thomas Sancius
Tomo 1. Consil. lib. 2. cap. 1 dub. 36. num. 6. P.
Lessius lib. 2. cap. 7. num. 33. & alii: Atqui Regii
Consiliarii sine notitiâ dictâ nequeunt publicum
& grauissimum, quo potiuntur, officium conue-
nienter exercere: ergo grauiter peccant eam non
studentes comparare. Discursus est euidens, ju-<marginalia>Ex qua &|obligatio|restitutio-|nis.</marginalia>
xta quem deducunt communiter Doctores eum,
qui præbet consilium, teneri ad restitutionem
si ratione ignorantiæ damnum subsequatur, vt
videri potest apud P. Lessium, Cardinalem Lugo,
citatis locis, & alios: quando scilicet ratione offi-
cii & professionis tenebatur scire, & proptereà ad
consiliandum est adhibitus.</P>
<P>  <absatz-nummer>5</absatz-nummer> Tertiò. Consiliarii rerum Indicarum in-<marginalia>Probatio 3.|ex damnis|ob ignorā-|tiam sub-|secutis.</marginalia>
scii possunt esse damnorum grauissimorum cau-
sa: ergo grauiter peccant instructionem erga
eosdem negligendo. Consequentia est euidens
ex receptissimâ omnium doctrinâ de damno da-
to, & Antecedens negari nequit, quia grauissima
damna ex inordinatâ & cæcâ gubernatione se-
quuntur, cui inscius Consiliarius assistit; non
secùs ac naui, cui inscius accidit gubernator, quod
Plato in Dialogo de Regno, & Lib. 8. de Republica, &
Plutarchus in Moralibus eleganter prosequuntur.
Et sicut</P>
<Z>Ruit in præceps amisso pisce sodali,
Bellua, sulcandas cui præuius edocet vndas.</Z><marginalia>Claudia-|nus.</marginalia>
<P>& cum Spiritu sancto causam istam in propriis
terminis decidendo: Vbi non est gubernator, popu-
lus corruet; salus autem vbi multa consilia Prouerb.<marginalia>Prouerb.|11. v. 14.|Vbi consi-|lium deest,|gubernator|non esse ce&#x0303;-|setur.</marginalia>
11. v. 14. Vbi pro eôdem ducit non esse guber-
natorem, ac sine sapientium consilio gubernare.
Non enim agitur de Republicâ, cui nullus gu-
bernator assistat, sed quæ illum habeat, consiliis
tamen sapientium destitutum. Vnde Theodo-
tion sic legit: In incogitantia corruit populus; salus<marginalia>Theodot.</marginalia>
autem in homine multi consilij. & Cassianus Collatio-<-P>@@<marginalia>Cassianus.</marginalia>

<-P>ne 2. de discretione cap. 4. ita: Quibus non est guber-
natio, id est, Consilium & discretio, cadunt vt folia.
Quod exponens magnus interpres in cum lo-
cum, sic ait: Est Metalepsis, ex consilijs enim intelli-<marginalia>P. Cornel.</marginalia>
gitur gubernatio bona, consulta, & prudens; ex guber-
natione ipsa gubernator, vt vertit Noster. Sensus est.
q. d. Vbi non est gubernator sapientiâ & prudentiâ
gubernandi præditus, ibi in multa pericula & damna
corruet populus; at vbi is adest, & consilio velproprio
pollet, vel alieno vtitur; ibi populus saluus, & à
malis omnibus immunis securusq&#x0301;ue consistit. Sic
ille.</P>
<P>  <absatz-nummer>6</absatz-nummer> Dico secundò. Qui non est notitiâ re-<marginalia>Assertio 2.|ignar&#x0169; pos-|se officium|admittere,|si promptus|instrui.</marginalia>
rum Indicarum instructus, aptus tamen aliàs,
potest Consiliarii dignitatem admittere, immò
& ad illam se offerre. Probatur. Quia quod in
hac parte initio deest, potest quotidiano & so-
lerti studio supplere, cùm huiusmodi peritia, non
adeundo scholas, & exercitationes habendo, sed
legendo, audiendo, & percuntando, possit suf-
ficienter, quantùm res ipsa patitur, compa-
rari.</P>
<P>  <absatz-nummer>7</absatz-nummer> Dico tertiò. Satis esset expediens vt ex<marginalia>Assertio 3.|de promo-|uendis ad|Consilium|Indicis Au-|ditoribus.</marginalia>
iis, qui in Indiis Regii fuerint Auditores, aliqui
ad Regium earum Consilium aduocentur. Ra-
tio conuenientiæ est comperta. Sed vitandus
scopulus vnus, dum cura est ab altero declinandi.
Ne scilicet eò traducantur ii, quos in Cancellariis
Indicis omnimodæ integritatis fama non penitus
dignos tantâ reddidit promotione, ne cognatio-
nibus implicati: nisi fortê & hoc ipsum pericu-
lum integritatis experimenta superârint. Ibi pro-
fectò quàm isthic nocentiores.</P>
<P>  <absatz-nummer>8</absatz-nummer> Dico quartò. Expediet item ex Aduo-<marginalia>Assertio 4.|de promo-|uendis Ad-|uocatis,|quorum di-|gnitas cō-|me&#x0303;datur.</marginalia>
catis in eôdem Consilio nonnullos ad munus
prædictum, si dotibus requisitis excelluerint, pro-
mouere. Hi enim rerum Indicarum cognitione
jam præditi, meliùs de illis judicabunt. Est au-
tem Aduocationis officium Senatoriâ dignitate
dignissimum. Vnde Athalaricus rex Aratorem
tali dignatus honore, sic scribit apud Cassiodo-
rum lib. 8. 12. Decet enim tractatores habere doctißi-<marginalia>Cassiodor.</marginalia>
mos, quibus potestas summa committitur; vt nullo de-
fectu impediente meritorum, prouisa Reipublicæ vtili-
tas explicetur. Alij sunt honores, qui se ordinaria pro-
uisione componunt; de generali autem securitate solici-
to talis associandus fuit, qui parem in suis studijs non
haberet. Neque enim adhuc minùs probatus agnosce-
ris, licèt primæuus veneris ad honores. Aduocationis
te campus exercuit, te judicij nostri culmen elegit. Sic
ille. Certè in re tantâ nobilitatis rationem ha-<marginalia>Nobilitatis|præcipua|ratio non|habenda.</marginalia>
bere præcipuam sine experientiæ præsidio, ac
excellenti litterarum auctario, valde periculo-
sum est, & ita Regiâ animaduersione dignissi-
mum. Habeat quidem honores condignos lit-
terata nobilitas; sed vbi publicum, & maioris
momenti negotium agitur, non munus ho-
minibus, sed homines muneri conquiran-
tur.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0061.jpg/>
@@1@<SE61>42 Thesauri Indici Titulus II. Cap. II.
<duolan 2><Z><A+2>CAPVT II.</A+2></Z>
<negEZ><A+1>Consiliarij Regij qualiter ad prouiden-
da ea, quæ negotium fidei in Indiis
concernunt, teneantur.</A+1></negEZ>
<P><absatz-nummer>9</absatz-nummer> <INI3>D</INI3>Ico primò. Tenentur sub mortalis
peccati reatu. Probatur Primò ex di-<marginalia>Assertio 1.|teneri sub|mortali|Consilia-|rios ad ne-|gotium fi-|dei promo-|uendum.</marginalia>
ctis num. 1. Nam præcipua Regum
Catholicorum cura huc spectat & spectare de-
bet; Atqui illi ad exonerandas circa hoc con-
scientias Consilium erexerunt: ergo Consiliarij
pari obligationis titulo constringuntur. Secun-
dò. Quia Ordinationes primariæ pro eôdem
Consilio editæ hoc præ aliis exigunt, vt videri
potest in Summario Recopilationis legum Indicarum
Libr. 2. Tit. 2. Ordinat. 8. & 9. Sibi ergo illud
Diui Isidori pro Indicâ Ecclesiâ specialiter di-
ctum intelligant, quatenus Principum nostro-
rum auctoritatem hac in parte communicant, &
23. Quæst. 5. Cap. Principes sæculi, habetur: Cog-<marginalia>Cap Prin-|cipes.</marginalia>
noscant Principes sæculi se Deo esse reddituros ratio-
nem, propter Ecclesiam; quam à Christo tuendam sus-
cipiunt. Nam siue augeatur pax & disciplina Eccle-
siæ per fideles Principes, siue soluatur; ille ab eis ra-
tionem exiget, qui eorum potestati suam Ecclesiam tra-
didit. Sic ille.</P>
<P>  <absatz-nummer>10</absatz-nummer> Dico secundò. Regij Consiliarij graui-<marginalia>Assertio 2.|eamdem|esse circa|missionem|Ministro-|rum Euā-|gelij.</marginalia>
ter peccant, si non curent idoneos Ministros in
Indias mitti ad fidem in illis promouendam. Pro-
batur ex dictis Cap. 3. Tit. præced. & præsertim in
Corollario. Ex quo sequitur non esse tali obliga-
tioni consonas difficultates, quas multi, dum
tales Ministri postulantur, obiiciunt; vel quia
necessarios non iudicant, vel quia dolent Regium
ærarium, expensis in eorum transmissione facien-
dis, necessitatum turbine occurrente, grauari.
Quo in articulo Reges nostri benigniores & mu-
nificentiores esse solent, rati quàm verissimè di-
tius tunc ærarium fore, cùm seruit Christo. Di-
ctum quidem sic à Theodorico Rege verbis illis:<marginalia>In quorum|nulli mo-|dum non|seruant.</marginalia>
Indigentiam iustè fugimus, quæ suadet excessus: dum
pernitiosa res est in imperante tenuitas. Cassiodorus
Lib. 1. 19. Sed additum statim. Modus vbique lau-
dandus est. Ad modum autem pertinet, eam non<marginalia>Cassiodo-|rus.</marginalia>
posthabere obligationem, ratione cuius locu-
pletari ærarium solet assiduè, vt in casu nostro
contingit, cùm sit orbi vniuerso perspicuum ex
thesauris Indicis, ærarium Regium frequentia
incrementa sortiri. Et prætereà non arbitraria,
sed maximè vrgensagatur caussa; vnde inter oc-
currentes necessitates hæc debet omnium potissi-
ma reputari.</P>
<P>  <absatz-nummer>11</absatz-nummer> Hic ergo laudandus est modus, vt me-<marginalia>Ad illius|seruatio-|nem quo-|modo vr-|gendi.</marginalia>
ritò reluctanti Consilio dicere Rex Catholicus
possit, quod aliàs Christus Baptistæ suo difficul-
tatem obiicienti impositæ functionis: sine modò;
sic enim decet nos implere omnem iustitiam. Matth. 3.
v. 15. Vbi doctus Interpres: sic enim decet nos &c.<marginalia>Matth. 3.|v. 15.</marginalia>
Non ego tantùm, sed etiam tu. Tu quidem, qui
sine modo oppositum consiliaris; cùm ad justitiam
implendam ego & tu pariter vrgeamur. Sine mo-
do. Scio Modò aduerbium esse, sicut & sine ver-
bum: & ita dum nomen facio, in præpositionem
verbo similiter commutato, latentem sensum,
non sola verba desumo; quæ tamen sensûs pro-<-P>@@

<-P>prietate retentâ, accommodationem aliquam,
vbi imitatio esse potest, non excludunt, non in-
frequenti apud Scriptores sacros vsu. Imitetur
ergo Rex Catholicus regum terræ Principem,
dicatque Consiliario minùs se digna consilian-
ti: Sine modo est tuum in re adeo iustâ consilium, & ita
sine modo difficultates obiicere, Decet enim, Decorum
est (sic aliqui legunt apud Nouarinum) vt ego
& tu omnem in hoc iustitiam impleamus. Impleamus,
inquam quod Apostolicæ Sedi promisimus, & homa-
gium illud diuinum, quo facti sumus Christi, & eius
Ecclesiæ debitores.</P>
<P>  <absatz-nummer>12</absatz-nummer> Dico tertiò. Cùm negotia occurrunt<marginalia>Assertio 3.|Negotia ad|bonum spi-|rituale In-|dorum spe-|ctantia|esse præfe-|renda.</marginalia>
ad religionem spectantia, qualia sunt omnia, quæ
ad spirituale bonum Indorum pertinent, etiamsi
tantùm indirectè, vt temporalia quædam, quæ
ad id conducere possunt, aliis omnibus præfe-
renda sunt, & sub grauis peccati reatu antè illa
discutienda, & quantum esse breuius possit, de-
cidenda. Constat ex dictis: nam hoc est juxta
mentem Regum Catholicorum, vt ipsorum ver-
ba manifestant: pro quo & est ratio comper-
tissima: quia præcipua minùs præcipuis præfe-
renda sunt, & accessoriis principalia: Negotia
autem ad fidem Indorum spectantia, circa præ-
cipua & principalia versantur; quorum compa-
ratione reliqua multò minoris facienda, cùm cir-
ca corporalia versentur, illa circa salutem anima-
rum. Pro quo est Cap. si habes 24. Quæst. 3. ex<marginalia>Cap. si|habes.</marginalia>
Diuo Augustino desumptum in Epistolâ ad Au-
xilium Episcopum, in quo sic dicitur: Vnde &<marginalia>Vnius ani-|mæ salus|rebus om-|nibus præ|habenda.</marginalia>
sivna anima per istam seueritatem disciplinæ, quâ tota
domus ista anathematizata est, sine Baptismate de cor-
pore exeundo perierit, innumerabilium mors corporum,
si de Ecclesiâ homines innocentes violenter abstrahan-
tur & interficiantur, huic damno non potest compa-
rari. Hæc ibi. Si ergo vnius animæ salus tanti
facienda est, quid de tot millibus, quarum in
Regio Indiarum Consilio negotium agitur, æ-
quum fuerit sentiamus? Vt magni illi viri intel-
ligant de earum salute ante omnia, & præ om-
nibus, juxta occurrentes articulos, deliberatio-
nem celerrimam suscipiendam.</P>
<P>  <absatz-nummer>13</absatz-nummer> Accedit; hac de caussâ à Regibus no-<marginalia>Regiæ Or-|dinationes|quid pro-|pterea de-|cernant.</marginalia>
stris Consilio injunctum, vt à litigiis inter par-
tes cognoscendis & terminandis abstineat, & hu-
jusmodi caussas Indicis Audientiis remittat; vt
scilicet ad ea, quæ gubernationem concernunt,
pleniùs possit & opportuniùs attendere, in qui-
bus liquet fidei caussas esse præcipuas. Hinc
Diuus Leo Magnus Marcianum Augustum me-
ritò his verbis alloquitur Epist. 43. in quibus e-
jusdem præclarum elogium continetur: Sed quia<marginalia>D. Leo|Magnus.|Marciani|Augusti|præclarum|exemplum.</marginalia>
pio studio humanis negotus diuina præponitis, & ra-
tionabiliter ac religiosè regni vestri viribus creditis pro-
futurum, si nulla sit in Sacerdotum sensibus dissonan-
tiæ, nulla sit in Euangelij prædicatione discordia; ego
etiam vestris dispositionibus non renitor, optans vt om-
nium cordibus Catholica fides, quæ non potest nisi vna
esse, firmetur. Sic ille: qui & Theodosium Impe-
ratorem Epist. 7. sic affatus: Quantùm præsidij Do-<marginalia>Theodosij|item.</marginalia>
minus Ecclesiæ suæ in fide vestræ clementiæ præpara-
rit, his etiam litteris, quas ad me misistis, ostenditur,
vt vobis non solùm Regium, sed etiam Sacerdotalem
animum inesse gaudeamus. Si quidem præter imperia-
les & publicas curas piißimam solicitudinem Christia-
næ Religionis habetis: quia tunc est optimus regni ve-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0062.jpg/>
@@1@<SE62>Circa propositionem pro sæcularibus officiis. 43
<duolan 2><-P>stri status, quando sempiternæ & incommutabili
Trinitati vnius Deitatis confeßione seruitur. Hæc<marginalia>Consiliariis|vt tenen-|dum.</marginalia>
sanctissimus & eloquentissimus Pontifex, quæ
Regij Consiliarij ad suam possunt dignitatem &
solicitudinem deriuare, humanis negotiis præ-
ponentes diuina, & non Regium solùm, sed Sa-
cerdotalem animum concipientes; vt sic Catho-
licorum Regum Imperium amplissimis profecti-
bus stabiliatur, splendeat, dilatetur.</P>
<Z><A+2>CAPVT III.</A+2></Z>
<negEZ><A+1>In proponendis ac consultandis ido-
neis ministris qualiter Consiliario-
rum Indicorum conscientiæ circa sæ-
cularia Ossicia possint grauiter one-
rari.</A+1></negEZ>
<P><absatz-nummer>14</absatz-nummer> <INI3>C</INI3>Onsulenda circa hoc, quæ diximus<marginalia>Benemeri-|tos, ceteris|paribus,|præferen-|dos.</marginalia>
Titulo præced. Cap. 5. & 6. pro Be-
nemeritis, qui absque dubio sunt,
ceteris paribus, præferendi; aliàs justitia graui-
uiter lædetur, & grauis justitiæ violatio grauis
etiam culpa est. Et licèt Rex ob superiorem in<marginalia>Obseruatio|notanda.</marginalia>
prouisionibus facultatem non peccare, possit for-
tè contingere; non ita Consiliarium, ad quem
spectat plena pro Benemeritis informatio, quid-
quid Rex sit pro suâ voluntate facturus. Immò
etsi præsumatur Regem non electurum præ aliis
benemerentem, obligatio propositionis incum-
bit; ea enim notitia, quæ modò non juuat, in aliâ
occasione juuabit, vt prætermissus nunc, ad
prouisionem aliam, meliorem forsitan, reseruetur.
Pro his & aliis generaliter</P>
<P>  <absatz-nummer>15.</absatz-nummer> Dico primò, etiamsi sententia satis<marginalia>Assertio 1.|sub morta-|li propone&#x0303;-|dos dignio-|res, quid-|quid de di-|uersitate|opinionum|sit circa|Regis ele-|ctionem.</marginalia>
probabilis sit Principem non teneri sub mortali
ad electionem digniorum pro sæcularibus mune-
ribus; pro quâ non solùm boni Auctores sunt,
sed habere etiam fortissima argumenta affirmat
P. Thomas Sancius Tomo 1. Consiliorum Lib. 2.
Cap. 1. Dub. 36. num. 8. & tenet item num. 15. &
Cardinalis Lugo Tomo 2. de Iustitia Disput. 34. num.
17. & 19. Diana Parte 2. Tract. 15. Resolut. 67.
& Parte 4. Tract. 4. Resolut. 172. P. Luisius Tur-
rianus in Selectis Cent. 2. Censur. Dub. 87. post
Patrem Vasquez Opusculo de Beneficiis n. 97. Ante
quem Card. Caietanus in Summa V. Elect:o. Quos
& secuti Molfesius, & Homobonus, quos addu-
cit Diana Parte 1. Tract. 15. Resol. 67. Consiliarij
tamen sub mortali tenentur proponere dignio-
res, gradu dignitatis expresso. Sic Illustrissimus
Zapata Parte 2. Cap. 6. num. 25. & colligitur ex
Dom. Solorzano Tomo 2. Libro 4. Cap. 12. num.
31. & feqq. & in Politicâ pag. 898. vbi alios re-
fert. Qui ex eodem Consilio cùm fuerit, non
poterunt illius Consiliarij cum fundamento con-
queri, quod illis rerum earum inscij onus grauis-
simum imponamus: cùm aliàs opinio satis pro-
babilis sit, teneri electores ad digniorum præla-
tionem, & Consiliarios consequenter: ne, si a-
liter faciant, eorum cooperentur peccato, quod
non solùm ex charitatis lege, sed ratione officij
debuerant euitare. Videantur dictæ opinionis
Auctores apud P. Sancium suprà num. 9. & Dia-
nam: ex quibus eosdem congerit Cardinalis Lu-<-P>@@

<-P>go, & Eligius Bassæus V. Electio 11. vbi eamdem
amplexus.</P>
<P>  <absatz-nummer>16</absatz-nummer> Ratio est clara: nam ea est Regis in-<marginalia>Ratio con-|cludens, ex|officij in-|stitutione.</marginalia>
tentio, dum Consiliarios assumit, vt scilicet ei
notitiam Reipublicæ vtilissimam, quam assequi
per se nequit, instillent: Atqui digniorum no-
titia vtilissima est Reipublicæ, aliàs numquàm
poterunt ad publica munera emergere: ergo il-
lam non instillare Regi, sine graui stare reatu
nequit. Vnde dubitari non potest Regem, si sci-
ret ita se Consiliarios gerere, eos grauissimè pu-
niturum. Et de Indiis loquendo, id est magis vr-
gens: quæ enim in illis damna ex minùs conue-
nienti gubernatione proueniunt, difficilè repa-
rantur, ob Regalis immanem distantiā potestatis.</P>
<P>  <absatz-nummer>17</absatz-nummer> Dico secundò. Assertio præcedens ita<marginalia>Assertio 2.|præceden-|tem intelli-|gi cùm no-|titia suffi-|ciens ha-|betur, quod|non fre-|quens, ob|Indicas re-|lationes.</marginalia>
intelligenda est, vt tunc procedat, quando de
majori dignitate, certa aut certitudini proxima
habetur notitia, juxta dicta Titulo præced. num. 72.
quod non sæpè contingit. Si enim informatio-
nes sumendæ sint juxta ea, quæ ex Indiis remit-
tuntur, magnum est in illis errandi periculum, vt
expertus admonet Dom. Solorzanus suprà num.
20. dicent hac de caussâ multùm cauere Con-
siliarios Indicos debere, ne faciles sint ad cre-
dendas delationes & relaxationes, quæ ex In-
diis scribuntur, quia sæpè facilè decipiuntur. Pro
quo & videndus Cap. 8. num. 18. & addi certè à
me possent experientiæ multiplices veritatis hu-
jus, quas tamen sufficiat hoc generali asserto
protulisse. Iuxta quæ non erit facilè excessum
dignitatis inter consultandos & proponendos<marginalia>Notanda|pro praxi.</marginalia>
deprehendere, & ita proponi omnes poterunt;
vel si vnusquispiam, id pro libito proponentis.
Quòd si excessus notabilis non sit, sed momen-
ti exigui, non erit cur Regij Consiliarij minùs
anxij in hoc esse negotio debeant, si Christianè
aliàs, & semotis affectibus, procedere sint para-
ti. Vnde Consiliario, qui cognatum habet, de
cuius ipsi capacitate ad munus aliquod innotes-
cit, non prohibetur iuxta merita probè nota pro-
ponere: neque enim sicidoneus, propter cogni-
tionem Consiliarij, idoneitatem amisit, quæ ad
auctarium meritorum conferre potest; cùm sit
satis æquum Consiliarios à Rege hoc pacto ho-
norari, quorum fidelitatem in sublimi adeò mu-
nere sæpiùs contigerit experiri.</P>
<P>  <absatz-nummer>18</absatz-nummer> Æqualitatem autem, vel excessum non<marginalia>Æquali-|tatem &|excessum|quomodo|explicet|Card. Lu-|go.</marginalia>
obstantem in electione aliter explicat Cardina-
lis Lugo suprà num. 22. ait enim, eligentem v-
num illam debere regulam obseruare, vt ex ele-
ctione Ministri non sequantur inconuenientia in
Communitate, ex fidelitate scilicet & iustitiâ.
Quâ obligatione semel positâ, parùm discriminis
in praxi esse poterit: quia positis duobus, quo-
rum alter est dignus, alter dignior; an ille, quem
dicis esse dignum, talis est, vt eo electo Com-
munitas non patiatur detrimentum in ordine
ad suum finem? Si enim talis est, illa maior
dignitas alterius videtur per accidens se habe-
re ad hoc vt debeat præferri. Nam si prior
habet tantam scientiam & peritiam, vt non sit
periculum errorum in suo officio per ignoran-
tiam, illa maior doctrina & peritia alteterius,
licèt reddat illum aptum ad aliud officium dif-
ficilius, quod subtiliorem & maiorem doctri-
nam exigit, non tamen videtur reddere illum ap-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0063.jpg/>
@@1@<SE63>44 Thesauri Indici Titulus II. Cap. IV.
<duolan 2><-P>tiorem ad hoc officium, ad quod ille doctrinæ
excessus non conducit. Si ille prior ob minorem
doctrinam sit in periculo errandi circa hoc offi-
cium, jam eo ipso non est dignus simpliciter, nec
eligi poterit, nisi in defectu alterius. Vnde in
praxi sæpè decipiuntur electores judicando di-
gnum, qui reuerà non est talis simpliciter; sed
intantùm eligi posset, inquantùm non inueni-
tur alius, qui verè dignus sit: ad quem inuenien-
dum deberet apponi maior diligentia, quæ fre-
quenter ab electoribus non adhibetur; sed ex iis,
quos obuios habent, in quibus fortè nullus est
simpliciter dignus, sed solùm minùs indignus,
eligunt, quem malè vocant digniorem. Iuxta<marginalia>Quid inde|pro Consi-|liarijs.</marginalia>
quam philosophandi rationem videtur conse-
quenter dicendum, posse etiam Consiliarios
quemcumque absolutè dignum proponere, sine
excessus qualitate; quia per accidens se habet ille;
cùm etiam sublato, nulla inconuenientia in offi-
cio, de quo agitur, exercitio timeantur. Quod pro-
pter grauissimi scriptoris auctoritatem potest vt
probabile sustineri.</P>
<P>  <absatz-nummer>19</absatz-nummer> Sed est certè doctrina illa difficilis. Nam<marginalia>Difficilis|explicatio|dicta osten-|ditur, con-|tra quam|arguitur|efficaciter.</marginalia>
etiamsi ex electione minùs digni nulla specialia
inconuenientia timeantur, excessus alterius non
se habet per accidens, quia confert vt officium, de
quo agitur, meliùs tractetur, & maiora commo-
da in Republicâ subsequantur. Quis enim dubi-
tet meliorem cuiusque muneris tractationem
Reipublicæ accidere commodiorem? Sicut in
ministeriis seruilibus est videre: vnus enim alio
meliùs seruit, estq&#x0301;ue talis melior seruiendi modus
absque dubio commodior iis, in quorum com-
modum adhibetur. Et quidem sine periculo er-
randi potest esse maior perfectio in modo ope-
randi: ad bonum autem Reipublicæ non solùm
confert quòd erroris periculum absit, sed etiam
quòd ministeria perfectiùs obeantur. Maior au-
tem ista perfectio non potest dici per accidens,
cùm ad tale ministerium spectet, quà tale est, ex
quo boni aliqui effectus haberi possunt, quos
ex ministerio minùs dignè obito Respublica non
habebit. Quod quidem adeò videtur perspicuum,
vt mirer viro tanto talem philosophandi modum
placuisse.</P>
<P>  <absatz-nummer>20</absatz-nummer> Quem ex ipsius doctrinâ possumus<marginalia>& ex eius-|dem doctri-|nâ conuel-|litur de eli-|gendo in cō-|cursu me-|liore.</marginalia>
etiam apertè conuellere, quia num. 18. docet in
concursu digniorem eligendum, quia licèt vter-
que pertingat ad gradum dignitatis, qui requiri-
tur vt satisfaciat Communitati; ille tamen doctior,
vtilior est ipsi communitati, atque ideò magis di-
gnus, non solùm comparatiuè ad alium concur-
rentem, sed in ordine ad ipsum officium. Tum
quia licèt ille minùs doctus possit occurrere in-
conuenientibus & periculis circa tale munus; a-
lius tamen, qui maiorem doctrinam, vigilantiam
& experientiam habet, non solùm periculis oc-
currere poterit, sed etiam noua commoda &
maiores vtilitates Communitati afferre, quod in
Gubernatore magis specialiter prosequitur. Tum
etiam quia dignus non poterit occurrere, &
vitare inconuenientia & pericula subtiliora, licèt
communiter occurrentia possit; quæ tamen di-
gnior præstare poterit. Sic ille philosophatur,
manifestissimè ostendens maiorem dignitatem
non se habere per accidens in concursu. Sed ex
eâdem doctrinâ non minùs manifestè sequitur,<-P>@@

<-P>etiam concursu non extante, idem similiter di-
cendum; quia siue hoc siue illo modo prouisio
officii fiat, semper Reipublicæ aut Communitatis
bonum attenditur. Quare doctus Magister num.
21. docet in praxi semper regulariter esse eligen-
dos meliores; cùm enim excessus per accidens se
habeat, illum non debet elector attendere, quan-
doquidem attendere non debet quæ per accidens
se habent; quæ enim per accidens se habent in
ordine ad officium, etiam se habent per accidens
in ordine ad electionem, vt si excessus sit in musi-
câ, poe&#x0308;si, aut mathematicis.</P><marginalia>Et de regu-|lari dignio-|r&#x0169; in praxi|electione,|cuius oppo-|siti damnas|recensen-|tur.</marginalia>
<P>  <absatz-nummer>21</absatz-nummer> Et quide&#x0303; cùm regulariter elige&#x0303;dos dignio-
res dicat, quidquid de vnâ aut alterâ digni electio-
ne sit, ob grauia incōuenientia, quæ alias in Repu-
blicâ sequerentur; obrepere&#x0303;t enim frequenter in-
digni, languere&#x0303;t studia, ingenia torpere&#x0303;t, egregio-
r&#x0169; in Rempublicam meritorum cura esset nulla,
sed ambitione omnia miscerentur. Cùm, inquam
hoc ita sit, non video cur contendat, discrime&#x0303; hoc
dignor&#x0169; & digniorum non multùm in praxi ple-
rumq; referre. Si enim in praxi digniores, pręfere&#x0303;-
di ob incōuenientia illa grauissima, quæ ex alio-
rum electione sequuntur; ergo discrimen tale
quoad praxim multùm refert. Quomodo enim
non multùm referat, ex cuius omissione adeò
grauia incommoda sequerentur? Hoc ergo Re-
gii Indiarum Consiliarii seriò pro suo doctrinæ
& pietatis gradu sublimiore considerent, & præ-
fatis inconuenientibus studeant idoneorum Mi-
nistrorum examine subuenire.</P>
<Z><A+2>CAPVT IV.</A+2>
<A+1>Circa Ecclesiasticas prouisiones Quæ-
stio eadem.</A+1></Z>
<P><INI2>C</INI2>Irca hoc videnda quæ diximus Titulo præce-
denti cap. 7. pro quo &</P><marginalia>Assertio 1.|digniores in|Consulta-|tionibus|præfere&#x0303;dos.</marginalia>
<P>  <absatz-nummer>22</absatz-nummer> Dico primò. Ad Ecclesiastica munera
digniores debent à Regiis Consiliariis in consul-
tatione præferri. Constat ex dictis num. 15. &
16. Si enim ad temporalia munera digniores præ-
ferendi sunt cum qualitatis excessu, euidens est in
Ecclesiasticis idem potiori jure faciendum. Pro
quo & videnda quæ diximus Cap. 2. Nam Eccle-<marginalia>Indigentiā|& nobili-|tatem ad|dignitatem|spectare.</marginalia>
siasticæ prouisiones negotium conuersionis In-
dorum concernunt, & ita sunt ex eo etiam capi-
te temporalibus præferendæ. Quibus addo indi-
gentiam, & perspectam nobilitatem, ad dignita-
tem conducere: id quod in Benemeritis Indicis
obseruandum, juxta id, quod tradit Illustrissimus
Zapata Parte 1. cap. 8. n. 10. & 11.</P><marginalia>Assertio 2.|de periculo|deceptionis|juxta dicta|num. 6.</marginalia>
<P>  <absatz-nummer>23</absatz-nummer> Dico secundò. Idem deceptionis peri-
culum, quod esse Cap. præced. Assert. 2. vidimus,
ob sinistras relationes, in causâ præsenti versa-
tur: vnde Regii Consiliarii poslunt juxta pru-
dentem in casu singulari discursum, dignitatis
conceptum efformare. Constat ex ibidem adno-
tatis: pro quo & multa possem experimentis
frequentibus deprehensa hoc in genere, hoc in-
quam sacro & inuiolabili, cumulare.</P><marginalia>Assertio 3.|ad Episco-|patus non|esse propo-|nendos præ-|tensores.</marginalia>
<P>  <absatz-nummer>24</absatz-nummer> Dico tertiò. Regii Consiliarii ad Epi-
scopatus non debent proponere prætensores, si-
ue manifesti, siue sint etiam simulati, quod non
erit difficile coniectare. Constat; quia eo ipso<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0064.jpg/>
@@1@<SE64>Circa propositionem ad Ecclesiastica. 45
<duolan 2><-P>quòd prætendant, sunt indigni judicandi, vt cla-
mant Iura. L. Si quemquam 39. C. de Episcopis &
Clericis, sic aiunt Imperatores: Castus & humilis<marginalia>L. Si que&#x0303;-|quam.</marginalia>
nostris temporibus eligatur Episcopus, vt quocumque
locorum peruenerit, omnia vitæ integritate purificet.
Tantùm ab ambitu debet esse sepositus, vt quæratur co-
gendus, rogatus recedat, inuitatus effugiat, sola illi
suffragetur neceßitas excusandi. Profecto enim indi-
gnus est Sacerdotio, nisi fuerit ordinatus inuitus. Sic
illi. Cap. Miramur 61. dist. ex Diuo Leone Magno<marginalia>Cap. Mi-|ramur.</marginalia>
Epist. 85. al. 83. sic habetur: Non est hoc consulere
populis, sed nocere; nec præstare regimen, sed augere
discrimen; integritas enim Præsidentium, salus est sub-
ditorum; & vbi est incolumitas obedientiæ, ibi est for-
ma doctrinæ. Principatus autem, quem aut fiducia ex-
torsit, aut ambitus occupauit, etiamsi moribus aut
actibus non offendit, ipso tamen initij sui est perniciosus
exemplo; & difficile est vt bono peragantur exitu, quæ
malo sunt inchoata principio.</P>
<P>  <absatz-nummer>25</absatz-nummer> Ex Symmacho Papâ sic etiam in Cap.<marginalia>Cap. Nul-|lus itaque.</marginalia>
Nullus itaque, 1. quæst. 1. decernitur. Nullus ita-
que per ambitum ad Episcopalem honorem permittatur
accedere; nam cùm hic excessus in laicali conuersa-
tione culpetur, quis dubitat quin Religiosis, & Deo ser-
uientibus inticiat vel incutiat opprobrium? Sic ibi.
Vbi Glossa marginalis hæc habet: Infamia irro-<marginalia>Glossa.</marginalia>
gatur dignitatem petenti. Nomine autem Religio-
sorum Clericos intelligi, Glossa ibidem aduertit.
Pro laicali autem conuersatione alluditur ad L. 1.<marginalia>L. 1. D. ad|L. Iuliam.</marginalia>
D. Ad L. Iuliam, de ambitu, vbi pæna statuitur am-
bientibus. Cap. Sicut is 1. quæst. 6. ex Diuo Gre-
gorio lib. 7. Epistol. 110. ita dicitur; Sicut is, qui
inuitatus renuit, quæsitus refugit, sacris altaribus est
admouendus; sic qui vltro ambit, vel importunum se
ingerit, est proculdubio repellendus. Nam qui sic nititur
ad altiora conscendere, quid aliud agit, nisi vt crescendo
decrescat, & ascendendo exteriùs, interiùs in profundum
descendat. Sic ille. Vbi de Ordinatione Sacerdo-
tum agit; sed ex eo ad Episcopalem dignitatem
robustius instruitur argumentum: & doctrina
Textûs est generalis pro electione, licèt de Sacer-
dotio præcesserit Pontificia doctrina. Vnde
Glossa adducit locum Apostoli 1. Timoth. 3. vers.<marginalia>1. Tim. 3.|v. 1.</marginalia>
1. Si quis Episcopatum desiderat, bonum opus desi-
derat.</P>
<P>  <absatz-nummer>26</absatz-nummer> Ne autem quispiam eo deceptus ambi-<marginalia>Ex Aposto-|li loco de|Episcopatus|desiderio nō|colligi am-|bitionis ille-|cebram.</marginalia>
tionem foueat, occurrit Cap. Qui Episcopatum. 8.
quæst. 1. vbi sic dicitur: Itaque à studio cognoscendæ
veritatis nemo prohibetur; quod ad laudabile pertinet
otium; locus verò superior, sine quo regi populus non
potest, & si ita teneatur atque administretur, vt decet,
tamen non decenter appetitur. Quamobrem otium san-
ctum quærit charitas veritatis; negotium justum susci-
pit neceßitas charitatis; quam sarcinam, si nullus im-
ponit, percipiendæ atque intuendæ vacandum est veri-
tati. Si autem imponatur, suscipienda est propter chari-
tatis neceßitatem. Sic ibi ex Diuo Augustino Lib.<marginalia>D. August.</marginalia>
19. cap. 19. de ciuitate Dei. Sit ergo licet bonum
opus Episcopatus; sit licet (vt hoc etiam demus)
desiderium (pro quo videri potest P. Henriquez
Lib. 10. cap. 32. & Bassæus v. Episcopus nu. 3. alios
adducentes) non tamen decenter ambitur: ali-<marginalia>Non omne,|quod desi-|derari po-|test, est cum|effectu pro-|curabile.</marginalia>
qua enim desiderari possunt, quæ non possunt
procurari. Sic desiderare Sacerdos potest, vt
scelerati capitali afficiantur supplicio ob commu-
ne bonum, quod tamen solicitare nequit, irregu-
laritatis aliàs p&#x0153;nam subiturus. Videantur alia<-P>@@

<-P>apud P. Suarium Tomo 4. de Religione lib. 6. cap. 7.
& 8. P. Bauny Tomo 1. Tractat. 8. in Epitome Capi-
tis 4. §. Sextò, ne ambitu, & alios: quorum est
potiùs probanda doctrina, quàm ea, quæ placuit
Dom. Villaroel suam causam agenti Parte 1. Pa-
cificæ gubernationis, Quæst. 1. Articul. 13. præsertim
numer. 54. & seqq. & numer. 76. vbi de pro-
motione.</P>
<P>  <absatz-nummer>27</absatz-nummer> Est autem tunc indignior & damnabi-<marginalia>Venalitas|in prædictis|pestis peni-|tus abolen-|da.</marginalia>
lior ambitionis pestis, cum venalitatis aliquid in-
tercedit, quam præsertim Diuus Gregorius abo-
lendam dixit citato Cap. Sicut is. Et in prætenso-
ribus Indicis est penitius dispiciendum, qui ad hu-
iusmodi conquistas solent accedere aureis & ar-
genteis armis roborati. Si præsertim Religiosi
fuerint, qui à Curiâ penitus relegandi, spe omni
obtinendi, quod ambiunt, obtruncatâ. Et licèt
omnes simoniæ se dicant monstrum hæreticale
perhorrescere, nescio an reipsâ virus eiusdem eui-
tetur. Cùm enim auro & argento res agatur,
mutabuntur quidem nomina, mali pernicie non
mutatâ. Circa quod subtiliter & eleganter Ca-
ramuel, non ambitu, sed meritorum suffragio
jam Episcopus, in hunc mod&#x0169; declamat, simonis
Magi historiâ præmissâ, de quâ Act. 8. in Theolo-
giâ morali n. 865. Cùm rigorem hunc verbor&#x0169; subaudio
(scilicet D. Petri dicentis simoni; Pecunia tua tecum
sit in perditionem, quoniam donum Dei existimasti pecu-<marginalia>Elegās Ca-|ramuelis|discursus|circa Simo-|niæ pallia-|tionem, v-|su comme&#x0303;-|datam.</marginalia>
niâ poßideri) hæreo totus, & miror, vel nostrates esse tam
doctos, vel tam indoctum Petrum. Piscator ille erat, hi
Doctores: sed permisit Omnipotens multa reprehensione
digna in verbis Doctorum, nulla in Piscatorum reperiri.
An non posset Simoni Petrus vendere, non quidem
spiritum sanctum, sed honorem inde resultantem, eo
modo, quo locus honoratior pro sepultura vendi dicitur
citra simoniam? & quidem Simonem non curasse spi-
ritum sanctum, sed plausum atque auctoritatem, quam
apud vulgus habere poterat, videtur ex verbis sequenti-
bus D. Petri suaderi, videlicet: Non est tibi pars, neque
sors in sermone isto; cor enim tuum non est rectum co-
ram Deo. Deinde, cur non posset Petrus abstrahendo
ab spiritu sancto, vendere laborem insumptum in con-
ceßione huius potestatis: nam vel debebæt manussimo-
ni imponere, vel aliquem locum adire, vel aliqua verba
proferre; quæ omnia physica & materialia pretio æsti-
mabilia sunt, juxta eorum doctrinam, qui docent inter-
cedendi onus & laborem itineris suscepti pro collatione
Beneficij vendi posse? & si sine simoniâ poßimus
res spirituales commutare, vt si te obstringas ad dandam
Elee&#x0308;mosynam tali pauperi, & ego ad conferendum Be-
neficium; cur non posset Petrus potestatem illam trade-
re, & titulo elee&#x0308;mosynæ pecuniam oblatam accipere?
Verè hæc omnia obscura & intricata sunt, quia si po-
tuerunt fieri, non est cur tam crudè Simon à Petro re-
prehendatur; maximè cùm debeamus proximorum a-
ctiones in meliorem partem interpretari. Fateor me
hærere, cùm hanc historiam lego; videtur enim omnes
opiniones benignas, quæ in hac materiâ sunt, destruere.
Sic ille. Et verò vt historia illa omnes benignas<marginalia>Quas opi-|niones cir-|ca Simo-|niam, D.|Petri sen-|tentia con-|uellat.</marginalia>
opiniones non destruat; quosdam certè venali-
tatis palliatæ modos, quos magna artium magi-
stra adinuenit ambitio, neque Consiliariis Regiis,
viris sanè scientissimis ignoti esse possunt, aper-
tissimè demolitur. Vbi ergo tale aliquid, quod
absit, olfecerint, sic infamibus portæ non pateant
dignitatum. Cap. Infamibus, de regulis juris in sexto:
earum præsertim, quæ inter omnes amplissi-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0065.jpg/>
@@1@<SE65>46 Thesauri Indici Titulus II. Cap. V.
<duolan 2><-P>mæ, de quibus proposita Assertio pronun-
tiauit.</P>
<P>  <absatz-nummer>28</absatz-nummer> Dico quartò. In Beneficiis aliis præten-<marginalia>Assertio 4.|in Benefi-|cijs alijs|prætensione&#x0303;|non argue-|re indigni-|tatem.</marginalia>
sio non probat indignitatem, si nihil prætereà
vitiosum, de quo nuper, admisceatur. Probatio
est facilis, quia aliàs non liceret concursus oppo-
sitorum ad Beneficia, quem tamen Concilium
Tridentinum in prouisione Parochialium iniun-
git Seßione 24. cap. 18. de Reformatione, & Pius V.
in Constitutionibus An. 1566. die 15. Aprilis. Quòd
si in Parochialibus id licet curam animarum ha-
bentibus, minùs erit inconueniens in simplici-
bus, vnde etiam pro illis concursus quandoque
præcipitur, vt in Canonicatibus, de quibus Titulo<marginalia>Concursus|ad Benefi-|cia vt li-|ceat.</marginalia>
præced. cap. 10. & in multis patrimonialibus. Vnde
& viros virtute insignes scimus per concursum
Beneficia non semel assecutos, qui posteà me-
morabiles fuerunt in Dei Ecclesiâ Prælati. Et
quidem cùm edicta ponuntur, idonei omnes ad
concursum euocantur, vnde qui concurrunt, am-
bientes dici nequeunt, subituri examen, & ele-
ctionem aliorum judicio submittentes. In aliis
autem non ita est justificata prætensio, quia non
veniunt vocati, neque se subiiciunt examini. Sed
tamen quia ipsa Beneficii vacatio quoddam ge-
nus videtur vocationis, & merita etiam judicio
prouisuri trutinanda proponuntur, non est id,
nisi vitiosum aliquid, vt dixi, interueniat, penitus
reprobandum. Ceteris autem paribus, non præ-
tendens, & benè notus præferendus, quia absque
dubio dignior, juxta D. Gregorii doctrinam, de
qua num. 25.</P>
<P>  <absatz-nummer>29</absatz-nummer> Vt autem DD. Consiliarii eligendorum<marginalia>Eligendor&#x0169;|forma ex|D. Hormis-|da.</marginalia>
formam præ oculis habeant, illam hîc breui de-
scriptione subiiciam ex Diuo Hormisdâ Papâ de
Hispanis Episcopis ad Episcopos Hispanos etiam
scribente Epist. 4. c. 1. in hunc mod&#x0169;: Irreprehensibiles
enim esse conuenit, quos præesse necesse est, corrigendis;
nec quidquam illi deesse personæ, penes quam est reli-
gionis summa, & substantia disciplinæ. Promptus de-
bet esse ad impertiendum, beneuolus viduis, hospitalis,
promptus ad ministrandum, facilis ad subeundas vexa-
tiones, nil habens, in quo erubescat, non ignorans quis
sit dignior subleuatione. Sic ille. Ex Concilio etiam
Carthaginiensi 4. cui Diuus Augustinus inter-
fuit: Capite enim 1. sic habet: Qui Episcopus ordi-<marginalia>Et ex Con-|silio Car-|thaginiensi.</marginalia>
nandus est, anteà examinetur, si naturâ sit prudens, si
docibilis, si moribus temperatus, si vitâ castus, sisobrius,
si peruigil, si semper suis negotiis cauens, si humilis, si
affabilis, si misericors, si litteratus, si in lege Domini in-
structus, si in Scripturarum sensibus cautus vel acutus,
si in dogmatibus Ecclesiasticis exercitatus, &c. Cap.
Qui Episcopus 23. dist. Item ex Synodo Romanâ
sub Eugenio II. & Aquisgranensi Can. 13. vbi<marginalia>Et ex A-|quisgra-|nensi.</marginalia>
sic scriptum: Ille modis omnibus debet ad exemplum
viuendi pertrahi, qui cunctis carnis paßionibus moriens,
jam spiritualiter viuit, qui mundi prospera contemnit,
qui nulla aduersa pertimescit, qui sola æternæ desiderat.
Cuius intentioni benè congruens, nec omnino per im-
becillitatem corpus, nec valdè per contumaciam repu-
gnat spiritus; qui ad aliena capienda non ducitur, sed
propria largitur, qui nulla illicita perpetrat, sed perpe-
trata ab alijs vt propria deploret. Sic ibi.</P>
<P>  <absatz-nummer>30</absatz-nummer> At dicent: Et vbinam tales? Certè non<marginalia>Quærendi|tales extra|Curiam.</marginalia>
inter Curiæ strepitum, & aulicas intrusiones.
Quærantur ergo alibi, sicut quæruntur strenui
duces, cùm aliquid momenti magni bello tra-<-P>@@

<-P>ctandum occurrit. Quòd si non inueniantur om-
nibus præfatis dotibus exornati, optimi erunt,
qui iuxta Poe&#x0308;tam, vitiis, sine quibus nemo vixe-
rit, minimis vrgebuntur. Hoc dum non fit, ne-
que tuta esse conscientia potest, nec sana Respu-
blica; Indica præsertim, cui serò, & à longè præ-
sidia sanitatis aduehuntur.</P>
<Z><A+2>CAPVT V.</A+2></Z>
<negEZ><A+1>Grauia quædam incommoda, quæ vita-
re Regij Consiliarij debent in Episco-
porum prouisione, vt tuta esse ipso-
rum conscientia queat.</A+1></negEZ>
<P><absatz-nummer>31</absatz-nummer> <INI3>P</INI3>Rimum sit, ne Episcopi ex vno re-<marginalia>1. Incom-|modum in|prouisione|Episcopor&#x0169;|longinqua|translatie.</marginalia>
gno ad aliud transferantur, quando
id sine magnis sumptibus, & longis-
simis itineribus terrâ marique esse nequit, si
præsertim senes fuerint, aut aliis corporis incom-
modis præpediti. Ex Nouâ-Hispaniâ ad Peru-
uium vidimus nonnullos tales aduenisse, qui in
regno illo poterant decentissimè promoueri, aut
victuros parùm, aut cum difficultate victuros.
Vnum aliquem feliciorem in hac parte, Illustris-
simum D. Dom. Ildefonsum Ocon, qui ex Inca-
tanensi Ecclesiâ in Cuscensem promotus, Argen-
topolitanus Archiepiscopus obiit Anno 1656.
dicentem audiui, nihil inconsultius & dissonan-
tius illo suo transitu fieri potuisse. Quod qui-
dem si ex notitiæ defectu oritut, id esse constat
non leui ex culpâ damnabile, vt dictum Cap. 1.<marginalia>Vacanti&#x0169;|Ecclesiar&#x0169;|damna.</marginalia>
si alio respectu; nullus certè occurrere talis po-
test, qui adeò est vacantibus Ecclesiis pernicio-
sus, detrimentosus pauperibus, opportuno sub-
uentore carentibus, quorum & necessaria subsi-
dia in expensis itinerum consumuntur. Cùm ta-
men ita disponi res debeant, vt eorum cautela, &
Ecclesiæ seruentur indemnes, & cuicumque necessaria
pro suo modo ministrentur.  Cap. Ecce, 39. dist. ex D.<marginalia>D. Gregor.</marginalia>
Gregorio lib. 8. Epist. 4.</P>
<P>  <absatz-nummer>32</absatz-nummer> Secundum, ne nimiùm senes eligantur,<marginalia>2. Ne ni-|mis senes|eligantur.</marginalia>
quia vel eos mortuos electionis instrumenta re-
perient, vel Sede non conscensâ decedent, seu
paullò pòst: sicq&#x0301;ue vacatio vna aliam diuturnam,
& plenam periculis subsequetur. Vidimus hoc
non multis abhinc annis, octogenariorum, &
supra, electionibus non sine ingenti detrimento
frustratis. Pro quo & est à Diuo Gregorio de-<marginalia>D. Gregor.</marginalia>
cretum Libr. 12. Epistol. 6. quod habemus in Cap.
Archidiaconum, 85. dist. vbi sic dicitur: Archidia-
conum Florentinum Ecclesiæ Anconitanæ qui ad Episco-
patum fuerat electus, Scripturæ quidem sacræ scientiam
habere, sed in ætatis senio jam confectum accepimus, vt
ad regiminis officium non poßit assurgere, &c. Neque
obstat aliquem in quibusdam vigorem conspici
annis superiorem; fallax enim ille, & itinerum
defatigatione marcesset. Episcopus Ciuitatis
Purensis, seu Conceptionis in Chilensi regno,<marginalia>Episcopi|Purensis|mors.</marginalia>
ad Ecclesiam ciuitatis Sancti Iacobi in eôdem
regno promotus, ætate longissimâ, iam iam
conscensurus nauim, dum nescio quid cibi te-
nuioris sumit & potûs, animam exhalauit. Do-
let paternis visceribus Diuus Leo Epistol. 84.
Cap. 1. quòd Sacerdos, (Episcopum intelligit)
ad dura fuerit laboris huiusce compulsus; cui<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0066.jpg/>
@@1@<SE66>Incommoda vitanda in promotione & electione &c. 47
<duolan 2><-P>non ob molestiam ægritudinis, non ob sæuitiam hiemis<marginalia>Molestiam|itineris in|Episcopo|dolet D.|Leo.</marginalia>
darentur induciæ: sed iter asperum & periculis plen&#x0169;,
per inuiascautes (aliàs, niues) agere cogeretur. Quibus
certè non minora in itineribus Indicis conspi-
ciuntur, nisi quòd etiam longiora.</P>
<P>  <absatz-nummer>33</absatz-nummer> Tertium, & grauissimum profectò,<marginalia>3. longæ|vacantiæ|Ecclesiar&#x0169;.</marginalia>
iamq&#x0301;ue insinuatum, dum non sedulò prouide-
tur ne Sedes Episcopales diuturnâ vacatione ta-
bescant. Pro quo est Cap. Ne pro defectu, de ele-
ctione, in quo sic statuit Innocentius Tertius:
Ne pro defectu Pastoris gregem Dominicum Lupus ra-<marginalia>Cap. Ne|pro de-|fectu.</marginalia>
pax inuadat, aut in facultatibus suis Ecclesia viduata
graue dispendium patiatur: volentes in hoc etiam oc-
currere periculis animarum, & Ecclesiarum indemni-
tatibus prouidere: statuimus vt vltra tres menses Ca-
thedralis Ecclesia vel Regularis, Prælato non vacet
&c. Idem antiquiorum Patrum decretis statutum
fuisse habemus in Cap. obeuntibus 63. dist. vbi sic
dicitur: Obeuntibus sanè Episcopis, quoniam vltra<marginalia>Cap. Obe-|untibus.</marginalia>
tres menses vacare Ecclesiam, Sanctorum Patrum pro-
hibent sanctiones &c. Concilium etiam Tridenti-
num Episcopis æquâ ex caussâ absentiam trium
concedit mensium, eorum super hoc conscien-
tias onerando. Et quia absentia illa trimestris,<marginalia>Concilium|Tridenti-|num.</marginalia>
cum detrimento gregis futura regulariter credi-
tur, id vt prouideant ne ita sit, verbis grauissimis
admonentur Seßione 23. Cap. 1. de Reformatione.<marginalia>Quanta il-|lius in In-|diis, &|quâm fre-|quentia|detrimen-|ta.</marginalia>
Quæ cùm ita se habeant, facilè videri potest
quàm sit Indiarum Ecclesiis exitiosa futura, non
vnius aut alterius, sed plurimùm annorum sæ-
pè vacatio: & quàm eorum grauatæ conscientiæ
maneant, qui potuerunt, nec voluerunt tamen,
opportuniùs prouidere. Argyro-politanam Ec-
clesiam septennio vidimus viduatam Pastore: Ec-
clesiam S. Iacobi Chilensem non minori spatio
etiam nunc videmus solatio eiusdem orbatam; &
nondum statim finis: Pompaianensis duodenna-
lem sustinuit orbitatem: Panamensis, Chartagi-
niensis, S. Marthæ, & fortè aliæ, diuturnâ vi-
duitate mirum erit si non penitus marcuerunt.
Et damna quidem videmus, cùm eorum non vi-<marginalia>Quibus|tribuenda.</marginalia>
deamus auctores: certè tamen scientes ad Con-
silium Regium remedij ipsorum curam pertine-
re: siue totum illud sit, aut illius portio, Came-
ræ scilicet, iuxta diuersas circa hoc dispositio-
nes, quarum vtilitates ipsi viderint disponentes;
dummodò communis, & non priuatorum com-
modi ratio potissimùm habeatur.</P>
<P>  <absatz-nummer>34</absatz-nummer> Præfata autem vacantiarum incommo-<marginalia>Præfator&#x0169;|damnorum|caussæ, fa-|ciles sæpè|Episcopor&#x0169;|mutatio-|nes.</marginalia>
da, ex alio non semel oriuntur incommodo, mu-
tatione inquam Prælatorum: non enim ita facilè
repletur Sedes ac contingit vacuari: neque tam
opportunè spirituale Matrimonium contrahitur
cum secundo, ac cum translato dissoluitur. Et
de translatione quidem Innocentius Tertius Cap.
Quantò personam, de translatione Episcopi, ita lo-<marginalia>Cap.|Quanto|personam.</marginalia>
quitur: Non enim homo, sed Deus separat, quos
Romanus Pontifex (qui non puri hominis, sed ve-
ri Dei vicem gerit in terris) Ecclesiarum neceßitate, &
vtilitate pensatâ, non humanâ, sed diuinâ potiùs au-<marginalia>Neque ne-|cessitas ne-|que vtili-|tas com-|muniter in|illis.</marginalia>
ctoritate dissoluit. Sic ille. Hanc autem necessi-
tatem, vel vtilitatem in huiusmodi mutationi-
bus rarissimè in Indiis accidere, nos, qui vide-
mus & tangimus, non dubij possumus protesta-
ri. Et mirum profectò est Consilij Dominos
meliùs videre, & penetrare profundiùs, longis-
simo terrarum & marium diuortio separatos.</P>@@

<P>  <absatz-nummer>35</absatz-nummer> Fateor vtilitatem amplos habere termi-<marginalia>Non quā-|libet vtili-|tatem esse|sufficien-|tem.</marginalia>
nos, & ita posse illam, licet non eximiam, ali-
qualem tamen, in mutationibus iftis deprehen-
di. Verùm neque hoc videtur satisfacere, quia
hi, qui rem istam proximiùs & intimiùs inspi-
ciunt, nihil tale deprehendunt: & satis periculosa
res est, quandoquidem, vt cum aliis habet P. A-
micus Tomo 8. Disput. 22. num. 73. transsatio fa-
cta sine sufficienti caussâ, saltem probabiliter
æstimata, est irrita; sicut dispensatio in votis,
vel in matrimonio. Deinde, qualiscumque v-
tilitas, quæ scilicet parui monenti est, non de-
bet ad tales mutationes attendi, quia per illas
Matrimonium spirituale dissoluitur, vt constat
ex citato Capite, & præsertim ex antecedenti satis
memorabili, quod incipit Inter corporalia; in quo
maius illius vinculum quàm matrimonij corpo-
ralis esse deciditur, & probatur: Atqui matri-
monium corporale non qualicumque vtilitate,
sed maximâ dissolui potest, vt omnes de hoc a-
gentes Doctores affirmant. Præterquam quòd
vtilitas talis non est considerabilis ad mutatio-
nem, quando ex mutatione ipsâ frequentia in-
conuenientia resultant, ad quæ potiùs attenden-
dum: quandoquidem id, quod vtilitatis Eccle-
siæ vni videtur accrescere, decrescit alteri, quæ
vtili sponso viduatur.</P><marginalia>Ex transi-|tu ad aliā|Religionem|arguitur.|communi-|ter non|probato.|D. Tho-|mas.</marginalia>
<P>  <absatz-nummer>36</absatz-nummer> Propter quam rationem Doctores com-
muniter improbant transitum Religiosi ad Reli-
gionem alteram, intuitu etiam maioris perfe-
ctionis. Pro quo sic D. Thomas 2. 2. quæst. 189.
artic. 8. in Corpore: Respondeo dicendum quòd tran-
sire de Religione ad Religionem, nisi propter magnam
vtilitatem vel neceßitatem, non est laudabile: tum
quia ex hoc plerumque scandalizantur illi, qui relin-
quuntur: tum etiam quia faciliùs proficit aliquis in
Religione, quam consueuit, quàm in illa, quam non
consueuit, ceteris paribus. Sic ille adducens statim
verba Abbatis Nesterotis apud Cassianum Col-
lat. 14. Cap. 5. vbi sic ait: Vnicuique vtile est, vt<marginalia>Cassianus.</marginalia>
secundùm propositum, quod elegit, siue gratiam, quam
accepit, summo studio ac diligentiâ ad operis arrepti
perfectionem peruenire festinet, & aliorum quidem lau-
dans admiransque virtutes, nequaquam à suâ, quam
semel elegit, profeßione discedat. Hæc ille. Nec o-
mittenda alia ex Cap. 6. vbi ita loquitur: Impos-
sibile namq&#x0301;ue est vnum eumdem hominem, simul v-
niuersis, quas superiùs comprehendi, fulgere virtuti-
bus. Quas si quis voluerit pariter affectare, in id eum
incidere neceßè est, vt dum omnes sequitur, nullam
integrè consequatur: magisque ex hac mutatione ac
varietate dispendium capiat, quàm profectum. Viden-
dus P. Suarez Tomo 4. de Religione Tract. 8. Lib. 3.<marginalia>Ob defe-|ctum vtili-|tatis.</marginalia>
Cap. 9. Iuxta quæ constat non quamlibet vtili-
tatem sufficere, vt sit mutatio ista laudabilis, &
attendendum damnum, quod derelictæ Religio-
ni obuenire potest ex frequenti scandalo, pro-
pter quod vtilitas prætensa debet nihili reputari,
& suspecta haberi, cùm maior vtilitas ex con-
suetis possit virtutum exercitationibus, quàm ex
nouiter assumptis sperari: bona enim consueta
relinquere, & insolita inchoare, non solet esse
ad profectum vtile, vt ex D. Thomâ concludit
P. Suarez fuprà num. 3.</P>
<P>  <absatz-nummer>37</absatz-nummer> In casu autem nostro de translatione E-<marginalia>Quæ ma-|gna esse de-|bet in trā-|slatione E-</marginalia>
piscoporum idem accidere manifestum est, pro
quo non quæuis vtilitas, sed magna requiritur:<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0067.jpg/>
@@1@<SE67>48 Thesauri Indici Titulus II. Cap. V.
<duolan 2><-P>minor enim non curanda, quia damnum Eccle-<marginalia>piscopor&#x0169;,|pro quo ap-|plicatio|transitus|Religiosi.</marginalia>
siæ relictæ, ad quam maior ob consuetudinem
profectus deriuabitur, dignâ est etiam attentione
pensandum: vnde quæ speratur in aliâ vtilitatis
accretio, incerta redditur, maiusque ex hac mu-
tatione dispendium, quàm captandum commo-
dum, vt ex Cassiani iam auctoritate firmatum.</P>
<P>  <absatz-nummer>38</absatz-nummer> Pro quo est aliud satis mihi robustum<marginalia>Validè ar-|guitur ex|eo quòd e-|lectus po-|test non ad-|mittere|promotio-|nem, sicut|primariam|electionem.</marginalia>
argumentum. Nam si electus ad aliam Eccle-
siam electioni non annuat, minimè ad nouum
illud onus subeundum compelletur. Licet enim
Summus Pontifex compellere possit, id tamen
est, magnâ necessitate aut vtilitate interueniente;
aliàs non rectè faciet, medio vtens adeò acri &
insolito, ad dissoluendum spirituale Matrimo-
nium, quod, vt fatetur ipse, Ecclesiarum neceßitate
vel vtilitate pensatâ, non humanâ, sed diuinâ potiùs
auctoritate dissoluit; vt iam vidimus. Ideò vsus ali-
ter habet, & promotione&#x0303; nō acceptans in prioris
sponsæ gremio sinitur requiescens. Ex hoc iam
arguo. Ergo in ordinariâ Ecclesiarum mutatio-
ne non est momenti alicuius vtilitas. Patet illa-
tio, quia si talis esset, non possent tutâ con-
scientiâ illi, ad quos prouisio pertinet, non ac-
ceptantibus acquiescere, cùm ad maiorem earum
vtilitatem procurandam teneantur. Cùm ergo
acceptent, sicut & primariam renuntiationem in
nondum Episcopis, signum est de maiori Eccle-
siarum vtilitate non esse solicitos, vt eam cen-
seant ex huiusmodi mutationibus prouenturam.
Quòd si dicant attendi quidem vtilitatem, sed
recusante vno, alium paris meriti conquiri. Tunc
sic. Ergo cùm inueniri alius possit, non est con-
ueniens hunc eligi, ad cuius promotionem ne-
cessaria est disolutio Matrimonij spiritualis, quæ
secundùm se disconueniens est, & sine magni
alicuius boni intuitu nequit honestari. Et hæc,
vt dixi, in Indiis magis vrgent, vbi eminùs pro-
specta fallit vtilitas, & vacationum incommoda
cominùs sentiuntur.</P>
<P>  <absatz-nummer>39</absatz-nummer> Et illarum quidem frequens caussa est<marginalia>Dilatio|Consecra-|tionis|quàm in|Indiis fre-|quens, &|exitiosa.|Cap. Quo-|niam.</marginalia>
dilatio consecrationis ob Bullas nimis quantùm
retardatas. Cuius dilationis periculum Pelagius
Papa recognoscit, vt habetur in Cap. Quoniam
100. dist. illis verbis: Ac per hoc Episcoporum conse-
cratio viduatis Ecclesiis non sine periculo protelatur. Sic
ille. Cui quidem incommodo à Regio Consilio
satis videtur occursum, dum pariter cum proui-
sione Regiâ prouisio iniungitur ad Ecclesiam
suam profectus, dum Bullæ expediuntur, & Ca-<marginalia>Illis non|satis occur-|sum per|schedulam|guberna-|tunis.</marginalia>
pitulo Cathedrali simul hortamentum dirigitur,
vt gubernationem eidem deferat, ne indigenæ
Pastoris curâ diu destituti damna ineluctabîlia,
quæ iam vidimus ex attestatione sacrorum Ca-
nonum, patiantur. Et hoc quidem si fieret, dam-
na dicta, licèt non penitus, magnâ tamen ex
parte cessarent. Non fit tamen, & sunt qui Ec-
clesias adeant ante consecrationem, caussas sem-
per suo iudicio verosimiliter obtendentes. Res
ergo hæc momenti tanti pressiùs disponenda, se-
riâ deliberatione Consilij, & Pontificis consul-
tatione. De quo quidem actum iam, vt apud
Dom. Solorzanum videri potest Lib. 3. Cap. 13.
num. 113. & seqq. & in Politicâ Lib. 4. Cap. 13.
versus finem. Et licèt quædam abhibitæ cautio-
nes, parum nihilominùs & profecerunt & sunt
semper profecturæ, dum non valida securis ad<-P>@@

<-P>radicem arboris admouetur.</P>
<P>  <absatz-nummer>40</absatz-nummer> Quòd si quidquam meum esset in hac<marginalia>Quid in eo$unclear|videatur|opportunius|scilicet|confirman-|di vices a-|licui tri-|bui.</marginalia>
caussâ iudicium valiturum, sic profectò consule-
rem, vt Indicorum Episcoporum confirmatio à
Legato, vel Nuntio in Curiâ existente petere-
tur, & quidquid ad Consecrationem ex Aposto-
licæ Sedis præscripto necessarium fuerit, Sede
ipsâ Apostolicâ Vices suas Legatis & Nuntiis
ad hæc munia conferente, & cum obligatione
ad eamdem Apostolicam Sedem pro Bullis ob-
tinendis, vbi primùm opportunitas fuerit, re-
currendi. Quod equidem non debet reputari ab-
surdum: extraordinaria enim quæ occurrunt,
non sunt ordinariis modis aut mediis disponen-
da, & aliquid remittendum de iure, vbi exacta
iuris obseruatio incipit esse damnosa. Regibus<marginalia>Roboratur|ex conces-|sionibus a-|liis pro In-|diis,</marginalia>
Catholicis pro moderatione Indiarum multa
sunt ab Apostolicâ Sede præter aut etiam con-
tra communes regulas iuris indulta, vt sint non
pauci, qui censeant eum esse Sedis eiusdem Le-
gatum, vt diximus Titulo præcedenti Cap. 15. quod
in laicâ personâ quis non censeat admirandum?
Ergo & pro Indiarum bono id, quod vti con-
ueniens profero, poterit cum minori admiratio-<marginalia>& ex A-|postolicæ|Sedis stylo.</marginalia>
ne præstari. Pro quo facit Cap. Valde 94. dist. in
quo sic ait Symmachus Pontifex: Valde necessa-
rium prospeximus esse, vt sicut Prædecessorum nostro-
rum fuit iudicium, ita vni eidemq&#x0301;ue personæ omnia<marginalia>Cap. Val-|de.</marginalia>
committamus: & vbi præsentes esse non possumus, no-
stra per eum, cui præcipimus, repræsentetur auctoritas.
Quapropter Petro &c. Poterit etiam facultas con-
firmandi Indiarum Patriarchæ concedi, quo pa-
cto dignitas illa non erit nudi tituli, sed de re
maximè Indicis Ecclesiis conuenienti.</P>
<P>  <absatz-nummer>41</absatz-nummer> Quod roborari ex eo potest valdè in<marginalia>Non sem-|per illa Sedi|Apostolicæ|reseruata,|pro quo|iura varia|iuxta quæ|aliis id tri-|butum.</marginalia>
caussâ istâ congruenti; confirmationem scilicet
Episcoporum non semper fuerit à Sede Aposto-
licâ requisitam. Vnde Concilium Nicænum 1.
Can. 4. sic statui: : Potestas sanè vel confirmatio,
pertinebit per fingulas. Prouincias ad Metropolitanum
Episcopum. Quod habetur in Cap. Episcopi 64. dist.
& eiusdem Concilij decretum aliud extat in Cap.
Illud, eadem dist. Ad Primatis auctoritatem spe-
ctare determinat Concilium Carthaginiense 3.
Ad Legatum Sardicense. Diuus Leo Magnus<marginalia>D. Leo|Magnus.</marginalia>
Epist. 84. ad Anastasium Thessalonicensem E-
piscopum & Primatem ita scribit: De personâ au-
tem consecrandi Episcopi, & de Cleri, plebisque con-
sensu, Metropolitanus Episcopus ad Fraternitatem tuam
referat: quodque in Prouinciâ benè placuit, scire te
faciat: vt ordinationem celebrandam tua quoque fir-
met auctoritas. Quæ rectis dispositionibus nihil moræ
aut difficultatis debet adferre, ne gregi Domini diu desit
cura Pastorum. Sic ille, quod & habetur in Cap.
De persona 65. dist. Addit autem statim quid fa-
ciendum, quando Metropolitano defuncto a-
lius est in eius locum subrogandus: quod videri
potest in Cap. Metropolitano 63. dist. & etiam 77. in
principio. Nicolaus Pontifex Ioanni Pauennati
Archiepiscopo ita scribit: Episcopos per Æmi-
liam non Consecres, nisi post electionem vel<marginalia>Cap. Epi-|scopos.</marginalia>
consensum Cleri & populi. Cap. Episcopos 63. dist.
Gelasius Episcopis per Dandaniam constitutis<marginalia>Gelasius|Pontifex.</marginalia>
sic præcipit: Sicut vetus consuetudo deposcit, vnani-
miter statuatis Antistites, & vicißim, si Metropolita-
nus humanæ conditionis sorte decesserit, à Comprouin-
cialibus Episcopis (sicut forma transmisit) sacrari mo-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0068.jpg/>
@@1@<SE68>Incommoda vitanda in prouisione Episcoporum 49
<duolan 2><-P>dis omnibus censeatis. Neque sibi quemquam, quod vo-
bis antiquâ dispositione concessum est, patiamini ven-
dicare. Cap. Quia per ambitiones 65. dist. Pro quo
& est tota Distinctio 64. & videri alia possunt a-
pud P. Bauny Tomo 1. Tract. 8. Quæst. 5. & seqq.
& apud Dianam Parte 10. Tract. 1.</P>
<P>  <absatz-nummer>42</absatz-nummer> Sed illud magis ad rem quòd propter<marginalia>Longinqui-|tatis præ-|sertim ra-|tione.</marginalia>
longinquitatem inuenimus priuilegium hoc à
Sede Apostolicâ non semel fuisse concessum. Sic
enim loquitur Gelasius Papa in Cap. Pudenda 24.
Quæst. 1. Is mos antiquus fuit, vt quia pro longinqui-<marginalia>Cap. Pu-|denda 24.|quæst. 1.</marginalia>
tate vel difficultate itineris, ab Apostolico onerosum illis
fuerat ordinari: ipsi se inuicem Mediolanensis & Aqui-
leiensis ordinare Episcopi debuissent: ita tamen vt in eâ
ciuitate, in quâ erat ordinandus Episcopus, alterius ci-
uitatis Pontifex occurrere debuisset: vt Ordinandi ele-
ctio à præsenti Ordinatore ex consensu vniuersalis, cui
præferendus erat, Ecclesiæ, melius ac faciliùs potuisset
agnosci. Sic ibi ob lōginquitatem & difficultatem
ei, de quâ agimus, nullo modo comparabilem.</P>
<P>  <absatz-nummer>43</absatz-nummer> Pro Hispaniâ verò extat Concilij Tole-<marginalia>Pro Hispa-|niâ con-|cessio spe-|cialis.|Cap. Cùm|longè.</marginalia>
tani 12. Canon. 6. à Gratiano desumptus, &
Dist. 63. Cap. Cùm longè, his verbis expressus:
Cùm longè latéque diffuso tractu terrarum, commean-
tium impeditur celeritas nuntiorum, quo aut nequeat
Regibus audientibus decedentis Præsulis transitus noti-
ficari, aut de successore morientis Episcopi libera Prin-
cipis electio expectari: nascitur sæpè aut nostro Ordini
de relatione talium difficultas, aut Regiæ potestati, dum
consultum nostrum pro subrogandis Pontificibus susti-
net numerosa neceßitas. Vnde placuit omnibus Ponti-
ficibus Hispaniæ atque Galliæ vt saluo priuilegio vnius-
cuiusque Prouinciæ, licitum maneat deinceps Toletano
Pontifici quoscumque Regalis potestas elegerit, & iam
dicti Toletani Episcopi iudicium dignos esse probauerit,
in quibuslibet Prouinciis & in præcedentium Sedibus
præficere Præsules, & decedentibus Episcopis eligere suc-
cessores: ita tamen vt quisquis ille fuerit ordinatus, post
ordinationis suæ tempus, intra trium mensium spa-
tium, Metropolitani proprij præsentiam visurus acce-
dat. Sic ibi. Ex quo longinquitatis & necessita-<marginalia>Toletano|Præsuli|confirma-|tio meritò|commit-|tenda.</marginalia>
tis incomparabili discrimine ponderato, vt nu-
per circa Mediolanum, & Aquileiam, alius op-
portunæ prouisionis modus occurrit: si videlicet
confirmatio Indicorum Pręsulum Toletano An-
tistiti, vtpotè Hispaniarum Primati committa-
tur. Vacante autem Toletanâ Sede, Legato,
Nuntio, Patriarchæ, aut Hispalensi Archipræ-
suli, vel alteri, qui commodior fuerit iudicatus.
Quod dum non ita disponitur, sibi penitus per-
suasum habeant Prouisores damnis & periculis
vacantiarum nullatenus obuiandum: cùm tamen
nihil in rebus Indicis occurrat, cui de præsentiori
magis debeat remedio prouideri.</P>
<Z><A+2>CAPVT VI.</A+2></Z>
<negEZ><A+1>An Consilium Indiarum tutâ conscien-
tiâ caussarum decimalium cognitio-
nem & decisionem assumat.</A+1></negEZ>
<Z><A+1>§. I.
Assertio prima proposita & comprobata.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>44</absatz-nummer> <INI3>C</INI3>Vm decimales caussæ spirituales sint,<marginalia>Decimales|caussæ fori|sunt Eccle-|siastici,|pro quo|iura va-|ria.</marginalia>
& ita Ecclesiastici fori ex Cap. Tua,
de decimis. Cap. Statuimus. Cap. In sa-
cris. Cap. In canonibus. Cap. Similiter. Cap. Quia iux-<-P>@@

<-P>ta 16. Quæst. 1. Cap. Decretum 10. Quæst. 1. Ca-
put autem Conuenior 23. Quæst. 8. & Cap. Per le-
ctis 25. dist. ab iis adducta, in speciali non loquun-
tur. Pro quo & Dom Solorzanus Lib. 3. Cap. 1.
num. 37. adducit Clement. Dispendiosam, de iudi-
ciis, quæ tamen parùm videtur conducere, quia
ibi tantùm decimarum caussa inter eas numera-
tur, quarum non est protrahenda tractatio, sed
breuiter terminanda: sicut & Decretalis Ale-
xandri Tertij ab eodem relata Lib. 4. sub titulo
de iudiciis, incipiens Relatum, cùm in posteriori
compilatione desideretur. Vrget tamen summa
auctoritas Bullæ C&#x0153;næ in 14. Excommunicatione
Sedi Apostolicæ reseruatâ, vbi de decimis ex-
pressa mentio, quarum iudicium prohibet à iudi-
cibus sæcularibus vsurpari: quamuis non videa-
tur omnem vsurpationem comprehendere, sed
quando caussæ tales à iudicibus Apostolicis ad
propria tribunalia, & prætextu exemptionum &
gratiarum, auocantur: de quo diuersæ sunt Scri-
ptorum sententiæ, circa quas videri potest P. Pa-
laus Parte 6. Disput. 3. Puncto 15. Ad institutum
tamen præsens omnino conducit, quia decima-
les caussæ inter spirituales recensentur. Cùm in-<marginalia>Inde quæ-|stio præ-|sens.</marginalia>
quam caussæ istæ tales sint, & ita aperta prohibi-
tio, meritò quæstio suboritur, de quâ in Titulo;
& eo præsertim, quia prohibitione dictâ non
obstante, videmus eam à Regio Senatu ad se a-
criter aduocatam. Et quod id meritò factum,
contendit Dom. Solorzanus suprà num. 42. &
seqq. vbi plures adducit id tenentes, & Regia item
rescripta, quibus idem statuitur, aut supponi vi-
detur. Pro quo & in Politicâ Lib. 4. Cap. 1. Cir-
ca quod</P>
<P>  <absatz-nummer>45</absatz-nummer> Dico primò. Præter ius percipiendi<marginalia>Assertio 1.|Præter|duos No-|uenos ni-|hil iuris in|decimis|Regibus|nostris|competere.</marginalia>
duos Nouenos in distributione decimarum re-
seruatos, nihil prætereà Regibus Catholicis iu-
ris conuenit vt Indiarum dominis, propter quod
eorum Consilium possit se decimalibus caussis
immiscere. Probatio est euidens. Nam si spe-
ciale aliquod ius competeret, id esset ob titulum
donationis eisdem factæ ab Alexandro Sexto,
cuius tenorem adducit Dom. Solorzanus suprà
num. 7. Atqui hoc non sufficit; ergo nullus est<marginalia>Probatio|ex eo quòd|donatio|Pontificia|non suffra-|gatur.</marginalia>
titulus specialis. Maior est certa, & eam, qui ad-
uersantur, admittunt. Minor autem ostenditur.
Primò. Quia donatio hæc non habuit effectum:
sic enim in illa Pontifex: Postquàm illæ acquisitæ
ac recuperatæ fuerint (vt præfertur) aßignata priùs
realiter & cum effectu, iuxta ordinationem tunc Di&#x0153;-
cesanorum locorum, quorum conscientias super hoc one-
ramus, Ecclesiis in dictis Insulis erigendis, per Vos, &
successores vestros præfatos, de vestris, & eorum bonis
dote sufficiente, ex quâ illis præsidentes, earumque Re-
ctores, se commodè sustentare, & onera dictis Eccle-
siis pro tempore incumbentia perferre, ac cultum diui-
num ad laudem Omnipotentis Dei commodè exercere,
iuraque Episcopalia persoluere poßint, decimam huius-
modi percipere, ac licitè & liberè leuare valeatis, au-
ctoritate Apostolicâ tenore præsentium de speciali dono
gratiæ indulgemus. Sic Alexander. Tunc sic. Re-
gibus Catholicis talis est facta concessio sub con-
ditione onerosâ fundandi & dotandi Ecclesias
ex propriis bonis: ergo eâ non impletâ, dispo-
sitio Pontificia non subsistit. Antecedens est
ipsa concessionis forma, & consequentia certissi-
ma ex indubitatis iuris vtriusque regulis: pro<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0069.jpg/>
@@1@<SE69>50 Thesauri Indici Titulus II. Cap. VI.
<duolan 2><-P>quo videri plures Textus possunt, quos adducit
Glossa in Cap. Verùm, de conditionibus appositis, &
quæ adducit Dom. Solorzanus Tomo 2. lib. 2. cap.
11. n. 35. & 36.</P>
<P>  <absatz-nummer>46</absatz-nummer> Tunc vltra. Conditio dicta non est im-<marginalia>Conditione&#x0303;|à Pontifice|appositam|non imple-|tam.</marginalia>
pleta, vt constat ex eo quòd Reges Catholici Ec-
clesias ex propriis bonis non dotarunt, sed dona-
tas sibi decimas redonarunt Ecclesijs, ex quibus
illarum fundationes promotæ, & dotes pariter
constitutæ. Sic constat ex formâ redonationis
eiusdem, quam adducit Antonius de Herrera in
Historia generali Indiarum Decade 1. Lib. 8. Cap. 10.
pag. 278. vbi capitulationes & solemnitates ad-
numerat, quibus hæc facta renuntiatio Anno
1512. cùm Bulla concessionis subdata fuerit
Anni 1501. Illo autem interiecto temporis spa-
tio executioni commoditas defuit ob ipsius bre-<marginalia>Renuntia-|tio decima-|r&#x0169; quomo-|do à Regi-|bus Catho-|licis facta.</marginalia>
uitatem, & quia tunc non fuerunt certi & stabiles
Di&#x0153;cesani locorum, iuxta quorum ordinatio-
nem negotium adeo graue transigendum Ponti-
fex demandarat. Episcopis autem jam designa-
tis, renuntiatio facta est, quibuscum id, quod
erat expediens, post attentam considerationem,
& doctorum virorum consultationem, solemnis
est illa pactio celebrata. Ex quo manifestum re-
linquitur donationem Pontificiam defectu im-
pletæ conditionis minimè effectum habuisse.
Res ergo in eôdem statu relicta, quem, si non
extitisset donatio, erat habitura: & ita ratione
concessionis nihil speciale intercedit, ob quod
decimarum causa debeat, aut possit, à Regio Con-
silio tractari.</P>
<P>  <absatz-nummer>47</absatz-nummer> Deinde, à Catholicis Regibus jus, quod<marginalia>Ecclesiis In-|diar&#x0169; suum|restitutum|jus, ex quo|efficaciter|arguitur.</marginalia>
ad percipiendas decimas beneficio Sedis Aposto-
stolicæ competebat, Indiarum est Ecclesiis resti-
tutum: ergo eum habet statum res hæc, quem
habuisset non ex tantâ concessione. Antecedens
constat ex verbis Capitulationis, sic enim aiunt
Ferdinandus & Ioanna eius filia Hispaniæ Regi-
na: Quesus Alteza, porqi los dichos Obispos conla Cle-
recia, tengan carge de rogar à Dios porsus vidas, y<marginalia>Verba Ca-|pitulatio-|nis.</marginalia>
Reales estados, y porsus animas quando de este mundo
partan, è de los Reyes, que ensu Reyno sutedieren, è de
los fieles Christianos, que adquiriendo y descubriendo las
di&#x0303;chas Insulas murieron; les hacen merced, gracia, y do-
nacion, desde agora para siempre Iamas, de los diezmos
à sus Altezas pertenecientes en las dichas Islas, y han
por bien que los lleben, segun, è por la forma, que à sus
Altezas pertenencen por conceßion y donacion, que de
ellos les hizo el Papa Alexandro sexto de felice recorda-
cion, &c. Cùm ergo absolute faciant donatio-
nem, jus omne cedunt, quod est proprium
donationi, quod & expressissimè profiten-
tur postremis verbis, dum aiunt, sibi benè pla-
cere, vt Episcopi & Clerus decimas habeant, juxta eam
formam, quâ ad suas Celsitudines pertinebant, secun-
dùm conceßionem & donationem Alexandri sexti.
Omne ergo jus, quod ex donatione habe-
bant, donatione tranfundunt; vnde non re-
manet in eisdem; ne contradictio subsit mani-
festa.</P>@@

<Z><A+1>§. II.
Responsiones quædam confutatæ.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>48</absatz-nummer> <INI2>N</INI2>Ec dicas donationem quidem veram<marginalia>Renuntia-|tione&#x0303; fuisse|totalem o-|stenditur.</marginalia>
fuisse, sed non totalem, nisi respectu
earum decimarum, quæ ex Insulis tunc detectis
competebant: hoc enim instantiam habet ma-
nifestam. Nam id Ecclesiis donarunt, quod ipsis
fuerat ab Apostolicâ Sede concessum. Aut ergo
ab Apostolicâ Sede illarum tantùm Insularum
decimæ concessæ sunt; & sic quæ posteà, detectis
ingentibus tractibus, multiplices & pingues ob-
ueniunt, minimè Regalis juris erunt, & ita natu-
ram suam spiritualem & Ecclesiasticam conser-
uabunt; ac proinde habemus intentum. Aut con-
cessio ad illas, & omnes alias detegendas se exten-
dit, quod ex Textu perspicuum habetur, verbis
illis: Indias & partes Indiarum acquirere. Et infe-<marginalia>Verba Ale-|xandri VI.</marginalia>
riùs. Et quia pro recuperatione Insularum, & partium
prædictarum, &c. Atqui Reges Catholici dona-
tionem faciunt juxta formam concessionis sibi
factæ: ergo non ad prædictas tantùm, sed abso-
lutè ad partes omnes Indiarum debet extensa ju-
dicari. Deinde. In tali decimarum remissione,
quam perpetuam esse volunt, generaliter loquun-
tur, neque vllam aut detectam aut detegendam
terram sibi reseruant; cùm tamen ex petitione,
cui Pontifex annuit, omnino constet illos de
conquisitione aliarum terrarum cogitasse, &
præsertim Regem Catholicum: Serenissima enim
Isabella etsi cogitauerat, jam tunc in viuis non
erat, sed eius filia Hispaniæ Regina, aut maioris
illius partis: ergo cùm reseruare potuerint, nec
tamen reseruauerint, nihil planè videntur exce-
pisse. Quando etiam ratio remissionis est gene-<marginalia>Ex ratione|donationis|vrgetur.</marginalia>
ralis; sustentatio inquam sacrorum ministrorum,
& suffragia animarum, tum suarum, tum succes-
sorum, & Conquistatorum. Item. Non occur-
rit coniectura aliqua, ex quâ intelligi possit vo-
luisse erga detegendas terras donationem coar-
ctare: videantur quæ in simili habet Dom. Solor-
zanus Tomo 2. lib. 3. cap. 12. n. 64. & 65.</P>
<P>  Illud tamen potest vlterius responderi, dona-<marginalia>Successori-|bus renun-|tiationem|præiudicas-|se.</marginalia>
tionem prædictam non potuisse successoribus
præiudicare. Quod tamen nullius est roboris.
Cùm enim concessio illa ad instantiam ipsorum
Regum à Pontificiâ Sede descenderit, sicut per
eorum placitum impetrata est, ita & potuit per
beneplacitum eorum dein ipsi renuntiari. Cùm
præsertim onerosa fuerit, grauamine imposito
dotandi Ecclesias, & earum ministros ex bonis
Regalibus sustentandi: quo pacto dubitari poterat
an emolumentum, an detrimentum potiùs Regio
patrimonio, ex quo tot extrahendi sumptus, es-
set allatura. Præterquàm quòd id quod datur Ec-<marginalia>Donatum|Ecclesiæ in|detriment&#x0169;|Regij patri-|monij non|cedit.</marginalia>
clesiæ, non censetur in damnum Regii patrimonii
cedere: vnde donatio Constantini, quâ maior nul-
la, justa, sancta, & ab Ecclesiâ laudibus, & gratitu-
dinis argumentis aliis celebrata; licet jura Imperii
nequeant alienari. Pro quo sunt scriptores circa
Cap. Constantinus, 90. dist. & prætereà Rebuffus de
decimis cap. 10. num. 17. in propriis terminis. Ru-
beus de juribus Regalibus Priuilegio 11. Philippus
Probus in eodem Tractatu 9. q. 2. num. 15. & quæst.
60. num. 10. & 36. & quæst. 61. num. 2. Valeor-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0070.jpg/>
@@1@<SE70>Decimalium causarum cognitionem ad Consilium non spectare. 51
<duolan 2><-P>zuela contra Venetos Parte 2. num. 12. Thomas
Bozius de signis Ecclesiæ Tomo 3. lib. 10. Cap. 89.
Anastasius Germonius de immunitate Eccles. Cap. 9.
per totum. Valdes de dignitate Regum Hispanorum
Cap. 21. Dom. Solorzanus Tomo 2. lib. 3. Cap. 4.
num. 10. & seqq. & Cap. 12. num. 62. vbi plurimos
congerit. Et in Politicâ Lib. 4. cap. 4. num. 12. P.
Molina Tomo 1. tractat. 2. Disput. 25. apud quem
Bartholus, Panormitanus, & Maior. Quod ergo
ad donationem Alexandri Sexti spectat, non ha-
bere jam vim vllam, dictâ renuntiatione positâ,
satis ex dictis habetur manifestum.</P>
<P>  <absatz-nummer>50</absatz-nummer> Quia verò dicitur concessionem præfatā<marginalia>Concessione&#x0303;|Alexandri|ab alijs Pō-|tificibus|confirma-|tam, vnde|ostendi|queat.</marginalia>
ab aliis summis Pontificibus confirmatā fuisse, vt
videri potest apud Dom. Solorzanum Lib. 3. cap.
1. num. 7. & in Politicâ, pag. 499. licèt nullum in
speciali adducat; quod & videtur admittendum
ex eo quòd erectio non Ecclesiarum Cathedra-
lium, quæ ex auctoritate Apostolicæ Sedis fiunt;
ad eamdem Sedem cum debitâ obedientiâ & sub-
missione remittuntur, vt per eam, si oportere vi-
sum fuerit, approbentur & confirmentur: quod
semper ob summam ipsarum erectionum justifi-
cationem, & conuenientem dispositionem, obti-
netur: vt testatur Auctor idem cap. 4. num. 5. In
ipsis namque erectionibus distributio decimarum<marginalia>Duorum|Nouenor&#x0169;|juctificatio.</marginalia>
recensetur, & Nouenorum duorum ratio reddi-
tur, qui Regibus nostris in signum superioritatis
& Patronatus juris assignantur. Non possent
autem Noueni tales tribui, nisi in Regibus no-
stris jus aliquod esset speciale ad illos ex tali assi-
gnatione leuandos. Ob superioritatem enim, &
jus patronatûs præcisè non potest Ecclesia Ca-
thedralis pensionem sibi ex decimis soluendam
imponere, quæ vim legis teneat; cùm præsertim
adeò pinguis sit in multis Episcopatibus, vt vi-
ginti millia argenteorum ponderum, seu octi-re-
galium excedat. Iustificari ergo illa potest, quia
est veluti portio ex decimis, quæ ad Reges no-
stros per concessionem Pontificiam pertinent, si-
bi ab eisdem reseruata.</P>
<P>  <absatz-nummer>51</absatz-nummer> Nisi fortè dicatur Nouenorum assigna-<marginalia>Videtur esse|per modum|salarij ob|protectione&#x0303;.</marginalia>
tionem esse per modum solutionis, eò quòd Regi
vt Patrono aliquid per modum salarii debeatur,
quandoquidem Ecclesias Indicas speciali defen-
dit curâ, & erga earum rectam administrationem
magna gubernationis versatur pars, ministriq&#x0301;ue
plures sint in Regio Consilio, & Audientiis aliis,
in quorum sustentatione quæstuosissimæ expen-
sæ fiunt, ad quas videtur æquissimum vt Ecclesiæ
liberali recognitione concurrant, in quarum
commodum totus iste cedit prouidentiæ Regalis
apparatus.</P>
<P>  <absatz-nummer>52</absatz-nummer> Verùm responsio ista nequit sustineri.<marginalia>Sed non|admittitur.</marginalia>
Nam Reges Catholici tenentur ad protectionem
Ecclesiarum, etiam nullo ab ipsis, quod ratio-
nem salarii habeat, pretio reportato. Aliàs Ec-
clesiæ ad tributa & gabellas tenerentur, quæ eo
titulo Regibus à vassallis conferuntur: quod est
manifestè contra immunitatis prærogatiuam.
Vnde in orbe Christiano nihil tale reperietur.
Et sic L. 55. Titul. 6. Parte 1. statuitur vt Regibus
ob donata, titulo dotationis nihil sit tribuendum
ab Ecclesiis. Quòd si in Hispaniâ Tertiæ, &
subsidium ac Excusatum, quod vocant, Regi
penduntur; id ex speciali Sedis Apostolicæ pri-
uilegio aut concessione procedit. Et pro India-<-P>@@

<-P>rum Ecclesiis est ratio specialis, ad quarum pro-<marginalia>Reges Ca-|tholici ad|Indicarum|Ecclesiar&#x0169;|tenentur|protectione&#x0303;.</marginalia>
tectionem tenentur Reges nostri ob Indiarum
amplissimam donationem eo titulo factam: vnde
suis stipendiis non militant in huiusmodi prote-
ctione, sed illa satis cumulata recipiunt thesauris
Indicis reportatis. Doctrina erga prædicta ne-
quit sustineri.</P>
<Z><A+1>§. III.
Circa duos Nouenos obseruanda do-
ctrina, & nouum robur ex
Regia ceßione.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>53</absatz-nummer> <INI2>P</INI2>Ropter dicta nuper sunt qui scrupulo-<marginalia>Duorum|Nouenor&#x0169;|pensio vnde|scrupulosa|videatur.</marginalia>
sam censeant Nouenorum huiusmodi
pensionem; eò quòd ad illam portionem leuan-
dam ex concessione Sedis Apostolicæ, necessa-
rium sit vt conditio ab eâ imposita impleatur;
scilicet Ecclesias à Regibus Catholicis ex propriis
bonis dotari, quod tamen non fit. Sicut autem
conditio impleri debuit ad leuandum integrè de-
cimas, ita & ad eius partem, si illa in Pontificiâ
fundatur concessione; fundamentum autem aliud
jam vidimus non extare. Et hi quidem videntur
supponere præter concessionem Alexandi Sexti,
aliam non esse, ratione cuius Regibus nostris jus
possit competere decimale. Vnde non apparet
ita compertum, quod Dom. Solorzanus prote-
statur, scilicet alios idem concessisse Pontifices,
dum concessum confirmarunt. Et mirum pro-
fectò est confirmationem talem in speciali non
produci, ex cuius tenore multæ possent circa hoc
difficultates & scrupuli submoueri.</P>
<P>  <absatz-nummer>54</absatz-nummer> Præterquàm quòd vbi de fundatione<marginalia>Augetur|difficultas|ex recursu|in erectio-|nibus ad|Bullam A-|lexandri.</marginalia>
& donatione Ecclesiarum agitur, & quantâ cum
exactione circa hoc Regum nostrorum proui-
dentia versetur, ad Bullam Alexandri Sexti re-
curritur, & juxta formam in eâ expressam omnia
peracta demonstrantur. Pro quo videndus Dom.
Solorzanus Lib. 3. cap. 4. num. 2. & seqq. & in Po-
liticâ Lib. 4. cap. 4. in principio; vbi ait à Regibus
nostris fundatas Ecclesias, & eorum curâ Episco-
patus constitutos & conuenientes ministros assi-
gnatos, liberaliter fructibus pro eorum sustenta-
tione relictis, sibi priùs ab Apostolica Sede con-
cessis: & vbi decimæ non sufficiunt, ex Regiis
juribus, & redditibus ad eamdem sustentationem
competentibus prouentibus assignatis; addens
tandem in hunc modum: sequentes nimirùm te-<marginalia>Dom. So-|lorzanus.</marginalia>
norem Bullæ dictæ conceßionis, ibi: Aßignata priùs
realiter, & cum effectu, &c. de vestris, & eorum bonis
dote sufficiente, &c. Non ergo Bulla alia esse vi-
detur, cuius tenor in hoc negotio debeat obser-
uari. Et quidem cùm post prædictam concessio-
nem præcipua fuerit Indiarum detectio, vt eius
comparatione, quod tunc erat, parui debuerit
æstimari: Bullæ circa fundationem Ecclesiarum,
& Episcopatuum erectionem impetratæ, magis
esse speciales debuerunt: vnde juxta earum te-
norem, quæ ad hoc spectant potiùs peragenda.
Cùm ergo nihil videamus tale, videntur Bullæ
tales non extare.</P>
<P>  <absatz-nummer>55</absatz-nummer> Nihilominùs non damnanda Noueno-<marginalia>Defenditur|tamen illo-|rum pensio|& exactio.</marginalia>
rum constitutio, & eorumdem exactio, quia
quod ad concessionem Pontificiam desiderari<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0071.jpg/>
@@1@<SE71>52 Thesauri Indici Titulus II. Cap. VI.
<duolan 2><-P>potest, commodam habet iuxta dicta expositio-
nem. Pontifices enim videntur eam approbasse,
dum Ecclesiarum erectiones approbarunt: in
quibus cùm mentio fiat Bullæ Alexandri Sexti,
iuxta cuius tenorem dispositæ sunt, eadem pa-
riter comprobata & facit pro eodem exceptio,
quæ in citatá lege Partitarum habetur verbis illis:
Fueras ende aquello, que estos Señores touieron para si
seña ladamente. Nec dici potest Reges nostros
conditionem ab eo positam non implere: licèt
enim ex propriis bonis eas non penitus dotent,
id quod facere tantùm plenè debebant, si inte-
grè decimas leuarent: ad earum tamen constru-
ctionem, quæ sine ingentibus sumptibus nequit
ad colophonem perduci, eximiâ pietate concur-
runt. Cùm etiam Noueni isti in vsus expendan-
tur pios, & sæpè fabricis ecclesiarum applicentur,
vt testatur Dom Solorzanus Lib. 3. Cap. 4. num.
18. & in Politicâ pag. 522. §. Y oy la retendran.
Et præterea cùm Nouenus cum dimidio hospi-
talibus assignatus pro infirmorum minimè sub-
leuatione sufficiat, etsi his proximis annis ad
sexdecim ferè millia argenteorum ponderum seu
octo regalium, inter duos, Hispanorum scilicet
& Indor um, distribuendorum in Limanâ hac
Ecclesia excreuerit: ex tributis & iuribus aliis
satis magnam summam adiiciunt: vt Regium pa-
trimonium ex contributione dictâ Nouenorum
neutiquam videatur augeri, quando in id certiùs
impenditur, in quod à ministris sacris minùs for-
san securè impendendum posset suspicari.</P>
<P>  <absatz-nummer>56</absatz-nummer> Iuxta quæ, siue vna tantùm Bulla con-<marginalia>Probatio 1.|Assertionis|concludi-|tur & in-|competen-|tia iudic&#x0169;|laicorum|ostenditur.</marginalia>
cessionis fuerit siue plures, manifestum relin-
quitur Reges nostros decimarum ius virtute illa-
rum habitum in Ecclesias reuocasse: vnde & ab
eisdem administrantur & distribuuntur, plenariâ
penitus potestate. Ex quo clara relinquitur Con-
sequentia præcipua, & Assertionis probatio; sci-
licet non posse iudices sæculares in earum se
caussis immiscere: tum quia spirituales sunt, vt
Canonico iure decisum, quod iam vidimus num.
44. tum quia est iudicium de re alterius proprium
forum habentis; & ita illi sunt prorsus incom-
petentes: sicut incompetentes haberentur iudices
Ecclesiastici, si vellent de laicorum bonis iudi-
care. Vnde ius ipsum Canonicum caussas tales
ad illos remittendas esse decernit, etiamsi Cleri-
ci sint actores. Cap. Si Clericus. Cap. Ex tenore, de
foro competenti, vbi præclara illa sententia: Nos
igitur attendentes, quòd fic sumus viduis in iustitia<marginalia>Cap. Ex|tenore.</marginalia>
debitores, quòd aliis iniustitiam facere non debemus.
Verba sunt Innocentij Tertij. In vsurpatione er-<marginalia>Vsurpatio|alieni fori|est contra|iustitiam.</marginalia>
go alieni fori iniustitia est: vt animaduertant sæ-
culares iudices Ecclesiastici fori caussas vsurpan-
tes, non solùm contra Religionem delinquere,
sed iustitiam etiam violare.</P>
<Z><A+1>§. IV.
Vlterior probatio, & notanda quædam.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>57</absatz-nummer> <INI2>D</INI2>Einde Positio illa, de quâ post Assertio-<marginalia>Tali in|caussarum|decimali&#x0169;|cognitione,|etiamsi|Regi con-</marginalia>
ne&#x0303; n. 45. probari vlteriùspotest: nam et-
iamsi demus priuilegi&#x0169; leuandi decimas Regibus
nostris competere, non ideò sequitur earum caus-
sas posse à laicis tribunalibus iudicari: ergo ea ra-<-P>@@

<-P>tio minimè suffragatur. Antecedens probatur ex
receptissimâ sententiâ affirmante, quando decimæ<marginalia>cuæ, vbi|ex feudo|& Emphy-|theusi ar-|guitur.</marginalia>
in feudum, seu emphytheusim sæcularibus con-
ceduntur, earum caussam ad iudicem Ecclesia-
sticum pertinere. Pro quâ plures adducit Diana
Parte 1. Tract. 2. Resolut. 91. Parte 3. Tract. 1. Re-
solut 50. & Parte 4. Tract. 1. Resolut. 56. Estq&#x0301;ue
expressa decisio Rotæ, vt idem testatur Auctor
ex Antonio de Marinis per extensum illam pro-
ponente. Et eamdem, cùm de iure decimandi
agitur & non de facto, præter citatos à Dianâ
tenent Barbosa Lib. 3. de iure Eccles. Cap. 26. §. 4.
num. 1. & 3. Molfesius Tractatu 6. Cap. 4. num.
64. Trullens in Decalogum Lib. 3. Cap. 3. Dub. 8.
num. 11. Gutierrez de iuramento confirmatorio.
Parte 1. Cap. 2. num. 35. Zerola Parte 1. v. Deci-
ma, §. 6. Leander de Sacramento Tractatu circæ
Quintum Ecclesiæ præceptum, Quæst. 29. Bassæus
v. Decimæ num. 12. Doctor Carrascus del Saz
Panamensis Cancellariæ Senator & Iurisconsul-
tus egregius, in Tractatu de iudice competente deci-
marum Cap. 6. §. 2. num. 2. & 3. Tondutus de
præuentione iudicij 2. parte Cap. 25. num. 2. Re-
buffus Tractatu de decimis. Quæst. 12. num. 2. P.
Suarez Tomo 1. de Religione Libr. 1. de diuino cultu
Cap. 38. num. 15. & 16. P. Lessius Libr. 2. Cap.
39. num. 18. P. Castro Palaus Tomo 2. Tract. 10.
Disputat. Vnica Puncto 15. num. 5. & 8. P. Vin-
centius Tancredi Tract. 1. de Religione Lib. 2. Quæst.
2. alios adducens. Et est adeò communis senten-
tia Theologorum, vt vix sit, qui ex illis in op-
positam inclinarit.</P>
<P>  <absatz-nummer>58</absatz-nummer> Solus P. Henriquez Libr. 7. qui est de
Indulgentiis. Cap. 27. in Gloßâ lit. L. asserit de de-<marginalia>Patrem|Henriquez|non benè|pro contra-|riâ senten-|tia adduci</marginalia>
cimis nobilibus laicis à Pontifice concessis, non
Episcopum, sed laicum iudicare. Et esse proba-
bile cùm decimæ in perpetuum conceduntur,
affirmat P. Palaus suprà num. 6. & Patrem Hen-
riquez adducens Dom. Solorzanus Lib. 3. Cap. 1.
num. 44. aut ita resoluere post Nauarrum in Ma-
nuali Cap. 21. num. 3. & alios Theologos, & Iu-
ristas. Sed certè citatus Pater nullum pro eo
Theologum adducit: nam nonnulli&#x0303; ab eo Litte-
râ antecedenti citati, ad rem aliam pertinent, quòd
scilicet, quamuis mulier, communiter loquen-
do, non sit capax iurisdictionis spiritualis, eam
Pontifex potest reddere capacem: ex quo pro
decimis arguit: quod non negamus, licèt negari
non sine magno fundamento possit: vnde id vt<marginalia>Circa ius|decimandi|rem esse|certam|communi|assensu</marginalia>
certum videtur admittere Dom. Solorzanus su-
prà num. 42. dum ait ius decimandi spirituale es-
se, & ita iudices laicos ad iudicandum de illis pe-
nitus incapaces, atque ita non agi de eo in casu
præsenti, sed de temporali earum perceptione.
Nullum est ergo à Theologis sententiæ isti pa-
trocinium, & citatus Pater praxim apposuit, non
illius iustificationem: neque enim omnis praxis
illam habet. Vnde Couarruuias Practicarum Quæ-<marginalia>Non omnis|praxis iu-|stificata.</marginalia>
stionum Cap. 35. num. 1. §. Non oberit, cùm sta-
tuisset caussam possessionis rei spiritualis vel qua-
si spiritualis, non posse per laicum iudicem exa-
minari, subdit sic: Ex quibus opinor vsum forensem
Galliæ admodum refragari iuris Pontificij receptis con-<marginalia>Couarru-|uias.</marginalia>
clusionibus. Additq&#x0301;ue statim: Tametfi quandôque
Reipublicæ conueniat illum etiam apud nos admitti.
Sic ille acsi in Catholicissimo regno expediens
esse possit Iuris Pontificij receptis conclusioni-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0072.jpg/>
@@1@<SE72>Decimalium caussarum cognitionem ad Consilium non spectare. 53
<duolan 2><-P>bus refragari. Prætereà P. Henriquez non ab
Episcopis, sed à laicis iudicibus cognitionem ha-<marginalia>Cognitio-|nem quo-|ad factum|plures ad-|mittunt.</marginalia>
beri dixit: Atqui hoc de cognitione quoad fact&#x0169;
potest intelligi, quam esse licitam plures ex cita-
tis admittunt, licèt sint qui negent, vt videri po-
test apud Dianam loco citato Partis 4. Cùm ergo
res hæc spiritualis sit, in eâ examinandâ Theolo-<marginalia>In caussa|ista Theo-|logorum|potiùs ha-|benda ra-|tio.</marginalia>
gorum potiùs habenda est ratio, præsertim si ex
Iurisperitisplures sint, qui eorum sententiam
amplectantur, vt in præsenti contingit.</P>
<P>  <absatz-nummer>59</absatz-nummer> Vnde P. Suarez suprà num. 16, admonet
cautè legendum Couarruuiam, qui Capite citato<marginalia>Cautè le-|gendos Au-|ctores ad-|uersantes.</marginalia>
num. 2. §. Tertiò, quoties, contrariam à nobis
propositæ sententiam statuit. & Lib. 1. Variarum
Cap. 17. Dicto 9. iudicium etiam circa decimas
legibus Hispaniæ statutum in casu speciali, vt iu-
stissimum in sæculari tribunali defendit: sicut &
alios similiter loquentes, quia plusquàm opor-
tet inclinant in fauorem sæcularium Principum.
Quod & P. Azor Tomo 1. Lib. 7. Cap. 25. & 36. etiā
adnotauit, dum consuetudines dictas sæpiùs vo-
cat corruptelas. Et cùm Cap. 25. §. Tertiò quæri-
tur, donationis, de qua agimus, Regibus Hispa-
niæ in Indiis factæ, inserat mentionem, cum mo-
dis aliis, quibus à Sede Apostolicâ dari solent
decimæ ob merita laicorum: sequenti statim §.
affirmat donatione prædictâ non obstante, ea-
rum caussas ad iudices tantùm Ecclesiasticos per-
tinere. Et addit sic: Nec sufficit in hoc si Romanus<marginalia>P. Azor.</marginalia>
Pontifex tolerat id, quod fit in Curiis vel Prætoriis
Ciuilium Principum secundùm postremam sententiam:<marginalia>Toleran-|iam Pon-|ificis non|xcusare.</marginalia>
quia aut non tolerat, quippe qui sæpiùs reclamat: aut
si tacet, ac tolerat, id solum facit, quoniam id commo-
dè impedire nequeat, aut ignoret illud, quòd laicorum
auctoritate, vel consensu fit. Sic ille.</P>
<P>  <absatz-nummer>60</absatz-nummer> Et prædicta quidem cautio meliùs hîc
cadit, quàm vbi Dom. Solorzanus eam censuit<marginalia>Gregorij|Lopez do-|ctrina pe-|nitus am-|plectenda,|contra im-|meritam|Dom. So-|lorzani|cautionem.</marginalia>
adhibendam; circa doctrinam scilicet Gregorij
Lopez in l. 17. Tit. 4. Partis 3. verbo, Casi ellos
vbi ita scribit: Si Rex donet alicui partem aliquam
decimarum, quæ Regi competunt ex priuilegio Pontifi-
cis, & super tali donatione lis oriatur; sitq&#x0301;ue quæstio
super iure decimandi vel quotâ decimæ, quod non
potestin Curiâ Regis cognosci: quia sicut ipse cognoscere
non potest detali caussa, veluti merè spirituali, sic nec
eius Curiâ. Sic ille, subdens hoc esse benè notan-
dum ad limitationem l. 27. Tit. 18. Partis 3. quæ
Regitribuit cognitionem priuilegiorum & do-
nationum, quas facit: Ad quæ sic ait Dom. So-
lorzanus citato Cap. 1. num. 60. Vnde cautè legen-<marginalia>Dom. So-|lorzanus.</marginalia>
dus est noster Gregorius Lopez quatenus explicans illum
Textum &c. loquitur enim contra apertam tot & tan-
torum virorum doctrinam: vel est strictè circa termi-
nos, in quibus loquitur, intelligendus: nempè quando
de mero iure percipie&#x0303;di decimas agitur: quod vbi absolu-
tè in quæstionem deducitur, non negamus esse spirituale
vel spirituali annexum, vt dixi suprà n. 42. & resoluit
Azeuedo in dicta l. cit. 5. libri Recopilat. Hæc ille,
qui cautionem meritò debuisset apponere cum
magnis illis Theologis, de quibus nuper, si op-
positum docuisset. Doctrina præclarissimi Iuris-
consulti, & Consiliarij Regii, ac Iurisconsulto-
rum Hispanorum Principis, tanto viro est pro-
fectò dignissima; qui ad veritatis præscriptum,
non ad gratiam, est locutus. Vnde re meliùs
expensâ nihil tale in Politicâ duxit apponendum.
Videatur pag. 503. Col. 2.</P>@@

<P>  <absatz-nummer>61</absatz-nummer> Et præfata quidem sententia absolutè<marginalia>Senten-|tiam ve-|ram abso-|lutè defen-|dit, &|non vt ex-|plicat ci-|tatus Au-|ctor.</marginalia>
ab illo defenditur, vt non habeat locum expli-
catio adhibita: nam proptereà non solùm posuit
quæstionem super iure decimandi, sed etiam super
quotâ decimæ, vt distincta scilicet à iure. Et præ-
terea citatus Doctor affirmat doctrinam suam
esse limitationem ad citatam legem, in quâ Regi
tribuitur cognitio priuilegiorum & donationum,
quas facit: at si cognoscere posset non sub res-
pectu illo spiritualitatis, sed sub alio, de tali priui-
legio decimarum à se concesso, non esset abso-
luta limitatio, cùm remaneat absoluta cognitio
quantùm ad id, de quo lis communiter esse po-
test. Tum etiam quando tractantur huiusmodi
quæstiones, non solent tales respectus attendi,
sed quod ad interesse partium pertinet: ergo cùm
absolutam limitationem esse dicat, ideò planè est,
quia etiam sub alio respectu cognitio talis haberi
nequit: licet enim qualitas illa non attendatur,
inest tamen Quemadmodùm licet quis, cùm
Matrimonium contrahit, non attendat ad ratio-
nem Sacramenti; nihilominus caussa hæc gene-
raliter spiritualis est, quia qualitas Sacramenti
necessariò inest.</P>
<P>  <absatz-nummer>62</absatz-nummer> Et quidem (vt hoc etiam dicamus contra
aduersantes, & distinctione illâ se tue&#x0303;tes) cognitio<marginalia>Iudices lai-|cos non so-|lum fact&#x0169;,|sed ius|etiam in|decimar&#x0169;|caussa per-|tingere vbi|quæstio v-|traque ex-|plicatur.</marginalia>
caussæ decimalis vt à iudicibus laicisvsurpatur, &
de cuius agitur iustificatione, aut ius tangit, aut
non est eorum intento proficua. Hoc constat.
Nam Doctores distinguentes in hoc casu ius à
facto, sic explicant distinctionem, vt tunc de iure
agatur, quando quæstio est an quis debeat sol-
uere, & non tantùm an soluerit. Stante enim
vt certâ obligatione soluendi, potest contingere
vt solutionem detrectet, vel quia fructus non
esse caussetur, vel quia se iam soluisse conten-
dat, aut aliquam velit compensationem efficere
ob æqualem sibi debitam quantitatem: vt videri
potest apud citatos, & eos, quos adducunt P. Tā-
credi suprà num. 7. & Bassæus. Dicunt etiam<marginalia>Quid ali-|qui sen-|tiant quā-|do allega-|tur priui-|legium aut|præscriptio.</marginalia>
aliqui quæstionem esse facti, quando ad non sol-
uendum decimas allegat quis priuilegium, aut
etiam præscriptionem. Tunc enim id, quod con-
trouertitur, est, an sit tale priuilegium, vel præ-
scriptio, nec ne: & tunc esse probabile posse
caussam à laica potestate tractari, affirmat P. Pa-
laus suprà numer. 7. cum Couarruuiâ, & Ioanne
Geruia, & tenet P. Tancredi Dïcto 4. & P. Fa-
gundez Lib. 3. in Præceptum 5. Ecclesiæ Cap. 5. num.
10. ait se non audere eam sententiam condem-
nare. Addunt tamen quòd si quæstio sit circa
obligationem soluendi, eò quòd Ecclesia præ-
tendat priuilegium non esse legitimum, aut etiam
præscriptionem, nequaquàm posse caussam nisi
ab Ecclesiastico iudice tractari, quia iam est quæ-
stio iuris. Verùm doctrina hæc ex illis est, quarum
Auctores P. Suarez cautè legendos esse iam ad-
monuisse perspeximus. Et sanè iuxta eam omni-
no elidi & eludi potest quidquid de iudicio caus-
sarum decimalium ab Ecclesiâ est constitutum.
Quidquid enim de illis tractari potest, ad quæ-
stionem potest facti reuocari: An scilicet quis
habeat vel non habeat titulum: habere enim, &
non habere, res facti est: & vt deprehendatur,
an sit, vel non sit, debet examinari qui allegatur:
nam inualidus titulus reuerà titulus non est; &
ita an priuilegium, vel præscriptio sit legitima.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0073.jpg/>
@@1@<SE73>54 Thesauri Indici Titulus II. Cap. VI.
<duolan 2><P>  <absatz-nummer>63</absatz-nummer> Sed quidquid de hoc sit, qui iudicium<marginalia>Positio de|tractatione|iuris de-|monstra-|tur.</marginalia>
in caussis decimalibus ad se pertinere conten-
dunt, rem non solùm facti, sed iuris assumunt,
quia sine iuris examine stare eorum prætensio
nequit & intentio fundari. Agitur enim contra
priuilegiatos, vnde priuilegia quoad valorem
suum examinantur: quod si non fiat, procedi in
caussâ nequit: priuilegij autem Pontificii valor
res spiritualis est, sicut & titulus ab eo proue-
niens & ius resultans: ergo si de hoc agi nequit,
neque etiam iudicium laicale in caussâ decimali
procedere. Nisi dicant posse quidem examinari<marginalia>Priuilegi&#x0169;|Pōtificium|examinari|per laicos|nequit. Et|quæ inde|absurda.</marginalia>
quoad valorem, quia est res facti. An scilicet
reipsa sit aliquod validum priuilegium. Iuxta
quam responsionem, vt dicebam nuper, omnino
elidi potest quidquid est circa hoc ab Ecclesiâ
constitutum: immò & circa caussas alias spi-
rituales, quæ omnino inueniuntur prohibitæ, vt
Beneficiales quoad proprietatem, Matrimonia-
les, Clericales, Regulares &c. circa quod quiuis
potest facilè discursum efformare.</P>
<Z><A+1>§. V.
Instauratur probatio & manifestus pro
Assertione discursus.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>64</absatz-nummer> <INI2>E</INI2>X dictis circa secundam nuper proba-<marginalia>Ex redo-|natione|Ecclesiis|factâ va-|lidè argui-|tur.</marginalia>
tionem validissimum pro Assertione ar-
gumentum instauratur. Nam si adeò certum est
iudices laicos non posse decimalium caussarum
tractationem vsurpare, etiam cùm beneficiarius
est laicus: quantò id erit certius, quando deci-
mæ beneficio Apostolicæ Sedis acceptæ Eccle-
siis redonantur? Tunc enim pristinam omnino
conditionem assumunt. Quod benè vidit Dom.
Solorzanus, contrarius aliàs, dicens hanc esse
communiorem & securiorem opinionem, vt vi-
deri potest Cap. 12. num. 63. & in Politicâ pag.
600. §. Pero sin embargo, & seqq. quam & secuti<marginalia>Inde Regis|nostri piis-|sima reso-|lutio.</marginalia>
grauissimi Consiliarij in Regio Indiarum Senatu,
aliique, & Rex noster Philippus Quartus ample-
xus, cùm ageretur de decimis vacantium Eccle-
siarum, an scilicet de illis posset integrè dispone-
re: quod quidem renuit, reseruatâ tantùm ter-
tiâ parte in vsus piissimos expendendâ: pro quo
idem num. 81. Quòd si de iustificatione illius<marginalia>Tertiam|vacantia-|rum par-|tem vnde|liceat di-|stribuere|eidem.</marginalia>
tertiæ partis subdubites, ad beneplacitum potest
Apostolicæ Sedis referri, cum quâ de erectio-
nibus Ecclesiarum actum, ad quas suo modo
etiam spectant distributiones fructuum vacan-
tiarum: cùm præsertim in eos expendantur vsus,
ad quos Præsules obligantur. Et antiquam cir-
ca dispositionem vacantiarum consuetudinem à
Regibus Catholicis, primis ab erectis Ecclesiis
obseruatam, testatur Rex noster in Rescripto
quodam Ann. 1631. de quo Dom. Solorzanus
supra num. 31.</P>
<P>  <absatz-nummer>65</absatz-nummer> Ratio autem generalis, vt non possint<marginalia>Ratio eui-|dens pro|incompe-|tentia iu-|dicum lai-|corum.</marginalia>
iudices laici caussarum decimalium cognitionem
assumere, & quidem non solùm verosimilis, sed
omnino euidens & manifesta ea est, Nam Pōtifex
concedens decimas, non ideò concedit caussa-
rum ad easdem spectantium decisionem: ergo
cùm concessa non sit, temerè contra eius volun-
tatem vsurpatur, Antecedens constat: nam con-<marginalia>Concessio|decimar&#x0169;,|& iudicā-</marginalia>
cessio decimarum, & facultas circa illas iudicandi,<-P>@@

<-P>sunt duæ distinctæ & non necessariò connexæ<marginalia>di de illis,|sunt duæ|inconnexæ|facultates.</marginalia>
facultates: ergo vnam concedens, non ideò a-
liam concedere comprobatur. Antecedens ne-
gari nequit: nam facultas recipiendi decimas
optimè stare potest sine facultate circa illas iudi-
candi: vnde Pontifex concedens illam, potest ab-
solutè aliam denegare. Consequentia autem est
legitima: Nam à separatis non fit illatio; & non
concessa in materià iurisdictionis Ecclesiasticæ,
negata censentur, cùm absolutè sit prohibita, &
in caussâ præsenti magis in speciali. Vt visum
suprà. Pro quo est in propriis terminis notanda
decisio in Cap. Tua, de decimis, in quo sic Inno-<marginalia>Cap, Tua|de decimis.</marginalia>
centius Tertius: Cùm laicis nulla sit de spiritualibus
concedendi vel disponendi facultas, Imperialis con-
ceßio quantumcumque generaliter fiat, neminem
potest à solutione decimarum eximere, quæ diuinâ con-
stitutione debentur. Nec occasione decimationis antiquæ
(licet in feudum decimæ sint concessæ) sunt decimæ
noualium vsurpandæ; cum in talibus non sit extendenda
licentia, sed potiùs restringenda. Hæc ibi. Ex qui-<marginalia>Restrin-|genda con-|cessio circa|illam.</marginalia>
bus habemus in concessione decimarum non es-
se faciendam extensionem vt noualia compre-
hendat, quia standum est concessionis tenori, &
restringenda potiùs, quàm extendenda conces-
sio: cùm vnum stare sine alio possit. Ergo in ca-
su nostro concessio extendenda non est ad fa-
cultatem iudicandi de caussâ spirituali; cùm stare
concessio decimarum possit sine tali magis odio-
sâ concessione: faciliùs enim Ecclesia decimas
concedet, quàm huiusmodi facultatem. Vnde
cùm in Bullâ C&#x0153;næ non sit excommunicatio<marginalia>Excom-|municatio|14. Bullæ|C&#x0153;næ quo-|modo con-|tra iudices|laicos in|caussa de-|cimarum.</marginalia>
contra raptores decimarum fulminata: contra
eos tamen, qui caussam illarum ad laica tribuna-
lia trahunt, extat ordine 14. licèt; vt num. 44.
aduertimus, non videatur procedere vniuersali-
ter contra omnes tale iudicium vsurpantes. Est
tamen specialiter contra laicos, licèt etiam Ec-
clesiasticos comprehendat, qui talem caussam ab
Apostolicis iudicibus ad se auocant, Apostolica-
rum aut aliàs prætextu litterarum: quatenus
scilicet ij munere aliquo sæculari funguntur in
Curiis Principum, vt aduertit P. Suarez Tomo 5.
in 3. part. Disput. 21. num. 76.</P>
<Z><A+1>§. VI.
Assertiones aliæ.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>66</absatz-nummer> <INI2>D</INI2>Ico secundò. Circa duos Nouenos, de<marginalia>Assertio 2.|circa duos|Nouenos|vt haben-|da cogni-|tio.</marginalia>
quibus dictum Regibus nostris com-
petere, quos & illi sibi assignandos decernunt
variis rescriptis, vt videri potest apud Dom. So-
lorzanum Cap. 4. num. 15. & in Politicâ, pag.
522. Col. 1. in principio. Si de iure sit quæstio,
idem videtur dicendum: quia eos tribuens Pon-
tifex, nullibi quæstionem circa ius exigendi il-
los iudicibus laicos inuenitur tribuisse, vnde ne-
gata debet reputari, iuxta dicta num. præcedenti.
Quia verò quæstio ordinariè videtur esse non
posse circa ius, sed circa factum; cùm ius exigen-
di sine controuersiâ sit ex parte eorum, qui sunt
eos soluturi, fundatum; ideò probabile est, posse
eorum caussam apud Regia tribunalia tractari.
Videantur citati.</P>
<P>  <absatz-nummer>67</absatz-nummer> Dico tertiò. Licèt propter auctorita-<marginalia>Assertio 3.|Opinionem|aduersam</marginalia>
tem scriptorum, qui licitam asserunt tribunalium<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0074.jpg/>
@@1@<SE74>Recursus per viam violentiæ vt liceat. 55
<duolan 2><-P>praxim in casu nostro, sententia ista videatur pro-<marginalia>non sine|scrupulo|posse defen-|di, licèt pro-|babilis ab|extrinseco|videatur.</marginalia>
babilis; quia tamen solidis est fundamentis desti-
tuta, & contraria jure & ratione consistit, nego-
tium valdè scrupulosum est eam in praxim dedu-
ci; & ita Regii Consiliarii aliiq&#x0301;ue, si conscientiæ
quieti volunt consulere, communiorem & secu-
riorem amplectantur. Cùm etiam Bulla C&#x0153;næ
eos meritò reddere debeat de sui transgressione
suspectos; casum enim hunc in eâ contentum
probat prætextus priuilegii Apostolici. Et quia<marginalia>In Bulla|Cænæ casus|talis verosi-|militer cō-|prehensus.</marginalia>
non solùm auocatio à judicibus Apostolicis, sed
etiam ab aliis sub censurâ præfatâ prohibetur, ju-
xta satis congruam & maximè accommodatam
litteræ intelligentiam, verbis illis: Ab Auditoribus,
& Commissariis nostris, alijsq&#x0301;ue judicibus Ecclesiasti-<marginalia>Verba il-|lius.</marginalia>
cis, auocant. Quod tenent P. Filliucius, & Mag.
Sousa, quos adducit, & sequitur Diana Parte 2.
tract. 1. Resol. 55. & ita videtur intellexisse Dom.
Solorzanus Lib. 3. cap. 1. num. 61. & in Politicâ,
pag. 503. §. vltimo; vbi ait non esse cur vereantur,
qui dictam jurisdictionem exercent, censuram
talem, quia per illam non prohibentur casus in
jure permissi, vt aduertunt Nauarrus, Barbosa, &
Martha; & talem esse præsentem. Additq&#x0301;ue
num. sequenti, cùm talis opinio sit probabilis, eam
securè posse in praxim deduci sine censuræ for-
midine, juxta communem doctrinam Theolo-
gorum, ex quibus nonnullos adducit cum Iuris-
consultis quibusdam. Quod quidem sapienter
dictum. Sed nihilominùs, cùm idem cap. 12. num.<marginalia>Ex Regia|resolutione|firmatur.</marginalia>
62. & 63. & in Politicâ, pag. 600. §. Pero sin
embargo, & seqq. vbi non jam Fiscalem agebat,
sed juxta propriam locutus sententiam & con-
scientiam, opinionem contrariam communio-
rem, & securiorem asserat, & iuxta eam à Rege
nostro, vt num. 64. diximus, judicatum; res, vt
præmissum à nobis, valdè scrupulosa relinquitur,
& altâ reponendum mente, quod iam ex Inno-
centio proposuimus. num. 65. dum ait: Cùm in
talibus non sit extendenda licentia, sed potiùs restrin-
genda. De quo hæc satis.</P>
<Z><A+2>CAPVT VII.</A+2></Z>
<negEZ><A+1>An Regium Indiarum Consilium possit
sine graui conscientiæ grauamine
causas Ecclesiastici fori, & præsertim
ad personas Ecclesiasticas pertinen-
tes per viam violentiæ ad se delatas,
adhibitâ cognitione tractare.</A+1></negEZ>
<Z><A+1>§. I.
Diuersæ sententiæ, & quædam specialia
pro affirmatiuâ.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>68</absatz-nummer> <INI3>V</INI3>Idetur certa resolutio ex Regii eius-<marginalia>Licitum|recursum|per viam|violentiæ|quæ vide-|antur oste&#x0303;-|dere.</marginalia>
dem Consilii ordinationibus cap. 4.
& ex Regio Rescripto An. 1561. &
praxi, de qua Dom. Solorzanus lib. 4. c. 12. n. 89.
& in Politicâ pag. 767. Neque in illo videtur
esse specialis difficultas, si Consilio Castellæ su-
premo, & Regiis Cancellariis licet: & vt liceat,
eadem fundamenta succurrunt: sic enim & leges
Hispanicæ ac Indicæ disponunt, & praxi est fre-<-P>@@

<-P>quentissimâ comprobatum, priuilegioq&#x0301;ue Pon-
tificio inniti affirmat Illustrissimus Zapata Parte
1. cap. 6. num. 9. ex Bañes 2. 2. quæst. 67. articul. 1.
dub. 2. Conclus. 6. Quia verò pro Indiis nonnulla
occurrunt consideratione dignissima, non potuit
difficultas præsens conuenienter omitti.</P>
<P>  <absatz-nummer>69</absatz-nummer> In quâ, non obstantibus legibus & praxi<marginalia>Illicitum|qui cense-|ant.</marginalia>
prædictis, omnino esse illicitum talem recursum,
nec posse sic recurrentes audiri, & multò minùs
Ecclesiasticos judices ad desistendum compelli,
Notariis Ecclesiasticis ad informandum aduoca-
tis, tenent quamplures, quos adducunt Diana
Parte 1. tr. 2. Res. 5. & 6. & 14. & Parte 2. tr. 1. resol.
55. & Parte 5. tract. 1. Resol. 13. & P. Fragosus
Tomo 2. disp. 3. §. 13. n. 258. vers. Porrò, & sequenti,
vbi id videtur sentire, licèt posteà oppositum
tueatur. Apud eosdem etiam plures occurrent
oppositum sentientes: pro quo & doctam alle-
gationem vulgauit Doctor D. Petrus de Me-
nesses occasione cuiusdam controuersiæ inter<marginalia>Doctor D.|Petrus de|Menesses|cum laude|adductus.</marginalia>
Vicarium generalem Limanæ huius Metropolis,
& Prouincialem sanctæ Fraternitatis, qui homi-
cidam quemdam per sententiam suspendio addi-
xit, Ecclesiam, ex quâ extractus fuerat, compel-
lantem. Erat enim tunc ille Fiscalis Regius, qui
& posteà in eâdem Cancellariâ Auditor; vir sanè
doctus & timoratæ conscientiæ, pro quo possum
plenissimum testimonium exhibere. Quod &
admittit Thomas Hurtadus Tomo 1. tractat. 3. n.
129. & sequent. ex voluntate præsumptâ Ponti-
ficis, quia non est alia via recurrendi ad ipsum;
aliàs negat. Alii hærent, vt Nauarrus in Manuali<marginalia>Qui hære-|ant, nihil|decernen-|tes.</marginalia>
Cap. 27. vbi ait se hoc Pontificis determinationi
remittere; quod & facit P. Suarez Tomo 5. in 3.
p. disputat. 21. num. 76. Pro quo ego nonnulla
subiiciam, quæ non video ab aliis obseruata.</P>
<P>  <absatz-nummer>70</absatz-nummer> Et vt praxis Hispanorum tribunalium<marginalia>Pro susti-|nendâ pro-|babiliter|praxi, est|imprimis|in Bulla|Cænæ non|reprobat&#x0169;.</marginalia>
sustineri possit, vti probabili sententiæ innixa, id
imprimis occurrit, Pontificem non videri damna-
re velle recursum per viam violentiæ generali
prohibitione: nam in Bullâ C&#x0153;næ Excommuni-
catione 14. in qua illa habentur verba, Etiam præ-
textu violentiæ, probabile est non agi de omni
auocatione causarum, sed tantùm cùm à Com-
missariis Pontificiis auocantur: quod tenent Al-
terius, Vgolinus, & Bonacina apud Dianam
Parte 2. tractat. 1. Resolut. 55. & P. Fragosus cum
Menochio Tomo 2. pag. 208. §. Secundo excusatur.
In Excommunicatione autem 15. vbi directè agitur
contra eos, qui Ecclesiasticas personas ad laica
tribunalia trahunt, talia verba non habentur; vbi
tamen illa magis necessaria videbantur, si juxta
mentem Pontificis, etiam recursus prætextu vio-
lentiæ, Ecclesiasticæ est libertati contrarius: quia
hic frequentiùs occurrit, & ita illi debuit mani-
festum remedium adhiberi. Videtur ergo Pon-
tifex noluisse practicatum adeò stylum apud
Christianas penitus condemnare Respublicas,
sed illum vt probabilem juxta earum mentem to-
lerare.</P>
<P>  <absatz-nummer>71</absatz-nummer> Licèt enim verissimum sit tolerantiam<marginalia>Pontificis|tolerantia|vim appro-|bationis ge-|ner aliter nō|habet.</marginalia>
Pontificis non esse approbationem: Cùm multa
per patientiam tolerentur, quæ si deducta fuerint in ju-
dicium, exigente justitiâ non debeant approbari. Cap.
Cùm jam dudum, de Præbendis. Pro quo & in
Cap. Denique 4. dist. sic ex Diuo Gregorio habe-
tur: Ideò cum venia suo ingenio relinquendi sunt, ne<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0075.jpg/>
@@1@<SE75>56 Thesauri Indici Titulus II. Cap. VII.
<duolan 2><-P>fortè peiores existant, si à tali consuetudine prohibean-
tur. Vt enim ait Salomon Prouerb. 30. vers. 33. Qui
multùm emungit, elicit sanguinem. Sic ille. Quod
benè cum Theologis aliis obseruat P. Suarez lib.
7. de Legibus cap. 13. num. 12. Potest tamen esse<marginalia>Aliqua|tamen est|nō tantum|permissiua|praxis, vt|in præsenti.</marginalia>
tolerantia bonæ fidei fauens, quæ valdè diuersa
est ab eâ, quâ malum tolerat, ab iis, qui illud per-
petrant, minimè bonum judicatum: dum Pon-
tifex sciens consuetudinem aliquam esse contra
ipsius mentem, sed verosimilibus rationibus com-
munitam eam tolerat, nolens suæ mentis apertio-
ne maioribus incommodis occasionem ministra-
re; aut eos, qui consuetudinem talem amplectun-
tur, in apertum damnationis discrimen adducere.
Et quamuis de Hispanorum fide ac obedientiâ
multùm sibi possit, & meritò polliceri, & de aliis
fortè: non tamen de omnibus; nec videtur ex-
pediens vrgere quosdam, aliis suo arbitrio guber-
nandis.</P>
<P>  <absatz-nummer>72</absatz-nummer> Deinde, Pontifex non solùm videtur<marginalia>Fauere illi|ex Nuntij|procedendi|modo appa-|ret.</marginalia>
praxim tolerare prædictam, sed eisdem suffraga-
ri. Nuntius enim in Curia existens, si vim ali-
quam suâ sententiâ videatur inferre, & pro eâ ad
supremum Senatum litigans recurrat, siue ad In-
diarum, cùm res agitur ad Indias pertinens, &
Senatus Notarium ad faciendam relationem vo-
cari statuit; omninò annuit, nec tantùm merè ne-
gatiuè se habet in causâ non procedens, donec
Consilii decretum accedat. Vnde cùm Anno
1636. Consilium Indicum Notarium ad facien-
dam relationem vocari statuisset, pro quadā cau-
sa ad Indias spectante, de quâ in Nuntii Audien-
tia tractabatur: id & Nuntius, & Notarius vti
rem nouam recusarunt; quia videlicet hoc ad
supremum tantùm Consilium pertinere conten-
debant. Videat qui voluerit Dom. Solorzanum
suprà sic testantem. Est ergo juxta Nuntii praxim,<marginalia>Illius pra-|xis iuxtam|mente&#x0303; Pon-|tificis.</marginalia>
& non tantùm tolerantiam, judicio tali per viam
violentiæ submitti. Quod certè si contra Eccle-
siasticam immunitatem esset, fieri tutâ conscien-
tiâ non posset; ab eo præsertim, qui illius defen-
sionem debet ante alios, vti immediatius Pontifi-
cis organum, sartam tectam conseruare. Ex quo
etiam apparet Pontificem, vt dixi, praxi huius-
modi suffragari: quandoquidem ipsius Nun-
tius nihil tale ageret, nisi eidem sciret esse proba-
tum, cuius & sequitur instructionem: cùm multa
minoris momenti sint, & causam publicam non
ita concernentia, inter illa, quæ in ipsâ conti-
nentur.</P>
<Z><A+1>§. II.
Pro negatiua quæ videantur vigere.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>73</absatz-nummer> <INI2>I</INI2>N contrarium verò id stat, quod est ex<marginalia>Stylus sa-|cræ Rotæ|contrari&#x0169;|probat, d&#x0169;|à censurâ|ob recurs&#x0169;|incursâ li-|tigantes|priùs jubet|absolui.</marginalia>
stylo sacræ Rotæ notissimum, ad quam
cùm aliqui pro iustitiæ obtentione recurrunt, si
ad Curiam habuêre recursum, minimè, nisi priùs
absolutionem excommunicationis eâ de causâ
incursæ obtinuerint, à sacris iudicibus audiuntur.
Est ergo illis mens Pontificis omnino perspecta,
cuius auctoritate decernunt. Et certè, si crederent
sententiam illos secutos probabilem, eorum sty-
lus valdè esset iniurius, dum reos grauissimi pec-
cati faciunt eos, qui de suâ salute soliciti credi
debuissent. Cùm ergo absolui faciant, signum<-P>@@

<-P>est manifestum ita de laicali recursu sentire, vt
nullus excusationi locus esse videatur; sic Pon-
tifice legis auctore judicante. Pro quo in specia-
li est notanda decisio An. 1647. Innocentio X.
Pontifice, quam adducit Diana Parte 9. sic enim
in eâ dicitur: Domini dixerunt, Carolo obtentam<marginalia>Egregium|prædictæ|veritatis|exemplum|sub Inno-|centio X.</marginalia>
absolutionem ab excommunicatione ob recursum ad ju-
dices laicos obtentam, non suffragari. Quamuis enim
eisdem recursibus, & omnibus quibuscumq&#x0301;ue juribus
inde forsan acquisitis, in amplißima forma renuntia-
uerit: quia tamen non obstante sequestro de mandato
Rotæ apposito super Beneficio inter ipsum & Sanctium
controuerso, adhuc de facto se confouet in posseßione eius-
dem Beneficij, & oblationes Christi fidelium recipit, vt
probatur ex testibus in Summario Sanctij num. 8. & sic
apparet de clarâ & euidenti violatione sequestri, juxta
notata in Clement. Ad compescendas, de sequestri
posseß. & fructib. minimè satisfecit conditioni in facul-
tate absoluendi à Sanctißimo appositæ per hanc suam
tantùm verbalem renuntiationem, vt in proximis ter-
minis dixit Rota inter impressas, &c. Ex quibus ha-
bemus quanto cum rigore res ista in supremo
illo Tribunali tractetur; & quàm exacta execu-
tio requiratur eorum, quæ pro absolutione ob-
tinendâ ab eôdem disponuntur; accedente Pon-
tificis non solùm notitiâ, sed expressâ disposi-
tione, dum Breuia pro exequenda sententia ad
partium instantiam expediuntur. Non ergo de
expressa Pontificis mente dubitari potest, & obli-
gandi animo; nec quidquam ex parte se volen-
tium consuetudine dictâ tueri, quod momenti sit
alicuius, valet allegari. Accedunt Decisiones duæ
apud eumdem Parte 5. in causa Oscannensis Ca-
nonicatûs, & pręsertim posterior, in quâ punctum
hoc ex professo discussum.</P>
<P>  <absatz-nummer>74</absatz-nummer> Pro quo etiam facit libros quosdam ab<marginalia>Noua ratio|ex prohibi-|tione libro-|rum in fa-|uorem re-|cursûs.</marginalia>
Hispanis conscriptos Auctoribus, in quibus re-
cursus huiusmodi vt liciti & legitimi defendun-
tur, ab Apostolica Sede prohibitos: quæ tamen
prohibitio in Hispania non est executioni man-
data; immò executioni occursum Regiis moni-
toriis. Constat ergo de Pontificis mente, quæ
ad notabilem adeo demonstrationem procedit.
Menti autem illius expressæ quomodo potest
saluâ conscientiâ resisti?</P>
<P>  <absatz-nummer>75</absatz-nummer> Dici potest ius Regium circa hoc non<marginalia>Recursum|in naturali|jure funda-|ri, quorum-|dam respō-|sio.</marginalia>
in priuilegio aliquo, sed in ipso naturali iure
fundari, suppositâ Regiâ dignitate; incumbit
enim illi innocentes defendere, & omnem sub-
ditis factam iniuriam propulsare; quicumque sit
ille, qui fecerit, aut patiatur; quod in Ecclesia-
sticis videtur potiorem locum habere, qui ob
digniorem statum digniores sunt vt Regio bra-
chio protegantur. Pro quo est lex. 50. Titul. 6.
Parte 1. in qua sic Rex Alfonsus cognomento
Sapiens: Franquezas en los Clerigos mas que otros<marginalia>Alsonsi Re-|gis verba|circa præ-|rogatiuas|Clericor&#x0169;.</marginalia>
omes, tambien en las personas, como en sus cosas. Esto
les dieron los Emperadores, è los Reyes, per honra y
reuerencia de la Sancta Yglesia. Et quidem si Eccle-
siasticus iudex aliquem pugnis aut fustibus cæ-
deret, à quocumque posset sic iniuriatus defen-
di: ergo & quando per sententiam iniuria in-
fertur ab ipso, licita erit etiam defensio, aucto-
ritate præsertim Regiâ, ad quam hoc præcipuè
spectat, vt citatus Rex his testatur verbis: L.
13. Titul. 13. Part. 2. El Rey està puesto paraman-
tener Iusticia y verdad, è darà cada vno suderecho,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0076.jpg/>
@@1@<SE76>Recursus per viam violentiæ vt liceat. 57
<duolan 2><-P>segun sumerecimiento, espara defender à sus vasallos,<marginalia>Reges ad|subditorum|defensio-|nem con-|stituti.</marginalia>
que no reciban mal, ni fuerza & l. 26. Tit. 14. Par-
tita eadem: Los Reyes son cabeza, alma vida, y man-
tenimiento de sus vasallos, y se debe doler del mal,
que reciben, como de sus miembros, y ser sumero, y
amparo.</P>
<P>  <absatz-nummer>76</absatz-nummer> Iam probatur Consequentia: nam sen-<marginalia>Iniustum|iudicium|non esse iu-|dicium,|neque iu-|dicem, à|quo illud.|D. Tho-|mas.</marginalia>
tentia iniusta non est sententia, neque iniu-
stum iudicium est iudicium, quæ suntverba Di-
ui Thomæ 2. 2. quæst. 70. artic. 4. ad 2. vbi sic
ait: Ad secundum dicendum, quòd iniustum iudi-
cium non est iudicium: & ideò ex vi iudicij falsum te-
stimonium in iniusto iudicio prolatum ad iniustitiam
impediendam non habet rationem mortalis peccatis sed
solùm ex iuramento violato. Sic ille. Quod ele-
ganter prosequitur Robertus Maranta Disput. 1.
quæ extat post Tractatum de ordine iudiciorum.
num. 16. vbi ita scribit: Quilibet iudex dicitur mi-
nister Dei in terris, Cap. Non solùm, & Cap. Qui ma-<marginalia>Robertus|Maranta.</marginalia>
los 24. Quæst 5. eiusque iudicium videtur prodire de
vultu Dei. Cap. Vt nostrum, in principio, de appellatio-
nib. Cap. 1. in principio Extra. Vt Ecclesiast. Benef. De
vultu autem Dei non potest egredi nisi iustitia & veri-
tas: cùm Deus ipse dicat: Ego sum via, veritas, & vi-
ta, vt habetur Ioan. Cap. 14. Ergo quamdiu iudex se-
quitur veritatem & iustitiam, dicitur minister Dei: sed<marginalia>Nec Dei,|sed diaboli|ministrum.</marginalia>
si facit iniustitiam, non Dei, sed diaboli minister effici-
tur, nec tunc dicitur iudex. Cap. Iustum 23. Quæst. 2.
Glossa in Cap. Cùm æterni, in verb. Iudex, de re iudi-
cata in 6. & dicit Caßiodorus Lib. 3. Epist. 28. Tam:
diu iudex dicitur, quamdiu iustus putatur. Sic ille à
Farinacio adductus Tomo 1. Praxis criminalis num.
89. Iuxta hæc ergo ius, quod Reges ad violen-
tias propulsandas competere sibi contendunt,
consequens quid est ad ipsam Regiam dignita-
tem; quâ stante nequit à quacumque alia huma-
na potestate tolli, & ita contra Pontificiam pro-
pugnatur. Et eamdem rationem benè etiam pro-
sequitur P. Palaus Parte 6. Disput. 3. Puncto 14.
num. 8. §. Notanter.</P>
<P>  <absatz-nummer>77</absatz-nummer> Sed verò quamuis hoc sit eleganter di-<marginalia>Iuris præ-|dicti fun-|damentum|improba-|tur.</marginalia>
ctum, ex eo non videtur laicorum tribunalium
caussa promoueri. Nam si vrgens esset, ex eâ
fieret, caussarum Clericalium cognitionem &
quamcumque sacram, in quâ de grauamine ali-
quo litigantis agitur, ad tribunalia debere laica-
lia trahi: sic enim iniustis iudiciis pleniùs obuia-
retur. Caussæ etiam criminales omnes, ne deli-
cta maneant impunita. Item. Is, qui sententiâ se
iniquâ grauatum putat, sine appellatione posset
statim ad dicta recurrere tribunalia. Prætereà. Si-
cut Regi proprium est defendere subditos, ita &<marginalia>Pontificis|generalis|solicitudo.</marginalia>
Pontifici Christianos, & eos præsertim, qui in
sacro sunt ordine constituti. Pro quo Innocen-
tius Quartus in Cap. Frequens, de restitutione spolia-<marginalia>Cap. Fre-|quens.</marginalia>
torum in 6. ita loquitur: Nos qui voluntarios labo-
res appetimus, vt quietem aliis præparemus: finem li-
tibus cupientes imponi, & calumniæ materiam ampu-
tare &c. Vbi Pontifex verba ex iure ciuili desum-
psit. Autent. Vt diuinæ iußioni subseri. in. gl. Quæ-
storis, in principio Collat. 9. vbi Imperator loqui-
tur; vt scilicet non minorem in se curam ad re-
mouendas Christiani gregis iniurias Pontifex in-
dicaret. Et quemadmodum Rex non omnia per
se gerit & iudicat, sed pro eo ministros destinat
congruentes, ita & Pontifex. Quòd si aut igno-
rantiâ aut passione ducti deuiare à iustitiæ regu-<-P>@@

<-P>lâ possunt: tale incommodum in suis nequit
Rex quantumlibet prouidus declinare. Non er-
go Ecclesiasticorum errata certam habent in lai-
corum iudicio curationem. Cùm etiam senten-
tia inferiorum iudicum appellationis remedium
habeat, immeritò creditur, quòd si prior iniqua
est, alia etiam eodem sit vitio pronuntianda.
Quòd si grauamen aliquod ex priori accedat,
cautum quomodò possit à superiore iudice re-
parari. Cap. Pastoralis, de appellat. Verbis illis: Si
appellans fuerit grauatus iniustè, grauamen huiusmo-
di per Superiorem poterit emendari. Non ergo vlla
momenti alicuius apparet ratio, ob quam possit
iurisdictio Ecclesiastica dictis recursibus impli-
cari.</P>
<P>  <absatz-nummer>78</absatz-nummer> Vlteriùs. Cùm Pontifex recursum pro-<marginalia>Validum|dilemma|ex Pontifi-|cia excom-|municatio-|ne.</marginalia>
hibendo seuerissimam p&#x0153;nam imponit, aut se
putat certâ ad hoc iurisdictione præditum, aut
non? Si Primum: ergo certa est penitus iurisdi-
ctio, & consequenter ab eo excommunicati cum
effectu in vtroque foro ligantur: & ita non est
vera ea doctrina, quam laici iudices amplectun-
tur. Illatio est certa. Nam Pontifex errare ne-
quit in his, quæ ab bonos mores spectant, sicut
neque in rebus fidei, vt est constantissima Theo-
logorum sententia, quidquid sit de qualitate cen-
suræ, quam oppositum meretur. Pro quo viden-
da quæ diximus Titulo præced. Cap. 4. §. 4. Secun-
dum autem dici non potest: quia dispositio Pon-
tificia redderetur inutilis, cùm sciat sic disponens,
oppositum esse probabile, & ita securâ posse con-
scientiâ practicari. Item. P&#x0153;na illa grauissima
excommunicationis Sedi Apostolicæ reseruatæ,
non esset iustitiæ & pietati conformis, cùm non
caderet supra delictum graue manifestè tale: nec
decens esset, vt Pontifex ita se infensum Principi-
bus Christianis exhiberet, qui iustitiæ zelo viam
non apertè damnabilem in Reipublicæ commo-
dum elegissent.</P>
<Z><A+1>§. III.
Resolutio difficultatis, & quædam pro
Indiis.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>79</absatz-nummer> <INI2>D</INI2>Ico primò. Negari nequit quin pro par-<marginalia>Assertio 1.|negantem|partem vi-|deri indu-|bitabilem.</marginalia>
te negante sint vrgentissima fundamen-
ta, vt non immeritò Cardinalis Toletus in Sum-
ma, circa explicationem casuum Bullæ C&#x0153;næ, Excom-
municat. 11. in simili locutus exclamet: Vtinam
Principes Christiani aperiant oculos ad videndum, &
aures ad audiendum. Non enim iam excusationem,
vel subterfugium habere possunt. Sic ille.</P>
<P>  <absatz-nummer>80</absatz-nummer> Dico secundò. Si iuxta affirmatiuam<marginalia>Assertio 2.|Affirmati-|uæ vsus|parcè reti-|nendus.</marginalia>
sententiam procedendum sit ob adductas con-
iecturas, grauium Scriptorum auctoritatem, quo-
rum satis prolixum catalogum adducit Rota cita-
ta num. 73. & praxim temporis diuturnitate fun-
datam; id parcè, moderatè, & cum timore sem-
per Christiani pectoris digno peragendum. Vi-
denda quæ diximus num. 67. Scimus iudices ali-
quos ob timorem dictum numquam directè res-
pondisse: & alios morti proximos ad horum me-
moriam inconsolabiliter gemuisse.</P>
<P>  <absatz-nummer>81</absatz-nummer> Dico tertiò. Senatus Regius Indiarum
tenetur maximâ diligentiâ prouidere ne in Can-<marginalia>Assertio 3.|Senatum|Regium</marginalia>
cellariis sibi subiectis graues circa hoc commit-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0077.jpg/>
@@1@<SE77>58 Thesauri Indici Titulus II. Cap. VII.
<duolan 2><-P>tantur excessus. Id constat: nam cùm circa a-<marginalia>debere Cā-|cellaria-|rum Indi-|carum a-|busibus ob-|uiare.</marginalia>
lia prouidere debeat, quæ inferioris multò mo-
menti sunt, circa hoc perfunctoriam habere cu-
ram non potest non graue conscientiæ pericu-
lum importare. Vnde in syndicatu circa hoc de-
beret inquiri, & inter capita Interrogatorij, istud,
vti rem tangens præ aliis considerabilem, collo-
cari. Non enim ad Hispani Imperij magnitu-<marginalia>Magnitu-|do Hi-|spani Im-|perij ex|subiectione|Pontificia|crescit.</marginalia>
dinem spectat iurisdictionis suæ limites circa
personas sacras extendi, & à subiectione Sedis
Apostolicæ prætensa subductio: cùm ex subie-
ctione potiùs sperari debeant magnitudinis in-
crementa. Pro quo illustre extat Diui Ambrosij
testimonium in Cap. Conuenior, 23. Quæst. 8. sic
dicentis: Allegatur Imperatori licere omnia ipsius esse<marginalia>D. Am-|brosius.</marginalia>
vniuersa. Respondeo: noli grauare te Imperator, vt
putes te inea, quæ diuina sunt, Imperiale aliquod ius
habere. Noli te extollere: sed si vis diutius imperare,
esto Deo subiectus. Scriptum est enim: quæ Dei Deo:
quæ Cæsaris, Cæsari. Matth. 22. Ad Imperatores pa-
latia pertinent: ad Sacerdotes Ecclesiæ; publicorum ti-
bi mænium ius commissum est, non sacrorum Tributum
Cæsaris est. non negatur: Ecclesia Dei est; Cæsari vti-
que non debetur, quia ius Cæsaris esse non potest in tem-
plum Dei: quod cum honorificentiâ Imperatoris dictum
nemo potest negare. Quid enim honorificentius, quàm
vt Imperator Ecclesiæ filius esse dicatur. Quod enim di-
citur, sine peccato dicitur, & cum gratia dicitur. Im-
perator enim intra Ecclesiam est; bonus enim Impera-
tor quærit auxilium, ac Ecclesia non refutat. Sic ille.
Tales ergo simus, & Rex noster pro felicitate re-
giâ contra Coronæ aduersarios frequenter im-
ploret auxilium, non ipsi ab eius tribunalibus au-
xilium pro violentiis indecora frequentia requi-
ramus. Sed de hoc rursum</P>
<P>  <absatz-nummer>82</absatz-nummer> Dico quartò. Recursus dictus in Indiis<marginalia>Assertio 4.$unclear|Recursum|in Indiis|esse tolera-|biliorem.</marginalia>
videtur tolerabilior, moderatione, quam dixi-
mus, obseruatâ. Id probo. Nam cùm supremi
iudices Ecclesiastici, & Regiæ Maiestatis præ-
sentia longiùs absint, maior est occasio subdi-
tos diuexandi, & ita frequentiores oriuntur in-
iuriæ. Pater Iacobus Aluarez de Paz, sanctita-<marginalia>Venerab.|P. Iacobi|Aluarez|de Paz pro|eo judi-|cium.</marginalia>
tis & doctrinæ laude conspicuus, quarum egre-
gium specimen Orbi vniuerso scripta luculentis-
fima repræsentant, recursum, de quo loquimur,
vti sacrilegum reprobat. Cùm verò Quitensis
Collegij factus Rector in eam venisset vrbem, in
quâ Regia Cancellaria residet; vidissetque fre-
quentes iudicum Ecclesiasticorum iniurias bene-
ficio recursûs profligatas; dicere solitus nihil
conuenientius, iustius nihil disponi pro Reipu-
blicæ bono potuisse. Ex quâ tanti viri sententiâ
illud saltem deducere possumus, quod nostra
Assertio contendit; recursum scilicet in Indiis
esse tolerabiliorem: dummodò in aliud non inci-
datur extremum ex necessitatis prætextu, quòd
scilicet in omnibus, & per omnia, dictus recur-
sus admittatur.</P>
<Z><A+1>§. IV.
Assertiones aliæ pro Religiosis, & dubij
specialis enodatio.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>83</absatz-nummer> <INI2>D</INI2>Ico quintò. Recursus etiam Religiosis<marginalia>Assertio 5.|recursum|Religiosis,|vt aliis li-|cere.</marginalia>
ob commune bonum, eo modo, quo
aliis, licet: quia & illi graues possunt iniurias à<-P>@@

<-P>Prælatis & iudicibus Ecclesiasticis experiri: quod
vtinam iterata exempla minimè comprobarent.
Pertinet autem ad Regiam prouidentiam eorum
defensio; & eò magis, quò perfectior, & Dei
Ecclesiæ vtilior est eorum status, sicut de Cleri-
cali dictum num. 75.</P>
<P>  <absatz-nummer>84</absatz-nummer> Dico sextò. Si in Religione aliquâ sit<marginalia>Assertio 6.|id negans|quando est|prohibitus|sub graui|p&#x0153;na.</marginalia>
Constitutio prohibens in speciali recursum, &
p&#x0153;na sit excommunicationis, aut alia grauis ad-
iecta, recursus erit illicitus, & certa excommu-
nicationis aut censuræ alterius, siue p&#x0153;næ gra-
uis incursio. Id probo: nam in professione sibi
tale onus, qui profitetur, imponit, & iuri de-
fensionis suæ, licet naturale sit, voluntariè re-
nuntiat, vnde nequit suam circa hoc resumere
libertatem. Sicut naturale ius habet ad ducendam
vxorem; cui tamen renuntiat vouens castita-
tem: quod & in aliis votis est perspicuum. Et
naturale etiam ius habet ad fouendum corpus
quibus voluerit alimentis; cui renuntiat similiter
ad ieiunia Ordinis obligatus.</P>
<P>  <absatz-nummer>85</absatz-nummer> Dixi & pæna sit &c Quia si nulla p&#x0153;na<marginalia>Contra|simplicem|prohibitio-|nem non|est mortale|peccatum.</marginalia>
sit, & aliunde Constitutiones Religionis ad pec-
catum graue non obligant; non videtur ratione
materiæ, aut circumstantiarum communium,
mortale esse peccatum. In particulari autem pos-
sunt esse circumstantiæ aliquæ scandalum indu-
centes, iuxta quas est à prudentibus iudicandum.</P>
<P>  <absatz-nummer>86</absatz-nummer> Si autem præcipiatur sub reatu peccati<marginalia>Bene ta-|men contra|obedientiæ|præceptum.</marginalia>
mortalis, vt contingit cùm præcipitur in virtute
sanctæ obedientiæ, in quo Religionum est sty-
lus consulendus, transgressio mortalis erit, et-
iamsi nulla adiiciatur p&#x0153;na, nisi quæ tali peccato
arbitrio prudentium correspondeat. Constat,
quia materia est grauis, & talis obedientiæ onus
voluntariè assumitur.</P>
<P>  <absatz-nummer>87</absatz-nummer> Nec quæuis p&#x0153;na quæ grauis dicitur,
indicium obligationis sub mortali est. Sic enim<marginalia>Non quā-|libet p&#x0153;nā,|grauem|dictam esse|judicium|talis obliga-|tionis, sed|quæ expli-|catur.</marginalia>
in Ordine Prædicatorum p&#x0153;na grauis dicitur
tria ieiunia in pane & aqua, & itidem disciplinæ,
quæ solent pro negligentiis infligi, quæ non
sunt etiam peccata venialia, vt videri potest apud
P. Fr. Ioannem de la Cruz in Directorio Con-
scientiæ Lib. 1. Cap. 6. Artic. 2. §. & ad argumen-
ta. Debet ergo esse p&#x0153;na, ex quâ graue dam-
num transgressori proueniat, vt diuturni car-
ceris, priuationis habitus, inhabilitatis ad Reli-
gionis ministeria, grauis infamiæ, quæ regula-
riter loquendo necessaria est ad virtutem conser-
uandam, vt citatus Auctor aduertit, iuxta illud
Eccli 41. v. 15. Curam habe de bono nomine: hoc e-<marginalia>Eccli. 41.|v. 15.</marginalia>
nim magis permanebit tibi, quàm mille thesauri pre-
tiosi, & magni. Videantur P. Suarius Libr. 5. de
legibus Cap. 4. num 11. P. Vasquez Tomo 2. in 1.
2. Disputat. 159 num. 23. P. Thomas Sancius in
Opere morali Libr. 6. Cap. 4. num. 64. qui plures
adducit. P. Arriaga Tomo 2. in 1. 2. Disputat. 16.
num. 66. & Disput. 21. num. 27.</P>
<P>  <absatz-nummer>88</absatz-nummer> Dico septimò. Si grauamen sit nota-<marginalia>Assertio 7.|Licere re-|cursum si|grauamen|sit extraor-|dinarium,|non obstan-|te præcepto,|& ce&#x0303;sura.</marginalia>
bile, & extraordinarium, potest Religiosus re-
medio recursûs se tueri, etiamsi & præceptum, &
censura sit, qualem habent Patres Dominicani,
& est inter Constitutiones Pauli V. 39. PP. Mi-
nores de Obseruantia; & est 27. inter Consti-
tutiones Gregorij Decimi tertij. PP. Carmelitæ,
& est 110. inter Constitutiones Clementis O-
ctaui. Ratio desumitur ex communi doctrina,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0078.jpg/>
@@1@<SE78>Recursus per viam violentiæ vt liceat. 59
<duolan 2><-P>juxta quam præcepta humana non obligant cum
graui dispendio, vnde nimis difficilis eorum red-
ditur obseruatio. Pro quo videndus Bassæus<marginalia>Bassæus.</marginalia>
verb. Epicheia, num. 4. §. Secundum est: qui in fine
admonet sic: Ne tamen quis facilè judicet esse ma-
gnam difficultatem, vbi non est, & vt in hoc non deci-
piatur, in dubiis stet judicio sapientium. Sic ille: quod
est equidem semper consulendum. Verùm cùm<marginalia>Neque ne-|cessarium|ad hoc ali-|orum judi-|cium.</marginalia>
difficultatem non alii, etsi sapientissimi, sed ipse
qui grauatur, debeat experiri, eius potiùs videtur
standum esse judicio, dummodo rem non huma-
nis rationibus tractet, sed coram Deo quid sibi ad
vitam quietè in Religione transigendam sit expe-
diens meditetur.</P>
<P>  <absatz-nummer>89</absatz-nummer> Et prædicta quidem doctrina procedit,<marginalia>Etiamsi|adsit con-|stitutio Re-|ligionis.</marginalia>
etiamsi Constitutio Religionis id prohibeat, cu-
ius onus quis in ipsâ professione subeundum re-
cognouit. Nam licèt hoc ita sit respectu oneris,
cùm grauamen extraordinarium non est; in hoc
autem aliter se res habet: quia sicut in generali
concessione non veniunt ea, quæ quis non esset
in specie verosimiliter concessurus, vt est regula
juris in Sexto: ita in generali promissione similiter<marginalia>Votum non|obligare|notabili su-|peruenien-|te difficul-|tate.</marginalia>
dicendum est. Et sic votum non obligare nota-
bili superueniente difficultate, tenent Nauarrus
in Manuali cap. 18. num. 2. Sayrus lib. 6. cap. 7. num.
1. & 2. P. Suarez lib. 4. de voto Cap. 9. num. 4. P.
Thomas Sancius lib. 4. Operis moralis cap. 2. nu. 20.
& seqq. P. Reginaldus lib. 18. num. 277. & seqq. P.
Valentia Tomo 3. disput. 6. quæst. 6. Puncto 4. vers.
Secundum quod. P. Palaus Tomo 3. tractat. 15. disput.
1. Puncto 20. num. 5. & 6. Bassæus verbo, Votum,
§. 4. Bonacina Tomo 2. disput. 4. circa secundum De-
calogi præceptum, §. 1. nu. 2. apud quem P. Molina,
P. Henriquez, & alii.</P>
<P>  <absatz-nummer>90</absatz-nummer> Dico octauò. Si stet licitum esse recur-<marginalia>Recursu|vti, sicut|& appella-|tione potest,|si ille licet.</marginalia>
sum, illius remedio vti potest quis, sicut & reme-
dio appellationis, quod licet etiam quando sen-
tentia non est manifestè iniusta, & quia bonâ fide
procedit, vel secundùm probabiles rationes, vt
benè explicat P. Suarez Tomo 5. in 3. p. disput. 3.
sect. 6. nu. 2. & tenent alii, quos citant & sequun-
tur Diana Parte 3. tractat. 5. Resolut. 104. & Bas-
sæus verbo, Appellatio, num. 7. Licèt enim judi-
ces laici pro violentiâ tantùm sint adeundi, quæ
non datur quando quis juxta probabilem sen-
tentiam condemnatur; potest tamen existima-
re ille judices plus fortè visuros, vbi alii minùs vi-
dent, & sibi saltem probabilissimam sententiam
suffragari, quæ euidenti æquiualet: violentiam
enim facere videtur iudex, qui contra probabilis-
simam sententiam iudicat, vt grauamen magnum
imponat; videturq&#x0301;ue aut ignorantiâ, aut passione
aliquâ laborare. Pro quo videndus P. Fragosus
Tomo 1. pag. 450. §. Tertia propositio. Quod qui-
dem de sæcularibus dictum velim: nam de Reli-<marginalia>De Religio-|sis aliter|sentiend&#x0169;.</marginalia>
giosis alia est ratio, quos indignissimum est pro
grauamine quouis vitando apud sæculares iudices
litigare: vnde rarò audiendos, suo exemplo, &
vrgenti ratione admonet Dom Solorzanus lib.
3. cap. 26. & in Politicâ, pag. 728. §. Si bien esto.
Immò nec illis licere recursum absolutè tenet
Thomas Hurtadus suprà num. 137. Nec de his
modò plura. Vide infrà Titulo 4. cap. 8.</P>@@

<Z><A+2>CAPVT VIII.</A+2></Z>
<negEZ><A+1>Vtrùm Regium Indiarum Consilium
Pontificias Bullas ad res Indicas spe-
ctantes licitè transmitti prohibeat,
nisi post earum inspectionem, exe-
cutione aliàs penitus intermissâ, &
cum earum sæpiùs retentione.</A+1></negEZ>
<P><absatz-nummer>91</absatz-nummer> <INI3>S</INI3>Ic vsus iam diu obseruatus obtinuit,<marginalia>Stylus cir-|ca retentio-|nem Bul-|larum.</marginalia>
vt Apostolicæ Bullæ, quæ guberna-
tionem in spiritualibus concernunt,
aut quid simile, & præsertim Regium Patrona-
tum, à Consilio recognoscantur, & pro conue-
nientiæ iudicio, aut permittantur transire, aut
retineantur, supplicatione propositâ, quam nescio
an semper, nisi pars vrgeat, prosequatur. Et in-
spectio hæc tanti est roboris, vt si ea desit, & te-
stimonium Registri, peremptoria esse soleat exce-
ptio, vt non possit quis in Indiis ad hoc Sedis A-
postolicæ acceptum beneficium prouocare. Sed<marginalia>A multis|reprobatus|ob Bullam|C&#x0153;næ.</marginalia>
stylum huiusmodi damnant plures, quia existi-
mant in Bullâ C&#x0153;næ apertè damnatum in Excom-
municat. 13. ibi: Prædicta capi, & retineri faciunt.
Et ibi. Quiúe illa simpliciter sine eorum beneplacito,<marginalia>Eiusdem|verba.</marginalia>
& consensu, vel examine, executioni demandari, &c.
Videantur illi apud Dianam Parte 1. tractat. 2.
Resolut. 13. & Parte 5. tractat. 1. Resolut. 12. qui
eosdem secutus, sicut & P. Palaus Tomo 2. disp. 3.
Puncto 14. num. 13.</P>
<P>  <absatz-nummer>92</absatz-nummer> Dico primò. Excommunicatio Bullæ<marginalia>Assertio 1.|in Bulla de|casu præse&#x0303;-|ti non agi|demonstra-|tur.</marginalia>
C&#x0153;næ non videtur cadere supra casum, de quo
loquimur. Probatur ex illius tenore: procedit
enim contra eos, qui prætextu friuolæ cuiusdam
appellationis à grauamine per Apostolicas litte-
ras sibi imposito, ad Curias sæculares, & laicam
potestatem recurrunt, & ab eâ capi & retineri
faciunt: quiq&#x0301;ue eorum instantiæ annuentes, si-
ne suo beneplacito aut consensu, vel examine,
executioni prohibent demandari. Vbi pro casu
nostro nihil. Inspiciuntur enim Bullæ, in quibus
de iure partium non agitur, quæ apud Sedem A-
postolicam litigarunt; sed quæ gubernationem
tangunt, vel incommodi aliquid afferre possunt
in regionibus adeò remotis, Sede Apostolicâ non
non planè, aut etiam non veraciter, informatâ.
Quod summâ cum reuerentiâ præstatur, & vbi
opus est, specialis supplicatio interponi dicitur,
cùm multoties sufficere videatur generalis, vt
affirmat Dom. Solorzanus lib. 3. cap. 25. num. 40.
& seqq.</P>
<P>  <absatz-nummer>93</absatz-nummer> Et quidem, cùm esse aliquando plures<marginalia>Pro styli|conunenien-|tia quid|faciat.</marginalia>
rationes possint, propter quas non expediat Pon-
tificia rescripta executioni mandari, eorum re-
tentio non potest rationabiliter Pontifici displi-
cere, qui iam circa hoc in iure suam aperuit vo-
luntatem. Sic enim habetur in Cap. si quando, de<marginalia>Cap. Si|quando.</marginalia>
rescriptis, vbi hæc illius verba: Si quando aliqua
tuæ Fraternitati dirigimus, quæ animum tuum exaspe-
rare videntur, turbari non debes. Qualitatem negotij,
pro quo tibi scribitur, diligenter considerans, aut manda-
tum nostrum reuerenter adimplens, aut per litteras
tuas, quare adimplere non poßis, rationabilem causam
prætendas: quia patienter sustinemus, si non feceris,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0079.jpg/>
@@1@<SE79>60 Thesauri Indici Titulus II. Cap. IX.
<duolan 2><-P>quod prauâ nobis suerit insinuatione suggestum. Sic A-
lexander III. cuius omnes loquuntur ore Ponti-
fices, animam & spiritum Pontificio iuri suæ au-
ctoritatis præsidio tribuentes.</P>
<P>  <absatz-nummer>94</absatz-nummer> Pro quo & facit Cap. Super litteris, eodem<marginalia>Non esse|contra Pö-|tificis men-|te&#x0303; vlteriùs|ostenditur.|Cap. Super|litteris.</marginalia>
Titulo, vbi ita loquitur Innocentius III. in fine:
Vt sic in vtroque casu eadem ratio, quæ delegantem
moueret, moueat etiam delegatum: & vbi delegans
suas litteras denegaret, delegatus etiam suæ cognitionis
officium nullatenus interponat. Sic ille. Ex quibus
apparet Pontificiæ intentionis non esse vt execu-
tioni eius rescripta mandentur, quando ad sic
faciendum rationabilis fuerit causa deprehensa.
Quidquid autem de Registro tali sit, quod esse li-
citum tenent plures à Dianâ adducti suprà. & alii
apud Dom. Solorzanum num. 43. & prætereà P.
Sà verb. Excommunicatio, in excommunicationi-
bus Bullæ C&#x0153;næ num. 16. in Consilio Indiarum
est potior ratio, vt iam vidimus, & credendum
profectò de nostrorum est Regum pietate, atque
erga Apostolicam Sedem obseruantiâ, nihil pro
Indiarum bono ab eâdem dispositum à Consilio
impediendum, vbi plenè fuerit sua Sanctitas in-
formata.</P>
<P>  <absatz-nummer>95</absatz-nummer> Dico secundò. Leges, quæ de non exe-<marginalia>Leges de|Registro nō|obligare in|conscie&#x0303;tia,|& sine illo|posse in In-|dijs juxta|Bullas ju-|dicari.</marginalia>
quendis Bullis in Consilio Indiarum non reco-
gnitis agunt, non obligant in conscientiâ, & ita
poterunt Indiarum iudices iuxta eas iudicare. Id
probo. Tum quia quamplures, vt vidimus, illi-
citam retentionem dicunt; vnde & consequen-
ter dicendum debere eos, ad quos spectant, eas
executioni mandare. Tum etiam, quia ratio,
propter quam registrari solent, ea est, quam dixi-
mus; ne scilicet pacificus Indiarum status in spiri-
tualibus aut temporalibus per aliquam illarum
ex minori rerum notitiâ profectam, aliquomodo
perturbatur. Hæc autem ratio cessat: nam qui
in Indiis degunt, meliùs id nosse possunt, cùm
res præsentes habeant, quàm ii, qui per immen-
sam distantiam sunt diuisi: quâ veritate nihil esse
exploratius potest. Cessante autem ratione legis,<marginalia>Cessante|ratione le-|gis, cessat|eius obli-|gatio.</marginalia>
illius obligationem cessare, quamplurium & gra-
uium est sententia Doctorum, quos adduximus
Titulo præced. num. 27. & prætereà aliorum, quos
adducit & sequitur Bassæus, v. Lex. §. 5. num. 3.
& videndus præsertim P. Suarez lib. 6. de legibus
cap. 8. num. 1. & cap. 9. num. 15. vbi & plures re-
fert P. Palaus Tomo 1. tract. 3. disp. 5. Puncto 1. n. 4.
& 5. qui licèt aliter sentiant quando cessat ratio
tantùm in aliquo particulari & non in communi,
vbi & plures contrarium sentiunt, videndi apud
ipsos; in præsenti tamen ita contingit; respectu
enim communitatis, & non tantùm aliquorum
particularium, cessat ratio legum dictarum: ma-
ior enim notitia rerum propriarum generaliter
est in Indiis, quàm in Europâ, & ita de conue-
nientiâ meliùs potest judicari. Loqui enim hîc
possumus vt aliàs Cassianus Collatione 13. cap. 18.<marginalia>Cassianus.</marginalia>
cùm ait: & idcircò fide non dubiâ, &, vt ita dicam,
palpabili experientiâ comprobatur. Sic ille. Meliùs
proculdubio videt vnus propè, quàm mille à lon-
gè. Quid si è contrà, pauci à longè, & mille pro-
pè. Videndus etiam circa nuper positam positio-
nem de cessatione legis Dom. Solarzanus lib. 3.
cap. 23. num. 51. vbi quòd ratio legis est mens &
medulla ipsius, & se habet vt anima, & verbum
vt corpus siue superficies, & in illa consistit tota<-P>@@

<-P>vis, substantia & virtus intrinseca legis, ex Ti-
raquello.</P>
<Z><A+2>CAPVT IX.</A+2></Z>
<negEZ><A+1>An Ordinationes Regiæ pro Consilio
Indiarum in conscientiâ obligent Se-
natores.</A+1></negEZ>
<P><absatz-nummer>96</absatz-nummer> <INI3>D</INI3>Ico primò. Ordinationes, quæ ad<marginalia>Assertio 1.|circa Ordi-|nationes de|quibus di-|ctum.</marginalia>
necessariam notitiam rerum Indi-
carum, caussam conuersionis, &
electionem Ministrorum spectant, obligant
modo dicto Cap. 1. & sequentibus, vsque ad 5. in-
clusiuè.</P>
<P>  Dico secundò. Ordinationes aliquæ vim tan-<marginalia>Assertio 2.|aliquas tā-|tùm esse di-|rectiuas.</marginalia>
tùm directionis habere videntur ad negotiorum
commodiorem expeditionem; quibus si non
ad litteram seruatis nihil inde damni in dictâ
expeditione resultet, non est graue peccatum, &
fortè nec leue, prudenter, & bonâ fide proce-
dendo. Colligi autem potest directionem, &
non vim legis strictæ, in ordinationibus reperiri,
si verbis præceptiuis non vtantur; tunc enim le-<marginalia>Si verba|præceptiua|non adsint,|non obliga-|re vt leges|strictas.</marginalia>
ges etiam p&#x0153;nam imponentes non obligare in
conscientiâ, tenent P. Suarez lib. 5. de legibus cap. 9.
num. 9. P. Azor Tomo 1. lib. 5. cap. 6. quæst. 5. P.
Thomas Sancius lib. 6. Operis moralis cap. 4. nu. 70.
P. Palaus Tomo 1. tractat. 3. disput. 1. Puncto 15.
num. 10. P. Arriaga Tomo 2. in 1. 2. disputat. 21.
num. 24. & alii. Et quidem directiones illæ, etsi
à Regiâ auctoritate prodierint; id non nisi do-
ctorum virorum in Consilium adlectorum dire-
ctione dispositum. Cùm ergo qui ordinariè in
Consilio adstant, viri sapientes & quandoque
non inferioris doctrinæ ac probitatis quàm
priores illi, sint, poterunt res conuenienter
peragere, etsi punctis atque apicibus legum ad
suum munus spectantium, non penitus addi-
cantur.</P>
<P>  <absatz-nummer>97</absatz-nummer> Dico tertiò. Etiamsi ordinationes ver-<marginalia>Assertio 3.|non esse illa|semper in-|dicium ob-|ligationis|sub mor-|tali.</marginalia>
bis præceptiuis vtantur, non est indicium obliga-
tionis sub mortali. Probatur ex valdè probabili
sententiâ grauium scriptorum, asserentium obli-
gationem sub reatu peccati in legibus à Princi-
pis eas ferentis voluntate pendere, & ita eam
posse, vt conueniens sibi visum fuerit, modera-
ri. Sic tenent Nauarrus Castrus, Ioannes Medi-
na, Caietanus, & alii apud P. Salas disput. 10. de<marginalia>Mod&#x0169; obli-|gationis le-|gis à legisla-|toris vol&#x0169;-|tate pende-|re.</marginalia>
legibus num. 29. quod & ipse amplectitur num. 33.
& optimè probant P. Suarez lib. 3. de legibus cap.
27. eosdem & alios Auctores adducens P. Ar-
riaga suprà disput. 16. num. 71. & seqq. P. Palaus
Tomo 1. tractat. 2. disput. 2. Puncto 8. P. Valentia
Tomo 2. disput. 7. quæst. 5. Puncto 2. quæstiuncula 2.
P. Thomas Sancius lib. 2. de Matrimonio disput. 9.
num. 6. & libro 6. Operis moralis cap. 4. num. 25. P.
Escobar de Mendoza Tomo 1. Theologiæ moralis lib.
5. num. 109. P. Baldellus Tomo 1. lib. 5. cap. 20.
num. 5. Ioannes Sancius in Selectis disput. 15. num.
16. Bonacina disput. 1. de legibus quæst. 1. Puncto
7. §. 4. num. 23. P. Lessius lib. 2. cap. 41. num. 74.
dum satis probabile esse ait, nec quidquam in
contrarium adducit; quem sequitur Diana Par-
te 3. Tractat. 6. Resolut. 91. & alii. Ratio est:
quia tota vis obligandi in lege ex voluntate legi-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0080.jpg/>
@@1@<SE80>Ordinationes Regiæ vt obligent Indicos Consiliarios. 61
<duolan 2><-P>ssatoris est; ergo sicut obligare, & obligationem<marginalia>Efficax pro|eo ratio.</marginalia>
tollere absolutè potest, ita & obligationem mo-
derari. Neque satisfaciet qui dixerit positâ gra-
uitate materiæ non esse locum obligationi: Insto
enim apertè: nam positâ grauitate materiæ po-
test non condere legem, aut jam conditam abro-
gare: ergo & moderari obligationem. Antece-
dens constat, & Consequentia probatur: quia
plus est absolutè obligationem tollere, non ob-
stante grauitate materiæ, sic enim vtilitas legis
penitus cessat: ergo sicut materia substat volun-
tati eius in ordine ad positionem & reuocatio-
nem, ita & in ordine ad moderationem obliga-
tionis, videtur sanè euidens Consequentia. Quæ
vrgeri potest ex juris regulâ; cui licet quod est plus,
licet vtique quod est minus.</P>
<P>  <absatz-nummer>98</absatz-nummer> Licèt autem ex præfatis quidam affir-<marginalia>Vnde vo-|luntas il-|lius inno-|tescat.</marginalia>
ment, cùm de voluntate legislatoris aliunde non
constat, standum esse materiæ qualitati; vt grauis
obligatio sit, si grauis sit materia; & leuis, stante
materiæ leuitate: alii aliter censent, existiman-
tes, cùm aliunde non constat de legislatoris men-
te, scilicet per consuetudinem sic legem interpre-
tantem, aut quia aliter non videretur sufficienter
communi bono prouisum, ob summam legis
conuenientiam, aut alio ex capite; benignè esse<marginalia>Benignè|interpre-|tanda.</marginalia>
legem interpretandam, ciuilem præsertim, de
quâ agimus. Cùm enim obligare sic possit, &
aliunde non constet de seueriore legislatoris in-
tentione; cur graue jugum debeamus impone-
re, & damnationis occasiones cumulare? Cùm
præsertim de legibus agatur, quarum est publi-
cum exercitium; quod si non sit vt lege ipsâ præ-
cipitur, sanum legislatori, aut eius locum tenenti
brachium relinquitur, vt p&#x0153;nis impositis illius
obseruantiæ consulatur. Videantur Nauarrus
in Manuali cap. 23. num. 49. Beia Parte 1. Casu 13.
& P. Arriaga suprà disputat. 16. num. 64. & seqq.
P. Escobar suprà cap. 6. aliiq&#x0301;ue ex citatis.</P>
<P>  <absatz-nummer>99</absatz-nummer> In casu autem nostro specialis ratio est,<marginalia>In casu no-|stro ratio|specialis ob|Concilia-|riorum di-|gnitatem.</marginalia>
quia ordinationes pro Regio Indiarum Consi-
lio, pro iis sunt dispositæ viris, de quibus valde
Maiestas Regia confidit, magnis profectò sapien-
tiâ & probitate, vt dixi, & ita cum illis agi vrba-
niùs debuit, eorum conscientias ab onere illo
grauissimo subleuando. Quia verò aliquæ leges
tales sunt, vt juxta dicta nuper, non videretur
sufficienter communi bono consultum, nisi sub<marginalia>Exceptio|notanda.</marginalia>
mortali obligarent, & respectu earum, de quibus
loquimur, aliquæ tales sint, negari nequit quin
eorum grauis sit obligatio. Videant ipsi, & juxta
sibi familiarem materiam, Dei, & Regis placitis
obsequantur.</P>
<P>  <absatz-nummer>100</absatz-nummer> Dico quartò. Etiamsi ordinationes<marginalia>Assertio 4.|Præsidis ob-|ligationem|esse sub|mortali|circa curā|obseruāda-|rum Ordi-|nationum.</marginalia>
Consilii non obligent sub mortali; immò &
quandoque sine veniali stare earum omissio pos-
sit, juxta dicta circa secundam Assertionem:
Præses tamen Consilii peccabit mortaliter, si
eas non curet communiter obseruari: secùs si
aliquoties conniueat, de Senatorum Christianâ
agendi ratione confidens. Probatur: nam ad
hoc præcipue eligitur, & est pars gubernatio-
nis eius eximia, pro quâ stipendium recipit satis
pingue; ergo tali obligationi non satisfaciens
plusquàm leuiter peccabit; de quo non videtur
posse dubitari, sicut neque de obligatione restitu-
tionis, si stipendium integrum recepit.</P>@@

<P>  <absatz-nummer>101</absatz-nummer> Accedit obligatio obuiandi damno,<marginalia>Ex damno|vrgetur,|etiāsi vio-|latores ve-|nialiter|peccent.</marginalia>
quod ex communi ordinationum violatione ori-
ri potest; licèt venialiter tantùm contingat delin-
quere transgressores. Iuxta doctrinam, quam
tradunt Sotus detegendo secreto quæst. 2. Conclus 3.
Bañez 2. 2. q. 33. artic. 1. dub. 2. & P. Azor Tomo
2. libro 12. cap. 14. quæst. 4. scilicet gubernatorem
Reipublicæ teneri multoties ad expellendos ve-
niales defectus à Republicâ sub mortali peccato,
quando ex illorum permissione possunt damna
grauia in ipsam resultare.</P>
<P>  <absatz-nummer>102</absatz-nummer> Dico quintò. In Præside Regii India-<marginalia>Assertio 5.|in eôdem|minore&#x0303; esse|peccati ex-|cusatione&#x0303;,|ob maiore&#x0303;|& magis|specialem|obligatio-|nem.</marginalia>
rum Senatûs aliquid est specialis obligationis cir-
ca dicta, vnde minùs excusari à peccato potest.
Constat; quia Reges nostri propriam conscien-
tiam se exonerare testantur, Indiarum curâ in
regium Consilium transfusâ, præsertim circa In-
dorum conuersionem. Item. Prouinciæ, ad
quas illius prouidentia se debet extendere, sunt
plurimæ & remotissimæ; vnde circa earum noti-
tiam, & maxima Regum nostrorum ex illis emo-
lumenta, maior quàm in Consiliis aliis solicitu-
do debet adhiberi: est ergo grauis obligatio
Præsidi, vt Senatores faciat juxta sibi impositas
leges in rem momenti tanti vigilare: neque enim
omnia eorum sunt conscientiæ remittenda, quia
neque in omnibus æqualis illa, & Reges ad hoc
munus viros in omnibus primarios eligentes, eos
volunt operi strenuam nauare solicitudinem. Et
vt aliquis à prædicto remoueretur officio, id<marginalia>Propriæ|conscientiæ|cura maior|in illo.</marginalia>
vnum esset sufficiens; scire inquam Senatorum
libito omnia relinquentem. Confidat equidem
aliorum conscientiæ, sed suam præferat; quod
Præfecto Prætorii ore Cassiodori. Libr. 9. 24.<marginalia>Cassiodor.</marginalia>
sic Rex Athalaricus iniungit: Nam licet omnes
penè honores summos æqualiter egeris; habes tamen
proposita conscientiæ bona, vbi nullam decet esse mensu-
ram. Hîc enim decorum est terminum non habere.
Hîc honesta probatur ambitio, cuius etiam & nimietas
placet. Omne siquidem prædicandum, quantò pro-
fusiùs quæritur, tantò gloriosiùs inuenitur. Sic ille.</P>
<Z><A+2>CAPVT X.</A+2>
<A+1>An Regij Indiarum Consiliarij suis le-
gibus teneantur.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>103</absatz-nummer> <INI3>P</INI3>Osse illos leges condere Regiâ con-<marginalia>Posse illos|leges con-|dere, quæ|Consilij di-|ci possunt,|etiamsi|Rex sub-|scribat.</marginalia>
sultâ Maiestate, habetur in Ordina-
tion. 2. Ann. 1571. à Rege nostro
Philippo IV. confirmatâ & renouatâ, vt testatur
Dom. Solorzanus lib. 4. cap. 12. numer. 12. & in
Politicâ pag. 895. tenorem eiusdem adducens.
Licèt circa hoc dubitet Dom. Villaroel Parte 2.
Pacificæ gubernationis quæst. 12. artic. 4. à numer. 32.
eò quòd Rex in illis subscribat. Sed verò Ponti-
fex etiam in Concilio generali subscribit, & tamen
leges Conciliares dicuntur. Videndus P. Suarez
lib. 4. de legibus cap. 6.</P>
<P>  <absatz-nummer>104</absatz-nummer> Dico primò. Regij Senatores suis le-<marginalia>Assertio 1.|obligati|illis.</marginalia>
gibus obligantur. Id constat; quia illæ non
nisi Rege consulto, & ratificante conduntur, sine
cuius voluntate vim nullam obtinerent: ea enim
est vis ratificationis, ex textibus & Auctoribus,
quos adducit Dom. Solorzanus suprà lib. 2. cap. 26.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0081.jpg/>
@@1@<SE81>62 Thesauri Indici Titulus II. Cap. XI.
<duolan 2><-P>num. 92. & seqq. Atqui Rege statuente, omnes
non excepti manent subiecti: ergo & Senatores
legibus à se dispositis.</P>
<P>  <absatz-nummer>105</absatz-nummer> Dico secundò. Leges dictæ obligant<marginalia>Assertio 2.|obligatio-|nem esse|iuxta con-|dentis in-|tentionem.</marginalia>
secundùm eas ferentis intentionem, iuxta dicta
Cap. 1. & præced. Vnde Senatores ipsi earum con-
ditores scient quòd circa hoc certum habeatur.
Licet enim Rex sit, qui vim tandem legibus tri-
buit, simul tamen cum eo Consilium, cuius dis-
positionem sequitur. Si autem ipsi nihil speciale
concipiant, sed leges ferant iuxta obligationem,
quæ ex earum materiâ potest colligi, iuxta dicta
est discurrendum: vt si magni momenti sint, &
seclusâ obligatione sub mortali ferè inutiles red-
derentur, grauis earum obligatio debeat repu-
tari. Quod etiam dicendum cùm leges à Consi-
lio latæ alios habuerant Senatores & auctores, de
quorum intentione constare nequit successori-
bus; debent enim iuxta præfatas regulas de o-
bligatione, ipsam iudicare.</P>
<P>  <absatz-nummer>106</absatz-nummer> Dico tertiò. Cùm leges de metallis pre-<marginalia>Assertio 3.|leges p&#x0153;na-|les circa|metalla in|conscientia|non obliga-|re.</marginalia>
tiosis agentes vt p&#x0153;nales habeantur, nec videa-
tur æquitati cōforme laqueum conscientiis plu-
rimum iniicere; videtur dicendum tamquàm
verosimile, & saltem probabile, eas in conscien-
tiâ non obligare, cùm p&#x0153;na amissionis impo-
nitur, aut quid simile. Iuxta doctrinam Nauar-
ri in Cap. Frater 12. q. 2. num. 22. & in Manua-
li Cap. 23. n. 55. & aliorum, quos adducit; plu-
riumque, quos congerit P. Salas Disput. 15. de
legibus à num. 3. quibuscum ipse sentit à num. 17.<marginalia>Quæ for-|ma legis|talem obli-|gationem|non indicei</marginalia>
quando lex non imponitur per verba præcepti,
sed sic: Si quis hoc, vel illud fecerit, talem, vel ta-
lem p&#x0153;nam incurrit: pro quo & alios adduximus
num. 96. & etiam si verba præceptiua adsint, idem
esse probabile Assertione 3. Capitis præcedentis o-
stendimus. Neque sententia hæc in notabile de-
trimentum Regij patrimonij cedit: nam quod ex
occultatione aliquorum amittitur, ex aliorum
p&#x0153;nis compensatur; magnæ enim sæpiùs quan-
titates minùs prouidè occultatę deteguntur, qui-
bus fiscus adaugetur.</P>
<P>  <absatz-nummer>107</absatz-nummer> Dico quartò. Absolutè loquendo, Si<marginalia>Assertio 4.|Consiliarij|grauiter|delinqu&#x0169;t,|si contra|leges regi-|stri agant.</marginalia>
Regij Senatores contra leges registri, aut alias si-
miles operentur, grauiter delinquunt. Id pro-
bo: quia suo exemplo alios inducunt ad similia,
ex quibus legum contemptus inducitur, & præ-
tereà, in re non parui momenti officio suo de-
sunt, curandi scilicet vt leges pro bono commu-
ni positæ custodiantur.</P>
<P>  <absatz-nummer>108</absatz-nummer> Dico quintò. Stare aliquando po-<marginalia>Assertio 5.|Aliquando|non ita ac-|cidere.</marginalia>
test vt prædicta sine graui peccato fiant; si vide-
licet necessitates vrgeant, neque aliter sit haben-
di securitas, & cum secreto peragantur. Hoc
videtur sine probatione aliâ verosimile, cùm
constet per secretum damnis prædictis occurri,
& necessitas rigorem legis temperet, iuxta vul-
gata iura. Cap. Quod non, de regulis iuris: Quod
non est licitum in lege, neceßitas facit licitum. Vbi
plures alios Textus adducit Glossa & in Cap. Si
quis propter neceßitatem, de furtis. Quibus subla-
tis sola potest obligatio p&#x0153;nalis legis relinqui,
quæ stabit quidem, & fiet eidem satis, si quod
occultè transmittitur, diligentiâ ministrorum le-
galium detegatur. Sic enim Regio applicabitur
fisco, & erit fortè sic mulctatus, p&#x0153;næ eiusdem
inexcusabilis executor.</P>@@

<Z><A+2>CAPVT XI.</A+2></Z>
<negEZ><A+1>Vtrum Regium Indiarum Consilium
possit personas Ecclesiasticas inordi-
nate procedentes in Hispaniam auo-
care.</A+1></negEZ>
<Z><A+1>§. I.
Duplex sententia, & vtriusque funda-
menta.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>109</absatz-nummer> <INI3>O</INI3>Buia est ratio dubitandi; fit enim<marginalia>Ratio du-|bitandi,|& quæ pro|parte affir-|mante|communi-|ter affertur|de &#x0153;cono-|mica ad-|ministra-|tione.</marginalia>
sic, quod tamen non posse fieri no-
tissima ostendit immunitas; contra
quam non ire tot viros adeò sapientes & Chri-
stianos videtur aliàs iudicandum. Et communis
illa in promptu est ratio, Regem &#x0153;conomico iu-
re in hac parte se gerere: sicut enim familiæ cu-
iuscumque dominus domo expellere quemcum-
que potest qui sibi videtur incommodus, eò
quòd turbationis domesticæ caussa sit, quamuis
sit ille Clericus, vel Religiosus; aut ex vno in a-
liud mutare cubiculum ob congruam aliquam
rationem; ita & Rex Clericos ac Religiosos tur-
bantes pacem, bono communi potest eorum mu-
tatione consulere, & si opus sit, etiam extra re-
gna expellere; omnia enim instar vnius domûs
sunt ad negotium præsens. Et quidem in Indiis
hoc speciali videtur ratione procedere: cùm e-
nim adeò diste&#x0303;t, si turbari eas cōtingat valdè dif-
ficile erit de opportuno remedio prouideri; vn-
de occasiones oportet anteuerti, nedum exortas
amputare. Quid est enim gratius, quàm humanis rebus<marginalia>Cassiodo-|rus.</marginalia>
cautelam semper adhibere: quæ aut hic necessaria, aut
non grauat esse superfluam? Verba sunt Theodo-
rici apud Cassiodorum Lib. 3. 48.</P>
<P>  <absatz-nummer>110</absatz-nummer> Dici potest, per Ecclesiasticos Præ-<marginalia>Vrgetur|ex in cer-|tis reme-|dijs Præla-|torum.</marginalia>
latos remedium posse procurari; pro quo, præ-
ter obligationem officij, Regia admonitio suffi-
ciet. Quæ responsio optima est, quando res ita
potest disponi. Sed quid si de remedio à Præla-
to adhibendo desperatur? vel si sperari aliquo-
modo possit, non tamen adeò solidis fundamen-
tis; vt Principis possit animus conquiescere? Quod
quidem in regionibus tanto interuallo distanti-
bus rationabiliter timeri potest, cùm Prælato-
rum industria parùm habeatur explorata; sitq&#x0301;ue
prætereà eos viuere incertum: vnde ad radicem
mali, sublatâ occasione, securis videtur adhi-
benda. Neque enim certis periculis per incerta
est remedia prouidendum; cùm potiùs è contra-<marginalia>Periculis|etiam non|certis oc-|curren-|dum.</marginalia>
rio sit agendum: vt scilicet incertis periculis cer-
ta remedia destinentur. Sunt enim aliqua, quæ
p&#x0153;nâ digna non sunt, neglecta tamen aut insuper ha-
bita, multorum, magnorumq&#x0301;ue malorum caussam præ-
beant: vt scribit Dio Cassius. Lib. 52. Vbi & il-<marginalia>Dio Cas-|sius.</marginalia>
lud Cornelij Taciti Lib. 11. Annalium ritè cadit:
Securitati consules antequàm vindictæ. Securitati in-<marginalia>Tacitus.</marginalia>
quam per remotionem vnius, ne opus sit in plu-
res, excitatis turbis, seueriùs vindicari.</P>
<P>  <absatz-nummer>111</absatz-nummer> Et hæc quidem stylum videntur præ-<marginalia>Stylus præ-|dictus im-|probatur,|& &#x0153;cono-|micus præ-|textus.</marginalia>
dictum à violatione Ecclesiasticæ immunitatis
excusare. Cùm tamen remotio talis rationem
p&#x0153;næ habeat, & satis profectò grauis, vtpotè<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0082.jpg/>
@@1@<SE82>Auocatio Ecclesiasticorum in Hispaniam vt liceat. 63
<duolan 2><-P>longi & laboriosi nimis exilij; videtur aliàs non
licere laicæ potestati: & verò si philosophari di-
cto modo liceret, & ad &#x0153;conomicam guber-
nationem dispositiones istas adeò graues reuoca-
re; eodem modo poterit circa alia discurri &
sic libertatem Ecclesiasticam magnâ ex parte de-
moliri. Dominus enim familiæ Clericum, aut
Religiosum potest domo eiicere, cuius praui dis-
pliceant mores, erga quamcumque materiam
prauitas versetur, in quacumque siquidem no-
cere possunt: ergo & Rex poterit similiter Ec-
clesiasticos à regno expellere ob quamcumque
morum prauitatem. Consequentia videtur vrge-
re iuxta doctrinam prædictam: quia Rex non
minùs debet regni pacifico statui cōsulere, quàm
pater-familias domûs propriæ vtilitati. Et quem-
admodum hic non dicitur p&#x0153;nam infligere, sed
suæ indemnitati prospicere, ita etiam de Rege dici
potest.</P>
<P>  <absatz-nummer>112</absatz-nummer> Prætereà. Si expediat aliquem ex In-<marginalia>Rem posse|ministerio|Prælato-|rum exe-|cutioni|mandari,|et nudi|pro eo de-|signati,</marginalia>
diis abduci, id potest ministerio Ecclesiasticæ iu-
risdictionis exerceri: ergo nequit laica potestas
suo tantùm brachio vti in huiusmodi compulsio-
ne. Antecedens probo. Nam Rex per Consilium
potest ad Prælatos scribere suo expedire seruitio,
vt talis, aut talis, in Hispaniam remittatur: quâ
voluntatis significatione, nullus erit qui non ad
executionem Regij beneplaciti moueatur. Quòd
si fortè in executione difficultas aliqua subsit, &
supplicandum videatur, id Regi, & Consilio in-
gratum non accidet; immò & fortè gratius su-
persedisse fuerit; sic enim veritas solet propalari.
Et ita quidem vidimus accidisse nonnumquàm,
dum sinistris informationibus aures Regiorum
Senatorum opplentur: vocati enim nequaquàm
remissi; idque non solùm patienter, sed æquani-
miter ac libenter toleratum. Potest item ad Pro-
regem scribi vt executionem vrgeat, Regis in-
culcatâ voluntate. Vbi & mirandum erit Consi-
lium Regium conuenientiam expulsionis iam in-
de ab Orbe alio prospicere, quam Prorex, rem
habens præsentem, non valeat meliùs intueri. Ex
quo ostenditur caussas auocationum talium non
tale semper solitas habere momentum, vt ad re-
medium adeò acre compellant; quandoquidem
ij, qui præsentes adsunt, nihil tale deprehen-
dunt.</P>
<P>  <absatz-nummer>113</absatz-nummer> His addo, medium esse aliud, quo pos-<marginalia>Medium|iuxta quod|sine scru-|pulo potest|procedi.</marginalia>
sit omnis scrupulus in tali auocatione cessare: si
videlicet Patriarcha Indiarum eam habeat pote-
statem ex Apostolicæ Sedis concessione, etiam
erga exemptos: quod difficile non fuerit impe-
trare. Tunc enim propositâ ei à Consilio Re-
gio avocationis conuenientiâ, poterit rationabi-
liter imperare. Habere autem Consilium talem
ab Ecclesiastico iudice dependentiam, indeco-
rum non debet iudicari, sed maximè gloriosum,
iuxta dicta num. 81. Pro quo & iuuat Athalari-
cum Regem ore Cassiodori Libr. 8. 24. sic locu-
tum excepisse: Tantò Diuinitati plurima debemus,<marginalia>Cassiodo-|rus.</marginalia>
quantò à ceteris mortalibus maiora suscepimus. Nam
quid simile rependat Deo, qui potitur Imperio? Sed<marginalia>Subiectio|in Regibus|compara-|tione Ec-|clesiæ &|vtilis &|decora.</marginalia>
licet pro tanto munere nihil compensari poßit idoneè;
ipsi tamen gratia redditur, dum in seruientibus hono-
ratur. Et inferiùs. Sed aliorum plectenda subreptio
nobis obtulit plenißimæ laudis euentum, vt caussa con-
tingeret præstandi, quæ nos c&#x0153;lestibus commendaret<-P>@@

<-P>auxiliis. Hæc ille, & alia in caussâ immunitatis.
Ex quibus patet dependentiam dictam minimè
Regiam auctoritatem dedecere: & per eam di-
uina auxilia, quæ tantoperè sunt Regibus Ca-
tholicis necessaria, efficaciùs comparari.</P>
<P>  <absatz-nummer>114</absatz-nummer> Cùm ergo vtrimque rationes appá-<marginalia>Diuersæ|sententiæ|circa quæ-|stionem.</marginalia>
reant, non erit mirum si Scriptores diuersimo-
dè inueniantur opinari. Et actionem dictam es-
se licitam plures Iurisconsulti existimant, quos
adducunt Dianâ Parte 1. Tract. 2. Resolut. 18. &
Dom. Solorzanus Libr. 3. Cap. 27. & in politicâ
Libr. 4. Cap. 27. & aliis accedit Dom. Villaroel
Parte 2. Pacificæ gubernationis Quæst. 13. Artic. 6.
num 114. Pro quo & Dom. Solorzanus sche-
dulas aliquas Regias adducit. Contrarium au-
tem tenent quamplures ab eisdem prolati, quod
& communiter Auctores Societatis amplectun-
tur. P. Suarez Tomo 5. in 3. p. Disput. 21 Sect. 2.
num. 70. iuncto num. 102. P. Henriquez Lib. 14.
Cap. 12. num. 6. & in Glossa lit. V. P. Filliucius
Tomo 1. Tract. 16. n. 247. P. Scortia in Epitome
Bullarum Cap. 66. Theoriâ 420. P. Palaus Tomo 6.
Disput. 3. Puncto 20. §. 5. & 7. iunctis iis, qua ha-
bet Tomo 2. Tract. 12. Puncto 6. Disput. vnica, qua-
tenus casum istum non excipit.</P>
<Z><A+1>§. II.
Resolutio Assertionibus explicata.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>115</absatz-nummer> <INI2>D</INI2>Ico primò. Talem auocationem fre-<marginalia>Assertio 1.|frequentem|auocatio nō|esse morta-|liter cul-|pabilem.</marginalia>
quenter indicere, non videtur in Re-
giis Consiliariis sine graui conscientiæ reatu stare
posse. Sic citati, & prætereà Dom. Solorzanus
num. 17. vbi ita scribit: Sed licet hæc ita se habeant,
& tutius, (vt dixi) satiusque sit, vt Ecclesiasticorum
expulsio aliaúe coe&#x0308;rcitio eo modo, quo diximus, expe-
diatur (scilicet per Ecclesiasticos Prælatos:) adhuc ta-
men vbi Prælati Ecclesiastici hoc facere differunt, vel in<marginalia>Dom So-|lorzanus.</marginalia>
ipsismet Prælatis morbus consistit, cuius medicina desi-
deratur: vel facinus ita graue & insolens est, vt cun-
ctationem non patiatur, & celerem ac exemplarem
animaduersionem requirat; probabiliter, & absque vllo
periculo &c. Non ergo probabile censet, cùm
facinus non est graue & insolens, sicut frequen-
ter non est, Consiliarios Regios ad remotio-
nem sacrorum hominum procedere. Id quod et-
tiam allata à nobis superiùs persuadent.</P>
<P>  <absatz-nummer>116</absatz-nummer> Dico secundò. Quodcumque illud sit,<marginalia>Assertio 2.|Per iudices|Ecclesiasti-|cos, si queat,|semper fa-|ciendum.</marginalia>
propter quod expulsio iudicatur conueniens, si
per Ecclesiasticos Prælatos præstari possit, tutâ
conscientiâ nequit remedium huiusmodi præter-
mitti. Id probo</P>
<P>  Primò, ex decreto Clementis Octaui, de quo
Genuensis apud Dianam suprà Resolut. 20. qui<marginalia>Probatio|1. ex decre-|to Cleme&#x0303;tis|Octaui.</marginalia>
statuit caussā Religiosi de grauissimâ rebellione
in regno Neapolitano rei, non debuisse à iudi-
cibus laicis cognosci, & tamen nullum ita præ-
iudiciale facinus respectu boni communis, nec
magis Principibus odiosum.</P>
<P>  <absatz-nummer>117</absatz-nummer> Dices decretum præfatum de cogni-<marginalia>Euasio de|iudiciali|cognitione|tantùm|prohibita.</marginalia>
tione iudiciali procedere, quam & opposita sen-
tentia negat laico iudici debere concedi; non
cognitione per viam &#x0153;conomicæ gubernationis.</P>
<P>  Sed in primis sunt qui dicant distinctionem<marginalia>Exploditur|validè.</marginalia>
hanc esse chimericam, quia cùm cognitio causæ
reipsa sit, & p&#x0153;na satis grauis infligatur, sola de<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0083.jpg/>
@@1@<SE83>64 Thesauri Indici Titulus II. Cap. XI.
<duolan 2><-P>nomine relinquitur quæstio. Et is qui p&#x0153;nam
subit, mallet secum juxta juris formam agi, sic
enim esse locus defensioni. Deinde. Delictum
illud non debet manere impunitum: ergo cùm
Regium Consilium non permittat Ecclesiasticos
judices circa illud suam auctoritatem interpone-
re, ad se vult punitionem penitus pertinere, quam
reipsa illum banniendo, aut quomodocumque
nominare libeat, infligit. Prætereà ex decreto di-
cto satis efficaciter arguitur: nam ex illo habe-
mus grauitatem delicti non obstare immunitati,
nec diuersam regulam pro eo statui posse ab eâ,
quæ circa frequentiora crimina obseruatur: ergo
sicut in delictis frequentioribus non est licita ex-
pulsio à regno, ita neque in grandioribus & inso-
litis, quando circa eorum remedium potest Ec-
clesiasticus gladius exerceri. Quibus addendum
juxta receptam Scriptorum doctrinam Clericum
incorrigibilem priuilegium Canonicum non a-
mittere. Pro quo vide P. Dicastillum lib. 2. de Iu-
stitia disp. 4. num. 354.</P>
<P>  <absatz-nummer>118</absatz-nummer> Secundò probo ex rescriptis Regiis, in<marginalia>Probatio 2.|ex rescriptis|Regijs.</marginalia>
quibus ita decernitur, vt scilicet turbulenti homi-
nes interuentione Prælatorum expellantur; de
quibus Dom. Solorzanus num. 12. & seqq. & licèt
num. 53. alia rescripta adducat, in quibus expulsio
talium Proregibus indicitur, nullâ Prælatorum
Ecclesiasticorum factâ mentione; illa tamen sub-
intelligenda est; quia correctio in legibus est vi-
tanda. L. Præcipimus. C. de appellation. Pro quo<marginalia>L. Præci-|pimus.</marginalia>
Marius Antoninus lib. 1. Resolut. 17. numer. 12.
cum Menochio & Boe&#x0308;tio. Item, in legibus talis
est facienda interpretatio, vt non videatur Prin-
ceps id tollere, quod ab ipso fuerat antè conces-
sum. Pro quo Auctor idem. Præterquàm quòd
omnes qualitates influentes & repetitæ censen-
tur in lege additâ, vt docent Alexander, Decius,
& Socius apud eumdem lib. 3. resol. 23. n. 2.</P>
<P>  <absatz-nummer>119</absatz-nummer> Tertiò. In Bullâ C&#x0153;næ, Excommunic.<marginalia>Probatio 3.|ex Bulla|C&#x0153;næ con-|tra Ban-|nientes.</marginalia>
19. excommunicantur bannientes personas Ec-
clesiasticas. Est autem bannire juxta Italorum lo-
quendi morem, in exilium mittere. Ibi autem
nulla fit exceptio insoliti facinoris: cùm tamen
certum sit nonnisi ob talia crimina banniendos
Ecclesiasticos timeri potuisse. Quod argumen-
tum, sicut & præcedentia, Assertionem priorem
ampliùs firmant.</P>
<P>  Nec valet si dicas cum Dom. Solorzano n. 54.<marginalia>Responsio|de processu|judiciali|tātum pro-|hibito.</marginalia>
& in Politicâ pag. 745. §. Con la qual. Bullam pro-
cedere de processu per viam contentiosam, vt in-
dicant verba, quæ apponuntur in Clausulâ 12. præ-
cedenti eam, in quâ de bannientibus agitur, ibi: Ac
se de illarum cognitione tamquàm iudices interponunt.
Quæ clausula ad omnes sequentes influit & in il-
lis repetita censetur. Cap. Requiris, de appellat. Vbi
Abbas, & doctores. Et ex textibus aliis ab eôdem
adductis, in quibus id Scriptores illustrant.</P>
<P>  <absatz-nummer>120</absatz-nummer> Non inquam valet; quia doctrina illa<marginalia>Apertè con-|uellitur.</marginalia>
non est generaliter vera & ita non habet locum
quando, si clausula referretur ad capitulum, indu-
ceretur juris communis correctio, vt docent Bar-
tholus in l. Talis scriptura, ae legatis 1. Gabriel Con-
silio 22. n. 12. volum. 1. Aretinus in l. 3. §. Filius, in
fine, D. de liberis & posthumis. Item, quando in aliis
post clausulam est diuersa ratio, vt tradit Cardi-
nalis Mantica Decisione 52. n. 3. juxta communem
Doctorum sensum; quod hîc contingit, & sic a-<-P>@@

<-P>liàs. Pro pręsenti autem causâ id certum, non ex-
tendi quando verba legislatoris contrarium in-
dicant; & est in fauorem Ecclesiæ, vt hîc accidit:
nam Pontifex quatuor aut quinque actiones pro-
hibet sub dictâ excommunicatione verbis illis:
Illas processando, banniendo, capiendo, seu sententias
contra illas proferendo vel exequendo. Vbi sententiam
proferre, quod est vt judicem se interponere, tam-
quàm quid diuersum à bannitione constituit. Et
prætereà si clausula illa deberet intelligi: ergo qui
caperet sine judiciali processu, non incurreret prę-
dictam excommunicationem; quod dici nequit;
cùm multò grauior ea iniuria sit, quàm sola pro-
cessatio sub eâdem excommunicatione prohibita.
Pro quo videndus Bonacina disp. 1. de Censuris, q.
20. Puncto 2. n. 9. Item. In hac excommunicatio-
ne extant verba illa. Quomodolibet se interponentes:
ergo non sola interpositio judicialis & conten-
tiosa prohibetur, cùm aduerbium. Quomodolibet
sit vniuersale, vt constat, & habetur ex Cap. In-
demnitatibus. §. Si qua verò, de electione in Sexto, ibi:
Ipsius aliquod quomodolibet non quæratur. Vbi Ar-
chidiaconus ait esse distributiuum modorum,
quod probat Glossa.</P>
<P>  <absatz-nummer>121</absatz-nummer> Dico tertiò. Si delictum sit insolens, &<marginalia>Assertio 3.|exceptione&#x0303;|statuens se-|cundum|vrgentes|circumstā-|tias.</marginalia>
turbulentum aliquid timeatur, probabile est posse
Regium Consilium sic delinquentem expellere, si
Prælatus Ecclesiasticus nolit, aut nequeat, requisi-
tus ad id operam exhibere. Colligitur ex P. Suario
lib. 4. defensionis fidei, cap. 34. n. 6. & in 8. magis ad
rem ita scribit; Atque hinc possumus vniuersaliter col-<marginalia>P. Suarez.</marginalia>
ligere, numquàm posse sæcularem judicem vsurpare juris-
dictionem in Clericum prætextu neceßitatis, quamdiu a-
liquis prælatus Ecclesiasticus, siue proximus siue remotus
adiri potuerit. Sic ille. Quando ergo Ecclesiasti-
cus Prælatus adiri non potest, aliter judicandum.
Est aute&#x0303; idem non posse Prælat&#x0169;, aut nolle reme-<marginalia>Inutilis|Prælatus|pro nullo.</marginalia>
dium adhibere, ac penitus non esse: quia in ordine
ad illum effect&#x0169; nō est. Sic C. Inter cetera. de transla-
tione Episcopi, ecclesia viduata dicitur quæ habet E-<marginalia>Cap. Inter|cetera.</marginalia>
piscop&#x0169; inutile&#x0303;. Vbi Glossa v. Inutilem, ait inutile&#x0303;
mortu&#x0169; reputari. Et L. Plagiarij ad L. Fabiam, de pla-
giarijs, pater vocatur filio orbatus, quando sibi est<marginalia>L. Plagia-|rij.</marginalia>
filius inutilis. Vbi & id notat Glossa, & Baldus.
Propter que&#x0303; Textum Baldus ipse, Didacus Perez,<marginalia>Simile in|filio, &|marito.</marginalia>
Palacius, Rubeus, Rebuffus, Hippolytus, Couarr.
& Cotta, apud P. Th. Sancium tom. 2. Consilior&#x0169;, lib.
4. c. 2. dub. 15. n. 1. affirmant viduā dici, quæ marit&#x0169;
habet inutilem, & gaudere priuilegiis viduarum.</P>
<P>  <absatz-nummer>122</absatz-nummer> Dices P. Suarium, n. 7. asserere adeundum<marginalia>Responsio|de aditione|Pontificis,|nequit In-|dijs appli-|cari.</marginalia>
esse Pontificem, qui si neglexerit, non est per Re-
gem cogendus, sed rogandus, vel cum debitâ sub-
missione monendus. Sed hoc pro Indiis in casibus
particularibus est difficile, vt constat, & mora po-
test esse nociua: vnde succedit alia doctrina eius-<marginalia>P. Suarez.</marginalia>
dem Patris, n. 9. sic dicentis: si verò aut casus est par-
ticularis & extraordinarius, aut non datur locus consu-
lendi Pontificem, aut exequendi mandata eius: tunc
casus reducitur ad terminos juris naturalis, & gentium.
Et ideò licebit vti remedio quocumque honesto secundùm
rectam rationem. Vel dici etiam potest tunc posse conue-
niri Clericum coràm iudice laico jure defensionis, quia
ille tunc est modus suauior se defendendi, velsuum conser-
uandi, aut recuperandi, aut etiam communi bono con-
sulendi. Sic ille. Quod & alii admittunt, quibus no-<marginalia>Dom. Vil-|laroel.</marginalia>
uissimè accedit D. Villaroel Part. 2. q. 18. art. 3. n. 1.
& seqq. & n. 38. & seqq. Iuxta quod exponendum<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0084.jpg/>
@@1@<SE84>De Episcoporum auocatione quod Consilium, &c. 65
<duolan 2><-P>quod habet art. 1. n. 117. Clericos inquam incor-
rigibiles posse à laicis puniri iudicibus.</P>
<Z><A+2>CAPVT XII.</A+2></Z>
<negEZ><A+1>An idem quod de alijs, de Episcopo-
rum auocatione, aut remotione di-
cendum.</A+1></negEZ>
<P><absatz-nummer>123</absatz-nummer> <INI3>D</INI3>Ico primo. Quæ in prima & secun-<marginalia>Assertio 1.|de alijs di-|cta pro E-|piscopis ma-|gis vrgere,|ob eorum|maiorem|dignitate&#x0303;,|quæ expen-|ditur.</marginalia>
da Assertione cap. præced. diximus, in
Episcopis ampliùs vrgent. Constat
ex eorum maiori dignitate, cui maior est etiam
debita reuerentia: vnde specialis est excommu-
nicatio in Bullâ C&#x0153;næ, scilicet vndecimâ, con-
tia eos hostiliter insequente. Iniurià eorum ad
Christum pertinet, cuius legatione funguntur, ait Di-
uus Anacletus Epistol. 2. & S. Melchiades in Epi-
stolâ ad Episcopos Hispaniæ, quod & habetur<marginalia>D. Anacle-|tus.</marginalia>
in Cap. De his verò$unclear, de Consecrat. dist. 5. eos vocat
summos Pontifices verbis illis: Et sicut vnum
maioribus, id est, summis Pontificibus, est accommoda-<marginalia>S. Melchi-|ades.</marginalia>
tum. Vbi de Sacramento loquitur Confirmatio-
nis. Et, vt explicat Glossa, summi dicuntur;<marginalia>Glossa.</marginalia>
quia vltra eos nullus est ordo: nam Metropolitani
Episcopi vocantur 18. dist. Quamuis hic titulus iam
sit soli Christi Vicario, & Diui Petri Successori
reseruatus. Sed omnium elegantissimè Gelasius
Papa Anastasio Imperatori sic scribit: Honor &<marginalia>Gelasius|Papa.</marginalia>
sublimitas Episcopalis nullis poterit comparationibus
adæquari. Sunt regum fulgori compares & Principum
diadematis; longè erit inferius &c. Extat in cap. Duo
sunt, 96. dist.</P>
<P>  <absatz-nummer>124</absatz-nummer> Dico secundò. Quod Assertione 3. est<marginalia>Assertio 2.|idem quod|de alijs di-|ctum, etiā|illis appli-|candum, vt|auocari|possint, si|seditiona-|rij.</marginalia>
dictum, potest etiam Episcopis applicari, in qui-
bus aliqualiter maior videtur esse ratio, quàm in
aliis. Id constat: nam & grauiter turbare Res-
publicas possunt, & Superiorem non habent, à
quo possint coe&#x0308;rceri. Ideò non solùm Episcopos,
sed & Archiepiscopos scimus in Hispaniam acci-
tos, neque id Pontifices molestè tolerasse, sed
Regibus nostris postulantibus, & ad Episcopatus
illius Prouinciæ præsentatis, eorum translatione
publicę tranquillitati consultum. Consilium Car-<marginalia>Concilium|Carthag.</marginalia>
thaginiense quartum cap. 67. sic decernit: seditio-
narios statuimus numquàm ordinandos Clericos, sicut
nec vsurarios, veliniuriarum suarum vltores. Sic Con-
cilium, & id ad Episcopos præcipuè pertinere
constat ex totâ distinct. 46. in quâ Gratianus re-
quisitum illud exponit, quod apud Apostolum
extat 1. Tim. 3. v. 3. Non litigiosum. & ita pro eo<marginalia>1. Tim. 3.|v. 3.</marginalia>
statutum Concilii prædictum adducit in cap. Sedi-
tionarios. Cur autem seditionariis vsurarios ad-
iunxerit, exponit Glossa sic dicens: Quia tales pro-<marginalia>Glossa.</marginalia>
pter auaritiam pro minimo litigant. Vbi & addit non
solùm non ordinandos, sed & ordinatos deiiciendos.
Vltores autem iniuriarum suarum satis litigari
probantur. Quæ quidem in Indiis satis perniciosa<marginalia>In Indijs|pro eo ratio|specialis.</marginalia>
comperiuntur, sicut & frequentiores pro iisdem
occasiones: auaritia enim pretiosis stimulata fo-
mentis animos elatiores generat, & periculum est,
ne qui præsunt, dum à supremis illis Europæ in
spiritualibus & temporalibus remoti Principibus
degunt, se vti huius noui mundi dominos arbi-
trentur. Sic ergo & periculosè omnia miscere mo-
deramine turbulento. Non eruntequidem plures,<-P>@@

<-P>nam & modestissimos frequenter experimur: sed
siqui contrariâ gradiantur viâ, magnâ debet huic
damno prouidentiâ subueniri. Non poterit Re-
gium Consilium erga eos, quod sola potest au-
ctoritas suprema Pontificis, Ordinatos deijciendo, vt
ait Glossa: poterit tamen deiectionem auoca-
tione disponere, iuxta probabilem Doctorum
sensum operando.</P>
<P>  <absatz-nummer>125</absatz-nummer> Pro quo videtur etiam jus Canonicum<marginalia>Ius Cano-|nicum pro|auocatione|militat.</marginalia>
militare, dum ex Concilio Agathensi 2. cap. 35. sic
statuitur in cap. Si Episcopus 18. dist. Si Episcopus Me-
tropolitanus ad Comprouinciales Episcopos epistolas di-
rexerit, in quibus eos aut ad ordinationem summi Pon-<marginalia>Cap. Si E-|piscopus.</marginalia>
tificis, aut ad Synodum innitet: postpositis omnibus (ex-
ceptâ graui infirmitate corporis, aut præceptione Regis)
ad constitutum diem adesse non differant. Ex Concilio
etiam Sardicensi cap. 8. sic habetur: Si vobis, fratres<marginalia>Cap. Si|vobis.</marginalia>
Charißimi, placet, decernite ne Episcopi ad comitatum
accedant, nisi fortè hi, qui à religiosis Imperatoribus, vel
inuitati vel vocati fuerint. sic extat in Cap. Si vobis
23. q. 8. Et sunt verba Osii Cordubensis Episco-
pi in Concilio præsedentis. Iuxta hæc ergo con-
stat Episcopos à Regibus aut Imperatoribus vo-
catos non debere eorum placito reluctari, quia
semper præsumi debet non leuis momenti causa
aduocationem huiusmodi permouere. Sic ergo
interpretanda est eorum mens, cùm Consilio
Indiarum ita arbitrante, Prælati in Hispaniam
auocantur: grauissima enim tunc intercedit causa,
& audiri coràm eos conuenit, pro se rationem, &
fortè congruam, reddituros.</P>
<P>  <absatz-nummer>126</absatz-nummer> Dices ex eorum absentiâ ea emersura<marginalia>Occurritur|difficultati|de damnis|absentiæ.</marginalia>
damna, de quibus dictum cap. 5. Ad quod respon-
deri potest, vocātibus id onus relinqui, vt videant
quomodo possit damnis emergentibus obuiari.
Deinde, etiamsi damna aliqua sint futura, maio-
ribus vitandis per talem absentiam attendi, &
maiora ex eâ bona pro vtilitate communi spera-
ri. Quemadmodùm cùm generale Concilium in-
dicitur, omnium Episcoporum futura absentia
decernitur, & quæ ex ipsâ oriri damna possunt,
communis totius Ecclesiæ boni consideratione
& maiorum damnorum euitationis respectu
compensantur. Et prædictam praxim videtur ap-<marginalia>Ex Diana|positionis|probatio,|pro Indijs.</marginalia>
probare Diana Parte 5. tract. 1. resol. 5. §. Verùm
hanc, vbi ita scribit: Non sumus in Indiâ, ita vt ad
compescendam, si adesset, licentiam & delicta Episco-
porum, tanta esset neceßitas, vt periculum esset in morâ,
si pro ruinâ publicâ subleuandâ Pontificis resolutio ex-
pectaretur. Sic ille. Licet ergo in Indiis, quod ali-
bi non ita, iuxta ipsum. In quibus prætereà vo-
lunt aliqui Reges nostros Legati Pontificii au-<marginalia>Ex Legati|auctoritate|in Regibus|idem juxta|aliquos|probat&#x0169;.</marginalia>
ctoritatem habere, vt vidimus Titulo præced. n. 159.
quibus cum Dom. Villaroel Parte 1. quæst. 1. lib. 8.
n. 23. & seqq. Parte 2. quæst. 14. art. 4. n. 36. qui eâ
non adductâ ratione auocationem & expulsio-
nem vt licitam admittit respectu Regis, Proreg&#x0169;,
& Audientiarum, vt citato Art. 8. num. 34. & seqq.
& Parte 2. quæst. 12. art. 5. num. 97. Legati etiam
auctoritatem agnouit Fr. Ioannes de Silua in A-
nimaduersionibus citatis fol. 7 pag. 1.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0085.jpg/>
@@1@<SE85>66 Thesauri Indici Titulus II. Cap. XIII.
<duolan 2><Z><A+2>CAPVT XIII.</A+2></Z>
<negEZ><A+1>An ratione styli possint Regij India-
rum Consiliarij in rescriptis ad Eccle-
siasticos transmissis conscientiæ gra-
uamen incurrere.</A+1></negEZ>
<P><absatz-nummer>127</absatz-nummer> <INI3>D</INI3>Ominus Solorzanus lib. 4. cap. 12. n.<marginalia>Stylus com-|minatorius|ex stylo no-|uo.</marginalia>
78. & 79. & in Politicâ lib. 5. cap.
16. pag. 908. §. Loquales, nouum
stylum circa hoc censurâ dignum existimat; sic
enim scribit: Quod notare etiam oportebit pro censu-<marginalia>D. Solorz.</marginalia>
ra cuiusdam praui styli, qui his temporibus in dictis
schedulis frequentatur; quatenus Princeps ad earum ob-
seruationem multis p&#x0153;nis insurgit, & multis verbis
hortatur, & aliquando indignationem minatur, &c.
Cùm ergo rescripta talia per Consilium expe-
diantur, ad illius Patres talis videtur censura per-
tinere. Et dubitari potest an in hoc eorum possint
conscientiæ grauari. Circa quod</P>
<P>  <absatz-nummer>128</absatz-nummer> Dico primò. Nisi bona fides excuset,<marginalia>Assertio 1.|aliquod in|eo esse pec-|catum.</marginalia>
aliquod in huiusmodi stylo peccatum admiscetur.
Sic videtur sentire Dom. Solorzanus, cùm pra-
uum dicat. Et probatur. Quia Ecclesiastici alte-
rius fori, & quidem diuinioris sunt: ergo debet
cum illis reuerenter agi, nec p&#x0153;narum commi-
natione compelli; & quidem cùm p&#x0153;næ non
non sint pro libito, sed præcedente causæ cogni-
tione imponendæ, qui p&#x0153;nas minantur, eo ipso
se iudices videntur profiteri. Hoc autem quan-
tùm immunitati sacrorum hominum aduersetur,
satis est perspectum. Quòd si non animo verè
infligendi, sed ad terrorem tantùm proferuntur,
hoc etiam contra reuerentiam est debitam; quòd
scilicet terroribus cum eis agatur, quibus omnis
vrbanus agendi modus, vtpotè in altiori gradu
constitutis, debeatur. Comminatio autem Regiæ
indignationis est formidabilis, vt Rex omnium
sapientissimus attestatur Prouerb. 16. v. 14. dum<marginalia>Prouerb.|16. v. 14.</marginalia>
ait; Indignatio regis, nuntij mortis.</P>
<P>  <absatz-nummer>129</absatz-nummer> Dico secundò. Præfatus stylus graue<marginalia>Assertio 2.|videri mor-|tale, ob re-|uerentiam|debitam et-|iam à Re-|gibus.</marginalia>
videtur esse peccatum. Hoc probant nuper addu-
cta. Et prætereà arguo ex eo quòd graue ex illo
scandalum oriatur, dum vident populares sic Ec-
clesiasticas tractari personas: minuitur enim in
illis debitus eisdem respectus, & de immunitate
earum abiectè sentiunt: quod constat damnum<-P>@@

<-P>esse grauissimum: cùm debeant præ aliis Chri-
stiani Principes honorem Ecclesiastici ordinis
illibatum accurare. Pro quo ita scribit Diuus
Marcellus Pontifex in Epist. 2. ad Maxentium. Boni<marginalia>D. Marcel-|lus.</marginalia>
Principis est ac Religiosi ecclesias contritas atque concus-
sas restaurare, nouasque ædificare, & Dei Sacerdotes
honorare ac tueri. Sic ille, & habetur in Cap. Boni,
96. dist. In quâ etiam. Cap. In Scripturis, Nicolaus
Pontifex Magni Constantini exemplum addu-
cit, quem dixisse scribitur: Verè si proprijs oculis vi-<marginalia>Magni|Constanti-|ni egregi&#x0169;|affatum.</marginalia>
dissem Sacerdotem Dei, aut aliquem eorum, qui Mona-
chali habitu circumamicti sunt, peccantem, chlamydem
meam expoliarem, & cooperirem eum, ne ab aliquo vi-
deretur. Post exemplum autem dictum sic allo-
quitur Ludouicum Imperatorem: Sed hoc qui-
dem diximus cautos vos reddere cupientes, vt si de Do-<marginalia>Nicolaus|Pontifex.</marginalia>
mini Sacerdotibus (qui iure Patres animarum dicun-
tur) aliquid contigerit vos audire, quod confusionem pijs
mentibus ingerat: non infrunitum, sed pudoratos filios
Noe&#x0308; imitantes, paternam de reliquo verecundiam con-
tegatis; vt affluenti (quemadmodum & illi) bene-
dictione repleri, moderante Domino, mereamini. Sic
ille.</P>
<P>  <absatz-nummer>130</absatz-nummer> Dico tertiò. Aliquando sine peccato<marginalia>Assertio 3.|Regias cō-|minationes|aliquando|licere.</marginalia>
vllo poterunt Regiæ comminationes intendi:
quando scilicet res ipsæ id exigere, ob grauia,
quæ imminere possunt, damna videantur. Et
potest congruus talibus rescriptis sensus adhibe-
ri; infligendas scilicet p&#x0153;nas, eo modo, quo
infligi à laicâ potestate possunt, exequendo scili-
cet, quas Pontifex, aut inferiores Prælati, infli-
gendas iudicarint; aut eo modo qui, juxta dicta
Capite præcedenti, sine eorum interuentione
potest probabiliter vsurpari. Ex quo habetur
non esse jam stylum, quem prauum dicimus:
stylus enim dicit vsitatum scribendi modum, qui
cum consuetudine ferè coincidit: in vno autem
aut alio casu non dicitur esse stylus; & ita non
potest penitus condemnari: estq&#x0301;ue in hoc inter-
pretationi dictæ locus; quæ tamen non potest
stylo conuenienter adhiberi.</P>
<P>  Et hæc pro Regio Indiarum Consilio deli-
basse sufficiat, plura forsitan quàm opus fuerit; si
enim intelligenti plura, vt communi pro-
uerbio fertur, sublimi adeò intelligantiâ præditis,
qualis in eis semper effloruit, qui ad illud ex flore
sapientium eliguntur, paucissima sufficient, quæ
& ipsi poterunt maioris luminis ornamento con-
uestire. Iam ergo ad alia.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0086.jpg/>
@@1@<SE86>67
<Z><A+2>TITVLVS III.</A+2>
<A+1>DE PROREGIBVS INDIARVM EORVMQVE
Obligationibus ad negotium animæ pertinentibus.
Post Regem, Regiumque Consilium, Proregum videtur dignitas
& auctoritas eminere: vnde circa illos præsenti hoc Titulo,
quæ commoda esse possunt expediemus. Sit ergo pro illis,</A+1></Z>
<duolan 2><Z><A+1>CAPVT I.
Qualiter Proreges Indici ad ex-
emplum vitæ teneantur.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>1.</absatz-nummer> <INI7>Q</INI7>Væ circa Gubernatores<marginalia>Proregum|integritas|vel solâ|Regia ele-|ctione pro-|batur.</marginalia>
Indiarum à Rege desti-
nandos dicta à nobis Ti-
tulo 1. Cap. 9. ad Prore-
ges maximè constat per-
tinere; quibus suppositis
præsens quęstio parùm
erit necessaria: cùm enim viri probitatis exi-
miæ sint ad munus tantum deligendi, quid opus
est circa vitæ exemplum inquirere vbi illud non
potest in sic delectis defecisse. Iudicij nostri cul-
men excelsum est, cùm qui à nobis prouehitur, præcipuus,
& plenus meritis æstimatur. Nam si æquabilis crede&#x0303;dus<marginalia>Cassiodo-|rus.</marginalia>
est, quem iustus elegerit, si temperantiâ præditus, quem
moderatus asciuit: omnium profectò capax potest esse
meritorum, qui iudicem cunctarum meruit habere vir-
tutum. Sic Theodoricus apud Cassiodorum Lib.
1. 3. vbi de supremæ elatione dignitatis ageba-
tur. Licèt autem parùm necessaria videri possit,
ea suppositione firmata, vtilis tamen non potest
non haberi: & nos non solùm necessaria, sed
etiam vtilia consectamur.</P>
<P>  <absatz-nummer>2</absatz-nummer> Oportet equidem Proregem Indicum vi-<marginalia>Quæ in|Indico spe-|cialis obli-|gatio ob|conuersio-|nem, de|qua agi-|tur.</marginalia>
tæ exemplo prælucere: Moribus enim debet esse
conspicuus, qui datur imitandus. Idem qui suprà a-
pud eumdem Lib. 4. 3. De conuersione Indorum
agitur, & promotione fidei, ac de primitiuâ qua-
dam Ecclesiâ prioris imitatione fundanda. Quo
in negotio Prorex præcipuus est motor, & pro-
motor vnde omni debet florere virtute, vt ex eo
fonte in alios Christianæ professionis dignissimæ
deriue&#x0303;tur. Ioseph in Ægypto Prorex constitutus
à Pharaone, omni&#x0169; se virtutum exemplar exhi-
buit veri Dei inter Ægyptios Religionem, quam
profitebatur ipse, promoturus. Et Iosephum
eumdem esse, qui Osiris, pro Deo Ægyptiis
habitus, censent multi. Quod nomen exponens<marginalia>Ioseph idem|quod Osiris|Ægyptiis,|multi ocu-|lus.</marginalia>
Plutarchus Lib. 1. de Iside, & Osiri ait idem esse
ac Multi-oculus. Quod P. Cornelius in Genesis
Cap. 41. circa finem ita adaptat An non multi-ocu-
lus, id est, multiscius Ioseph per sapientiam sibi c&#x0153;li-<marginalia>P. Cornel.</marginalia>
tus inditam, quâ Ægyptios prudentißimè gubernauit.
eosque docuit non tantùm Astrologiam, sed & fidem
ac Dei cultum, iuxta illud Psal. 104. v. 19. & 20.<-P>@@

<-P>Constituit eum dominum domûs suæ, & principem<marginalia>Psal. 104.|v. 19. &|20.</marginalia>
omnis posseßionis suæ. Vt erudiret principes eius sicut
semetipsum, & senes eius prudentiam doceret? Sic
ille. Verba autem illa, Sicut semetipsum, aliter
iuxta Hebræam originem nonnullis sonant sic
legentibus, Secundùm animam suam. Quod Car-<marginalia>Card. Bel-|larminus.</marginalia>
dinalis Bellarminus ita exponit: Id est, ad simi-
litudinem sapientiæ, quæ erat in animâ suâ. Do-
cuit ergo eos verum Dei numen, & quibus de-
beret moribus honorari. Ideò & se perfectum
eorum præbuit exemplar: multis-oculus sanè; vt
circumspectione attentâ se gereret, ne quid in se,
quod aliorum posset offendere oculos, reside-
ret. Et tales oportet sint Proreges.</P>
<P>  <absatz-nummer>3</absatz-nummer> Et verò ad circumspiciendos Proregis<marginalia>Multi ocu-|los esse opor-|tet Indicos|Proreges,|quia &|multi oculi,|qui eos|obseruant.|Cassiodo-|rus.</marginalia>
mores, omnes sunt multi-oculi, vt ipsi benè opus
sit multi-oculum se præbere, Argum quemdam
centenis luminibus intuentem. Non patitur cla-
ritas illa committere, quod poßit mobilis turba nescire.
Locatus in medium, cunctorum ad se trahit aspectum:
& totius vitæ iudicium promulgat fama populorum.
Sic Theodoricus apud Cassiodorum Lib. 3. 11.
Vnde illud apud eumdem: Quidquid feceris, nos
videmus Lib. 7. 18. Sciat Prorex Indicus & tur-
bæ posse congruere quidquid ille egerit perui-
denti. Et ita ille, qui sic est visurus alios, vt quid-
quid egerint videat, se ipsum circumspiciat priùs,
& ea, quæ est acturus: ne quidquam, quod car-
pere possit, turbæ oculus deprehendat. Et In-
dicorum populorum oculi magis sunt aliis cu-
riosi, vt maiorem proptereà debeant curam cir-
cumspiciendi se ipsos in supremis gubernatoribus
prouocare: præpostera Dei imitatione, qui vo-
cat ea, quæ non sunt, tamquàm ea, quæ sunt. Rom.
4. v. 17. quæ neque in mentem venêre Prore-
gum, neque etiam somniarunt, tamquàm si es-
sent, vocant, & censuris adiectis reprehendunt.
Sint ergo & illi multi-oculi, sic enim oculos ocu-
lum feliciter superabit.</P>
<P>  <absatz-nummer>4</absatz-nummer> P&#x0153;nitentiæ, & Eucharistiæ Sacramenta<marginalia>Sacramen-|torum vsu|præluceāt|neque an-|nuo satis-|facere, ob|scanda-|lum.</marginalia>
sint illis frequentia. Eorum vsus semel in anno
fideles vrget sub lethalis culpæ reatu. Si tamen
Prorex eâ esset raritate contentus, & hoc esset a-
liis notum, graue in eo videtur scandalum, vnde
ratione illius etiam grauis culpa & quidem semel
tantùm in anno Sacramentis præfatis vti, iuxta
communem existimationem eorum est, qui sa-
lutis animæ curam habent exiguam, & conscien-
tiam grauibus oneribus prægrauatam, quod ex-
perientiæ magisterio persuasum. Hoc autem de
Prorege sentiri, quis non videat ad non leue scā-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0087.jpg/>
@@1@<SE87>68 Thesauri Indici Titulus III. Cap. I.
<duolan 2><-P>dalum permouere? P. Suarez Tomo 4. in 3. p.
Disputat. 35. Sect. 3. num. 11. sic ait: Vix vllus est,<marginalia>P. Suarez|Non suffi-|cit illi mo-|raliter ad|vitanda|mortalia.</marginalia>
qui moraliter poßit vitare per totum annum omnia
peccata mortalia, omittendo hoc Sacramentum. Sic
ille de Sacramento Confessionis. Ergo qui non
vsum cognouerit, sic iudicare poterit, aut sal-
tem magno cum fundamento suspicari. Posse au-
tem aliquem per accidens obligari ad frequentio-
rem Confessionem multi Scriptores tradunt, ex<marginalia>Per acci-|dens potest|esse obliga-|tio plus-|quam an-|nuæ Con-|sessionis.</marginalia>
quibus videri possunt P. Suarez suprà num. 10.
& Disput. 15. num. 5. & seqq. P. Palaus Tomo 4.
Tract. 23. Disputat. Vnicâ Puncto 3. num. 5. apud
quem P. Coninck, P. Laymam, & Bonacina.
Et licèt de p&#x0153;nitentiæ virtute loquantur, eadem
est in Sacramentali ratio; quia is, qui iudicat se nō
posse facilè contritionem habere, benè tamen at-
tritionem, vti Sacramento debet ad effectus illos,
quos citati Scriptores, & alij ab eisdem adducti
commemorant. Magis in speciali loquitur P.
Bauny Tomo 1. Tract. 4. Quæst. 4. Assert. 3. P. Sà
V. Confeßio num. 5. alios suppressis nominibus
allegans. Ioannes de Medina Codice de Confeßione
Quæst. 14. §. 2. Ergo similiter ratione scandali,
quæ est obligatio per accidens, poterit Prorex
ad Confessionem obligari. Et eadem ratio est
de Communione, quæ numquàm differri solet,
nisi ob horrorem Confessionis.<marginalia>Confessa-|rius ido-|neus deli-|gendus:|& qualis|ille.</marginalia>
<P>  <absatz-nummer>5</absatz-nummer> Multum autem ad dignam in omnibus
existimationem suo de Principe concipiendam,
Confessarij delectio conferet; valdè enim con-
scientiæ suæ videtur consulere, qui moderatorem
illi adhibet probitatis & sapientiæ dotibus com-
mendatum: inde præsertim, quòd nec sibi nec
suis, temporalialia sit commoda quæsiturus. Pes-
simum veri affectus venenum, sua cuique vtilitas. Sic
Tacitus Lib. 1. Annal. Vbi benè additum à Lip-<marginalia>Tacitus.</marginalia>
sio, & iudicij. Iudicium enim vtilitatis pessimo
veneno in proprium & alienum exitium depra-
uatur. Id autem non erit difficile attento Prin-
cipi comperisse. Quo euentu, cùm animæ ne-
gotium agatur, omnibus est humanis affectibus
præferendum. Pulchra illa est Diui Valeriani
sententia homiliâ 20. Periculosè illis conscientiæ fides<marginalia>D. Valeria-|nus.</marginalia>
creditur, quibus cupiditas dominatur. Sic ille. Amo-
ueatur, honoris habitâ ratione, & quæratur ido-
neus: isque talis existimetur, quem fama pro-
nuntiat. Singuli namq&#x0301;ue decipere, & decipi pos-<marginalia>Plinius.</marginalia>
sunt: nemo omnes, neminem omnes fefellerunt, vt
Traiano dictum à Plinio in eius Panegyrico.<marginalia>Videri po-|test Dom.|Reyna.|Tomo 2.|de perfe-|cto præla|to Lib. 1.|Tract. 2.|Cap. 14.|vbi de Pro-|regum|qualitati-|bus.</marginalia>
Quòd si falli contingat, alius itidem conquiren-
dus: sic enim & cum medicis agitur pro salute
corporis; cùm sit animæ salus incomparabiliùs
æstimanda: sic cum omnibus aliis, quorum
nobis est industria necessaria: vt si minùs
habentes deprehensi fuerint, alii satisfacturi &
officio suo & voto nostro conquirantur. Ex-
cellentissimus Comes de Fuentes Mediolani de-
lectus Gubernator P. Claudium Aquauiuam So-
cietatis nostræ Generalem, in memoriâ Dei &
hominum æternâ futurum, rogauit enixè vt sibi<marginalia>Excellen-|tissimi Co-|mitis de|Fuentes|præclarum|exemplum,|in Confes-|sario deli-|gendo.</marginalia>
Confessarium designaret, quem ad id muneris
idoneum se meliùs poterat agnouisse. Quod cùm
ex eius ore P. Didacus de Torres, qui ex Pro-
uinciâ Peruuiana Romam ibat Procurator, quem
& Heros ille, sui sæculi gloria, ad hoc sibi ope-
ram præstare, Romam postquàm appulsum, po-
stulauit: assurgens, assidebat enim ad lectuli ca-<-P>@@

<-P>put, Permittat, dixit, Excelle&#x0303;tia vestra, vt eius peculiari
& affectu & reuerentiâ manus exosculer. Si enim om-
nes Principes in deligedis Confessariis ita se gererent; res
animarum, & consequenter boni publici meliùs age-
rentur. Ad quæ ille: Ecquid hic magni? An ego, nisi
stultè, ex ignotis eligam ad rem tantam, quando is, qui
probè suos nouit, potest à me facilè erroris pericu-
lum amouere? Sic ex magni illius viri narratione<marginalia>P. Didaci|de Torres|cum laude|comme-|moratio.</marginalia>
hausi, in magno semper pretio apud viros prin-
cipes habiti ob zelum eximium, magnanimum
pectus, & odorem agri pleni exploratissimæ fru-
ctibus probitatis.</P>
<P>  <absatz-nummer>6</absatz-nummer> Ad opinionis etiam stabilimentum sciant<marginalia>Religionis|studium|in Prore-|gibus exi-|mium ad|opinionem|concilian-|dam.</marginalia>
Proreges Indici Religionis studium magnoperè
profuturum: si videlicet eos videant in templis
assiduos, & quæ diuina sunt peculiari quadam
affectione versare: Deo proximi per affectum
& cultum quodammodo efficiuntur diuini:
quâ prærogatiuâ maior nulla: sicut neque exi-
stimatio propter illam in hominum cordibus ex-
citata, Religio munda & immaculata apud Deum, &<marginalia>Iacobi 1.|v. 27.</marginalia>
Patrem hæc est; visitare pupillos & viduas in tribula-
tione eorum, & immaculatum se custodire ab hoc sæ-
culo. Sic Iacobi 1. v. 27. Vbi mirum est quomodo
Diuus Iacobus visitationem pupillorum, & vi-
duarum Religioni tribuat, cùm actus isti non<marginalia>Actus il-|lius qui-|nam.</marginalia>
versentur circa Dei cultum, quod est genuinum
Religioni. Sed Diuus Thomas 2. 2. quæst. 81.
artic. 1. ad 1. id facilè exponit, dicens, actiones<marginalia>D. Tho-|mas.</marginalia>
illas ad Religionem spectare, quia ab eâdem im-
perantur, ordinante eas ad diuinam reueren-
tiam. Quo pacto id stat, quod Diuus Augusti-
nus admonet Libro de vera Religione circa finem,<marginalia>D. Augu-|stinus.</marginalia>
dum ait: Religet nos Religio vni Omnipotenti Deo.
Sed quid iam erit immaculatum se custodire ab
hoc speculo? Id equidem, non solùm vitæ gau-<marginalia>Aquo &|immacu-|latum in|hoc sæcu-|lo haberi,|Deo honori|talium|consulente</marginalia>
dere munditiâ, sed eam ab aliis habere commen-
dationem, vt non sit, qui audeat vitam macu-
lare sic religiosè agentis: vel si audeat, ad Dei
spectet curam eum mendacem demonstrare. Pro
quo est expositio P. Cornelij in eum locum sic
dicentis: Tertio, quia Religio Christiana, ac conse-
quenter Deus, quem illa profitetur & colit, primo illo<marginalia>P. Corne-|lius.</marginalia>
Ecclesiæ æuo valdè honorabatur & celebrabatur apud
Gentiles, & Iudæos toto orbe. Dicebant enim: quàm
Sanctus est Deus, qui tam piè & sanctè à Christianis
colitur: immò qui eos facit tam puros & sanctos! Id
etiamnum sit. Sic ille. Iuuat autem indicatus lo-
cus ex Sap. 10. v. 14. & mendaces ostendit, qui ma-<marginalia>Sap. 10.|v. 14.</marginalia>
culauerunt illum. Vbi de Iosepho est sermo Pro-
regum speculo præclarissimo, vt religiosè illi
eiusdem imitatione formati, indubij sperent
Deum eos, qui maculare ipsos attentauerint,<marginalia>Experime&#x0303;-|to firma-|tum.</marginalia>
mendacissimos ostensurum. Vidimus religiosos
Principes malignitate quorumdam turbulentor&#x0169;
hominum apud Regium Consilium, Regemque
ipsum maculatos; sed Deum etiam mendaces o-
stendisse illos, qui maculauerunt ipsos; & adeò
mendaces, vt non solùm dedecoris nihil adhæ-
serit, sed præmiis sint cumulatissimis munerati.</P>
<P>  <absatz-nummer>7</absatz-nummer> Ostendit autem præfata Diui Iacobi<marginalia>In sacris|Proreges|cum omni|circumspe-|ctione ver-|sentur.</marginalia>
sententia id, quod est hac in parte nimis quan-
tùm Proregibus accurandum, vt scilicet proce-
dentes ad sacra, & populum suâ lætificantes præ-
sentiâ, omnem præseferant puritatem. Et imma-
culatumse custodire ab hoc sæculo. Hæc enim præ-
cautio conuenienter adiecta, vt obseruat citatus<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0088.jpg/>
@@1@<SE88>Proreges Indici erga familiam quales. 69
<duolan 2><-P>Interpres ita dicens: Quin & visitando pupillos &
viduas, periculum esse à vanitate, auaritiâ, luxuriâ.<marginalia>P. Corne-|lius.</marginalia>
Ergo sapienter monet, vt inter eos, ceterosque omnes,
ita versentur, vt immaculatos se seruent. Hæc ille.
Sint ergo in Ecclesiis, & Supplicationibus pu-
blicis, ad omnem modestiam compositi, vt nihil
non mundum in illis adspectantium possint ocu-
li suspicari: hoc certè Religio, quæ illos Deo re-
ligat, & diuinos proptereà reddit, suo iure exigit,
& ita vt mundi sint eorum oculi, diuinorum ad
instar, de quibus Habacuc: Mundi sunt oculi tui,<marginalia>Habacuc.|1. v. 13.</marginalia>
ne videant malum Cap. 1. v. 13. Ne si secus ac-
cidat, oculiúe peccent lubrici, vt in hymno habetur
sacro, omnis participatio diuina dispereat. Pepi-
gi f&#x0153;dus cum oculis meis, vt ne cogitarem quidem de
virgine. Sic Iob. 31. vers. 1. mundissimos siqui-<marginalia>Iob. 31.|v. 1.</marginalia>
dem curabat oculos, vt esse etiam possent mun-
dissimæ cogitationes. Et addit statim: Quam e-
nim partem haberet in me Deus desuper & heredita-
tem Omnipotens de excelsis? Q. d. Nihil in me diui-
num iam esse possit, nec ritè potero de partici-
patione Diuinitatis aliquâ gloriari. Religionis
abscessit decor & decus: cùm iam me immacula-
tum ab hoc sæculo custodisse, sordidatis ne-
queam oculis profiteri. Hæc ergo obligatio Pro-
reges debet præstare sollicitos, est enim grauissi-
ma, de quâ debent Confessarij ipsos seriò & cō-
stanter admonere. Quòd si ipsi suo muneri ad-
uigilent, quidquid in hoc admonitionum fascicu-
lo desiderari potest, suo studio supplendum reser-
uamus. Pro quo & legendus P. Lessius in Re-
solutionibus posthumis verb. Missa, Casu 1. vbi
piè & eruditè ostendit quantâ cum decentiâ de-
beant Principes sacris adesse.</P>
<Z><A+2>CAPVT II.</A+2></Z>
<negEZ><A+1>Erga familiam qualis futurus Prorex
Indicus vt conscientiæ stare jura
possint.</A+1></negEZ>
<P><absatz-nummer>8</absatz-nummer> <INI3>F</INI3>Vturus profectò oculatissimus, sicut<marginalia>Familiæ|peccata non|vitanti tri-|buuntur.</marginalia>
erga se ipsum, iuxta dicta num. 8. sciens
quidquid peccatum in eâ fuerit, sibi
non vitanti tribuendum. Qui non vitat peccare,
cùm poßit, iubet. Sic in Medæâ Seneca. Et cùm
existimationis suæ curam debeat habere præci-<marginalia>Seneca.</marginalia>
puam, iuxta nuper dicta, hoc ad illam magni
constat esse momenti. Pro quo Cassiodorus<marginalia>Illius mo-|res pan-|dunt domi-|nos.</marginalia>
Lib. 12. 1. ita scribit: Sicut discipuli magistri scientiam
produnt: sic nos obsequentium mores aperiunt. Præ-
ceps non putatur obsecundasse moderato: auarus pa-
ruisse non videtur continenti: stultus prudentibus ser-
uisse non creditur. Periclitamur, fateor, in actioni-<marginalia>Cassiodo-|rus.</marginalia>
bus vestris, si vos malâ intentione tractetis: & quod
nulli accidit, vestrum alienum vitium nostrum celebratur
opprobrium. Et inferiùs. Sed habemus iterùm ex alia
parte solatium, quòd vestra bona, nostra creduntur
esse mandata, & nobis otiosis acquiritur, quidquid glo-
riæ vestris laboribus expeditur. Sic ille. Quomodò
ergo non debeat circa hoc Proregis oculus vigi-
lare? Oculi mei ad fideles terræ, vt sedeant mecum:
ambulant in viaimmaculata, hic mihi ministrabat.<marginalia>Psal. 100.|v. 6.</marginalia>
Sic Vates Rex Psalm. 100. v. 6. Ille inquam, qui
Psalm. 27. v. 4. dixerat: & ero immaculatus cum
eo: & obseruabo me ab iniquitate meâ. Pares ergo<-P>@@<marginalia>Psal. 27.|v. 4.</marginalia>

<-P>curæ esse debent immaculatæ vitæ & immacula-
tæ familiæ, illa religiosum ostendit, vt dictum
n. 6. & seqq. ostendit & ista. Quòd si hîc ma-
culæ, in illam pariter redundabunt. Debet ergo
multioculus esse Prorex, iuxta dicta num. 2. vt
& se circumspiciat ipsum, & suorum etiam a-
ctiones attentissimus conspicetur. Oculi mei ad
fideles terræ, vt sedeant mecum. Vbi sedere idem
quod versari est: & modus loquendi attentio-
nem, & solicitudinem specialissimam manife-
stat Vnde Ioannes Campensis ita vertit: Ocu-<marginalia>Ioannes|Campensis.</marginalia>
lus meus in hoc mundo ad veri studiosos intentus sit,
vt mecum versentur: & qui in viâ innocentiæ am-
bulat, ministrat mihi. Id quod in Indiis peculiari
animaduersione tractandum, vbi maioris exem-
pli ea est ratio, quam num. 1. adduximus, & oc-
casiones ebulliunt, in aulam præsertim aditum
auidissimè & frequentissime moliente.</P>
<P>  <absatz-nummer>9</absatz-nummer> Circa vxorem, si illam habeat, id strenuè<marginalia>Circa v-|xorem|qualis fu-|turus Pro-|rex.</marginalia>
curet, ne se gubernationi immisceat, quod vidi-
mus multos accuratissimè peregisse. Si secus a-
liquando accidit, non parùm opinioni Principis
ea est conniuentia detractum. Non est bonum esse<marginalia>Gen. 2.|v. 18. &|22.</marginalia>
hominem solum: saciamus ei adiutorium simile sibi.
Genes. 2. v. 18. & ædificauit Dominus Deus costam,
quam tulerat de Adam, in mulierem v. 22. Ne quis
autem existimaret mulierem sic in adiutorium
data, vt etiam in mundi moderatione partem es-
set habitura, obseruatione dignissimum occur-<marginalia>Mulier post|nominum|impositio-|nem ab A-|damo,|mysticâ ra-|tione for-|mata.|v. 19.</marginalia>
rit id quod ad moderationem spectat, ante for-
mationem mulieris extitisse. Formatis igitur Do-
minus Deus, de humo cunctis animantibus terræ, &
vniuersis volatilibus c&#x0153;li, adduxit ea ad Adam, vt
videret quid vocaret ea: omne enim quod vocauit A-
dam animæ viuentis, ipsum est nomen eius v. 19.
Post hæc ad mulieris Deus formationem venit:
postquam scilicet Adam moderationis mundi
præclarum specimen præbuisset. Si ergo mulier<marginalia>Non enim|debet par-|tem guber-|nationis,|nisi dome-|sticæ tan-|tùm assis-|mere.</marginalia>
in adiutorium data, ad negotium propagationis,
ad socialis vitæ commoda, non ad gubernationis
est consortium referendum. Ad moderationem
equidem mundi impositionem nominum per-
tinuisse, præter Interpretum sensum ita signifi-
cantium, id probat, quod habet Plato in Cra-
tylo, vbi ita scribit: Non certè omnis hominis est, ô<marginalia>Plato.</marginalia>
Hermogenes, nomen imponere, sed alicuius fabrica-
toris nominis: hic verò est, vt videtur, legislator, qui
quidem est opifex inter omnes homines rarißimus. Hęc
ille. Sit ergo mulier quamlibet prudens, id cer-
tè ad domûs gubernationem inflectat: quam si
fuerit conuenienter assecuta, credat se numeri
suo fecisse satis, neque extra domum illius iuris-
dictionem protrahendam. Quod vt significa-
rent Græci, eo vsi versiculo: Mulier frugi est gu-
bernaculum domus. Hinc etiam Salomon in mu-
lieris fortis elogio, domesticam tantùm solici-<marginalia>Inde glo-|riosus vir.</marginalia>
tudinem commendauit, ex quo factum vt vir
eius gubernaculo Reipublicæ admotus, glorio-
sus inter sibi assidentes appareret. Nobilis in por-<marginalia>Prou. 31.|v. 23.</marginalia>
tis vir eius, quando sederit cum Senatoribus terræ.
Prouerb 31. v. 23 Quod equidem secùs esset, si
mulier externæ se vellet gubernationi, iuxta mul-
torum phantasiam, immiscere.</P>
<P>  <absatz-nummer>10</absatz-nummer> Et in partibus Indiarum inde hoc peri-<marginalia>Malum in-|gens in In-|diis, si in|Beneficiis</marginalia>
culosius malum, quòd Beneficia Ecclesiastica
ad Regium spectant patronatum, suntq&#x0301;ue illa
quamplurima, & præsentationes ad ipsa à Pro-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0089.jpg/>
@@1@<SE89>70 Thesauri Indici Titulus III. Cap. II.
<duolan 2><-P>regibus, & Præsidibus fiunt, vices Patroni summi<marginalia>conferendis|partem ha-|bere conte&#x0303;-|dant.</marginalia>
juxta formam ab eodem præscriptam obeunti-
bus. Si ergo illorum vxores gubernationis par-
tes assumant, & suæ velint omnia voluntati serui-
re, magna circa hoc incommoda Ecclesiæ Indicæ
sustinebunt. Minùs enim digni plus negotia-
tionis impendent, & potentes f&#x0153;minæ quid
non efficacitatis, vt quod libet obtingat, ad-
hibebunt? F&#x0153;minæ illa vox est apud Iuuenalem
Satyra 6.<marginalia>Inuenalis.</marginalia>
<tspb>                    Nil fecerit, esto,</tspb>
<P>  Hoc volo, sic jubeo, sit pro ratione voluntas.
Apud quem & illud loco eôdem:</P>
<P>  Intolerabilius nihil est, quàm f&#x0153;mina diues.
Iezabel ab impio marito gubernationi permissa,
veri Dei cultum sacrilegiis atrocissimis profliga-
uit. Quod expendens Venerabilis P. Gaspar San-<marginalia>P. Gaspar|Sancius.</marginalia>
cius in Commentarijs ad Libros Regum lib. 3. cap. 16.
v. 31. sic concludit: Quid enim non faceret f&#x0153;mina
potens, superba, quæ in virum plussatis vxorium plus
habuit potestatis, quàm amantem viri vxorem, &
modestam f&#x0153;minam deceret? Sic ille. In hoc ergo
& vir & vxor grauiter peccare possunt: pro quo
illorum Confessarii, vt oportet, vigilabunt.</P>
<P>  <absatz-nummer>11</absatz-nummer> Circa filios, quos non adduci, si grandio-<marginalia>Circa filios|grandiores|cura perui-|gil valdè|opus.</marginalia>
res sunt, satius fuerit, cura peruigil necessaria.
Pro honestate inprimis, sed quæ tanta vt sufficiat
liberam iuuentutem infrænare? vrgenda tamen,
honestis occupationibus assignatis, quibus sci-
mus nonnullos à c&#x0153;ptis morum præcipitiis re-
uocatos. Iuuenum siquidem virtus præsumptione la-
boris animatur; solasenum vita est, quietis inuenisse
remedia. Verba sunt Theodorici regis apud Cas-
siodorum lib. 5. 25. Animatur equidem juuenum<marginalia>Cassiodor.</marginalia>
virtus occupatione decenti, sine quâ mortuæ si-
milis est futura, & hæc est laboris honesti vis, vt
virtutem mortuam vitæ miraculoso quodam im-
perio restituat.</P>
<P>  <absatz-nummer>12</absatz-nummer> Aleatorum concursum illis permittere,<marginalia>Aleatorum|concursus|minimè il-|lis permit-|tendus, ob|damna in|eo ingentia.</marginalia>
ex quo grandis quæstus accrescat, sine graui con-
scientiæ reatu parentes nequeunt. Sciunt meliùs,
qui talibus intersunt, quanta in iis apertè dam-
nanda concurrant. Siue chartarum pretium pro
ludo seruientium, siue ingentium censuum jactu-
ra, vxorum ac filiorum facultatibus dissipatis, siue
gratiæ aucupatio largitionibus iteratis, vt sic offi-
cia meliora, nec tamen melioribus deferantur.
Siue validius scandalum, vt nequeant proptereà
alia eiusdem generis prohiberi. Vbi friuola sanè<marginalia>Nequit ho-|rum igno-|rantia ex-|eusationi|seruire, ob|circumspi-|ciendi do-|mestica ob-|ligationem.</marginalia>
est parentum excusatio, se insciis hæc fieri: quod,
præter incredibilitatem, quam præsefert, contra
se habet obligationem illam, de qua num. 8. cir-
cumspiciendi suos, sicut & seipsum. De muliere
forti Prouerb. 31. v. 27. à Salomone dictum: Con-
siderauit semitas domûs suæ, & panem otiosa non come-
dit. Si ergo semitas domus suæ considerare debet
mater-familias, quid virum facere oporteat, ad<marginalia>Prou. 31.|v. 27.</marginalia>
quem familiæ curā præcipuam constat pertinere?
Ergo & semitas domûs suæ ille cōsideret: semitas
inquā, per quas & ingressus & egressus externo-
rum vel ipsis cæcis occurrunt. Quamuis nomen
semitæ quidpiam designare minutiùs videatur; vt
etiam illud oculis debeat patris-familias perlu-
strari. Vnde lectiones aliæ id exprimunt, Septua-
ginta enim, & Complutensis sic vertunt: Angustæ<marginalia>Lectiones|Lariæ loci|vræ$unclearfati.</marginalia>
sunt viæ domûs eius. Vaticana, Constrictæ mansiones
domûs eius. Has ergo fortis illa consideret mulier.<-P>@@

<-P>Vbi Hebræa vox eam habet vim, vt hæc omnia
simul possimus pronuntiare: Speculata est, pro-
spexit, discooperuit, apertis oculis circumlustrauit. Vi-
deatur P. Cornelius, & videat Paterfamilias, ille
præsertim, de quo agimus, maiorem sibi circa
hoc obligationem imminere; si occulta aliqua in
filiis discooperiat, illis vt remedium apponat, sibi-
q&#x0301;ue pariter consulat, redd iturus rationem ei, cu-
ius oculi multò plus lucidiores sunt super solem, circum-
spicientes omnes vias hominum. Eccli. 23. v. 28.</P><marginalia>Eccli. 23.|v. 28.</marginalia>
<tspb>                    Aspiciunt oculis superi mortalia justis.</tspb>
<P>Ouidius 13. Metamorph.</P><marginalia>Ouidius.</marginalia>
<P>  <absatz-nummer>13</absatz-nummer> Ex quibus quid circa familiares alios di-
cendum sit, satis videtur esse perspicuum. Valdè<marginalia>Circa do-|mesticos|qualis su-|turus Pro-|rex.</marginalia>
indecorum est, vt aula, quæ virtutis esse schola
debuerat, fiat receptaculum vitiorum, & vt Cas-
siodorus loquitur lib. 8. 14. habere speciem agri vi-
deatur inculti: cùm tamen deberet esse cultissima,
& de regno quidem locutus ille, quod decet inter<marginalia>Cassiodor.</marginalia>
initia pacis amænitate componi. Quomodò autem
sperari possit horti adinstar, vt ille loquitur, re-
gnum excolendum, si aula speciem agri habere
videatur inculti? Si erga proxima friget cura, er-
ga exteriùs posita qualiter incalescet? Tales ergo<marginalia>Aulici|quales fu-|turi.</marginalia>
esse decet aulicos viros, vt naturæ bona indicio frontis
aperiant: & poßint agnosci de moribus, cùm videntur:
sic ille. D. Pauli plena maiestatis vox. 1. Tim. 5. v. 8.
Si quis autem suorum, & maximè domesticorum curam<marginalia>1. Tim. 5.|v. 8.</marginalia>
non habet, #.fidem negauit, & est infideli deterior. Quod
quidem in casu nostro specialem videtur habere
efficaciam, vbi de aulâ loquimur, in quâ de bono
odore Christiani nominis pro conuersione Gen-
tilium, & conuersorum in fide progressu, cura
debet haberi præcipua; quæ tamen penitus vide-
tur abiecta, si domesticorum inprimis non per-
uigil habeatur. Qui enim suos negligit, videtur fidem,<marginalia>P. Cornel.</marginalia>
& Christianismi famam negligere, esseq&#x0301;ue causa cur
infideles blasphement Christum & Christianos. Verba
sunt magni Interpretis in eum locum, Et est infideli
deterior. Quomodò ergo pro infidelium conuer-
sione operam possit vtilem adhibere?</P>
<P>  <absatz-nummer>14</absatz-nummer> Post hæc auaritiæ scopulus attentissimè<marginalia>Auaritiæ|scopulus|declinādus|Proregi.|Cassiodor.</marginalia>
declinandus, in quem plures infeliciter impege-
runt: Regina illa procacium vitiorum, vt Cassiodo-
rus loquitur lib. 12. 1. quam opulentia Indica ve-
hementiùs exstimulat, vt insatiabiliter domine-
tur. Præclarum illi testimonium exhibuit Apo-
stolus Timotheo scribens, dum ait: Radix omnium
malorum est cupiditas, quam quidam appetentes, erra-
uerunt à fide. 1. Tim. 6. v. 10. Circa quod Diuus<marginalia>1. Tim. 6.|v. 10.</marginalia>
Valerianus Homiliâ 20. ita scribit: Et verò, dile-
ctißimi, si respiciamus ad singula, quibus ab initio vitam
suam habendi studio conditio humana prostituit: nihil<marginalia>P. Valeria-|nus.|Eiusdem|damna.</marginalia>
est malorum, quod non cupiditas aut concipiat, aut
pariat, aut pascat, aut nutriat. Sic ille eleganter
exornans positionem. Nec prætermittenda aurea
D. Petri Chrysologi pro eôdem sententia: Ser-
mone 126. ita loquitur: Quisquis est ab huius mam-<marginalia>D. Chryso-|logus.</marginalia>
monæ captiuitate liber, & pecuniæ jam crudeli ponde-
re non grauatur, consistat in speculâ cælesti, & inde
despectet mammonam mundo & mundanis tyrannico
furore dominari. Imperat gentibus, jubet regnis, bellæ
mandat, comparat bellatores, sanguinem vendit, agit
mortes, prodit patrias, vrbes destruit, subdit populos,
arcas vrget, versat ciues, foro præsidet, jus delet, fas ne-
fasq&#x0301;ue confundit, & ad mortes vsque tendendo, fidem
tentat, violat veritatem, famam carpit, honestatem<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0090.jpg/>
@@1@<SE90>Proreges Indici quomodo contractus agere, &c. 71
<duolan 2><-P>dißipat, soluit affectus, innocentiam tollit, pietatem se-
pelit, neceßitudinem scindit, amicitiam subruit. Et
quid pluræ? Hoc est in mammona dominus iniquitatis,
qui iniquè humanis & corporibus dominatur, &
mentibus. Hæc ille. Iuxta quæ, cùm fidem in
talibus satis juxta Apostolum Patres fateantur
infirmam; ex eo pariter habetur, quàm dede-
ceat illos qui pro amplificandâ fide vt motores
præcipui ad regiones Indicas destinantur. Vi-
dendum ergo jam quibus contingat modis in hoc
pelago naufragari.</P>
<Z><A+2>CAPVT III.</A+2>
<A+1>An liceat Indicis Proregibus quæstuo-
sos contractus exercere.</A+1></Z>
<P><INI3>A</INI3>N inquam liceat emere vt vendant ea,
quæ aliis licent, vt sint honorabiles mer-
catores. Circa quod</P>
<P>  <absatz-nummer>15</absatz-nummer> Dico primò. Publicum hoc exercitium<marginalia>Assertio 1.|contractare|publicè|mortale esse|in Proregi-|bus.</marginalia>
non licet, estq&#x0301;ue graue peccatum. Id constat;
quia legibus prohibentur, & ita quæ fuerint nun-
dinationi exposita, si deprehendantur, amittun-
tur. Neque vllus erit qui mutire audeat, & de-
fensioni se præferat, ne maiora inde sint incom-
moda subituri. Est ergo grauis, & obligationem
consentaneam secum afferens prohibitio: ac
proptereà eam apertè violare eum, qui ante om-
nes alios est custodiendis legibus constitutus, non
stat sine lethalis culpæ reatu. Videantur dicta<marginalia>Sicut & in|Regijs Au-|ditoribus.</marginalia>
Titulo præced. cap. 9. & 10. Id quod etiam de Au-
ditoribus Regiis dictum sit, qui de eo juramen-
tum emittunt, sed implicitum, vt ex illius formâ
probat Illustrissimus Villaroel Parte 2. quæst. 15.
art. 1. num. 17. licèt reuera non ita appareat ex il-
lius tenore.</P>
<P>  <absatz-nummer>16</absatz-nummer> Dico secundò. Si Prorex pecuniam fido<marginalia>Assertio 2.|non ita, si|per alios id|faciant,|quod &|Clericis li-|cet.</marginalia>
mercatori tradat, vt cum eâ propriæ junctâ nego-
tietur, & partem lucri retineat, non videtur in eo
mortale crimen intercedere. Id probo ex com-
muni sententiâ de negotiatione Clericorum per
alios, quando dicto modo fit: esse enim à culpâ
mortali immunem tenent quamplures, quos
adducit & sequitur Diana Parte 1. tract. 8. Resol.
72. & magis ex professo Parte 9. tractat. 7. Resol.<marginalia>Vide Tit.|9. n. 147.|& 148.</marginalia>
69. quibus addandus Eligius Bassæus v. Clericus
num. 14. §. Prætereà. Est autem prædicta obli-
gatio strictior, vtpotè à sacris Canonibus profe-
cta, & quia ratio prohibitionis eorum statui ma-
gis contraria deprehe&#x0303;ditur, quia à sacrorum curâ
& deuotione in ipsis auertuntur; & tamen per
alios licet: ergo multò id potiùs in laicalis mu-
neris Magistratu. Et quidem Franciscus Syluius
in 2. 2. D. Thomæ quæst. 77. art. 4. præfatam sen-<marginalia>Franciscus|Syluius,</marginalia>
tentiam probans, sic ait: Rationes prohibitionis non
pariter locum habent quando aliquis negotiatur per
alium, nullam ipse præstans operam, sed solùm commu-
nicans pecuniam: tum denique quia sic pecuniam sub-
ministrare non est propriè negotiari: nam & viri no-
biles, & matronæ honestæ ita subinde lucrum quærunt,
nec proptereà censentur negotiari. Hæc ille. Iuxta
quæ id sequitur quod intendimus, & ita Proreges
sic agentes non esse mortalis criminis reos.</P>
<P>  <absatz-nummer>17</absatz-nummer> Dico tertiò. Assertio præfata non habet<marginalia>Assertio 3.</marginalia>
locum, quando negotiatio fit interuentu filio-<-P>@@

<-P>rum, aut famulorum. Id probo. Quia tunc Pro-<marginalia>Nisi fiat-|interuentu|filior&#x0169;, &|famulor&#x0169;.</marginalia>
rex ipse est causa principalis, & eo modo nego-
tiantur magni quique mercatores, vnde occulta
esse negotiatio nequit, & id est juxta distinctio-
nem, quam loquentes de Clericis adhibent Re-
natus & Syluius à Dianâ adducti. Licèt in Cle-
ricis alia sit specialis ratio, de quâ nuper: scilicet
à cura diuinorum eâ solicitudine diuelli: quæ
ratio vrget, etiamsi ponamus occultam esse ne-
gotiationem, dummodò in eâ ipsi sint causa prin-
cipalis. Quod secùs accideret in Proregibus, si
stare posset, vt per filios & famulos neg otiantes,
occulta esse posset negotiatio; tunc enim id sine
mortali peccato contingeret. Non posse autent
ita contingere manifestum est, quia omnibus cō-
stat filiis & famulis non esse adeò ingentes pecu-
niæ quantitates, quibus emere possint id, quod
posteà exponunt venditioni.</P>
<P>  <absatz-nummer>18</absatz-nummer> Dico quartò. Negotiatio in mercibus<marginalia>Assertio 4.|& in mer-|cibus pro-|hibitis,|quia præiu-|diciales re-|gno.</marginalia>
prohibitis, si illa regno præiudicialis sit, non po-
test à Prorege vllatenus exerceri, neque etiam ob
interesse aliquod indulgeri. Ratio est clara; quia
ex officio debet communi regni bono consulere:
ergo non licet illi quod bono tali contrarium in-
uenitur. Euidens est discursus: ex quo vlteriùs
sequitur ad restitutionem teneri. Est communis
Doctorum sententia, qui vno id videntur ore fa-<marginalia>Ex quo &|obligatio|restitutio-|nis.</marginalia>
teri. Pro quo videndus P. Lessius lib. 2. cap. 13.
num. 70. P. Dicastillus lib. 2. tractat. 2. disputat. 3.
num. 88. Pharaonius pag. 245. & Bonacina Tomo
2. disputat. 1. de restitutione quæst. 3. Puncto 8. num. 4.
Iuxta quos Principes, Magistratus, Prætores, &
Duces belli tenentur ad restitutionem, si omit-
tant impedire furta, latrocinia, iniusta monopo-
lia, & similia damna, cùm possint sine suo nota-
bili detrimento. Quod est ad Prælatos Religio-
sos extendendum, vt cum aliis probat P. Sancius
lib. 6. Operis moral. cap. 14. num. 33. Est autem re-
stitutio facienda iis, quibus damnum illatum fue-
rit: quod in particulari casu, viri prudentis consi-
lio adhibito dispiciendum.</P>
<P>  <absatz-nummer>19</absatz-nummer> Dico quintò. Si non sit negotiatio præ-<marginalia>Assertio 5.|in non præ-|iudiciali-|bus aliter|pro foro cō-|scientiæ, sed|dar ipro ijs|licentia ne-|quit.</marginalia>
judicialis, in foro conscientiæ licebit eo modo,
quo aliæ, de quibus dictum: non verò publicè;
sicut nec licentia concedi; quia cùm sit manifestè
contra legem, cuius obseruantia, sicut & aliarum,
ad Proregem præsertim spectat, id stare sine
graui conscientiæ grauamine nequit. Videantur
dicta Titulo præced. num. 100. & 101. circa Regii
Consilii Præsidem.</P>
<P>  <absatz-nummer>20</absatz-nummer> Dico sextò. In casu dicto non potest<marginalia>Assertio 6.|neque pro|nauigijs de|Permiso.</marginalia>
Prorex nauigia, quæ de permiso dicuntur, con-
cedere. Id probo; quia permissiones istæ sunt re-
uerà licentiæ, vnde & petuntur, & non exiguo
sumptu comparantur: licèt nec scripto, nec viuâ
voce, per modum positiuæ concessionis proue-
niant, p&#x0153;næ periculum præuidendo. Quòd si
tale beneplacitum non extaret, minimè nauiga-
tio assumeretur: Atqui hoc licentiam inuoluit<marginalia>Vbi promis-|sio pro lice&#x0303;-|tia habe-|tur.</marginalia>
nomine variato: ergo non licet, sicut neque ex-
pressa. Maior est clara, & Minor ostenditur ex
Cap. Siseruus 2. §. 4. dist. in quo sic dicitur: Si
seruus sciente, & non contradicente domino suo, in<marginalia>Cap. Si|seruus.</marginalia>
Clero fuerit ordinatus, ex hoc ipso liber & ingenuus erit.
Sed si ignorante domino, licet ei &c. Vbi taciturni-
tas domini videntis licentia computatur, cùm id
permiserit, quod poterat impedire. In casu au-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0091.jpg/>
@@1@<SE91>72 Thesauri Indici Titulus III. Cap. IV.
<duolan 2><-P>tem nostro plus est aliquid, quia beneplacitum
exquiritur, & dissimulanter exploratur.</P>
<P>  <absatz-nummer>21</absatz-nummer> Dico septimò. Oppositum non vide-<marginalia>Assertio 7.|oppositum|nō esse im-|probabile.</marginalia>
tur improbabile, quia voluntas Regis non est ita
amarè interpretanda in re non penitus præiudi-
ciali, & quæ pro parte aduersa suas etiam habet
congruentias, estq&#x0301;ue populo plausibilis & ju-
cunda, tum propter abundantiam mercium, tum
ob varietatem, ex quâ homines conditionis me-
diocris commodum non leue reportant, viliore
pretio quæ sibi sunt necessaria comparantes: &
Ecclesiæ ornamentis etiam necessariis abundan-
tiùs & commodiùs instruuntur. Hoc certè si
quandoque accidat, quomodò potest Regi piissi-
mo ingratum penitus accidisse?</P>
<Z><A+2>CAPVT IV.</A+2>
<A+1>An Proreges Jndici munera possint
accipere.
§. I.
Tribus Assertis obligationis qualitas
stabilitur.</A+1></Z>
<P><INI3>C</INI3>Ommunis est pro cunctis Proregibus dif-
ficultas: sed specialis pro Indicis ex eo
redditur, quòd amplior in illis esse copia
potest & munerum pretium superius: & ita vi-
dendum quid circa hoc leges conscientiæ pa-
tiantur.</P>
<P>  <absatz-nummer>22</absatz-nummer> Dico primò. Proreges Indici non pos-<marginalia>Assertio 1.|Proreges nō|posse mune-|ra accipere|à litiganti-|bus.</marginalia>
sunt munera accipere ab iis, qui coram ipsis cau-
sam agunt, aut verosimiliter creduntur acturi.
Constat ex L. 56 tit. 5. nouæ Recopilat. In quâ Au-
dientiarum Præsidibus id specialiter imperatur,
sicut & vxoribus, & filiis. Sunt autem Proreges
Audientiarum Præsides; vnde manifestè in lege
dictâ videntur comprehensi: quæ munera qui-
dem cuiuscumque valoris excludit verbis illis:
Presente, ni da diua alguna, de qualquier valor que sea,<marginalia>Legis ver-|bæ.</marginalia>
nicosas de comer, ni beber. Est autem illud juri Cæ-
sareo conforme: sic enim habetur L. Plebis scito.
D. de officio Præsidis, & L. Solet. D. de officio Procon-
sulis.</P>
<P>  <absatz-nummer>23</absatz-nummer> Dico secundò. Lex præfata obligat sub<marginalia>Assertio 2.|obligatione&#x0303;|esse sub|mortali.</marginalia>
mortali, nisi obstet materiæ paruitas. Ita Nauarra
lib. 3. de restitut. c. 3. n. 14. P. Tho. Sancius lib. 3. Con-
siliorum, c. vnico dub. 1. n. 25. & alii. Constatque ex
eo quòd lex circa materiam versatur grauissimam,
& nisi legislatoris voluntas grauem obligationem
induceret, non esset sufficienter communi bono
prouisum, de quo diximus Titulo præcedenti nu-
mer. 3.</P>
<P>  Paruitas autem materiæ non est regulanda ju-<marginalia>Quæ mate-|riæ parui-|tas excu-|set.</marginalia>
xta ea, quæ circa materiam peccati in furto à Do-
ctoribus traduntur: nam licèt talis quantitas sit
vt ablata peccati mortalis reum faceret, potest
parua censeri in munere oblato Proregi, vt no-
uorum pomorum canistrum, aut vini pretiosi la-
gena. Et sic alia. Attentâ enim dignitate perso-
næ, parua hæc sunt, quæ aliorum comparatione<marginalia>Iuxta per-|sonæ digni-|tatem qua-|litas mune-</marginalia>
non talia censerentur. Pro quo est Cap. Etsi quæ-
stiones, de simonia. Cùm enim quæstio proposita<-P>@@

<-P>esset Pontifici de equo, quem Cardinalis Lega-<marginalia>ris æstimā-|da.</marginalia>
tus acceperat à fratre Archiepiscopi, eo inscio,
qui ex eius manu Pallium erat accepturus, scru-<marginalia>Cap. Etsi|quæstio-|nes.</marginalia>
pulum exemit, dicens: Si ergo prædictorum Cardi-
nalis, & fratris tui personam, & qualitatem pensamus,
non fuit magnum ab eôdem fratre tuo Cardinali equum
vnum transmitti, quem etiam ioculatori non petenti,
vir tantus & tam abundans fortè donaret. Sic Pon-
tifex; & tamen constat equum tanti valoris esse,
vt eius furtum multorum grauium furtorum ma-
teriam & malitiam adæquaret. Licèt autem plu-
res scriptores apud P. Sancium suprà num. 16. re-
ceptionem munerum in paruâ etiam quantitate
vti lethalem damnent, ob præfatæ legis rigorem;
quod & ipse Pater tenet num. 17. alii tamen apud
eumdem contrarium censent, num. 15. & mirum
est illum cum prioribus censuisse, qui posteà
num. 26. citato manifestè asserit à culpâ graui ma-
teriæ paruitatem excusare. Pro quo est ratio à
Pontifice adducta citato in Capite, vbi ita subdit:
Quod autem scriptum est (Isaiæ 33. v. 15.) Beatus<marginalia>Isaiæ 33.|v. 15.</marginalia>
qui excutit manussuas ab omni munere, de illis donis
dictum est, quæ accipientis animum allicere, & peruer-<marginalia>Quæ Deus|non admit-|tenda præ-|scribat.</marginalia>
tere solent, &c. Quis autem credat Principem vi-
rum, & in summo potest Regem dignitatis fasti-
gio locatum, muneribus huiusmodi ita allicien-
dum, vt justitiam violet, & ad patranda indecora
atque indigna peruertendum? Lex ergo non
est ita rigidè accipienda; vel si respectu aliorum
id debeat admitti, non tamen Proregum, quorum
honori à legislatore consultum, vt cùm Præsides
expresserit, Proreges tamen, licèt Præsides sint,
noluerit expressè nominare.</P>
<P>  <absatz-nummer>24</absatz-nummer> Dico tertiò. Quòd Proreges, sicut &<marginalia>Assertio 3.|obligatione&#x0303;|esse ad resti-|tuend&#x0169; ac-|cepta.</marginalia>
alii in citatâ lege contenti (Audientiarum in-
quam Senatores, Auditores criminis, Fiscales &c.
pro quibus & extant leges Indicæ apud Dom.
Solorzanum lib. 4. cap. 4. num. 17. & 18. & in
Politicâ pag. 778. & Dom. Villaroel Parte 2.
quæst. 15. Artic. 2. num. 12. & seqq. Circa quas &
inferiùs inquirendum Titulo sequenti Cap. 2.)
contra eamdem legem recipiunt, tenentur resti-
tuere. Sic quamplurimi, quos adducit, & sequi-
tur P. Sancius suprà num. 26. Qui id fundant in
verbis ipsius legis, ait enim: No puedan recebir<marginalia>Verba Le-|gis.</marginalia>
porsi, nipor interposita persona, &c. Tollit ergo acci-
piendi potestatem, & ita dominii translationem.<marginalia>Non pos-|sit,</marginalia>
Sed fundamentum hoc non est adeò solidum:
quia quod licitè fieri non potest, rectè dicitur<marginalia>Non ar-|guit inua-|liditatem|actus.</marginalia>
non posse fieri ob solam rationem prohibitionis.
Sic Genes. 39. v. 9. Quomodo ergo possum hoc malum
facere? Verba sunt Ioseph adulterium detestan-<marginalia>Gen. 39.|v. 9.</marginalia>
tis. Lucæ 11. v. 7. Non possum surgere, & dare tibi.
Iob 9. v. 12. Quis dicere (Deo) potest: Cur ita<marginalia>Lucæ 11.|v 7.</marginalia>
facis? & alibi frequenter in Scripturâ. Quod et-<marginalia>Iob 9. v.|12.</marginalia>
iam est juris loquendi modo conforme. Cap.
Exposuistis, de corpore vitiatis, sic dicitur de haben-<marginalia>Cap. Ex-|posuistis.</marginalia>
te manum vnam, & alterâ mutilato: Cùm pro
tam enormi defectu ad sacros non poßit Ordines pro-
moueri. Cap. Ex tenore, de temporibus Ordinatio-<marginalia>Cap. Ex-|tenore.</marginalia>
num, sic etiam habetur: Clericus adeò deliquit,
quòd si peccatum eius esset publicum, ampliùs non posset
ad superiores Ordines promoueri. Cap. Si quis, de<marginalia>Cap. Si|quis.</marginalia>
eo, qui cognouit consanguineam vxoris suæ:
Nec vllo vnquàm tempore alijs se poterunt matrimo-
nijs copulare. Cap. Oues. 2. Quæst. 5. Sic ex Di-<marginalia>Cap. Oues</marginalia>
uo Anacleto Epist. 2. Oues, quæ suo Pastori commissæ<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0092.jpg/>
@@1@<SE92>Proregibus quid circa munerum liceat acceptionem. 73
<duolan 2><-P>sunt, eam nec reprehendere, nisi à fide exorbitauerit:
nec vllatenus accusare possunt. Quòd autem valida
accusatio sit, constat ex Cap. Si quis eadem Quęst.
Sic etiam alibi. Videatur Diana Parte 10. Tract.
12. Resolut. 7. à me post hæc scripta visus, apud
quem & alij.</P>
<P>  <absatz-nummer>25</absatz-nummer> Vbi mirabilis est quorumdam distinctio<marginalia>Distinctio-|nem inter|Non po-|test, &|Non pos-|sit esse fri-|uolam.</marginalia>
dicentium, cùm in lege dicitur Non potest, non
semper actum esse nullum, benè autem cùm di-
citur Non poßit: quod ex Bartholo ponit P. San-
cius num. 26. citato, & ex aliis P. Henriquez Lib.
13. Cap. 28. num. 8. Quis enim non videat hoc
esse futile, & contra leges Grammaticæ, à quâ
petendæ vocum significationes: & ex qua etiam
constat non esse aliam significationem verbi in
subiunctiuo ab eâ, quæ Indicatiuo competit. Et
quidem si aliqua esset differentia in casu nostro,
maior videtur ratio, vt cùm de præsenti est ser-
mo in modo Indicatiuo, actus annulletur, &
non ita cùm per subiunctiuum; quia illius perfe-
ctior significatio est, vimq&#x0301;ue suam verbum pe-
nitus exprimit; non sit cùm per alium. Quod
prætereà ex adductis Textibus falsum deprehen-
ditur, in quibus per subiunctiuum prohibitio sta-
tuitur, & tamen non annullantur actus, vbi ta-
lis est loquendi modus, in nonnullis scilicet eo-
rum.</P>
<P>  <absatz-nummer>26</absatz-nummer> Probo ergo illam ex dictis num. 22. &<marginalia>Assertionis|genuina|probatio.</marginalia>
in alio ibidem citato. Nam si lex ista non annul-
laret actum, non esset sufficienter consultum
bono publico in re momenti summi: sublatâ e-
nim obligatione restitutionis sola conscientiæ o-
bligatio facilè deuorabitur, cùm illius violatio
remedium obuium p&#x0153;nitentiæ habeat. Vermis
autem conscientiæ, quando obligatio restituen-
di vrget, est durum valde tormentum: cuius hor-
rore scimus multos ab iniquâ acquisitione diuel-
li, qui eo sublato non dubitarent peccatum lethi-
ferum deuorare.</P>
<P>  <absatz-nummer>27</absatz-nummer> Deinde argui potest. Quia accipientes<marginalia>Alia ex|defectu ti-|tuli pro|acquisitio-|ne.</marginalia>
non habent titulum validæ acquisitionis: si e-
nim aliquis, ille esset gratuitæ donationis: At-
qui ille talis non est, eò quòd sit inuoluntaria:
nemo enim nisi inuitus dat, vel vt vexationem
redimat; vel quia, quod obtinere nititur, putat se
aliter non assecuturum: quod si sciret, neutiquam
daret, vt experientiâ constat: nullus enim erga
prædictos ita piè afficitur, vt ad donandum be-
neuolentiâ moueatur; cùm potiùs odiosos
habeantillos, à quibus sola iustitia, aut pietas,
non valent profuturum quidquam deriuare.
Quod potest vsurarum exemplo fulciri, vbi gra-
tuita donatio non est, & ideò obligatio restitu-
tionis interuenit. Videatur P. Sancius suprà
num. 24. cum Soto, Sandoual, & Mercado, in-
uoluntarietatem largitionum huiusmodi conte-
status.</P>
<Z><A+1>§. II.
Tres aliæ pro eodem Assertiones.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>28</absatz-nummer> <INI2>D</INI2>Ico quartò. Oppositum non caret<marginalia>Asser. 4.|Oppositum|esse proba-|bile.</marginalia>
probabilitate. Probatur Primò, quia
sic tenent plures, quos adducit P. Sancius suprà
nu. 28. qui præter citatos ait sic tenere P. Hen-
riquez, & alios viros doctos à se consultos: pro<-P>@@

<-P>quo & alios adducit Cardinalis Lugo Disput. 37.
de Iustitia num. 134. dicens esse satis probabile.
Prætereà est ratio pro eodem, quia dicta lex non
exprimit obligationem restitutionis, & ita non
debet ad illam extendi, iuxta communem do-
ctrinam de legibus, quam benè expendit præ-
ter alios Bonacina Tomo 2. Tractatu de legibus Di-
sput. 1. Quæst. 1. Puncto 7. §. 5. num. 8. Versa-
mur enim in materiâ odiosa, in qua legislato-
ris intentio iuxta verba est regulanda, qui po-
tuit irritantem addidisse formulam, & cùm non
addiderit, non videtur eam voluisse. Nam si
voluisset, expreßisset. Cap. Ad audientiam, de deci-
mis.</P>
<P>  <absatz-nummer>29</absatz-nummer> Dices, Assertione istâ robur præcedentis<marginalia>Quomodo|Assertio|ista robur|præcedentis|non insrin-|gat.</marginalia>
infringi: si enim prædicti probabiliter possunt
accepta retinere, id certè illis satis, vt quidquid
de peccato in acceptione sit non multùm hæ-
reant circa illam. Fateor instātiam esse robustam,
& proptereà expediens fore, vt in præfatâ lege
& aliis, restitutionis obligatio, sublatâ transla-
tione dominij, exprimeretur. Nihilominus
sententia seuerior, quæ & verior, si non omnes,
plures tamen poterit in officio continere magis
de conscientiæ securitate solicitos. Et quidem
de omnibus loquendo, valde dissonum rationi
esset, viros sapientes, & sapientium præcipuos,
qui in iudicando aliorum caussas, probabiliores
debent & receptiores amplecti sententias (quid-
quid de gradu obligationis sit) in negotio salu-
tis æternæ, & propriæ suæ damnationis periculo,
minùs securas, & plenas inconuenientibus con-
sectari.</P>
<P>  <absatz-nummer>30</absatz-nummer> Dico quintò. Proreges (& idem dici<marginalia>Assertio 5.|Ab Epis-|copis &|Clericis|munera|accipi|posse.</marginalia>
potest, licet non ita certò, de aliis in lege propo-
sitis) munera possunt ab Episcopis accipere:
quod & verosimiliter potest de aliis affirmari
Clericis, de iis, quæ ad liberam penitus eorum
dispositionem spectant. Id probo. Nam Epi-
scopi non sunt ex subditorum numero, nec lites
habituri, quæ ad eos spectent. Si quæ autem
pro Ecclesiâ, id nocere Ecclesiæ nequit, sed po-
tiùs seruire profectui. Nec dici potest eorum<marginalia>Etiamsi|cognatos|habeant|litigaturos.</marginalia>
cognatos lites habere posse: id enim non obstat,
cùm lex de cognatis eorum nihil disponat, qui
non sunt lites habituri. Et quidem expressio il-
la circa litigantes, aut verosimiliter litigaturos,
videretur impertinens: qui cùm vir aliquis sit,
qui cognatum aliquem non habeat, omnes re-
manent comprehensi, & ita est inutilis prorsus
expressio. Ex quo non venit prorsus probanda
quorumdam doctrina, qui dicunt legem ad om-
nes subditos extendi, quia omnes possunt liti-
gare, quos adducit & sequitur P. Sancius n. 18.<marginalia>Legem non|extendi ad|omnes, sed|ad expres-|sos, contra|aliquos|ostenditur.</marginalia>
Propter quod & idem num. 30. existimat dictâ
lege comprehensos peccare quidem munera à
quibuslibet accipientes; sed quæ acceperint ab
iis, qui neque habuêre litem, neque habent, nec
sunt imposterùm habituri, non teneri restituere.
Quod quidem, si de graui peccato loquatur, non
videtur admittendum; quia ideò ad restitutionem
non obligat lex, quòd talis acceptio non videa-
tur grauibus inconuenientibus violandæ iustitiæ
obnoxia: Atqui iis cessantibus non est funda-
mentum, ex quo inferri possit obligatio sub mor-
tali, quia illud ipsum solum esse potest, violan-
dæ inquam iustitiæ: ergo non est obligatio talis<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0093.jpg/>
@@1@<SE93>74 Thesauri Indici Titulus III. Cap. IV.
<duolan 2><-P>asserenda. Propter quam rationem videtur etiam<marginalia>Ab Audi-|toribus|posse mu-|nera Pro-|reges acci-|pere, &|non nullis|aliis.</marginalia>
dicendum Regios Auditores, & Togatos alios,
ac minores Officiales non prohiberi quò minus
munera possint Proregibus exhibere; quia ij a-
pud illos rarò litigant. Et licèt debeant circa eo-
rum agendi rationem valde esse foliciti, & si ne-
glexerint admonere, immo & mulctare id non
est propè litigare.</P>
<P>  <absatz-nummer>31</absatz-nummer> Dico sextò. Munera data à consangui-<marginalia>Assertio 6.|Posse etiam|à cognatis,|& amicis.</marginalia>
neis, vel ab aliis, ex respectu amicitiæ, quæ sta-
ret etiamsi ij, quibus conserantur, non essent in
tali dignitate constituti, mortalis peccati labe
non inficiuntur. Vtrumque tenent graues Scrip-
tores, quos adducit & sequitur P. Sancius suprà
num. 20. & 21. Quod etiam tenet Cardinalis
Lugo supra num 132. §. quinta limitatio.</P>
<Z><A+1>§. III.
Pro Religiosis Resolutio postrema.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>32</absatz-nummer> <INI2>D</INI2>Ico septimò. Proreges nequeunt tutâ<marginalia>Assertio 7.|Non posse à|Religiosis,|si pretiosa.</marginalia>
conscientiâ à Religiosis munera acci-
pere pretiosa, ex auro scilicet, argento, lapidi-
bus pretiosis, & sic alia. Hoc videtur certissi-
mum, nisi vsus aliquando reddere illud incertum
conaretur. Sed ille potiùs dicendus abusus, eli-
minandus penitus, vti qui Religioso statui ni-
mis quantùm aduersetur. Vbi non iam ex Bulla
Clementis Octaui de largitione munerum ar-
guendum iuxta præscriptam in eâ formam, quam
in Hispaniâ non receptam boni testantur Aucto-
res, ex quibus P. Suarez Tomo 4. de Religione Tract.<marginalia>Bulla Cle-|mentis 8.|circa illa|quomodo|admissa.</marginalia>
8. Lib. 2. Cap. 26. n. 15. qui generalius etiam vide-
tur loqui P. Thomas Sancius Lib. 7. Operis mora-
lis Cap. 19. n. 42. & 100. & Bonacina Tract. de
largitione munerum Puncto 5. n. 3. & ab Vrbano
Octauo moderatam aduertit Cardinalis Lugo
Disput. 3. de Iustitia num. 169. Circa quod in Pro-
uinciis aliis multi loquuntur Auctores videndi
apud Dianam Parte 1. Tract. 6. Resolut. 1. apud
quem aliqui affirmant non esse vsu receptam,
quibuseum ipse videtur sentire; sicut & Thomas
Hurtadus Tract. 8. num. 880. quod tamen non
esse ita ostendit P. Filliucius Tract. 34. num. 80.
& Diana ipse Parte 8. Tract. 6. Resol. 12. retra-
ctat quod dixerat, eò quòd sit ab Vrbano O-
ctauo renouata. Quamuis & de ista renouatio-
ne, an sit generaliter admissa, possit etiam dubi-
tari. Et certè in his Prouinciis non videtur esse
in vsu.</P>
<P>  <absatz-nummer>33</absatz-nummer> Arguo igitur ex eo quòd Religiosus ne-<marginalia>Ratio As-|sertionis ex|defectu po-|testatis in|Religioso.</marginalia>
quit huiusmodi facere donationes. Et quidem
sine Prælati licentiâ indubitatum est, non solùm
ob paupertatis votum, per quod omnis actus
proprietatis excluditur, qualis est dictus; non e-
nim aliter de re datâ disponeret, si esset illius ab-
solutus dominus: sed etiam quia furtum com-
mittitur, dum res aliena tribuitur; est enim illa
non sua, sed Monasterij, Conuentus, aut Col-
legij. Quæ est communissima omnium de hac
materiâ scribentium sententia, & inconcussa do-
ctrina. Cum licentiâ autem pariter repugnat,
quia nullus illam dare Prælatus potest cùm<marginalia>Neque pro|eo licentia,|suffraga-|tur.</marginalia>
talis donatio sit statui paupertatis contraria:
vnde Doctores omnes de hoc agentes dicunt
donationes debere esse moderatas, & Religioso<-P>@@

<-P>statui congruentes, quales non sunt, quæ diuiti-
bus videntur propriæ, vt sunt istæ, de quibus a-
gimus. Videantur P. Suarez suprà Card. Lugo
num. 186. P. Molina Disput. 276. P. Sancius su-
prà, P. Lessius Libro 2. Cap. 32. num. 26. Malde-
rus in 2. 2. pag. 315. §. An autem, & seq. P. Tur-
rianus in Selectis Par. 2. Disp. 31. Dub. 66. impro-
babile censet oppositum, & alij. Qui prætereà
addunt licentiam futuram pro caussa pia. Pro
quo videndi alij apud Dianam, valoris quanti-
tatem limitantes Resolut. 4. etiam cùm caussa pia<marginalia>Prælatis|prohibitio|eadem.</marginalia>
est, & alij id arbitrio Prælati prudentis relinquen-
tes. Ex quibus aptissimè discurrit P. Lessius V.
Paupertas Religiosa Casu 5. in Resolut. posthumi. Do-
nationes autem, de quibus loquimur, à priuatis
factæ, non sunt in prædicamento pietatis. Ex
quo habetur neque Prælatum ipsum sic donare
posse, vt citati & alij aduertunt; quia non est
bonorum dominus; sed administrator; ad hunc
autem non spectat exorbitantes facere donatio-
nes.</P>
<P>  <absatz-nummer>34</absatz-nummer> Deinde argumentor. Nam Prælarus su-<marginalia>Vrgetur ex|voluntate|Summi|Pontificis|vt supremi|Prælati Re-|ligionum.</marginalia>
premus Religionum est Summus Pontifex; ergo
non licet Religiosis, quod illi constat manifestè
displicere, renue&#x0303;te voluntate & licentiam penitus
denegante. Tunc sic. Donationes tales sunt con-
tra voluntatem Pontificis, & qui eas sciret, abo-
minandas reputaret: id quod in Motu proprio
Clementis Octaui constat, etiam cum Vrbani
Octaui moderatione. Licèt enim dicamus non
fuisse receptum; benè tamen ex eo colligimus
quantitatem munerum non posse talem esse, vt
taxatam ab ipso incomparabili excessu præcedat.
Quod aliunde robustissimè comprobatur. Nam<marginalia>In Bulla|Clementis|nouum|non consti-|tutum ius,|ex quo ro-|busta in-|stantia.</marginalia>
Pontifex in præfato Motu proprio non condi-
dit nouum ius circa largitiones munerum in Re-
ligiosis, sed nouam tantùm formam, circa caussæ
approbationem tradidit, & p&#x0153;narum adiectione
firmauit. Vnde etiam admisso illo, & in viridi
obseruantiâ stante, quidquid ante illum licebat,
etiam posteà licet; & quidquid non licebat, est
illicitum. Sic tenent Sosa, Ortiz, Valerus, Ioan-
nes de la Cruz, Paulinus Berti, quos adducit &
sequitur Diana suprà Resolut. 2. Iuxta quam do-
ctrinam euidenter sequitur dictam largitionem
non esse licitam, & accipientem ad restitutionem
teneri. Nam ex eâ constat munera debere esse
valoris exigui, cùm eam Pontifex non de nouo
statuat, sed supponat, & ampliùs explicet. Cum-
q&#x0301;ue ad munera valoris non exigui largienda non
sit in Religiosis facultas, planè dispicitur per eam
non tranferri dominium, & ita obligationem re-
stitutionis superesse. De qua obligatione in sa-
tis moderatâ quantitate videndus Villalobos To-
mo 2. Tract. 35. Difficult. 32. n. 5.</P>
<P>  <absatz-nummer>35</absatz-nummer> Dici potest ex P. Suario suprà num. 14.<marginalia>Obiectio|ex potestate|Prælati ad|remunerā-|dum, iuxta|doctrinam|P. Suarij.</marginalia>
Prælatum Religiosum habere potestatem ad re-
muneranda obsequia, & prætereà ad præuenien-
dum aliquid gratis erogando, vt se vrbanum &
beneuolum ostendat, respiciendo ad Monaste-
rij vtilitatem. Addunt aliqui obligationem gra-
titudinis eam esse, vt plus debeat retribui, quàm
sit acceptum: vnde ad quartam partem excessûs
illud nonnulli extendunt: vt si merita valeant
duodecim, & à Religioso retribuantur sexde-
cim, non debeat indignum iudicari, etiam stante
rigore Bullæ Clementis Octaui, si illa nouum<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0094.jpg/>
@@1@<SE94>Proregibus quid circa munerum liceat acceptionem. 75
<duolan 2><-P>ius statuit. Cùm ergo oporteat beneuolos ha-
bere Proreges, & alios viros principes, quia id
potest in magnam Religionis vtilitatem cedere;
iuxta id poterunt munera tribuenda disponi, vt
scilicet pretiosa sint: vilia enim nec digna eo-
rum personis sunt, nec ad effectum dictum pos-
sunt conferre. Quòd si merita in illis iam præ-
cesserint, & vtilitatis fructus sit reipsa perceptus,
maior apparet ratio vberioris largitionis.</P>
<P>  <absatz-nummer>36</absatz-nummer> Sed hæc in caussa præsenti non vrgent.<marginalia>Obuiatum|illi ex do-|ctrina eius-|dem Pa-|tris.</marginalia>
Et qui P. Suarium adduxerit, obseruare debet
quòd apud eumdem citato loco dignum consi-
deratione succurrat, dum illa verba subiungit:
Respiciendo semper ad maiorem proximorum ædifica-
tionem, vel ad Monasterij vtilitatem. Sic ille. Quod
ergo cum proximorum ædificatione stare ne-
quit, non est gratitudinis respectu conferendum,
etiamsi ad vtilitatem Monasterij conferre possit.
Atqui munera, de quibus loquimur, cum ædifi-
catione stare non possunt, quæ scandalo potiùs
sunt, eorum etiam, qui accipiunt, si velint vera
nuntiare: ergo ex respectu gratitudinis, aut quo-
cumque alio nequit illorum iusta largitio con-
stare.</P>
<P>  <absatz-nummer>37</absatz-nummer> Doctrina ergo illa de superabundanti re-<marginalia>Retributio-|nis ex gra-|titudine|debitæ,|qualis esse|excessus de-|beat in|Religiosis.</marginalia>
tributione, in Religiosis non debet ita accipi, vt
esse debeat in rebus eiusdem generis; aliàs be-
neficia illis collata, valde ipsis onerosa redderen-
tur. Nam si tribuenti duodecim aureos debeat
reddere sexdecim, & sic proportionaliter, quæ-
nam esse domus Religiosa poterit, cui benefi-
cia non obsint, ampliora, quàm acceperit, red-
dituræ? Ex quo apparet non esse admittendum
modum dicendi Thomæ à Iesv in Cap. Non dica-
tis Parte 3. Cap. 2. Dub. 1. §. Dixi fas esse. vbi
ait Beneficiarium Regularem posse compensare
14. aut 15. aureis id, quod ad æqualitatem arbi-
trio boni viri compensaretur 12. Dubio autem
4. in principio, de Prælatis generaliter loquens
ad doctrinam præfatam se remittit. Debent
ergo esse retributiones pauperum, quos gra-
titudo non obligat ad superabundantem lar-
gitionem, sed ad officia illorum statui pro-
pria, quæ ad orationes, & sacrificia frequen-
tiùs reduci solent, & alia spiritualis ordinis, quæ
temporalibus beneficiis acceptis sunt incompa-
rabiliter pretiosiora. Et de temporalibus acce-
dere aliquid poterit, quod possit cum ædificatio-
ne componi. His addo, cùm Proreges, aut viri
principes gubernationi præfecti, aliquid in vtili-
tatem Religiosorum præstant, non donare de
suis metipsorum bonis, sed gratiam aliquam eo-
rum facere, quæ administrant, & cum bona Re-
gis venia possunt illis, exclusis aliis, applicari. Vel
fauore aliquo eos prosequendo, ex quo emo-
lumentum sequi possit. Cùm ergo de suis non
tribuant, non resultat ex tali beneficio obliga-
tio, vt Religiosi de suis debeant pretiosas largi-
tiones cumulare. Præterquam quod qui illas
communiter faciunt, non Religionis vtilitatem,
aut honestum aliquem, ac Religioso statu dign&#x0169;
respectum præseferunt, sed quem ipsi sciunt, &
Deus, qui non irridetur, iuxta Apostoli moni-
tionem.</P>
<P>  <absatz-nummer>38</absatz-nummer> Dici vlteriùs potest sic largientem esse
Beneficiarium, habentem scilicet animarum cu-<marginalia>Beneficiarij|si sint, an|plus aliquid</marginalia>
ram, seu Doctrinam, quam vocant, & ita ha-<-P>@@

<-P>bere liberam emolumentorum Beneficialium ad-<marginalia>liceat pre$unclear|quo quid|faueat.</marginalia>
ministrationem; tales autem posse cumulatiùs
donare, nec posse illis vllam fieri restrictionem,
vt loquitur P. Molina Disput. citata §. Religiosus,
in fine iuxta doctrinam Nauarri in Cap. Non dica-
tis num. 9. & seqq. & poterat etiam citare illum
in Commentario 2. de Regularibus num. 10. & 11.
Tractatu de Redditibus Ecclesiasticis Quæst. 3. Monito
25. & in Consilio 70. de Regularibus. Fauetq&#x0301;ue Cle-
ment. 2. de Regularibus. §. Sed & valet, de vita &
honest. Clericor. vbi statuitur differentia inter
Regularem simplicem, & Beneficiarum, quòd
hic absque facultate Superioris possit immediatè
in opera pia impendere, non tamen ille.</P>
<P>  <absatz-nummer>39</absatz-nummer> Verùm ex hoc ipso, quod in Clemen-<marginalia>Non posse|resoluitur,|quia circa|pia tan-|tum illius|facultas.</marginalia>
tinâ dicitur, facilè intelligi potest non esse exa-
ctam responsionem. Nam talis Beneficiarius in
opera pia debet impendere: Atqui ea, de quibus
agimus, talia non sunt, neque quoad substan-
tiam, neque quoad modum, cùm in eis ædifica-
tionis vmbra non appareat, neque in bonum a-
liquod Beneficialis Ecclesiæ, aut Religionis di-
rigatur. Et opera debere esse pia omnes Docto-
res tradunt, ex quibus plures adducit P. Sancius
Lib. 2. Consiliorum Cap. 38. ex quo Cardinalis Lu-
go Disput. 4. de Iustitia num. 9. alios accumulans
& P. Molina superiùs adductus idem affirmat.
Pro quo & videndus P. Lessius Lib. 2. Cap. 4.
num. 47. & quia Religiosus non habet dominium
eorum, quæ largitur, cùm non acquirat sibi, sed
Ecclesiæ aut monasterio, iuxta receptissimam<marginalia>Circa mo-|dum resti-|tutionis vi-|de Nauar-|ram Li-|bro 3.|Cap. 1.|num. 201.</marginalia>
sententiam: inde habetur obligari eum, qui reci-
pit, ad restitutionem: quòd si ille non restituat,
tenetur ipse restituere de iis, quæ ad congruam
potest sustentationem assumere. Quæ omnia
sunt explorata iuxta communes regulas de resti-
tutionis obligatione. Quamuis P. Wadingus
Tractatu de Contractibus Disput. 2. Dub. 3. §. 2. n. 11.
affirmet probabile esse donationes esse validas,<marginalia>Singularis|sententia|P. VVadin-|gi, defectā|dominij|non obsta-|re donatio-|ni, refelli-|tur.</marginalia>
non obstante defectu dominij: quia eiecti à Re-
ligione dominio carent; & tamen validè, licet
illicitè, donant, iuxta satis probabilem sententiam.
Quod fundamentum est satis debile, quia Reli-
gio de eiectis non curat, sed velut extraneos re-
putat: vnde omne ius circa eorum frequentes
donationes videtur abdicasse. Pro quo videndus
P. Molina suprà §. Quoad ceteros & P. Lessius<marginalia>Licentiùs|loquitur|Thomas|Hurtadus|Tract 8.|cit. n. 912.</marginalia>
Lib. 2. Cap. 41. num. 113. Non ita in Beneficia-
riis, quos oportet esse lectissimos: vnde senten-
tia P. Wadingi non videtur admittenda, stante
in contrarium agmine Theologorum ac Iuris-
peritorum: & quod de eiectis dicitur, negant plu-
res, vt videri potest apud P. Palaum sic tenentem
Disput. 2. de Iust. commutat. P. 22. §. 3. & Tho-
mam à Iesv in Cap. Non dicatis Parte 2. Cap. 7.
Dub. 7. & Parte 3. Cap. 2.</P>
<P>  <absatz-nummer>40</absatz-nummer> Quòd si in casu aliquo expedire contin-
gat bono Ecclesiæ aut Religionis, donum ali-
quod pretiosum dilargiri, quod diuino cultui
aptè deseruire nequeat, & saluâ ædificatione do-
netur, non erit in eo lethale peccatum, neque
restitutionis obligatio. Quod probatur ex com-
muni doctrina, de qua diximus num. 33. quan-
titatem scilicet donationis arbitrio prudentis
Prælati relinqui. Cùm ergo in casu, de quo lo-
quimur, possit, qui dispositionem habet bono-
rum, de conuenientiâ talis muneris prudenter iu-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0095.jpg/>
@@1@<SE95>76 Thesauri Indici Titulus III. Cap. V.
<duolan 2><-P>dicare; non videtur in largitione eius lethale
crimen admisceri.</P>
<P>  <absatz-nummer>41</absatz-nummer> Dico octauò. Etiamsi ponamus acci-<marginalia>Assertio 8.|peccare l$uncleare-|thaliter ac-|cipientem,|licet stet nō|obligari ad|restitutio-|nem.</marginalia>
pientem donum Religiosi, non esse obligatum ad
restitutionem, peccat tamen mortaliter, illud re-
cipiendo. Sic Corduba, Siluester, & Nauarrus,
quos adducit & sequitur P. Sancius dub. 38. citato
n. 14. Ratio est clara; quia cooperatur peccato
mortali alterius, quod juxta irrefragabilem fidei
doctrinam peccatum etiam mortale est.</P>
<P>  <absatz-nummer>42</absatz-nummer> Sed oppositum videtur tenere Cardinalis<marginalia>Oppositum|fundare ni-|titur Car-|dinalis Lu-|go.</marginalia>
Lugo Disput. 4. de Iustitia, num. 49. & 50. dum
probat ex eo quòd actio sit mala in donante,
non sequi acceptationem etiam talem esse in ac-
cipiente, cùm non sit cooperatio ad illam, sed
effectus ex eâ secutus, dum quis vtitur jure suo;
neque enim charitas vel iustitia postulat, vt quis
negligat suum commodum, etiamsi inde sequa-
tur tantumdem damni respectu alterius, ad quem
res, quæ datur, debebat peruenire. Pro quo in-
geniosè discurrit. Non videtur autem assertiuè
procedere, quia tantùm ait non videri facilè dam-
nandos, qui oblata accipiunt: pro quorum defen-
fione subdit rationes, quæ tamen non videntur
vrgere: eò enim tendunt, vt ostendant ibi non
esse cooperationem: quia quidquid ad donatio-
nem spectat, & voluntatem, à quâ procedit, ex
parte donantis se habet, & omnino præcedit.
Non esse autem hoc, vt ille existimat, ex eo pro-<marginalia>Contra|quem in-|surgitur.</marginalia>
bo: Nam quando aliquis donat, non perficitur
donatio, donec alius voluntatem accipiendi ma-
nifestet; vnde si renuat, nulla est: positâ autem
tali manifestatione, tunc in donante est actus, quo
velit donationem perficere, qui est malus, sicut
præcedens: Atqui ad hunc actum cooperatur
accipiens, quia illum præcedit voluntas accipien-
di, & ad ipsum mouet: ergo est cooperatio ma-
nifesta in ordine ad illum. Licèt ergo sententia
dicta videatur speculatiuè probabilis, seu pro raro
aliquo casu, quam & absolutè probabilem affir-
mat Diana Tract. 6. citato Resolut. 134. re tamen
verâ quoad communem praxim talis non est,
cùm modus donandi vsitatus is sit, quem assi-
gnauimus. Videantur dicta Titulo 1. n. 146.</P>
<Z><A+2>CAPVT V.</A+2>
<A+1>An Proreges Indici vendere officia sine
lethali culpâ possint.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>43</absatz-nummer> <INI3>N</INI3>On agimus in casu, quo Regis no-
mine venditio fiat; de hoc enim
jam dictum Titulo 1. Cap. 16. Sed de
eâ, cuius emolumentum ad Proregem ipsum spe-
ctat, qui sine speciali adhoc licentiâ procedit.
Circa quod</P>
<P>  Dico primò. Proreges nequeunt officia ven-<marginalia>Assertio 1.|Proreges nō|posse officia|vendere.</marginalia>
dere. Sic P. Thomas Sancius lib. 2. Consiliorum,
cap. 1. dub. 38. num. 18. & dub. 56. apud quem
Paulus de Castro, Segura, Sotus, Molina Iuris-
consultus, Corduba, Padilla, qui generaliter lo-
quuntur quando alicui committitur facultas eli-
gendi aliquem ex multis ad officium, seu benefi-
cium. In speciali autem de officiis publicis lo-
quens idem tradit Capite illo 38. num. 3. quatenùs
id negat Dominis Titularibus, seu Vasallorum, si<-P>@@

<-P>officia habeant jurisdictionem, seu justitiæ admi-
nistrationem, vt Prætorum, Tabellionum,
Alguacellorum, Decurionum, seu Senatorum
Vrbanorum qui vulgò dicuntur Rectores, quo-
rum munus Decurionatui veteri correspondet.
Admittit autem de iis, quæ administrationem ju-
stitiæ non concernunt, vt officia præconis, jani-
toris, custodis carcerum, Præfecti cursorum, &c.
quia illorum domini non sunt, benè tamen isto-
rum: vnde quia Prætores non sunt eorum do-
mini, nequeunt illa vendere. Pro quo quam-
plures alios accumulat. Et ex eo manifestè sequi-
tur Proreges nulla vendere officia posse, quia
illorum domini non sunt. Magis in specie id
tenet Salon 2. 2. quæst. 62. art. 2. Controu. 8. in
responsione ad secundum argumentum. P. Ferdinan-
dus de Mendoza in particulari Tractatu de hac
quæstione ad Comitem de Lemos Neapolita-
num Proregem, cuius erat Confessarius, & postea
Cuscensis Episcopus in Peruuio, Dub. 1. Diana
Parte 6. Tractat. 6. Resolut. 3. & alii. Affirmat au-<marginalia>Illius certi-|tudo.</marginalia>
tem Illustrissimus Mendoza doctrinam hanc adeò
esse certam & exploratam, vt nullus illam Do-
ctorum neget, vel de ipsa addubitet. Idem ex-
pressè tenet Cardinalis Lugo Disput. 34. de Iustitia,
num. 31. vbi licèt Proreges non exprimat, lo-
quitur tamen de Ministro publico, qui dispensa-
tor est officiorum loco Principis constitutus,
quales constat esse Proreges. Vnde immeritò
pro contraria sententia allegabitur ex doctrina
quadam, quam habet, num. 37. & de quâ inferiùs.
Probatur</P>
<P>  <absatz-nummer>44</absatz-nummer> Primò. Quia Proreges, vt nomen eo-<marginalia>Probatio 1.|quia Rex|non vendit,|quor&#x0169; loco|gubernant.</marginalia>
rum præ se fert, & vsus ipse confirmat ac titulus
assignationis, loco Regis ad gubernandum assu-
muntur, vt scilicet id faciant, & eo modo, quo
ipse faceret, si per seipsum gubernaret; iis exce-
ptis, quæ Regi apertè, aut verosimiliter reseruan-
tur, vt est manifestum: Atqui Rex ipse officia
non vendit, de quibus agimus, neque venderet, si
per se gubernaret, vt constat ex eo quòd illa in
Hispaniâ non vendat, neque de eorum venditio-
ne in Indiis vnquam cogitauit, ob propriæ vtili-
tatis respectum: sed liberalem esse voluerit de-
signationem: ergo euidens est non esse suæ in-
tentionis vt ea Proreges vendant intuitu suæ pro-
priæ commoditatis. Et quidem si Proreges ita<marginalia>Notanda|instantia.</marginalia>
venderent vt lucrum Regi vellent applicari, ven-
ditio esset illicita ob defectum potestatis; ergo
multò magis quando in illa solus auaritiæ respe-
ctus intercedit.</P>
<P>  <absatz-nummer>45</absatz-nummer> Secundò. In venditione officii nihil ha-<marginalia>2. Quia in|venditione|nihil habe&#x0303;t|quod sit|suum.</marginalia>
bet Prorex, quod sit suum: ergo licita nequit
esse venditio. Consequentia est clara; quia cùm
vendat nomine suo, & non Regis, vt vidimus, a-
liquid debet esse quod sit suum, cùm vendere
nequeat alienum, nisi ex beneplacito domini,
quod non extare jam constat: præter beneplaci-
tum enim Regis, nullius alterius fingi potest: ad
beneplacitum enim Reipublicæ nequit, nisi in-
sanè, recurri: cùm præsertim liqueat Reipublicæ
valdè hoc perniciosum accidere, nec sit credibile
illam in sui perniciem consentire. Antecedens
autem est etiam manifestum: nam officium non
est de Proregis dominio, quia nullius rei domi-
nus constituitur ex iis, quæ ad eius munus spe-
ctant, nisi salarii pro labore circa illud, & solas<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0096.jpg/>
@@1@<SE96>Proreges Indici an vendere officia poßint. 77
<duolan 2><-P>Regis habet vices: præter officium autem nihil
est, quod vendi possit titulo Suitatis. Vnde qui
emit, pro officio & non pro re alia pretium
soluit. Quemadmodùm cùm à Rege officium
emitur, illud, & non aliud, emi dicitur, neque alia
est ementis intentio.</P>
<P>  <absatz-nummer>46</absatz-nummer> Dices ex Cardinali Lugo, licèt officium<marginalia>Actionem|eligendi|posse vendi|responsio|obuia.</marginalia>
non sit de dominio, & ita illud vendi nequeat,
posse tamen vendi actionem eligendi, cuius sunt
domini ii, ad quos electio spectat, & est vtilis e-
menti, vnde & pretio æstimabilis.</P>
<P>  Sed in primis doctrina ista non proponitur à<marginalia>Contra|quam va|lidissimè|arguitur.</marginalia>
citato Scriptore, vt ex eâ debeat licita venditio
censeri. Sed vt non inducas obligationem resti-
tutionis: esse enim illicitam jam vidimus illum
affirmare. Deinde, illa non est penitus admitten-
da: nam actio eligendi non est pretio æstimabi-
lis in genere justitiæ, licèt ad illam non teneatur
eligens in particulari respectu huius, & sic dici
dominus illius possit: quod sic ostendo; quia si
esset pretio æstimabilis, cùm res venditur, debe-
ret valor illius cum valore rei ipsius computari, &
ita pluris vendi, vt est manifestum: nam valor
valori additus valorem auget: Atqui non com-
putatur, vt constat ex communi vsu: nam res
determinatum habent pretium independenter
penitus ab hoc respectu: vnde etiam qui ea, quæ
sua sunt, vendit, nequit pluris vendere ex eo
quòd vni potiùs, quàm alteri vendat; sola enim
attenditur rei vtilitas, juxta communem æstima-
tionem. Pone quempiam habere rem aliquam
venditioni expositam valoris vt decem; si duo
accedant empturi, ex eo quòd vni potiùs quàm
alteri eam vendat, non potest pretium augere;
aliàs si offerente vno ex iis plusquàm decem, ac-
cedat alius, & plus eo offerat, poterit eam sic ven-
dere, etsi ante perfectum contractum alius adue-
niat plus item offerens, poterit similiter pluris
vendi, & sic de aliis; ex quo fiet determinatum
pretium à lege vel consuetudine non habere,
attentâ illius vtilitate. Actio ergo electionis etsi
liberalis sit, & respectu illius sit dominus is, qui
eligit, in materiâ est amicitiæ aut liberalitatis,
vnde debitum alterius generis illi respondet. Sicut
modico propter pretium curanti, sed cum specia-
li beneuolentiâ erga infirmum, & merces debe-
tur & gratitudo, & sic aliis. Quæ ratio, sicut &
præcedens, videtur euidens, vt nequeat quis sanè
sentiens in hac luce cespitare.</P>
<P>  <absatz-nummer>47</absatz-nummer> Tertiò. Quando aliquis relinquit bona<marginalia>3. Ex di-|stribuente|bona ab a-|liquo reli-|cta.</marginalia>
distribuenda ab alio, cui electionem eorum, qui-
bus sunt distribuenda, committit, propter actio-
nem electionis nequit pretium aliquod accipere:
ergo similiter in officiis.</P>
<P>  Dices ex Cardinali Lugo num. 35. volunta-<marginalia>Card. Lugo|responsio.</marginalia>
tem testatoris esse vt det gratis, quia bona illa in
eorum gratiam & non distribuentis, relinquun-
tur; vnde si non dat, non satisfacit debito justi-
tiæ, cùm non det assignatam valoris quantitatem,
id enim, quod pro electione accipit, minus ha-
bet electus, & ita non impletur voluntas testato-
ris vel aliter disponentis.</P>
<P>  <absatz-nummer>48</absatz-nummer> Sed contrà. Nam ibidem doctus Ma-<marginalia>Non satis-|sacit.</marginalia>
gister admittit venditionem esse illicitam. Præ-
tereà, non fit satis argumento; nam etiamsi
testator dicat vt detur talis valoris quantitas, non
tollitur quin actio eligendi sit pretio æstimabilis,<-P>@@

<-P>cùm sit valde vtilis electo, juxta doctrinam eius-
dem, de quâ nuper: ergo designatio non obstat
quo minùs aliquid pro electione accipi possit;
vnde & si minùs aliquid sit habiturus, id erit con-
sequens ad talem modum dispositionis, in quâ si
voluerit eligens suo jure vti, nihil faciet contra-
rium disponentis voluntati: si autem liberalitate
vti, vt communiter sperant testatores, integra
quantitas tribuetur. Aliunde ergo deduci debet
talis iniustitia distributionis, ex eo scilicet quòd
pro electione nihil accipi potest, quod est statu-
tum in L. vnum ex familia D. de legatis 2. §. Si de
Falcidia, & §. Sed etsi fundum, & ita omnes ibidem
Repetentes affirmant. Item, Rex etiam vult vt<marginalia>Iuxta ean-|dem vrge-|tur.</marginalia>
officia gratis ad eos deueniant, pro quorum ele-
ctione constituit dispensatorem: ergo est eadem
ratio. Antecedens ostendo tum ex dictis, num.
44. & 45. tum etiam quia si constiterit Prore-
gem aliquem tale quidpiam perpetrasse, grauissi-
mum crimen habetur, vnde & p&#x0153;na competens
irrogatur: voluntas autem legislatoris ex p&#x0153;næ
irrogatione cognoscitur, & inde est nundinatio-
nes istas occultè fieri: licèt nihil occultum, quod
non reueletur: pro quo id certissimum, quod
scribit illustrissimus Mendoza suprà dub. 3. & vi-
deri potest apud Dianam Resolut. 1. tum circa Re-
gis voluntatem, tum circa secretum, quod rebus
in istis accuratur. Quæ ratio etiam est euidens,
sicut præcedentes.</P>
<P>  <absatz-nummer>49</absatz-nummer> Dico secundò. Acceptum ex vendi-<marginalia>Assertio 2.|obligatione&#x0303;|esse restitu-|tionis.</marginalia>
tione dictâ debet in foro conscientiæ resti-
tui. Sic citati. Quod & rationes adductæ con-
uincunt.</P>
<P>  Dico tertiò. In officiis Indicis specialissima<marginalia>Assertio 3.|In officijs|pro Indis|specialem|esse ratio-|nem.</marginalia>
est ratio, vt nequeant vendi quæ ad gubernatio-
nem Indorum spectant, propter dicta Titulo 1.
num. 169. Vt autem appareat non esse alicuius
ponderis id, quod dicitur de actione eligendi,
quæ sola vendatur, & non ipsum officium, expen-
dendum est: quòd si illa sola venderetur, officium
ipsum daretur gratis, & ita pro actione eligendi
moderatum tantùm aliquid, quod cum eâ gratui-
tâ donatione posset consistere, tribueretur: Atqui
non ita se res habet: nam pro adeptione officii
dantur ingentes quantitates, vt loco citato di-
ctum; nec minores quàm si officium publicæ ex-
poneretur venditioni: ergo ridiculum est assere-
re officium gratis dari, & solam vendi actionem
electionis.</P>
<P>  <absatz-nummer>50</absatz-nummer> Dico quartò. Prædicta procedunt,<marginalia>Assertio 4.|non obstare|confictum|titul&#x0169;, quo|venditio|pallietur.</marginalia>
etiamsi officia non dentur titulo venditionis, sed
quasi liberalis cuiusdam oblationis, aut respectu
gratitudinis, ab iis factæ, qui ea consequi deside-
rant: nam id tantùm est velle iniustitiam, &
nundinationem turpem, quæ reipsa extat, hone-
stis vmbraculis palliare. Datur pretium pro re
aliter non tradendâ, quod is, qui dat, neutiquam
aliàs largiretur, & plus præ aliis danti, quod ef-
ficaciter extorquetur. Et quid aliud vendere est,
quid emere? Venditio quidem est pactio mercis
pro pretio, & emptio est pactio pretii pro merce,
juxta L. 1. π. de contrahendâ emptione. Vbi mercis<marginalia>Emptio &|venditio|quid.</marginalia>
nomine quidquid est pecuniâ æstimabile desi-
gnatur, vt omnes explicant. Quod totum in casu
nostro cernitur: nam & pactio præcedit, &
officium est pecuniâ æstimabile, & pretium pro
eo datur: ergo venditur, & emitur; quidquid<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0097.jpg/>
@@1@<SE97>78 Thesauri Indici Titulus III. Cap. VI. & VII.
<duolan 2><-P>auaritia pro honestando quæstu turpissimo ho-
nestis nominibus moliatur. Demus autem non
esse venditionem: at officia non dantur gratis,
sed pretio accepto, & id pro re, quæ non est de
dominio dantis, cuius nec actio eligendi est pre-
tio æstimabilis, contra officii proprii rationem,
juxta quod Regis personam sine pretio tradentis
officia, repræsentat, pro quo & est illius voluntas
penitus explorata: ergo non licet huiusmodi
contrahendi ratio, & onus restitutionis impor-
tat, quocumque nomine vestiatur. Hinc sequi-<marginalia>Mal&#x0169; fre-|quens in|hoc genere.</marginalia>
tur nec posse officia suis familiaribus vel aulicis
dare, vt ea ipsi vendant: in quo & dantes & acci-
pientes grauissimè peccant, & supra se onus resti-
tutionis assumunt, & est hoc malum vsu frequen-
tissimum.</P>
<Z><A+2>CAPVT VI.</A+2>
<A+1>Proreges an peccent ab aliis statuta
mutantes.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>51</absatz-nummer> <INI3>D</INI3>Ico primò. Frequenter in hoc gra-<marginalia>Assertio 1.|frequenter|in mutatio-|nibus gra-|ue esse pec-|catum.</marginalia>
ue peccatum admitti, dum ex æmu-
latione durâ antecessorum, dura
inquam sicut infernus, juxta illud Cant. 8. vers. 6.
Durasicut infernus æmulatio, multa euertunt benè
ab illis constituta pro publicâ vtilitate. In hoc
enim sicut graue esse detrimentum potest, ita &
graue delictum. Pro quo videnda, quæ adducit
Dom. Solorzanus Tomo 2. lib. 1. cap. 4. num. 69.
& seqq. Lib. 2. cap. 27. numer. 76. & seqq. Cap. 30.
num. 99. & seqq. Lib. 4. cap. 9. num. 33. & seqq.
& locis correspondentibus in Politicâ, præser-
tim Pag. 866. Col. 1. in quibus eruditionis mul-
tùm, si velint, qui terram iudicant, erudiri, juxta
Regii vatis monitum, Psalm. 2. v. 10. Vbi allegari
nequit parem in illis esse potestatem, nec ante-
cessores eorum manus ligare potuisse. Contra
hoc enim stat, etiam cùm par est potestas, in
eorum mutatione, quæ sunt pro communi vtili-
tate statuta, peccari. Vnde Pontifices summi,
qui omnium supremâ auctoritate præcellunt, &
nullis prædecessorum statutis ligantur, ea mutare
nequeunt, quando Christianæ Reipublicæ com-<marginalia>Possunt &|in eo genere|peccare Pō-|tifices.</marginalia>
moda comprobantur, sine graui conscientiæ rea-
tu, quidquid de validitate mutationis fuerit. Pro
quo ita loquitur S. Hilarus Pontifex (al. Hila-
rius) in Cap. Nulli, 25. Quæst. 1. Nulli fas sit sine
status sui periculo, vel diuinas Constitutiones, vel Apo-
stolicæ Sedis decreta temerare; quia Nos, qui potentißi-
mi Sacerdotis administramus officia, talis transgreßionis<marginalia>S. Hilarus|Papa.</marginalia>
culpa respiciet. Et Diuus Gregorius Magnus Lib.
12. Registri Epistol. 31. & habetur in Cap. Si ea,<marginalia>D. Gregor.|Magnus.</marginalia>
Quæst. 2. Causâ citatâ, ita scribit: Si ea destruerem,
quæ Antecessores nostri statuerunt, non constructor, sed
euersor esse, justè comprobarer, testante Veritatis voce
(Lucæ 11.) quæ ait: Omne regnum in se ipso di-
uisum, non stabit; & omnis scientia & lex aduersum
se diuisa destruetur. Sic ille. Nec prætereunda alia
eiusdem sententia citatis Causâ & Quæst. adducta,
in Cap. Institutionis, & sic habet post alia: Ni-
mis est asperum, & præcipuè bonis Sacerdotum moribus
inimicum: nisi quempiam, quantacumque rationis ex-
cusatione, quæ benè sunt ordinata, rescindere, & ex-
emplo docere cæteros, sua quandoque posse instituta<-P>@@

<-P>dissoluere. Hæc ille: qui dum præcipuè Sacerdo-
tum moribus inimicam pronuntiat mutationem,
ad alios etiam significat mutationem talium in-
commoda pertinere: vt & Proreges caueant,
nec leuitate, aut præsumptione, siue æmulationis
imperio, ad euertenda, quæ benè sunt instituta,
procedant.</P>
<P>  <absatz-nummer>52</absatz-nummer> Dico secundò. Proreges Indici ad præ-<marginalia>Assertio 2.|Proreges|Indicos spe-|cialius ob-|ligari.</marginalia>
fata specialiùs obligantur. Id ostenditur: nam
in conuersione huius noui mundi adhuc sumus,
ad quam omnia alia, quæ in illo aguntur, debent
sicut ad finem præcipuum destinari: Atqui ad
hoc satis incommoda est variatio dicta: ergo
nequit sine peccati labe perpetrari. Maior est
certissima, & Minor ostenditur: nam ædificando
passim, & destruendo, nihil firmum relinquitur,
supra quod spirituale possit ædificium assurgere;
& qui gubernationi spirituali juxta curam ab A-
postolicâ Sede commissam, inprimis debent at-
tendere, huiusmodi mutationibus superuacuis
distinentur. Pro quo est Diui Pauli doctrina, 1.
Cor. 3. vers 3. sic scribentis. Cùm enim sit inter vos<marginalia>1. Cor. 3.|v. 3.</marginalia>
zelus & contentio, nónne carnales estis, & secundùm
hominem ambulatis? Vbi ergo ob zelum & con-
tentionem benè disposita reiiciuntur, & sic agen-
tes carnales sunt, spirituale nequit negotium pro-
moueri. Et de eo quidem loquebatur Aposto-
lus, Corinthios admonens eo pacto negotium
fidei nimiùm quantùm impediri. Vnde & v. 1.<marginalia>v. 1. Ibid.</marginalia>
sic præmiserat. Et ego fratres, non potui vobis loqui
quasi spiritualibus, sed quasi carnalibus; subdit posteà
vers. 9. Dei enim sumus adiutores: Dei agricultura<marginalia>v. 9.</marginalia>
estis, Dei ædificatio estis. Vbi terra crebris mutatio-
nibus quatitur, nequeunt semina cum spe fru-
ctûs aliquali committi. Cùm in ædificio factis
infecta succedunt, id accidit, quod à Siracide di-
ctum, Eccli. 34. vers. 28. Vnus ædificans, & vnus<marginalia>Eccli. 34.|v. 28.</marginalia>
destruens, quid prodest illis nisi labor? Fatendum ergo
est mutationes dictas nimis incommodare causæ
conuersionis: & zelum carnalem, de quo Apo-
stolus, zelo fidei & Religionis valde esse con-<marginalia>Zelus car-|nalis zelo|fidei con-|trarius.</marginalia>
trarium: ille durus, sicut infernus damnationis
& perditionis regioni infelicissimæ destinatus:
hic sicut c&#x0153;lum, Dei gloriæ propagandæ semper
intentum, vt Dauid Clamat: Cæli enarrant glo-
riam Dei, & opera manuum eius annuntiat firmamen-
tum, Psalm. 18. Circa hoc autem nequit ad parti-
cularia descendi, in quibus est juxta occurrentes
circumstantias judicandum; eas prouidi Con-
fessarii dispiciant, & p&#x0153;nite&#x0303;tes suos ne vereantur
seriò & intelligibiliter admonere.</P>
<Z><A+2>CAPVT VII.</A+2>
<A+1>Vt debeant Jndici Proreges Regio-
rum Auditorum consilium
adhibere.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>53</absatz-nummer> <INI3>D</INI3>Ico primò. Debere quoties res exi-<marginalia>Assertio 1.|consulendos|Auditores,|cùm res|exigit.</marginalia>
git, eò quòd momenti magni sit,
nec sine consilio possit conuenien-
ter expediri. Et de consilio adhibendo res est
clara: quòd autem Auditorum, ex eo ostenditur,
quia tales à Rege sunt eidem Consiliarii designa-
ti, vnde & de Consilio Regis esse dicuntur: pro
quo & extant Regia mandata in eorum instru-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0098.jpg/>
@@1@<SE98>Proreges vt debeant Auditorum consilium adhibere. 79
<duolan 2><-P>ctionibus, de quibus Dom. Solorzanus Tomo 2.
Lib. 4. Cap. 3. num. 38. & Cap. 9. num. 37. & in
Politicâ pag. 767. & 866. Vnde & ipse Lib. 2.
Cap. 7. num. 50. & in Politicâ pag. 302. Col. 2.
cum Matienzo in l. 5. Recopilat. Titulo 10. Leg. 5.
Glossa 1. præceptum circa hoc agnoscit, de quo
non videtur esse posse dubitatio.</P>
<P>  <absatz-nummer>54</absatz-nummer> Dicò secundò. Peccatum in casu dicto<marginalia>Assertio. 2.|omissio|mortalis ex|genere suo.</marginalia>
mortale est ex genere suo. Probatur, quia se
exponere errandi periculo in negotio graui ad
bonum commune spectante, aut etiam priuati
alicuius, ad curam eius, qui deliberat, pertinen-
tis, graue peccatum est: periculi enim & damni,
cuius est periculum, eadem ratio est; vnde com-
muniter Theologi eum peccare mortaliter affir-
mant, qui aliquid agit, aut omittit, dubitans an
mortale peccatum sit, eò quòd se periculo ex-
ponat mortaliter peccandi. Pro quo videri po-
test Diuus Thomas Quodlibeto 8. Artic. 13. P.
Thomas Sancius in Opere morali Lib. 1. Cap. 10.
num. 6. Sayrus Libr. 1. Cap. 13. num. 3. & alij
passim, qui rationem dictam reddunt, quòd sci-
licet se quis periculo exponat faciendi id, quod est
mortale peccatum. Præterquam quod peccatum<marginalia>Dubi&#x0169; de|mortali|vnde pec-|care mor-|taliter cō-|stat.</marginalia>
ipsum mortale reipsa vult, qui operatur dubius:
nam sic velle operari, idem est ac velle tale quid
facere, etiamsi mortale peccatum sit; quod non
potest non esse grauis Dei offensa. Quemadmo-
dum si quis dubitans aliquem esse regem, iniu-
riam inferret ipsi, absque dubio Regis esset iniu-
ria: vult enim iniuriam irrogare illi, etiamsi rex
sit: quod quidem si rex sciret, meritò grauis in-
flictione supplicij vindicaret. Pariter ergo in
casu nostro, se periculo errandi exponere in re
momenti magni, grauis damni voluntas est, dum
amatur periculum: perinde enim est ac si dicat,
qui consilium adhibere detrectat: Sic volo et-
tiamsi graue damnum ex consilij repulsione se-
quatur; vnde & damni ipsius voluntas interce-
dit.</P>
<P>  <absatz-nummer>55</absatz-nummer> Quòd si dicat se sibi ad deliberandum suf-<marginalia>Se sibi suf-|ficere præ-|sumptuosa|responsio,|contra|quam alia.</marginalia>
ficere; id profectò magna præsumptio est. Et
prætereà contra suppositionem, sub quâ proce-
dit Assertio; quòd scilicet res sine consilio ne-
queat conuenienter expediri. Et quidem eo ip-
so quòd magni momenti sit, ita debet iudicari,
nisi quis temerè agere ac pręcipitanter velit: quod
sine graui stare peccato nequit, nisi ignorantia
excuset, quæ in Gubernatore supremo, & post
experientiam sufficientiæ ad tale munus electo,
nequit accidere, & ita nullatenus admittenda.
Alios autem præter Regios Auditores, iis reie-
ctis, consulere, nequit sine graui stare eorum-
dem iniuriâ, qui in re maximè propriâ officij,
quòd à Rege est ipsis attributum, parui pendun-
tur, & minùs idonei ad illud iudicantur. Immò
& Rex ipse videtur paruipendi, qui illos ad tale
munus cooptauit. Ex quo etiam fiet, vt illi in
contemptum populi veniant: quod præter ipso-
rum dedecus, grauia alia adducit incommoda,
præsertim in Indiis, vbi valde expediteos in ve-
neratione haberi: circa quæ est facilè discur-
sisse.</P>
<P>  <absatz-nummer>56</absatz-nummer> Dico tertiò. Prorex in negotiis iustitiæ<marginalia>Assertio 3.|In negotiis|iustitiæ ad|plura tene-|ri suffra-|gia.</marginalia>
tenetur maiorem suffragiorum partem amplecti,
quando ad illum etiam cognitio caussæ spectat,
& non sunt tantùm suffragia consultiua. Id con-<-P>@@

<-P>stat: quia est iuxta stylum lege firmatum in Re-
giis Cancellariis, vt iuxta maiorem suffragiorum
partem iudicetur, non attentâ suffragantium qua-
litate: quamuis contingere possit, vt minor pars
præferenda aliàs videatur, eò quòd in illa viri sint
prudentiâ & doctrinâ præstantes, atque explo-
ratissimæ probitatis.</P>
<P>  <absatz-nummer>57</absatz-nummer> Dico quartò. In negotiis statûs non te-<marginalia>Assertio 4.|Non ita in|negotiis|statûs.</marginalia>
netur Prorex cum maiore suffragiorum nume-
ro consentire. Probatur. Quia in eo non vide-
tur ita stylus præualuisse. Et prætereà negotia
ista non tam ex iurisprudentiæ peritiâ, & forensi
praxi, quàm ex prudentiâ, experientiâ, & boni
publici zelo dependent: ergo cùm in minori suf-
fragantium parte possit hoc cum excessu ad ma-
iorem reperiri; meritò poterit Prorex eidem
suum assensum applicare.</P>
<P>  <absatz-nummer>58</absatz-nummer> Dico quintò. Idem dicendum est in ne-<marginalia>Assertio 5.|Neque|belli.</marginalia>
gotiis belli, ob similem rationem.</P>
<P>  Sed obiicies Regium Rescriptum Anni 1593.
in quo Proregi mandatur, vt si negotium non<marginalia>Fit satis|obiectioni|ex Regio|rescripto|desumptæ.</marginalia>
patiatur dilationem, teneatur Maiestati Regis
reddere rationem, cur non expediat maiori suf-
fragiorum parti conformari, quam regulariter
sequi debet in negotiis statûs, belli, & iustitiæ.
Ad quod respondeo, quoad iustitiam ita esse in
casibus dictis: quoad alia item ceteris pari bus;
si videlicet Auditores tantæ sufficientiæ sint, vt
inter eos vix possit excessus deprehendi; quod
regulariter debet contingere, si tales eligantur à
Rege, quales pro huiusmodi muneribus exigun-
tur; & ita regulariter, etiam ad plura suffragia
decerni; quod quando secùs acciderit, ea est ra-
tio reddenda, quæ non potest non Regi, & Re-
giis Consiliariis satis conueniens, immò & vr-
gens iudicari.</P>
<Z><A+2>CAPVT VIII.</A+2>
<A+1>Proreges Indici quomodò debeant Re-
gios Ministros honorare.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>59</absatz-nummer> <INI3>Q</INI3>Vòd debeant, & ad id obligatione<marginalia>Honorādos|à Prorege|Senatores|iuxta con-|scientiæ|obligatio-|nem.</marginalia>
conscientiæ teneantur, nequit in
dubium reuocari. Primarium enim
& honorabilius eorum gremium est, in quo &
Proreges ipsi præsident, & sic honoris consortio
potiuntur. Vnde Athelaricus rex Romano Se-
natui ita scribit Cassiodori manu & verbis Lib. 8.
11. Retinetis, me Senatûs semper fouisse c&#x0153;tum sed<marginalia>Cassiodo-|rus.</marginalia>
nunc maximè, cùm vestrum videor intrare Collegium.
Sic ille: qui tandem ita rescriptum claudit. Inter-
est nostræ gloriæ, vt quorum numerum auximus, eos
propitiâ diuinitate tueamur. Hæc ille. Pro quo &
extat Regium rescriptum, de quo Dom. Solor-
zanus Lib. 4. Cap. 9. num. 42. & in Politicâ pag.
867. §. Y tambien. Circa gradum autem obli-
gationis esse quæstio potest, pro quo</P>
<P>  <absatz-nummer>60</absatz-nummer> Dico primò. Proreges sic debent Re-<marginalia>Assertio 1.|In defectu|posse mor-|taliter|peccare.</marginalia>
gios Ministros, & Togatos præ aliis honorare,
vt ex honoris defectu possint lethalibus piaculis
innodari. Indubitata est doctrina ex obligatione
iustitiæ, quæ se ad honoris materiam extendit,
vt omnes Theologi contestantur. Pro quo præ-
sertim Societatis Scriptores, plurimi sanè, qui
rem exactè discutiunt, & ex iis videri possunt, qui<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0099.jpg/>
@@1@<SE99>80 Thesauri Indici Titulus III. Cap. VIII. & IX.
<duolan 2><-P>præcesserunt præclari duces P. Molina Tomo 5.
Disput. 1. & sequenti. & Disput. 19. vbi specialiter
lethalem culpam in hoc genere occurrentem
exponit: sicut & Disput. 26. vbi contumeliam,
quæ generaliter actionem significat honori con-
trariam, grauius peccatum esse ait detractione à
tergo factâ. Et præterea P. Lessius Libr. 2. Cap.
11. Dubit. 27. Quibus accensendus, inter prima-
rios quidem numerandus Cardinalis Lugo Disp.
1. de Iustitia num. 25. Disput. 14. Sect. 11. Ex qui-
bus & aliis constat Superiores etiam inhono-
rantes eos qui inferiores sunt, grauiter peccare
posse: vnde & de modo restitutionis inquirunt,
& varios pro eôdem assignant.</P>
<P>  <absatz-nummer>61</absatz-nummer> Dico secundò. Circa hoc ea esse regula
potest, vt tunc graue peccatum reputari debeat,<marginalia>Assertio 2.|Regula ad|grauitate&#x0303;|peccati di-|gnoscendā.</marginalia>
quando attentis circumstantiis contemptus est
notabilis, & qui potest in dehonorato grauem
dolorem excitare, ad amicitiæ dissolutionem
sufficientem. Et potest vlteriùs declarari ex do-
ctrina P. Molinæ Disput. 19. citatâ numer. 1. vbi
obseruat contumeliam grauius peccatum esse
furto, quia damnum infert in bonis maioris apud
homines æstimationis. Sicut ergo in materia furti
grauiter peccatur ablatione eius quantitatis, quā
Doctores diuersimodè assignant, vt non sit ne-
cessarium esse excessiuam, sed quæ damnum non
leue, dum aufertur, inducat: ita cum proportio-
ne de inhonoratione philosophandum; in quo
tamen nequit determinatum aliquid designari;
vnde ad prudentium est arbitrium in casibus par-
ticularibus reuocandum. Illud addendo, ex qua-
litate personarum inhonorationem augeri, &
minui; vnde cùm Ministri Regij, Togati præser-
tim, viri primores sint, eorum inhonoratio gra-
uis esse poterit ex actione, quæ erga alios leuis
posset iudicari.</P>
<P>  <absatz-nummer>62</absatz-nummer> Iuxta quæ id potest in quæstionem ve-<marginalia>Cassus spe-|cialis, cir-|ca quem|inquiritur.</marginalia>
nire, quod in hac Regum Ciuitate ante annos
non multos accidit. In publicâ enim supplica-
tione procedens Prorex Regij Senatûs comitatu,
cùm vidisset duos ex Auditoribus, quorum alter
ex equestri erat Diui Iacobi Ordine, communi
galero vtentes, & non honorario, serico inquam,
plicis, & circumligamine curiosiùs concinnato,
eos in ipso maiori foro, spectante multitudine,
recedere iussit, & comminatione coe&#x0308;git, cùm ru-
bore pariter & dolore: In quo, quidquid de fa-
cto fuerit, & agentis intentione, sed reipsa secun-
dùm se spectatâ, non videtur de grauitate iniu-
riæ posse dubitari, circumstantiis euentûs pon-
deratis: cùm præsertim illi reuerenter abnue-
rent, & occultationem galeri proponerent, aper-
to capite processuri. Sic enim id, quod minoris
reuerentiæ videbatur, vitari poterat: quando &
addi etiam posset, vsu non esse legem illam de
singulari capitis operimento penitus confirma-
tam. Sed confirmatam demus, non debuit certè
defectus ille tali inhonoratione mulctari, quam
neque attendebant circumstantes, & ex cuius to-
lerantiâ non poterant scandalum incurrisse. Sic
illud Cassiodori accipio Lib. 10. 13. Non debet Se-<marginalia>Cassiodo-|rus.</marginalia>
natus corrigi, qui debet alios paternâ exhortatione mo-
derari. Non inquam debet corrigi publicè, &
cum dedecoris adiectione: de quo specialiter<marginalia>Vt corri-|gendi Se-|natores.</marginalia>
loquitur rescriptum Regium citatum numer. 59.
Moneri cautiùs poterant, & id satis vt in poste-<-P>@@

<-P>rùm se viri præstantes emendarent. Vnde & a-
pud eumdem Scriptorem sequitur: Sufficiunt hæc
nobilibus, sufficiunt ista verecundis. Verba sunt<marginalia>Idem.</marginalia>
Theodahadi regis: vt inde Proreges nouerint,
quâ debeant honoris significatione Regios pro-
sequi Senatores. Quod & de aliis dictum sit con-
similis dignitatis.</P>
<Z><A+2>CAPVT IX.</A+2>
<A+1>Pro iustitia quomodo teneantur Prore-
ges Indici militare.
§. I.
De obligationibus circa commutatiuam.</A+1></Z>
<P><INI3>Q</INI3>Væ ad illam spectant, ab Auditoribus Re-
giis expedienda frequentiùs sunt, ad quos
lites circa ciuilia spectant. Pro quo tamen</P><marginalia>Assertio 1.|Proreges|ex commu-|tatiua te-|neri, vt ea-|dem ab|Auditori-|bus stabi-|liatur.</marginalia>
<P>  <absatz-nummer>63</absatz-nummer> Dicoprimò: Proreges Indici (sicut &
alij) ex obligatione iustitiæ commutatiuæ tenen-
tur curare solicitè vt ab Auditoribus Regiis com-
mutatiuæ item iustitiæ stabiliatur integritas, par-
tium iuribus obseruatis. Id constat: quia ex of-
ficio ad huiusmodi curam adstringuntur, & pro-
ptereà salarium recipiunt, omnium, quæ Rex in
toto Coronæ ambitu Ministris soluit, pinguissi-
mum, vt instar operariorum laborem pretio acci-
piendo studeant exæquare. Pro quo est com-
munis doctrina, vt hærere hîc debeat nullus. Ne-
que enim dici potest ad curam hoc Auditorum
spectare, quorum est conscientiæ relinquendum.
Nam licèt verum sit ad eorum curam præcipuè
pertinere, pro hac tamen curâ acuendâ, in eorum
Præside cura debet superior excubare. Tum tem-<marginalia>In quibus|adhibenda,|cura.</marginalia>
pestiuum eorum aduentum ad tribunal vrgendo,
ne de horis ad ius dicendum destinatis id desit
spatij, quod expeditioni possit negotiorum ob-
stare. Tum faciendo vt lites iam pridem inchoa-
tæ, & cum incommodo litigantium interruptæ,
ante alias terminentur. Tum secretiori Audito-
rum consessui frequenter assistendo, aut etiam
in publicis tribunalibus modum agendi eorum
obseruando; vt nullus neque in substantiâ, neque
in modo, obligationi desit suæ: aliquos enim in
huiusmodi functionibus committi defectus, fre-
quentes solent litigantium querimoniæ compro-
bare. Neque est cur Iurium ignorantiam obten-
dant, cùm obligationis suæ nequeant ignoran-
tiam allegare. Præterquam quod id verum, quod
à Cassiodoro dictum Lib. 7. 26. verbis illis: La-<marginalia>Cassiodo-|rus.</marginalia>
boriosum quidem, sed non est impoßibile iustitiam sua-
dere mortalibus: quam ita cunctorum sensibus benefi-
cium Diuinitatis attribuit, vt & qui nesciunt Iura,
rationem tamen veritatis agnoscant. Sic ille. Quod
in Proregibus specialiùs, viris magni frequenter
ingenij, & rerum experientiâ, atque vsu sapien-
tium illustrati..</P>
<P>  <absatz-nummer>64</absatz-nummer> Dico secundò. Violatio iustitiæ in casi-<marginalia>Assertio 2.|Graue|peccatum|in defectu|esse posse, &|obligatio-|nem resti-|tutionis</marginalia>
bus prædictis graue peccatum esse potest, quan-
do scilicet damnum est non exiguum & potest
etiam contingere, si, dum Auditoribus suffragia
proferentibus, libertatem suffragandi impediant,
voluntatis suæ signum verbis aut nutibus exhi-
bentes: pro quo Dom. Solorzanus Lib. 4. Cap. 10.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0100.jpg/>
@@1@<SE100>Proreges Indici circa iustitiam distributiuam &c. 81
<duolan 2><-P>num. 25. & in Politicâ Libr. 5. Cap. 8. pag. 817.
§. La Sexta, & seqq. id fortè cauens, quod in In-
diis expertus, in quibus Proreges liberiùs domi-
nantur. Vnde obligatio restitutionis oritur, iux-
ta Doctores omnes, quod attentis circumstantiis
iudicio prudentium liquidandum. Et quod ad
salarium attinet, ex quo id deducendum, quod
ob laboris defectum non debetur, facilè potest
donatiuo aliquo, vt de more est, Regi facto, sine
honoris iacturâ componi. Quoad partes verò
læsas ob multiplicatas impensas, & damna ex
priuatione possessionis rei adiudicandæ proue-
nientia, Auditorum conscientiæ plus grauatæ:
& intricatum nimis negotium erit quid singulis
respondeat vestigare. Scire tamen debent hac
difficultate non esse penitus ab onere prædicto
liberatos; sed, vt dixi, docti Confessarij iudicio<marginalia>Quomodo|illa facien-|da.</marginalia>
ab eo se poterunt, circumstantiis perpensis, ex-
pedire. Quòd si nimia difficultas rem reddat mo-
raliter impossibilem, aut in opera pia conferant,
aut Bullis Compositionis vtantur, vel etiam do-
natiuum Regi faciant in ordine ad bellorum ex-
pensas quas cum hæreticis & infidelibus gerit: Sic
enim pium dici potest; cùm videamus hac de
caussa Bullam Cruciatæ concedi. Pro obligatio-
ne autem prædictâ videri possunt Auctores, quos
adducit Bassæus V. Restitutio 3. num. 16. In quo
& Nauarra non esse immorandum ait Lib. 3. Ca-
pite 3. num. 476.</P>
<P>  <absatz-nummer>65</absatz-nummer> Poterit autem in prædicta caussa illud<marginalia>Excusat|non mor-|talis aper-|tè in eo|culpa.</marginalia>
esse leuamini, si Proregis peccatum non sit aper-
tè mortale: sic enim iuuari eorum sententia po-
test, qui dicunt solùm ex culpa lata, quæ Theo-
logicè talis est, mortalis scilicet, obligation em
restituendi consurgere: quam vt probabilem am-
plectitur Cardinalis Lugo cum aliis Disput. 8. de
Iustitia num. 93. & plures apud Bassæum V. Resti-
tutio 1. quos & ille sequitur, probabiliorem af-
firmans. Quam & amplectitur P. Amicus Disp.
20. de Iustitia num. 93. Poterit autem hoc frequen-
ter accidere: quia Principes isti non ita rigidè ad
actiones huiusmodi se adstrictos arbitrantur, &
ingenitâ animi latitudine procedunt: vel non ad-
uertunt, aut certè non recordantur se plenâ cum
aduertentiâ processisse: vnde licet grauiter reipsa
peccauerint, quia tamen non exacta est talis
peccatis recordatio, non debent ad restitutionis
durissimum tormentum condemnari. Et pro<marginalia>Quid pro|extorto ab|Auditori-|bus suffra-|gio.</marginalia>
casu extorti ab Auditoribus suffragij, addi potest,
vix in eo obligationem restituendi futuram, quia
lites esse tales solent, vt iudices probabiliter pos-
sint pro alterutrâ parte iudicare, etiam probabi-
liore relictâ opinione, juxta id quod tenent plu-
res apud Dianam Parte 1. Tract. 13. Resolut. 3.
Sicut ergo illi sic iudicando, ad restitutionem non
tenentur, ita neque inducens. Vbi & dubitari
etiam potest an metus talis sit cadens in constan-
tem virum, cùm Senatores eâ debeant auctori-
tate pollere, vt propter Proregis beneplacitum
non debeant à recto deuiare. Hoc ergo sibi Pro-
rex persuadere potest, & ita ostensionem volun-
tatis suæ nihil injustum à suffragantibus extor-
sisse. Quòd si dubitet, etiam illi probabilis sen-
tentia suffragatur, de qua Dianâ suprà Resolut. 28.
pro ea Doctores adducens, & in fine affirmans
esse probabilem.</P>@@

<Z><A+1>§. II.</A+1></Z>
<negEZ><A+1>De iustitia distributiua. Quomodo erga
Benemeritos exercenda, & in Benefi-
ciorum prouisione.</A+1></negEZ>
<P><absatz-nummer>66</absatz-nummer> <INI2>D</INI2>Ictum de hoc Titulo 1. Cap. 5. & proprius<marginalia>Distributi-|uæ proprius|conceptus|explicatus.</marginalia>
distributiuæ iustitiæ conceptus explica-
tus n. 50. vt sit virtus in Superiore residens,
eum ad communium bonorum distributionem
inclinans, iuxta merita singulorum, ad quos illa
possunt pertinere. Vt enim citato loco dicebam,
negari nequitquin respectu talis distributionis
aliqua sit constituenda virtus, cùm sit ad a-
ctus honestos, & ad ordinatam vitæ rationem
maximè necessarius. Hanc ergo virtutem ex ip-
so actu nomine desumpto distributiuam voca-
mus; reddit enim ius distribuendo: ergo distri-
butiua iustitia est, sicut commutatiua dicitur, quæ
circa commutationes exercetur. Quòd si dicatur
honestum quidem esse actum illum, & ad iusti-
tiam spectare, non tamen esse distributiuæ pro-
prium, prout contra commutatiuam ab Aristo-
tele & aliis diuisa reperitur: id equidem nequit
verosimiliter sustineri: tum quia sic dicens cōue-
nientiam nominis iuxta propriam significatione&#x0303;
ad alia distrahit, de quibus nequit propriè affir-
mari: distributionem enuntiat de eo, in quo di-
stributio non est: tum etiam quia actus dictus
propriæ iustitiæ est, & non commutatiuæ vt pa-
tet: neque distributiuæ, vt asseritur: neque vin-
dicatiuæ, vt est euidens: neque legalis; quia quo-
modocumq; explicetur (est enim multiplex eam
explicandi modus) non versatur circa commu-
nium bonorum distributionem, meritis singulo-
rum attentis; ergo altera debet species iustitiæ
constitui, quam Philosophi & Theologi huc vs-
que penitus ignorarunt. Et id quidem sine caus-
sa, cùm explicari conuenientissimè possit iuxta
propositam rationem.</P>
<P>  <absatz-nummer>67</absatz-nummer> Neque obstat, si quis dicat gubernato-<marginalia>Non obsta-|re exerci-|tium com-|mutatiuæ|pariter ad-|misceri.</marginalia>
rem, cùm communia bona distribuit, iustitiam
commutatiuam exercere, quia ex pacto cum Re-
publicâ, aut Principe, à quibus salarium accipit,
tenetur communia bona inter ciues cum pro-
portione ad merita dispertiri: sicut tenetur ope-
rarius iuxta præscriptum domini, supposito pa-
cto, in eius vineâ laborare. Dici enim potest v-
tramque locum habere, sed respectu diuersorum:
ratione enim officij ex commutatiua obligatur
ei, cum quo pactio præcessit; respectu verò ci-
uium ex distributiuâ: vnde si eam violet, tene-
bitur quidem restituere salarij partem ei, cum
quo pactum celebrauit; & si supremus sit, nulli;
non autem ciuibus eo emolumento defraudatis,
iuxta communem: sententiam, pro quâ videri
potest P. Lessius. Lib. 2. Cap. 1. num. vlt. Car-
dinalis Lugo Disput. 3. de Iustitia num. 51. & alij
apud ipsos. Neque enim cùm officium assumit,
majus ciuibus ius acquiritur; sed ille iuxta virtu-
tum debet operari motiua, ad quarum exercitium
obligatur. Et ita ad actus religionis, gratitudi-
nis, fortitudinis, & sic de aliis, tenetur: & cùm
eos exercet, si ad pactionem attendat, iuxta
quam obligatio ad illos consurgit, iustitiam com-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0101.jpg/>
@@1@<SE101>82 Thesauri Indici Titulus III. Cap. IX.
<duolan 2><-P>mutatiuam pariter exercet: sic ergo etiam pos-
sunt vtriusque iustitiæ actus copulari: & distri-
butiuæ proprius imperari à commutatiuâ, aut
etiam è conuerso, juxta communem doctrinam
Diui Thomæ de virtutum imperio, quam Theo-
logi frequentiùs amplectuntur.</P>
<P>  <absatz-nummer>68</absatz-nummer> Dico primò. Proreges Indici tenentur<marginalia>Assertio 1.|illius obli-|gatio in|Proregibus|pro foro cō-|scientiæ.</marginalia>
in conscientia distributiuam justitiam exercere, in
officiorum præsertim distributione. Ita Regio
Rescripto stabilitum, quod extat Tomo 1. pag. 313.
vbi sic dicitur: Lo mismo que os en cargo en los dichos
repartimientos de Indios, os en cargo en lo de la prouision
de los officios, salarios, y apro vechimientos de la tierra,<marginalia>Rescriptum|Regium.</marginalia>
y que tengais muy particular quenta y cuydado en justi-
ficar la distribucion de ellos, prefiriendo, &c. Ex qui-
bus inprimis habemus officia dicta non posse<marginalia>Contra|quam mi-|litat officio-|rum ven-|ditio.</marginalia>
vendi, vt Cap. 5. ostendimus: sic enim iustitia
distributiua exerceri nequit, nec distributio iusti-
ficari; non enim vbi venditio interuenit, atten-
duntur merita, sed in pretio tota est meriti sub-
stantia constituta; si enim attenderentur, etiam
operarentur; cùm tamen secus accidat, quando-
quidem nihil valent pecuniæ adminiculo destitu-
ta. Vbi dici nequit eamdem distributionem pos-
se, iuxta dicta, ad commutatiuam & distributi-
uam iustitiam pertinere, & ita etiam posse duos
coniungi respectus, meritorum & pecuniæ. Sed
euasio est nulla; nam in priori causâ duæ virtu-
tes concurrunt, quæ sibi imperare mutuò pos-
sunt; in posteriori autem respectus pecuniæ vi-
tiosus est, vnde imperari virtuti nequit, neque
ab eadem imperari; nisi fortè addatur remitti
partem pretii intuitu meritorum. In quo quidem
etiam iustitiæ propria ratio deficit, iuxta quam
sola debet accipientis dignitas attendi, quod aliter
euenit, absolutè enim iudicatur indignus, qui
nisi pecuniæ adiumento nequit officium obti-
nere.</P>
<P>  <absatz-nummer>69</absatz-nummer> Deinde sequitur in violatione distribu-<marginalia>Et violatio|potest esse|mortalis.</marginalia>
tiuæ iustitiæ posse mortaliter peccari, & id Pro-
regibus inculcandum; non solùm quando offi-
cia venduntur, sed quando, vt Regia lex loquitur,
non iustificatur distributio, quia personarum di-
gnitas non attenditur, sed tumultuariè, & pro li-
bitu omnia dispensantur. In quo quidem Do-
ctores conueniunt, & ratio est clara; nam ex tali
procedendi modo grauia in Republica sequuntur
incommoda, & sic agens exponit se manifesto
indignos eligendi periculo, in quo non solùm<marginalia>Et cum ob-|ligatione|restitutio-|nis.</marginalia>
contra iustitiam distributiuam, sed etiam contra
commutatiuam delinquitur, quia est causa dam-
norum plurium, qui ex officio ea debuerat eui-
tare; vnde & obligatur ad restitutionem, vt benè
cum aliis docet P. Thomas Sancius lib. 2. Consilio-
rum, cap. 1. dub. 36. num. 2. vbi addit peccare con-
tra charitatem ex qua tenetur bonum commune
diligere, & etiam contra iustitiam legalem, quâ
debet etiam bono publico prouidere. Sed quod<marginalia>Non esse cō-|tra justitiā|legalem, &|quid illa.</marginalia>
ad iustitiam legalem spectat, eam in gubernatore
non omnes agnoscunt, sed potiùs in subditis, qui
debent bonum commune suo proprio præhabe-
re; ad hoc enim virtus aliqua constituenda est,
quia talis actus est honestus, & cùm sit proprii
debiti, quod ad nullam ex aliis speciebus iustitiæ
spectat, ad Legalem meritò dicitur pertinere. De
quo ego alibi.</P>
<P>  <absatz-nummer>70</absatz-nummer> Contra charitatem autem materialiter &<-P>@@<marginalia>Neque for-</marginalia>

<-P>generaliter tantùm videtur peccari, non forma-<marginalia>maliter cō-|tra chari-|tatem, &|quando ta-|le peccatum|juxta ali-|quor&#x0169; sen-|tentiam.</marginalia>
liter & specialiter, quia non intenditur malum ex
odio aut displicentiâ personarum; si enim inten-
datur, de violatâ nequit esse dubium charitate.
Dicitur autem contra charitatem, quia sicut
quodlibet beneficentiæ genus ad illam reducitur,
& quodlibet damnum ex illius defectu videtur
descendere; vnde mandata omnia ad charitatem
Dei & proximi reduci, & in illis claudi, iuxta
Scripturæ, & Patrum doctrinam, asseruntur;
ideò & violatio justitiæ eidem dicitur aduersari.
Videndus citatus Auctor Libr. 1. Operis moralis cap.
6. num. 3. vbi docet cum P. Vasquez, & aliis, in-
ducentem aliquem ad peccandum non peccare
peccato scandali contra charitatem, nisi cùm pec-
catum, quà tale est, intendit, non verò quando
alio fine: vnde peccatum reducitur ad speciem
peccati, ad quod inducit, vt furti, si ad furtum, &c.
Non debuit ergo iuxta hæc electio indigni con-
tra charitatem dici, & tamquàm distincta mali-
tia ab iniustitiâ constitui; cùm possit stare, & ita
communiter accidat, vt sic eligens damna ex ele-
ctione secuta directè non velit; sicut enim dam-
num spirituale non intenditur, ita neque illud,
quod est alterius generis, licèt ex facto subsequa-
tur. Et quemadmodum in scandalo ea ratio
redditur, quòd scilicet speciale peccatum speciali
fine indiget, & oppositione speciali virtuti: at
quando ruina proximi non intenditur, non est
specialis finis, nec speciali virtuti opponitur, sed
diuersi sunt fines, diuersæq&#x0301;ue virtutes, iuxta vi-
tiorum diuersitatem, ad quæ est inductio: Ita
etiam de damnis alterius generis dici potest vt
contra charitatem specialiter non sint, nisi quan-
do ex displicentia eorum proueniunt, quibus
euentura præuidentur, occasione peruersæ ali-
cuius electionis.</P>
<P>  <absatz-nummer>71</absatz-nummer> Parùm autem refert quoad imputatio-<marginalia>Quoad im-|put ationem|damnorum|nil refert|juxta vnā|vel aliam|sententiam|opinari.</marginalia>
nem damnorum, quòd hoc aut illo modo obli-
gatio ea euitandi consurgat, cùm sit certum im-
putari illa, quæ ex neglectâ conuenienti electio-
ne proueniunt. Vnde P. Arriaga Tomo 5. disput.
49. Sect. 6. acutè Philosophatur contendens sen-
tentiam prædictam solis vocibus ab oppositâ dif-
ferre, quæ est communior, & verior, defenditur-<marginalia>P. Arriagæ|acutus phi-|losophandi|modus.</marginalia>
q&#x0301;ue inter alios à P. Suario Disput. 10. de Charitate
sect. 2. Vtriusque enim fautores in eo conueniunt,
vt putent sic operantem esse causam damni, &
eidem imputari, habereq&#x0301;ue actum specialem ma-
litiam in Confessione aperiendam; & esse insuper
contra charitatem. Sed alii volunt id tantùm
esse genericè, quatenùs omne peccatum contra
charitatem est; alii specialiter, quia specialis dam-
ni spiritualis causa est: quod & priores non ne-
gant in eo sensu; est enim manifestum eum, qui
est causa vt alius peccet peccato furti, esse causam
ruinæ spiritualis, quam furtum inducit: nolunt
tamen vocari specialem, quia non intenditur, &
sic deest motiuum contrarium speciali virtuti, vn-
de videtur tantùm generalis ratio relinqui, quæ
non potest speciali aliquo nomine designari.
Quod ergo ad imputationem damni attinet, dis-
criminis ratio non apparet, quæ momenti alicu-
ius sit; neque enim ex eo quòd refugiant Docto-
res illi scandalum specialiter dictum admittere,
imputationem damni negant, & damni quidem
spiritualis, quod lege charitatis debemus auertere:<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0102.jpg/>
@@1@<SE102>Proreges Indici circa iustitiam distributiuam, &c. 83
<duolan 2><-P>ergo quidquid de subtili illâ differentiâ sit, quoad
rem moralem vix remanet vlla. Quod quidem
casui, de quo loquimur, applicandum: in quo
non solùm damna temporalia, sod & spiritualia
plurima subsequentur; peccata inquam ex incon-
sideratis electionibus: vnde meritò dicere potuit
P. Sancius contra charitatem peccari, licèt non
consequenter ad suam doctrinam.</P>
<P>  <absatz-nummer>72</absatz-nummer> Quod licèt sic generaliter dictum omni-<marginalia>Circa ca-|sus parti-|culares|quid obser-|uandum.</marginalia>
nò iuxta veritatem sit, in casibus tamen particu-
laribus aliter pro eorum diuersa qualitate iudi-
candum; possunt enim esse aliqua, in quibus
damnum nullum aliis ex ineptâ electione sequa-
tur; vt si honorarii tantùm gradus sint, vbi &
fortè alicuius non penitus digni electio à mortali
possit excusari. Si tamen salarium sit habiturus,
talis esse excusatio nequit; quia non potest ita
seruire, vt illud mereatur, & ita, si non restituat,
ab electore facienda restitutio.</P>
<P>  <absatz-nummer>73</absatz-nummer> Dico secundò. Proreges Indici non<marginalia>Assertio 2.|Proreges|Indicos ad|digniorum|electionem|teneri.</marginalia>
solùm peccant grauiter, si indignos eligant, iuxta
dicta, sed etiamsi non eligant digniores. Sic
quamplures, quos adducit, & sequitur Diana
Parte 6. Tractat. 6. Resolut. 2. Qui & Parte 1. tract.
1. Miscellaneo. Resolut. vltimâ, alios pro eodem ad-
duxerat. Ratio est clara ex dictis: nam ex obli-
gatione justitiæ commutatiuæ officio annexa te-
netur: hoc enim pacto illud ipsi munus attribu-
tum, vt seruet legem ita statuentem, de qua num.
68. & vt non esset lex, id est consequens officium
ipsum: nam justitia distributiua est propria su-
periorum: Atqui illa debet attendere dignitatem
personarum, & cum proportione ad illam com-
munia bona conferre, quod stare nequit nisi di-
gniores minùs dignis præferantur.</P>
<P>  <absatz-nummer>74</absatz-nummer> Sed quia quis sit dignior internoscere<marginalia>Maior di-|gnitas dif-|ficile inter-|noscitur,|etiā à Pro-|regibus.</marginalia>
admodùm difficilè sæpiùs est, videantur circa hoc
dicta Titalo præcedenti cap. 3. Licèt enim Proreges
non ita distent, vt distat Rex, & Indiarum Con-
silium; in hac terræ propinquitate, suâ etiam pro
notitiâ possunt esse, & sunt reuerà diuortia, dum
informantium fides non ea est, quæ possit electo-
ris animum tranquillare. Id quod passim in iis
ipsis, quæ coram nobis geruntur, deprehendi-
mus: ad aures enim gubernantium interpolata
perueniunt, & quæ statim manifestæ possunt
conuinci falsitatis; si tamen audiendi fiat copia
quod non semper licet, dum quis ignorat ca-
lumniam, & propter eam id patitur, cui non po-
test ignarus obuiare, Diuus Ioannes Baptista,
sic Herodem alloquens inducitur apud Geor-
gium Scotum in Tragædia de eodem, titulo
Baptistes.</P>
<shi>Tenenda populi frena cui credit Deus,
Audire oportet multa: cuncta credere
Necessè non est. Quæstus inuidiæ, sanor,<marginalia>Gregorius|Scotus.</marginalia>
Timor, dolorque, sæpè vera supprimunt.</shi>
<P>Sit ergo in Proregibus sincerus justitiæ zelus, &
desiderium nihil ab æquitate alienum perpetran-
di: adderit Deus vt electiones non absurdæ pro-
deant: quòd si aliqua minùs probanda eruperit
post diligentiam congruam; nihil in eo mirum
si errent homines, quibus est errare natiuum, sed
error pro magistro adhibendus, vt deinceps sine
erroris offendiculo procedatur.</P>
<P>  <absatz-nummer>75</absatz-nummer> Dico tertiò. Proreges in electione ad<marginalia>Assertio 3.|benemeri-</marginalia>
officia debent benemeritos in conquisitione In-<-P>@@

<-P>diarum, & inter eos magis benemeritos antefer-<marginalia>tos in con-|quisitione|Indiarum|præfere&#x0303;dos.</marginalia>
re. Sic expresse deciditur in Regio rescripto, dum
ita additur: Prefiriendo en lo vno, y en lo otro, à los
Descubri dores, y sus descendientes y Pobla dores, mas
benemeritos, que mesor vbi eren seruido: de manera que
todos tengan satisfacion, y no aya descontento en la
tierra. Sic ibi. Quod quidem facillimè poterunt
Proreges adimplere; sunt enim non multi jam ex
illis, & quæ dare possunt multa: vt non possint
ad operiendum, pallii breuitatem incusare: non
enim ita breue est, iuxta Prophetæ sententiam,
vt non possint eo plures sufficienter operiri. Mul-<marginalia>Quibus|multa sunt|quæ dari|possint.</marginalia>
ta sunt officia, pensiones, Commendæ emolu-
menta, quibus fieri satis potest benemeritis ex
Conquisitorum sanguine, & aliis, qui pro regni
amplificatione aut conseruatione, fidelem ope-
ram præstiterunt. Videantur dicta Titulo 1. num.
56. Quòd autem circa hoc peccari grauiter
possit, constat ex dictis, num. 69. & damna ex
violatione justitiæ in hoc genere satis Regium re-
scriptum indicauit illis verbis: De manera que
todos tengan satisfacion, y no aya descontento en la
tierra. Si enim malè contenti sint, quorum que-
relis ex negatâ satisfactione laborum occasio
præbeatur, timeri inde abortus aliqui turbulenti
possunt, quibus exitialius nihil valet cogitari. Pro
quo historiæ Indicæ exempla non pauca, & satis
quidem infausta ministrabunt.</P>
<P>  <absatz-nummer>76</absatz-nummer> Dico quartò. Ex dictis apertè deduci-<marginalia>Assertio 4.|etiam in|præsenta-|tione ad|Beneficia.</marginalia>
tur, quid sit de præsentatione ad Ecclesiastica
Beneficia dicendum, si enim ad officia tempo-
ralia digniores eligendi sunt sub reatu æternæ
damnationis; satis ex eo dispicitur erga Beneficia
obligationem esse non posse minorem, cùm ma-
iorem esse constet. Et quod ad Regem attinet,
dictum à nobis Titulo 1. Cap. 7. 9. & 10. Circa
prouisionem autem præsentatione Proregum<marginalia>Prouisionis|forma.</marginalia>
fieri solitam, forma est specialis ex concessione
Sedis Apostolicæ. Prælatus enim ex concurren-
tibus ad examen tres post illud eligit, & eos Pro-
regi exhibet cum meritorum attestatione: ex
quibus ille vnum eligit, qui ad Prælatum cum
præsentatione recurrens, ab eo Canonicam acci-
pit institutionem. Solent autem Prælati aliqui
post meritorum attestationem addere, cuiuscum-
que ex tribus electione posse Patronum suam
exonerare conscientiam, nominationis ordine
non seruato. Quod cùm additur, & de Prælati
diligentiâ, zelo, & sapientiâ, plena habetur satis-
factio, oculis, vt dici solet, clausis, potest quili-
bet præsentari. Erit autem regulariter conue-<marginalia>Prior no-|minatus|comm uni-|ter præfere&#x0303;-|dus.</marginalia>
nientius vt præsentetur priore nominatus loco:
aliquid namque in illo eminet ob quod præno-
minatus debet judicari: licèt non tale illud sit,
vt iniustam reddere alterius valeat electionem.
Et quidem satis indicat maiorem beneuolentiam
Prælati erga ipsum. Primò enim vocatus magis
est dilectus: iuxta ea, quæ adducit Marius An-
toninus Libr. 1. Resolut. 7. num. 5. & Dom. So-
lorzanus Libr. 2. cap. 8. numer. 19. & in Politicâ
pag. 308. §. Y otra. Non potest autem illi non
iniucundum accidere, si videat magis à se dile-
ctum reprobari. Ex quo beneuolentia inter
ipsos & Gubernatores solet non solùm frigesce-
re, verùm etiam quandoque, non sine grauibus
inconuenientibus, expirare.</P>
<P>  <absatz-nummer>77</absatz-nummer> Sed certè generaliter lequendo, non sunt<-P><marginalia>Possunt ta-</marginalia></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0103.jpg/>
@@1@<SE103>84 Thesauri Indici Titulus III. Cap. IX.
<duolan 2><-P>ligandæ Proregum, & aliorum Gubernatorum<marginalia>men Prore-|ges absolu-|tè, quem|voluerint,|magis di-|gnum re-|pert&#x0169; præ-|sentare.</marginalia>
manus, quin possint quem libuerit, magis dignum
repertum, præsentare: præsentatio enim illis
absolutè competit; & quemadmodùm si nomi-
natio Prælati non præcederet, possent quem vel-
lent, magis idoneum repertum præsentare; ita
& nominatione ad tres redactâ, jus habet ad ido-
neitatem ampliùs explorandam. Si enim ad spe-
cialiter nominatum à Prælato deberet adstringi,
res de solo nomine esset præsentatio, cùm vix
vllum in eâ esset exercitium potestatis: contra
id, quod jus patronatus specialis excellentiæ con-
tinet ab Ecclesia in argumentum eximiæ gratitu-
dinis attributæ. Et potest quidem Patronus no-
uum aliquid in approbatis à Prælato deprehen-
dere, quod ad variandam electionem possit non
immeritò permouere. Nisi in ipsâ nominatorum
graduatione adeò merita vnius meritis aliorum
antestent, vt euidens iniuria ipsi fiat, si scripturæ
ordinem non sequatur: prout ex Illustrissimo
Zapata tradit Dom. Solorzanus Lib. 3. cap. 15.
num. 87. Videndus ille Parte 2. de Iustitia distributi-
ua, Cap. 6. num. 26. Nescio autem cur Dom.
Solorzanus præfatam limitationem omiserit in
Politicâ pag. 632. §. En quanto, qui Latino cor-
respondet.</P>
<P>  <absatz-nummer>78</absatz-nummer> Iuuat autem ad hoc ampliùs comproban-<marginalia>Ex verbis|formæ præ-|sentationis|roborat&#x0169;.</marginalia>
dum, verba Philippi Tertii Regis nostri in quo-
dam rescripto circa formam in præsentatione
seruandam, expendisse, cuius tenorem adducit
Dom. Solorzanus suprà num. 14. sic enim ait: Y
de los asi examinados esco janlos Arzobispos, y Obispos,
tres los mas dignos, para cada vno de los dichos Benefi-
cios, teniendo consideracion à la suficientia de la lengua
para dotrinar, y predicar, &c. Y estos, que asi escogier en
y nombrar en, los pro pongan à los Virrey es, Presiden-
tes de las Audiencias, y Gobernadores desu distrito, para
que ellos es co jan vno, el que les pareciere mas à proposi-
to, y le presenten en nuestro nombre, para que con esta
presentacion le de la colacion el Arzobispos, ô Obispo, à
quien tocare, &c. Est enim animaduersione dignis-
simum, quòd cùm de proponendis à Prælatis
agit, digniores futuros affirmat; cùm verò de
præsentandis ab eis, qui eius nomine hoc præ-
stare debent, non ait præsentandos eos, qui à
Prælatis digniores fuerint judicati, sed qui ab
ipsis magis apti fuerint reputati. Vno, el que les
pareciere mas à proposito. Non ergo tenentur iudi-
cio Prælatorum stare, sed jure suo vti possunt:
non quidem eligendo pro libitu, sed considera-
tione adhibitâ, aptiorem à se deprehensum præ-
ferendo. Cùm enim à Prælatis exigat vt illi eli-
gant digniores, à ratione videbatur alienum, vt
minùs dignos à suis vice-gerentibus eligi patere-
tur. Quamquàm non deerunt, qui dicant in hoc
Regem juxta formam à Concilio Tridentino
traditam processisse, dum Seßione 24. Cap. 18. ali-<marginalia>Concilium|Tridentin&#x0169;|cur aliter|de patronis|laicis, ac de|Ecclesiasti-|cis loqua-|tur.</marginalia>
ter de Patronis Ecclesiasticis, ac de laicis loqui-
tur: illos enim debere digniores præsentare
apertè decernit, non sic istos, cùm tantùm dicat
idoneos esse debere. Et non nisi idoneus repertus
fuerit, admitti. Pro quo videnda, quæ diximus
Titulo 1. num. 76. & 97. Sed certè prædicta non
vrgent: quia Concilium Cap. 1. Seßionis eiusdem,
satis circa hoc suam mentem aperuit, vt ostendi-
mus citato Titulo num. 69. & seqq. neque hoc præ-
ceptum positiuum humanum sit, sed naturale,<-P>@@

<-P>fuppositâ Beneficiorum institutione, vt ibidem
dictum num. 71. Cur autem non eodem modo
locutum fuerit, respondet P. Thomas Sancius
Lib. 2. Consiliorum, cap. 1. dub. 6. num. 6. ideò fuisse,
quia hoc est sub dubio (scilicet Patronum laicum
ad digniorum electionem teneri) & ideò Consi-
lium definire illud no luisse. Quòd autem ad di-
gnitatem pertineat & genus, & patria, dictum
& probatum Titulo eodem Cap. 7. vt nihil circa hoc
requiri ampliùs videatur.</P>
<Z><A+1>§. III.
De iustitia vindicatiua, & quæ pro illa
vrgeat Proreges Indicos obligatio.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>79</absatz-nummer> <INI2>V</INI2>Rget equidem, vt juxta Regii vatis<marginalia>Proregum|cura in de-|linquenti&#x0169;|punitione.</marginalia>
exemplum, in matutino interficiant
omnes peccatores terræ, Psalm. 100. vers. 8. In
matutino, inquit, interficiebam omnes peccatores ter-
ræ. Vbi Ioannes Campensis ita legit: Tempesti-<marginalia>Psal. 100.|v. 8.</marginalia>
uè eliminem omnes scelestos à terrâ. Tempestiuè
inquam, priusquam damna permissione scelera-
torum excrescant, & vix remedium, vel valdè
profectò operosum & quæstuosum patiantur.<marginalia>Quid sit in|matutino|eam exer-|cere.</marginalia>
Aliter D. Isidorus Pelusiota Lib. 1. Epistol. 321.
in qua sic scribit: In matutino Iustitiæ sinceritatem,
& integritatem, ac prudentiam declarat: nempè quòd
nec iracundia, nec temulentia eum ad cædem impelle-
bat. Nam illa, etsi hesterno die illius animum concita-<marginalia>D. Isidorus|Pelus.</marginalia>
bat, at per noctis longitudinem mitigabatur. Hæc rur-
sus, etsi vespere ingens accesserat, per somnum tamen
satis minorabatur, ac discutiebatur. Purâ itaque, in-
quit, ac integra, tum manu, tum mente, aduersus eos,
qui Deum sceleribus suis lacessebant, arma induebam.
Sic ille. Vbi & aliud opportunè occurrit Indicis<marginalia>Pro Indicis|quid spe-|ciale.|Campensis.</marginalia>
Proregibus obseruandum, vt scilicet tempestiuè,
summo manè, vt Campensis habet lectio, scelera-
torum punitionem exerceant, non illam diutiùs
differendo, sed sub ipsum delicti calorem: cùm
sit experimento satis superq&#x0301;ue perspectum, hu-
iusmodi supplicii dilationibus multa impunita
relinqui, aut intercessionum instantiâ, aut falsa-
rum probationum occasione, aut reorum fugâ, in
judicibus etiam indignatione justâ aduersus illos
frigescente.</P>
<P>  <absatz-nummer>80</absatz-nummer> Est autem quod apud Vatem sequitur,<marginalia>A Republi-|ca Christi-|ana exter-|minandæ|improbita-|tes, vt quæ|dedeceant|maximè.</marginalia>
attentiùs inspiciendum: Vt disperderem de ciuitate
Domini omnes operantes iniquitatem. Indignum si-
quidem erat vt in ciuitate Domini operarius
quispiam iniquitatis versaretur. Omnes, inquit; &
qui omnes, nullum excludit. Nam vel vnus ali-
quis ciuitatem Domini sanctam & electam dede-
ceret. Quid ergo iam Christianos Gubernato-
res decet in Republica item Christiana perficere,
antiquiore illa, sine comparatione aliqua, san-
ctiore? Cui Diuus Petrus sic alloquitur: Vos
autem genus electum, regale sacerdotium, gens sancta,
populus acquisitionis, vt virtutes annuntiatis eius, qui
de tenebris vos vocauit in admirabile lumen suum. 1.
Petri 2. v. 9. Admirabile sanè lumen fidei Chri-<marginalia>1. Pet. 2.|v. 9.</marginalia>
stianæ est, vt homines reddere possit & debeat
admirabiles: hoc enim est quod verbis adductis
exponitur: Vt virtutes annuntietis, &c. Vt sitis
inquam, homines magni virtute, vt loquitur Siraci-
des Eccli. 44. v. 3. adeoq&#x0301;ue magni, vt alios possitis<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0104.jpg/>
@@1@<SE104>Proreges Indici circa iustitiam vindicatiuam &c. 85
<duolan 2><-P>ad consimilem virtutum cultum prouocare. In
hoc ergo lumine, in hac sanctitatis schola, in
hoc virtutum emporio, scelera impunè grassari,
dominari lasciuiam, impudentiam effrenari, &
more Gentilium tenebris improbitatum inuolui,
quomodò non sit horrendum dictu, factuq&#x0301;ue
horrend&#x0169; magis, & ad hæc Gubernatorum pro-
uidentiam oscitare? Non sic, ô viri præstantes,
non sic, & præ aliis, qui excellentiam muneris<marginalia>Ad Gu-|bernatores|adhortatio.</marginalia>
Excellentiæ titulo designatis. Zelus in vobis
vlciscendi diuinas iniurias exæstuet, & mundan-
di Dei populum, acceptabilem, Sectatorem bo-
norum operum. Mundate, mundate, immun-
ditiæ auctores expungite, impuritatis artifices, &
irritamenta libidinum, errorum, raptorumque
cohortes, & dum nihil agunt, mala omnia per-
petrantes, expellite, exterminate, disperdite cum
vate Rege, &, vt vno verbo dicam, iuxta me-
rita, iustitiæ seruato moderamine, castigate.
Circa quod, vt specialius aliquid proferam,</P>
<P>  <absatz-nummer>81</absatz-nummer> Dico primò. Proreges tenentur sub gra-<marginalia>Assertio 1.|Turbulen-|tos à Prore-|gibus cohi-|bendos.</marginalia>
ui conscientiæ reatu turbulentos homines cohi-
bere. Id clarum. Pro quo & Regium rescriptum
adducit Dom. Solorzanus Lib. 3. Cap. 27. num. 2.
& in Politicâ Lib. 4. Cap. 27. in principio, ex An-
tonio de Herrerâ Decade 2. pag. 91. in quo sic di-
citur: Y siendo sobre todo muy necessaria laquietad
para la Republica, seda facultad à los Virreyes, Presi-<marginalia>Rescripti|verba.</marginalia>
dentes, y Gouernadores, y otras Iusticias, paraque
puedan echar de las Indias, y des terras las personas,
que les parecieren inquietas, y embiarlas à estos reynos
&c. Vbi meritò inquirat quispiam cur in rescri-
pto dicto non mandatum, sed sola licentia pro-
ponatur, cùm res hæc mandati rigorem postula-
re videatur? Ad quod quidem id dicendum oc-
currit, inquietos quidem homines iuxta delicti<marginalia>Dubium|circa illa.</marginalia>
qualitatem puniendos Reges nostros iudicare.
Cur enim Proreges, & Gubernatores alij id præ-
stare circa huius generis crimina nequeant, quod
erga alia possunt & debent Regiâ auctoritate
præstare? Hanc ergo obligationem cùm sciant
illi, id sibi gratum fore dubitari nequit. Quia
verò aliquando timere Gubernatores possunt, ne
in executione iustitiæ turbidum aliquid oriatur,
minùs forsitan in eâ deliberatione constantes,
facultas iis conceditur, vt tales homines possint
in Hispaniam ablegare. Quomodo autem circa
Ecclesiasticos se gerere debeant, dictum à nobis.
Titulo præced. Cap. 11. & 12.</P>
<P>  <absatz-nummer>82</absatz-nummer> Dico secundò. Proreges graui conscien-<marginalia>Assertio 2.|circa cu-|ram erga|alios iudi-|ces.</marginalia>
tiæ obligatione premuntur, vt Togatos crimi-
num Auditores, iudicetque alios, in suo faciant
puniendorum criminum officio vigilare. Con-
stat ex dictis §. 1.</P>
<P>  Dico Tertiò. Grauiter etiam peccant execu-<marginalia>Assertio 3.|Eorum pec-|catum, d&#x0169;|sententiar&#x0169;|executio-|nem impe-|diunt.</marginalia>
tionem sententiæ à præfatis, ordine iuris seruato
prolatæ prolibitu impedientes, etiamsi miseri-
cordiæ affectu ducti id fecerint, vel intercessio-
nibus, quæ sunt in regionibus istis vrgen-
tissimæ. Quod equidem ratio manifesta con-
uincit: nam sententia talis iusta est, & com-
muni bono conueniens: ergo illam impediens
contra justitiam in graui delinquit, & ita gra-
uiter peccat absolutè: quia sicut contra ju-
stitiam facere est absolutè peccare, ita & gra-
uiter facere, grauiter delinquere est. Neque
fit satis ex suprema illius potestate licet: enim su-<-P>@@

<-P>prema post Regiam sit, suis tamen limitibus co-
arctata, & circa hoc præsertim per ea quæ addu-
ducunt Dom. Solorzanus Lib. 4. Cap. 10. num.
45. & seqq. & in Politicâ pag. 878. §. Pero aun-
que, & seqq. & Dom. Felicianus à Vega in Cap.
4. de Indiciis. §. De Adulter. num. 76. & seqq. Su-
blatâ ergo potestate, perinde se habent, ac si
personæ priuatæ essent, quæ sine graui peccato
non possent sententiam legitimè pronuntiatam
impedire.</P>
<P>  <absatz-nummer>83</absatz-nummer> Dico quartò. Similiter peccant Prore-<marginalia>Assertio 4.|& incarce-|ratos di-|mittentes.</marginalia>
ges, si ante caussæ conclusionem & sententiæ
prolationem, incarceratos iubeant liberos è car-
ceribus auolare. Id planum: quia grauia delicta
sic manent impunita, & ex impunitate damna
ingentia progrediuntur. Pro quo est præclara
D. Leonis Magni sententia Epist. 53. inquâ ita
scribit: Impunitarum transgreßionum augentur ex-
cessus, & crebrescunt culpæ, quæ toleratæ sunt studio<marginalia>D. Leo.</marginalia>
fidei reparandæ, & amore concordiæ. Hæc ille. Si
ergo impunitas criminum ob respectus illos adeò
nobiles, ita exitiosa est: quid jam fuerit, vbi ex
leui quodam ostentandæ potestatis impetu, aut
alio simili, stabilitur? Quod vrgeri potest ex eo
quod in nostris Indijs vsu firmatum inuenimus,
& de quo Dom Solorzanus Cap. 10. citato num.
26. Proreges scilicet, cùm ante Paschales ferias
visitationibus carcerum cum Regijs Auditoribus
intersunt, circa eorum dimissionem aut retentio-
nem suffragium non habere, nisi cùm discor-
dant Auditores. Est ergo illis interdicta pror-
sus carceratorum dimissio: & cùm res non leuis
momenti sit, plusquàm leue erit peccatum in tali
dimissione commissum.</P>
<P>  <absatz-nummer>84</absatz-nummer> Dico quintò. Ad Proreges maximè per-<marginalia>Assertio 5.|Indorum|debere in-|iurias vin-|dicare, pro|quibus de-|clamatur.</marginalia>
tinet Indorum injurias vindicare, ad quod gra-
uissimo conscientiæ periculo constringuntur. Id
constans; quia imbelles, infirmi, pauperes, de
quorum fide præsertim agitur toto Indicorum
moliminum apparatu: miserabiles personæ, suis
in terris exterorum imperio, nihil tale merentes,
subjugati: circa quorum commoda Regum Ca-
tholicorum cura peruigilat, & ita eam vices-ge-
rentibus suas pergunt frequentissimè commen-
dare. Sed quot illi sunt, quibus voces istæ ita re-
sonent, vt ad earum instantiam misericordiæ vis-
cera suscitentur? Omnia ossa mea dicent: Domine,<marginalia>Psal. 34.|v. 10.|Singularis-|sima laus|ex eo, &|Deo, & e-|ius locum|tenentibus.</marginalia>
quis similis tibi? Eripiens inopem de manu fortiorum
eius: egenum, & pauperem à diripientibus eum. Sic
Vates Rex. Psalm. 34. v. 10. Mirabilis profectò
laudationis modus, quam non lingua, sed os-
sa omnia pronuntiant. Ita sanè. Singulare ge-
nus laudis est, quia singulare & insolitum bene-
ficij genus prædicatur inuentum: Quòd scilicet
sit, qui pauperum & oppressorum patrocinium<marginalia>Maius à|gubernato-|ribus no-|cument&#x0169;.</marginalia>
amplectatur. Quis in hoc similis Deo? Si fortè
aliquis, insolito laudis genere celebretur, & ea,
quæ sensu carent, vt ossa, sensu ad illam mirabi-
liter adepto consurgant. Si ergo velint Proreges
Deo similes reddi, si laudibus insolitis, & ex in-
timo prodeuntibus affectu sustolli, eripiant ino-
pes Indos de manu fortiorum, egenos & paupe-
res à diripientibus ipsos. Vbi præsertim indicati
illi, qui eorum gubernationi, protectioni, & de-
fensioni, justis stipendiorum commodis præfi-
ciuntur. Hi enim gubernationem in crudelem
soliti conuertere direptionem. Quod malum om-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0105.jpg/>
@@1@<SE105>86 Thesauri Indici Titulus III. Cap. X. & XI.
<duolan 2><-P>nium videtur esse maximum, cui & à Proregibus
præ ceteris obuiandum. Pro quo sic apud Cas-
siodorum Lib. 7. 42. quisquis ille est, qui scribit
Princeps: Frequenter Saiones, quos à nobis credidimus
pia voluntate concedi, querelis maximis cognouimus<marginalia>Cassiodo-|rus.</marginalia>
ingratos extitisse. Corruptum est (proh dolor) benefi-
cium nostrum, creuitque potiùs de medicinâ calamitas,
dum ad alios vsus, potentium malignitate, translati
sunt, quàm eos nostra remedia transtulerunt. Vnde no-
bis necessè fuit remedio salubri votis pestiferis obuiare:
ne, dum pietatis studium ad æqualia beneficia trahi-
tur, surreptionum iniquißima patiamur. Sic ille.
Pro quo hîc non plura.</P>
<Z><A+2>CAPVT X.</A+2>
<A+1>Ordinationes Regias quomodo de-
beant Indici Proreges obseruare.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>85</absatz-nummer> <INI3>S</INI3>Vnt quidem illæ non paucæ, & ma-<marginalia>Ordinatio-|nes Prore-|ges in con-|scientiâ|vrgere.</marginalia>
gnâ consideratione dispositæ: vnde
generaliter negari nequit grauem in-
ducere obligationem; aliàs officium omnium ma-
ximum, & à quo tot rerum momenta depen-
dent, nullis legum specialium vinculis tenere-
tur. Quod quidem quàm sit absurdum statim
apparet, vt non sit opus circa hoc longiores dis-
cursus cumulare. Et ita Dom. Solorzanus Lib. 4.
Cap. 9. num. 57. & in Politicâ pag. 869. §. Y to-
do, & seqq. ait instructiones Proregibus tradi
solitas esse Regia mandata, quas legere & obser-
uare debent, & à quibus non licet saluâ conscie&#x0303;-
tiâ recedere. Pro quo & Cap. 10. num. 39. vbi
& Auctores obligationem eamdem firmantes ad-
ducit. Circa illud tamen</P>
<P>  <absatz-nummer>86</absatz-nummer> Dico Primò. Aliquæ instructiones sunt,<marginalia>Assertio 1.|Aliquas|Ordinatio-|nes nec|sub venia-|li. obligare.</marginalia>
aut etiam ordinationes, quæ neque ad veniale
peccatum videntur obligare. Id probo. Quia in
omni ordinatâ gubernatione ita obseruari debet,
vt aliqua sint pro commodiori tantùm proce-
dendi modo disposita, & instruant potiùs quàm
premant. Videantur dicta Titulo præced. num. 96.
In Societate quidem Iesv, in qua optimi regimi-
nis forma prælucet, ita se res habet, vt videri po-
test in Libro Ordinationum, vbi & Instructio-
nes appositæ, earum discrimine declarato.</P>
<P>  <absatz-nummer>87</absatz-nummer> Dicò secundò Non omnes Ordinatio-<marginalia>Assertio 2.|Nonnullas|tantum|sub venia-|li.</marginalia>
nes, quæ vim legis habere videntur, sub mortali
Proreges obligant. Probatur ex dictis circa Re-
gios Consiliarios Titulo præced. Cap. 9.</P>
<P>  Dico tertiò. Obligant sub mortali illæ, quæ
si non obligarent, non satis videretur bono com-<marginalia>Assertio 3.|Quæ sub|mortali.</marginalia>
muni consultum. Est juxta ibidem dicta n. 99.
Quæ autem sint illæ, non est facilè judicare.
Vnde cùm materia grauis est, timendum valde,
& à recto tramite minimè deuiandum.</P>
<P>  <absatz-nummer>88</absatz-nummer> Dico quartò. Proreges Indici vt Audien-<marginalia>Assertio 4.|Quæ vt|sunt Au-|dientiar&#x0169;|Præsides.</marginalia>
tiarum Præsides eo modo obligantur, quo Re-
gij Consilij Dominos diximus obligari Titulo
præcedenti num. 100. quod & eisdem rationibus
comprobatur.</P>
<P>  Dico quintò. In iis, quæ justitiam concer-<marginalia>Assertio 5.|Circa ea,|quæ iusti-|tiam con-|cernunt.</marginalia>
nunt. Proregum obligatio grauis est. Talia
sunt, caussas ad eos spectantes ex abrupto, &
non seruato juris ordine, ac secundùm causæ
merita, judicare. Sic Dom. Solorzanus Lib. 4.<-P>@@

<-P>Cap. 10. num. 43. vbi ait debere secundùm suam
judicare conscientiam: quod obligationis genus
non humanum, sed diuinum ac naturale est; vt
scilicet nemo contra id, quod conscientia facien-
dum esse dictauerit, operetur. Item. Quod præ-
sentes non sint, cùm de appellationibus ab ipsis
interpositis terminandis volunt agere Audito-
res. De quo Dom. Solorzanus suprà Cap. 3. n.
41. & in Politicâ pag. 768. §. De todo. Cùm enim
eos ille tangat articulus, timere profectò Audi-
tores possunt, ne eorum animos contraria decer-
nentes exasperent, ex quo justitiæ violatio venit
etiam formidanda. Quæ præsumptio, cùm sit
juris, & de jure, non est ex earum genere, quæ
obligationem legum videntur auertere, quando
in solâ juris præsumptione fundantur. Præter-
eà. Omnia illa, de quibus dictum Capite præce-
denti, & alia, quæ, cùm occurrunt, non erit diffi-
cile deprehendere ad justitiam pertinere, quo-
rum judicialis cognitio Proregibus est prohibi-
ta, & sola gubernatio demandata, in qua etiam
sunt certi denique fines, vt videri potest apud Dom.
Solorzanum citato Cap. 3. num. 39. & seqq. & in
Politicâ pag. 767. §. Lo vndecimo.</P>
<Z><A+2>CAPVT XI.</A+2>
<A+1>De obligatione in negotiorum expe-
ditione, ac in nonnullis aliis.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>89</absatz-nummer> <INI3>D</INI3>Ico primò Proreges Indici peccant<marginalia>In nega-|tionum re-|tardatione|grauiter|peccare.</marginalia>
grauiter. Si eorum negligentia, tæ-
dio, aut aliquo alio humano res-
pectu, negotia, quæ ad eos spectant, retarden-
tur. Pro hoc est optima animaduersio Dom. So-
lorzani Libr. 4. Cap. 9. numer. 63. & in Politicâ
pag. 869. in fine. Videantur dicta Cap. 9. §. 1. Si
enim grauiter peccent dum expeditionem nego-
tiorum, quæ ad Auditores Regios spectant, non
vrgent, manifestum inde est in ijs, quæ suæ ipso-
rum curæ sunt, etiam grauiter delinquere, si cum
litigantium, aut caussam agentium propriam, in-
commodo prorogantur. Semper autem inter-
ueniunt incommoda, multiplicatis sumptibus, &
imminutione bonorum, quæ ex absentiâ à pro-
priis domibus, & alijs non leuibus occasionibus
oriuntur. Vnde & obligatio restitutionis planè
consequitur, ni velint ipsi, & qui eorum mode-
rantur conscientias, in aperto lumine caligare. Et
vt obligatio restitutionis non sit, ipsa cessatio ab
operatione damnabilis est in operario conducto
ad laborem magno pretio compensandum.</P>
<P>  <absatz-nummer>90</absatz-nummer> Dico secundò. In ijs, quæ Assessor vti<marginalia>Assertio 2.|Quæ obli-|gatio stan-|di iudicio|Assesorus$unclear.</marginalia>
obligatoria proponit, & jus tertij concernunt,
atque aliquam juris notitiam exigunt, tenentur
Proreges Indici consentire, nisi fortè alium con-
sulant aliter sentientem, qui ordinarius Assessor
non sit, vel Ordinarius vt probabile proponat
id, circa quod vertitur controuersia. Ratio est:
quia licet Assessor non sit judex, sed consultor
specialis, vnde laicus potest esse Assessor Episco-<marginalia>Assessor|non est|iudex.</marginalia>
pi in caussis spiritualibus, vt tradunt Doctores,
quos affert P. Thomas Sancius Lib. 7. de Matri-
monio Disput. 46. num. 14. ex l. 1. D. de officio As-
sessoris: sine illius tamen sententiâ periculum er-
randi in re grauis momenti incurritur: quod<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0106.jpg/>
@@1@<SE106>Proregum obligatio erga negotiorum expeditionem, & alia. 87
<duolan 2><-P>quidem stare nequit sine graui conscientiæ gra-
uamine. Nisi fortè alia ejusdem generis ex Asses-
soris sententiâ jam fuissent decreta, & in eâ, de
quâ agitur, nihil occurreret, ex quo lapsus con-
siderabilis timeretur.</P>
<P>  <absatz-nummer>91</absatz-nummer> Dico tertiò. Proreges peccant grauiter<marginalia>Assertio 3.|Peccare|grauiter|suam am-|pliantes|potestatem.</marginalia>
suam ampliantes potestatem. Id constat. Quia si
priuatus potestatem ad aliquid vsurparet, pec-
caret grauiter, vti rei alienæ vsurpator, quæ ma-
gnæ est æstimationis: vnde & grauissima in le-
gibus pro hujusmodi crimine p&#x0153;na inuenitur
constituta: Atqui Proreges in ijs, quæ ipsis con-
cessa non sunt, vt priuati habentur, cùm non
plus juris ad illa habeant, quàm ijdem: ergo il-
losest grauiter delinquere manifestum. Videa-
tur Dom. Solorzanus suprà Cap. 10. num. 9. &
in Politicâ pag. 874. §. Pero yo vbi hunc Indico-
rum Proregum carpit abusum; vix enim repe-
rietur aliquid ab eisdem non tentatum, vltra li-
mites, inquam, legitimæ potestatis: crescente sem-
per abusu; nam successores plus aliquid semper
moliuntur, facilè addentes inuentis, vt posterio-
res pleniorem afferre potestatem videantur. Erit
autem damnabilior, si eò deueniat, vt ea, quæ
ardua sunt, & Regiæ amplitudini reseruata, sibi
velint Proreges arrogare. Pro quo idem Cap. 10.
num. 11.</P>
<P>  <absatz-nummer>92</absatz-nummer> Hinc mihi semper displicuit stylus nimis<marginalia>Stylus per|exemplaria|iudicandi|non pro-|bandus in|præfatis.</marginalia>
in his, quæ placent Proregibus, obseruatus, per
exemplaria inquam iudicandi. Cùm enim illa
ex abusu multoties sint explicato profecta, quî
fieri potest, vt cæco debeant more, quasi Delphi-
ca oracula venerari. Si præsertim Ecclesiasticam
immunitatem concernant, in quo video non sa-
tis cautè quandoque procedi. Hinc est doctrina
complurium, quos adducit, & pro eâ laudat
Dom. Solorzanus lib. 2. Cap. 28. num. 49. & in
Politicâ pag. 386. §. y non hacen, dicentium ex-
emplaribus in judicando parùm esse fidendum,
cùm caussæ non sint semper omnino similes. Et
in terminis caussæ, de quâ agimus, idem obser-
uat, etiam cùm de consuetudine agitur, ob ra-
tionem dictam perperàm extensæ potestatis; vn-
de illa debet rationabilis comprobari. Pro ijs<marginalia>In rebus|maximè|Ecclesiasti-|cis, pro|quibus re-|probatur|consuetudo.</marginalia>
autem, quæ ad Ecclesiasticas caussas spectant,
addo nihil fidendum exemplaribus, vt nec legi-
bus sæcularium Principum deferri debeat; prout
Rota obseruat in vnâ Oscensis Canonicatus a-
pud Dianam Parte 5. §. Ad istas & §. Sed respon-
debatur. Vbi multa de consuetudine circa hujus-
modi reprobanda. Quod ergo affirmat Meno-
chius Consilio 52. num. 50. adductus à Barbosa
in Collectaneis ad Decretales Lib. 2. Tit. 27. Cap. 29.
num. 4. exemplo optimi Principis firmiter judi-
candum esse, hic non potest applicari: quia nec<marginalia>Qui nomi-|ne Princi-|pum gau-|deant.</marginalia>
Proreges absolutè nomine Principum veniunt,
licèt communiter ita vocentur; cùm id nomen
eum specialiter designet, qui supremâ gaudet po-
testate, cujus & sententia sacit jus, juxta Aucto-
res quamplures ab eôdem adductos Collectore:
quod & pro Papâ citatum Cap. In caußis, apertè<marginalia>Princeps|Pontifex.</marginalia>
determinat. Tum etiam quia licèt plures ex Pro-
regibus se laudabiliter gesserint; ad optimi ex-
cellentiam, numeris omnibus absolutâ ex boni-
tate consurgentem, rarus probabitur peruenisse.
Tum etiam, quia licèt optimi illi, de Assessorum
tamen non potest omnimodâ sapientiâ, expe-<-P>@@

<-P>rientiâ, & integritate, plena haberi certitudo.</P>
<P>  <absatz-nummer>93</absatz-nummer> Dico quartò. Proreges Indici grauiter<marginalia>Assertio 4.|Grauiter|peccare ap-|pellatio-|nem à suis|sententiis|impedien-|tes.</marginalia>
peccant, si à suis sententijs recursum ad Regales
Audientias per viam appellationis impediunt.
Constat ex Regiis rescriptis, quæ pro eo ha-
bentur, de quibus Dom. Solorzanus Lib. 4. Cap.
3. num. 39. & seqq. & Cap. 10. num. 54. & seqq.
qui n. 56. ait illos sic impedientes malè facere, vt
est compertum, cùm rescripta talia justam & lege
statutā conferant defensionem. Videndus item in
Politicâ pag. 768. §. De todo & pag. 881. §. De mas.
Et quidem percuntari eos juuat, quid sit, cur ap-
pellationis beneficium sic impedire conentur? Si
enim ex eo quòd superiores se in iis, quæ ad eos
spectant, haberi volunt, neque in eorum exe-
cutione ab inferioribus hominibus dependere:
est illud sanè ingenuitate virorum tantorum in-
dignum. Rex, qui eos honore isto condecorat,
sic jubet, & est hoc honoris talis appendix. A
quo ergo honorem tantum accipiunt, & emo-
lumenta pariter plura & eximia, cur ingrati ho-
noris appendicem renuant, & Regiam volunta-
tem amplecti sibi reputent indecorum? Item, il-
lius sententiæ ab vnius litterati hominis, qui sæ-
piùs ex Togatis non est, consultatione depen-
dent: ergo dependentia indecens non est. Ex
quo fit neque indecentem futuram, si caussæ cō-
clusio à multis, & sapientiâ & dignitate præ-
cellentioribus viris debeat expectari. Si autem ti-
mere se dicant, ne quod ab eis est disposi-
tum, ab appellationis judicibus dirimatur:
argumento id planè est rem non esse justitiæ
omnino conformem: quæ enim confor-
mia sunt, quis dubitet à dictis judicibus confir-
manda? Ad quod præter caussæ merita, eorum
adigit reuerentia. Quis enim gratis velit infen-
sum habere Proregem? Deferant ergo appella-
tioni: hoc enim est Regi ipsi deferre, sic jubenti:
& gloriosum ducant hoc esse quod sunt; minores
inquam Principe, à cujus tantùm sententiâ non
est licitum appellare. In ijs autem, circa quæ o-
piniones sunt, sequantur ipsi quod volent, vnde
superuacaneum est quid nobis videatur verosimi-
lius in talibus propalare. Ergo ad alia.</P>
<Z><A+2>CAPVT XII.</A+2></Z>
<negEZ><A+1>Quomodo Proreges possint in iudicum
ordinariorum annuâ electione, &
aliorum Officialium Capitulis ciui-
tatum indulta, peccare.</A+1></negEZ>
<P><absatz-nummer>94</absatz-nummer> <INI3>D</INI3>Ico primò, posse grauiter peccare:<marginalia>Assertio 1.|posse pecca-|re grauiter|circa iudi-|cum an-|nuam ele-|ctionem.</marginalia>
& vtinam reipsa non peccent, quod
grauissimæ multoties querelæ vi-
dentur indicare. Libera esse illa debet: vnde si
libertas ostensione beneplaciti cum efficacitate
propositi stare nequeat, satis inde constat, quan-
tùm iustitiæ iura ex hac parte violentur. Vbi
non obstat, si dicatur secreta esse suffragia, quæ
in vrnam mittuntur (quæ & ante missionem in
manus Proregis quandôque veniunt, à quo &
adstantibus propalantur) experientiâ enim con-
stat, nihil huiusmodi manere secretum. Quid si
eum reeligere faciat, qui jam annum admini-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0107.jpg/>
@@1@<SE107>88 Thesauri Indici Titulus III. Cap. XIII.
<duolan 2><-P>strationis exegit, contrà nitentibus Ciuitatis Re-
ctoribus, & pluribus ex nobilibus occurrentibus,
qui eo possint, & gaudeant officio decorari? Hæc
iustificare velle est nigrum velle facere ex albo,
seu potiùs album ex nigro, & curuum velle re-
ctissimum apparere.</P>
<P>  <absatz-nummer>95</absatz-nummer> Dico secundò. Si electio talis sit, vt ele-<marginalia>Assertio 2.|ineptorum|electio ne-|quit, nisi|grauiter|peccando,|confirma-|ri.</marginalia>
cti à Capitulo Proregi videantur inepti, peccabit
grauiter, si eos confirmarit. Id planum; quia
mala electio nequit saluâ conscientiâ confirmari;
id enim est malo robur addere, quod pessimum
malorum est, confirmatio enim auctoritatem tri-
buit, qui est vnus eiusdem effectus, inter alios, de
quibus Glossa in Cap. Quia diuersitatem, de con-
cessione Præbendæ. Et res est manifesta. Potest<marginalia>Quomodo|illa prude&#x0303;-|ter euitan-|da.</marginalia>
autem hoc prudenti animaduersione caueri. Ante
electionem siquidem spargi in vulgus solet de a-
liquor&#x0169; electione tractari: quæ vox ad Proregis
aures nequit non deferri, ad quas minutissima alia
deferuntur. Rectores ergo ciuitatis admoneat ne
tale&#x0303; vel tale&#x0303; eligant: quo pacto ad dur&#x0169; ill&#x0169; repro-
bandæ electionis non deuenietur articulum. Ne-
que hoc est libertati electionis obstare, sed eam
dirigere, quod Proregalis est muneris, sicut con-
trarium ipsi id, quod Assertione præcedenti dice-
bamus.<marginalia>Specialis|casus circa|electionem|anni 1658.</marginalia>
<P>  <absatz-nummer>96</absatz-nummer> Pro quo juuat casum apponere, qui eo
ipso, quo hæc scribebam, die accidit. Cùm enim
Prorex duos equites sibi benè visos eligendos
vellet, idq&#x0301;ue diu ante electionis diem fecisset Ca-
pitularibus manifestum; annuerunt illi, cùm esset
periculo expositum repugnare. Die ergo ele-
ctionis accedente Prorege, assurrexerunt omnes
& dixerunt suæ voluntatis esse vt duo dicti equi-
tes ordinarii judices crearentur, quando sic Ex-
cellentiæ suæ placitum agnoscebant. Cumq&#x0301;ue
Prorex eâ videretur acclamatione contentus,
secretè est admonitus ne talem electionis mo-
dum admitteret, sed vsitatum per suffragia omni-
no secreta obseruandum imperaret. Eo, vt vide-
tur, intuitu, ne aliquando Proregi ablatæ liber-
tatis in electione capitulum posset opponi. Tunc
ergo ille se in talem electionem non consentire
respondit, & vt per suffragia in vrnam missa cele-
braretur iniunxit, testatus se liberā velle penitus
electione&#x0303;. Fact&#x0169; sic quantùm ad suffragatione&#x0303; &
omnium suffragiis illi ipsi, qui acclamati fuerant,
sunt iudices designati. Quis iam hîc simulatā illam
liberę electionis voluntate&#x0303; non rideat? Si alios eli-
gerent, qualem Principis indignationem incur-
rerent? Prior quidem electio libertati eligen-
tium contraria visa est: Atqui & quæ secuta sta-
tim alia esse non potuit, neque quod erat ab om-
nibus dictum retractari; aliàs mendaces & viles
ita sibi contrarii homines haberentur: ergo li-
bertas in eâ labefactata deprehenditur. Vbi, si
bona non adfuit fides (vti est adfuisse credibile)
quis possit violatæ iustitiæ piaculum manifestissi-
mum excusare? & bonam quidem fidem gene-
raliter loquendo, desiderare magis possumus,
quàm firmare in iis, qui circa hæc se, vt debent,
instructissimos profitentur. Quamuis sciam aliam
quandoque in aulis Theologiam ab eâ diuersam,
quā in scholis didicimus, & probatis Auctoribus
legimus, practicari.<marginalia>Assertio 3.|Peccatum|esse graue</marginalia>
<P>  <absatz-nummer>97</absatz-nummer> Dico tertiò. Peccatum est graue eos eli-
gi, & confirmari, qui administrati officii ratio-<-P>@@

<-P>nem, quæ in syndicatu reddi solet, minimè red-<marginalia>non syndi-|catos eligi|& confir-|mari.</marginalia>
diderunt. Id constat; quia pro eo est lex, &
materia est grauis, in cuius obseruatione magn&#x0169;
est boni publici momentum constitutum. Quod
generaliter loquendo verum est: potest tamen<marginalia>Exceptiones|aliquot.</marginalia>
exceptiones aliquas habere. 1. Si per electum
non steterit, sed aliunde sit redditio retardata. 2.
Si iam diu administratio præcessit, neque est arte
aut dolo circa impeditionem actum. 3. Si nihil
rumor sparserit de moribus eiusdem minùs in of-
ficii administratione probatis. Tunc enim vide-
tur finis & ratio legis cessare, & ita illius obligatio;
iuxta dicta Titulo præced. num. 95.</P>
<Z><A+2>CAPVT XIII.</A+2></Z>
<negEZ><A+1>De Proregum Indicorum obligationi-
bus circa grauamina impositionum,
siue exactionum.</A+1></negEZ>
<Z><A+1>§. I.
Non licere illis. Pro quo Assertiones tres.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>98</absatz-nummer> <INI3>D</INI3>Iuersis solent illæ nominibus expli-
cari, de quibus Auctores commu-<marginalia>Diuersa|nomina ex-|actionum.</marginalia>
niter, & videri specialiter possunt
P. Molina Disput. 661. & duabus seqq. P. Thomas
Sancius Lib. 2. Consiliorum, Cap. 4. dub. 1. & P.
Fragosus Tomo 2. lib. 1. Disput. 3. §. 5. num. 110.
& 111. & solent omnes gabellæ nomine desi-
gnari, in quibus vna est specialis, de qua hîc
agendum, & vocatur Assisium, Hispanè Sisa, quæ
datur de rebus emptis ad cibum & potum perti-
nentibus. Parum autem curandam nominum
diuersitatem obseruat Cardinalis Lugo Disp. 36.
de Iustitia, Sect. 1. num. 1. qui tamen illa explicat,
num. 2. Circa quæ</P>
<P>  <absatz-nummer>99</absatz-nummer> Dico Primò. Proreges sine Regis licen-
tiâ nequeunt genus vllum publicarum exactio-<marginalia>Assertio 1.|non licere|Proregibus|eas impone-|re, & ali-|ter facien-|tes grauiter|peccare.</marginalia>
num imponere: & aliter facientes grauiter pec-
cant. Est iuxta omnes Doctores, qui potestatem
imponendi gabellas in solis supremis Principi-
bus recognoscunt, non recognoscentibus supe-
riorem in ordinariâ gubernatione, si vnum An-
gelum excipiamus. v. Pedagium, qui solum Regem
Romanorum eâ prærogatiuâ gaudere contendit,
non solùm contra omnes, sed contra Textum lo-
cutus apertum, vt statim patebit. De Proregibus
autem id specialiter tradit P. Lessius Lib. 2. i$unclearc. 33. n.
13. Bonacina Tomo 2. disp. 2. de Restitutione Quæst. 9.
Puncto 1. i$unclearn. 1. Pharaonius in Appendicetr. 2. Seß. 10.
Casu 6. Cardinalis Lugo suprà n. 6. secutus P. San-
cium etiam suprà Dub. 3. alios referentem. Pro
quo est manifesta decisio in Cap. Innouamus, de<marginalia>Cap. Inno-|uamus.</marginalia>
censibus, vbi ita loquitur Alexander Tertius: Nec
quisquam alicui nouas pedagiorum exactiones sine aucto-<marginalia>Pro quo|Pontificia|decisio.</marginalia>
ritate & consensu Regum & Principum statuere ali-
quomodo præsumat. Si quis autem contra hoc fecerit,
& commonitus non destiterit: donec satisfaciat com-
munione careat Christianâ. Hæc Pontifex. Ex qui-
bus in primis contra Angelum constat Reges &
Principes posse gabellas imponere. Deinde im-
positiones ad eos solummodò pertinere. Vbi<marginalia>Ad Peda-|gium non|arctanda.</marginalia>
nequit dici Pedagii nomine speciale debere ge-
nus impositionis intelligi, & est pensio pro rebus,
quæ negotiationis causâ asportantur, ad defen-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0108.jpg/>
@@1@<SE108>Quid Proreges Indici poßint circa gabellarum impositionem. 89
<duolan 2><-P>sionem & reparationem viarum destinata. Ex-
plicatio enim talis omnino est Pontificis menti
contraria, qui de reparatione aut defensione via-
rum non erat solicitus magis quàm de aliis, ne-
que erat cur de illis specialiùs cogitaret, cùm spe-
ciale inde grauamen non ampliùs immineret,
prætermittendo alia frequentiora, quibus fideles
duriùs possent aggrauari. De gabellarum ergo
impositione generaliter locutus, pro quibus erat
ratio eadem, & ita Doctores mentem eius intel-
lexerunt, & vnanimiter declararunt.</P>
<P>  <absatz-nummer>100</absatz-nummer> Neque est simile quod in Bullâ C&#x0153;næ<marginalia>Ex Bulla|C&#x0153;næ non|rectè argu-|ment&#x0169; pro|limitatione|nominis|deduci.</marginalia>
habetur in Excommunicat. 5. contra eos, qui peda-
gia & gabellas imponunt, & augent &c. Ex qui-
bus colligunt Hugolinus, Caietanus, Sayrus,
Duardus, Bonacina, & alii, quos sequitur P.
Palaus Parte 6. Disput. 3. Puncto 6. num. 3. & vide-
tur etiam placere Patri Suario Tomo 5. in 3. p.
Disput. 21. Sect. 2. num. 42. non excommunicari
eos, qui imponunt tallias, collectas, seu præstan-
tias, in quibus non rerum, sed personarum habe-
tur ratio, quia per capita imponuntur: cùm enim
lex p&#x0153;nalis sit, non debet, nisi iuxta verborum
accipi proprietatem. Non est inquam simile,
quia diuersa est ratio, cùm de personis, aut cum de
rebus agitur; & ita quod de quibus dam dictum,
ad alias non debet extendi. At in vectigalibus
eadem est omnino ratio, vt vidimus, & ita intel-
ligendum Doctores censuerunt. Vbi & adden-<marginalia>Fauorabile&#x0303;|esse consti-|tutionem.</marginalia>
dum legem illam esse fauorabilem: Regibus qui-
dem, quorum supremæ auctoritati consulitur,
sicut & aliorum supremorum Principum. Tum
etiam bono publico, ne fideles exactionum mul-
tiplicatione grauentur: neque impropriantur
verba, sed in minùs vsitatâ acceptione sumuntur:
vel potiùs non juxta primæuam nominis imposi-
tionem, sed iuxta vsum posteà subsecutum; vt
in nomine gabellæ videre licet, cuius primæua
impositio à vectione deducta, eò quòd merces
conuehantur; & tamen ad alia solet extendi, quæ
non aliunde conuehuntur, vt in assisio constat, &
in guidagio, quod pro ducatu per viam soluitur
ratione securitatis, vt ait Glossa in Cap. Super
quibusdam, de verborum significat. Et idem est de
pedagio, quod ad omnem exactionem extendi-
tur in Cap. Quamquàm, de Censibus in Sexto: Præ-
terquàm quòd excommunicationem ad colle-
ctas imponentes extendi tenent aliqui, quos
adducit, & sequitur P. Filliucius tr. 16. n. 108.</P>
<P>  <absatz-nummer>101</absatz-nummer> Dico secundò. Proreges in casu dicto<marginalia>Assertio 2.|Proreges nō|incurrere|in excom-|municatio-|nem Bullæ|C&#x0153;næ.</marginalia>
non incurrunt in excommunicationem Bullæ
C&#x0153;næ, constat ex illius tenore: anathemati-
zantur enim omnes, qui in terris suis noua peda-
gia seu gabellas imponunt, &c. Tantùm ergo ex-
communicantur terrarum domini non agnoscen-
tes superiorem. Et ita explicant communiter Do-
ctores, verba prędicta perpendentes, ex quibus P.
Suarez suprà n. 40. & P. Palaus etiam suprà n. 4. id
quod est mihi certissim&#x0169;: & probabile etiam, non
recognoscentes superiore&#x0303; præfatâ minimè excō-
municatione ligari, si tributa imponant iniusta suā
excedentia potestatem: quod tenet P. Suarez
suprà num. 38. Potest autem congrua reddi ratio:
nam Proreges, cùm temporarii sint, & syndi-
catui subiecti, cauebunt huiusmodi excessum, qui
facilè poterit aut in gubernationis fine, aut que-
relis ad Regem delatis submoueri. Domini au-<-P>@@

<-P>tem terrarum non ita se habent: & licèt grauati
conqueri apud eos possint, idipsum periculo ple-
num est, indignationem Dominorum eâ de causâ
subituris. Non est autem hoc ita certum, vt
contrarium sentientes desint, ex quibus P. Gas-
par Hurtadus de Iustitia & Iure Disp. 14. diffic. 2. &
Pharaonius suprà.</P>
<P>  <absatz-nummer>102</absatz-nummer> Dico tertiò. Proreges sine expressa li-<marginalia>Assertio 3.|licentiam|expressā re-|quiri, &|aliter pec-|cari mor-|taliter.</marginalia>
centiâ Regis nequeunt publica grauamina exa-
ctionum imponere, & aliter facientes peccant
mortaliter. Sic P. Sancius citato Dub. 3. & Cardi-
nalis Lugo suprà num. 6. post Bonacinam in expo-
sitione Bullæ C&#x0153;næ Quæst. 6. Puncto 3. num. 11. Li-
cèt ergo Rex illis Regalia concedat; circa oneris
dicti impositionem non est generalis concessio
vllatenus extendenda. De peccati autem graui-
tate dubitari nequit, cùm sit onus Reipublicæ
grauissimum, & ampliatio exitiosissima potestatis.
Videantur dicta num. 91.</P>
<Z><A+1>§. II.
Circa Sisam notanda quædam, Assertio-
nes aliæ.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>103</absatz-nummer> <INI2>D</INI2>Ico quartò. Onus Assisii, seu Sisæ ex<marginalia>Assertio 4.|Sisam non|posse ad ali&#x0169;|effectum à|Proregibus|applicari.</marginalia>
Regis facultate ad vnum effectum im-
positum, non potest ex Proregis libitu ad alium
applicari; nec tempus concessionis extendi, sine
graui piaculo conscientiæ. Sic colligitur ex com-
muni doctrinâ scriptorum asserentium cessare
tributi justitiam, quando Princeps non præstat
ea, pro quibus illud imposuit, & consequenter
esse iniustam exactionem, neque esse obliga-<marginalia>Cessat tri-|buti obli-|gatio non|præstante|Principe id,|pro quo est|imposit&#x0169;.</marginalia>
tionem ad soluendum. Sic plures, quos adducit
& sequitur P. Sancius suprà dub. 8. num. 5. P. Vas-
quez opusculo de Restitutione Cap. 6. Dub. 2. num. 25.
& Dub. 4. num. 54. Cardinalis Lugo suprà num.
20. 61. & seqq. P. Lessius Lib. 2. Cap. 33. num. 41.
P. Sà v. Gabella n. 5. P. Gaspar Hurtadus Disput.
14. citatâ Difficult. 8. P. Dicastillus lib. 2. de Iustitia
Tractat. 20. Disput. 3. num. 179. & seqq. Bassæus
v. Gabella numer. 7. & alii: qui de supremis lo-
quuntur Principibus, vt de Proregibus nulla
possit dubitatio superesse. Et in illis quidem cita-<marginalia>Circa tem-|pus quæ fie-|ri possit ex-|tensio.</marginalia>
ti Auctores, & alii, quod ad tempus attinet ju-
stum esse tributum affirmant, licèt vltra deter-
minatum tempus protrahatur, si causa eadem
perseueret; vel si cessauerit, alia succedat, pro qua
meritò possit imponi: secus si penitus cessauit,
& alia non extet æquiualens. Videantur præ-
sertim Cardinalis Lugo num. 51. P. Vasquez
numer. 66. P. Sancius num. 7. & Nauarra Lib. 3.
Cap. 1. Parte 3. Dub. 11. num. 251. & 260. Vbi
quod ad prius attinet, quando scilicet id, pro
quo est tributum impositum, imperfectum est,
quia non obstante contributione, & conuenienti
diligentiâ adhibita, perfici non potuit; idem
prorsus videtur admittendum, nam voluntas Re-
gis debet talis æstimari. Licèt enim sine expres-
sâ illius facultate nequeat onus exactionis impo-
ni, juxta dicta Assertione præced. hoc tamen diuer-
sum valdè est, vbi facultas supponitur, & de per-
fectione operis rationabiliter præsumitur; fuit
enim ad illud petita facultas, ad inchoandum
scilicet & perficiendum, pro quo & concessa: &
quia tanti temporis contributio sufficiens visa est;<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0109.jpg/>
@@1@<SE109>90 Thesauri Indici Titulus III. Cap. XIII.
<duolan 2><-P>tanti, & non longioris est facta concessio: vnde
si illud sufficiens non fuit, omne, quod necessa-
rium fuerit, videtur concessisse.</P>
<P>  <absatz-nummer>104</absatz-nummer> Quando verò ideò non est absolutum<marginalia>Nō admit-|tenda circa|diuersum|effectum in|Proregibus.|quidquid|de Regibus|sit.</marginalia>
opus, aut satisfactum obligationi, quia Prorex
collectam pecuniam in alia conuertit opera, di-
uersa prorsus ratio est. Si illa sint vtilia Reipu-
blicæ: licèt enim talia sint, supra facultatem illius
est, Regibus quidem id conceditur, quia pro ta-
libus possent exactionem imponere, & ita parùm
interest, quod iam impositâ vtantur, pro suæ am-
plitudine potestatis. Prorex autem non ita est
potens; quia etiam pro vtilibus nequit præstatio-
nes imponere: vnde cùm vnius concessionem
ad aliud transfert, & legis & justitiæ præuaricator
existit. Et multò id potiùs quando opera talia
sunt, vt Respublica non possit ad ea efficienda<marginalia>Nō est vera|vtilitas,|cùm ad|splendorem|tantùm a-|liqua con-|ficiuntur.</marginalia>
compelli, quia inutilia, vel etiam aliquo modo v-
tilia, quia ad aliquem splendorem conferunt, fine
eo tamen viui conuenienter & decenter posset:
neque enim pulchra omnia ornamenta, quæ alibi
magnificentiâ Principum elaborata visuntur, cui-
libet sunt Reipublicæ conquirenda: pro quo est
quamplurimum scriptorum doctrina apud P.
Sancium suprà Cap. 55. num. 15. Exemplo sit Li-
mani fori quæstuosissimus fons, qualem nec Re-
gis Curia, nec vlla habet Hispaniæ ciuitas, vel si
vmquàm habitura, Assisii onere pro obligatione
aliâ iustitiæ concesso, perfectus: de quo tamen
dici cum Poe&#x0308;ta possit: Sed nunc non erat his opus,
& sic de aliis. Quo euentu cum satisfactum obli-
gationi justitiæ non sit, videtur posse dicta exa-
ctio continuari, ob rationem dictam: quod ta-
men ægrè peragitur, ad varios effectus exactionis
huius superabundante copiâ pro gubernantium
arbitrio distractâ. Sed si peccati grauitas (quæ
vtinam non talis in contingentia facti) eos non
reddit in re tantâ peruigiles, quod sequitur au-
diatur.</P>
<P>  <absatz-nummer>105</absatz-nummer> Dico quintò. Proreges tenentur ad re-<marginalia>Assertio 5.|obligari|prædictos|ad restitu-|tionem.</marginalia>
stitutionem eorum, quæ ex actionibus aut sine
licentiâ impositis, aut non seruato licentiæ tenore
iuxta superiorem explicationem, insumpserint.
Id constat. Primò ex communi doctrinâ Theolo-
gorum, qui Reges, ex quibus ad Proreges est il-
latio irrefragabilis, ad restitutionem teneri asse-
runt in casibus num. 103. declaratis. Sunt autem
omnes citati, quibus addendi P. Turrianus de Iu-
stitia Disput. 46. Dub. 4. & Bonacina suprà num. 9.
& licèt aliqui apud P. Hurtadum tantùm obli-
gent ad restitutionem damnorum, eorum hîc lo-
cum sententia non habet: tum quia sine funda-
mento loquuntur, vt citati aduertunt, & ratio
est manifesta, quia pro auertendis damnis pretium
illud acceperunt: ergo sicut ad damna tenentur,
quia non impleuerunt pactum, ita & ad pretium
restituendum: consequentia patet; quia auersio
damnorum est vnicus titulus acceptionis, qui
cessat, & ita iniqua est retentio. Tum etiā quia de
exactionibus agunt pro damnis auertendis impo-
sitis: in nostro autem casu damna alia non sunt,
quàm illa, quæ ex ipsa iniquâ pecuniæ extorsione
proueniunt; cùm detur ad opera, ex quorum de-
fectu nullum considerabile damnum Respublica
pateretur. Præterquàm quòd in casu dicto aut
damna sunt, aut non. Si primum: ergo saltem
ex eo titulo restituenda pecunia, quia illâ æqui-<-P>@@

<-P>ualens est auersioni damnorum, quæ tamen re-
ipsa auersa non sunt. Si secundum: ergo nullus
est titulus ad illam retinendam, & ita absque du-
bio redhibenda.</P>
<P>  <absatz-nummer>106</absatz-nummer> Deinde probatur de Proregibus spe-<marginalia>Probatio de|Proregibus|specialis.</marginalia>
cialiter; quia omni iure ad exactiones carent:
ergo sine licentiâ exigentes contra dominorum
rei acceptæ voluntatem extorquent, qui inuiti
præstant, & meritò inuiti. Ex quo sequitur resti-
tuendi obligatio; quia est furtum; contrectatio
scilicet rei alienæ inuito domino. Vel si ex eo<marginalia>Rapina|maius pec-|catum fur-|to, vt hîc|interue-|niat.</marginalia>
quòd domino non sit occulta surreptio, velis esse
rapinam, id certè peius, quia rapina maius pecca-
tum est, vt docet Diuus Thomas 2. 2. quæst. 66.
artic. 9. pro quo & videri potest P. Lessius Lib. 2.
Cap. 12. num. 8. Si autem licentiæ limites fuerint
violati, eadem est ratio; quia pro eo, quod sine li-
centiâ fit, valdè per accidens se habet, quòd pro
alio illa præcesserit, aut fuerit comitata. Quem-
admodùm si quis licentiam tribunt alicui vt ex
arcâ eius decem sibi regales extrahat; si viginti
extraxerit, quoad illum excessum licentia pro
decem data nihil iuuat, vnde est obligatio restitu-
tionis penitus innegabilis.</P>
<P>  <absatz-nummer>107</absatz-nummer> Dices, saltem cùm pecunia in eum vsum<marginalia>Obligatio-|nem dictā|etiam cùm|pecunia in|vtilitatem|publicam|expensa est,|vrgere.</marginalia>
est conuersa, pro quo imponi iustè exactio pos-
set, non videri obligationem restitutionis vrgere,
sicut de Regibus dictum, num. 103. Sed certè ne-
que in hoc casu videtur obligatio cessare ob ra-
tionem præcedentem: quia pecunia illa etiam
per rapinam extorta, inuitis inquam dominis, ad
quos de opere tali notitia nulla peruenit, & de
quo forsitan neque ipse imponens tunc temporis
cogitabat, si autem posteà & cogitauit, & alios
cogitare fecit; adhuc etiam iustè illi habentur in-
uiti; quia nullus vult se contra id, quod leges præ-
cipiunt, onerari. Nihilominùs probabiliter dici<marginalia>Quid pro-|babiliter|circa mo-|dum.</marginalia>
potest teneri quidem ad restitutionem, quod vi-
detur certum: sed restitutionem ipso opere sub-
rogato fieri posse: valdè enim esset difficilè sin-
gulis restitutionem fieri, & ita opere illo in com-
munem vtilitatem exhibito conuenienter illam
fieri. Sic enim censent multi obligatum ad resti-
tuendum communitati, si restitutio commodè
fieri nequeat singularibus, debere in vsus eiusdem
fieri ad Rectoris arbitrium. Pro quo Nauarra
Lib. 4. Cap. 2. num. 66. alios adducens, de quo &
nos inferiùs Titulo 6. num. 18. Quando ergo Re-
ctor ipse est qui debet, suo potest id arbitrio fa-
cere, ratione & consilio regulato. Et talis est
Prorex in nostro casu, in quo præter rationem
dictam est alia adducta ex eo quòd exactio ea-
dem pro opere subrogato præsumi poterat fa-
cienda.</P>
<Z><A+1>§. III.</A+1></Z>
<negEZ><A+1>Quoad Ecclesiasticos quid in permissa ex-
actione cauendum. Vbi de speciali qua-
dam penitus reprobandâ.</A+1></negEZ>
<P><absatz-nummer>108</absatz-nummer> <INI2>I</INI2>D cauendum certè, ne eâdem compre-<marginalia>Excommu-|nicationes|contra exi-|gentes ab|Ecclesia-|sticis.</marginalia>
hendantur: aliàs contra immunitatem
peccabitur, & in excommunicationem Bullæ
C&#x0153;næ, & quidem duplicem, incurretur: in 15.
scilicet, & 18. In illa enim prohibet Pontifex<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0110.jpg/>
@@1@<SE110>Quid Proreges Indici poßint circa gabellorum impositionem 91
<duolan 2><-P>statuta, pragmaticas, & quælibet alia decreta
contra libertatem Ecclesiasticam: in istâ magis
in speciali de gabellarum impositione disponit.
Pro quo & multa alia Pontificia decreta in Iure
extant, & extra illud, vt hac nihil testatius esse
possit veritate. Quâ suppositâ, semper in regnis<marginalia>Id semper|in Indiis|$unclearautum.</marginalia>
Indiarum, vtpotè Catholico Regi subiectis sicut
vero Domino, id caueri curæ fuit, ne quidquam
prædictæ immunitati aduersum statueretur. Sed
non equidem sic feliciter semper cautela proces-
sit, vt ex consulentium minore aut pietate, aut<marginalia>Lapsus pe-|culiaris ex|impunitio-|ne qua-|dam.</marginalia>
peritiâ, lapsus aliquis non fuerit deprehensus. Et
talis fuit ille, cùm pro muro Cullaico extruendo,
qui magni esse ad securitatem totius Peruuiani
regni momenti videbatur, (licet in hoc contra-
riæ non defuerint opiniones) supra sacharum est
Sisa constituta: cuius prouentus ad Ecclesiasti-
cos præsertim pertinebat. Et ne illi viderentur
grauari, res ita disposita est, vt supra ordinarium
pretium arrobæ viginti quinque libras habentis
taxa quatuor regalium adderetur. Cùmque ex-
actor non posset omnibus emptoribus adesse,
statutum est, vt apud Ecclesiasticos auctarium
illud pretij seruaretur, & ipsi collectam quanti-
tatem tunc redderent, cùm à ministris ad hoc
deputatis peteretur: vel certè si ipsi vellent labo-
rem minutioris istius numerationis euitare, ad
certam summam soluendam partibus benè visam
tenerentur.</P>
<P>  <absatz-nummer>109</absatz-nummer> In quo quidem, vt dixi, lapsus est com-<marginalia>Contra il-|lam effica-|citer agi-|tur.</marginalia>
missus in Christianâ Republicâ minimè toleran-
dus. Nam in primis venditio talis non esset Ec-
clesiasticis libera sicut anteà, cùm onus illi satis
fastidiosum adderetur; recipiendi scilicet pretij
auctarium, seruandi, rationem reddendi dati
& accepti, cum bonæ existimationis periculo,
ob non seruatæ fidelitatis suspicionem: nume-
randi deinde, quod soluendum erat, exactore
petente, cum testimonijs receptionis. Est autem
regula receptissima in hac materiâ, tunc lædi li-<marginalia>Regula ad|dignoscen-|dam læsio-|nem liber-|tatis.</marginalia>
bertatem, quando Ecclesiasticæ personæ non li-
cet id, quod anteà licebat, vel naturæ jure, vel
ex prærogatiuâ immunitatis. Quod benè inter a-
lios obseruant Riccius in Praxi Tomo 3. Resol. 207.
num. 8. Laderehius Consilio 103. à num. 8 vs-
que ad 15. Mandellus Lib. 1. Consilio 8. num. 3. &
P. Filliucius Tomo 1. Tract. 16. num. 271. Ex
quo multæ decidi solent quæstiones.</P>
<P>  <absatz-nummer>110</absatz-nummer> Deinde. Ex tali grauamine valde læ-<marginalia>Multipli-|ter in ca su|dicto veri-|ficatur.</marginalia>
derentur Ecclesiastici: aucto enim pretio pau-
ciores essent, qui ad emendum accederent; cùm
constet homines ab emendo retrahi aucto rerum
pretio: & vel ab emptione abstinere, aut minori
multò esse cōtentos. Item, austeriores paterentur
emptores, auaros illos, & crudeles existimantes,
qui, cùm videant Rempublicam tali onere gra-
uari, nihil tamen de ordinario pretio remittunt.
Prætereà. Grauamen hoc Ecclesiasticos præser-
tim attingeret, cùm illi, vt dixi, eo prouentûs
genere alijs antecellant. Quæ omnia satis indi-
cant ex impositione prædictâ Ecclesiasticam læ-
di libertatem. Neque enim priuilegium hoc tan-
tùm est, vt non impediantur Ecclesiastici tale a-
liquid facere, quòd aliàs erat jure licitum, sed
etiam ne impediantur quoad faciendi modum: si
enim circa modum impediuntur, non plena jam
& totalis libertas est. Quælibet ergo molestia il-<-P>@@

<-P>lis illata priuilegio est immunitatis contraria. Et
quemadmodum qui alterius jurisdictionis est in
ciuili foro, nullam potest molestiam per judi-
cem aut dominum diuersum pati: ita, & multò
magis in Ecclesiasticis, qui per superius jus à
laicali sunt penitus exempti potestate. Hinc est
doctrina communis, de quâ P. Filliucius suprà
num. 270. §. quartò sunt, juxta quam contra li-
bertatem Ecclesiasticam est id, per quod Eccle-<marginalia>Aliud læse|libertatis|argumen-|tum.</marginalia>
siastici redduntur timidiores, & sæculares auda-
ciores: vt quòd percutientes Clericos puniantur
in decem aureis; qui verò laicos, in viginti. Nul-
la enim illis actio tali statuto præcipitur, nulla
prohibetur: quia tamen grauis irrogatur mole-
lestia, eo quòd majori curâ se tueri debeant, ex
eo libertatis est violatio manifesta. Eo enim se-
cluso statuto, ea illis sufficiebat cura, quæ reli-
quis. Et tamen poterat statuti talis prætextus a-
liquis inueniri; quòd scilicet Ecclesiastici arma
habeant spiritualia potentiora, quibus se defen-
dant; Censuras inquam: & quòd ex eorum per-
cussione non possint damna timeri, quæ ex alio-
rum; quia maiorem debent habere patientiam.
Et sic alia cumulari possent: quibus tamen sibi
iniquitas mentiretur. Videndus etiam Decius
in Cap. Ecclesia sanctæ MARIÆ.</P>
<P>  <absatz-nummer>111</absatz-nummer> Nec in præfatæ dispositionis patroci-<marginalia>Quorum-|dam Au-|ctorum do-|ctrinam|minimè|suffragari|impositioni|præfatæ.</marginalia>
nium afferri potest quorumdam sententia, qui
apud Dianam Parte 1. Tract. 2. Resolut. 49. affir-
mant talem gabellæ modum esse licitum: quod
ex Societatis Auctoribus etiam tenent apud e&#x0169;-
dem P. Molina Disputat. 663. num. 5. in fine. P.
Henriquez Lib. 10. Cap. 25. num. 6. in Glossa. Et
probabile censet Cardinalis Lugo Disput. 36. de
Iustitia num. 144. non inquam afferri potest:
quia in primis P. Molina tantùm ait juxta leges
Hispaniæ ex iis, quæ Clericis venduntur, deberi
alcabolam: quod est alterius quæstionis. P. Hen-
riquez nihil habet loco citato & quamuis n. 5. de
Sisâ loquatur, casum præsentem, vt cōmuniter à
Doctoribus tractatur, non tangit. Probabilitas<marginalia>Prob abi-|litas à Car-|dinali Lu-|go asserta|confutatur.</marginalia>
autem quam Cardinalis Lugo sic generaliter ag-
noscit, non videtur eius consonare doctrinæ:
cum ipse num. 140. vt certum statuat contra li-
bertatem Ecclesiasticam esse, quando aucto re-
rum pretio, tale augmentum non manet apud
venditorem, sed per modum gabellæ soluitur.
Dicere enim augmentum tale in ipsà venditione
solutum non esse partem pretij, sed aliquid pre-
tio superadditum, fallacia est manifesta, & ver-
ba legis amplectendo, contra legis niti voluntate&#x0303;.
Si enim Clerici eodem grauantur modo, sic aut
aliter tribuendo, quod interest nominum discri-
men, in re præsertim adeò scrupulis obnoxiâ, &
pro qua diligentissimè Ecclesiæ auctoritas excu-
bat, sciens in Dei populum ex eius violatione in-
fandam malorum colluuiem irrupisse? Pretium
quidem currens talis rei venialis sisæ suppositæ,
vt quatuor argenteorum est: & eadem est rerum
copia, ac ementium frequentia. Non potest equi-
dem rebus sic se habentibus augeri pretium:
quod si augeatur vsque ad sex, & duo additi ab
Ecclesiastico venditore petantur, libertas dicitur
Ecclesiastica violari, quia iniustè exigitur, quod
manere apud venditorem debet. Quod tamen
non sic videtur: quia cùm augmentum illud su-
pra pretij iustitiam sit, non habet Ecclesiasticus<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0111.jpg/>
@@1@<SE111>92 Thesauri Indici Titulus III. Cap. XIII.
<duolan 2><-P>ius ad illud, nec Respublica habere vult, cùm
illud contributioni designet, vtpotè supra iustum
pretium acquisitum. Si ergo eo non obstante
libertas Ecclesiastica violatur, ex alio id capite
proueniet, quia scilicet Ecclesiastici ad modum
specialem vendendi adiguntur iuxta dicta num.
præced. Atqui eadem est ratio, cùm augmentum
pretij non manet apud venditorem, vt constat,
quia etiam ad modum specialem vendendi ad-
stringitur: ergo similiter Ecclesiastica libertas
minuetur.</P>
<P>  <absatz-nummer>112</absatz-nummer> Prætereà. Vt demus sententiam illam<marginalia>Ex speciali|Ecclesiasti-|corum gra-|uamine|impositio,|de qua a-|gitur, im|probatur.|Et quando|illa talis|censenda|sit.</marginalia>
generaliter propositam esse probabilem, in ca-
sum nostrum non cadit, qui est valde specialis.
Nam, vt diximus, grauantur præcipuè Ecclesia-
stici: quo euentu Doctores manifestam violatio-
nem libertatis agnoscunt. Tunc enim grauamen
aliquod tolerabile iudicant, quando contributio
laicis imposita, dum extenditur ad Clericos, parùm &
paucis noceret per accidens, vt ex illorum mente
loquitur P. Henriquez suprà num. 5. vel, vt lo-
quitur iuxta eosdem P. Sancius Lib. 2. Consiliorum
Cap. 4. Dub. 55. num. 40. Non imponunt magis su-<marginalia>P. Henriq.</marginalia>
per his, quæ sæpiùs emuntur à Clericis. Item. Non<marginalia>P, Sancius.</marginalia>
loquuntur in casu, quo grauamina aliqua spe-
cialia venditoribus imponuntur, qualia iam vi-
dimus in casu nostro reperta. Et quidem sine
illis & solùm ob generales rationes, affirmat Dia-
na suprà, in fine, rem visam esse difficilem ac pe-
riculosam Senatui Panormitano, & ita prædi-
ctam gabellam non impotuisse. Quid ergo fa-
cerent, si eam viderent tot oneribus prægrauan-
dam? Ea certè non diu perstitit, sed re meliùs
trutinatâ, ipse qui & imposuerat, & conatus exe-
qui, pius aliàs & iustus Gubernator, abrogauit.
Non tamen hoc loco omitti illius commemora-
tio potuit, vt in posterùm dispositiones similes
caueantur.</P>
<Z><A+1>§. IV.
De exactione aliâ, & quomodo toleranda:
ac de obligatione restitutionis</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>113</absatz-nummer> <INI2>S</INI2>Ed successit alia eôdem auctore, quæ<marginalia>Gabellæ|impositio|cum resti-|tutione in|fine anni|Ecclesiasti-|cis facta à|quibus|probetur.</marginalia>
potest iuxta opinionem probabilem su-
stineri eorum, quos sequitur Cardinalis Lugo
suprà num. 141. & Diana Resolut. 45. dicentes
licitè exigi gabellas ab Ecclesiasticis cum animo
restituendi eas in fine anni: quod ita fit ad vitan-
dam confusionem. Cùm enim Ecclesiastici non
per se, sed per famulos emant, nec scire possint
vendentes an verè tales famuli eorum sint, vel fi-
deliter se gerant, idem pretium accipiunt, & in
fine anni redditur iurantibus sibi deberi. Sic fa-
ctum apud nos exemplo Panormitanæ vrbis, vbi
idem in vsu, Dianâ teste; & ex singulis arietibus
in macello venditis sine pelle, extremitatibus,
& extis duo argentei siue regales exiguntur.
Quod quidem, non factâ etiam Ecclesiasticis re-<marginalia>A quibus|item sine|restitutio-|ne.</marginalia>
stitutione modo dicto posse sine Ecclesiasticæ
libertatis violatione fieri affirmat P. Henriquez
citato n. 5. exemplum apponens, vt si Respubli-
ca in necessitate habeat ius imponendi collectam
siue Sisam in vini designatis tabernis: nec fieri
posset expedita collectio, nisi omnes sine discri-<-P>@@

<-P>mine etiam no biles ac Clerici sponte contribuāt,
qui eius tabernæ vino sponte vti volunt. Addit
autem in Glossa, vt Prætor curet quòd sit alia
taberna vini, in quam absque tributo confluere
possint Clerici, vel vt à vicinis oppidis sibi af-
ferre possint in vrbem: sic enim planius fit non
cogi ad hanc tabernam tributis oneratam. Pro
quo plures adducit Lit. O. & Q. addens sic et-
iam Doctores Salmanticæ consultos censuisse.
Pro quo & Diana Parte 1. Tract. 2. Resolut. 83.
alios adducit. Quibus non obstantibus, aliter apud
nos dispositum, vt securiùs & pacatiùs apud De&#x0169;
& homines procedatur.</P>
<P>  <absatz-nummer>114</absatz-nummer> Et restitutione etiam dicto modo sta-<marginalia>Etiam re-|stitutione|facta à|nonnullis|refutatur.</marginalia>
tutâ, sunt qui iniustam censeant exactionem, vt
videri potest apud Dianam suprà, quia totum
hoc agitur ex concordatis factis cum Episcopis,
consentientibus & volentibus ipsis Clericis: non
autem renuntiantibus priuilegio, sed sustinenti-
bus eius effectum differri in tempus quod proxi-
mè sit magis opportunum sine vllo onere aut
interesse. Ex quibus manifestè sequitur quòd si
concordata huiusmodi non fuerint, exactio sit
illicita vel si Clerici effectum illum priuilegij
ita differri inuiti sustineant. Et quidem negari
nequit quin molestum nimis sit singulis diebus,
aut ferè singulis, in pugillari quantitatem vini,
aut carnis, ab eisdem emptam adnotare, sicut
in simili num. 109. dicebamus. Est etiam valde
difficile quòd Clerici, etiamsi non renuntient
priuilegio, in modum illum, illicitum aliàs, con-
sentiant: quia licet non renuntient priuilegio
quoad habitum, seu ius radicale; quoad illius
executionem renuntiant: quod tamen facere li-
citè nequeunt, sicut in priuilegio Canonis & Fo-
ri. Et ita Leo X. in Concilio Lateranensi Ses-
sione 9. sub finem §. & cùm à iure, pariter prohi-<marginalia>Neque|sponte datos|potest acci-|pi contri-|butio.|Consilium|Lateran.</marginalia>
bet exactionem & contributionem, etiam cùm
sponte videtur fieri Ne imponant exigantque; neúe
à sponte etiam dantibus, & consentientibus recipiant.
Quæ sunt illius verba. Licet autem in casu, de
quo loquimur, contributio in fine anni redhi-
beatur, aliquale tamen est onus, dum pecunia
traditur diu pòst restituenda, & Ecclesiastici a-
diguntur ad id, à quo per suum priuilegium sunt
prorsus immunes: quod voluit cauere Concilium,
sicut in Bullâ C&#x0153;næ cauetur, Excommunicat. 18.
in quâ etiam sponte data & concessa recipi pro-
hibentur. Pro quo faciunt quæ adducit P. Fra-
gosus Tomo 2. Disput. 3. num. 318. §. Quoad alia.</P>
<P>  <absatz-nummer>115.</absatz-nummer> Sunt autem qui vt sustineri modus<marginalia>Plus ali-|quid in|fine anni|restituendo|iustificari|exactionem|qui cen-|seant, qui|negent.</marginalia>
exactionis dictus possit, & excommunicatio vi-
tari, plus aliquid restituendum affirment in fine
anni in recompensationem dicti incommodi &
interesse. Quod tamen Cardinali Lugo num.
141. citato non placet: quia accipere plus pro
incommodo pecuniæ anteà datæ, esset vsura,
nisi propter lucrum cessans, aut aliud damnum
emergens, accipiatur. Neque etiam hoc modo
euitaretur censura; quia si id fieret inuitis Cleri-
cis, iam imponeretur illis aliquod onus, cogendo
eos ad mutuandum sub vsuris: si vero consen-
tientibus, neque grauamen vllum ex hoc sen-
tientibus; non est necesse plus aliquid dare, cùm
non sit contra immunitatem; quia non cogun-
tur ad contributionem, vel aliquod grauamen,
sed ipsi voluntariè volunt ad vitandas publicano-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0112.jpg/>
@@1@<SE112>Quid Proreges Indici poßint circa Gabellarum impositionem. 93
<duolan 2><-P>rum fraudes suam exemptionem executioni mā-
dari modo illo faciliori & securiori.</P>
<P>  <absatz-nummer>116</absatz-nummer> Quæ quidem licet sapienter excogita-<marginalia>Contra|Cardinalis|Lugo dis-|cursum|arguitur|efficaciter.</marginalia>
ta sint, possunt tamen efficaci ratione redar-
gui. Nam licet ob puram carentiam pecuniæ
nihil possit peti, propter onus tamen eidem
adiunctum, & pretio æstimabile, iustè po-
test peti, & iustè debet exolui. Atqui, vt fa-
tetur citatus Auctor, cùm inuiti sunt Clerici,
onus illis imponitur, quod ipse ait esse innega-
bile, & consequenter pecuniâ æstimabile: quod
etiam innegabile est: ergo sine vsuræ labe peti
potest, & debet exolui. Item Clerici semper
sunt inuiti: nam licet sponte videantur offerre,
quatenus corporalis violentia non infertur, suam
tamen redimunt vexationem; sicut in vsuris con-
tingit. Si tamen aliquando omnino sponte con-
sentiant, licet malè faciant, iuxta dicta num. 114.
nulla erit restitutionis obligatio, quia de re suâ
disponere validè possunt, quamuis non licitè,
sicut de Beneficiariis receptissima tenet opinio,
cùm Ecclesiastica bona, ex Beneficij inquam
fructibus, in vsus profanos expendunt.</P>
<P>  <absatz-nummer>117</absatz-nummer> De restitutione autem generaliùs lo-<marginalia>Obligatio|restitutionis|generaliter|stabilitur.</marginalia>
quendo, quando libertas Ecclesiastica exactione
iniustâ læditur: aut directè, quia Ecclesiastici,
aut in speciali, aut simul cum aliis ad contribuen-
dum adiguntur: aut indirectè, quando attentis
circumstantiis, licet de illis non fiat mentio, i-
dem reipsa coguntur per ambages quasdam sol-
uere quod alij, ad quos exactio manifestè dirigi-
tur. Tunc quidem obligatio ad restitutionem
non videtur posse negari. Quod cum Richardo
Quodlib. 2. Quæst. 30. benè Cardinalis Lugo con-
firmat. Et ratio est. Quia ibi interuenit rei alienæ
contrectatio inuito domino, & ita rapina hone-
sto exactionis titulo palliata.</P>
<P>  <absatz-nummer>118</absatz-nummer> Addit autem ciratus Cardinalis P. San-<marginalia>Eam non|negat P.|Sancius, vt|ipsi Car-|dinalis|Lugo ad-|scribit.</marginalia>
cium videri prædictam doctrinam reijcere suprà
num. 41. quatenus ait peccari contra immunita-
tem, non tamen esse obligationem restituendi:
quia malus animus non facit quòd res, quæ a-
liàs non erat contra iustitiam, sit contra illam, &
afferat obligationem restituendi. Sed certè Pa-
ter Sancius contrarius non est: loquitur enim
in casu, quo exactio licitè Ecclesiasticis possit
imponi; & tamen malo animo imponitur, ex
intentione scilicet deprauatâ eos grauandi. Et
hoc in casu locutum ait Richardum, quem im-
pugnat adductâ nuper ratione, & exemplis de-
monstrat, Auctorumque suffragio vt non ap-
pareat vnde certam doctrinam reiicere videatur.
Addit autem positâ iustitiâ exactionis, malum a-
nimum tantùm esse contra charitatem, quod om-
nino certum apparet: vnde & impugnatio Cardi-
nalis Lugo non videtur ad intent&#x0169;; dum ait non
solùm esse contra charitate&#x0303;, sed etiam contra im-
munitatem, quando exactio indirectè est contra
Ecclesiasticos, quia per circuitum quemdam, id,
quod directè disponi non poterat, obtinetur. Illud
namque P. Sancius non negat, sed in casu alio
loquitur, vt vidimus, & ampliùs ipsum consu-
lenti patebit.</P>
<P>  <absatz-nummer>119</absatz-nummer> Fuit etiam Regius Fiscalis, qui ex cal-<marginalia>Ex calce|& lateri-|bus ve&#x0303;ditis|alcaualam|non debent|Religiosi.</marginalia>
ce & lateribus coctis, quæ Religiosi vendunt,
quia eorum habent officinas, alcaualam esse sol-
uendam contenderet. Cuius conatus irritus ex-<-P>@@

<-P>titit, nec pietati, nec rationi conformis. Tum quia
hoc non erat in vsu, qui maximè attendendus in
hoc genere, etiam contra iuris regulas, vt Tex-
tibus, & Doctoribus probat Dom. Solorzanus
Tomo 2. Lib. 2. Cap. 3. num. 53. & in Politicâ pag.
269. §. Y esta costumbre. Tum quia eo in genere
Religiosi præsertim grauabantur, quod esse con-
tra immunitatem jam vidimus num. 112. Tum
etiam quia alcauala non debetur ex omnibus,
quæ venduntur, vt patet ex multis, quæ iuxta
leges Hispaniæ adducit P. Molina Disput. 664.
Ergo ex generali dispositione immeritò censen-
tur comprehensa illa, de quibus agimus, cùm in
illis sit ratio specialis ob vendentium immunita-
tem. Tum denique quia Ecclesiastici alcaualam<marginalia>Neque ge-|neraliter|Ecclesiasti-|ci.</marginalia>
non debent, vt est certum: & in Hispaniâ soli
venditores alcaualam debent, non emptores,
quidquid de Portugalliâ sit, in qua & venditor &
emptor pro dimidio soluunt. Est ergo euidens
illam non debere, nec posse nisi per summam in-
iuriam, & immunitatis temerationem exigi. Quòd
si gabella ementibus imponatur, alia est quæstio,
de quâ iam dictum §. præced. & cùm imposita
non sit in prædictis, nullus relinquitur titulus
exigendi.</P>
<Z><A+1>§. V.</A+1></Z>
<negEZ><A+1>Circa licentiam Pontificis doctrina multi-
plex, variis necessitatum generibus ex-
plicatis.</A+1></negEZ>
<P><absatz-nummer>120</absatz-nummer> <INI2>T</INI2>Eneri aliquando Ecclesiasticos ad con-<marginalia>Ad contri-|butiones a-|liquas Ec-|clesiasticos|teneri pro|necessitati-|bus, quæ|explican-|tur.</marginalia>
tribuendum, est verum: pro quo in pri-
mis stat communissima Doctorum sententia,
quando vtilitas proximè & directè illos concer-
nit; vt si inundatione, aut hostium irruptione
domus aut prædia eorum damnificata sint, aut
periculum proximum & manifestum immineat.
Quibus pro Indiis addere possumus id, quod est
frequentissimum, emundationem scilicet fossa-
rum, per quas aqua è fluuiis ad irrigationem de-
ducitur prædiorum; quorum magna pars ad Re-
ligiosos spectat. Pro quibus videri potest Bona-
cina in explicatione Bullæ C&#x0153;næ Quæst. 19. §. 3.
num. 17. Deinde sunt necessitates & vtilitates a-
liæ communes omnibus, quæ & Ecclesiasticos
vti Reipublicæ membra pertingunt, quales sunt
in reparatione murorum, pontium, viarum &c.
Circa quæ grauissimum extat Lateranensis Con-
cilij sub Innocentio Tertio decretum, & habe-
tur in Cap. Non minùs, de immunitate Ecclesia-<marginalia>Consilij|Latera-|nensis pro|eo decre-|tum.</marginalia>
rum. Vbi cùm præmisisset sic: Siue quidem fos-
sata siue expeditiones (militum inquam) seu alia
quædam sibi arbitrentur agenda, de bonis Ecclesiarum,
& Clericorum & pauperum Christi vsibus deputatis,
volunt ferè cuncta compleri. Addit statim. Quocirca
sub anathematis districtione fieri de cetero talia prohibe-
mus: nisi Episcopus & Clerus tantam neceßitatem vel
vtilitatem aspexerint, vt absque vllâ exactione ad rele-
uandas communes vtilitates vel neceßitates, vbi laico-
rum non suppetunt facultates, subsidia per Ecclesias
existiment conferenda. &c. Vbi quidem ad Apo-
stolicam Sedem recursus nullus indicitur, sed iu-
dicio Episcopi & Cleri remittitur vtilitatum &
necessitatum examen: & benè illis inspectis,
ac talibus deprehensis, obligatio sub mortali
subest eisdem succurrendi.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0113.jpg/>
@@1@<SE113>94 Thesauri Indici Titulus III. Cap. XIII.
<duolan 2><P>  <absatz-nummer>121</absatz-nummer> Vbi & credo, si non ita fiat, restitutio-<marginalia>Si non con-|tribuāt ad|restitutione&#x0303;|teneri, ex|obligatione|iustitiæ cō-|mutatiuæ.</marginalia>
nis onus incumbere, quia iniustitia manifesta
committitur. Si enim illi essent laici, ex justitiâ
tenerentur; non quidem legali tantùm, quâ de-
bet quis commune bonum priuato suo præferre:
ex illa enim non consurgere obligationem resti-
tutionis non immeritò affirmari potest; sed ex
commutatiuâ. Sicut enim debet quis mercedem
soluere in domo aut villâ suâ laboranti, ita & la-
borantibus in Republicâ, cuius est ciuis, quando
illius labor in eius cedit vtilitatem. Iam quòd
laici non sint, sed Ecclesiastici & sic soluere non
debeant, ratione priuilegii habetur: Atqui illud
in casu, de quo loquimur, cessat, sic disponente
Pontifice, aut potiùs declarante, cùm ius naturale
id exigere videatur; vt scilicet partes omnes bono
communi prospiciant: ergo ex iustitiâ tenentur
sicut laici, & ita eâ violatâ ad restitutionem obli-
gantur. Quod colligo ex P. Suario lib. 4. Defen-
fionis fidei cap. 26. num. 6. vbi in Episcopo justitiæ
obligationem agnoscit, quod de aliis consequen-
ter asserendum.</P>
<P>  <absatz-nummer>122</absatz-nummer> Sunt autem vtilitates aliæ, quæ non ita<marginalia>Variæ vti-|litates, in|quibus vi-|detur obli-|gatio nulla.</marginalia>
proximè videntur ad Ecclesiasticos spectare; quia
non ad propria bona, neque Reipublicæ, cuius
sunt ciues, sed totius regni pertinent: vt cùm
de expeditionibus agitur, juxta Cap. Non minùs
citatum, aut de aliis, ratione quarum non oriri
obligationem in Ecclesiasticis ad contributio-
nem, communiter docent scriptores; sicut ne-
que ratione necessitatum aliquarum Reipublicæ,
quæ possent non vrgentes judicari. Si enim ra-
tione illarum obligandi essent, immunitas nullius
esset momenti: semper enim ob necessitates, aut
vtilitates gabellæ imponuntur; aliàs essent pror-
sus iniustæ. Pro quo videri possunt P. Sancius
Cap. 55. citato num. 3. & qui ab eodem adducun-
tur. Non videtur autem benè explicari tertius<marginalia>Quæ regn&#x0169;|concernunt|possunt esse|grauissima.</marginalia>
necessitatis modus, ex eo quòd sit communis re-
gno: nam talis esse sic communis regno potest,
vt grauissimè vrgeat, qualem in Hispaniâ annis
proximioribus vidimus tot cinctâ rebellibus, &
externorum incursionibus impetitâ. Et quidem
mutante regno omnia nutant, & maius inde
damnum Clericis timeri potest, quàm si in ciui-
tatibus, quas incolunt, pontes, aut viæ non sint
conuenienter instructæ. Rege ergo tunc onus
aliquod imponente, iudicare rationabiliter Præ-
lati & Clerus poterunt, ad illud se subeundum
teneri. Et ita tandem fatetur P. Sancius num. 35.
quoad obligationem contributionis. Quo euen-<marginalia>Consulen-|dam Sedem|Apostolicā|quæ osten-|dant.</marginalia>
tu grauis insurgit difficultas an debeat Sedes A-
postolica consuli. Nam licèt Concilium Latera-
nense eam citato in Capite non imponat obliga-
tionem, habetur tamen Cap. Aduersus, eodem Ti-
tulo, verbis illis ex eodem Concilio: Propter im-<marginalia>Cap. Ad|uersus.</marginalia>
prudentiam tamen quorumdam, Romanus Pontifex
priùs consulatur, cuius interest communibus vtilitatibus
prouidere. Sic ibi: vrget item Lateranensis alterius
sub Leone X. decretum, de quo num. 114. ver-<marginalia>Leo X.</marginalia>
bis illis: Prælati etiam præmißis absque expressa Ro-
mani Pontificis licentiâ vltro consentientes, excommuni-
cationis, & depositionis p&#x0153;nas ipso facto incurrant. &c.
Pro eodem est Extrauagant. 1. Eodem Titulo, &
sic Pharaonius cum aliis Tractat. 2. Seßione 10.
Casu 3.</P>
<P>  <absatz-nummer>123</absatz-nummer> Quibus tamen non obstantibus, sunt<-P>@@

<-P>qui censeant recursum ad Pontificem non esse<marginalia>Necessari&#x0169;|id negant|multi, &|qualiter|probabile.|P. Sancius.</marginalia>
necessarium: ex quibus aliquos adducit P. Sancius
citato Capite 55. num. 26. propter quorum aucto-
ritatem id censet probabile; sic enim accipien-
dum quod in fine ait verbis illis: & hæc sententia
probabilis est ijs Doctoribus. Neque enim sensus est,
aut esse potest, eam videri probabilem Doctori-
bus citatis, cùm illi eam absolutè proferant, &
non tantùm probabilem esse dicunt, quod dici
sæpiùs de sententiâ illi oppositâ solet, quam Au-
ctores amplectuntur. Sensus ergo est probabi-
lem esse iis Doctoribus, id est, auctoritate eorum,
vt verba dicta in auferendi casu proferantur. Et
illi quidem generaliter loquuntur, & non tantùm
quando necessitates proximè tangunt Ecclesiasti-
cos. Quando autem huius generis sunt, multi
alii idem tuentur Auctores, quos adducit & se-
quitur Diana Parte 1. Tractat. 2. Resolut. 41. &
133. Quibus addendi P. Sancius Cap. 55. citato
num. 7. & Cardinalis Lugo Disput. 36. citatâ num.
129. Licèt num. 130. aliter censeat, cùm per mo-
dum tributi contributio imponeretur. Sic etiam<marginalia>Qui abso-|lutè affir-|mant, ex-|cepto casu|periculi.</marginalia>
Bonacina suprà. Sed neque in hoc casu posse sine
licentiâ Sedis Apostolicæ procedi, sunt qui te-
neant, quos adducit & sequitur Diana Parte 5.
Tract. 1. Resolut. 11. Sic declarans mentem suam
circa dicta in contrarium citatis locis: vbi tamen
manifestè oppositam est sententiam amplexus, vt
cōsulenti cōstabit. Excipitur aute&#x0303; casus periculi in
mora, pro quo ipse in speciali adducit plures Resol.
133. citatâ; quibus adde P. Sancium suprà n. 28. vbi
alios refert. P. Fragosum Tomo 1. Parte 1. disp. 4. n.
333. P. Dicastillum suprà n. 106. & D. Villaroel
Parte 2. Quæst. 18. art. 5. n. 87.</P>
<P>  <absatz-nummer>124</absatz-nummer> Quamuis & in hoc diuersimodè philo-<marginalia>Diuersi|quidā phi-|losophandi|modi circa|eamde&#x0303; ne-|cessitatem.</marginalia>
sophandum sit iuxta scriptorum obseruationes.
Aliqui enim ita absolutè asserunt; alii tamen cum
distinctione. Necessitas enim obligans ad gabel-
læ impositionem potest contingere in exactione
quæ ad vnum actum, vel ad breue tempus fit; vel
longiori est tempore duratura. Si priori modo
contingat, inconsulto Pontifice totum negotium
absoluitur: si posteriori, consulendus vtique, non
pro inchoatione, sed pro continuatione. Sic
cum Patribus Suario, & Palao Diana citatâ Resol.
11. Quando videlicet consuli etiam tunc potest;
stare enim potest, vt neque pro continuatione
valeat consuli, vt in remotissimis regionibus, aut
impedimentis aliquibus interiectis. Et pro neces-
sitate, quando ad inchoandam impositionem non
occurrit notabilis difficultas, varia adducuntur
exempla Florentiæ, Panormi, Mediolani, &
aliarum ciuitatum, in quibus ex Pontificiâ tan-
tùm concessione gabellæ impositæ sunt, habito
pro eâ recursu; cùm tamen necessitates Eccle-
siasticos proximè attingerent, ob inundationem
& pestem. Quod & sic Romana Rota declara-
uit in vna Leodiensi die 19. Martij 1604. vt de praxi
non videatur posse dubitari.</P>
<P>  <absatz-nummer>125</absatz-nummer> Et quidem qui recursum non iudicant<marginalia>In quoc&#x0169;-|que casu|saltem E-|piscopum|adeund&#x0169;.</marginalia>
necessarium in quocumque casu, non ideò cen-
sent inconsulto Episcopo & Clero id fieri posse,
quamuis aliqui eorum neque hoc necessarium
videantur iudicare, vt videri potest per adductos
à P. Suario Lib. 4. Defensionis Cap. 26. num. 7. Sed
communior sententia adeundum affirmat Epi-
scopum & re inter vtriusque fori Capita benè per-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0114.jpg/>
@@1@<SE114>Quid Proreges Indici poßint circa gabellarum impositionem 95
<duolan 2><-P>pensâ, id, quod commodum visum fuerit, sta-
tuendum: Pro quo videndi P. Molina Disputat.
672. num. 4. P. Sancius num. 10. & Cardinalis
Lugo num. 129. Cùm enim grauamen hoc tum
laicos tum Clericos tangat, ab omnibus debet
approbari: iuxta Regulam iuris in Sexto satis no-
tam: Quod omnes tangit, debet ab omnibus appro-
bari. Est. 29. Pro quo & est ratio satis vrgens:<marginalia>Ratio pro|eo conclu-|dens.</marginalia>
nam libertas Ecclesiastica debet omnino seruari
in omnibus, per quorum obseruantiam non in-
cipit Reipublicæ esse damnosa: Atqui ex eo
quòd vrgente necessitate contributionis adeatur
Episcopus, & Clerus consulatur, non incipit li-
bertas esse damnosa, quia non impeditur subsi-
dium, sed reuerentia personis Ecclesiasticis ex-
hibetur, per quod meliùs id, quod intenditur,
potest obtineri: sic enim Ecclesiastici non adeò
grauiter ferunt impositiones, quæ illis sunt sem-
per admodùm odiosæ. Ergo adiri debent, &
cum eorum beneplacito res ista disponi.</P>
<P>  <absatz-nummer>126</absatz-nummer> Vbi & quæstio alia succurrit, an Ec-<marginalia>Nolentes|contribuere|nequeunt à|laicâ pote-|state com-|pelli.</marginalia>
clesiastici nolentes contribuere, possint à laicâ
potestate compelli, & in eorum bonis fieri exe-
cutio. Circa quod affirmant plures apud Dia-
nam Parte 1. Tract. 2. Resolut. 42. & P. Sancium
Dub. 55. num. 30. qui contrarium cum multis aliis
statuunt, ex quibus P. Dicastillus suprà num. 101.
Et id quidem robustè confirmat P. Sancius num.
31. & P. Fragosus num. 332. & est lege Hispaniæ
apertè decisum, quæ est. 54. Titul. 6. part. 1. in
quâ post declaratam Clericorum obligationem
ad contribuendum, ita dicitur: Pero para esto facer,<marginalia>Sic lege|Hispaniæ|stabilit&#x0169;.</marginalia>
no los deben apremiar los legos, mas decir los que lo fa-
gan, y si ellos no lo qui sieren facer, han de mostrar lo à
los Prelados, que se lo hagan facer. Sic Rex Alfonsus.
Quod & jure Canonico satis clarè insinuatum
Cap. Non minùs, & Cap. Aduersus, citatis. Pro
quo & est ratio nuper adducta; quia scilicet im-
munitas debet obseruari quantùm potest sine
Reipublicæ nocumento: quod hîc etiam acci-
dit: vbi non solùm abest damnum, sed & vtili-
tas accrescit; quia Prælati mandatum expeditio-
rem reddit contributionem. Videatur Cardin.
Lugo in Responsis moral. lib. 5. dub. 3. num. 6.</P>
<P>  <absatz-nummer>127</absatz-nummer> Si autem Prælati ipsi, aut renuant aper-<marginalia>Quid fa-|ciendum, si|Prælati re-|nuant.</marginalia>
tè, aut executionem differant, deberi ad superio-
rem appellari docent plures, quos adducit &
sequitur P. Sancius suprà num. 32. In periculo au-
tem ob moram possent auctoritate laicâ bona
Clericorum pro rata onerum occupari: quod
cum multis tenet citatus Auctor num. 33. eâ ra
tione; quia Rex jus habet ad protegendum re-
gnum, etiam contra Ecclesiasticos, vbi iudex Ec-
clesiasticus id detrectat, & est periculum in mo-
ra. Quæ quidem ad particulares necessitates ita
applicanda, vt Rex per suos magistratus etiam
habeat jus defendendi & conseruandi omnes ci-
uitates, ex quibus regnum coalescit; neque enim
regnum aliquod est vniuersale Platonicum.</P>@@

<Z><A+1>§. VI.</A+1></Z>
<negEZ><A+1>Obligatio recursûs ad Pontificem ampliùs
declaratur. Et quando non censeantur
laicorum sufficere facultates.</A+1></negEZ>
<P><absatz-nummer>128</absatz-nummer> <INI2>I</INI2>Am quod à Concilio Lateranensi dispo-<marginalia>Diuersæ|sententiæ|circa obli-|gationem|contribue&#x0303;-|di, cùm non|suppetunt|facultates,|aut iisdem|extantibus|apud lai-|cos.</marginalia>
situm, vt vidimus num. 120. tunc contri-
butionem faciendam vbi laicorum non suppetunt
facultates, non leui quæstioni materiam præstat;
an scilicet hoc semper faciendum, & quæ debeant
facultates intelligi, priuatorumnè, an communi-
tatis, quæ dici Propria ciuitatis solent? Circa quod
diuersi sunt opinandi modi. Quidam enim dicunt
tunc tantùm teneri Ecclesiasticos ad contributio-
nem pro communibus necessitatibus, quando lai-
corum bona non suppetunt, quod satis videtur
adductus Textus indicare. Sic Angelus, Azeuedus,
& Stephanus apud P. Sancium Dub. 55. citat. n. 19.
P. Suarez Lib. 4. De f&#x0153;minis Lib. 4. c. 26. n. 14. alios
adducens P. Palaus Tomo 2. Tractat. 12. Disput. vnicâ
de reuerentia debitâ Ecclesiasticis Puncto 9. num. 6.
Cardinalis Lugo suprà num. 125. P. Fragosus To-
mo 2. Disput. 3. §. 18. num. 324 Vers. Quòd si exi-
gantur. Bonacina suprà num. 16. Diana Parte 5.
Tract. 1. Resolut. 11. §. Sed notandum, apud quem
alii. Contrarium tamen videtur tenere P. Sancius
suprà num. 19. dicens limitationem illam, Modò
laicorum bona non sint, quam tres Doctores ab eo-
dem citati apponunt, ceteros non ponere, neque
eam vsum obseruare; sed cùm hæc sint in com-
mune bonum Clericorum & laicorum, omnes
debere contribuere. In quo quidem minùs cau-
tè locutum affirmat Cardinalis Lugo suprà.
Admissà autem limitatione, quam jus apponit,
sufficere ad obligationem Clericorum, si bona
ciuitatis propria non sint, etiamsi aliàs priuato-
rum suppetant facultates, docet P. Suares suprà n.
15. & P. Palaus n. 9. Quod tamen negant Diana
Resol. citatâ, & alii apud ipsum.</P>
<P>  <absatz-nummer>129</absatz-nummer> Mihi indubitatum videtur standum ju-<marginalia>Stricta ob-|ligatio est|standi iuris|dispositioni|circa ma-|teriam præ-|sentem.</marginalia>
ris Canonici dispositioni, quidquid nonnulli
contendant citata Capita strictam non imponere
obligationem, quando communes Clericis &
laicis necessitates sunt, sicut & videtur P. Suario
nu. 14. citato, qui id asserit sine dubitatione dicen-
dum: & constat ex adductis num. 120. Textus
enim illi de communibus necessitatibus proce-
dunt: cumq&#x0301;ue limitatio non sit inutilis existi-
manda, in quâ tantum momenti residet, neque
id dici sine egregia temeritate possit, sicut neque
in eo Pontificem excessisse, & Concilium gene-
rale deceptum; eiusdem necessariò decisioni iuxta
Christianam obligationem adhærendum. Et
licèt ius naturæ contributionem videatur exige-
re, quia communes necessitates communibus
sunt expensis subleuandæ: ipsum etiam naturæ
ius exigit, vt qui ad diuersum gremium spectant,
neque habent eam, quam alii, respectu magistra-
tuum subiectionem, sed alteri parent superiori;
non debeant aliorum dispositioni stare, nisi iuxta
modum, quem status eorum postulat, & supe-
rioris dispositio præscribit. Tenentur ergo
Ecclesiastici contribuere, sed iuxta Pontificis di-
rectionem, quando communes vtrisque necessita-
tes sunt: dispositio itaque, quæ in citatis extat
Capitibus, omnino seruanda.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0115.jpg/>
@@1@<SE115>96 Thesauri Indici Titulus III. Cap. XIII.
<duolan 2><P>  <absatz-nummer>130</absatz-nummer> Neque P. Sancius hoc negauit, vt eum<marginalia>P. Sancius|idem tenet,|nec benè|Cardina-|lem Lugo|eum mi-|nus cautè|locutum|afferuisse.</marginalia>
minùs cautè locutum Cardinalis Lugo debuerit
pronuntiare: nam reuerà id non tenet, sed po-
tiùs oppositum: quod poterat citatus Auctor in
eodem obseruasse. Citato enim Cap. num. 38. de
gabella quadam loquens Granatæ impositâ, &
eam iniustam fuisse determinans, sic rationem
reddit: Primò, quia licèt vtilitas sit communis totius
regni, & sic Clericorum; at non constat facultates
laicorum non sat esse ad prædictam contributionem:
immò ipsi fatentur quotannis superesse sibi plusquam
Clerici contribuunt. &c. Sentit ergo clarè opposi-
tum ei, quod ipsi citatus Auctor imponit. Quan-
do igitur aliud videtur docuisse, congruâ debet
explicatione molliri, vt tantùm velit id, quod
citatis dudum verbis videtur expressisse. Cùm e-
nim dicat iniustam fuisse gabellam illam Grana-
tensem, quia facultates laicorum ad necessitatum
subleuationem erant sufficientes, quandoquidem
quotannis supererat plusquàm Clerici contri-
buebant: si non sufficerent, ad contributionem
Clerici tenerentur. In prædictâ autem excussio-
ne facultatum, non ad priuatorum bona respe-
ctus habitus, vt vnusquisque pro sua maiori co-
piâ abundantiùs conferret; sed omnium vna est
ratio habita, vt moderatum quid omnes tribue-
rent, vnde exactio parùm onerosa omnibus red-
debatur. Quia ergo sic contribuentibus solis lai-
cis, satis erat vnde communis subleuari necessi-
tas poterat, non debuerunt Clerici ad contribu-
tionem sine licentiâ Pontificis obligari. In hoc
ergo sensu locutus P. Sancius; & alium non es-
se in vsu asseruit, vnde à communi sententiâ non
recessit, nec debuit minùs cautæ locutionis à
prædicto Auctore notari.</P>
<P>  <absatz-nummer>131</absatz-nummer> Deinde, Mihi etiam apparet certum,<marginalia>Ciues non|debere iux-|ta cuiusque|contribue-|re faculta-|tes.</marginalia>
etiamsi bona priuatorum talia sint, vt ab ipsis
iuxta copiam contribuentibus extrahi possit
quidquid est ad vrgentis necessitatis subleuatio-
nem necessarium, Clericos ad contributionem
teneri, si illa modo nuper dicto per minutas par-
tes quotidianas communes omnibus, vt in Sisâ
fieri solet, non possit subleuari. Itaque grauare
paucos diuites excessiuis oneribus, inhumanum
est, quia & diuites valde vtiles sunt Reipublicæ:
ipsi enim pauperibus subueniunt, opera pia pro-
mouent, maiores faciunt expensas, vnde & vti-
litates maiores ad Regem, & bonum commune
redundant. Et quidem si pro necessitatibus com-
munibus grauandi essent; cùm illæ sint frequen-
tes, citò diuites esse desinerent. Præterquam
quòd molestissimum est patrimonia singulorum
excutere, & quid quisque habeat impossibile pe-
nitùs explorare. Cùm ergo contributio com-
munis illis & aliis esse debeat, valdè moderata sit
oportet. Quâ moderatione perspectâ, an suf-
ficiat laicorum tantùm dispiciendum est; quòd
si sufficiat, non poterunt Ecclesiastici grauari: si
autem insufficiens sit, ad contribuendum obli-
gandi. Et hoc, & non aliud videntur Pontificiæ
Sanctiones superiùs adductæ statuisse.</P>
<P>  <absatz-nummer>132</absatz-nummer> Non ergo ad obligandos Clericos sa-<marginalia>Si Propria|non suffi-|ciant, non|ideò gra-|uandi Ec-|clesiastici.</marginalia>
tis est sii$unclearpropria communitatis non suppetant,
aliàs parùm ipsis faueret immunitas: rarò e-
nim propria in eâ quantitate sunt, vt ad com-
munes necessitates, pro quibus vectigalia im-
poni solent, sufficere possint. Quod & præ-<-P>@@

<-P>tereà vsus quotidianus confirmat: sic enim vide-
mus Ecclesiasticos à contributionibus eximi, &
vel in ipsa emptione nihil reddere; aut si tribuant,
in fine anni restitui: cùm tame&#x0303; necessitates & vti-
litates communes illis & laicis sint. Pontifices et-
iam contributionem aliquoties concedentes, con-
ditionem in Iure expressam addunt, & de pro-
priis ciuitatum nullam habent rationem; quòd
scilicet non sufficiant: sed laicorum facultates non
sufficientes, pro concessionis executione requi-
runt. Pro quo videri potest Diana citatâ Resolut.
11. Vbi præsertim Vrbani Octaui pro Ducatu
Mediolanensi specialia verba subjungit, hæc sci-
licet: Cùm autem sicut eadem expositio subiungebat,<marginalia>Vrbani 8.|Verba, pro|forma|concessio-|nis.</marginalia>
in muniendis ciuitatibus & locis prædictis, ingenti pe-
cuniarum vi opus, ærariumque ipsius Philippi Regis
valde exhaustum & attritum sit; ex munitione quo
huiusmodi totius status, ac tam Cleri, quàm populi
securitati prospiciatur: communitatum verò ac vniuer-
sitatum, & hominum eiusdem Status propter eorum
inopiam ad totam impensam necessariam supportan-
dam facultates non suppetant, nisi Clerus & Eccle-
siastici quoque eò aliquid conferant &c. Et posteà sub
eâ conditione concedit, vt narrata constent.</P>
<P>  <absatz-nummer>133</absatz-nummer> Contendit autem Diana ex præfatis ver-<marginalia>Facultates|laicorum|non benè|à Diana.|explicatas,|vt debeant|Clerici ra-|tione ear&#x0169;|excusari.</marginalia>
bis colligi non solùm facultates communes, sed
etiam particulares attendendas esse; & cum Me-
gala sic explicat, vt Clerici tantùm in subsidium
ad collectas teneantur, quando laici per gabel-
lam imponendam cogerentur se eis priuare, quæ
quotannis ipsis necessaria essent ad viuendum se-
cundùm conuenientiam sui statûs. Sed hoc certè
ex præfatis verbis non sequitur, quia explicari
possunt iuxta modum à nobis assignatum: vt
priuatorum quidem bona non sufficiant secun-
dùm conuenientem moderationem collecta, quæ
copiosis, & tenuibus tribuenda designetur. Et
aliud equidem nimis odiosam redderet Ecclesia-
sticorum exemptionem: homines enim laici
præter ea, quæ opus habent ad viuendum secun-
dùm conuenientiam sui statûs, multis indigent
ad prouidendum necessitatibus, quæ possunt oc-
currere, ad dotandas filias: & velle eos ad præ-
cisos terminos necessitatis quotidianæ reducere,
nimis periculosum negotium esset: cùm præser-
tim de necessitatis remedio agatur, quæ Clericos
& laicos pariter tangit: qui aut patrimonialia
tantùm bona habent, aut Beneficialia. Si Pri-
mum; non est quòd doleant aliquantulùm se
grauari, quando in laicali statu similiter graua-
tur. Si secundum; cùm præter sustentationem
congruam, quod reliquum est, debeat pauperi-
bus erogari; minùs aliquid erogent, iam piè im-
pensum, & sic non erit cur doleant de grauami-
nis Societate.</P>
<P>  <absatz-nummer>134</absatz-nummer> Videtur autem pro sententiâ illorum,<marginalia>Ex lege|Hispaniæ|obiectio, vt|defectus|Propiorum|sufficiat.</marginalia>
qui defectum sufficere Propriorum existimant,
lex Hispaniæ vrgere, quæ est. 11. Tit. 13. Lib. 1.
in qua sic dicitur: En estas cosas tales (quæ scili-
cet ad communes necessitates spectant Clerico-
rum & laicorum, de quibus ibi in speciali) à fal-
lecimiento de propios del Consejo, deben contribuir los
Clerigos por quanto es pro comen de todos, y obra
de piedad. Ad quod aliqui facilè responderint le-
gem esse ciuilem, quæ incommodare Pontificiæ
nequit, vt Sacra Rota sæpiùs in hac materiâ con-<marginalia>Fit illi sa-|tis.</marginalia>
clusit. Sed vlteriùs respondeo eam legem iuxta<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0116.jpg/>
@@1@<SE116>Quid Proreges Indici possint circa gabellarum impositionem. 97
<duolan 2><-P>plurium Doctorum sententiam fuisse latam, qui
ita sentiunt, vt vidimus num. 123. quæ tamen
vix iam probabilis reputatur, cùm Pontificum
mens sit manifestiùs declarata. Dari etiam potest
Clericos teneri contribuere, sed seruatis seruan-
dis, cum debito inquam ad Pontificem recursu,
aut ad inferiores Prælatos, si mora sit in pericu-
lo, iuxta dicta.</P>
<Z><A+1>§. VII.
Circa Indias, & Religiosos quid specia-
le, cum vtili animaduersione.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>135</absatz-nummer> <INI2>P</INI2>Otest autem ex dictis id, quod ad re-<marginalia>Distantia|in Indiis|recursum|ad Ponti-|ficem non|excusat.</marginalia>
cursum præfatum spectat, in Indiis fa-
cili negotio deduci. Propter distantiam enim ne-
quit Pontifex in casibus occurrentibus adiri, vn-
de inferiores Prælati consulendi. Quod quidem
tunc accidet, cùm Proreges licentiam specialem
ad hujusmodi dispositiones habebunt, juxta di-
cta. §. 1. Si enim non habeant, & à Rege postu-
landa sit, difficile ipsi non erit Apostolicam Se-
dem per suum Oratorem adire: in casu inquam,
in quo necessarius videatur esse recursus, qui
frequens, vt credo, non erit: tot enim sunt o-
piniones Doctorum Regiæ potestati fauentium,<marginalia>Ecclesia-|sticos non|debere tur-|bas excita-|re, cum à|Rege ali-|quod gra-|uamen ac-|cidit, cum|Sapienti&#x0169;|consilio di-|rigatur.</marginalia>
quæ & probabiles reputantur, vt juxta eas pro-
cedere omnino tutum censeatur. Quòd cùm ac-
cidet, non arbitror expediens fore vt Ecclesia-
stici turbas excitent, & suæ immunitatis zelo, aut
commodi potiùs temporalis intuitu, damna ma-
jora congeminent, Regibus Catholicis dedecus
in honoratæ Ecclesiæ obiicientes, cùm ipsi nihil
gloriosius habeant, quàm vt se obsequentissimos
illius filios possint singulariter profiteri. Num-
quàm equidem illi sine consilio doctissimorum
hominum res tales attentant: & quando sic res
agitur, non sunt facilè dispositiones eorum in-
cusandæ. Vt etiam admonet P. Villaroel post
hæc scripta visus Parte 2. Quæst. 18. Artic. 5. num.
83. Pro quo & P. Henriquez Lib. 10. Cap. 15.
num. 5. ita scribit Doctores prudenti ratione & ex-<marginalia>P. Henri-|quez mo-|nitum ob-|seruand&#x0169;.</marginalia>
perimento deducunt varios casus pro rerum, temporum,
& locorum exigentiâ, ob vitandum periculum, aut
magnum inconueniens. Qui casus prudentum, exper-
torumque virorum arbitrio diiudicandi relinquuntur.
Quòd si iudex laicus, sapientium auctoritate, aut Se-
natûs Regij mandato ductus, proceßit bona fide con-
tra Clericum non contribuentem, & moderatè exegit
sine vi, & sine personæ Ecclesiasticæ contactu, hic, vt
excusatur à culpa mortali, ita & ab excommunicatio-
ne. Nec huic iudici imputatur damnum, quod per
accidens, & præter eius intentionem, præiudicat Cle-
rico. Sic ille post appositum casum, de quo
num. 113.</P>
<P>  <absatz-nummer>136</absatz-nummer> Quibus addi potest, cùm Pontifices<marginalia>Pontifices|in conces-|sionibus|non defi-|nire, sed|probabiles|sententias|amplecti,|aliis non|damnatis.</marginalia>
exactiones pro communibus necessitatibus in-
dulgent, quæ pariter Clericos & laicos attingunt,
sub explicatâ conditione, nihil ad fidem spectans
è Cathedra decernere, aut opinionum proba-
bilia fundamenta conuellere; sed id, quod im-
munitati magis fauet, relictâ opinionum diuer-
sitate, complecti. Vnde licet annuant Christia-
norum Principum petitionibus, & iuxta narra-
tionem in petitione expressam procedi conce-
dant, quod illi piè & laudabiliter faciunt, vt se-<-P>@@

<-P>riùs procedatur, & turbæ vitentur: numquàm
tamen contra aliter facientes, nec recurrentes in
necessitatibus prædictis, P&#x0153;nale quidquam est
à Pontificibus fulminatum. Et ita Diana suprà §.
Sed notandum, cùm eorum opinionem posuisset,
qui in necessitatibus prædictis, (quæ scilicet tan-
gunt principaliter laicos & remotè tantùm, ac
per consequentiam Clericos, sed æquè principa-
liter ac proximè omnes) non esse faciendam ex-
cussionem bonorum censent. Sed in alijs, vt
sunt Arrachinus, Menochius, Zeuallos, & alij,
ita subdit: Non desunt tamen Doctores contrarium<marginalia>Diana.</marginalia>
sentientes, (citat Sousam, Gratianum, & Martham)
& ego, vt verum fatear, video Summos Pontifices huic
sententiæ adhærere. Nam Vrbanus Octauus &c. Vbi
cùm priori sententia, & illius patronis proposi-
tis, ita loquatur, vt vidimus, scilicet non deesse
Doctores contrarium sentientes, satis prioris
sententiæ probabilitatem ostendit. Addens verò,
& cum quadam formidinis specie, Pontifices cō-
trariæ sententiæ adhærere, id iudicat, quod adjeci-
mus, Pontifices inquam non definire, neque opi-
nionum diuersitatem expungere, sed sententiam
illam, quæ Ecclesiæ immunitati plus fauet, am-
plecti. Tuentur ergo illi jurisdictionem suam,
tuentur & Principes quam se habere bonis fun-<marginalia>Notanda|obserua-|tio.</marginalia>
damentis intelligunt, & si bellum est, certè non
injustum; sicut & in aliis contingit, dum de tem-
porali agitur potestate.</P>
<P>  <absatz-nummer>137</absatz-nummer> Quæri tandem circa præsentem mate-<marginalia>Quid Cle-|rus cuius|requiren-|dus con-|sensus, cir-|ca quod|variæ sen-|tentiæ.</marginalia>
riam potest, quid nomine Cleri intelligatur, cùm
jus præcipit Episcopi & Cleri consensum requi-
rendum. Circa quod P. Suarez Cap. 26. citato
num. 10. Satis probabile esse ait Capitulum in-
telligi, quia illud in Iure solet nomine Cleri cen-
seri. Addit tamen in hoc multùm posse valere
consuetudinem. Nam vbi ex mero præscripto
Episcopus habuerit Consilium suorum Officia-
lium vel Clericorum ad hoc munus deputato-
rum, & cum eis grauiora Ecclesiæ negotia ex-
pedire solet, illud videri potest sufficiens ad id,
de quo agimus, conditionem scilicet à iure re-
quisitam adimplendam. Ex quibus patet non
benè Dianam citatâ Resolut. 11. §. Quæro secun-
do. P. Suario absolutam sententiam de Capitulo
adscribere, cùm ipse eo modo, quam vidimus,
opinetur. Et quod ad probabilitatem attinet à
P. Suario assertam, eum sequitur P. Palaus Pun-
cto 9. citato num. 8. Sed non sufficere Capitulum
affirmant alij, quos adducit & sequitur Diana
suprà, & sacra Rota declarauit apud Farinacium
Tomo 2. Decis. 42. n. 7. Cùm autem Clerus varios
contineat sacrorum homin&#x0169; status, & personas,
vocari omnes non semper esset possibile, neque
etiam expediret. Vnde saltem alia Vrbis vocan-
da Capitula, si qua sint, & Vicarios foraneos,
ex aliquorum mente affirmat Diana, & inter eos
adducit Barbosam in Collectaneis ad ius Cano-
nicum Lib. 3. Tit. 49. numer. 7. omisso Capite.
Est autem 4. & satis celebre Non minùs nec n. 7.
sed 6. vbi tamen absolutè pronuntiat totum Cle-
rum vocandum, pro quo alios Doctores allegat.
Et ratio id probat: nam, vt ille aut, quod om-
nes tangit, particulariter ab omnibus approbari
debet. Cap. Cùm omnes, de Constitut. & Cap. Quod
omnes, de regulis iuris in Sexto.</P>
<P>  <absatz-nummer>138</absatz-nummer> In quo sentiarum dissidio negari ne--<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0117.jpg/>
@@1@<SE117>98 Thesauri Indici Titulus III. Cap. XIII.
<duolan 2><-P>quit quin sententia, quæ Capitulum sufficere as-<marginalia>ffi Sucere|Capitulum|est valde|probabile,|& secur&#x0169;|in praxi.</marginalia>
serit, sit valde probabilis, & secura in praxi: li-
cet aliquoties aliter fuerit practicatum. Quia et-
iam cùm consensus totius Cleri requiritur, suffi-
cit consensus Capituli, vt in Cap. Cùm Apostolica,
de iis, quæ fiunt à Prælato sine consensu Capi-
tuli, in quo sic dicitur, D. Leonis Magni verbis<marginalia>Cap. Cùm|Apostoli-|câ.</marginalia>
adductis: & cum totius Cleri consensu, atque tra-
ctatu id eligat, quod non sit dubium Ecclesiæ profutu-
rum. Sic ibi. De Capitulo autem esse sermonem
manifestum est ex allatis illius Tituli verbis, &
ita sine controuersiâ affirmat Glossa. §. Cleri. Vi-
deatur etiam Cap. Irrita, eodem Titulo. Deinde.
Multa alia ad spirituales caussas spectantia potest
Episcopus cum solius Capituli consensu dispo-
nere: ergo & hoc, de quo agimus, in quo de
grauamine tantùm agitur temporali. Antece-
dens constat ex Titulo citato, & Consequentia à
maioritate rationis.</P>
<P>  <absatz-nummer>139</absatz-nummer> Deinde, si contrariæ sententiæ stan-
dum sit, omnes debent Ecclesiastici vocari, ad<marginalia>Iuxta con-|trariam|sententiam|quomodo|proceden-|dum.</marginalia>
quos potest grauamen, de quo agimus, perueni-
re. Hoc videtur certum ex ratione adductâ,
Textibus roboratâ, quæ vel hoc probat, vel
nihil. Quia verò impossibile multoties erit, vt
omnes conueniant; etsi etiam possibile, magua
ex tot concurrentium vocibus posset timeri con-
fusio, vnus aut plures ab illis, qui de Capitulo
non sunt, aut in ciuitate præcellens officium non
habent, Procurator, aut Procuratores eligendi:
quod & ratio satis ostendit expediens, & vsus vi-
detur comprobare. Quidquid aliter dispositum
fuerit, arbitrarium poterit æstimari, & sine fun-
damento in Iure: vnde non vocati legitimè con-
queri poterunt, & Rempublicam, non sine gra-
uibus incommodis perturbare. Præcellens au-
tem officium Parochiale est, aut Vicariatus eidem
æqualis, vel ferè; siue quod aliud, pro quibus
præcedat consultatio, in hoc enim Episcopus
cum Capitulo poterit, quod opportunum vi-
sum fuerit, prouidere.</P>
<P>  <absatz-nummer>140</absatz-nummer> De Religiosis autem Ius non loquitur,<marginalia>Religiosos|ad contri-|butiones|non teneri.</marginalia>
quia non debent ad contributionem aliquam
obligari, cùm paupertatem profiteantur. Et qui-
dem nomine Clericorum in odiosis non veniunt,
vt ex Angelo, Siluestro, & Tabiena obseruat
P. Thomas Sancius in Opere morali Lib. 6. Cap. 15.
num. 74. quia in illis speciales qualitates concur-
runt, quæ in communibus Clericis non inue-
niuntur. Et quoad præsentem casum id est mani-
festum: cùm enim, vt diximus, profiteantur pau-<marginalia>Quia pau-|peres.</marginalia>
pertatem, immeritò ad contributiones traheren-
tur. Et quidem pauperes ad solutionem gabella-
rum non teneri plures Doctores affirmant, quos
adducit & sequitur idem P. Sancius Lib. 2. Consi-
liorum. Cap. 4. Dub. 15. Ergo multò potiùs id
de voluntariis Christi pauperibus asserendum.
Accedunt Pontificia priuilegia, quæ illos ab ex-
actionibus immunes præstant, & pro Societate
Iesv habentur specialissima, præsertim Pauli Ter-<marginalia>Et ob pri-|uilegia,|quæ spe-|cialia in|Societate.</marginalia>
tij, Pij Quarti, & Gregorij XIII. priorum fa-
cientis mentionem in Bullâ, quæ incipit, Pasto-
ralis officij, & sic loquentis iuxta tenorem Bullæ
Pij Quarti: Ac pro potiori cautelâ vniuersam Socie-
tatem prædictam, omniaque, & singula illius, Do-<marginalia>Greg. 13.</marginalia>
mos etiam Probationis, & Collegia vbilibet consisten-
tia, præsentia, & futura, eorumque personas, fru-<-P>@@

<-P>ctus, redditus, & prouentus etiam bonorum Ecclesia-
sticorum, sæcularium, & Regularium quorumcumque
illis pro tempore vnitorum, aliasque res, & bona quæ-
cumque, à quibusuis decimis, etiam Papalibus, prædia-
libus, personalibus, quartis, medietatibus, & aliis fru-
ctuum partibus, subsidiis etiam caritatiuis, & aliis or-
dinariis oneribus, etiam pro expeditione contra infide-
les, defensione patriæ, ac aliàs quomodolibet, etiam ad
Imperatorum, Regum, Ducum, & aliorum Principum
instantiam pro tempore impositis, etiam si in illorum
impositione caueretur, quòd nulla prorsus exemptio cui-
quam aduersus illa suffragaretur. Ita quod Socetatis,
eiusque Domus, etiam Probationis, Collegia, fructus,
res, & bona præfata, semper ab illis absque declara-
tione desuper faciendâ, excepta essent, & esse censeren-
tur, perpetuò liberauerit, & exemerit, &c. Quæ
omnia statim confirmat, ita subdens: Nos igitur,
qui votiuum ipsius Societatis profectum sincero pater-
næ charitatis affectu libenter amplectimur. Eâdem au-
ctoritate conedimus, quòd singulæ Litteræ prædictæ,
cum exemptionibus, ceterisque omnibus, & singulis, in
eis contentis clausulis, & decretis. &c. Quæ omnia<marginalia>Quid illis|non prohi-|bitum.</marginalia>
ita intelligenda sunt, vt non procedant in ne-
cessitatibus illis, de quibus dictum n. 102. tunc e-
nim perinde est ac si Religiosi opifices conduce-
rent, quorum opera damnis illis aut periculis re-
medium præstaretur.</P>
<P>  <absatz-nummer>141</absatz-nummer> Quia verò vocari Clericos in casibus<marginalia>An vocan-|di, quate-|nus Cleri|nomine|veniunt|in fauora-|bilibus.</marginalia>
dictis fauorabile est, & in fauorabilibus Cleri
nomine veniunt Religiosi: dubitari meritò
potest an debeant etiam vocari. Et quidem cùm
necessitates sunt, de quibus nuper, dubitari ne-
quit, ex adductis num. 136. Nam quod omnes
tangit, ab omnibus debet approbari. Quando
autem tales non sunt, non videtur esse talis obli-
gatio: fauores enim tunc exhibendi, quando
vtilitatem aliquam secum afferunt, quæ ab iis,
quibus fauor fit, debeat aliquantulùm æstimari.
Quod tamen in præsenti non accidit: quia voca-
tio hæc valde periculosa esse Religiosis potest:
qui si pro Rege, aut Republica statuerint, Cleri-
corum offensionem incurrent: si autem pro Cle-
ricis, alterius partis indignationi obnoxij rema-
nebunt. Quod tamen non ita euenit quando
quis ius defendit suum; & grauamen proprium
conatur amoliri. Vocati ergo, se vrbanè excusent:
si autem instantia perseueret, nec eam possint de-<marginalia>Si concur-|rant, quo-|modo se|gerent.</marginalia>
clinare, accurrant, & Deo iudice coram oculis
mentis habito, quod conuenientius duxerint
modestè, & sine contentionis turbine prolo-
quantur. Deus autem veritatis vindex, & zeli
Christiani promotor, quidquid eis auctoribus
actum fuerit, bono exitu coronabit. Et de his sa-
tis.</P>
<Z><A+2>CAPVT XIV.</A+2>
<A+1>An Proreges Indici ex Regiis bonis
possint facere donationes.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>142</absatz-nummer> <INI3>D</INI3>Ico primò. Sine Regis beneplacito<marginalia>Assertio 1.|Proreges|non posse|donationes|facere ex|bonis Re-|giis.</marginalia>
nequeunt Proreges ex illius bonis
facere donationes. Sic Ioannes Lo-
pez in Repetitione Rubricæ de donationibus inter vi-
rum & vxorem §. 66. n. 30. Ioannes Matienzus in
Lib. 5. Recopilat. l. 3. Tit. 3. Glossa 2. num. 3. Dom.
Solorzanus Tomo 2. Lib. 4. Cap. 10. num. 31. &<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0118.jpg/>
@@1@<SE118>Proreges non posse facere Donationes ex Regiis bonis. 99
<duolan 2><-P>in Politica. pag. 878. Col. 1. Et alij. Quod pro-
batur ex generali Doctorum consensu, qui af-
firmant ei, cui libera administratio commissa
est, non posse facere donationes: quod de Pro-
curatore Cæsaris specialiter statutum l. 1. §. 1.
D. de officio illius & generaliùs alibi: pro quo
Martienzus plures Textus iuris ciuilis adducit.
Videatur P. Lessius Lib. 2. Cap. 18. num. 77. &
etiam Dom. Solorzanus Lib. 4. Cap. 4. num. 27.<marginalia>Ratio pro|illa.</marginalia>
& ratione videtur manifestâ conuinci. Quia nul-
lus vult patrimonium suum minui, sed augeri:
neque illius administrationem alteri præbet, nisi
vt tueatur & augeat: quod iuxta naturalem est
hominum institutionem, iuxta quam etiam iu-
dicandum. Quâ ratione furtum non licet, quia
inuito domino res aufertur: ergo neque donatio,
in quâ militat eadem ratio.</P>
<P>  <absatz-nummer>143</absatz-nummer> Dico secundò. Non possunt etiam<marginalia>Assertio 2.|Nec de bita|Regi, re-|mittere.</marginalia>
Proreges debita Regi, remittere. Id constat:
quia debitum remittere est donare. l. Si quis dele-
gauerit. D. de donationibus. Et notat Martienzus
suprà.</P>
<P>  Dico tertiò. Non possunt item Regia emo-<marginalia>Assertio 3.|Neque e-|molumen-|ta eiusdem|negligere;|vbi & pro|eo limita-|tio.</marginalia>
lumenta negligere, liberalitatis intuitu, nisi quan-
do eo pacto negotium Regis vtiliùs peragitur.
E. g. Vectigal, quod ex argento in Hispaniam
transmittendo soluendum lege præcipitur, & est
valde moderatum, remittere nequeunt, simu-
lantes se illius quantitatem ignorare. Et sic in a-
liis. Vnde sicut & in casibus prædictis ad resti-
tutionem tenentur, iuxta generalem doctrinam
de Officialibus Regiis pro rebus huiusmodi sala-
rium accipientibus. Cùm enim ex iustitia ad cu-
ram & custodiam teneantur, ex illius violatione
obligatio resultat damni integrè reparandi. Vi-
dendi P. Lessius Lib. 2. Cap. 32. num. 26. Pater
Gaspar Hurtadus de Iustitia & Iure Disput. 5. Dif-
ficultate 10. & alij apud ipsos. De quo & nos a-<marginalia>Vide Tit.|4. n. 77.|& Tit. 5.|num. 5.|8. 16. 18.|19. & 24.</marginalia>
libi. Tunc autem vtiliter negotium Regis agere-
tur, si nolentibus mercatoribus aliquando ar-
gentum transmittere ob timorem non leui suspi-
cione conceptum, vel registro exponere; eisdem
significetur de rigore aliquid remittendum. T&#x0169;c
namque plus habebit Rex, quàm si iuxta rigo-
rem legis ista versarentur. Donationes autem
esse licitas quando ab administratore fiunt, & in
domini commodum cadunt, communis senten-
tia est, pro qua videri potest P. Lessius citato n. 77.
& ea, quæ Dom. Solorzanus congerit Libr. 2.
Cap. 4. num. 59. & nos etiam aliquid Titulo 1.
num. 8. Cauendum tamen ne Proreges commo-
do potiùs suo quàm Regio prospiciant, indul-
genitæ suæ pretium non leue recepturi. Quo e-
uentu fraudata Regi emolumenta restitui debent.<marginalia>Obligatio|inde resti-|tutionis.</marginalia>
Indulgentia enim talis non suo, sed Regis no-
mine exhibetur, qui non vult semper vassallos
suos nimiùm grauari. Et ita Proreges ad id ratio-
ne officij tenentur, pro quo & salarium satis co-
piosum accipiunt, vnde non possunt vlteriùs ali-
quid extorquere.</P>
<P>  <absatz-nummer>144</absatz-nummer> Dicò quartò. Ad donationes faciendas<marginalia>Assertio 4.|Regis vo-|luntatem|præsumptā|sufficere.</marginalia>
satis est præsumpta Regis voluntas. Colligitur ex
iis, quæ adducit Matienzus suprà bonis Texti-
bus & Auctoribus contestata. In aliis certè præ-
sumpta, seu tacita voluntas Superioris est suffi-
ciens, etiam in iis, qui voto ad non donandum
adiguntur: quales sunt Religiosi. Pro quo vi-<-P>@@

<-P>dendi P. Lessius Lib. & Cap. 18. citatis num. 85.
& P. Fragosus Tomo 2. Disput. 24. §. 12. num. 7.
vbi alios adducit. In quo si bonâ procedatur fide,<marginalia>Si renuat|quomodo|facienda|restitutio.</marginalia>
& adhibito Auditorum consilio, timendum ni-
hil. Quòd si Rex fortè non annuat, donationis
factæ conscius, & restitutionem iniungat; resti-
tuat Prorex, & Auditores pariter, qui consilio
suo donandi auctores extiterunt: immò illi soli.
At in foro conscientiæ neutri, cùm bonâ fide
processerint, neque ex eo sint locupletiores red-
diti, vt suppono: nam si tales facti, aliter iudi-
candum. Donatarius autem retinere rem dona-
tam potest, cùm Rex eam redhibendam nolit:
sin autem velit, obsequendum ipsi, & restitutio
ex obligatione graui conscientiæ facienda. Res
enim illius erat, & possessio alteri contra eius est
tradita voluntatem.</P>
<P>  <absatz-nummer>145</absatz-nummer> Dico quintò. Quod apprehenditur ex<marginalia>Assertio 5.|Apprehen-|sa ob p&#x0153;-|nam com-|missi ne-|queunt de-|linquenti-|bus resti-|tui.</marginalia>
auro, argento, & aliis in p&#x0153;nam commissi, ne-
quit prioribus dominis reddi, neque in eo Pro-
reges gratiam facere possunt, cùm nequeant rem
ad Regium iam fiscum pertinentem ab eo tolle-
re, & alteri condonare. Hoc videtur certum:
& qui damnum passi, id sibi imputent, qui ob
immoderatam cupiditatem, quod multis con-
gessêre sudoribus, certo periculo non sunt veriti
deuouere. Si naufragio amisissent, sibi certè im-
putarint, qui maris non sunt periculis à lucri cu-
pidine reuocati. Si latronum incursu: dolendum
equidem, sed remedio nullo; cùm tamen sibi
consulere auaritiæ moderamine potuissent. Non
ergo iam mirum si registrum detrectantes, quo
salua esse omnia possent, irremediabili amissione
multentur, & amantes periculum, pereant in
illo.</P>
<P>  <absatz-nummer>146</absatz-nummer> Quia tamen cùm res ita accidunt, non<marginalia>Potest ta-|men be-|nignè circa|illa iudica-|ri.</marginalia>
ita esse aperta transgressio solet, vt locus penitus
reo ad recuperationem nullus relinquatur, vnde
& lis solet super talibus excitari. Tunc licebit
Proregi rem ita peragere, vt neque Rex suis iu-
ribus, nec miser inter angustias deprehensus om-
nino spolietur. Cùm enim in delictis probatio-
nes esse debeant luce solis clariores, & in dubio
sit reo potiùs fauendum quàm actori, etiamsi
actor Fiscus sit, iuxta hæc poterit benigna sen-
tentia pronuntiari. Cauendum tamen ne mani-
bus adhæreat macula, de quo Sanctus Job san-
ctissimè gloriabatur. Iob. 31. v. 1. Si enim adhæ-
reat, adhærebit etiam restituendi obligatio, &
vsque ad æternæ damnationis p&#x0153;nam, si eidem
satis non fuerit factum, adhærebit.</P>
<P>  <absatz-nummer>147</absatz-nummer> Dicò sextò. Proreges Indici nequeunt<marginalia>Assertio 6.|Stipendia|non posse|augere, &|quædam|alia.</marginalia>
tutâ conscientiâ stipendia pro libitu augere: in
augmento enim illo donatio interuenit, cùm id,
quod non est debitum, tribuatur. Nequeunt et-
iam militiæ stipendia famulis assignare, qui mi-
nimè in militiâ seruiunt, & dicuntur Plazas muer-
tas. Non seruientibus enim stipendia non deben-
tur, & ita donationes tantùm sunt ex Regio pa-
trimonio infideliter & iniustè in rebus talibus
dissipato. Quis autem hîc de obligatione resti-
tutionis dubiter, vbi adeò est iniustitia manife-
sta? Sic circa similia poterit discursus efformari.
Pro sumptibus extraordinariis videatur Dom.
Solorzanus Lib. 4. Cap. 3. num. 45. & in Politicâ
pag. 769. §. Lo duodecimo.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0119.jpg/>
@@1@<SE119>100 Thesauri Indici Titulus III. Cap. XV.
<duolan 2><Z><A+2>CAPVT XV.</A+2>
<A+1>Proreges Indici quomodo Excommunica-
tioni deferre teneantur.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>148</absatz-nummer> <INI3>D</INI3>Ico primò. Proreges Indici pos-<marginalia>Assertio 1.|Proreges|posse ex-|communi-|cari ab or-|dinarijs, ne-|que in hoc|Regum|gaudere|priuilegijs.</marginalia>
sunt, sicut & alij, ab Ordinariis ex-
communicari. Pro hoc videndus
Dom. Solorzanus Lib. 4. Cap. 10. n. 66. & seqq. &
in Politicâ pag. 883. §. Lo que mas. Vbi ex pluri-
bus Auctoribus ostendit solis Regibus priuile-
gium istud competere, vt à solo Pontifice ex-
communicari possint. Et ab eo adductis adden-
di P. Gaspar Hurtadus Tractatu de Excommunica-
tione Disput. 12. Difficult. 2. §. Subditus. P. Palaus
Tomo 6. Disput. 1. Puncto 6. num. 3. P. Bauny To-
mo 1. Disput. 2. Quæst. 6. Dub. 9. P. Layman Lib.
4. Tract. 6. Cap. 1. num. 4. quamuis non desint,
qui hoc etiam Regibus negent: sic enim tenent
Marius Alterius Tom. 1. de Censuris pag. 37. Col. 2.
& P. Fagundez Præcepto 2. Lib. 1. Cap. 3. num. 21.
Proreges autem non gaudent priuilegus ab Apo-
stolicâ Sede concessis dubitari nequit: Tum quia
quæ à iure communi exorbitant, nequaquam ad con-
sequentiam sunt trahenda. Quæ est iuris regula. 28.
in Sexto. Tum etiam quia cùm hoc ipsum priui-
legij rationem habeat, quòd scilicet Regum pri-
uilegio gaudere possint, illud debent ostendere:
quod statutum in Cap. Cùm personæ, de Priuile-<marginalia>Cap. Cùm|personæ.</marginalia>
giis, in Sexto: Atqui tale priuilegium non osten-
ditur: ergo nihil est, quod Ordinariorum pos-
sit sententiam prohibere. Item. Ex repræsenta-
tione Regiæ personæ argui nequit, quia hoc ip-
sum est, quod contendimus; priuilegium scilicet
Apostolicum non posse ad repræsentantem per-
sonam eius, cui est concessum, extendi, & qui-
dem repræsentatio hæc non tollit inæqualitatem
Regiæ, & Proregiæ personæ, & ita est in illis
diuersa ratio: & Rex quidem poterit Proregi suo
repræsentationem sui conferre, non tamen in
eum priuilegium Apostolicum transferre, quia
neque ex generali concessione, neque ex particu-
lari aliquâ, hoc habetur. Habet Rex priuilegium
comedendi carnes in diebus vetitis: poteritne il-
lud suo conferre Proregi? Quis hoc nisi per sum-
mam inscitiam affirmarit?</P>
<P>  <absatz-nummer>149</absatz-nummer> Quod vrgeri potest ex Cap. Ne aliqui,
vbi suprà. Cùm enim ibi Clemens Quartus de<marginalia>Vrgetur ex|Cap. Ne|aliqui ex-|tensionem|prohibente.</marginalia>
priuilegiis eorum agat, qui excommunicari, aut
interdici nequeunt; addit tamen priuilegia talia
non extendenda, cuiuscumque præeminentiæ,
dignitatis, & conditionis sint, Regibus, Reginis,
& eorum filiis, ac Religiosis c&#x0153;tibus exceptis, sic
decernens: Ad Ordinariorum sententias & proces-
sus edicto perpetuo prohibemus extendi. Sic ille. Pri-
uilegium ergo Regium in materia censurarum,
non est ad Proreges, etiamsi præeminentiam
singularem habeant, extendendum. Et multò
minùs ad Regios alios Ministros, vt nonnulli
contendunt, contra quos benè disputat Diana.
Parte 2. Tract. 1. Resolut. 9. Probat autem idem
Textus ineptè fieri extensionem de personâ ad
personam; cùm neque in persona eâdem exten-
sio locum habeat in ordine ad id, quod licet ver-
ba videantur exprimere, ratio tamen non patitur<-P>@@

<-P>ampliari: Ne aliqui de indultis Apostolicis confidentes,<marginalia>Clementis|4. verba.</marginalia>
alios confidentes in suo iure molestent, & Ordinario-
rum iurisdictionem contemnant pariter & eludant, vt
loquitur Pontifex: quod tamen de Regiis perso-
nis, & Religiosis non est c&#x0153;tibus præsumendum:
cùm de Proregibus aliter existimandum multi-<marginalia>Ex Inqui-|sitorum|prohibitio-|ne non|benè ar-|gui.</marginalia>
plici experimento doceamur. Et ex præfati Ca-
pitis determinatione fit satis obiectioni, quæ ex
Inquisitorum iurisdictione instrui potest: illi e-
nim, vt ex Concordatis constat, nequeunt Pro-
reges Indicos excommunicare. Ex hoc enim
priuilegio ad Ordinarios fieri Consequentia ne-
quit, propter rationem & decisionem Pontifi-
cis. Neque ex eo fiet vt Inquisitorum iurisdi-
ctionem contemnant aut eludant; id enim est
Regiis cautionibus abundè prouisum: & dum-
modò illi intra suos se contineant terminos, sem-
per illos Proreges veneratione eximiâ prose-
quuntur.</P>
<P>  <absatz-nummer>150</absatz-nummer> Dico secundò. Quod Assertione præceden-<marginalia>Assertio 2.|Excommu-|nicationem|dictam va-|lidam fu-|turam, sed|rarò liei-|tam.|P. Bauny.</marginalia>
ti est dictum, de excommunicatione intelligen-
dum est quantùm ad valorem: quæ tamen nisi
in casu specialissimo licita non erit. Probatur
ratione, quam pro Regibus adducit P. Bauny
suprà ita scribens: E re tamen est communi eos hoc
tempore quoad hanc p&#x0153;nam non subesse Ordinariis ob
turbarum motum certum, si publicè, deque loco supe-
riore excommunicati renuntientur ab Episcopis. Sic il-
le. Atqui turbarum motus ob excommunica-
tionem Proregum etiam vrget, & præsertim in
Indiis, in quibus à supremis Principibus non
potest statim commodum remedium adhiberi:
ergo illorum excommunicatio generaliter lo-
quendo libita non est. Id quod de publicâ de-
nuntiatione dicendum pariter ob simile funda-
mentum. Casus autem specialis non potest as-
signari, cùm ex circumstantiis pendeat, quas
quidem Prælati, adhibito sapientium, pruden-
tium, expertorumq&#x0301;ue virorum consilio & pri-<marginalia>Quid in|ea ferenda|obseruan-|dum.</marginalia>
uatis semotis affectibus, ponderabunt: illud
præ oculis habentes, quod Innocentius Quar-
tus in Concilio Lugdunensi obseruandum præ-
scribit verbis illis: Cùm medicinalis sit excommuni-<marginalia>Cap. Cùm|medici-|nalis.</marginalia>
catio, non mortalis; disciplinans, non eradicans: dum
tamen is, in quem lata fuerit, non contemnat; cautè
prouideat Iudex Ecclesiasticus, vt in ea ferenda osten-
dat se prosequi, quòd corrigentis fuerit & medentis.
Sic ille. Et habetur in Cap. Cum medicinalis, de
sententia excommunicationis in sexto.</P>
<P>  <absatz-nummer>151</absatz-nummer> Vbi non est sensus, vt aliquis sinistrè<marginalia>Quomodo|sit medici-|nalis.</marginalia>
interpretari posset, quando quis contemneret,
seuerè cum illo per excommunicationem agen-
dum, etiamsi medicina in tormentum animæ &
corporis suo vitio conuertatur: sed excommuni-
cationem esse medicinalem ex naturâ suâ, nisi
quis contempserit medicinam, & ita illi non pro-
sit, sicut Ecclesia prodesse desiderat. Sed talis
esse contemptus potest, vt de medicinâ sperari
nequeat, & ita satiùs fuerit ab illa penitus absti-
nere. Sic enim & in medicinis corporalibus ac-
cidit, vt quando non iudicantur profuræ ob pes-
simam ægri dispositionem, ab iis debeat adhiben-
dis temperari. Pro quo videri potest P. Suarez
Tomo 5. in 3. p. Disputat. 4. Sect. 5. num. 10. vbi
præfatum Caput doctè explicat, ostendens quo-
modo excommunicatio medicina sit, & id spe-
cialiùs ei conueniat comparatione aliarum p&#x0153;-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0120.jpg/>
@@1@<SE120>Nonnullæ circa Proreges Resolutiones. 101
<duolan 2><-P>narum, quas Ecclesia infligere potest: Nam per<marginalia>Et speciali-|ter compa|tione alia-|rum p&#x0153;na-|rum.|P. Suarez.</marginalia>
se intendit (verba illius sunt) non solùm præcauere fu-
tura peccata, sed potiùs per se primò curare peccatum à
peccato commisso, & liberare illum abstatu, in quo per-
manet ratione talis peccati. &c. Quando ergo de tali
bono effectu spes nulla est, aut satis infirma, con-
tra charitatem est, & videtur etiam contra iusti-
tiam, quæ rectam iurisdictionis administratio-
nem præscribit, illam applicare.</P>
<Z><A+2>CAPVT XVI.</A+2></Z>
<negEZ><A+1>Circa nonnulla alia ad Indicos Proreges
spectantia postremæ, & breues reso-
lutiones.</A+1></negEZ>
<P><absatz-nummer>152</absatz-nummer> <INI3>P</INI3>Rima sit, non posse illos tollere ius<marginalia>Proreges|non posse|tollere ius|quæsitum.</marginalia>
quæsitum priuatis, pro suo libitu. Et
certè pro libitu erit, etiamsi Assesso-
ris consilium accedat, si illud manifestata volun-
tas, cui tutò contradici non possit, extorserit. Et
quod ad ius attinet, benè obseruat Dom. Solor-
zanus Lib. 4. cap. 10. num. 72. & in Politicâ pag.
883. §. En quanto. Et ratio est clara; quia hoc
nec illis concessum est, nec concedi licitè potuit.
De consilio autem etiam constat: quia coactum
iudicium non potest vocari consilium, quod om-
nino liberam exigit voluntatem. Et ad hoc iniu-
stitiæ genus pertinet, quando factâ alicuius offi-
cii prouisione, & titulo tradito, dispositio reuo-
cato titulo reuocatur. Iam enim ius quæsitum
fuerat, & nisi noua aliqua superueniat causa, quæ
indignitatem prouisi constituat, manifesta illi ir-
rogatur iniuria. Si enim talis esset in donatione
gratuitâ; multò id certius habetur in prouisione
secundùm justitiæ leges consummatâ.</P>
<P>  <absatz-nummer>153</absatz-nummer> Secunda, sine justis causis non posse<marginalia>Neque di-|lationes de-|bitoribus.</marginalia>
debitoribus dilationes, seu litteras moratorias,
vulgo Esperas, concedere. Quod patet ex eo quòd
tales dilationes sunt in præiudicium tertii, circa
quod Proregibus potestas nulla conceditur, vt
patet ex eorum titulis, & legibus, quæ de eisdem
loquuntur: nec dari conuenienter posset, cùm
in eo iniustitia appareat manifesta. Videndus
Dom. Solorzanus suprà num. 73. & 74. qui alios
adducit. Quando autem justæ causæ sunt, dila-<marginalia>Nisi ob iu-|stas causas,|quæ recen-|sentur.</marginalia>
tiones concedere possunt, vt testantur adducti à
citato scriptore num. 73. & in Politicâ §. citato:
quod & ipse tenet. Sunt autem justæ causæ, quas
iniquis hisce temporibus experimur, retardatio-
nem inquam Classium ob bellorum incursio-
nes, pro quibus eligans è Societate scriptor sic
cecinit:</P>
<P>  Temporibus bello infectis, & Marte inimico<marginalia>P. Millieu|in Moyse|viatore.</marginalia>
<P>  Mercurij, queis c&#x0169;cta palàm cōmercia cessant.
Fortuitum etiam aliquid, propter quod bonâ a-
gentes fide soluendo esse minimè potuerunt.
Homines prætereà esse in commercio principes,
& de Republica benemeritos: circa quos si exe-
cutio vrgeatur, status cum honore pariter vacil-
labit. Et generaliter dilationem debitori valde
esse vtilem, & creditori parùm nocumenti affer-
re. In quo quidem Proreges non gratuitum ali-
quid præstant, sed justitiæ actum exercent, ad
quem tenentur; cùm id ad bonum Reipublicæ
spectat, cui ex officio debent prouidere.</P>@@

<P>  <absatz-nummer>154</absatz-nummer> Tertia, Peccare concedentes licentiam<marginalia>Neque dare|licentiam|ædificandi|Monaste-|ria, &c.</marginalia>
ædificandi Monasteria aut Conuentus, quod
Regiis rescriptis serio prohibetur. Et quidem
non desunt, qui censeant leges huiusmodi contra
immunitatem Ecclesiasticam militare, & ita non
esse obligatorias, pro quo multos adducit Diana
Parte 1. Tractat. 2. Resolut. 62. & 129. quos & ille
sequitur. Contrarium tamen alii tenent, quos
congerit & sequitur D. Solorzan. Tomo 1. Lib. 2.<marginalia>Reges an id|possint pro-|hibere.</marginalia>
Cap. 20. & Tomo 2. Lib. 3. Cap. 23. n. 31. & seqq. & in
Politicâ pag. 695. Col. 2. habetq&#x0301;ue in ipso naturæ
iure magnum fundamentum. In solo siquidem
priuati hominis nullus eo inuito ædificare potest,
etiamsi illud, quod ædificari contenditur, maxi-
mè sacrum sit: ergo neque inuito Rege in eius
terris: quarum licèt dominus dominio basso
non sit, est tamen dominio alto & præcellenti,
vnde terræ eius vocantur: sicq&#x0301;ue in Bullâ C&#x0153;næ,
vt vidimus num. 99. qui præter supremos Prin-
cipes in terris suis noua pedagia imponunt, ex-
communicantur: cùm tamen constet maiorem
terrarum partem ad priuatorum dominium per-
tinere. Quidquid autem de hoc sit alibi, in Indiis<marginalia>In Indijs|pro eo spe-|ciale priui-|legium.</marginalia>
certè alia est ratio, in quibus concessione Sedis
Apostolicæ jus habent Reges Catholici, vt sine
eorum licentiâ nequeant Ecclesiæ, aut Monaste-
ria ædificari. Sic enim concessit Iulius secundus
in Bullâ, quæ incipit, Vniuersalis Ecclesiæ, die 28.
Augusti An. 1508. quam adducit Dom. Solor-
zanus Tomo 2. Lib. 3. Cap. 2. num. 10. in cuius fine
mendosè scriptum datam Anno 1580. non nu-
meris, sed verbis expressis: qui lapsus in Politicâ
correctus pag. 506. in principio. In illâ ergo sic<marginalia>Concessio|Iulij 2.</marginalia>
postulant Ferdinandus Rex Catholicus, & Se-
renissima Ioanna eius filia, & Hispaniæ Regina;
Quòd nulla Ecclesia, Monasteria, aut locus pius, tam in
prædictis jam acquisitis, quàm alijs acquirendis Insulis &
locis, absque eorumdem Ferdinandi Regis, & Ioannæ Re-
ginæ, ac Regum Castellæ & Legionis pro tempore existen-
tium consensu erigi aut fundari poßint. Postulatis aute&#x0303;
annuens Pōtifex, sic indulget: Nos præfati &c. eisde&#x0303;
Ferdinando Regi, ac Ioannæ Reginæ Castellæ & Legio-
nis pro tempore existenti, quòd nullus in prædictis ac-
quisitis, & aliis acquirendis Insulis, & locis maris hu-
iusmodi, Ecclesias magnas, & locis statui præfati Regis
importantes, alias quàm Ferdinandi Regis, & Ioannæ
Reginæ, ac Regis Castellæ, & Legionis pro tempore ex-
istentis expreßo consensu, construi, ædificari, & erigi
facere poßit, &c.</P>
<P>  <absatz-nummer>155</absatz-nummer> Circa quæ Dom. Solorzanus Tomo 2.<marginalia>Quæ nō ad|solas Ca-|thedrales|arctatur|Ecclesias.</marginalia>
Lib. 3. Cap. 23. num. 40. & in Politicâ pag. 696. §.
Y eumque, ait Pontificem de solis Ecclesiis Cathe-
dralibus videri concludere. Sed quidem imme-
ritò: nam concessio postulationi respondet,
cùm profiteatur Pontifex se ad magnam instan-
tiam, quam super hoc fecerunt Ferdinandus Rex, &
Ioanna Regìna, debitum habere respectum: & illo-
rum profectò instantia pro Cathedralibus non
tantùm erat Ecclesiis, de quibus minùs esse diffi-
cultatis poterat, cùm juxta Bullam Alexandri
Sexti, earum dotatio, vnde & erectionis cura, ad
eos pertineret. Deinde, Ecclesia magna per com-
parationem ad paruam dicitur, & Pontifex iuxta
mentem postulantium statuit, qui de magnis Ec-
clesiis loquebantur: neque enim pro quauis
Capellâ, Oratorio, Hospitio, aut Residentiâ,
Regis est licentia requirenda. Quod & sequen-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0121.jpg/>
@@1@<SE121>102 Thesauri Indici Titulus III. Cap. XVI.
<duolan 2><-P>tia verba declarant: & locis statui præfati Regis im-<marginalia>Verborum|quorumdā|illius non|facilium il-|lustratio.</marginalia>
portantes. Quorum est sensus, Ecclesias tales de-
bere esse, quæ locis aut statui præfati Regis im-
portent, seu momenti considerabilis sint; quod
nos dicimus, Cosa de importancia, quales Ecclesiæ
paruæ non sunt, & loca alia dicta. Quamquàm
textus videatur obscurus, neque eodem modo
semper legatur apud citatum Auctorem. Capite
enim secundo citato, in quo Bulla integrè exstat,
sic legitur vt à nobis propositum. Capite autem
23. num. illo 40. sic: Et locis præfati Regis impor-
tantibus: vbi & vox statui omittitur, & in parti-
cipio casus variatur, ac sensus parùm redditur ex-
peditus: qui tamen expeditior videtur, si lega-
mus; & locos statui Præfati Regis importantes: vt
postulationi de locis piis sine licentiâ Regum
non erigendis respondere videatur. Monasteria
autem nomine magnarum Ecclesiarum possunt
conuenienter intelligi, aut etiam piorum loco-
rum: vtrumque enim habent, & res, vt more lo-
quamur nostro, importantiæ est magnæ; vnde
sine Regis licentiâ nequeunt ædificari. Et ita
praxis obtinuit, vt idem Auctor affirmat.</P>
<P>  <absatz-nummer>156</absatz-nummer> Iuxta hæc ergo sufficienter intelligitur<marginalia>Proreges in|licentiæ cō-|cessione|grauiter|peccare.</marginalia>
peccare Proreges, & quidem in re graui, licen-
tiam ædificandi contra prohibitiones Regias
concedentes. Vnde iam non habet locum, quod
tradit Fr. Ioannes Baptista in Animaduersionibus
Hispano-Latinis pro Confessarijs Indorum fol. 307. §.
Dari etiam, posse scilicet cum solâ Proregis licen-<marginalia>Fr. Ioan.|Baptista re-|darguitur.|circa illud</marginalia>
tiâ Religiosos C&#x0153;nobia construere, etiam relu-
ctantibus Episcopis, & quidem cùm scribebat
hic Auctor, iam prohibitiones extabant, vt pate-
bit conferenti Libri publicationem, & rescripta,
quæ adducit Dom. Solorzanus Cap. 23. citato n.
26. & seqq. Sed quidquid ille dixerit, jam non
licet circa rem istam dubitare. Est insuper ratio
alia, ex quâ constat peccare Proreges in huius-
modi concessionibus: nam Rex solet ædificia,
quæ sine illius sunt licentia constructa, destrui
penitus imperare: ex quo damna Religiosis, aut
Fundatoribus, non leuia proueniunt, expensa-
rum ingentium frustratione. Et licèt Reges no-
stri, quæ illorum est eximia pietas, contra ipso-
rum voluntatem erecta ædificia ob precum in-
stantiam non semel sustinenda censuerint: non
tamen semper ita factum; sed neque faciendum
potest quis sibi prudenter persuadere.</P>
<P>  <absatz-nummer>157</absatz-nummer> Quarta, peccare item grauiter, juxta<marginalia>Item si an-|te possessio-|nem officij,|jurisdictio-|nem exer-|ceant.</marginalia>
materiæ grauitatem, si ante assumptam officii
possessionem, quod ostensis titulis in loco à Re-
ge destinato fieri debet, jurisdictionem exer-
ceant. Licèt enim circa hoc opinio probabilis
fuerit, juxta quam post ingressum in Prouinciam
possunt Magistratus iurisdictionem exercere, pro
quâ plures & Doctores & rationes adducit D.
Solorzanus Lib. 4. Cap. 11. num. 2. & seqq. & in
Politicâ Lib. 5. Cap. 14. Non tamen potest illa
subsistere, quando Principis circa hoc est expres-
sa decisio: in claris enim & manifestis non est<-P>@@

<-P>locus disputationi, neque est necessitas inuesti-
gandi mentem per coniecturas, L. Continuus &
ibi Glossa, cum aliis Textibus & Auctoribus,
quos adducit Petrus de Luna Consilio 37. num.
4. Pro quo & faciunt adducta à Dom. Solorza-
no suprà Cæp. 3. num. 49. sunt autem aliqua Regia
rescripta circa præsentem casum, quæ videri pos-
sunt apud D. Solorzanum citato Cap. 11. num. 25.
& 36. quod & praxis receptissima comprobauit:
vt de hoc non videatur posse dubitari. Dubita-
uit autem Doctor Saz Carrascus, laudatus aliàs<marginalia>Op positum|visum ve-|rius docto|juriscon-|sulto.</marginalia>
Iurisconsultus, Principis Squillacensis Assessor,
& Senator posteà Panamensis: nec solùm dubi-
tauit, sed intrepidè oppositum asseruit, & scripto
vulgauit ad ll. Recopilat. Cap. 9. à num. 9. ad 15. Et
quidem si ad Textus, qui adduci pro Indiis pos-
sunt, verosimilis responsio sit, res in terminis iuris
communis relinquitur, & opinio ista satis pro-
babilis est; cùm & Textus & Auctores habeat
minimè contemnendos.</P>
<P>  <absatz-nummer>158</absatz-nummer> Ad schedulam ergo Anni 1555. in quâ<marginalia>Et ad Tex-|tum vrge&#x0303;-|tiorem pro|Indijs re-|sponsio ad-|hibetur.</marginalia>
statuitur Sexennium, quod Proregnatui assigna-
tur, computandum à die aduentus in ciuitatem
Regum, & captam muneris possessionem: dici
potest computandum quidem ab illo die posses-
sionis solemniter captæ, & citra omne dubium &
opinionem: quod quidem Rex ita disponere
potuit, cùm posset & aliter, vt in officiis aliis fieri
solet, in quibus sumptæ possessionis tempus non
solet in Indiis obseruari. Praxis autem iuxta opi-
nionem securiorem procedit, & vt bellum iustum
ex vtraque parte videtur, inter successorem in-
quam & decessorem, si vterque velit probabili se
opinione tueri.</P>
<P>  <absatz-nummer>159</absatz-nummer> Quinta, & vltima. Peccabunt etiam<marginalia>Non posse|per terram|iter facere|contra pro-|hibitione&#x0303;.</marginalia>
grauiter Proreges Indici si contra Regiam pro-
hibitionem, quæ extat, per terram iter agant, vt
ad ciuitatem Curiæ Sedem perueniant, cùm
agere per mare debeant, ne grauent populos, &
Indos præsertim, in quos semper talium condu-
ctionum onera congeruntur. Pro quo videndus
Dom. Solorzanus citato Cap. 11. num. 31. & 32.
& in Politicâ pag. 889. §. Y paraque. Dubitari<marginalia>In quo &|graue pec-|catum.</marginalia>
enim nequit quin materia grauis sit, nec de inten-
tione grauandi eorum conscientias, quando ex
non facto dicta grauamina subsequuntur. Quod
tamen regulariter intelligendum est: si enim aut
fortium periculum, aut grauis infirmitas aliud fa-
ciendum cogat, id nequit non voluntati Regis
esse conforme. Tunc autem nullius labor sine
mercede relinquendus, aut datum quidquam sine
pretio: nullus enim tenetur Proregi suis stipendiis
militari. Et quidem satis inauspicatum interpre-
tari poterunt suæ gubernationis exordium, si eam
miserorum grauaminibus auspicentur. Neque
ego de illis plura, satis contentus, si quæ de ipsis
disserui, ab eisdem diligenter obseruentur. Iam ad
alios, sed proximiores illis, stylum nostrum tra-
ducamus, de quibus agentes, quæ pro syndicatu
desiderari poterant, tribuemus.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0122.jpg/>
@@1@<SE122>103
<Z><A+3>TITVLVS IV.</A+3>
<A+2>DE REGIIS AVDITORIBVS, SEV INDICARVM
CANCELLARIARVM SENATORIBVS;
Et de iis, quibus illorum Conscientiæ, obligationibus
prægrauantur.</A+2></Z>
<P><A+1><INI8>S</INI8>Unt quidem illæ, nec paucæ, nec leues, ut aliqui eos, hâc ex par-
te, parùm felices arbitrentur; licèt oculis insipientium fortuna-
tissimi videantur. Et communis quidem existimatio minimè
illis fauorabilis est: contra quam tamen possunt Christianè se
gerentes, alii in Dei oculis apparere. Noui Togatum virum
duos habentem filios, quorum natu maiorem Iurispruden-
tiæ studio propensiorem videns, genio seruire permisit: Mi-
norem autem Theologiæ studio omninò suasit, & fecit in-
cumbere, dicens: Hunc saluari cupio: cupiebat etiam & alium; sed sic agens,
satis quid de suo sentiret periculo, declarauit: Quod est satis conforme iis, quæ
habet Dom. Solorzanus Lib. 4. cap. 4. num. 45. Et erat ille doctus, moderatus, &
conscientiæ non incuriosus suæ, Sacramentis frequenter utens, & certè talis, quales
vtinam omnes Togati Proceres mitterentur. Pro illis ergo sit</A+1></P>
<duolan 2><Z><A+2>CAPVT I.</A+2>
<A+1>Circa Indicorum Auditorum vitæ
moderationem excursio.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>1</absatz-nummer> <INI7>Q</INI7>Væ de supremi Consilii<marginalia>Vitæ probi-|tas & exe&#x0303;-|pl&#x0169; maxi-|mè in Au-|ditoribus|Indicis ne-|cessaria.</marginalia>
Dominis Titul. 2. à nobis
disputata sunt, eadem ferè
ipsa Indicis Auditoribus
applicanda. Nisi quòd isti
ad maius aliquid quoad
morum præstantiam, & vi-
tæ exemplum, videantur debere strenuè, & dili-
genter adspirare. Cùm enim in longinquis re-
gionibus Regiæ Maiestatis Authoritatem repræ-
sentent, vt homines in officio contineant, specia-
libus profectò debent morum splendoribus co-
ruscare: Metus cuncta componit, si reus crimen in
judicante non inuenit. Vt Cassiodorus loquitur<marginalia>Cassiodor.</marginalia>
Lib. 9. 19. Aliàs viles populis, & contemptui ha-
biti, Regiam auctoritatem in manifestum discri-
men adducent. Pro quo Siracides, & per eum
Spiritus Sanctus, ita loquitur Eccli. 10. v. 1. Iudex<marginalia>Eccli. 10.|v. 1.</marginalia>
sapiens judicabit populum, & principatus sensati stabilis
erit. Vbi judicis nomine Principem intelligi
communiter obseruant interpretes. Videantur
Paulus de Palacios, P. Cornelius, & P. Oliuerius.
Vbi Tygurina, & complutensis, ita legunt: &
principatus prudentis protensus erit. Quod ita expo-
nit P. Cornelius: Puta; extendet se ad multas gen-<marginalia>P. Cornel.</marginalia>
tes, & multos annos. Id, quod nulli melius, quam
Catholicis Hispaniæ Regibus adaptaueris, qui<marginalia>Inde prin-|cipatus In-|dici conser-|uatio, &|propagatio.</marginalia>
imperium suum à mari vsque ad mare, & à flu-
mine vsque ad terminos orbis terrarum propa-
garunt. Sed pergit Siracides, & quomodo, quod<-P>@@

<-P>acquisitum est, conseruari queat, luculenter o-
stendit: Secundùm judicem populi, sic & ministri eius,<marginalia>vers. 2.</marginalia>
vers. 2. circa quæ Palacius ita scribit: Hic docet
Principem virtute præstantem, ante omnia summâcurâ
sibi de ministris egregijs prouidere. Sic ergo & dilata-<marginalia>Palacius.</marginalia>
bitur, seu protensus erit principatus, & temporis
diuturnitate florebit. Pergit adhuc ille sic dicens;
Rex insipiens perdet populum suum, & ciuitates inha-
bitabuntur per sensum potentium. vers. 11. Vbi citatus<marginalia>vers. 11.</marginalia>
Oliuerius ita scribit: Perdit Rex insipiens populum
suum, quia sibi stultitiâ similes adlegit reipublicæ mode-<marginalia>Sicut euer-|sio à non|talibus.</marginalia>
ratores, & inferiores judices, qui statum politicum fun-
ditus euertunt. Sic ille. Sic & scimus stultorum
ministrorum, (& omnes sanè vitiosi stulti, quia
omnis peccans est ignorans, vnde Scriptura pas-
sim vitiosos stultorum appellatione traducit) pes-
simâ agendi ratione multas ingenti labore partas
ciuitates, & prouincias periisse.</P>
<P>  <absatz-nummer>2</absatz-nummer> Accedit id, quod inculcatum aliàs, noui-<marginalia>In Indijs de|fide stabili-|enda agitur|Inde in præ-|fatis obliga-|tio.</marginalia>
tiam fidem esse in Indiis, & de illâ firmandâ, ac
propaganda tractari: Vnde ii, ad quod maximè
negotium istud omnium grauissimum spectat,
probitatis omnigenæ debent luminibus prælu-
cere. Quid Indus? Quid Æthiops, magnum
de fide Christianâ concipiant, qui in Senatoris fa-
mulitio versantes, non solùm testes, sed ministri
multorum flagitiorum esse compelluntur? Cùm
hæc scribo Æthiops quidam ægrè ad Baptismi<marginalia>Recentior|casus.</marginalia>
susceptionem adductus, qui illum sibi necessarium
non esse contendebat, sed in suâ se posse quali-
cumque religione saluari, eò quòd qui necessita-
tem nouæ religionis obiicerent, & nouæ legis cu-
stodiam, non esse certum id, quod dicerent, ope-
ribus demonstrarent. O vtinam Proreges om-
nes eo zeli ardore feruêrent, quo scimus vnum è
magnis Hispaniæ Dynastis Indico Præfectum
regiminis ferbuisse. Auditorem namq&#x0301;ue turpi-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0123.jpg/>
@@1@<SE123>104 Thesauri Indici Titulus IV. Cap. I.
<duolan 2><-P>bus, & contra coniugii jura, amoribus irretitum,<marginalia>Proregis|laudabilis|resolutio.</marginalia>
præmonitum tamen, & emendationem certissi-
mam promittentem, cùm secus facientem obser-
uaret, in Hispaniam inflexo brachio remisit; ad
Regem scribens tales homines in terris huiusmo-
di esse nimium quantum exitiosos, & ita alibi pro
Regio arbitrio minùs periculosè occupandos.
Friget in illis, & ita emortua est fides, vt ex illâ
nullus possit momenti magni fructus expectari.
Pro quo sic Auctor, qui nomine S. Sixti librum
de malis doctoribus scribit, & habetur Tom. 5.
Bibliothecæ Patrum, Parte 2. Qui credit Deo, attendit<marginalia>Quàm fi-|des debilis,|vbi trans-|gressio fre-|quens.|Eccli. 23.|v. 28.</marginalia>
mandatis eius, & qui confidit in illo, non minorabitur.
Eccli. 32. v. 28. Si illum credere dixit, qui mandatis
attendit, illum sine dubio incredulum exposuit, qui non
attendendo contempserit. Hoc & Beatus Ioannes A-
postolus: omnis, inquit, qui in eo manet, non peccat; &
omnis, qui peccat, non vidit eum, nec cognouit eum. 1.
Ioan. 3. v. 6. vnde intentiùs cognoscendum est, an fi-<marginalia>1. Ioan. 3.|v. 6.</marginalia>
delis haberi debeat, qui juxta Apostolicam definitionem
Deum ignorare censetur. Cui enim in dubium veniat,
quòd vbi futurorum fides est, illis tam æternæ beatitu-
dinis desiderium sit, quàm p&#x0153;næ perpetuæ timor, &
vbicumque hæc duo fuerint, difficilis erit causa præuari-
cationis, dum eam aut incorruptibilium bonorum amor,
aut indeficientium suppliciorum terror excludit, & vbi
facilè delinquitur, ibi futurorum nec desideratur aliquid,
nec timetur. Sic ille.</P>
<P>  <absatz-nummer>3</absatz-nummer> Iam, vt tales sint, oculata prouideat ele-
ctio, ne id accidat in judicibus, quod in mercibus<marginalia>Circa ele-|ctionem ac-|curatè tra-|ctandum.</marginalia>
ex Europâ conuectis experimur. Quæ enim in
serio, pannis, linteis, ac similibus, aut rupturis, aut
maculis deteriora inueniuntur, aliis intermixta,
& sic occultato vitio, transmittuntur. Vt in eo
Europæi videantur esse judicio, Indiis qualia-
cumque sufficere. Et certè, vt idonei judicari
non debeant, ipsa poterit ambitio argumentum
esse sufficiens. Non damno muneris huiusmodi<marginalia>Nō est om-|nis præten-|sio damna-|bilis.</marginalia>
candidatos, quibus ornamenta doctrinæ, &
probitatis, cum suppetant modestè se, & reueren-
ter insinuant. Humanæ mentis felix illa conditio est,
quæ arbitrium prouectionis suæ, intra terminum mode-<marginalia>Cassiodor.</marginalia>
rationis includit, verba sunt Cassiodori Lib 7. 26.
Pro quo iuuat rarum, sed memorandum exem-
plar proposuisse. Illustris Eques D. Ludouicus
Quiñ ones, absolutis cum Iaude jurisprudentiæ
studiis, & literariis honoribus cumulatus, ex
Peruuio in Regiam Curiam se contulit, prætenso-
rem acturus. Et erat ille honestissimis moribus<marginalia>Insigne|Prætensoris|exemplum.</marginalia>
juuenis, qui in nobilitate tantâ luminosiùs radia-
bant. Cum ergo Matriti auditurus sacrum ec-
clesiam c&#x0153;pisset introire, turbam pauperum in
ipso vestibulo stipem postulantium conspicatus,
sic apud se cogitans loquebatur: Quantò erit
meliùs Christi pauperibus, & in illis Christo ipsi,
aurum & argentum dilargiri, quàm illud aulicis,
& aulicorum famulis tribuisse? Quidquid bonæ
fortunæ spero, à Dei pendet voluntate: & ad
illam mihi conciliandam meliores isti profectò
quàm illi patroni. Sic fatus copiam aureorum
apud se inuentam, totam, quanta erat, dispersit,
& dedit pauperibus, vt iustitia eius maneat in sæ-
culum sæculi Psalm. 111. Et nouo illo liberali-
tatis genere exciti pauperes, benefactorem suum
præcones omni exceptione maiores, plurimis au-
dientibus, celebrarunt. Factum sic, vt ad primam
libelli supplicis exhibitionem, cum meritorum<-P>@@

<-P>allegatione, in Auditorem fuit Cancellariæ Qui-
tensis electus, & Alcantarensis militiæ Equestri-
bus honoribus decoratus. Obiit Quitensi in vr-
be, ætate immaturâ, sed eximiarum virtutum
exemplis, velut quodam ad felicitatem com-
pendio multis impletis temporibus, consum-
matus.</P>
<P>  <absatz-nummer>4</absatz-nummer> Talis profectò prætensionis modus dici<marginalia>Venalitas|pro huius|modi officijs|quàm sit|turpis.</marginalia>
ambitiosus nequit; à quo tamen longè abit ille,
qui venalitate consistit. Munus hoc, vt dixi, &
doctrinæ, & probitatis honestamenta requirit:
vbi illa, pretium est condignum. Qui enim pe-
cuniæ suffragio nititur, satis ostendit minimè illa
suffragari. Repellendus ergo, neque huiusmodi
monstris locus tribuendus. Pro quo D. Isidorus<marginalia>D. Isidorus|Pelusiota.</marginalia>
Pelusiota Lib. 1. Epistol. 485. ita scribit Isidoro
cuidam: Quòd si, vt verò consentaneum est, pecunijs
imperia emercantur (quæ barbarus etiam quisque
emens non modò prohibetur, sed etiam gravißimo sup-
plicio mulctatur, si pecunias dederit) vt sic quoque Cap-
padocibus dumtaxat imperent, qui hoc merentur, vt suis
vinciantur catenis. Sic ille. Clamandum & ite-
rum; Retundatur ambitio c&#x0153;ca cupientium: Pro-
terua refrænetur audacia, qui honorem per nefanda
desiderat, amissa potiùs opinione turbetur. Sic Præfe-
ctus Prætorii verbis Cassiodori Lib. 12. 7. Vbi &<marginalia>Cassiodor.</marginalia>
addendum illud, quod vtinam verè dici nostris
temporibus possit: Vos autem, quos ad publicas<marginalia>Solis meri-|tis admit-|tendum.</marginalia>
administrationes peruenire nostra fecit electio, de actio-
num honestate confidite. Quia vos nulla venalitas ex-
cludit, si probitas continuerit actionis. Sic ille, con-
sonans Claudiano, dum canit: Emitur sola vir-
tute potestas. Virtute, inquam, maritatâ doctrinæ.
Pro quo valdè debet Regalium ministrorum
prouidentia vigilare. Erubescant non rarò tri-
bunalia, in eruditis sessoribus obscurata. Senten-
tiarum desperatur rectitudo, vbi sapientię lumina
non præfulgent. Et vt bonis Aduocatis adhæ-
reat Iudex, indecorum certè est cæcorum more
procedere oculis alienis, quando etiam pro parte
aduersâ eruditi Aduocati adsunt, nec facultas est
in eo dissidio, quid sit justius, judicandi. Vbi &
audiendus iterum Cassiodorus, dignissimus qui
millies loquens audiatur. Lib. 8. 18. Profeßionem<marginalia>Inscitia in|talibus|quàm pu-|denda.</marginalia>
constat esse justitiæ legum peritos judices ordinare; quia
vix potest negligere, qui nouit æquitatem; nec facilè
erroris vitio sordescit, quem doctrina purgauerit. Et
inferiùs. Aßideat tibi propria, & exercitata doctrina.
Modò est felix, & certa conditio negotiorum, quando
ille sententiam dicit, qui non potest ignorare quod eligit.
Non enim decet iudicem ministrum esse voluntatis alie-
næ. Sic ille.</P>
<P>  <absatz-nummer>5</absatz-nummer> Doctrinæ autem castitas præcipuè adne-<marginalia>Doctrinæ|castitas ad-|nectenda, à|qua imma-|culatæ sen-|tentiæ.</marginalia>
ctenda, sic enim incorrupta prorsus iudicia pro-
feruntur. Duobus inhonestis iudicibus in Susan-
nam immani libidine insanientibus Daniel à
Deo damnandis, & dignè puniendis adlegitur:
ad quorum alterum sic locutus ille: Inueterate
dierum malorum, nunc venerunt peccata tua, quæ
operabaris priùs, judicans judicia iniusta, innocentes op-
primens, & dimittens noxios. Daniel 13. v. 52. & 53.<marginalia>Dan. 12. v.|52. & 53.</marginalia>
Ecce luxuriæ progeniem, iniustitiam multipli-
cem, vt nec Deum timeat, nec homines vereatur.
Huic ergo ablegandæ pesti castissimus adest Da-
niel, vt immaculatæ sententiæ castitatis admini-
culo pronuntientur. Pro quo sic D. Maximus<marginalia>D. Maxi-|mus.</marginalia>
homiliâ 1. de accurato Christo: Multùm de Deo pudi-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0124.jpg/>
@@1@<SE124>De Regiis Indicis Audientiis. 105
<duolan 2><-P>citia consequitur, cùm iudicem Virginem promeretur.
Secura enim est de victoria castitas, cui est iudicatura
Virginitas. Pudicitiæ autem caussam, nisi vir pudicus
audire non debuit, talem enim arbitrum meretur casti-
monia. Sic ille.</P>
<P>  <absatz-nummer>6</absatz-nummer> Castitati deinde modestia comes adhæ-<marginalia>Castitati|modestia|copulanda.</marginalia>
reat, quæ fastum, & jactantiam moderatur.
Notata in iis, de quibus agimus, indicis dignita-
tibus, mali istius labes, vt de illis dictum à Pro-
phetâ Regio videatur Psalm. 46. v. 10. Quoniam<marginalia>Psal. 46.|v. 10.</marginalia>
Dij fortes terræ vehementer eleuati sunt. In quo
quidem nimis errare solent; sic enim contempti-
biliores fiunt, & graues non semel despectionum
molestias patiuntur. Quas dum vindicare per-
gunt, turbæ excitantur non leues, & odia, ac per-
secutiones implacabiles concitantur. Ingens est
humilitatis fastigium; at contra ingens arrogantiæ<marginalia>Ingens hu-|militatis|fastigium.</marginalia>
ruina. Sic D. Isidorus Pelusiota lib. 3. epist. 68.
sit ergo magnum licèt dignitatis fastigium, in quo
indici Senatores excellunt, credant se altiùs pos-
se conscendere, si se humilitatis beneficio stu-
deant promoueri. Sin minùs, in ipso fastigio cor-
ruent, & in ipsâ erunt vilissimi dignitate. Hu-
militas virtus Christiana est: quòd si se illi Chri-
stianos & esse & haberi desiderant, Christum<marginalia>Virtus|Christiana|ad omnes|spectans.</marginalia>
debent; non Monachos aut Eremitas tantùm,
sed omnes ita alloquentem, audire: Discite à me,
quia mitis sum, & humilis corde, & inuenitetis
requiem animabus vestris. Matth. 11. 29. Iu-<marginalia>Matth. 11.|v. 29.</marginalia>
dex ille viuorum, & mortuorum: vnde & iu-
dices discere ab eo iudicialis dignitatis ornamen-
ca possunt: & sunt illa mititas, & humilitas: si
secus egerint, ad huius mundi Principem potiùs<marginalia>Isaiæ 20.|v. 1.</marginalia>
spectaturi. Ingressus est Tharthan in Azotum, cùm
misisset eum Sargon Rex Assyriorum. Isaiæ. 20. v. 1.
Quod ad moralem intellectum trahens Diuus<marginalia>Ab ea a-|lieni ad|diabolum|pertinent.</marginalia>
Hieronymus, ita scribit in eum locum: sonare
cognoscimus Tharthan, Turrem dedit, vel superfluus,
siue elongans. Sargon autem Princeps horti. Hic Rex
Assyriorum, quem supra legimus sensum magnum
(propter superbiam Diaboli) habet duces plurimos: quo-
rum vnus est Tharthan elatus in superbiam, & longè
procedens in scelere, & amplior ceteris: & mittitur
ad impugnandum Azotum. Qui Hebraicè interpreta-
tur ignis gener ationis, expugnatque dux Regis Assyrij
eos, qui generationi & libidini seruiunt. Sic ille. Vt
videant ij, de quibus nobis sermo, ad quem per-
tineant, si à Christianâ humilitate, quæ castitatem
habet sociam, sicut jactantia luxuriam, abhorre-
re se factis, licet non verbis, fateantur.</P>
<P>  <absatz-nummer>7</absatz-nummer> Est autem singulare Indiarum malum in<marginalia>Indiarum|propria au-|ri sacra|fames.</marginalia>
Iudicibus auri, argentique cupiditas, quâ reg-
nante, indubitatum relinquitur iustitiæ patroci-
nium expirare. Isaiæ 28. v. 1. Væcoronæ superbiæ,
ebriis Ephraim, & flori decidenti gloriæ exultationis<marginalia>Isaiæ. 28.|v. 1.</marginalia>
eius. Ecce ebrietatem exprobratam coronæ su-
perbiæ, Ephraimitis, quo nomine Samariæ reg-
num indicatum communiter affirmant interpre-
tes. Nec quibuslibet, sed coronæ, iis videlicet,
qui dignitate inter alios præcellebant. Vbi no-<marginalia>Inde iusti-|tia teme-|$unclearta.</marginalia>
tatu digna lectio septuaginta occurrit, quæ pro
Ebriis, Mercenarij habet, & lectionem istam vul-
gatè concinere doctè ostendit P. Gabriel Alua-
rez in eum locum: mercenarij enim homines,
& operarij viles, solent frequentiùs inebriari,
dum post operam, & laborem vires deperditas
volunt recuperare; & reuerà vires potiùs oppri-<-P>@@

<-P>munt, & deperdunt. Vnde vtraque significatio
ab Spiritu Sancto prouisa, & proposito ido-
nea. Nam reuerà Ieroboam, & ij, qui à reliquis Tribu-
bus disceßionem effecêre, ad mercedem, & lucra tem-
poralia respexêre, vt patet ex Historia diuina 3. Reg.
12. v. 26. sic ille philosophatus. Auaritiæ ergo
in coronâ superbiæ notata, in Magistratibus no-
tæ sublimioris. Vbi ergo illa, ibi & ebrietas & iu-
stitiæ violatæ frequentia. Vnde & septuaginta<marginalia>70. Lectio.</marginalia>
sic vertunt: Væ coronæ iniuriæ, mercenarij Ephr aim.
A talibus enim iudicibus vino auaritiæ ebriis ni-
hil potest aliud expectari Et Diuus quidem Hie-
ronymus Iudam hoc loco speciatim notatum tra-
dit, qui ex tribu erat Ephraim in quâ Iscarioth,<marginalia>Dux tali&#x0169;|Iudas.</marginalia>
& ita pro eo ita scribit: Ebrius autem fuit proditor,
non vino, sed auaritiâ, & furore aspidum insanabili,
& Diaboli cibo, qui post bucellam introiuit in eum.
Ioan. 13. v. 27. Vt videant iudices excelsum a-
depti locum, quem sequantur ducem, dum aua-
ritiæ vino ebrij, & veneno aspidum insanabili,
miserorum iniurias corde & opere meditantur.
Quia verò circa hoc frequens occurrit pericu-
lum, de illo in speciali oportet disseramus.</P>
<Z><A+2>CAPVT II.</A+2>
<A+1>Quomodo Togati iudices in munerum
receptione delinquant.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>8</absatz-nummer> <INI3>A</INI3>D hunc scopulum iudicum naues<marginalia>Vbi accep-|tio mune-|rum, ibi &|violata|iustitia.</marginalia>
frequenter impingunt, quem licèt
sciamus vitasse quamplures, timen-
dum est, ne alios tempestas hæc blanda, sed va-
lida, sine remedio tabulæ alicuius illidat. Vbi
munerum dominantur illecebræ, de iustitiâ a-
ctum meritò coniiciamus. Verißima res est, ad
quam iustitia exploratur. Si hunc admiserit, ius quæ-
stui habere, ac sententiam adulterare minimè recusa-
bit. Verba sunt Diui Isidori Pelusiotæ lib. 3. epist.
396. Pro quo, & Cassiodorus lib. 7. 1. Gladius con-
ditur, vbi aurum suscipitur. Tu te inermem reddis,
si à virili animo, cupiditate recesseris. Et lib. 9. 24.
Rara est in hominibus manus clausa, & aperta iustitia.
Sic ille. Hac de causa munerum acceptio legibus
diuinis, & humanis magno verborum ponde-
re, & p&#x0153;narum comminationibus reprobata. De
quo dictum Tit. præced. cap. 4. Vbi & de Audito-
ribus, ac Togatis aliis similiorem verò doctrinam
congessimus, iuribus, auctoribus, & rationibus,
iuxta nostrum modulum illustratam, & pro am-
pliori eruditione</P>
<P>  <absatz-nummer>9</absatz-nummer> Dico primò. Iuramentum, quod Togati,<marginalia>Assertio 1.|Iuramen-|tum Audi-|torum non|obligare|ampliùs|extensiuè|quàm lex.</marginalia>
& alij de non accipiendis muneribus emittunt,
non plus obligat extensiuè, quam leges ipsæ.
Quæ ergo licitè accipi possunt iuxta dicta citato
cap. 4. etiam stante iuramento licent. Ratio est,
quia iuramentum cadit supra legem secundùm il-
lius obligationem, & ita vbi legis obligatio non
est, ad alia non extenditur. Sic cùm guberna-
tor iurat seruaturum se leges, & statuta, de illis
intelligitur, quæ sunt in vsu, & non de aliis, vt
docet P. Suarez de Religione Tomo 2. lib. 2. de iura-<marginalia>Ad statuta|quæ non|sunt in vsu|gener aliter|non exten-|ditur.</marginalia>
mento cap. 32. num. 11. & iurans residere, abesse
potest ad iura suæ Ecclesiæ, aut dignitatis tuen-
da, iuxta eumdem & alios num. 10. Quòd siquis
cùm iurauit, talem non adhibuit restrictionem,
sed simpliciter munera se non accepturum: ni-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0125.jpg/>
@@1@<SE125>106 Thesaur Indici Titulus IV. Cap. II.
<duolan 2><-P>hilominus illa intelligenda est virtualiter adhibi-
bita: Eius enim intentio fuit secundùm legis iu-
ramentum præcipientis obligationem procedere:
cúmque lex non plus obliget, quàm diximus,
non resultat amplior obligatio; quemadmodum
siquis promitteret absolutè statuta seruare, non
remaneret obligatus, nisi ad edita, non autem
ad edenda, vt cum Syluestro, Angelo, Panor-
mitano, & Antonio docet P. Suarez suprà. n. 11.
& eum sequens P. Vincentius Tancredi de Reli-
gione tract. 4. lib. 2. Disput. 15. num. 1. & 4. qui
pro priori doctrina de statutis vsu non receptis
alios adducit num. 5. Pro quo & facit iuramen-
tum Medicorum de non visitandis ægrotis vltra
tertium diem iuxta Constitutionem Pij Quinti,<marginalia>Si iura|mentum|Medicor&#x0169;.</marginalia>
nisi in scriptis habuerint fidem confessariorum
de factâ confessione. Non enim obligat, nisi pro-
ut vsu receptum est. Et ita in multis locis cessat
obligatio, vt de Sicilia testatur citatus Auctor &
de Hispania Pater Palaus Tom. 3. Disput. 2. de obli-
gatione, & firmitate iuramenti. Puncto 7. §. 4. n. 6.
Pro quo & videndi P. Suarez Tom. 4. in 3. p. Disp.
35. sect. 3. nnm. 5. & Pater Thomas Sancius lib. 3.
Summæ Cap. 16. num. 10.</P>
<P>  <absatz-nummer>10</absatz-nummer> Dico secundò. Præfati non peccant gra-<marginalia>Assertio 2.|Esculenta|& pocu-|lenta exi-|gui pre-|tij posse re-|cipere.</marginalia>
uiter accipientes esculenta, & poculenta exigui
pretij. Videantur dicta Tit. præcedn. 33. Modò ad
probatione&#x0303; expendo legem 56. Tit. 5. lib. 1. Recop.
In qua strictior est accipinedor&#x0169; munerum pro-
hibitio. Cùm enim ibi sic dicatur: No pueden recebir
porsi, ni por interposita persona, presente, ni dadiua al-
guna, de qualquier valor que sea. Ad esculenta, & po-<marginalia>Ex lege ip-|sa prohi-|bente de-|ducitur.</marginalia>
culenta progrediens, cum eo rigore non loqui-
tur; sed sic statuit: Ni cosas de comer, ni beuer, de con-
cejo, ni de vniuersidat, ni de persona alguna, que tratáre,
o Verisimilmente se espera que tratará pleito ante ellos.
Vbi non extat ampliatio, quæ circa priora De
qualquier valor que sea. Non ergo in illis parui va-
loris donationes prohibitæ, quæ & sine peccato
aliquo videntur admitti posse, si non sinistro ali-
quo respectu, sed vrbanitatis gratiâ recipiantur.
Et doctrina ista circa paruitatem explicandam,
per ea regulanda est, quæ dicta à nobis citato n.
13. Neque Togatos in hoc Proregibus exæquā-
dos ex ibidem dictis constat. Esset autem grauis<marginalia>Quale con-|uiuium|possint ex-|cipere.</marginalia>
excessus, si tales conuiuio splendido exciperen-
tur ab iis, à quibus accipere nequeunt: iam e-
nim esculenta & poculenta non essent parui va-
loris. Nisi fortè iter facientes, & qui excipiunt
hospitio, tales sint, vt viris primariis iter agenti-
bus tale soleant officium exhibere: & grauiter fer-
rent illius repulsam, timentes ne parci, & inur-
bani ab aliis habeantur; vel tales reputari, qui
non nisi vulgari aliquo vtilitatis respectu ad hu-
jusmodi sumptus excitentur. Quamquàm, & in
hoc peccari grauiter possit, si sumptus exorbi-
tent, & ad ea se extendant, quæ vltra mensam
& alia consueta procedunt.</P>
<P>  <absatz-nummer>11</absatz-nummer> Dico tertiò. An Togati cùm extra loca<marginalia>Assertio 3.|Circa eos,|qui nond&#x0169;|possessio ne&#x0303;|acceperunt,|problema-|tica quæ|stio.</marginalia>
suæ iurisdictionis sunt, sed nondum officij pos-
sessionem acceperunt, vel quia itinerantur, aut aliâ
ratione possessionis acquisitio retardatur; mu-
nera possint accipere, problematicè potest dispu-
tari. Pro affirmatiua enim parte facit illos non-
dum esse iudices constitutos, quibus solis accep-
tio ista prohibetur: & cùm odiosa lex sit, restrin-
genda est potiùs, quàm extendenda, iuxta dicta<-P>@@

<-P>Tit. præced. n 28. Pro negatiua autem vrget ratio,
& finis legis, violandæ scilicet iustitiæ periculum:
& quia tales post acceptos officij titulos commu-
niter reputantur iudices, & iisdem honoribus ex-
cipiuntur. Et quidem verissimè tales sunt ante a-
deptam possessionem, ratione cuius non acci-
piunt titulum, sed exercitium. Vnde hæc non
est extensio odiosæ legis, sed legitima interpre-
tatio, ob casûs, de quo loquimur, comprehensio-
nem. Pro quo videri potest Dom Solorzanus
Tom. 2. lib. 2. Cap. 18. num. 39. & seqq. & in Po-
liticâ lib. 3. Cap. 20. pag. 385. col. 2. & P. Suarez
lib. 5. de legibus Cap. 4. Vbi alios adducit, & hoc
videtur verosimilius.</P>
<P>  <absatz-nummer>12</absatz-nummer> Dico quartò. Quod dictum est de licita<marginalia>Assertio 4.|Possunt ra-|tione ami-|citiæ, con-|tractæ et-|iam ratio-|ne officij.</marginalia>
acceptione munerum titulo amicitiæ Tit. præced.
num. 31. ita ampliari potest, aut potiùs explicari,
vt licita sit, etiamsi contracta ratione officij & il-
lius exercitij. E. g. In lite aliquâ quis victor ex-
titit, & quia beneuolum in ea expertus est Audi-
ditorem, eum studuit obsequiis demereri, ex
quo specialis amicitia succreuit: non iam in eo
lucroso respectu consistens, à quo habuit ini-
tium, seu potiùs occasionem, sed ex inclinatio-
ne cordium reciprocâ, cuius non debent esse iu-
dices incapaces. Cùm hoc accidit, munera lice-
bunt, sicut & licita erit hæredis institutio: Vt au-
tem iustitiæ violatæ, in litibus, quæ fortè exur-
gent, periculum euitetur, recusationis adest
remedium, patienter propter amicitiæ vinculum
tolerandæ. Præterquam quòd, si amicitia vera
est, eâ constante, nihil est ab amico iniustum re-<marginalia>Quæ tame&#x0303;|nil iniust&#x0169;|fieri patie-|tur.</marginalia>
quirendum, & ita neque iniquè ferendum, si ab
amico denegetur; qui tunc equidem poterit il-
lum de postulatâ iniustiâ reddere certiorem. Pro
quo est illustris Diui Ambrosij sententia lib. 3.
Officiorum Cap. 15. Vbi ista scribit: Ea amicitia<marginalia>Quæ pro-|banda.</marginalia>
probabilis quæ honestatem tuetur; præferenda sanè opi-
bus, honoribus, potestatibus; honestati verò non solet<marginalia>D Ambro-|sius</marginalia>
præferri, sed honestatem sequi. Videantur alia.</P>
<P>  <absatz-nummer>13</absatz-nummer> Dico quintò: Quæ à Religiosis prædi-
ctis Dominis cum moderationis temperamento,<marginalia>Assertio. 5.|A Religiosis|vt possint|accipere.</marginalia>
nec violatis paupertatis legibus, offeruntur, lici-
tè accipere possunt. Est hoc conforme iis, quæ
diximus Tit. præcedenti num. 36. sed hoc loco
debuit ampliùs declarari. Possunt quidem acci-
pere, quia in sic offerentibus, nequit sinister ali-
quis affectus, qui ad offerendum moueat, ficut
in aliis, timeri: & ita ratio legis cessare videtur.
Deinde accipere ab amicis possunt, iuxta dicta.
Religiosi autem nomine possunt amicorum ve-
nire, qui præcept&#x0169; Christi de amicabili dilectio-<marginalia>Sunt veri|amici.</marginalia>
ne perfectiùs ceteris student adimplere. Pro quo
audiendus Cassiodorus Libro de Amicitia §. 1. vbi
ita loquitur: Refert Tullius vix tria, vel quatuor a-
micorum paria in tot retro sæculis extitisse. Verùm, vbi<marginalia>Cant. 2.|v. 12.</marginalia>
vox turturis audita est in terrâ nostrâ. Cantic. 2. v. 12.
Vox annuntiantis pacem, annuntiantis amicitiæ veri-
tatem, atque dicentis: Hoc est præceptum meum vt di-
ligatis inuicem Ioan. 15. v. 12. Multa millia homi-
num amicitias contraxêre veraces, diligentes se inui-
cem, honestiùs, veriùs, sanctiùs, prudentiùs, & fortiùs,
quàm Pilades, & Horestes. Hæc ille, & alia. Et qui-
dem cùm graue aliquid, quod ad quietem Con-<marginalia>Luculentæ|probatio.</marginalia>
sci entiæ pertineat, sæcularibus solet occurrere
aut eorum animos curâ pungente solicitet, vbi
sanioris, & prudentioris consilij adiutorium est<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0126.jpg/>
@@1@<SE126>Auditoribus quæ obligationes aßistendi tribunalibus. 107
<duolan 2><-P>opus, ad Religiosos confidentiùs accurrunt,
quod esse solet veræ amicitiæ perfugium. Circa
quod juuat iterùm citato loco Cassiodorum sic
loquentem excepisse: Homo sine amico non habet,
cui vota, & affectus suos communicet, cui conscientiæ<marginalia>Quantum|amicitiæ|bonum.</marginalia>
suæ sinum, cui solatium suum, aut aliquid de molestijs
irruentibus euaporet: solus est, qui sine amico est: verè
autem solus, quia si ceciderit, non habet subleuationem.
E diuerso quanta est jucunditas, quanta securitas habere
cum quo loquaris, vt tecum? Cui arcanum committere?
Quem in tuis secretioribus habeas, ut te ipsum? Cui
plenâ securitate reueles, &c. Et hoc quidem in In-
diis desiderabilius, vbi cùm tot hominum diuer-
sitates concurrant, difficilè est inquieti cordis
asylum securum penitus inuenire. Et hinc est,
vt quod ad conuiuia spectat, nullum ingenerare
remorsum debeat, quando à Religiosis, apud
quos obseruantia viget, inuitantur. Quod vt fa-
ciant, qui inuitant, honestum possunt habere re-
spectum, quod Prælatorum prudentiæ relin-
quendum.</P>
<Z><A+2>CAPVT III.</A+2></Z>
<negEZ><A+1>De obligatione, quam habent Togati
Indiarum judices, assistendi Tribu-
nalibus, & qualiter in officii negli-
genti administratione peccetur.</A+1></negEZ>
<P><absatz-nummer>14</absatz-nummer> <INI3>D</INI3>Ictum de hoc Titul. præced. num. 64.<marginalia>Litiganti&#x0169;|querelæ.</marginalia>
& 65. Sed est, quod hoc loco v-
tiliter vrgeamus: audio enim liti-
gantium querimonias, non sine veritatis suffra-
gatione prolatas, dum litium intolerandam di-
lationem clamant: quod satis apparet, quàm sit
litigantibus onerosum. Et ego quidem de Chri-
stianâ judicum attentione non dubito: malum
tamen hoc, sine causæ intimiore cognitione, pro-
spiciens, vt quo possim occurram modo.</P>
<P>  Dico primò. Togati iudices tempestiuè ad<marginalia>Assertio 1.|in litium|protractio-|ne grauiter|peccari.</marginalia>
tribunalia juxta dispositionem legum, & ad se-
cretiorem consessum non accedentes, sicq&#x0301;ue mo-
ram facientes litibus, apud eos pendentibus,
mortaliter peccant. Resolutio est certissima, &
juxta omnes Doctores, cuius ratio est clara; quia
officio suo, omnium in Republicâ grauissimo &
momenti maximi, non faciunt satis; ex quo dam-
na ingentia subsequuntur. Pro quo vide P. Les-
sium Lib. 2. cap. 32. num. 16. Et magis in speciali
loquentem Bonacinam Tom. 2. disput. 10. quæst. 2.
Puncto 3. num. 4. cum Syluestro, Sayro, & Na-
uarro. Est autem illorum ratio irrefragabilis;
quia judici ex officio cura, & onus incumbit ju-
dicandi, & tribuendi cuique jus suum; non tri-
buit autem cuique suum, dum sententia, sine ju-
sta causâ differt; quia non solùm ad sententiam,
sed ad eius celerem expeditionem jus est in liti-
gante. Et ita eo priuatur sententiæ dilatione.
Sicut judex ipse non solùm habet jus ad salarium,
sed etiam ad hoc, vt suo tempore reddatur; vnde
iniuriam sibi illatam dicet; si dilationem in sol-
uendo patiatur.</P>
<P>  <absatz-nummer>15</absatz-nummer> Dico secundò. Præfati sine legitimâ cau<marginalia>Assertio 2.|serò ad tri-|bunal ac-|cedentes ad|restitutione&#x0303;</marginalia>
sâ serò ad Tribunalia accedentes, tenentur ad sa-
larii restitutionem juxta proportionem defectûs
in muneris administratione. Id constat; quia<-P>@@

<-P>diminuto labore, merces etiam illius contempla-<marginalia>salarij te-|neri.</marginalia>
tione assignata pariter minuenda. Perplures
Textus & Auctores, quos adducit Dom. Solor-
zanus Tomo 2. Lib. 2. cap. 24. num. 35. Et ratio
est manifesta; quia cùm salarium sit merces pro-
portionata labori: labore diminuto, jam est
improportio, vnde per justitiæ regulam ad æqua-
litatem est reducenda. Et verò cùm insoliti la-
boris aliquid judici imponitur, salarii requirit
augmentum, quod & tribuitur, vt si faciendum
iter, aut extraordinaria commissio subeunda:
quod est quidem juxta communem Doctorum<marginalia>Ex acces-|sione labo-|ris augen-|dum illud.|Ex quo ar-|guitur.</marginalia>
sententiam, ex quibus aliquos adducit, & sequi-
tur P. Fragosus Tomo 1. pag. 42. num. 54. Ergo
& cùm diminuitur labor, diminutio salarii simi-
liter facienda, & ita quidem iudices ipsi circa la-
bores aliorum iudicabunt, vnde & circa se debent
potiùs iudicare, cùm sint iustitiæ patroni gene-
raliter constituti, cuius & exemplaria esse debent,
omnium oculis exhibenda.</P>
<P>  <absatz-nummer>16</absatz-nummer> Dico tertiò. Non solùm ad salarii re-<marginalia>Assertio 3.|teneri etiā|ad damno-|rum com-|pensatione&#x0303;.</marginalia>
stitutionem, sed ad compensationem damnorum
tenentur modo dicto in officio negligentes; sic
citati pro Assertione priori, & alii adducti numero
illo 64. Et ratio est manifesta; quia sunt illorum
causæ, quandoquidem ea debebant ex officio
impedire, ex quo obligatio iustitiæ nascitur ma-
ximè propria. Quomodo autem restitutio sit fa-
cienda, diximus citat. num. Et quale esse leuamen
in hoc adeò ponderoso negotio possit, etiam ex-
plicatum num. 65. Si videlicet in hoc mortalis
culpa apertè non sit. Quod vtinam sic contin-<marginalia>Non esse in|illis ratio-|nem eam-|dem quæ in|Proregi-|bus.</marginalia>
gat. Et in Proregibus quidem, quomodo hoc
frequentiùs possit accidere, ibidem dictum; In
iudicibus autem alia ratio est, quos neque igno-
rantia, neque natiui statûs magnitudo ad excusa-
tionem succurrunt: vnde timendum magis &
ipsis, & aliis pro illis, qui eorum conscientias
moderantur, ne omnes ruina extremæ calamita-
tis inuoluat, de quâ vates Rex Psalm. 140. vers. 6.
sic pronuntiat: Absorpti sunt juncti petræ judices<marginalia>Horror de|p&#x0153;na.</marginalia>
eorum. Quæ quidem postrema est versûs illius
pars, nec ita obuius nexus cum priore, sic se
habente: Quoniam adhuc & oratio mea in benepla-
citis eorum. Eum autem sic exponit Ioannes Cam-<marginalia>Ioannes|Campensis.</marginalia>
pensis in Paraphrasi illius loci: Quando supplicium
sumetur, & veluti præcipitabuntur de rupibus judices
eorum; tum sentient, quantò fuisset illis satiùs auscul-
tare sermonibus meis gratiositate conditis, & à maledi-
centia diuersis. Sic ille. Oratio ergo non ad Dei
preces, iuxta auctorem hunc, sed ad sermonem
concinnè aptatum ad placendum iudicibus, refe-
renda: vt sic salutaria monita meliùs eorum cor-
dibus inhærerent. Quod quidem & Prædicato-<marginalia>Prædicato-|res vt de-|beant sa-|pie&#x0303;tibus &|proceribus|loqui.</marginalia>
res, & discreti Confessarii conuenienter curare
possunt, cùm ad sapientes, & proceres Reipu-
blicæ sunt verba facturi. Quibus, cùm illi non
obaudiunt, horrendis obnoxii suppliciis relin-
quuntur. Absorpti juncti petræ. Ex alto quidem
præcipites facti, vt celerrimè ad infernum descen-
dant, qui celeritatem in expediendis negotiis, vt
eorum exigebat officium, contempserunt.</P>
<P>  <absatz-nummer>17</absatz-nummer> Possunt prætereà ab obligatione restitu-
tionis aliter extricari, quando ea ex causis addu-<marginalia>Vnde possit|obligatio|restitutio-|nis emolli-|ri, iuxta</marginalia>
ctis emergit, si in beneficium litigantium speciale
aliquid præstent vltra obligationem quod possit
damni quantitatem adæquare. Id, quod illis non<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0127.jpg/>
@@1@<SE127>108 Thesauri Indici Titulus IV. Cap. IV.
<duolan 2><-P>erit difficilè rem præ manibus habentibus: vt si<marginalia>probabilem|dicendi|modum.</marginalia>
opinione vtantur fauorabili, cùm possint aliâ non
tali vti, & sic grauamina aliqua tollentes, aut
certè minuentes, vel aliis modis, qui non possunt
viros sapientes latêre. Pro quo videri potest P.
Fragosus Tomo 1. pag. 420. num. 55. Tunc autem<marginalia>Circa sala-|rium diffi-|cultas.</marginalia>
dubitari potest an cesset obligatio restituendi sa-
larii; & videtur non sine fundamento posse dici
cessare illam; quia obligatio nascitur ob dimi-
nutum laborem in litigantium commodum:
cùm ergo commodum idem resultet, habetur
Regis intentum; & idem habetur labor, si non
formaliter, saltem virtualiter, & æquiualenter;
neque credendum est Regem, cùm ita se res ha-
bet, ita minutè cum ministris huiusmodi adeò
præeminentibus acturum. Sed certè contrarium<marginalia>Verosimi-|liùs affir-|matur.</marginalia>
videtur similius vero; quia reuerà labor defuit,
quem Rex vult non tantùm æquiualentem, sed
formalem; quia hic est, de quo constare poterit,
& qui ad ordinatam, & exemplarem iustitiæ ad-
ministrationem spectat. Nec verum est Regem<marginalia>Regem cir-|ca illud ad|minutiora|attendere,|congruo|monstrat&#x0169;|exemplo.</marginalia>
minutiora ista negligere, quæ verè talia non sunt,
cùm ex tot defectibus, & personarum numero,
grandis possit summa consurgere. Vnde Anno
1582. in quo facta à Gregorio Decimo-tertio
reformatio Kalendarii, pro decem illis diebus
sublatis in Octobri à quinto vsque ad decimum
quartum inclusiuè salarium adimi iussum India-
rum ministris, in Rescripto, de quo Dom. Solor-
zanus Lib. 4. Cap. 4. num. 35. & in Politicâ Lib. 5.
Cap. 4. pag. 781. Y son tan estrechas. Quod valde
delicatum existimat: ex eo tamen satis potest
efficaciter resolutio nostra probari de restitutio-
ne salarii respondentis decem illorum dierum
spatio, & etiam minori. Cùm enim juxta sala-
rium Audientiæ ministris solui solitum, quod est
in Argentina quarta maior parte, diebus decem,
centum & triginta, plus paulò minusúe octire-
gales argentei respondeant; illis certè vnus po-
terit miles in regio exercitu ali, & multi multipli-
catâ juxta ministrorum numerum quantitate:
non est ergo valdè delicatum, ex quo potest non
delicata vtilitas prouenire.</P>
<Z><A+2>CAPVT IV.</A+2>
<A+1>Auditores Regii Indiarum an licitè pos-
sint Decimarum causas judicare.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>18</absatz-nummer> <INI3>D</INI3>E hoc dictum ex professo Titul. 2.
Cap. 6. Hic autem circa Andien-
tias Indicas addendum nonnulla.
Et ita</P>
<P>  Dico primò. Audientiæ Indiarum nequeunt<marginalia>Assertio 1.|non posse|iudicare,|vbi de colo-|norum ob-|ligatione|circa Reli-|giosos agi-|tur.</marginalia>
cognoscere judicialiter causas decimales ad Reli-
giosos pertinentes, quando illi contendunt juxta
sua priuilegia colonos terrarum suarum non de-
bere illas soluere, ad quod tamen per sententiam
adiguntur. Quod quidem dupliciter potest con-
tingere, vel quia directè ita judicant; vel, quia
declarant judices Ecclesiasticos ad præstationem
decimarum cogentes, non facere violentiam. Et
colonos quidem non teneri, nisi respectu Reli-
giosorum, communissima, & probabilissima
sententia est, juxta quam sæpiùs Romæ, & in
Hispania judicatum, vt testatur P. Henriquez<-P>@@

<-P>Lib. 7. Cap. 27. num. 8. & ei correspondenti Glossa<marginalia>Non teneri|istos nisi re-|spectu Reli-|giosorum,|sententia|irrefraga-|bilis.</marginalia>
Lit. H. quem cum paucis aliis adducit, & sequitur
Diana Parte 2. Tractat. 1. Resolut. 23. & Parte 10.
Tractat. 12. Resolut. 51. quibus adde P. Suarium
Tomo 1. de Religione Cap. 19. à num. 13. P. Palaum
Tomo 2. Disputat. de Decimis Puncto 12. num. 10.
P. Vincentium Tancredi Tractat. 1. Libr. 2. Disp.
6. numer. 12. Vbi ex thesauro fori Ecclesiastici
Cap. 27. à num. 73. refert decisionem Rotæ die
10. Decembris 1578. coram Bubalo. P. Fa-
gundez Lib. 2. de Quinto Ecclesiæ præcepto Cap. 4.
num. 1. Tamburinum de jure Abbatum. Tomo 1.
Disputat. 15. Quæst. 21. Lauretum de Franchis
Vicarium Generalem Auenionensem in Contro-
uersis pag. 402. Ioannem de la Cruz de statu Reli-
gionis lib. 2. Cap. 9. Dub. 4. Conclus. 4. vbi varia
priuilegia adducit. Horatium Mandosium Tra-
ctatu de Priuilegijs ad instar. Glossa 15. numer. 4.
Villalobos Tract. 33. Diffic. 2. num. 5.</P>
<P>  <absatz-nummer>19</absatz-nummer> Iam quòd causa præsens merè Ecclesia-<marginalia>Ecce causā|merè Eccle-|siasticam,|nec de sacto|tantum, sed|etiam de|iure.</marginalia>
stica sit, constat; quia agitur de jure decimandi,
& non tantùm de facto, vt demus, quæstionem
de facto posse ad laicos judices pertinere. Item
de intelligentia priuilegii Pontificii agitur, quod
maximè est à prophanis tribunalibus alienum:
tractent enim fabrilia, fabri; prophana, laici;
sacra, sacrati. Videantur dicta Cap. illo 6. præ-
sertim §. 6. Vnde non valet effugium, de con-
cessione decimarum Regibus nostris ab Aposto-
licâ Sede facta; tum propter ibidem dicta; tum
etiam, quia cùm de jure decimandi agatur, co-
gnitio talis ad laicum non potest spectare, quod
& illi fatentur, qui contrariæ sententiæ aconi-
mos se fautores profitentur. Tum denique;
quia quæstio, an priuilegium non decimandi
extendatur ad colonos, non est Indiarum
specialis, neque ex judicis priuilegiis termi-
nanda.</P>
<P>  <absatz-nummer>20</absatz-nummer> Quòd autem etiam per viam violentiæ<marginalia>Neque per|viam vio-|lentiæ auo-|cari posse.</marginalia>
nequeant, ex eo ostenditur; quia cùm Religiosi
probabiliorem sequantur sententiam, & tribuna-
lium maximorum judiciis Canonizatam, vt di-
ximus, ex parte eorum violentia esse nequit, si
à competente judice in sui juris exercitio prote-
gantur. Opinio enim generalis, & ab antiquo
deriuata, & practicata, habetur pro veritate; vt
cum Baldo, Cepola, & Menochio tradit Dom.
Solorzanus Tomo 2. Lib. 3. Cap. 1. num. 63. quod<marginalia>Antiqua|& recepta|opinione|pro verita-|te habetur.</marginalia>
præsertim in causis ad immunitatem Ecclesiasti-
cam spectantibus obseruandum est, cui semper
faueri quammaximè debet, vbi de Religionis
Catholicæ sincerissimâ professione fideles glo-
riantur; & quidem à communi opinione posse
in judicando recedi, quando contraria est fauora-
bilis, & ad pietatem inclinans, docent ii, quos P.
Fragosus adducit, & sequitur Tomo. 1. pag. 447.<marginalia>A commu-|ni recedi|potest in iu-|dicando, si|concernat|pietatem.</marginalia>
num. 186. ergo potiùs communis, & recepta
debet teneri, quando non solùm de pietate agi-
tur, sed de Ecclesiæ libertare. Si ergo violentia
aliqua esse potest, ex parte Clericorum erit, qui
Religiosos conantur iure suo ita firmato priuare:
ergo si tale quid contingat, immeritò illis Indicæ
Audientiæ fauebunt, & consequenter non potest
causa ista ad eas auocari, cùm nequeant earum iu-
dices, qui vt violentiæ diuersores adeuntur, vio le&#x0303;-
tiæ patrocinari, & iis cōtrarios se exhibere, quibus
fauêre legibus diuinis, humanisq&#x0301;ue tenentur.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0128.jpg/>
@@1@<SE128>Caussas decimales an iudicare Indicæ Audientiæ poßint. 109
<duolan 2><P>  <absatz-nummer>21</absatz-nummer> Sed demus opinionem, quæ Ecclesiis
fauet, esse probabilem, & practicari posse, non<marginalia>Validus|discursus|contra re-|cursum per|viam vio-|lantiæ.</marginalia>
ideò sequitur circa violentiam posse Audientias
interponi. Quod contingere potest, si Coloni,
aut Religiosi ipsi ad eas recurrant, eò quòd iu-
dices Ecclesiastici decimarum eas solui compel-
lant, in quo violentiam se pati querantur, cùm
ius ipsis ad non soluendum assistat. Si enim tunc
iudices violentiam non facere declarent, eorum
declaratio iniuriosa conuincitur. Nam vel Ec-
clesiastici violentiam non faciunt repetentes de-
cimas coactiuâ manu, & forsitan armatâ, inuitis, &
resistentibus prædiorum colonis, aut fortè etiam
Religiosis: quâ violentiâ nihil violentius esse
potest, cùm modus ille alienus valde sit ab Ec-
clesiasticâ moderatione, & iniustitiis manifestis
obnoxius; cùm & sic repetentibus constare non
possit decimarum quota, quæ fructibus natura-
libus, mixtisue respondeat. Aut non fit violen-
tia censuris Ecclesiasticis ad solutionem cogen-
do: in quo etiam est error apertus: nam cùm
opinio valde probabilis Religiosis, & eorum
colonis faueat, & ita illas retinendo non peccent,
nequeunt censuris Ecclesiasticis nisi per sum-
mam violentiam molestari. Quod quidem re-
ceptissimæ omnium est doctrinæ conforme, iuri,
& rationi subnixæ, iuxta quam censuræ, & ex-
communicatio, quæ in his caussis sola est solita
fulminari, peccatum præsupponunt: & hæc cùm
major est, mortale, iuxta sententiam veriorem,<marginalia>Excom-|municatio|ob mortale|tantûm|potest pec-|catum ful-|minari &|ita minimè|contra pro-|babilem|opinionem|amplexum.</marginalia>
pro qua auctores congerit P. Palaus Tomo 6. Disp.
1. Punct. 7. Quod & clarè colligitur ex Conci-
lio Tridentino Seßione 25. cap. 3. de Reformatione.
Et præsertim, quòd contra eum, qui opinionem
probabilem sequitur, non possit p&#x0153;na consti-
tui, & ea præsertim, quæ omnium maxima est,
scilicet excommunicatio, communis etiam est
Doctorum assertio, pro quâ videri potest Ioan-
nes Sancius in Selectis Disp. 45. num. 72. & Disp.
48. num. 53. Diana Parte 2. Tract. 2. Resolut. 93.
Dom Solorzanus suprà numer. 62. & in Politicâ
lib. 4. Cap. 1. in fine & alij.</P>
<P>  <absatz-nummer>22</absatz-nummer> Factum hinc, vt supremus Castellæ Se-
natus caussam istam ad Ecclesiastica tribunalia<marginalia>Consilium|Castellæ|supremum|cognitio-|nem dicta-|rum caus-|sarum ab-|nuit</marginalia>
remiserit, vt testatur P. Henriquez suprà illis
verbis: & cùm caussa hæc fuerit agitata Romæ,
& apud multa Ecclesiastica tribunalia in Hispa-
niâ ad quæ Senatus Regius supplicatur semper caus-
sam remisit. Ita semper pronuntiatum est in fauorem
Societatis, & colonorum, vt Salmantiæ Anno 83.
& Baezæ & Tridenti, seu Murciæ, adductisque exe-
cutorialibus Pontificiis mandatum est executioni, atque<marginalia>P. Henri-|quez.</marginalia>
id speciale priuilegium confirmatur sententia rei, iu-
dicatæ esse priuilegium reale. Sic ille. Et executo-
rialia quidem ad Murcianum Collegium spe-
ctantia à me perlecta, quæ authentica in Colle-
gio Platensi asseruantur, Et exemplum quidem
Supremi Consilij Audientias indicas non sequi<marginalia>Quod non|sequi Indi-|cas Au-|dientias|nequit esse|laudabile.</marginalia>
laudabile profecto esse nequit, quando Aucto-
res non solum id, vt conueniens admonent, sed
obligationem aliquam recognoscunt, iuxta ea,
quæ tradunt illi, quos adducit, & sequitur Pa-
ter Fragosus Tom. 1. pag. 448. num. 193. qui
cum aliis n. 194. bene affirmat de sententiis iudi-
cum minorum aliam esse rationem & ita parùm
curandum de illis ad caussarum decisiones. Quod<marginalia>Tribuna-|lium infe-|riorum ex-</marginalia>
quidem in caussâ præsenti licet obseruasse. Cùm<-P>@@

<-P>enim Limana Audientia non facere vim iudicem<marginalia>empla non|cogunt.</marginalia>
decimarum Ecclesiasticarum contra Colonos
Religiosorum procedentem, declarauerit, Argen-
tina oppositum omnino censuit, & pro eo Pro-
uisiones satis roboratas Regio nomine geminauit.</P>
<P>  <absatz-nummer>23</absatz-nummer> Dico se cundò. Cùm de nouis decimis<marginalia>Assertio 2.|Id em sta-|tuens cum|de nouis|decimis|soluendis|agitur.</marginalia>
soluendis agitur, non videtur quomodo Audien-
tiæ Indicæ possint caussas huiusmodi ad se auo-
care. Et quidem per L. Regiam 6. & 7. Tit. 5.
lib. 1. Recopilat. tales caussas ad Supremum Con-
silium auocandas statuitur, de quo latè Couar-
ruuias in Practi. Cap. 35. num. 2. v. Quartò. Et Bo-
bauilla in Politicâ lib. 2. Cap. 18. num. 148. alios
adducens. Indiarum tamen Audientiæ adhuc de
eisdem cognoscunt, prout quotidiana praxis o-
stendit, & in Limanâ, & Argentinâ Cancellariâ
sæpè in litibus emergentibus factum se vidisse<marginalia>Contraria|praxis, sed|non solidè|huc vsque|firmata.</marginalia>
testatur Dom. Solorzanus Lib. 4. c. 3. num. 26.
& in Politicâ lib. 5. Cap. 3. pag. 765. §. Lo Quinto.
Et earum sententias supremum Indiarum Sena-
tum confirmasse. Et per hoc ait cessare posse
scrupulum, quem cùm esset Fiscalis Argentinus,
se habuisse testatur D. Franciscus de Alforo Tract.
de Officio Fiscalis Glossa 24. num. 2. & 3. sed certè
ad euellendum scrupulum præfata non sufficiunt.
Quidquid enim de Supremo Consilio sit, Indi-
carum Audientiarum praxis non tantum vide-
tur habere ponderis, vt contra Ecclesiasticam
libertatem eius possint sententiæ præualere. Vt
enim num. præcedenti diximus, inferiorum tribu-
nalium sententiæ non vrgent vi exempli. Non<marginalia>Per exem-|pla non iu-|dicandum.</marginalia>
est enim iudicandum prout iudicatum fuit, sed
quid sit iudicandum, oportet diligenter inuesti-
gare L. Sed licet. D. de Officio Præsidis, de quo præci-
puè agit Baldus Cosilio 234. Quod autem Senatus
Indiarum sententias confirmarit, non planè con-
cludit, quia illi in hac parte valde contradicitur:
& licet Caussarum decimalium iudicium assum-
pserit, circa hoc ipsum validæ sunt impugnatio-
nes instructæ. Cùm ergo ad tollendum scrupu-
lum nihil prætereà sit, quod & à Domino Alfo-
ro benè visum, erat enim vir prudentiæ, erudi-
tionis & experientiæ singularis, & nihilominus
eò identidem vrgebatur; alia profecto tenenda
via, quæ scrupulosa non sit, & eo præsertim scru-
puli genere, quod in materiâ adeò Ecclesiæ o-
diosâ versatur.</P>
<P>  <absatz-nummer>24</absatz-nummer> In quâ etiam pro Assertione est ratio<marginalia>Valida ra-|tio ex eo|quòd est|quæstio iu-|ris, & non|tantum|facti.</marginalia>
manifesta: quia cùm de nouis decimis agitur,
quæstio non est tantùm facti, sed etiam juris,
quæ ad laicos, ipsismet fatentibus, spectare ne-
quit. Quod sic ostendo: nam quæstio non est
an soluerint, cùm id euidens sit, & ex terminis
constat; cùm dicatur esse quæstio super nouis
decimis: si ergo nouæ, non anteà soluebantur.
Ergo quæstio est an debeant soluere: & ita de
iure exigendi illas, quod spirituale est, vtpote
in ministeriis Ecclesiasticis fundatum propter
quæ ministris sacris est debita sustentatio; vt est
communis Doctorum sensus & explicatio. Vi-
deantur P. Azor. Part. 1. lib. 7. Cap. 25. §. Ex his
colliges. P. Fagundez supra Cap. 5. num. 8. Diana
Parte 1. Tract. 2. Resol. 92.</P>
<P>  <absatz-nummer>25</absatz-nummer> Id tamen non negauerim, si alicubi to-<marginalia>In indijs|praxim di-|ctam ma-|gis posse per-|mitti.</marginalia>
lerabilis prædicta praxis est, Indicis in regionibus
præsertim permittenda, sicut & aliæ decimariis
fauorabiles. Tum, quia ubi eas Indi soluunt, ve-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0129.jpg/>
@@1@<SE129>110 Thesauri Indici Titulus IV. Cap. V.
<duolan 2><-P>xationibus exigentium sunt expositi, de quibus
Dom. Solorzanus libr. 1. Cap. 22. num. 56. &
57. & in Politicâ lib. 2. Cap. 23. in fine. Circa a-
lios etiam multa violenter contingunt, quibus à
Prælatis remedium, aut nullum, aut languidum,
aut rarum adhibetur. In quo loqui iuuat exper-
tum. Si ergo Regia pro istis quæratur protectio,
tolerabile id reddit vexatio, quæ dabit iuncta
propriæ violentis exactatibus intellectum.</P>
<Z><A+2>CAPVT V.</A+2></Z>
<negEZ><A+1>An Indicæ Audientiæ intromittere se
possint in moderandis stipendiis mi-
nistrorum Ecclesiasticorum; sicut &
circa numerum ministrorum ipso-
rum?</A+1></negEZ>
<P><absatz-nummer>26</absatz-nummer> <INI3>A</INI3>Ffirmat D. Solorzanus Lib. 4. Cap. 3.<marginalia>Quid praxi|circa taxa-|tionem fir-|matum.</marginalia>
n. 31. & in Politicâ lib. 5. Cap. 3. pag.
766. §. Lo octauò. Quia in Hispaniâ id
lege statutum, perquàm cura hæc Senatui supre-
mo committitur, quoad taxas, seu Adanceles.
L. 27. Tit. 25. lib. 4. Recopilat. & Indicis Audien-
tiis per varia rescripta, quibus taxæ non debent
excedere triplum in Toletano Archiepiscopatu
solui solitum. Quoad Alguacellos autem nihil
dicit, posse tamen per potestatem Regiam mo-
derari, sunt qui teneant, sicut & procurationes,
& collectas, quas visitatores in visitationibus exi-
gunt. Pro quo etiam citatus Auctor Lib. 3. Cap. 8.
num. 64. & seqq. & in Politicâ Lib. 4. Cap. 8. §.
Y si aun. Et Bobadilla Lib. 2. Politicæ Cap. 18.
num. 227. & seqq.</P>
<P>  <absatz-nummer>27</absatz-nummer> Dico primò, Generaliter loquendo, ne-<marginalia>Assertio 1.|Generali-|ter non esse|licitum.</marginalia>
queunt Audientiæ Indicæ stipendia Ecclesiasti-
corum ministrorum taxare. Id constat: quia ta-
xatio talis est actus jurisdictionis Ecclesiasticæ, vt
est manifestum, ad quam sicut spectat ministros
eligere, & eis laboris sui stipendia soluere, ita &
stipendiorum eorumdem taxatio, vt quid con-
sequens. Et ita Concilium Tridentinum Seßione
21. Cap. 1. de Reformatione. Notariis Episcopo-
rum pro litteris dimissoriis, aut testimonialibus,
decimam vnius aurei partem assignauit, si aliàs
salarium non habeant assignatum, & leges ipsæ,
quæ hoc ad laicam potestatem spectare indicant:
vt 27. citata, & aliæ, hoc ipsum supponunt, dum
statuunt remittendos ad sua Prætoria Adanceles
tribunalium Ecclesiasticorum, vt scilicet an in
illis excessus sit aliquis dispiciant. Ex quo clarè
arguitur: Nam quod proprium est jurisdictio-
ni Ecclesiasticæ, nequit ad se laica potestas auo-
care. Hac enim ratione matrimoniales caussæ,
beneficiales, decimales, & aliæ auocari nequeunt,
quia scilicet propriæ jurisdictionis Ecclesiasticæ
sunt & materiam concernunt spiritualem. Ne-
que enim dici potest esse mixti fori; quia in illis<marginalia>Mixti fori|non esse.</marginalia>
non est specialis ratio, propter quam id debeat
affirmari, potius quàm in adductis: titulus enim
omnino spiritualis est, sicut & fundamentum, licet
circa materiam temporalem versetur. Quemad-
modum taxare stipendium Missarum ad Eccle-<marginalia>Conclu-|dentia ex-|empla.</marginalia>
siasticum forum tantùm spectat, quia pro la-
bore in re omnino sacrâ est, licet materialem pe-<-P>@@

<-P>cuniæ substantiam concernat: sicut etiam ma-
trimonium & beneficium; corporum enim tra-
ditionem, & vsum respicit illud, sicut & hic fru-
ctuum perceptionem.</P>
<P>  <absatz-nummer>28</absatz-nummer> Nec dici etiam valet potestatem Regiam<marginalia>Euasio ex|iure natu-|rali præ-|clusa.</marginalia>
ex vi juris naturalis ad hoc se extendere posse,
juxta quod damnis, & vexationibus subditorum
prouidere debet, quæ per impositiones, & con-
tributiones illicitas contingunt. Nam generali-
ter loquendo de Episcopis aut Synodalibus con-
uentibus id præsumi nequit, juxta illud Sancti
Anteri Papæ ad Episcopos Hispaniæ: Absit, vt<marginalia>Cap. Ab sit|11. q. 3.</marginalia>
quidquam sinistrum de his arbitremur, qui Apostolico
gradui succedentes, Christi corpus sacro ore conficiunt.
&c. Habetur 11. q. 3. & quidem majora illorum
dispositioni creduntur, distributio inquam, to-
tius patrimonij Christi, decimarum videlicet, &
prouentuum aliorum; ciuiles, & criminales causæ
in omnibus instantiis præter censuras, & alia ad
Sacramenta spectantia, in quibus major verti po-
test subditorum periculum, aut momentum. Ergo
& minora ista, quæ illorum comparatione vix ve-
niunt æstimanda.</P>
<P>  <absatz-nummer>29</absatz-nummer> Si dicas magnum timeri damnum posse,<marginalia>Ex absur-|do turpis|quæstûs in|rebus sa-|cris non|benè ar-|gui.</marginalia>
si res diuinæ ut materia turpis quæstûs assuman-
tur. Id quidem non potest obstare. Nam licet,
si ita contingat, magnum profectò malum sit; id
tamen, vt probauimus, ne quit cum sufficenti
fundamento præsumi, & præterea respectus ille
omnino proprius Ecclesiasticis Prælatis est, quia
est omnino spiritualis, & ita ad laicam potesta-
tem non pertinet intuitu illius operari. Quem-
admodum res sacras vendere, & simoniæ crimen
incurrere, malum est penitus detestandum. Nec
tamen ad laicos spectat iudices, leges contra si-
moniacos promulgare, quia id ad Ecclesiasticos
prorsus spectat: prohibere scilicet, ne res sacræ
materia venalitatis execrandæ reddantur. Circa
quod esse nequit dubitatio.</P>
<P>  <absatz-nummer>30</absatz-nummer> Dico secundò. Quod de taxis stipen-<marginalia>Assertio 2.|Idem sta-|tuens circa|Procura-|tiones visi-|tationum,|& colle-|ctas.</marginalia>
diorum est dictum, generaliter etiam loquendo
ad procurationes & collectas est extendendum.
Id constat eisdem fundamentis. Et præterea, à
Concilio Tridentino Seßione 24. Cap. 3. de Re-
formatione circa moderationem procurationum
huiusmodi id statutum, quo nihil sanctius, aut
vrgentius excogitari potest: ergo potuit circa
moderationem talem dubio procul auctoritatem
suam interponere, vt propriam Ecclesiasticæ po-
testati. Tunc vltra. Ergo laica potestas circa hæc
disponens, & modum statuens irremissibiliter
obseruandum, iurisdictionem Ecclesiasticam
conuincitur usurpare. Et quidem pecuniæ taxa,
vbi victualia noluerint visitati in specie tribuere,
Ecclesiasticis visitatoribus facienda committitur
verbis illis: Certa pecunia taxata. Nequit ergo
hoc sibi laica potestas arrogare. Præterquam
quòd, si laica prouidentia circa huiusmodi est ta-
xationes intenta, ideò quidem erit, quia Eccle-
siastica circa hoc minus sufficiens iudicatur: At-
qui id dici nequit: nam Concilium summi pon-
deris obligationem apponit, quæ visitatores va-
let reddere supra modum solicitos: ergo nihil
est, quod debeat hac in parte suppleri. Quod si
non obstante Concilij prouidentiâ, excessus in
visitationibus inueniuntur; quod à laica addi
contigerit, minùs etiam erit sufficiens, & quod<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0130.jpg/>
@@1@<SE130>Circa funeralia quid Audientiæ Indicæ. 111
<duolan 2><-P>titulo stipendij non habebitur, modis aliis tur-
pioribus exigetur.</P>
<P>  <absatz-nummer>1</absatz-nummer> Dico tertiò circa numerum Satellitum,<marginalia>Assertio 3.|& circa|numerum|Alguacel-|lorum.</marginalia>
aut Alguacellorum idem dicendum, quod As-
sertionibus præcedentibus. Sic Grauantus, Bar-
bosa, Venerus, & Cardinalis Petrus Bertran-
dus, quos adducit, & sequitur Diana Parte 4.
Tract. 1. Resolut. 100. vbi & declarationem Car-
dinalium profert An. 1615. In quâ decernitur,
quòd Episcopus potest habere tot satellites, quot
voluerit. Fundamentum est: quia Episcopi pos-
sunt ministros sibi conuenientes habere: ergo &
quot sibi benè visi fuerint. Qui ergo minuendos
cogunt, contra illorum militant dignitatem: vt si
vellent eorum capellanos, aut seruitores limitare.
Antecedens est certissimum, & constat ex Con-<marginalia>Concilium|Trident.</marginalia>
cilio Tridentino Seßione 25. Cap. 3. de Reforma-
tione, vbi in caussis iudicialibus, in quibus execu-
tio realis, vel personalis in qualibet parte iudicij pro-
pria auctoritate ab ipsis fieri poterit, à censuris se ab-
stineant. Supponit ergo propriâ auctoritate fieri<marginalia>Episcopi|satellites|habere|possunt|quoad exe-|cutionem|& fami-|liam ar-|matam.</marginalia>
posse executionem realem, & personalem, &
consequenter ministros ad illam sufficientes ha-
bendos, de quibus statim addit; Super captionem
pignorum, personarumque districtionem per suos pro-
prios, aut alienos executores faciendam. Sic ibi. Ex
quibus colligunt communiter Scriptores, posse
Episcopos familiam armatam habere, ex quibus
aliquos adducit Dom. Solorzanus lib. 3. cap. 7.
num. 82. & in Politicâ libr. 4. cap. 7. pag. 550.
§. De la qual. Licet ante Concilium etiam id li-
cuisse plures alij affirmarint. Et ex iis citatus Car-
dinalis, & complures citati à Barbosa De Pote-
state Episcopi Allegat. 107. Quia tamen sunt, qui
hoc negent, apud citatos, videndi neque vbique
sit in vsu, & maximè in Indiis, non debent circa
hoc Episcopi nimiùm esse contumaces.</P>
<P>  <absatz-nummer>32</absatz-nummer> Ad leges autem Hispaniæ dicendum il-<marginalia>Leges Hi-|spaniæ|qualiter|circa præ-|fata acci-|piendæ, cum|notandâ|doctrinâ.</marginalia>
las iuxta quorumdam Iuris consultorum senten-
tiam, latas, & quoad obligationem nihil esse
quod urgeat; illa enim & Principum voluntate
dependet, vt vidimus Tit. 2. cap. 9. Reges autem
nostri, cùm eximiè Catholici sint & Ecclesiæ
obsequentissimi filij, nihil suis legibus eidem cō-
trarium volunt, & ita vt effectum aliquem habe-
re velint, ille certe explicandus est, qui libertati
Ecclesiasticæ minimè contrarius habeatur. Erit
ergo eorum voluntatis, vt in præfatis casibus
Prælatos Ecclesiasticos Regij Magistratus exhor-
tentur, vt ea moderentur, quæ subditos grauare
possunt, quorum grauaminum argumentum es-
se potest, si illi de ipsis communiter conqueran-
tur. Et hoc quidem ad moderationem desidera-
tam sufficiet, vnde nihil addendum vltrà. Quo-
modo enim credibile sit Episcopos vrbanè, &
rationabiliter admonitos, contra Regis volun-
tatem suas dispositiones obstinatiùs defensuros?
Cùm ergo hoc satis sit, ad quid leges plenæ pe-
riculo? aut qui credi queat eas Reges per excel-
lentiam Catholicos, toto obligationis pondere
conditas voluisse?</P>@@

<Z><A+2>CAPVT VI.</A+2>
<A+1>Audientiæ Indicæ an circa funeralia
possint judicialiter diffinire?</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>33</absatz-nummer> <INI3>E</INI3>Xtat rescriptum Regium Tom. 4. pag.<marginalia>Modera-|tionem in|iuribus|funer ali&#x0169;|& alior&#x0169;,|statuit|rescriptum|Regium.</marginalia>
337. quo Audientiis injungitur, vt
tolli penitus faciant excessus, quos in
funeralibus, matrimonialibus, & aliis similibus
iuribus Indiarum Parochi per corruptelam indu-
cunt. Et ita hoc licitè fieri posse consequenter
affirmat Dom. Solorzanus Lib. 4. Cap. 3. n. 32.
& in Politicâ lib. 5. Cap. 3. pag. 766. col. 2. Et
quod ad funeralia attinet, Caietanus, Nauarrus,
Sousa, Graffis, P. Filliucius, & P. Layman, quos
adducit Diana Parte 1. Tract. 2. Resolut 65. docent,<marginalia>Fauet gra-|uium Au-|ctorum|sententia.</marginalia>
Principes posse Clericis, suis statutis moderari
sumptus ceræ, quod & consequenter de aliis di-
cendum videtur, quæ purè spiritu alia non sunt,
& videntur tantùm ad pompam pertinere, licet
ex illis aliquæ Ecclesiis vtilitates possint proue-
nire, vt ex culcitris, atque operimentis pretiosis,
quæ defunctorum corporibus apponuntur: ex
illis enim fieri possunt ornamenta, & ita id tenent
Duardus, & Martha apud Dianam suprà. Sicut
& de extructione sepulchri, cuius temperamen-
tum statui lege potest. Ipse autem Diana, cum<marginalia>Quid alij.|adhibita|distinctione.</marginalia>
aliis, quos allegat, existimat statutis. quidem Prin-
cipem eam decerni moderationem posse, ex quâ
Ecclesiæ detrimentum nullum patiantur, quia
non minuuntur elee&#x0308;mosynæ: vt minuuntur, si
cereorum, & candelarum numerus statuatur, vel
pretiosa operimenta prohibeantur, Ecclesiis re-
linquenda. Quod & de extructione sepulchri
cum Carolo de Grassis videtur sentire.</P>
<P>  <absatz-nummer>34</absatz-nummer> Dico primò. Quidquid in funeralibus ad<marginalia>Assertio 1.|Ad pom-|pam spe-|ctantia|posse mode-|rari.</marginalia>
solam pompam spectat, possunt potestates laicæ
moderari. Sic citati. Ratio est clara: quia ex tali
moderatione nullum Ecclesiis detrimentum su-
peruenit. Ergo minimè ex eâ parte Ecclesiastica
libertas violatur. Sic ergo & ornatus parietum
& magnificentia tumuli, & ornamenta corporis,
ac cereorum numerus ad moderationem redigi
possunt, quando ex illis nihil in Ecclesia relin-
quendum, vt frequentiùs accidit, neque ad diui-
ni officij celebritatem spectant, cuius intuitu mi-
nimè disponuntur, & quidem justissimè statui
posset, ne defunctorum corpora nimis pretiosis
vestibus ornarentur, ex aureis scilicet telis in se-
pulchris putrefaciendis, præsertim in feminis.
Solent enim in hoc genere vanissima quædam
portenta videri.</P>
<P>  <absatz-nummer>35</absatz-nummer> Dico secundò: sumptus, qui circa ea<marginalia>Assertio 2.|Non ea,|quæ directè|ad Ecclesiæ|vtilitatem|spectant.</marginalia>
versantur, ex quibus directè solet Ecclesijs vtili-
tas accrescere, nequeunt statutis laicalibus pro-
hiberi. Sic ex citatis colligitur, & ratio est clara:
quia ex hoc libertas Ecclesiastica coarctatur, ra-
tione cujus possunt Ecclesiæ admittere quidquid
à fidelibus dari potest. Sicut ergo extra fune-
ris occasionem cereos, & oblationes panis, vi-
ni, arietum, vitulorum &c. accipere poterant
ita & illius occasione, sin minus limitata com-,
perietur.</P>
<P>  <absatz-nummer>36</absatz-nummer> Dico tertiò. Indirectè possunt prohibe-<marginalia>Assertio 3.|Bene tame&#x0303;|quæ indi-|rectè.</marginalia>
ri sumptus, ex quibus vtilitates possunt in Eccle-
sias deriuari. Hoc explico. Moderatio circa<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0131.jpg/>
@@1@<SE131>112 Thesauri Indici Titulus IV. Cap. VII.
<duolan 2><-P>magnificentiam tumuli, statui potest, ex quo di-
rectè nulla utilitas pro Ecclesiâ habetur: At quia
in eo multi cerei, & candelæ apponi solent, quæ
Ecclesiis relinquuntur, ex illius moderatione im-
minutio cereorum, & candelarum sequitur, quam
dicimus cum citatis Auctoribus non esse contra
Ecclesiasticam libertatem. Id, quod ex commu-
ni aliâ scriptorum doctrinâ ostendo: nam Ma-
gistratus augere pretium rerum possunt, ex quo
Ecclesiastici indirectè grauentur, cùm debeant
vniformi pretio res sibi necessarias comparare: &
tamen id contra Ecclesiasticam libertatem non
est; quia non est obligatio ad genus illud indire-
ctæ molestiæ vitandum, quando ex intentione
grauandi Clericos non progreditur, vt scilicet
eo circuitu, quod aliàs obtineri non poterat, exi-
gatur.</P>
<P>  <absatz-nummer>37</absatz-nummer> Dico quartò. De legibus circa prædi-<marginalia>Idem circa|leges dicen-|dum circa|dicta dispo-|nentes.</marginalia>
cta, quæ contrariæ videntur, eodem modò phi-
losophandum, quo de aliis, de quibus dictum
num. 32. Itaque admonendi Prælati, & seriis ex-
hortatoriis ad remedium excitandi. Quòd si non
sufficiant, vrgeantur meliori modo, ex eo funda-
mento; quia Regibus nostris commissa est Indo-
rum conuersio, & promotio in fide, contra quam
fit iniquis extorsionibus pecunię, & pecuniâ æsti-
mabilium, quæ in rerum sacrar&#x0169; administratione
admiscentur. Quòd si Parochi Hispanorum sint,
pariter procedendum; quia non alius debet esse
illorum agendi modus, & eorum praua exempla
etiam promotioni fidei officiunt, cùm talia Indi
prospiciant, & scandalizari possint, sicut ex iis,
quæ erga ipsos peraguntur. Possunt ergo Au-
dientiæ Indicæ Regio nomine erga huiusmodi
prouidere. Et hoc etiam circa iura matrimo-
nii, & quæcumque alia agendum, cùm in
omnibus eadem sit ratio, & paria inconuenien-
tia sequantur, de quibus inferiùs etiam disse-
rendum.</P>
<Z><A+2>CAPVT VII.</A+2></Z>
<negEZ><A+1>Quid Indicæ Audientiæ sine Conscien-
tiæ labe possint circa spolia Episco-
porum?</A+1></negEZ>
<P><absatz-nummer>38</absatz-nummer> <INI3>V</INI3>T se intromittere in spoliorum hu-<marginalia>Spolia E-|piscoporum|vt colligā-|tur in Hi-|spania &|Indijs.</marginalia>
iusmodi collatione possint, & lites,
quæ ex eo oriri possunt, dirimere
solutionemq&#x0301;ue famulorum, & creditorum exe-
qui, quod in Hispaniâ Regio Senatui praxi iam
veteri competit, Regiis rescriptis stabilitum inue-
nitur, de quibus Dom. Solorzanus Lib. 3. Cap. 11.
num. 37. & seqq. & Lib. 4. Cap. 3. num. 34. & in
Politicâ Lib. 4. Cap. 11. & Lib 5. Cap. 3. §. Lo
Noueno. Est autem id difficile si solum Regiam
auctoritatem, etiam de plenitudine potestatis in-
spiciamus. Quia, vt benè arguit P. Azor Parte
2. Lib. 8. Cap. 4. Quæsito 2. Spolia sunt bona Ec-
clesiastica, circa quæ nequit Regum, & Principum
auctoritate disponi. Quo iure in Pontifice stan-
te, ea suæ cameræ generaliter applicauit, licèt
non in omnibus Regnis, & Prouinciis eadem cir-
ca hoc consuetudo seruetur. Pro quo videndus
idem Quæst. 1. In Indiis certè Pontificia colle-
ctio non viget; ob rationabiles enim causas, id<-P>@@

<-P>est hucusque detrectatum: non quidem ad Re-
gii Patrimonii incrementum pertinentibus, cùm
ex illis nihil sibi nostri Reges assumant, sed piissi-
mâ attentione distribuant; verùm consideratis
aliis, de quibus non est cur specialiùs disseramus.
Quamuis, ne hoc ad profundum aliquod Sa-<marginalia>Cur in his|Cameræ|Apostolicæ|non infe-|rantur.</marginalia>
cramentum referre videamur, dici potest ideò
spolia Indica Apostolicæ Cameræ non inferri,
quia ipsa Sedes Apostolica decimas Catholicis Re-
gibus largita est, quarum portiones videntur
esse spolia: neque decens erat, vt ei, quæ plenam
adeò largitionem fecerat, reliquiæ istiusmodi
cum rigore exigenti redderentur.</P>
<P>  <absatz-nummer>39</absatz-nummer> Vt ergo justificari praxis prædicta possit,<marginalia>Praxis vt|queat justi-|ficari.</marginalia>
& laicæ potestatis ad rem penitus sacram exten-
sio: multa Auctores, Hispani præsertim, alle-
gant, professione juris insignes, ex quibus Dom.
Solorzanus citato Cap. 11. Vtriusque loci Politicæ
scilicet, pag. 586. & seqq. & Tomi 2. Et omnia
ad vnum reduci possunt, quòd scilicet morien-
tibus Episcopis, omnia eorum bona direptioni
remanent exposita, vt neque paxillus, vt dici solet,
in pariete relinquatur. Ad Regiam autem proui-
dentiam spectat huiusmodi excessibus obuiare, &
vbi aliorum solicitudo pro defensione non sup-
petit, morientes, & eorum, bona in suam recipe-
re protectionem & famulos pariter, ac credito-
res, vt illis, quæ explorata fuerint debita persol-
uantur. Quod præsertim tunc faciendum, cùm
Reges Ecclesiarum patroni sunt, quales sunt Ca-
tholici, in Indiis præcipuè, & ita pro eorum bo-
nis tuendis excubare debent, cùm constet Episco-
porum bona, deductis debitis, ad eas pertinere.
Pro quo citatus Auctor adducit Cap. Cùm vos de
Officio Ordinarij: Quod quidem nihil ad rem vi-
detur conducere: ibi enim de Episcopis non est
sermo; de Ecclesiis autem aliis vacantibus, quæ
de iure patronatûs sunt, Archiepiscopo Can-
tuariensi præcipitur, vt curam agat, æconomis de-
putatis: Ponatis æconomos, qui debeant fructus perci-<marginalia>Cap. Cùm|vos, de|off. Ordin.|quid ad in-|tentum.</marginalia>
pere, & eos aut in Ecclesiarum vtilitatem expendere
aut futuris personis fideliter reseruare. Verba sunt A-
lexandri Tertii. Vbi Glossa sic infert; ex hac lit-
tera notare debeo, quòd patronus se intromittere non
debet, de rebus Ecclesiæ, nisi quoad defensionem. 16. q. 7.<marginalia>Glossa.</marginalia>
Decernimus. Vbi quod de defensione, non ex
citato Capite colligit, in quo de eâ nihil, sed de
suo addit, juxta patronatûs conditionem; & ci-
tati Capitis tenorem quod est Concilii Toletani
4. & prætereà de bonis, quæ spolia dici possint,
nihil ibidem, sed de fructibus tantùm sermo est,
pro quibus æconomus deputandus: qui autem
pro spoliorum curâ deligitur, non æconomus
sed curator potiùs est dicendus. Cùm autem pa-
tronus se intromittere non debeat circa res Ec-
clesiæ; non videtur praxis, de quâ agimus, satis in
jure fundata.</P>
<P>  <absatz-nummer>40</absatz-nummer> Nec citatum Caput Decernimus causam<marginalia>Quid Cap.|Decerni-|mus 16.|q. 7.</marginalia>
videtur promouere, in quo tantùm decernitur;
vt quandiu fundatores Ecclesiarum in hac vitâ super-
stites fuerint, pro eisdem locis curam habeant solicitam,
atque rectores idoneos in eisdem basilicis iidem ipsi Epis-
copo offerant ordinandos. Verba Concilii citati sunt.<marginalia>Quæ cura|ad Patro-|nos spectet.</marginalia>
Vbi negandum non est, quòd licèt tantùm de
patronis agat, dum in viuis agunt, ad hæredes de-
beat priuilegium patronatûs extendi, quod aliàs
est Iure firmatum, & in eadem Quæst. habetur Cap.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0132.jpg/>
@@1@<SE132>Circa spolia Episcoporum quid Indicæ Audientiæ poßint. 113
<duolan 2><-P>Filijs. Cap. Considerandum, & Cap. Si plures. Illis
tamen solam curam solicitam pro Ecclesiis iniun-
git, cum jure idoneos rectores præsentandi.
Cura autem solicita haberi potest sine admini-
stratione, de qua loquimur, & modus traditur in
Cap. Filijs citato, licèt de casu, in quo sumus, ver-
bum nullum in citatis textibus reperiatur. Non
videtur ergo ad patronatûs priuilegium recur-
rendum.</P>
<P>  <absatz-nummer>41</absatz-nummer> Dico ergo, praxim prædictam tolerari<marginalia>Assertio 1.|licere pra-|xim jure|defensionis|indefensæ|personæ.</marginalia>
posse jure defensionis indefensæ personæ, quod
ad Reges præcipuè spectat. Cùm enim morien-
tium Episcoporum bona direptioni pateant,
quod frequentissima experimenta demonstrant,
juxta naturalem æquitatem est, eum, cui boni
communis cura committitur, in eorum incum-
bere defensionem. Dici tamen hîc potest id ve-<marginalia>Obiectio|non leuis.</marginalia>
rum habere in ordine ad bona in tuto collocan-
da: & confectionem inuentarii, quam & negat
cum aliis Diana Parte 4. Tractat. 1. Resolut. 110.
Illis autem sic collocatis, eorum dispositionem
ad Ecclesiasticos judices remittendam: iam enim
cessat ratio, propter quam laica potestas se in-
tromittere de bonis Ecclesiæ potuit, iuxta mo-
dum loquendi Glossæ. Non ergo lites circa
hæc exortas & alia, quæ praxis complectitur,
debent Regia tribunalia prosequi, in quibus iura
Ecclesiæ pariter admiscentur; ad quam defuncti
spectat hæreditas. Quemadmodùm iudex sæcu-
laris Clericum nocere paratum, aut etiam nocen-
tem, ne amplius noceat apprehendit; non tamen
in eius causa iudicialiter se intromittit, sed eam
cum apprehenso, Ecclesiastico iudici remittit
cognoscendam. Nec dici potest apud Regias<marginalia>Cuius con-|futata re-|sponsio.</marginalia>
Audientias prædictas causas breuiùs, & commo-
diùs expediri: nam vt ita sit (quod tamen non
semper tale est, nam causa illa, de quâ Dom. So-
lorzanus num 62. & seqq. spatio est plurium an-
norum absoluta) non ideò debet iurisdictio Ec-
clesiastica vsurpari, sicut in aliis contingit. Et
quidem ciuiles causæ Iudeorum, & hæreticorum
apud sanctæ Inquisitionis tribunalia tardè nimis
expediuntur, quod & Inquisitores ipsos scio non
semel voluisse; nec tamen proptereà vt de alia
deferantur tribunalia hucusque nouimus inten-
tatum.</P>
<P>  <absatz-nummer>42</absatz-nummer> Quæ ratio apud me tantum momenti<marginalia>Quantùm|momenti|habeat.</marginalia>
habet, vt existimem ad beneplacitum Sedis Apo-
stolicæ necessariò recurrendum, & illud in præ-
senti præsumi. Sciunt enim Pontifices ita se
praxim Regiorum tribunalium habere, & in
magnum illam Ecclesiarum commodum cedere;
vnde tolerantia non est pura abusûs permissio<marginalia>Ad bene-|placitum|Pontificis|recurren-|dum.</marginalia>
reputanda, sed condescensio; cùm alias notum
sit ad sic faciendum magnorum scriptorum au-
ctoritate Principes permoueri, & saltem proba-
bile reputare. Vt ergo apertè non faueant, &
praxim probent; saltem vt probabilem iudicio
sic agentium tolerant, iuxta id quod diximus
Titul. 2. num. 71. & hîc quidem doctrina illa ma-
iori cum fundamento venit applicanda: nam in
cognitione per viam violentiæ comperta est Pon-
tificis mens, vt vidimus ibidem num. 73. cùm tamen
in casu præsenti pro contrariâ Pontificis mente
fundamentum nullum firmum habeamus.</P>
<P>  <absatz-nummer>43</absatz-nummer> Pergant ergo Audientiæ Indicæ in spo-<marginalia>Auditorem|negotio spo-</marginalia>
liorum collectione, & rem istam sanctè peragant,<-P>@@

<-P>cùm sancta sit. Quod tamen aliquando an ita<marginalia>liorum as-|sistentem|nihil sibi|posse sume-|re.</marginalia>
contingat solet à multis dubitari. Pretiosa aliqua,
aut curiosa iudicem inuentario assistentem sibi
sumere, turpitudo est in viris tantis minimè tole-
randa. Quo id titulo? Laboris? Atqui pro illo
pingue stipendium accipiunt, sicut & pro aliis ad
eorum officium spectantibus. Alius autem præ-
tereà non est. Sicut autem rapi quidquam nequit,
ita neque viliori emi pretio, vt est manifestum.
Illud non ita, an in subhastatione submittere ali-<marginalia>Quid cùm|subhasta-|tatione|vendantur,|& emptor|submitti-|tur.</marginalia>
quem posset, qui suo nomine pretium offerat,
& quidem vile, agendo vt nullus illud augeat.
Vbi quidem si præsertim empturis constet rem
talem ab Auditore expeti, & eo circuitu pro illâ
habendâ vti, videtur certum iniustitiam committi,
& onus restitutionis incumbere. Tum quia ex
officio tenetur functionem illam in Ecclesiæ vti-
litatem exequi, cuius est publicus minister, & ita
causa damni inde prouenientis: juxta dicta aliàs
de Principibus, & Magistratibus. Tum etiā specia-
liter: quia ibi interuenit vis, & metus, quibus
vtilitas illa Ecclesiæ impeditur. Quando enim
tale quid accedit, non licet emptores impedire,
qui pretium augeant, licèt aliàs probabile sit
posse id precibus obtineri. Pro quo sunt Conra-<marginalia>Vt queat|austio pre-|tij impediri.</marginalia>
dus, Arago, Vega, Emmanuel Rodriquez, Bo-
nacina, Villalobos, & Nauarra, quos adducit,
& sequitur Diana Parte 1. Tractat. 8. Resolut. 76.
dicens Nauarram ante omnes citatos id docuisse,
cùm tamen constet illorum aliquos esse illo anti-
quiores. Vis autem, & metus facilè ostenditur ex
eo, quòd nullus audebit Auditoris indignationem
oppositione huiusmodi prouocare; si autem pre-
tium infra dimidium justi sit, inde manifestior ap-<marginalia>Quale sit|rerum sic|vendibili&#x0169;.</marginalia>
paret iniustitia: res enim sub hastâ venditioni ex-
positas, medium saltem, & infimum habituras
pretium communis scriptorum sententia est; pro
quâ Nauarra suprà; & Diana eiusdem verba pro-
ponens. Salon Tom. 2. Quæst. 77. Artic. 1. Conclu-
sione 2. Controuers. 5. P. Molina Disp. 349. num. 11.
& alii quamplures: Licèt erga summum non sit<marginalia>Vltra sum-|mum qui|admittant.</marginalia>
vna omnium sententia, dicentibus non paucis
posse vendi excedenti summum, aliàs iustum,
si illud possit sine fraude ab emptoribus extor-
queri. Videndus Bonacina de Contractibus
Disput. 2. quæst. 2. puncto 4. num. 21. & P. Lessius
Lib. 2. Cap. 21. num. 35. Quod & videtur proba-
re P. Gaspar Hurtadus Disput. 2. de Emptione, &
venditione difficult. 6. Diana suprà Resolut. 55. &
alii apud ipsum. Nec dissentit Cardinalis Lugo
Disputat. 26. num. 45. dum ait: non esse facilè
iniiciendum scrupulum circa prædictam vendi-
tionem, quòd cùm excessus est pretii, præsertim
intelligendum: ibi enim donatio præsumi po-
test ex ementis affectione. Scio quid nonnulli
secùs dicant; sed certè parùm verosimiliter.</P>
<P>  <absatz-nummer>44</absatz-nummer> Si verò ita submittat emptorem, vt nolit
nisi justo pretio habere, nec intelligi se in eius
desiderio esse; alius autem id emptoribus signi-
ficet, sicq&#x0301;ue minori pretio eam comparet, non
videtur iniustitiam committere, & consequenter
neque ad restitutionem teneri: quia causa dam-
ni non est, nisi valdè remotè, quatenus id pe-
tiuit ab alio, quod si non esset petitum, damni-
ficatio nulla sequeretur: quod non est satis, vt
absolutè causa dicatur; quia id de morali tantùm
dicitur in materiâ præsenti. Quemadmodùm,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0133.jpg/>
@@1@<SE133>114 Thesauri Indici Titulus IV. Cap. VIII.
<duolan 2><-P>qui petit ab aliquo, vt secum ludat, qua occa-<marginalia>Quando|est quis|caussa mo-|ralis dam-|ni.</marginalia>
sione alius alienam pecuniam perdit, caussa mo-
ralis talis iniustitiæ non est; licet si non petiisset,
neque etiam alius perdidisset. Caussa autem mo-
ralis dicitur cùm illis concurrit modis, qui duo-
bus illis carminibus continentur.</P>
<shi>Iußio, Consilium, Consensus, palpo, recursus,
Participans, mutus, non obstans, non manifestans.</shi>
<P>Pro quibus vide breuem, & dilucidam explica-
tionem, apud P. Hurtadum suprà difficult. 7. Ni-
hil autem eorum in casu præsenti reperitur.</P>
<P>  <absatz-nummer>45</absatz-nummer> Non videtur autem hoc ita certum, vt<marginalia>Negatiua|non ita|certa, vt|opposita|careat|fundamen-|to.</marginalia>
oppositum careat fundamento. Nam Auditor
præuidere debuit eum, quem submittit, vt rem
sibi gratam faciat, minori quàm possit pretio e-
mendo, alijs clarè, aut per verosimiles conjectu-
ras negotium detecturum. Cùm enim hoc ita
frequenter accidat, juxta frequenter accidentia
debuit judicare: sic enim vendi res indifferentes
nequeunt, quando vsus earum frequentior est
peruersus, juxta dicta Tit. 1. num. 144. nisi caus-
sa rationabilis sit, pro quo videri potest Diana.
Part. 1. Tract. 8. Resolut. 42. Vbi & Doctores
adducit absolutè negantes, & admittentes, cùm<marginalia>Res indif-|fere&#x0303;tes quā|do vendi|nequeant.</marginalia>
rationabilis caussa suppetit; præsertim ex Socie-
tate. In casu autem nostro nulla rationabilis
caussa assignari potest, quæ possit Auditoris ap-
petentiam excusare. De quibus hæc satis.</P>
<Z><A+2>CAPVT VIII.</A+2></Z>
<negEZ><A+1>In recursu per viam violentiæ, & simi-
libus, Indicos Auditores quomodo
peccare contingat.</A+1></negEZ>
<P><absatz-nummer>46</absatz-nummer> <INI3>C</INI3>Irca hoc nec breuis, nec leuis extat<marginalia>Quid Re-|gijs scriptis|circa re-|cursum &|alia stabi-|litum.</marginalia>
Tit. 2. Cap. 7. discussio, vbi de Au-
dientijs etiam dictum: hîc tamen
nonnullis additis ibi dicta comprobanda. Et qui-
dem Indicis Audientijs per Regia scripta cogni-
tio violentiarum indicitur, cum eâ tamen mo-
deratione, quæ in Cancellarijs Valli-soletanâ, &
Granatensi seruatur, nullâ factâ, neque quoad
casus, neque quoad modum extensione. Pro
quo Dom. Solorzanus libr. 4. Cap. 3. num. 35.
& in Politicâ lib. 5. Cap. 3. §. Lo decimo, vbi & de
retentione Bullarum, quæ Regio Patronatui of-
ficere possunt; ac de alijs, quibus per jussiones
Regias admonentur, vt attentæ sint circa actio-
nes, & visitationes Religiosorum, & eorum Com-
missariorum, Vicariorum Generalium, Visita-
torum, & Conseruatorum: & constito de in-
iustitiâ, ac notoriâ vexatione, quam faciunt, re-
ctè ad oppressorum defensionem partes suas in-
terponere possunt, licet hoc aliàs Audientiis
Hispaniæ prohibitum sit, & solùm Regio Con-
silio reseruatum. l. 40. tit. 5. lib. 2. & l. 1. & 2.
tit. 8. lib. 1. Hæc omnia ille, qui licet ita genera-
liter pro Religiosis statuat, alio tamen loco quid
sit conuenientius, & à se practicatum exponit,
vt vidimus citato Capite in fine.</P>
<P>  <absatz-nummer>47</absatz-nummer> Circa quæ illud primò obseruandum<marginalia>Praxim|Indicā non|videri Re-|giæ disposi-|tioni con-|formem.</marginalia>
venit; aut limitationem, quam Regium rescrip-
tum apponit, vt scilicet indica Prætoria praxim
omnino Pincianæ & Granatensis Cancellariarum
obseruent, nullius esse roboris, aut illi se Præ-<-P>@@

<-P>toria Indica non accommodare, dum recursuum
materiam videntur ampliare: & quidem cùm re-
cursus ex eo iustificari dicatur, quòd in defensio-
ne iniquè vexati fundetur, quam ius naturale
Regibus concedit, iuxta dicta Cit. Cap. num. 75.
& 76. quidquid huiusmodi contigerit, in quo
scilicet vexatio iniusta reperiatur, patrocinio po-
test Regali componi. Iuxta hæc ergo nulla de-
bet limitatio addi; quòd si additur, signum est
rationem dictam non esse penitus efficacem. Prę-<marginalia>Ex Reli-|ligiosis ad|alios ar-|gumentum</marginalia>
tereà. In Religiosis vexatio quæuis iniusta recur-
sum admittit, iuxta dicta: ergo, & in aliis. Con-
sequentia patet: quia eadem est ratio, & fortè in
sæcularibus maior, quia Religiosi ob perfectio-
nem sui statûs magis ad patientiam obligantur;
neque amittere ea possunt in bonis temporali-
bus, & honoribus, quibus priuari possunt sæ-
culares: & hac fortassè ratione Indica Prætoria
suam potestatem extendunt; ob paritatem in-
quam rationis, vt non videantur in hoc suppo-
sitâ recursuum iustificatione saltem probabili, le-
thaliter peccare.</P>
<P>  <absatz-nummer>48</absatz-nummer> Deinde cùm specialis attentio, circa a-<marginalia>Circa Re-|ligiosorum|actiones|qualiter|attendere|debeant, ex|Regia ius-|sione.</marginalia>
ctiones, & visitationes Religiosorum Regiis
Audientiis iniungatur, videtur ex officio posse;
nullo scilicet etiam petente circa huiusmodi par-
tes suas interponere, & non tantùm cùm agitur
de alicuius defensione, & certè si oppresio ali-
cuius notoria esset, etiamsi ille, quia nollet, aut
non posset, Regio se auxilio non committeret;
non deberet illud sic oppresso denegari. Si enim
super Religiosorum actionibus vigilandum, ne
quidquam ex illis communem pariat offensio-
nem, & sic fræna relaxatis iniicienda: cur non
& defensioni eorumdem applicanda procliuitas,
vt qui onus sentiunt, pariter commodum expe-
riantur? Cùm sæpiùs etiam contingat non esse
peiores, qui molestiis grauioribus opprimuntur.
Potest autem iniusta oppressio ex eo coniici, si
inter imprimentem, & oppressum notoriæ fue-
rint simultates, & obtentâ Prælatione p&#x0153;nam
infligi, vt vindictæ seruiat, quod redintegrandæ
seruire debuerat charitati. Et hæc quidem at-
tentio, quæ circa Religiosorum actiones Audi-
toribus Regiis adeò seriâ admonitione præscri-
bitur, eos certè attentiores reddere debet, vtita
illas circunspectas gerant, quòd nihil in illis pos-
sit animaduersione dignum obseruari. Indignum
enim est, vt erga se incuriosus, sit erga quem mul-
torum oculi curiosiùs offenduntur. Vbi & no-<marginalia>Cur id spe-|ciale.</marginalia>
tandum illud, circa aliorum actiones non ita so-
licitam speculationem imperari: eâ quidem per-
suasione, quòd Religiosorum actiones à mode-
ratione alienæ, plus ceteris exitiosæ, & contra-
riæ bono publico reputantur. Caueant ergo Re-
ligiosi & sibi & aliis; & ne toxica populis præ-
beant, qui præbere antidota debuissent: sintque
tales in oculis hominum, quales in Dei, & An-<marginalia>Quanta|inde Reli-|giosis cir-|cumspectio|futura. Et|munditia|in Dei ocu-|lis.</marginalia>
gelorum oculis sint oportet; vt non multum ab
eis circumspectione dictâ exigere videamur. Pro
quo sic Cassianus libr. 6. Cap. 7. Dominus arbiter,
atque agonotheta residens, pugnam cursûs, & certami-
nis nostri iugiter spectat, vt ea, quæ in propatulo hor-
remus admittere, ne intrinsecus quidem coalescere in-
cautâ cogitatione patiamur; & in quibus humana
cognitione confundimur, ne occultâ quidem conniuen-<marginalia>Cassianus.</marginalia>
tiâ polluamur. Quæ licet poßit hominum præterire<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0134.jpg/>
@@1@<SE134>Circa recursum per viam violentiæ &c. 115
<duolan 2><-P>notitiam, sanctorum tamen Angelorum, ipsiusque
omnipotentis Dei scientiam, quam nulla subterfugiunt
secreta, latere non poterit. Sic ille cuius vocem om-
nes vtinam, si audiendi habemus aures, audia-
mus. His præmissis</P>
<P>  <absatz-nummer>49</absatz-nummer> Dico primò: Recursus ad Prætoria In-<marginalia>Assertio 1.|Senten-|tiam affir-|mantem|non videri|improbabi-|lem.</marginalia>
dica quando est notoria, & manifesta vexatio, &
iuxta receptam praxim, non videtur vt impro-
babilis penitus condemnandus. Contrarium vi-
detur existimare Rota in Decißione Anni 1595.
quam adducit Diana Parte 5. in cuius fine sic
dicitur: quia autem nota censenda esset opinio Docto-
rum defendentium istos recursus tamquam licitos; non
erat huius tribunalis; cùm censura super doctrinarum,
& opinionum, ad res præsertim Ecclesiasticas perti-<marginalia>Decisio|Rotæ con-|trarium|indicans.</marginalia>
nentium, approbatione vel reprobatione ad Roma-
num Pontificem pertinere noscatur. Turecremata in
Summa de Ecclesia lib. 2. Cap. 107. Sic ibi. & §.
Has tamen: sic concluditur. Domini tales recur-
sus, tamquàm illicitos numquam tolerandos censuerunt,
in eaque re grauißimè lapsum Couarruuiam in pract:
quæst. cap. 35. num. 3. & ceteros idem opinantes vno
consensu affirmatum fuit. Sic illi. Rotam ergo,
quam sibi aliàs competere negant, videntur ex-
pressisse, dum grauissimum lapsum sic opinan-
tium non dubitent pronuntiare, licet de qualitate
illius nihil dicant.</P>
<P>  <absatz-nummer>50</absatz-nummer> Sed certè decisiones aliæ apertissimè fa-<marginalia>Alias esse|fauentes.|Et quid ad|illas in|prædicta|Decisione|respondea-|tur.</marginalia>
uent, de quibus ibidem: eas tamen vt explicent,
ne contrariæ sint, ita subdunt. Dicebant insuper
Domini, quòd licet prædictæ decisiones Rotales, & a-
liæ similes, veræ sint, nihilominus Consilia Regia, &
alij iudices laici nihilaliud facere debent præter exhibe-
re nudum auxilium ad manutentionem: nam si ad
alia procederent, recursus esset illicitus, & caussaret
attentata. Lancellotus de Attentatis cap. 4. limitat. 1.
num. 37. & 38. Vbi allegat aliquas decisiones Rotales
& Mandosius in Tractatu commißi in formula 14. in
verbo, Reuocandi: vers. Quartò quæro; quamuis fa-
teatur prædictas decisiones esse iuri, & rationi con-
formes; timet tamenne ansam præbeant Regibus, &
quibusuis Dominis temporalibus intromittendi in caußis
beneficialibus, & rebus, ac personis Ecclesiasticis. Sic
illi respondent.</P>
<P>  <absatz-nummer>51</absatz-nummer> Qui quidem decisiones Rotales veras es-
se fatentur, non damnantes recursus: Atqui illæ<marginalia>Non satis-|facere e-|uidenter|ostenditur.</marginalia>
non de recursibus ad solum nudum auxilium
brachij sæcularis petendum agunt, sed in formâ
consuetâ, ergo iuxta illam non veniunt penitus
reprobandi, quod præsertim ostenditur in Sal-
mantina eiusdem anni die 24. Maij, de quâ ibi,
in ea enim apertè dicitur, quòd iste recursus ad de-
sensionem propriæ posseßionis, & appellationis admis-
sionem, non est improbatus. Non ergo de nudo au-
xilio tantùm agebatur. Accidit, quòd, vt ibidem
dicitur initio decisionis, vnus ex dominis Audi-
toribus censuit Paulum Lezanum, de cuius age-
batur caussa, non incurrisse censuras propter re-
cursum ad laica tribunalia. Non est igitur sen-
tentia ista omnimodis reprobanda. Vnus enim<marginalia>Vnum Do-|ctorem ad|concilian-|dam au-|ctoritatem|sufficere.</marginalia>
Doctor, & iudex ex selectissimis Orbis bene illi
potuit auctoritatem conciliare. Sic Doctores,
quos adducit Diana Parte 4. Tract. 4. Resol. 30.
& P. Fragosus Tomo 1. pag. 445. num. 173. &
seqq. sunt autem præter illum plures alij, quorum
Catalogus citatâ in decisione proponitur. Post
illos autem plurimi alij idem tenentes prodie-<-P>@@

<-P>runt, ab anno inquam 1595. de quibus citato
cap. 7. quibus addendus illustrissimus Villaroel
Parte 1. Ecclesiasticæ, & Pacificæ gubernationis, quæst.
1. Art. 12. num. 33. & Part. 2. Quæst 12. Art. 5.
num. 96. de quo & specialem tractationem pol-
licetur.</P>
<P>  <absatz-nummer>52</absatz-nummer> His addendum praxim dictam complu-<marginalia>Et in caus-|sa præsenti|esse quam-|plurimos.</marginalia>
rium sapientiâ, probitate, & religione præstan-
tium auctoritate firmatam: eorum videlicet, qui
Regum, Principum, Consiliariorum, & iudi-
cum sic agentium confessiones audiunt. Qui
quidem illos, si in malâ esse conscientiâ sibi per-
suaderent, non possent eisdem absolutionis be-
neficium impartiri. Sentiunt ergo sententiam,
quam illi sequuntur, aliquatenus probabilem,
& licet probabilitas exigua sit, cùm videantur
Pontifices circa hoc suam mentem declarasse, vsu
tamen constat, & consuetudine antiquissimâ ro-
boratam. Et licet communiter Doctores negent
in materia immunitatis posse consuetudinem
præualere, quæ reprobata est in Cap. Nouerint.
de sententia excommunicat. & in Authentica de sacro-
sanctis Ecclesiis: & apertiùs, atque vrgentiùs quot-
annis in Bulla C&#x0153;næ: Pro quo videndus Diana<marginalia>Et aliqua-|lem con-|sensum|Pontificis</marginalia>
Part. 1. Tract. 2. Resolut. 4. Hic non solam con-
suetudinem allegamus, sed sententiam funda-
mentis aliqualibus communitam, quibus dici-
mus antiquam consuetudinem posse verosimili-
liter copulari. Et quidem Diana ipse Resolut. 5.
post adductos Doctores, qui dicunt aliquas con-
suetudines contra libertatem Ecclesiasticam ex-
cusari posse ex tacito consensu Pontificis, quia
scit & tolerat, ita infert: Ergo non est verum dicere
absolutè, quòd per publicationem Bullæ tollitur omnis<marginalia>Diana.</marginalia>
consensus Pontificis: sed dicendum est quòd stante pu-
blicatione Bullæ, quando adsit talis consensus Pontifi-
cis tacitus & approbatiuus colligendus erit prudenter,
vt notat Malderus vbi suprà, cum Henriquez ex ra-
tionibus, & coniecturis. Sed quia res est multùm du-
bia, & periculosa, videant Principes & Ministri laica-
lis iurisdictionis, quid faciant. Sic ille. Consuetudi-
nem autem de qua loquimur scire & tolerare
Pontifices, dubitari nequit; quod autem posi-
tiuè reprobent, ostendunt ea, quæ diximus Tit.
2. num. 73. & 74. at nihilominus stare potest
ratio, & conjectura aliqua pro aliquali appro-
batione ex dictis ibidem, Num. antecedentibus, &
ex eis, quæ affert P. Fragosus Tom. 2. Pag. 206.
§. contra verò.</P>
<P>  <absatz-nummer>53</absatz-nummer> Quòd autem stare possit vt Pontifex ali-<marginalia>Pontificem|aliquando|& conce-|dere, &|negare, ex|Oratorij|priuati|concessione|monstra-|tur.</marginalia>
quid & probet, & reprobet, probari potest ex
facultate ad celebrandum in Oratoriis priuatis,
quam sibi soli reseruare Pontificem colligitur ex
ijs, quæ habent Diana Part. 9. Tract. 1. Resolut. 24.
Hieronymus Garcia sect. 3. difficult. 8. Puncto 2.
num. 15. alios citans. P. Quintaña Duenas. Tom.
1. Tract. 7. singul. 33. num. 7. Grauantus in Ru-
bricis Missalis Part. 1. Tit. 20. lit. M. P. Men-
dus in Elucidatione Bullæ cruciatæ Disp. 16. num. 3.
& alij. Reddit autem rationem Paulus Quintus
in suo decreto Anni 1615. propter abusum sci-
licet, & irreuerentiam; cùm tamen tam tremen-
do Eucharistiæ Sacramento, & sacrificio sum-
ma reuerentia debeatur. Vnde licentia talis dif-
ficilè, & cum limitationibus multis obtinetur; &
tamen facultatem hujusmodi in Bullâ Cruciatæ
concedi tenent multi; ex quibus Ludouicus à<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0135.jpg/>
@@1@<SE135>116 Thesauri Indici Titulus IV. Cap. IX.
<duolan 2><-P>Cruce in explicatione Bullæ disp. 1. Cap. 5. dub.
1. num. 5. P. Palaus Tom. 4. Tract. 15. disput. v-
nica Puncto 6. num. 1. & ante eos Sotus in 4. dist.
13. q. 2. art. 3. §. Iam verò. Quod & probabile
censet Garcia suprà Puncto 3. num. 26. Diana
etiam, qui sententiam hanc reijciendam prorsus
affirmat. Parte 9. citata Resolut. 23. contrariam
docuerat Parte 5. Tract. 10. Resolut. 76. cujus
immemor videtur fuisse, cùm nullam ejus faciat
mentionem. Est ergo secundùm citatos Do-
ctores probabile Pontificem & probare & repro-
bare priuatam hanc celebrationem. Probat
namque concedens Bullam, & amplissimâ qui-
dem concessione: reprobat autem generali illâ<marginalia>Cuius ra-|tio reddi-|tur.</marginalia>
prohibitione. Pro quo esse rationabilis caussa
potest; vt dum reprobat, voluntatem, & incli-
nationem suam, attentâ rei conuenientiâ; osten-
dat: dum autem probat, necessitate quadam id
se facere protestetur, quia non expedit voluntati
sic postulantis contraire. Quod potest casui, de
quo disserimus, applicari.</P>
<P>  <absatz-nummer>54</absatz-nummer> Dico secundò. Recursus ad Indica Præ-<marginalia>Assertio 2.|In Indijs|aliquando|stare re-|cursum si-|ne scru-|pulo posse.</marginalia>
toria sine scrupulo stare potest, quando damnum
sequitur irreparabile, vel quod difficilè reparari
potest. Probatur: quia hoc saltem est probabile,
& ita cum aliis tenet P. Fragosus citata pag. 206.
§. Porrò & pag. 208. §. Ex quo sequitur. In prio-
ri enim addit sic: & est difficilis aditus ad Summum
Pontificem, nec adest Magistratus Ecclesiasticus, qui
poßit, & velit tantam iniuriam arcere. Et quidem
cùm irreparabile dicitur, hoc vltimum suppo-
nitur, scilicet non esse remedium, quod ab Ec-
clesiastico expectari possit Magistratu; si enim
expectari potest, iam non est irreparabile. Hoc
ergo supposito, recursus ad Pontificem in Indiis
difficilis non solùm est, sed impossibilis, graua-
mine vrgente; vt est manifestum: erit ergo lici-
tus recursus ad Prætoria Regia: quæ est etiam
doctrina Gregorij Sayri de censuris lib. 3. Cap. 17.<marginalia>Neque vr-|gere Bul-|lam C&#x0153;-|næ.</marginalia>
vnde vterque infert non incurri excommunica-
tionem Bullæ C&#x0153;næ, quæ est 14. in illâ enim
Pontifex friuolam tantùm appellationem amo-
uere contendit, vt ex textu constat, verbis illis.
Qui prætexentes friuolam quamdam appellationem à
grauamine &c. Friuola enim dici non potest, ad
quam naturalis defensio, hac viâ tantùm suffra-
gante, compellit. Vt autem in casu, de quo lo-
quimur, non sit incursio in talem excommuni-
cationem, alia est ratio, de qua dictum, iuxta
satis probabilem sententiam Tit. 2. n. 10.</P>
<P>  <absatz-nummer>55</absatz-nummer> Addit autem P. Fragosus citato §. Ex quo,<marginalia>Circa|quam P.|Fragosus|minùs con-|sequenter|locutus|dicitur.</marginalia>
hoc canone excommunicari prætexentes friuo-
lam appellationem; atque ita non omnes excom-
municari: modò sub nomine appellationis non detur
recursus ad curias sæculares. Quæ sunt illius verba,
sed difficilia; significat enim in dicto casu nō licere
recursum, si appellationis nomine pallietur. Quod
tamen contra ipsius est apertè doctrinam: nam
§. Porro, affirmat licitum esse recursum. Et præ-
tereà si appellatio licet, licitus est etiam recursus,
quia appellatio iudicem competentem impor-
tat, in causiâ de qua agitur, & ita difinitur. Est
à minori ad maiorem seu superiorem prouocatio. Cap.
Omnis oppreßus. Cap. si quis. & Cap. Placuit. 2. q. 6.<marginalia>Appellatio|quid.</marginalia>
Quod tamen non accidit quando ad tribunalia
laica prouocatur. Recursus autem non dicit su-
periorem iudicem, qui verè talis sit, sed, qui in<-P>@@

<-P>casu vrgenti possit auxiliari: vnde est quasi genu
in definitione appellationis, quæ sic etiam de fini-
tur: iuxta lib. 1. §. Si quis in appellatione. D. de ap-
pellat. & relat. Est recursus à minori, ad maiorem iu-
dicem. Alia ergo videtur citati Auctoris mens;<marginalia>Citati Au-|toris mens.</marginalia>
scilicet excommunicari prætexentes friuolam ap-
pellationem, nisi verè ipsa appellatio merus re-
cursus sit, qui in casu vrgenti, de quo loquimur,
cùm licitus sit, etiam est ab excommunicatione
prorsus immunis. Quod si aliud quid voluit,
non est multùm circa illius intelligentiam im-
morandum, qui illam potuit apertam reddidis-
se. Vnde ad alia contendamus.</P>
<Z><A+2>CAPVT IX.</A+2></Z>
<negEZ><A+1>Circa Religiosorum iudices Conserua-
tores qualiter Auditores Indicos sit
peccare contingens.</A+1></negEZ>
<Z><A+1>§. I.
Assertiones quatuor decisiuæ.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>56</absatz-nummer> <INI3>D</INI3>Ico primò. Grauiter peccant Au-<marginalia>Assertio 1.|Auditores|grauiter|peccare no-|lentes iu-|dices Con-|seruatores|admittere|quos Iura|concedunt.</marginalia>
ditores Indici, ex generali quadam
persuasione de non conuenientiâ
talium iudicum, aut alio non legitimo respectu,
eorum iurisdictionem impediunt. Id constat:
quia iuri Pontificio, & Regio se cum eorum in-
iuriâ opponunt: Pontificium quidem cùm in
Decretalibus Cap. 1. & vltimo de officio iudicis dele-
gati, & in diuersis constitutionibus, quibus ge-
neraliter modus procedendi eorum disponitur,
& aliis pluribus, quæ Religionibus singulis hunc
modum assignant efficacis defensionis. Pro quo
& sunt Lex 1. & 2. Tit. 15. libr. 2. Recopilat. de
quibus P. Fragosus Tom. 2. pag. 470. num. 72.
Reges etiam nostri Audientiis Indiarum mode-
rationem in talium Iudicum permissione præscri-
bunt, de quibus Dom. Solorzanus lib. 3. Cap. 26.
num. 113. & in Politicâ lib. 4. Cap. 26. pag. 736.
§. Y paraque & seqq. supponunt ergo magnam esse
in eorum nominatione conuenientiam, & ita illā
generaliter reprobare, nec velle oculis claussis ad-
mittere, non sine ingenti temeritate, & manife-
stâ iniustitiâ stare potest; cùm Religiosi iure suo
in re adeò graui spolientur. Pro quo videri po-
test Dom. Solorzanus suprà numer. 115. Inde
est impedientes excommunicari posse, quod
graue eorum crimen indicat. Vide P. Frago-
sum pag. 465. num. 8.</P>
<P>  <absatz-nummer>57</absatz-nummer> Dico secundò. Auditores Indici non<marginalia>Assertio 2.|Non pec-|care se le-|gibus pro-|gressum|prohiben-|tibus con-|formantes.</marginalia>
peccant, dum Conseruatores procedere in caussa
prohibent, donec coram ipsis nominationis red-
datur ratio, vt perspiciant, an iniuria notoria sit,
quæ sola potest iurisdictioni Conseruatorum
materiam exhibere. Id probo: nam circa hoc
leges extant; & licet videantur Ecclesiasticæ con-
trariæ libertati; cùm tamen à Regibus Catholi-
cis latæ sint, & communiter receptæ; non ad eos
spectat earumdem examen, sed iuxta ipsas pro-
cedere, iustificationem earum supponentes, cùm
ab iis sint conditæ, qui id meliùs antequàm sta-
tuerent, peruiderunt. Quæ est doctrina Aristo-<marginalia>Obediend&#x0169;|leg ibus, sine|earum exa-|mine.</marginalia>
telis lib. 2. Rhetor. illis verbis. Vel si ita illi iudica-
runt, contra quos statuere nihil licet, vt qui domini<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0136.jpg/>
@@1@<SE136>Circa iudices Conseruatores Religiosorum Auditores. &c. 117
<duolan 2><-P>sunt, aut quibus non honestum est contradicere. Sic il-
le. Hinc Doctores communiter censent subdi-
tos teneri seruare leges, de quibus an sint iustæ<marginalia>Etiam|cùm de iu-|stificatione|earum du-|bitatur.</marginalia>
dubitatur, ex quibus plures adducit Bonacina.
Tom. 2. Disput. 1. Quæst. 1. Puncto 7. numer. 11.
quos & sequitur, & vt non teneantur, posse ta-
men dubium practicè deponendo, communissi-
ma sententia est, pro qua vide præter citatos, Dia-
nam Part. 4. Tract. 3. Resolut. 9. & Mag. Galle-
gos Tractatu de Conscientia dub. 93. qui plures
congerunt, & quidem, qui obligationem esse
aiunt, id potiùs asserunt, cùm magis sit teneri,
quàm posse: qui autem contrarium censent, pro-
babilem suæ oppositam reputant opinionem,
vnde & esse probabiliter obligatos & consequen-
ter posse talibus se legibus confirmare. Quæ do-
ctrina aliis applicanda.</P>
<P>  <absatz-nummer>58</absatz-nummer> Dico tertiò. Auditores Indici nullo mo-<marginalia>Assertio 3.|Non pec-|care, si|non sint in|approbatio-|ne faciles.</marginalia>
do peccant, si non sint faciles in talibus iudicibus
approbandis. Hoc constat: quia & illis ita per
leges indicatur, & prætereà Iudices huiusmodi
multoties tumultuariè nominantur, ex quo se-
quitur, neque legitimam esse nominationem, &
ex eâ grauia inconuenientia proserpere, & tur-
bas implacabiles excitari. Aliqua huius generis
experimento perdidici, vnde & aliis prudenter
obuiandum. Et de excessibus huiusmodi admo-
net Emmanuel Rodericus Tom. 1. Quæst. 65.
Art. 11. §. ex dictis, & sequente. Et iam pridem
Bonifacius Octauus in Cap. Hac Constitutione,<marginalia>Cap. Hac|constitu-|tione.</marginalia>
de officio iudicis delegati in Sexto; vbi illa ipsius
verbis: Vt autem Conseruatores limites sibi traditæ po-
testatis, quos frequenter excedunt. &c.</P>
<P>  <absatz-nummer>59</absatz-nummer> Dico quartò. Auditores Regij non te-<marginalia>Assertio 4.|Non pro|quibuslibet|iniuriis|etiam no-|toriis ap-|probandos.</marginalia>
nentur approbare Conseruatores pro quibusuis
iniuriis nominatos, etiamsi illæ notoriæ sint.
Probatur. Quia potuit esse iniuria notoria, non
tamen notabilis, quæ debeat adeò extraordina-
rio iudicio vindicari. Pro quo ita scribit Fr. Em-
manuel suprà: si aliquis furore choleræ accensus dicat
Fratribus, quod velint nolint, debet ingredi monaste-<marginalia>Emmanuel|Rodericus.</marginalia>
rium, & ingrediatur de facto, nullâ læsione secutâ:
si statim à tali furore desistat, & relinquat eos in
sua pacifica posseßione, non est dictus reus coram con-
seruatore Iudice conueniendus, cùm in hoc parum læ-
sum fuerit monasterium, & de minimis non est cu-
randum, & eorum Fratrum posseßio non fuit per-
turbata; cùm statim in ea pacifici fuerint relicti sine
aliquâ, vt dictum est, læsione & notabili violentiâ.
Sic ille. Iuxta quam doctrinam alij sunt casus si-
miles iudicandi, in quibus licèt facta sit iniuria,
aut damnum non relinquitur, aut satisfactio
offertur; & tales esse solent personales, nisi
quando personæ iniuria in damnum commune
redundat; vt si alicui proptereà fiat, quia in eius
religione non recognoscitur priuilegium, quod
illi possit fauere, vt exemptionis generalis, vel
in ordine ad aliqua: vnde in conseruatoriis à
Pontificibus concedi solitis defensio iurium &
priuilegiorum exprimitur.</P>
<Z><A+1>§. II.
Assertio quinta magis specialis.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>60</absatz-nummer> <INI2>D</INI2>Ico quintò. Peccant grauiter Audito-<marginalia>Assertio 5.|Peccare|grauiter</marginalia>
res Indici, si ad approbandam nomi-<-P>@@

<-P>nationem Conseruatorum requirant notorias in-<marginalia>iuxta ge-|neralem|Canonum|doctrinam|proceden-|tes.</marginalia>
iurias iuxta generalem doctrinam Canonum, &
præsertim Cap. Statuimus de officio Iudicis dele-
gati, in Sexto, in quo sic statuit Innocentius Quar-
tus: statuimus vt Conseruatores, quos plerumque con-
cedimus, à manifestis iniuriis & violentiis defendere
poßint, quos eis committimus defendendos. Nec ad
alia, quæ iudicialem indaginem exigunt, suam possint
extendere potestatem. Sic Pontifex: dicuntur au-
tem indaginem requirere, quæ cùm notoria
non sint, debent per probationes varias explo-
rari: iuxta Glossam & Doctores communiter.
Peccant inquam, quia possunt esse priuilegia, in
quibus iudicialis indago concedatur, quod Glos-<marginalia>Priuilegia|Religion&#x0169;|pro iis etiā,|quæ iudi-|cialem in-|daginem|requirunt.</marginalia>
sa obseruat, sic dicens: & ista vera sunt, nisi per
priuilegia (al. priuilegijs) istorum Religiosorum, vel
aliorum, quibus dati sunt Conseruatores, aliud dice-
retur, videlicet, vt possent cognoscere de iniurijs, &
alijs caussis, etiam si requirerent iudicialem indagi-
nem, & communiter in priuilegijs apponitur illa clau-
sula. Sic Glossa. Quòd autem in priuilegiis, vt
testatur, apponi soleat dicta clausula, manifestum
est in iis, quæ Mendicantes præsertim habent,<marginalia>Et speciale|Societatis.</marginalia>
ex quibus Societas nostra amplissimo gaudet Pij
V. & Gregorij XIII. tum generali, tum pro In-
diis speciali, quo aliæ fruuntur, communicatio-
nem habentes. Verba Gregorij inter alia hæc
sunt: in Bulla quæ incipit: Æquum reputamus. Et
concessionem Pij habet insertam ad litteram:
Hoc non de quibuslibet molestijs, iniurijs, damnis, tum
præsentibus, & futuris; in illis videlicet, quæ iudicia-
lem requirerent indaginem, summariè, simpliciter,
& de plano, sine strepitu, & figurâ judicij, in alijs
verò, prout eorum qualitas exegisset, justitiæ comple-
mentum: occupatores, seu detentores, præsumptores,
& injuriatores hujusmodi, nec non contradictores quo-
slibet, & rebelles, etiamsi aliàs, quàm vt præfertur,
qualificati existerent, quandocumque, & quotiescum-
que expedisset, auctoritate Apostolicâ per sententias,
censuras, & p&#x0153;nas Ecclesiasticas, aliaque opportuna iu-<marginalia>Vide Car-|dinalem|Lugo in|Respon-|sis moral.|Lib. 4.|Dub. 38.|n. 8.|Decretale&#x0303;|hodie esse|inutilem.</marginalia>
ris & facti remedia, appellatione pospositâ compescen-
dos &c. Hinc eft, vt adducta Decretalis deci-
sio hodiè ferè inutilis sit, vt cum Ioanne Andrea
Archidiacono, Dominico, & Refusso affirmat
Emmanuel suprà §. Nec his. Cùm conformior
forma recepta sit & quidem meritissimè; nam ad
eludendam, & elidendam notorietatem iniuriæ
possunt euasiones multiplices inueniri; vt videri
apud citatos potest, & etiam apud Siluestrum.
V. Conseruator. Qui Glossam Ioannis Andreæ
ad verbum transcripsit, & apud P. Fragosum.
Tomo 2. lib. 4. Disp. 12. qui n. 6. §. Porro, ait vix
reperiri posse tam notorium, quod non possit
aliquâ excusatione obtenebricari.</P>
<P>  <absatz-nummer>61</absatz-nummer> Neque his obstat quorumdam scripto-<marginalia>Quorum-|dam Scrip-|torum do-|ctrinam|non obsta-|re, quando|expressum|habetur|priuilegi&#x0169;.</marginalia>
rum doctrina, dicentium Conseruatorum munus
tantùm esse defendere à manifestis iniuriis, &
ita licèt litteræ habeant hæc verba. In quibuscum-
que causis, juxta prædictum sensum esse interpre-
tanda: sic P. Fragosus suprà num. 4. qui plures
Auctores adducit; cùm tamen illi tantùm gene-
raliter loquantur, & non in casu præsenti, quan-
do scilicet additur. In quibuscumque causis: vt vi-
deri præsertim potest apud P. Suarium Tom. 5. in
3. partem, disput. 31. sect. 3. num. 17. P. Molinam
Disput. 29. de jurisdictione, num. 2. & 6. P. Azor
Tomo 2. Lib. 5. Cap. 35. Quæst. 7. & 13. Ludoui-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0137.jpg/>
@@1@<SE137>118 Thesauri Indici Titulus IV. Cap. IX.
<duolan 2><-P>cum Mirandam Parte 2. Quæst. 47. Artic. 8. Con-
clus. 2. Sed vt demus ita esse, quod citatus scriptor
ait, eo ductus fundamento, ne scilicet recedatur
à iure communi; quod non est magnum incon-
ueniens, quando recessus talis Apostolicâ aucto-<marginalia>Pontificiæ|potestatis|amplitudo.</marginalia>
ritate conceditur, quæ circa hoc amplissimam
habet potestatem, auocando etiam causas Eccle-
siasticorum ad sæcularia tribunalia spectantes, vt
benè ex iure ostendit Emmanuel Rodricus suprà
§. Quantùm cum Couarruuia & aliis; vt demus
inquam ita esse; non tamen habet locum vbi pri-
uilegium est manifestum, & concedit conserua-
tores etiam ad causas, quæ requirunt indaginem,
quæ cùm necessaria est, jus prohibet circa illas
Conseruatores procedere, juxta dicta n. præce-
denti.</P>
<P>  <absatz-nummer>62</absatz-nummer> Non item obstat lex Regia citata num.<marginalia>Neque lege&#x0303;|Regiā esse|contrariā,|quia non|tollit priui-|legia.</marginalia>
56. 1. scilicet & 2. Titul. 15. lib. 2. Verba illius,
1. scilicet, sunt: Los conseruadores dados, y deputados
por nuestro muysancto Sadre, no sean osados de pertur-
bar nuestra juridiccion seglar, ni se entremetan à conocer,
saluo de iniurias, y ofensas mænifiestas, y notorias, que
suelen ser hechas à las Yglesias, ô Monasterios, y perso-
nas Ecclesiasticas, segunque los derechos communes dispo-
nen, y los sanctos Padres, que los ordenaron, y no mas, ni
allende no embargante qualesquier comißiones, ô poderes,
que lessean, ô son dados, &c. Non ergo licebit virtu-
te priuilegiorum, ad ea quæ, eò quòd notoria
non sint, indaginem requirunt, jurisdictionem
prorogare. Non inquam obstat: nam conse-
quentia est illegitima, & potiùs opposita est de-
ducenda. Si enim quia sancti Patres, summi in-
quam Pontifices, qui ius canonicum condide-
runt, Conseruatores pro manifestis iniuriis, etiam
contra laicos, concedunt, illorum est dispositio-
nibus obediendum: ergo etiam eorumdem pri-
uilegiis, quæ similem habent auctoritatem, &
ab eâdem originem habent potestate. Præter-<marginalia>Quæ Socie-|tas habet,|in Regio|Consilio re-|gistrata.</marginalia>
quàm quòd hoc non est jurisdictionem sæcula-
rem perturbare; non enim perturbat, qui suo,
aut sibi legitimè delegato iure vtitur, & quod
omnem dubitationem submouet, priuilegia So-
cietatis, quorum communicationem Religiones
plures habent, & præsertim Mendicantes, in
Regio Indiarum Consilio registrata sunt, &
juxta ea sæpiùs conseruatores electi, qui non
tantùm in notoriis iniuriis, sed etiam in iis, quæ
judicialem requirebant indaginem, processe-
runt.<marginalia>Dubia quæ-|stio circa|Conserua-|tores pro|debitis.</marginalia>
<P>  <absatz-nummer>63</absatz-nummer> Quod autem ex legibus citatis infert P. Fra-
gosus suprà pag. 470. n. 27. scilicet Regulares non
posse conuenire debitores coram suis conserua-
toribus, quod, & ipse antecedenter probauerat,
dubiæ quæstionis est, an scilicet priuilegia eorum
se ad id extendant, an non? & quidem, quòd
non se extendant, ex citatâ lege deduci nequit:
quia aliud est commissio, & facultas etiam ampla
in formâ communi: aliud iuxta specialia priuile-
gia. Si ergo illa dentur, non sunt à lege vllatenus
improbata. Quia quemadmodùmnon improban-
tur, quæ vltra notorias iniurias se extendunt, ita
neque illa, quæ ad debitores extendi possunt, ex
amplitudine Apostolicæ potestatis. Aliunde ergo
est positio illa comprobanda. Contra quam sen-
tit Fr. Emmanuel suprà Artic. 12. satis id luculen-
ter ostendens cum aliis bonæ notæ scriptoribus,
vt non possit non illa satis probabilis iudicari.<-P>@@

<-P>Quia tamen res, vt dixi, dubiæ quæstionis est, in
casu contingenti poterunt Auditores Regii, quod
maluerint pronuntiare. Et hoc non obstante
Constitutione Gregorii XV. quia illa non tollit
quò minùs Religiosi actores esse possint pro ma-
nifestis iniuriis, pro quo videri potest Cardinal.
Lugo suprà num. 5. quia & notoriam iniuriam
possunt inferre debitores. Et Lauretus de Francis
in Controuersiis pag. 116. adducens Cardinalium
Declarationem.</P>
<Z><A+1>§. III.
Assertio sexta de verbalibus nocumentis.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>64</absatz-nummer> <INI3>D</INI3>Ico sextò. Probabilissimum est pro<marginalia>Assertio 6.|pro iniuriis|verbalibus|vt queant|eligi & ap-|probari|Conserua-|tores.</marginalia>
iniuriis verbalibus posse conserua-
tores nominari. Pro quo videndus
Dom. Solorzanus citato Cap. 26. num. 116. &
seqq. & in Politicâ pag. 737. §. Pero estos, & seqq.
Vnde & consequenter probabilissimum est Audi-
tores Regios ad eos approbandos teneri, nisi cir-
cumstantiæ occurrant, quæ inconuenientia gra-
uia in tali nominatione conuincant. Pro iniuriis
quidem & damnis, Religiosis Conseruatores ius,
& priuilegia concedunt. Et quod ad iniurias
spectat tam est clarum, quàm quod clarissimum.
Quoad damna etiam id benè ostendit Fr. Emma-
nuel citato Artic. 12. & habetur expressè in Bullâ
citatâ Gregorii XIII. pro Societate verbis illis:<marginalia>Priuilegi&#x0169;|Societatis.</marginalia>
Quoquo modo indebitè molestari, vel eisdem grauamina,
damna, aut iniurias irrogari. Vbi & illa. Per quæ
ipsi, eorumque res, & bona à noxijs justitiæ ministerio
præseruarentur. Atqui in verbis & nocumentum,
& damnum, & iniuria copulantur, ergo pro illis
possunt conseruatores judices deputari. Minor
est manifesta, circa quam nedum paginæ, sed libri
possent impleri.</P>
<P>  <absatz-nummer>65</absatz-nummer> Scriptura quidem variis in locis linguæ<marginalia>Linguæ|damna.</marginalia>
damna commemorat, vt non immeritò Diuus Isi-
dorus Pelusiota sic admoneat Lib. 2. Epistol. 158.
Id agite vt linguam sexcentis frænis comprimatis. Pro<marginalia>D. Isidorus|Pelusiota.</marginalia>
quo & Diuus Valerianus Homiliâ 5. Ita scribit:
Hoc habet lingua malitiosa commercium, vt lites ferat,
odia moueat, mortes acquirat; ita in hoc loco Salomone<marginalia>D. Valeria-|nus.</marginalia>
dicente: Lingua multos conturbauit pacem habentes,
ciuitates destruxit, & domos effodit. Falluntur profectò,
qui putant nihil esse ferro fortius, nihil veneno violen-
tius; quamuis autem ista in perficiendis mortibus ha-
beant peculiare naturæ beneficium; cedunt tamen in
contentione verborum. Nihil enim est tam noxium,
aut malitiosum, quod non viribus suis minus sit, si se
incitata semel lingua commouerit. Hæc ille: & alia;
citans tamquam Salomonis locum Ecclesiastici 28.
Cùm tamen liber ille Iesum Siracidem habeat au-
ctorem, eâ fortassè de causâ, quia ex Salomonis
sententiis coagmentatus, vt aduertit P. Cornelius
in Prolegomenis ad illum. Cap. 2. §. secunda, quia.
Vnde & alii Patres eum vti Salomonis citare
soliti, vt videri apud eumdem potest. Locus au-
tem integrè proponendus sic habet: Susurro &<marginalia>Eccli. 28.|v. 15. 16. 17|21. & 22.</marginalia>
bilinguis maledictus; multos enim turbauit pacem ha-
bentes. Lingua tertia multos commouit, & dispersit
illos de gente in gentem, ciuitates muratas diuitum de-
struxit & domos magnatorum effodit. v. 15. 16. & 17.
Vbi & addendum quod sequitur, Vers. 21. & 22.
Flagelli plaga liuorem facit; plaga autem linguæ commi-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0138.jpg/>
@@1@<SE138>Auditores circa p&#x0153;nam commißi vt peccare queant. 119
<duolan 2><-P>nuet ossa. Multi ceciderunt in ore gladij, sed nonsic,
quasi qui interierunt per linguam suam. Hinc illa Diui
Nili sententia in Capitibus Paræneticis Cap. 2.<marginalia>D. Nilus.</marginalia>
Satiùs est temerè mittere lapidem, quàm verbum. Quis
ergo neget à lingua ingentia & nocumenta &
damna prouenire.</P>
<P>  <absatz-nummer>66</absatz-nummer> Quod autem ad iniuriam spectat certo<marginalia>Aqua &|iniuriæ no-|tabiles.</marginalia>
est certius eam in verbis frequentiùs, quàm in re-
bus deprehendi. Vnde Theologi omnes resti-
tutionis obligationem agnoscunt, quando alicu-
ius fama verbis est alterius denigrata. Immò in-
iuria specialiter de verbali dicitur, teste Vlpiano
L. 1. D. de iniurijs & famos. libell. Et ita communi
vsu acceptum: vt pro contumeliâ sumatur,
quod & dictum ab Vlpiano. Pro illis ergo me-
ritò Conseruatores adhibentur, & ab Auditori-
bus rem justè expendentibus approbandi: est<marginalia>Vnde eui-|dens discur-|sus pro casu|præsenti.</marginalia>
enim euidens huiusmodi demonstratio. Pro no-
toriis iniuriis possunt Conseruatores deputari: in
verbis possunt esse magnæ, & notabiles iniuriæ:
ergo pro illis possunt Conseruatores judices de-
putari. Et hæc in Indiis præsertim attendenda;
in quibus maximè oportet, vt Religiosi curam
habeant de bono nomine; cùm de conuersione
infidelium, & promotione fidei agere debeant;
cui etsi positiuè non incumbant, debent tamen
impedimento non esse, quo minùs regnum Chri-
sti merito & numero, juxta Ecclesiæ preces, au-
geatur. Nec plura hoc loco de Conseruatoribus,
cùm plura dici possent, sed quæ conscientiæ ne-
gotium non ita concernere videantur, de quibus
consuli etiam potest Dom. Villaroel Parte 1. pa-
cificæ gubernationis, Quæst. 6. Artic. 13. vbi Dom.
Solorzano conformia proponit. Et Domin.
Reyna de Perfecto Prælato, Tomo 1. Libr. 2. Tra-
ctat. 2. Cap. 8.</P>
<Z><A+2>CAPVT X.</A+2></Z>
<negEZ><A+1>Circa inquisitionem de commissis mer-
cium prohibitarum, vulgo, de con-
trauando, qualiter delinquere Indici
possint Auditores.</A+1></negEZ>
<Z><A+1>§. I.
Pro resolutione Assertio duplex.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>67</absatz-nummer> <INI3>E</INI3>X Sinâ, Philippinis, & Nouâ-Hispa-
niâ merces quædam per leges Indi-
cas prohibentur, eò quòd earum in
Prouincias alias aduectio communi vtilitati obsi-
stere judicetur. Huic ergo inquisitioni quidam
Auditorum assistit, quæ seuera satis esse solet,
mercium clancularia exportatione aduectarum
amissione. In qua tamen suæ solent sordes aua-
ritiæ familiares admisceri, quæ si judices ipsos
attingant, sunt dubio procul turpiores. Pro
quibus</P>
<P>  Dico Primò. Auditor circa prædicta inqui-<marginalia>Assertio 1.|peccare|grauiter|conniuen-|do.</marginalia>
rens grauiter peccat, si à sua obligatione dege-
nerans, ita dissimulet, vt prohibitæ merces in
Prouincias istas inducantur. Id constat; quia
leges prohibentes justæ debent judicari, & maxi-
mè ab iis, quibus specialis earum custodia à Rege,<-P>@@

<-P>& qui suo nomine jus dicunt, iniungitur. Vi-
deantur dicta num. 57. & cùm aliàs communis in
eo vertatur vtilitas in re momenti non parui, ex
eo fit sine graui non posse crimine violari. Et<marginalia>Legem re-|spectu eor&#x0169;|non esse|p&#x0153;nalem.</marginalia>
quidem doctrina illa de lege p&#x0153;nali, quæ à mul-
tis traditur, non scilicet obligare in conscientiâ,
hîc applicari nequit; quia tantùm in illos cadere
potest, qui merces aduehunt, & earum commis-
sione satis puniti censentur, vt non vltra damna-
tionis æternæ supplicio videantur subiiciendi,
juxta dicta Titul. 2. cap. 9. non verò in Iudices, qui
non ex vi legis directè, sed ratione officii ad ea-
rum obseruantiam obligantur. Videatur etiam
P. Suarius de legibus Lib. 5. Cap. 11. num. 6. P.
Fragosus Tom. 1. pag. 942. num. 72. & pag. 945.
num. 80. & P. Thomas Sancius Tom. 1. Consiliorum
lib. 2. Cap. vnico dub. 9. num. 5.</P>
<P>  <absatz-nummer>68</absatz-nummer> Dico secundò, Auditor in casu prædi-<marginalia>Assertio 2.|ad restitu-|tionem te|neri ijs, qui-|bus p&#x0153;na|erat appli-|canda.</marginalia>
cto dissimulans, tenetur ad restitutionem facien-
dam iis, quibus merces tales erant applicandæ,
juxta legum dispositionem: sic citati, ex quibus
P. Sancius magis juxta terminos quæstionis lo-
quitur §. Ad tertium. Sicut & P. Rebellus Lib. 1.
de Restitutione Quæst. 16. num. 2. cum Gabriele, &
Soto, P. Molina Disputat. 739. num. 5. qui & alios
affert, & iis addendus Nauarra Lib. 3. Cap. 4. num.
141. & est expressa decisio L. Properandum §. Sin
autem alterutra. Et §. Sancimus C. de Iudic. Vbi qui
peccant in omittendo, tenentur ad interesse in
totum. Ratio est, quia ex officio tenentur ad
impediendum juxta nuper dicta: qui autem im-
pedire ex officio tenetur, & non impedit, ad re-
stitutionem obligatur, cùm peccatum eius sit
contra justitiam commutatiuam; neque enim
contra distributiuam est, neque contra legalem, &
vindicatiuam, vt constat.</P>
<P>  Dices teneri quidem ex justitia commutatiuâ,<marginalia>Nec tant&#x0169;|ad partem|salarij.</marginalia>
sed tantùm ad partem salarii, non verò ad p&#x0153;nam,
Regiæ Cameræ aut denuntiatori applicandam.
Verùm hoc non vrget; nam tenetur pro damno:
atqui damnum non est proprium, sed aliorum;
aliàs numquam ratione damni ex officii pessimâ
administratione secuti alia obligatio restitutionis
consurgeret, nisi quæ ad partem salarii perti-
neret.</P>
<P>  <absatz-nummer>69</absatz-nummer> Quæ instantia est quidem vrgentissi-<marginalia>Sententiam|contrariā|qui teneāt.</marginalia>
ma: nihilominùs sunt, qui censeant judicem
non condemnantem ad mercium talium amis-
sionem, & sic fiscum, aliosque tali emolu-
mento fraudantem, ad restitutionem non ob-
ligari: quia talis judex non constituitur pri-
mariò ad locupletandum fiscum, sed ad legum
obseruantiam procurandam, ob illarum vtilita-
tem. Sic cum aliis Pharaonius in Append. Tract. 2.
Sess. 10. Casu 4. Bonacina Tomo 2. Disput. de Resti-
tutione Quæst. 2. Puncto 11. num. 11. Diana Parte
3. Tractat. 5. Resolut. 52. & Tract. 6. Resolut. 35.
§. Tertiò Iudex. Escobar del Corro Tractat. de Vtro-
que foro. Articulo 4. num. 75. Thomas Hurtadus
Tractat. vltimo Resolut. 12. P. Azor Parte 1. Libr. 5.
Cap. 8. quæst. 5. in fine P. Tannerus 2. 2. Disputat. 4.
Quæst. 6. num. 81. & P. Gaspar Hurtadus Disputat.
5. de Iustitia, & Iure, difficult. 10. §. Vnde debitor.
P. Becanus de Legibus Cap. 7. quæst. 9. num. 4. Quo-
rum sententia ob grauium scriptorum sic tenen-
tium auctoritatem non potest penitus reprobari:
illius tamen fundamentum non videtur solidum,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0139.jpg/>
@@1@<SE139>120 Thesauri Indici Titulus IV. Cap. X.
<duolan 2><-P>jam scilicet adductum, de fine principali legis, qui
non est Fisci aut alterius, de cuius interesse agi-
tur, locupletatio. Quia negari nequit quin judex<marginalia>Eorum non|esse solidum|fundamen-|tum.</marginalia>
ad omne id constituatur, pro quo illius est dili-
gentia necessaria, & ad legis totale complemen-
tum spectat. Vnde euidens est constitui, vt legem
faciat impleri, exequendo p&#x0153;nam, quando de
illius ipsi violatione constiterit; & si ad locuple-
tandum Fiscum, aut alios, qui inde emolumen-
tum habere possunt, saltem minùs principaliter,
sine eo enim vim non haberet lex; ergo ex eo,
quòd finis minùs principalis sit, non tollitur re-
stituendi obligatio. Consequentia patet: nam
licèt minùs principalis sit, est tamen absolutè talis:
ergo & parit absolutam obligationem. Antece-
dens constat ex dictis; vnde videtur euidens
consequentia: pro quâ vrgeo. Nam lex talis duo
præcipit, & non inferri merces, & p&#x0153;næ manere
obnoxios secùs facientes: & vtriusque cura ju-
dicibus demandatur, & ita ex officio ad vtrum-
que tenentur; quia circa vtrumque versatur lex.
Atqui pro eâ parte, quà p&#x0153;nam spectat, interesse
Fisci, aut aliorum agitur; ergo dum non exe-
quuntur, ad restitutionem obligantur. Illatio est
clara: nam ea ratione ad obligationem restitu-
tionis vrget lex, cùm finis eius principalis est
commodum, & interesse eam statuentis. Si quid<marginalia>Quæ di-|uersitas sit|ex ratione|finis minùs|principalis.</marginalia>
ergo diuersitas illa finis principalis, & non prin-
cipalis euincit, id tantùm est, vt eius obseruatio-
nem non curans, ad quam ex officio tenetur,
non ex principali fine, sed ex minùs principali, ad
restitutionem teneatur, ex suppositione scilicet,
vt in iis contingit, qui damni minùs principales
causæ sunt, & solùm tenentur restituere ex suppo-
sitione, quòd alii obligationi huiusmodi desint,
vt est in materiâ de restitutione notissimum.
Videatur P. Molina, benè etiam sed aliter vr-
gens.</P>
<P>  <absatz-nummer>70</absatz-nummer> Dici potest: ex eo, quòd emolumen-<marginalia>Talem esse|Principis|volunta-|tem.</marginalia>
tum, quod ex p&#x0153;na sequitur, sit finis minùs prin-
cipalis, vel quasi consequens principalem; suffi-
cienter colligi voluntatem Principis non esse ad
restitutionem obligare. Sed certè responsio ista
minimè potest subsistere, quæ ex dictis potest
efficaciter confutari: nam Princeps statuens le-
gem, vult manifestè habere id, quod amittendum
præcipit, & ad cuius executionem judicem de-
signat: ergo & consequenter vult non pati
damnum amissionis eius, ad quod habet ius, si
fuerit deprehensum; nec quemquam sibi in hu-
ius emolumenti acquisitione esse contrarium:
ergo & damnum ex violatione talis legis conse-
cutum sibi reparari. Antecedens est clarum, &
consequentia non minùs: nam hac ratione cu-
stos vineæ aut segetis tenetur ad restitutionem
damni ex eius dissimulatione prouenientis; quia
est quid consequens ad voluntatem, quâ custo-
diri res suas vult, pro quo & stipendium præstat,
vt damnum ex infideli custodia resultans repa-
retur. Et certè, qui custodem apponit, ex prima-
ria intentione non vult damnis locupletari, sed
res suas sibi custodiri: aliud autem secundarium
est; sed quia exui officii subsequitur, absoluta
obligatio subest, non secùs acsi id ad primarium
finem pertineret.</P>
<P>  <absatz-nummer>71</absatz-nummer> Benè verum est, P. Molinæ stare limi-<marginalia>Quando a-|liter possit</marginalia>
tationem posse, qui ait prædictam doctrinam<-P>@@

<-P>procedere, nisi Iudici, aut Officiali alteri con-<marginalia>de illa præ-|sumi.</marginalia>
stet, aut absque dubio præsumatur, munus non
cum tanto onere esse sibi iniunctum, vt teneatur
eas p&#x0153;nas cum onere exequi, aut nisi verosimili-
ter præsumat illum, qui id munus sibi iniunxit,
contentum fore, vt in euentibus, in quibus dissi-
mulat, eas non exequatur; in dubio autem circa
dicta tenetur inquirere, & se voluntati eius ac-
commodare restitutionis obligatione. Quibus<marginalia>Sufficere|probabilem|præsumptio-|nem.</marginalia>
addi potest non esse necessarium, vt absque du-
bio id sibi constet, si dubium non merè tale sit,
sed probabilitati adnexum: quod tunc accidet,
cùm experientia constet, non cum eo rigore cir-
ca dissimulantes procedi, sed Principem aliâ eos
solitum animaduersione percellere. In casu au-<marginalia>Sed non in|casu, de|quo agitur.</marginalia>
tem nostro nihil tale intercedere existimo; quia
cum nullo dissimulante ita benignè actum est, eò
quòd dissimulationes tales non soleant plenè
probari, nec sit, qui audeat contra judices huius-
modi supremos insurgere, nisi fortè in Syndica-
tu, quando jam ob lapsum temporis difficiles sunt
redditæ probationes. Vide Pharaonium Tract. 2.
Sess. 2. Casu 17.</P>
<Z><A+1>§. II.
Duæ aliæ Assertiones & Doctrina
multiplex.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>72</absatz-nummer> <INI2>D</INI2>Ico Tertiò: si Iudici, de quo loqui-<marginalia>Assertio 3.|si detur ali-|quid pro|dissimula-|tione, quæ|obligatio|inde resul-|tat.</marginalia>
mur, aliquid pro dissimulatione de-
tur, circa graue peccatum, quod committit acci-
piens, dubium esse nequit juxta dicta; circa
obligationem autem restitutionis; si rationem
muneris habeat, procedit doctrina tradita Titul.
præcedenti. Cap. 4. & hoc ipso. Cap. 2. Si verò
rationem solutionis veræ, quamuis palliatæ ob
violatam officii legem, est nouus titulus, ut non
teneatur ad restitutionem juxta eorum senten-
tiam, qui dicunt acceptum à Iudice ob iniustam
sententiam non esse obnoxium restitutioni,
quam inter alios tenent Bonacina Tomo 1. Dispu-<marginalia>Pro iniusta|sententia|posse ali-|quid recipi|aliquorum|sententia.</marginalia>
tat. 1. de Restitutione Quæst. 3. Puncto 3. num. 8. P.
Molina Disputat. 94. §. Contraria sententia. P. Les-
sius Libr. 2. Cap. 14. num. 54. & 55. P. Fragosus
Tomo 1. pag. 416. In principio. Quorum ratio
est: onus quod supra se Iudex assumit esse pre-
tio æstimabile, grande siquidem est, cùm fortu-
nas suas, honorem, & officium amissionis expo-
nat periculo. Neque obstat actionis turpitudo,
nam datum pro actione turpi, licitè potest retine-
ri, vt est communissima sententia: pro quâ Au-
ctores congerit Diana Parte 1. Tractat. 16. Resol.<marginalia>Quorum|auaritia|damnata.</marginalia>
38. quibus & addi plures alii possent. Sed
licèt prædicti ab onere restitutionis liberari pro-
babiliter possint; illis tamen auaritiæ laqueis ir-
retitis, & in desideria non solùm inutilia, sed exi-
tialia ruentibus, quæ mergunt homines in interi-
tum, iuxta Doctrinam Apostoli 1. Tim. 6. v. 9. di-
cere non immeritò quispiam poterit: Pecunia ve-
stra vobis sit in perditionem.</P>
<P>  <absatz-nummer>73</absatz-nummer> Dico quartò. Auditores Indici neque-<marginalia>Assertio 4.|non posse|parte&#x0303; con-|demnatio-|nis sibi ap-|plicare.</marginalia>
unt sibi applicare tertiam partem ex condemna-
tionibus commissorum; quam antiquiores leges
concedebant, quandoquidem id nouioribus ve-
titum inuenitur, de quibus D. Solorzanus Lib. 4.
Cap. 3. num. 56. & in Politicâ Lib. 5. Cap. 3. pag. 172.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0140.jpg/>
@@1@<SE140>Auditores circa p&#x0153;nas commißi vt peccare queant. 121
<duolan 2><-P>§. Solo quiero & seqq. Vbi sub dubio ait nouiores
leges, aut reuocatorias esse veterum, aut cum
earum obliuione dispositas. Ex quo immeritò<marginalia>Difficultas|circa obli-|gationem|in conscien-|tia ob leges|priores con-|trarium|statuentes.</marginalia>
quispiam addubitet an obligent in conscientiâ.
Quod fundari potest ex eo, quòd correctio le-
gum vitanda est, ex leg. vlt. C. de Appellationibus.
& ex Cap. cùm expediat, de electione in sexto. ac re-
ceptissimâ sententiâ Doctorum: ergo vbi non
constat de legislatoris voluntate, prioris disposi-
tioni standum est, & licet ignorantia legis non
præsumatur in legislatore, ex Cap. licet de constitu-
tionibus in sexto, & Cod. de Testamentis l. Omnium.<marginalia>Quando|ignorantia|possit in le-|gislatore|præsumi.</marginalia>
Id tantùm est firmum quando lex prior est inser-
ta in Corpore iuris, vt etiam constat ex L. sed &
posteriores, de legibus ibi Nisi contrariæsint; quod ta-
men in casu præsenti non contingit; cùm non
constet tempore datæ posterioris legis, priores
in Corpore Indici iuris extitisse. Præterquam
quòd probabiles aliæ doctrinæ sunt, iuxta quas
ignorantia in legislatore præsumitur, ne abroga-
tio legis admittatur, vt quando prior lex est spe-
cialis, & posterior generalis, de quo P. Suares lib.
6. de legibus Cap. 27. num. 13. & quando ex præ-
sumptione scientiæ aliquod sequitur inconue-
niens, vt quòd violauerit iuramentum de non
abrogandâ lege, aut similium, de quo P. Palaus.
Tom. 1. Tract. 3. Disp. 5. Puncto 2. §. 1. num. 8.
ergo, & in casu nostro præsumi ignorantia po-
test, cùm aliàs constet in legibus Indicis frequen-
tem contrarietatem reperiri; quæ ex eo accidit,
quòd Indiæ valde remotæ sint, & relationes
non consonent, de quo superiùs non semel di-
ctum.</P>
<P>  <absatz-nummer>74</absatz-nummer> Sed hæc non vrgent: quia doctrina, de<marginalia>Nihil ex|præfata do-|ctrina con-|trarium|sequi As-|sertioni.</marginalia>
abrogatione legis per contrariam illi, receptissima
est, & generaliter procedit, non solùm quando
prior in Corpore iuris continetur, sed etiam de
statutis, quæ fiunt à particularibus communita-
tibus, vel legislatoribus, qui scire possunt, & de-
bent sua statuta, vt bene P. Suarez supra num. 12.
iuxta omnium mentem. Vbi illud addendum:
etiamsi legislator priorem legem ignoret, pro
posteriore illius voluntatem stare, quæ est iuri
communi conformis, iuxta quòd, cùm contra-
riæ sunt leges, pro posterioris valore iudican-
dum. Deinde: schedulæ ille priores nimis quan-
tùm erant notæ, quia in volumine Indicarum
contentæ, vnde à Consiliariis omnibus supremi
Indiariarum Consilij non potuerunt ignorari.
Probabiles autem doctrinæ illæ non faciunt ad<marginalia>Probabiles|doctrinas|adductas|nihil ad|rem fa-|cere.</marginalia>
rem, quia prior de lege speciali, & generali ap-
plicari nullo modo potest, quia vtraque in casu
præsenti specialis est, cum Iudicibus commisso-
rum loquens, qui ex Togatis designantur: &
quando leges tales sunt, posterior debet præua-
lere, vt cum communi Doctorum assensu docet
P. Suarez num. 12. citato; doctrina autem altera
de inconueniente, à præsenti instituto valde alie-
na est: quia in eo, quòd posterior valeat, incon-
ueniens nullum est, immò conuenientiæ maxi-
mæ, quas leges Regiæ expromunt, dum sic in il-
lis habetur: Porque teniendo como tienen, salario<marginalia>Legis te|nor.</marginalia>
mio, por razon de sus plaças, y officios. No era Iusto se
los permitiesse lleuar las dichas tercias partes. Quod
autem vltimò dicebatur, nullius momenti est:
tum quia iam per dicta satisfactum, & notitia suf-
ficiens demonstrata. Tum etiam: quia res hæc<-P>@@

<-P>non est ex iis, quæ in relationibus ex Indiis trans-
missis fundantur, sed in rei ipsius conuenientiâ,
quam, vt vidimus, verba legis manifestant. Tan-<marginalia>Oppositum|non esse|probabile.</marginalia>
dem sic est praxi inconcussâ receptum: vnde exi-
stimo oppositum omni esse probabilitate desti-
tutum. Quidquid Dom. Solorzanus num. 57.
& seqq. & in Politicâ pag. 773. §. Y esto. in con-
trarium videatur adducere, cum Carleualio, le-
gum auctoribus eo in Iudicio condemnatis. Li-
cet ergo commissio ista non adhæreat necessariò
Auditorum officio, salarium tamen ad illius labo-
rem se extendit, quia sub eo onere datur, sic de-
clarante Senatu, vt si subeundus sit, nihil debeat
ampliùs corrogari.</P>
<P>  <absatz-nummer>75</absatz-nummer> Non ergo hîc locum habet doctrina P.<marginalia>Doctrinam|P. Molinæ|liberantis|ab obliga-|tione resti-|tutionis hic|locum non|habere.</marginalia>
Molinæ suprà, vt quando p&#x0153;næ ipsismet mini-
stris publicis essent legibus applicatæ ad nullam
restitutionem teneantur: & vt quando ex parte
ipsis essent applicatæ, non teneantur ad restitu-
tionem eius partis, quę ipsis esset applicata. Quod
procedit quando legem violantes ministri tales
deprehensos in commisso minimè condemna-
runt. Nam de Auditore Iudice loquendo, si<marginalia>Cui fa-|cienda re-|stitutio.</marginalia>
quid accipiat, iam vidimus non posse hac se do-
ctrinâ tueri, cùm nihil illi per legem appli-
cetur. Aliunde autem doctrina ista difficilis ap-
paret, casui, de quo loquimur, applicata;
quia lex applicat tertiam partem ministro, qui
suo officio rectè fungitur; qui autem dissimu-
lat, legis præuaricator est; ergo ad præ-
mium illud non habet ius, ex quo fit, quòd si
aliquid accipiat, illud iustè retinere nequeat. Re-
stituat ergo: sed cui? Nam fisco non debetur,
cui suæ designatæ sunt partes; nec auctori com-
missi, quia per legem est eo priuandus; neque a-
lius extat ad quem videatur pertinere. Si dicas
restituendum fisco ex ordinationibus Audientiarum
Indicarum Anni 1563. Cap. 17. vbi statuitur sub
p&#x0153;na quadrupli tertiam partem non accipien-
dam à Iudice: cùm dispositio illa p&#x0153;nalis sit, &
p&#x0153;nam adeò seueram contineat consonans l.
Sancimus C. ad L. Iuliam repetun. contra malè ca-
pientes aliquid ratione officij publici; ante iu-
dicis sententiam non obligat reum: de quo Cita-<marginalia>Legem p&#x0153;-|nalem ante|sententiam|non obli-|gare ad re-|stitutione&#x0303;.</marginalia>
ti num. 69. qui ex eo etiam probant iudicem non
teneri ad compensationem p&#x0153;næ fisco, aut aliis
acquirendæ. Et prætereà P. Thomas Sancius
lib. 9. de Martrim Disp. 30. num. 1. & lib 2. Operis
moralis. Cap. 22. num. 7. & 8. P. Palaus Tom. 1.
Trac. 3. Disp. 2. Puncto 2. P. Fragosus To. 1. pag. 421.
num 64. Qua ratione p&#x0153;na dupli, quam Conci-
lium Tridentinum statuit. Sessione 24. Cap. 3. de<marginalia>Circa spe-|cialem p&#x0153;-|næm dupli|à Tridenti-|no imposi-|tam id sta-|tuit quo-|rumdam|sententia.</marginalia>
Reformatione, quæ & extat in Cap. exigit, de Censi-
bus in Sexto; ante sententiam non obligat. Pro
quo Nauarrus Consilio 11. de Censibus. Meliùs er-
go dici potest restituendum ei, qui dedit, stante
sententiâ de obligatione restitutionis: quia si iste
non potuit accipere, neque alius dominium
transferre; vnde domino est reddendum. Nec
verum est eo debere priuari, nisi fortè id, quod
debet ex mercibus ipsis prohibitis, sit; tunc enim
videndum quid lex disponat, & iuxta id restitu-
tio facienda: & in mercibus sericis, quæ ex Sina<marginalia>Quod cùm|cōmiss&#x0169; est|in merci-|bus prohi-|bitis.</marginalia>
afferuntur, magnus solet obseruari rigor, & ali-
quando in Regiis apothecis visæ computresce-
re; aliquando non ita. Redduntur ergo Re-
giis ministris, & ipsi, quid de illis sit faciendum,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0141.jpg/>
@@1@<SE141>122 Thesauri Indici Titulus IV. Cap. XI.
<duolan 2><-P>Prorege consulto, prouidebunt: Iuxta id, quod
præcipitur in schedula Anni 1620. quòd scilicet
in Hispaniam remittantur. Sed quis erit red-
dens, & laudabimus eum? Fecit enim mirabilia
in vitâ suâ.</P>
<Z><A+2>CAPVT XI.</A+2></Z>
<negEZ><A+1>De Auditore pro defunctorum bonis Iu-
dice constituto. Et qualiter illius
possit conscientia in huius officij exe-
cutione grauari.</A+1></negEZ>
<Z><A+1>§. I.
Explicatum officium & prior pro illo
resolutio.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>76</absatz-nummer> <INI3>S</INI3>Anctum quidem hoc Regum nostro-<marginalia>Tribunalis|pro defun-|ctorum bo-|nis institu-|tio.</marginalia>
rum inuentum, vt ab intestato dece-
dentibus, aut quorum hæredes ab-
sentes sint, vel etiam legatarij, piaque opera in
Hispaniâ facienda mandauerint, non desit, qui
eorum vltimas impleri faciat voluntates; Peruiæ
sunt enim semper iniuriis facultates absentium, &
quodammodò videtur occasio homines in delictum tra-
here, quæ non potest animum prouidentis de resulta-
tione terrere, vt Cassiodorus scribit Lib. 1. 15. Vnus<marginalia>Cassiodo-|rus.</marginalia>
ergo ad munus hoc Auditorum adlegitur bien-
nali successione, ab vnâ classis expeditione vsque
ad aliam, quando collecta solent remitti bona;
sic enim rectæ administrationi visum est oppor-
tuniori posse industriâ responderi. Suum igitur
Iudex talis habet tribunal cum necessariis mini-
stris, & caussas omnes in primâ cognoscit, & con-
cludit instantiâ, quæ ad talem spectant colle-
ctionem. Potest tamen circa hoc multipliciter
peccari, & quod sanctè institutum est, in damna-
tionis argumentum detorqueri: circa quod</P>
<P>  <absatz-nummer>77</absatz-nummer> Dico primò. Cùm arca haberi debeat<marginalia>Assertio 1.|Peccare|grauiter|Auditorem|clauem|arcæ aliis|tradentem.</marginalia>
trium clauium pro bonis prædictis asseruandis,
quarum vnam ipse habere debeat Auditor, duas
alias præcipui ministri; peccat ille grauiter, si
eam non teneat apud se, sed aliis tradat, aut non
assistat quando est aliquid extrahendum. Id
constat; quia ex negligentiâ, aut nimiâ confi-
dentiâ istâ, statim apparet, quàm ingentia possint
incommoda resultare, & quidem lex ita dispo-
nens, de qua Dom. Solorzanus Lib. 4. Cap. 7. n. 6.
& in Politicâ lib. 5. Cap. 7. pag. 799. §. Pero final-
mente, nihil superuacuum in hac cautione præscri-
bit; ergo id ad plenam securitatem omnino ne-
cessarium iudicauit; qui ergo circa hoc negligen-
ter se habet, grauiter peccat, quia ex eo fit plenam
securitatem non haberi. Videat iudex, si in ar-
ca tali suas haberet facultates, an illius clauem à
se pateretur auelli, & inde colligat qualem erga
bonorum ad defunctos spectantium curam, &
custodiam debeat adhibere. Non hoc quidem<marginalia>Ex lata|culpa obli-|gationem|esse restitu-|tionis cum|graui pec-|cato.</marginalia>
leuis, aut leuissimæ culpæ negotium est, sed latæ:
quæ cùm datur, communis Doctorum sententia,
Juri sic disponenti, conformis, graue in eo piacu-
lum cum restitutionis onere recognoscit. Pro
quo videri potest. P. Lessius lib. 2. Cap. 7. n. 24.
& Bonacina Tom. 2. Disp. 3. quæ est de contracti-
bus Quæst. 1. Puncto 6. & alij passim, qui cul-<-P>@@

<-P>pam latam sic explicant, vt sit defectus diligen-<marginalia>Quando|contingat.</marginalia>
tiæ in re alterius custodiendâ, quam solent ho-
mines adhibere in suis rebus custodiendis. Si er-
go quis thesaurum suum habens in arca, alteri
clauem non traderet, vt apud se diutiùs haberet,
aut cùm extrahendum aliquid esset, id minimè
alterius curæ committeret; signum manifestum
est, in huiusmodi defectu erga arcam dictam cu-
stodiendam, graue ab Auditore iudice crimen
admitti. Ante annos aliquot vidimus in hac Re-
gum vrbe notabile in hoc genere portentum: ex<marginalia>Furtiuum|portentum.</marginalia>
arcâ enim dictâ immensa est diuitiarum copia
furtim extracta, pessimi tabellionis industriâ, qui
erat è tribus clauigeris vnus, iuxta id, quod lege
disponitur: & licet solus in p&#x0153;na fuerit suspen-
dio addictus, culpa tamen solius non fuit, cùm de-
positum illud atte&#x0303;tiori seruari custodiâ debuisset.</P>
<Z><A+1>§. II.
Duplex pro eodem Assertio.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>78</absatz-nummer> <INI2>D</INI2>Ico secundò. Iudex prædictus graui-<marginalia>Assertio 2.|Peccare|item gra-|uiter ex-|pensarum|multiplica-|tione.</marginalia>
ter peccat, & cum restitutionis onere
in collectione bonorum expensas multiplicans,
vt ministros, aut familiares ita sibi obsequentio-
res reddat, aut aliis humanis respectibus, vbi di-
uini tantùm attendendi. Hoc ita est planum, vt
non egeat probatione: in quo sæpiùs peccare
communis testatorum persuasio videtur com-
probare, qui, vt bona, quæ relinquunt, in pote-
statem tribunalis huius non veniant, & sic dimi-
nutionem notabilem patiantur, hæredes confi-
dentiarios designant, & facienda in Hispaniâ o-<marginalia>Non pecca-|re hæredes|confiden-|tiarios as-|signantes.</marginalia>
pera pia aut alia tribuenda legata eorum fidei
committunt, instructione secretâ. Fit ergo pie-
tatis depositum auaritiæ spolium, & grandis
quandoque censûs expensarum titulo ad mise-
randam redigitur paruitatem. Non ergo pec-
cant si in extremis disponentes, vt rebus suis con-
sulant, neque ipsis operam præstantes suam, vl-
timarum voluntatum administri meliores.</P>
<P>  <absatz-nummer>79</absatz-nummer> Vbi dubitari potest an executores tales<marginalia>Hæres con-|fidentia-|rius an|iurare|possit ce-|lans veri-|tatem.|Pro quo|probabiles|doctrinæ|adducun-|tur.</marginalia>
à iudice præfato sub iuramento interrogati, veri-
tatem dicere teneantur, vel abstractione aliquâ
eam possint occultare. Ad quod dico non te-
neri, si contra eos semiplena probatio non sit,
iuxta satis receptam sententiam, quam tenent P.
Lessius Lib. 2. Cap. 31. Dub. 3. num. 8. P. Thomas
Sancius Lib. 3. Operis moralis, Cap. 6. num. 26. vbi
quamplures adducit. P. Vincentius Tancredi
de Religione Tract. 4. libr. 3. Disp. 3. numer. 26. & alij.
Idem etiam dicendum, si dubitet an iuridicè in-
terrogatur: quod etiam tenet P. Lessius. suprà<marginalia>Si dubitet|de iuridi-|ca interro-|gatione.</marginalia>
num. 10. P. Vincentius. §. Vel si dubium. P. Fa-
gundez lib. 2. in Decalogum Cap. 11. num. 18. addu-
cens præter P. Lessium citatum, Caietanum, So-
tum, & Adrianum. Cuius sententiæ non est leue
fundamentum, quòd in dubio potiùs fauendum
est reo, nec certum onus ab incertâ est potestate
sub p&#x0153;nâ æternæ damnationis admittendum. Si<marginalia>Et et iamsi|legitima|quia fa-|ctum non|est crimi-|nosum.</marginalia>
autem legitima ad interrogandum fundamenta
sint, etiam in eo casu probabile est non obligari
ad manifestandam veritatem sed amphibologiâ
vti posse, dicendo testatoris voluntatem eam esse,
quam verba testamenti declarant, eam inquam,
quoad scripturam, quia sic scribi voluit vel aliter,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0142.jpg/>
@@1@<SE142>De Auditore Iudice bonorum Defunctorum. 123
<duolan 2><-P>si sub aliâ verborum formâ interrogatio propo-
natur. Probatur ex doctrinâ P. Sancij suprà n.
29. vbi aitquoties factum exterius contra legem
excusatur à culpa ratione alicuius circumstantiæ,
posse rogatum iuridicè de illo facto, id negare,
intelligendo de facto criminoso. Quod & tenet
Diana Part. 3. tr. 6. res. 3. §. 15. P. Lessius suprà n. 14.<marginalia>Etiamsi|venialiter|tale sit.</marginalia>
addens id ver&#x0169; esse, etiamsi factum contra legem
non excusetur à culpâ veniali. Item ex doctrina
eiusde&#x0303; P. Sancij suprà n. 24. vbi ait iuridicè interro-
gatum posse æquiuocatione vti, quando non te-
netur ob aliquam caussam testimonium ferre; vt
quia ipsi damnum notabile sequeretur &c. In<marginalia>Et ratione|damni &c.</marginalia>
casu autem nostro ita contingeret, quia verita-
tem aperiens non parum grauari posset, tum vt
legis transgressor, quamuis verè talis non sit;
quia lex Iudicem bonorum defunctorum consti-
tuens, neminem vetat considentiâ vti, aut iuxta
eam procedere, sed iuxta manifesta prouidentiam
vult Regiam exerceri. Tum item, quia plura ex-
torqueri possent, quàm re ipsâ sibi concredita
fuerint, & litibus molestissimis pro eo, quod sua
nihil interest, perturbari: & doctrinam dictam
probat P. Tancredi citat. n. 26.</P>
<P>  <absatz-nummer>80</absatz-nummer> Et propter eamdem rationem ingentium<marginalia>Habentem|bona de-|functorum|non teneri|manifesta-|re.</marginalia>
detrimentorum in facultatibus relictis, poterit
quis habens aliqua defuncti ab intestato bona, aut
de quibus, etiamsi testatus fuerit, non constat, eò
quòd testamentum factum aliquot per annos an-
te mortem fuerit, ea non manifestare iudici, sed
cum omni securitate ad hæredes transmittere; sic
enim voluntatem defuncti meliùs exequitur, &
viuentium vtilitati meliùs consulitur. Quod a-
liunde potest ostendi, ex communi scilicet sen-
tentia de legibus in præsumptione fundatis, quod
scilicet non obligent, quando præsumptio in ca-
su particulari deficit, & quando finis adæquatus
cessat in particulari: pro quo quamplures Aucto-<marginalia>Esse legem|in præsum-|ptione fun-|datam.</marginalia>
res adducit Diana Part. 1. Tract. 10. Resolut. 27.
& 28. Cùm ergo finis legis statuentis præfatum
iudicem, ille sit, vt morientium voluntates im-
pleantur, & eò quòd non ita impleri, cùm exe-
cutio priuatis personis committitur, bonis con-
iecturis præsumatur: ex eo habetur posse quem-
uis prædicta exequi, in quo præsumptio talis
nullum habet fundamentum; cùm aliunde maior
in eo deprehendatur pro viuis, & mortuis vtili-
tas, quam præsertim Catholici Reges talibus sta-
tutis intendunt.</P>
<P>  <absatz-nummer>81</absatz-nummer> Dico tertiò: Peccat grauiter iudex præ-<marginalia>Assertio 3.|Graue et-|iam esse|peccatum|retardatâ|executione.</marginalia>
dictus, cuius negligentiâ executio circa bono-
rum dispositionem retardatur. Ratio est clara:
quia ex tali retardatione grauia sequuntur in-
commoda. Nam inprimis defunctorum non
implentur voluntates. Deinde iidem multis ani-
marum suarum suffragiis defraudantur. Quin et-
iam ij, ad quos bona spectant, eorum fructu pri-
uantur. Ob quas rationes peccati grauis rei iu-
dicantur testamentorum executores, qui dispo-
sitiones testatorum diutiùs protrahunt. Pro quo
videri potest P. Molina Disput. 251. §. dubium
item. P. Thomas Sancius Tom. 2. Consilior. lib. 4.
Cap. 1. Dub. 53. qui alios adducit, præsertim
Conclus. 4. Quæ autem sit notabilis dilatio non<marginalia>Quæ sit di-|latio nota-|bilis.</marginalia>
potest certis regulis designari L. Nulli. C. de Epis-
copis, & Clericis dicitur, sine vlla cunctatione. Quis
autem non videat per menses aliquot cunctan-<-P>@@

<-P>tem, dici non posse sine vllâ exequi cunctatione.
Sunt tamen, qui in Sacerdotibus ad Missas di-
cendas ob stipendium receptum obligatis, duos
menses non censeant notabile esse spatium, bene
autem vlterius. Pro quo videri potest Diana<marginalia>Sententiæ|circa obli-|gationem|dicendi|Missas.</marginalia>
Tom 1. Tract. 14. Resolut. 25. & Hieronymus
Garcia in Summa morali de Sacerdotio Tract. 3. diffi-
cult. 10. dub. 8. & dicenda à nobis infrà in Appen-
dice pro Clericis post Titulum. 19. numer. 3. Iuxta
quod in casu nostro idem poterit non improba-
biliter sustineri. Quamquàm in ordine, ad ea,
quæ ad Hispaniam sunt transmittenda, aliter
philosophandum videatur. Si enim ob negli-
gentiam duorum mensium elabatur occasio
transmissionis, spatium iam nimis longum est;
cùm annus prætereà integer expectandus sit, qui
inter expeditiones classis solet currere, si autem
non elabatur occasio, neque propter dilationem
debita fiant deterioris conditionis, quæcumque
illa sit non videtur graue in illâ peccatum reperi-
ri: cum nullum ex eâ damnum cuiquam subse-
quatur.</P>
<P>  <absatz-nummer>82</absatz-nummer> Dico quartò: Collectæ defunctorum
pecuniæ nullo modo possunt negotiationibus<marginalia>Assertio 4.|Pecunias|Collectas|pro nullo|effectu ex-|trahi posse.</marginalia>
exponi, siue ad iudicis commodum siue aliorum,
neque ad necessitates quaslibet, quantumuis pu-
blicas & vrgentes, inuerti aut etiam mutúari;
& hæc quidem omnia satis ex se videntur iusti-
tiæ conformia; eôdem enim modo pecuniæ istæ
tractandæ sunt, acsi ij, qui illas morientes relique-
runt, viui adessent, & ita nullus eas contrectare
contra eorum posset voluntatem, nisi furti crimi-
ne diffamandus. Nihilominus ad maiorem fir-
mitatem legibus stabilita sunt, de quibus Dom.
Solorzanus num. 6. & quod ad negotiationes at-
tinet, inferiùs discutiendum, cùm de Regiis Offi-
cialibus subierit sermo. Quòd autem non pos-
sint in necessitates alias conuerti, non tollit com-
munem doctrinam, iuxta quam dispositiones
defunctorum mutari possunt in alias, quando illæ
nequeant executioni mandari, aut conuerti in
meliores, iuxta aliquorum sententiam: pro qui-
bus videri potest Pater Thomas Sancius Tom. 2.
Consilior. Lib. 4. Cap. 2. per septem priora Capita.<marginalia>Regi mu-|tuæ dari|possunt.</marginalia>
Id autem; quod de mutuatione dicitur, non ha-
bet locum respectu Regis, qui si mutuum aliquid
petat, aut in sua lege dispensat, aut declarat non
sibi, sed aliis impositam fuisse, cùm in eo non sit
periculum, quod in aliis solet esse certissimum.</P>
<Z><A+1>§. III.
Circa iurisdictionem notandæ decisiones.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>83</absatz-nummer> <INI2>D</INI2>Ico quintò. Iudex dictus grauiter pec-<marginalia>Assertio. 5.|Grauiter|etiam pec-|cari exten-|sione iuris-|dictionis.</marginalia>
cat suam iurisdictionem extendens; id
planum, sed quia non semper obseruatum, opus
fuit Regio rescripto specialiter admoneri, de quo
Dom. Solorzanus num. 31. & in Politicâ pag. 803.
§. Y siempre: apud quem videri possunt aliqua,
in quibus committi talis excessus potest, præser-
tim circa personas, aut bona ecclesiastica, in qui-
bus multiplex esse quæstio potest.</P>
<P>  Prima; an cùm Clericus ab intestato mori-<marginalia>Difficulta-|tes circa|bona Cle-|rici mo-</marginalia>
tur, & hæres est laicus, se iudex præfatus intro-
mittere possit circa eorum collectionem, & reli-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0143.jpg/>
@@1@<SE143>124 Thesaurt Indici Titulus IV. Cap. XI.
<duolan 2><-P>qua ad ea spectantia, sicut in aliis. Circa quod<marginalia>rientis ab|intestato,|cuius hære-|des sunt|laici.</marginalia>
Dom. Solorzanus vt certam statuit partem affir-
matiuam, quia bona illa jam sunt laica, & fori pri-
uilegium amittunt, cùm ad laicum dominium
spectent juxta Auctores, quos refert, n. 33. & in
Politicâ §. Lo tercero, post aditam inquam hęredita-
tem, juxta Lucùm hæredes 23. π de acquirendâ vel
amittendâ posseßione. Sufficit tamen jam Clericum
illorum dominium non habere. Pro quo & stare
Concilium Limense secundum Parte 1. Cap. 107.<marginalia>Concilij|Limensis 2.|Decretum:|circa cuius|sensum in-|quiritur.</marginalia>
affirmat idem num. 34. & in Politicâ Pag. 804.
Col. 1. illius enim verba sunt: Si algun Clerigo
muriere ab intestato, sus bienes seden à sus herederos por
el Iues Ecclesiastico, ô por el lego, si no fueren Clerigos.
Sed Concilii aliam mentem esse videri alicui pos-
set; tantùm enim velle videtur bona Clerici mo-
rientis ab intestato per judicem Ecclesiasticum
hæredibus tradenda, quicumque illi sint; bona
autem laicorum per laicos, quando hæredes laici
sunt; & hic apparet planus, & manifestus sensus;
alius autem minimè congruens, illud enim, O
por el lego, si no fueren Clerigos, nequit cadere supra
hæredes, sed supra morientes. Cùm enim Epi-
scopi circa executionem testamentorum aucto-
ritatem habeant, declarare Concilium voluit,
cùm laici ab intestato moriuntur, eorum bona
hæredibus tradere ad laicos judices pertinere. Ni-
hilominùs explicatio ista non quadrat, & priori<marginalia>Exactior|intellectus.</marginalia>
prorsus standum; cùm enim dicit, sus bienes seden
à sus herederos, de bonis Clerici ab intestato mo-
rientis manifestè loquitur, quæ addit tradenda
hæredibus per judicem Ecclesiasticum. Quando
ergo subdit: O por el lego si no fueren Clerigos, de eis-
dem bonis agit, & ita illud si fueren Clerigos ad hæ-
redes referendum; non enim potest ad morientes
referri, cùm tantùm agatur de bonis ad Clericum
pertinentibus; esset enim sensus implicantiam in-
uoluens; quòd scilicet bona Clerici tradantur
hęredibus per iudicem laicum, quando talia bona
sunt laici ab intestato morientis. Quæ quidem
oportuit aduertere; non enim defuit, qui circa hoc
passus fuerit deceptionem.</P>
<P>  <absatz-nummer>84</absatz-nummer> Secunda: An idem sit, quando Clericus<marginalia>Difficultas|2. de Cleri-|co intesta-|to, cuius|hæredes s&#x0169;t|Clerici.</marginalia>
est hæres Clerici ab intestato morientis. Circa
quod videtur similiter affirmandum ex rescripto
Regio, quod extat Tomo 1. Pag. 396. & in Sum-
mario Lib. 3. Titul. 4. l. 26. in quo sic dicitur: Os
mando proueais, y deis orden, en que los bienes de los
Clerigos, que de aqui adelante murieren, se metan en la
dicha caxa de bienes de difuntos de la misma manera,<marginalia>Lex Regia|colligi â|laica pote-|state sta-|tuens.</marginalia>
que si fuesen de legos, sin hazer diferencia muriendo ab
intestato. Sed hoc non obstante contrarium asse-
rendum; cuius ratio est clara; quia bona illa
priuilegium fori non amiserunt, cùm ad Eccle-
siasticam personam spectent, & in transitu de vno
ad alium non sint facta deterioris conditionis.
Quòd si dicas non esse defuncti, neque etiam al-<marginalia>Cōtrarium|firmatur,|non obstan-|te dominij|defectu ante|aditam he-|reditatem.</marginalia>
terius, qui potest succedere, quia dominium non
capitur, nisi per aditam hæreditatem, quod fit
verbo, aut facto iuxta citatam L. Hæredes, & com-
munem Doctrinam: pro quâ vide P. Lessium Lib.
2. cap. 3. num. 16. Id certè non obstat; quia licet
ita sit, & dominium non detur; est tamen ius ad
rem, ratione cuius addicta sunt talia bona, &
affecta Ecclesiasticæ personæ, & dominium in
viâ, pro quo tantùm requiritur significatio vo-
luntatis; & quidem bona talia non sunt laica, cùm<-P>@@

<-P>ad laicum non pertineant, ergo neque ad laicam
illorum administratio spectat potestatem. Non
ergo potuit oppositum præfatâ lege decidi: vnde<marginalia>Quid ad|legem præ-|fatam re-|spondend&#x0169;.</marginalia>
Domin. Solorzanus eam tantùm vult procedere
in casu præcedente; quatenus pro illo eam tantùm
adducit, & statim de præsenti agit, specialem in
illo difficultatem recognoscens. Sed certè illa ge-
neraliter loquitur, cùm nullam haberi differen-
tiam velit inter Clericorum & laicorum bona,
non videtur prædictam pati explicationem. Vn-
de responderi potest, sicut ipse num. 36. ad similes
leges respondet, eas scilicet non habere locum
contra Ecclesiasticos, cum Martha de Iurisdict. 4.
p. Cent. 2. Casu 66. de quo iterum.</P>
<P>  <absatz-nummer>85</absatz-nummer> Tertia. An saltem quando laicus ab in-<marginalia>Difficultas|3. de laicæ,|cuius heres|est Clericus:|circa quā|eadem re-|solutio.</marginalia>
testato moritur, & hæres est Clericus, Iudex præ-
dictûs possit bonorum facere collectionem. Cui
similiter videtur respondendum ex adducto fun-
damento: nam talia bona morte laici desinunt
esse laica, & jam incipiunt ad personam Ecclesia-
sticam pertinere: ergo non licet judici laico circa
illa se intromittere. Vnde & plures censent in
casu, quo laicus Clericum hæredem testamento
dixit, publicationem non esse faciendam à Iudice
laico, sed ab Ecclesiastico. L. Publicata. C. de Testa-<marginalia>Ad quem|spectat pu-|blicatio.</marginalia>
mentis. Cui consonat L. 14. & 15. Titul. 4. Lib. 5.
Recopil. Licèt contrarium cum aliis teneat Couar-
ruuias Practicar. Cap. 8. Conclus. 1. & P. Fragosus
Tomo 3. Pag. 232. §. 89. Sed quidquid de insinua-
tione sit, in quâ est specialis ratio, quia nondum
publicato testamento, non cōstat authenticè quis
sit hæres; in casu nostro adducta vrget instantia:
testamento enim publicato jam est notorium
hereditatem ad Clericum pertinere, & ita nequit
judex laicus suam circa hoc jurisdictionem am-
pliare.</P>
<P>  <absatz-nummer>86</absatz-nummer> Quarta: cùm in iis quæ ad prædictam<marginalia>Difficultas|4. circa Ec-|clesiasticos|debitores,|&c. an pos-|sit Iudex|jurisdictio-|nem suam|exercere.</marginalia>
collectionem spectant, & personas Ecclesiasticas
concernunt, vel quia defuncti debitores, vel de-
positarii, aut aliter, possit Iudex, de quo agimus,
contra eos procedere, & si quæ oriantur lites,
coram se comparere iubens, terminare. Et pro
parte affirmatiuâ videntur stare aliqui, quorum
meminit Dom. Solorzanus num. 36. & Politicæ
§. En loqual, sicut, & cuiusdam Regiæ schedulæ
ad instantiam vnius ex huiusmodi Iudicibus ex-
peditæ, quâ hoc videtur decerni. Sed citatus Au-
ctor contrariam affirmat esse securiorem, &
circa schedulam id ait, quod iam vidimus num. 84.<marginalia>Notandum|document&#x0169;|circa leges|ciuiles, quæ|Iuri Ponti-|ficio viden-|tur esse cō-|trariæ.</marginalia>
Pro cuius confirmatione iuuat Couarruuiæ do-
ctrinam, & animaduersionem adduxisse. Qui
Cap. 8. citato Conclus. 3. cùm multis probat Cleri-
cum hæredem laici defuncti nondum aduersùs
eum c&#x0153;ptâ lite conueniendum esse apud Iudicem
Ecclesiasticum, etiamsi vt laici hæres ad Iudicium
vocetur eâ actione personali vel mixtâ, quæ ad-
uersùs defunctum actori competebat, quod est
Pontificii iuris dispositioni conforme. Addit ta-
men veteres quosdam contrariam probasse opi-
nionem, & hanc secutos viros illos doctissimos,
qui iussu Regis Alfonsi X. Partitarum leges con-
cinnarunt, vt apparet ex L. 57. Titul. 6. Parte 1.
iuxta lectionem, quam ipse ait, & probat esse ve-
riorem. Post quæ ita subiicit: Tametsi juri Ponti-
ficio, ac denique receptißimæ opinioni omnino contraria:<marginalia>Couarru-|uias.</marginalia>
nec video iustam aliquam rationem à jure Pontificio de-
ductam, quâ potuerint induci Regiarum legum condi-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0144.jpg/>
@@1@<SE144>De Auditore Iudice bonorum defunctorum. 125
<duolan 2><-P>tores, vt hanc sententiam probarent. Idcircò Iudices
Regios admonitos esse velim, quòd in eius praxi exactis-
simâ diligentiâ inquirant, & scrutentur, sitne seruan-
da huiusmodi lex, & an Regia Maiestas velit eam ser-
uari, præsertim; quia prior littera justior, ac verior est,
nec vmquam viderim contrariam in praxi receptam
fuisse. Sic ille: diuersitas lectionis in eo stat, quòd
vna habet: E otro alguno demanda contra à quel lego.
Cuius scilicet heres est Clericus: alia: E otro
alguno demanda contra à quel Clerigo. Habemus er-
go ex magni illius viri judicio præclarum docu-
mentum, vt in legibus, quæ Iuri videntur esse
Pontificio contrariæ, & maximè vbi libertas vide-
tur Ecclesiastica violari; immò & in iis, quæ re-
ceptioribus opinionibus videntur esse contrariæ,
non existimemus Regię Maiestati placere, vt iuxta
eas clausis oculis operemur. Sic ergo adducta pro
casu nostro poterit æstimari.</P>
<P>  <absatz-nummer>87.</absatz-nummer> Quinta. An quod dictum est, quando<marginalia>Difficultas|5. quando|testator di-|sponit circa|opera pia.</marginalia>
heres est Clericus, debeat similiter dici, quando
in opera pia in Hispaniâ facienda, aliqua relin-
quuntur. Vbi ex doctrinâ quorumdam videtur
affirmatiuè respondendum, qui censent publica-
tionem talis testamenti, in quo scilicet laicus ad
pias causas disponit, à Iudice Ecclesiastico facien-<marginalia>Cui com-|petat publi-|catio.</marginalia>
dam. Sic Diana Resolut. 100. citatâ. Apud quem
tamen alii contrarium tenent, & quidem non vi-
detur negari posse, quin negatiua sententia sit
maximè verosimilis: nam licet Iudex Eccle-
siasticus circa legata pia omninò competens sit,
id etiam habet sæcularis, quia est causa mixti fori,
& ita datur locus præuentioni; quod cum aliis
ostendit P. Thomas Sancius Tomo 2. Consilior. mo-<marginalia>Esse causā|mixti fori.</marginalia>
ral. Cap. 1. Dub. 52. num. 4. iuxta hæc ergo poterit
judex bonorum defunctorum circa pias disposi-
tiones, de quibus loquimur, jurisdictionem suam
exercere.</P>
<Z><A+1>§. IV.
Quid effici pro animabus oporteat de-
functorum.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>88</absatz-nummer> <INI2>D</INI2>Ico sextò: Iudex talis circa suffragia<marginalia>Assertio 6.|suffragior&#x0169;|sumptus nō|posse quin-|tam bono-|rum parte&#x0303;|excedere:|& quid|circa Mis-|sarum nu-|merum.</marginalia>
pro defunctis facienda, eâ vti modera-
tione debet, vt quintam bonorum partem, si ea
sit notabilis, non excedant, & Concilium quidem
Limense secundum Cap. 107. quadraginta Missa-
rum numerum excedi prohibuit in iis, qui inte-
stati morerentur. Quod quidem temporibus illis
videri sufficiens potuit, quando & patrimonia
erant tenuia, & pauci Sacerdotes: cùm tamen
jam res aliter se habeat. Possunt ergo Missæ nu-
merosiores dici, juxta defuncti, & facultatum
eiusdem conditionem, verosimili captâ coniectu-
râ, de eo, quod defunctus ipse pro se fieri vellet,
si testari contigisset. Non autem amicos sibi fa-
cere de mammona iniquitatis, largè in hos, &
illos familiaritate, aut cognatione proximos,
Missarum stipendia conferentes. Quod præser-
tim attendendum, si defuncti heredes filii sint,
aut parentes: nam si alii, plus aliquid potest pro
anima illius impendi. Possunt etiam illæ fieri
elee&#x0308;mosynæ, quas communiter dari jubent, qui
testati moriuntur, & dici solent legata vrgentia
Mandas forçotas, & etiam alia, quæ licet non ita<-P>@@

<-P>communia sint, multorum tamen pietati viden-
tur conformari.</P>
<P>  <absatz-nummer>89</absatz-nummer> An autem tota bonorum quinta pars pro<marginalia>An tota|quinta bo-|nor&#x0169; pars|pro anima|sit expende&#x0303;-|da defun-|cti.</marginalia>
animâ possit defuncti expendi, in dubium est re-
uocatum. Et Dom. Solorzanus num. 44. & in
Politicâ Pag. 806. §. El qual Doctoris Carrasco
judicium adducit, qui censuit affirmatiuam sen-
tentiam ex vulgari traditione originem ducere,
quòd scilicet illa præcisè, & nihil vltrà expendi
possit, & nullo id iure probari. Videtur autem
cum distinctione jam indicatâ respondendum. Vt
si quinta pars in notabili quantitate sit, non de-
beat tota pro animâ defuncti expendi, quando
minoribus expensis potest id præstari, quod
communiter hominibus similis conditionis im-
penditur, cuius arbitrium Regia rescripta Iudici
præfato remittunt: si autem minoris quantitatis<marginalia>Ad plus a-|liquid quā-|doque esse|obligatione&#x0303;.</marginalia>
sit, quàm vt possit ad prædicta sufficere, plus po-
terit aliquid ad pia huiusmodi officia conferri. Et
quidem si is, qui intestatus mortuus est, heredes
haberet præsentes, vt non esset locus bonorum
collectioni à Iudice dicto faciendæ; non tene-
rentur illi totam eorum quintam partem pro ani-
mâ defuncti expendere, si pinguior esset; neque
illâ esse contenti, si plus illius statûs conditio po-
stularet: juxta Doctrinam P. Molinæ Disput. 236.<marginalia>P. Molinæ|notanda|doctrina.</marginalia>
Deinde verò: vbi ita scribit: Quando autem defun-
ctus intestatus disceßit, de toto aceruo bonorum facienda
sunt omnia, quæ æquitas postulat; vt & pro desuncti
animâ, atque in honorem illius fiant: reliquum verò
inter heredes est æqualiter diuidendum. Sic ille, qui
idem asserit de ea quintâ parte quæ superest, fu-
nere & legatis solutis, quando defunctus facto
testamento decessit. Cùm ergo Iudex præsen-
tiam suppleat absentis, eodem, quo ille, modo,
juxta æquitatem regulato se gerere debet, ne,
dum animæ alterius consulit, circa propriam le-
thale patiatur detrimentum. Omitto alia, quæ
ad conscientiæ negotium non spectant, de qui-
bus videri potest D. Solorzanus: circa illa enim
immorari prolixioris esset operæ, quod & jam
generaliter admonui, & iterùm juuat admo-
nere.</P>
<Z><A+2>CAPVT XII.</A+2></Z>
<negEZ><A+1>De Auditore Regiæ classis visitatore, &
nonnullis aliis ad specialia munera
deputatis.</A+1></negEZ>
<Z><A+1>§. I.
De quatuor ex illis.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>90</absatz-nummer> <INI3>D</INI3>Ecano id Senatûs incumbit, quan-<marginalia>Visitaturā|classis, in|quibus gra-|uiter pec-|care con-|tingat.</marginalia>
do ex Panamensi portu Regia
classis redit, in quâ Regius thesaurus
exportatus: cùm enim ex Callae&#x0308;nsi soluit, ad
Proregem ipsum spectat visitatio. Ad quæ autem
visitatio hæc se debeat exte&#x0303;dere, probè ipsi scient;
id autem videtur speciale, an mercibus oneratæ
naues redeant, quod fieri vetitum; quia & jura
fraudantur Regia, vectigalibus non solutis, &
naues ipsæ, quæ maximis aptantur expensis,
mercium transuectione damna ingentia patiun-
tur; quin etiam tardiores in cursu redduntur,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0145.jpg/>
@@1@<SE145>126 Thesauri Indici Titulus IV. Cap. XII.
<duolan 2><-P>vnde expensæ accrescunt, sicut ex diuturnâ de-
tentione in portu Panamensi; pro quo extant
Regia rescripta terminum præfinientia, si tamen
terminum auaritia classicorum Præfectorum ha-
beret. Circa hoc ergo manifestum est posse gra-
uiter à Iudice visitatore peccari, si damna huius-
modi recognoscens, non curet inquisitione so-
lerti suo muneri satisfacere. Solent autem ista
ob priuatos respectus perfunctoriè tractari, cùm
tamen ad grauandas conscientias magnus in illis
extet apparatus. Vrgent leges, damna sunt ob-
uia, & eorum habentur causæ, qui non obstant,
cùm ad id ex officio teneantur, vt dictum sæ-
piùs: & tamen ad ista dormitatur. Sed erit quan-
do clamore valido dormiturientes isti ad redden-
dam rationem supremo Iudicum omnium Iudici,
serò sapientes excitentur. Cùm Cassiodoro clau-<marginalia>Contra a-|uaros ju-|dices.|Cassiod.</marginalia>
dendum, qui Lib. 6. 2. ita scribit. Auari Iudices
nesciunt quantum delinquunt. Nam cùm vendunt
aliena crimina, sua faciunt esse peccata, quapropter esto
solicitus, &c.</P>
<P>  <absatz-nummer>91</absatz-nummer> Auditor alius executoriis supremi India-<marginalia>De Audito-|re circa ex-|ecutorias|Regij Sena-|tûs implen-|das depu-|tato.</marginalia>
rum Senatûs implendis, & p&#x0153;nis, ac condemna-
tionibus exigendis, & ad Receptorem generalem
eiusdem Senatûs transmittendis suam jubetur in-
dustriam applicare. Ad quod quidem cùm per
legem teneatur, & id ex officio eidem incumbat,
si eorum incuriâ, aut priuato intuitu debita fiant
deterioris conditionis, planum est in eo grauiter
peccari, & restitutionis obligationi succumbere.
Est enim Auditor talis mandatarius Regius ex<marginalia>Esse man-|datarium,|& contra|eum esse a-|ctione&#x0303; mā-|dati.</marginalia>
conuentione ad id munus obligatus: eo autem
ipso tenetur congruo tempore mandatum exequi
integrè, ac fideliter; quod si non faciat, com-
petit mandanti, & eius heredibus directa manda-
ti actio, vt sibi soluatur quantùm mandantis in-
tererat congruo tempore fuisse executioni man-
datum. Pro quo sunt jura manifesta, de quibus
P. Molina Disputat. 549. §. Quamuis. Qui & §.<marginalia>Ex quâ|culpâ mā-|datarius|teneatur.</marginalia>
sequenti affirmat cum aliis mandatarium ex leui
culpâ teneri, cùm tamen leges aliquæ de leuissi-
mâ etiam teneri significent. Pro quo & Auctores
succurrunt. Quæ quidem omnia judicem, de quo
est sermo, debent habere solicitum, ne plus one-
ris, quàm honoris aut commodi, suâ ex admini-
stratione reportet.</P>
<P>  <absatz-nummer>92</absatz-nummer> Est qui & Calculatorum maiorum Tri-<marginalia>De Assiste&#x0303;-|ti Calcula-|torum ma-|iorum tri-|bunali.</marginalia>
bunali assistit, cùm res exigunt, & in eo id potest
esse culpabile, de quo scio non leues querimonias
extitisse, tardum scilicet ad talia, & ea de caussa
grauium ad Regium patrimonium, & priuatos
aliquando collitigātes spectantium causarum de-
cisiones retardatas. Quod quidem ex aliorum
negotiorum occursu potest non sæpè contingere,
in quibus tamen, quòd sit maioris momenti dispi-
ciendum, & juxta medicorum Canonem: Vr-
gentiori occurrendum est, altero non neglecto. Non
tamen semper negotia negotiis obstant, sed po-
tius otia: otia enim dicenda sunt, quæ licèt occu-
pationis quidquam habeant, illa tamen inutilis
bono publico comprobatur. Ingenio potiùs,<marginalia>Iudices non|suis sed cō-|munibus|debere cō-|modis in-|cumbere.|Cassiod.</marginalia>
quàm genio indulgendum judicibus, qui cùm ta-
les effecti, non suis, sed aliorum se commodis ad-
dixerunt. Præclarè circa hoc Cassiodorus Lib. 12.
5. cuius hæc sententia: Mihi enim propria cura di-
lapsa est, postquàm generalem cæpi cogitare custodiam.
Opto meis benè, sed quod poßit esse commune; quia<-P>@@

<-P>magnæ iniustitiæ genus est, aliud sibi judicem velle,
quàm potest generalitas sustinere. Sic ille.</P>
<P>  <absatz-nummer>93</absatz-nummer> Consulatus (Tribunal sic dicitur Mer-<marginalia>De Præside&#x0303;|in Consu-|latu Mer-|catorum.</marginalia>
catorum) suum etiam habet præsidem Audito-
rem pro appellationibus cognoscendis. Pro quo
suæ sunt etiam leges Concilii Regii Indiarum au-
ctoritate, hoc est Regis ipsius comprobatæ, de
quarum custodiæ obligatione, fas non fue-
rit dubitare. Potest autem non leuiter ille
delinquere, si causas velit subtilitatibus iuris deci-
dere, quando illæ tales sunt, vt potiùs ostenden-
dus sit forensis agendi modus, & iuri naturæ, aut
municipali non contraria consuetudo. Circa hoc
ergo accuratiùs inquirendum: qui enim hoc
ignorat, iudex ignorans est, licèt de multâ aliàs
Iuris sibi peritiâ blandiatur. Benè illis notum
turpe esse viro Patritio ignorare ius in quo ver-
satur; nec solùm turpe, sed lethale; quia ex illius
ignorantiâ damna possunt ingentia resultare. Te-
netur quidem ex officio reddere vnicuique ius
suum; quod tamen stare nequit, cùm ius redden-
dum ignoret. Vnde & si contingat aliquando
non errare, & partem litigantem id assequi, quod
iure illi erat debitum; non quidem iustè, sed iu-
stum dicendus est judicasse: materialiter inquam,
& non formaliter tale, vt morales philosophi lo-
quuntur: vnde & stare cum eo potest iniustitia
formalis: si videlicet aduersæ partis vrgentiores,
licèt falsæ, fuerint probationes. Quæ omnia indu-
bitata sunt, vt non sit opus Auctorum ea suffra-
giis roborare, de quo etiam infrà Tit. 9.</P>
<Z><A+1>§. II.
De Iudice mediæ Annatæ.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>94</absatz-nummer> <INI2>P</INI2>Ro media Annatâ suus etiam est Audi-<marginalia>Annatæ|Iudice&#x0303; non|posse facere|remissione&#x0303;.</marginalia>
tor designatus, & legibus quidem ea
omnia assignata sunt, ex quibus sit illa soluenda.
In iis ergo remissionem facere, sine graui peccato
stare nequit; id enim minus Rex habebit, pro
quo soluendo judicem habet specialiter constitu-
tum. Neque accommodari hîc vllo pacto potest
quod de legibus p&#x0153;nalibus dictum aliàs, juxta<marginalia>Legem non|esse p&#x0153;na-|lem.</marginalia>
aliquorum opiniones: quandoquidem hîc nihil
p&#x0153;nale est, sed beneficium Principis cum onere
speciali. Quemadmodùm cùm quis argenteum
dat pauperi integrum, sed vt reddat dimidium e-
roganti non suppetit. Aut cùm res in emphi-
theusim datur, ex quâ tamen fructus nonnulli
soluendi, aut pecuniæ aliquid. Si autem quid-
quam sit, de quo non est mentio in Catalogo
eorum, pro quibus Annata soluenda decernitur,
arbitrium Iudici relinquitur, sed juxta rationis, &
æquitatis regulas temperandum. Aut enim illud<marginalia>In dubio|videri par-|tem sidei|præferen-|dam.</marginalia>
simile est aliis, de quibus Annata soluitur, qui-
bus generali statuto non potuerunt commodè
omnia Regis donaria in speciali recenseri; & sic
clarum est soluendam ex eo, nec posse judicis
arbitrio aliter dispensari. Aut res est dubia, &
tunc dubium etiam esse potest, an in fauorem
Fisci, an verò in fauorem donatarii debeat judi-
cari: & videtur pars Fisci non penitus fundamen-
to destituta, quia fauorabilior est, cùm sit ad
commune bonum ordinata: vnde & priuilegiis
specialibus gaudet, de quibus Auctores agunt, &
specialiter Dom. Alfarus in suo Tractatu de Officio<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0146.jpg/>
@@1@<SE146>De Auditore Iudice mediæ Annatæ, & Mensatæ. 127
<duolan 2><-P>Fiscalis: cùm tamen priuati pars bonum particu-
lare spectet, neque speciali proprio priuilegio
perfruatur.</P>
<P>  <absatz-nummer>95</absatz-nummer> Nihilominus certum videtur donatarij<marginalia>Sed pro|parte do-|natarij|certius|fundamen|tum.</marginalia>
partem præferendam: tum quia beneficia Prin-
cipis debent esse integra, & perfecta; vbi de illo-
rum diminutione non constat. L. finali. D. de
Constitut. Principum. L. Cum multa. C. de bonis, quæ
liber: ibi: Vt enim Imperialis fortuna omnes supere-
minet, ita oportet principales liberalitates culmen habere
præcipuum Cap. decet de regulis iuris in Sexto Vbi
Glossa, & Dom. Solorzanus Tom. 2. lib. 3. Cap. 11.
num. 54. Tum etiam, quia possessio stat pro do-
natario, qui officium, aut honorem, seu quiduis
aliud Regiâ ex liberalitate suscepit, & in dubio
melior est conditio possidentis. Nec dicas pos-
sessionem non dari, sicut nec titulum officij, nisi
post Annatæ solutionem. Nam hîc non loqui-
mur de materiali officij possessione, sed de iure
ad illam, quod omnibus Regis vasallis competit
erga donata ab ipso, vt cùm purè donantur, inte-
grè ad eos deueniant neque ab vllo aliquo dimi-
nui queant. Sic enim possessio latiùs patet, vt
communiter docent Scriptores, & possidere di-
cuntur Prælati, lex, votum, libertas &c. Ponamus
ergo legem Annatæ non extare: tunc certè ni-
hil de donato à Rege posset extrahi; quia pro in-
tegritate possessio staret. Tali ergo extante lege
si dubium sit, possessio illa prior præualet, quia
in dubio nullus est suâ priuādus possessione. Ad-
do id, quod est sub dubio, potuisse exprimi; cum
ergo expressum non fuerit, sibi imputet, qui po-
tuit exprimere, qui certè si voluisset, expressisset,
vt aliàs dictum ex Cap. Ad audientiam de decimis. &
Cap. Contra de regulis iuris in Sexto, vbi sic habetur
Contra eum, qui legem dicere potuit, apertiùs est inter-<marginalia>Cap. Con-|tra, de re|gul. iur.|in 6.</marginalia>
pretatio facienda. Secus erit si probabilis ratio
pro fisco extet, tunc enim iudex poterit, ut li-
buerit, arbitrari. Neque opposita ratio quidquam
vrget, vbi iura contrarium statuunt; neque fisci<marginalia>Opposita|ratio dilui-|tur.</marginalia>
priuilegia præsenti casui possunt applicari, quæ
in ordine ad speciales effectus sunt. Bonum au-
tem publicum ibi remotè agitur, quod etiam in
priuati cuiusque vtilitate potest spectari, quia ex
priuatorum vtilitatibus bonum commune resul-
tat, & ad bonum publicum etiam spectat, ipsam-
q&#x0301;ue Regiam dignitatem, vt donata ab ipso inte-
grè ad donatarios veniant: quando pro diminu-
tione nullum expressum statutum deprehenditur.</P>
<P>  <absatz-nummer>96</absatz-nummer> Illud quæstionem videtur difficiliorem<marginalia>Officij non|adeptus|fructum,|an debeat|mediam|Annatam.|Vbi pro|parte fisci|data sen-|tentia de-|fenditur.</marginalia>
habere, an officio, aut quopiam alio, à Rege da-
to, vel à Prorege, aut Gubernatore, quibus eius
nomine id fas fuerit prouiderere, & mediâ An-
natâ persolutâ, ea sit reddenda, si concessio talis
non habuit effectum. In quo Limani Iudices affir-
matiuam sunt par tem amplexi, quando videli-
cet per eum, qui concessit, non stetit quominùs
effectum potuerit sortiri concessio. Tunc enim
solutâ iam mediâ Annatâ, sibi imputet, qui eo non
est vsus beneficio, oleum, & operam perdidisse,
& quidem concessiones tales ea sub conditione
fiunt; quia aliàs negotium esset nimis imple-
xum, & nouæ orientur lites circa rationes, aut
occasiones non habiti effectus. Sibi ergo impu-
tet iacturam talem, qui cum eo voluit onere be-
neficium acceptare. Ex quo etiam sequitur, si per
mortem id accideret, non esse heredibus contra<-P>@@

<-P>fiscum actionem, quia scilicet sub eâ fuit condi-
tione petitum, & admissum, quod Regiâ est li-
beralitate concessum. Quod roborari ex eo po-
test: Nam si quis emisset officium, & paullò post
moreretur, heredes non haberent actionem
contra fiscum, quia sub eâ conditione pactum ce-
lebratur. Sicut si moriatur mancipium paulò ante
emptum, quòd tamen sanum fuisse constet, dam-
num ex integro ad emptorem spectat; sic enim
pacisci homines solent, & oppositum molestis
esset obnoxium quæstionibus, & fraudibus im-
modicis, quibus ire obuiam conuenit potiùs,
quàm vnum, aut alterum iacturas huiusmodi su-
stinere. Fateor contrarium posse aliquâ ratio-
ne fundari, sed cùm adductæ satis videantur vero-
similes, bene potuerunt Iudices in eam partem
fisco fauorabilem inclinare. In quo, & ipsi suam
caussam agunt; solent enim in priuatorum com-
modum proni, & pro eis ferentes sententias, suâ
id pecuniâ luere, à Regali Indiarum Consilio to-
tius ancissi fiscalis emolumenti indictâ solutione
mulctati.</P>
<Z><A+1>§. III.
De Iudice Mensatæ.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>96</absatz-nummer> <INI2>C</INI2>Vm mediæ Annatæ iudiciali collectio-<marginalia>Quid Me&#x0303;-|sata?</marginalia>
ne solet Mensatæ recollectio sociari,
quæ est exactio Ecclesiasticis imposita, pro iis
quæ ad Regiam, ob Patronatûs priuilegium, spe-
ctant prouisionem, antecedenter ad exhibitio-
nem Regij tituli eâ pecuniæ acceptâ quantitate,
quæ vnius mensis redditibus, & prouentibus res-
pondet ex beneficio recipiendo: Et hanc qui-
dem aliqui concessêre Pontifices, negarunt alij; &
modò in statu negationis versatur res finita con-
cessione Innocentij X. Anno 1654. cuius teno-
rem adducit D. Gaspar. de Escalona in Gazophy-
lacio Peruuiano lib. 2. Part. 2. Cap. 35. Quia tamen
suæ Sanctitati pro eâ gratiâ supplicatur, & con-
sequendi spes arridet, in prouisione Beneficio-
rum sic proceditur, vt nulli tradantur tituli, nisi
cum cautione soluendi Mensatam, quando id à
Pontifice fuerit imperatum. Circa quod quidem<marginalia>An pro-|missio so-|lutionis|exigi possit;|sub spe|impetrandi|concessio-|nem Et|negatiua|pars pro-|batur.</marginalia>
aliqui, & in iis Dom. Archipiescopus Limen-
sis, difficultatem nec leuem deprehendunt: vide-
tur enim id libertati Ecclesiasticæ repugnare. Be-
neficia enim sine vllo onere debent conferri,
quod possit illis laicus Patronus imponere, qui
præter præsentationem nihil vlteriùs habet. One-
ra enim honesta imponere solis Prælatis, & Ca-
pitulis conceditur. Cap. significatum de præbendis, &
dignitatibus. Licèt autem de facto nihil petatur,
& promissio sub conditione sit, est tamen de facto
onus se obligandi, sine quo minimè tituli confe-
runtur. Et quidem ius præsentandi in Patrono
laico beneficium Ecclesiæ est, quod ipsi aliunde
nequit competere, quia quid spirituale est aut
spirituali annexum, cuius eadem est ratio,
vt explicat Glossa. Tit. de Iure patronatûs in Sexto.
Ergo eo modo competit, & iuxta eam mensu-
ram, quam is, qui concedit, præscribit. Quidquid
igitur huic facultati additur, vsurpatio alieni est,
& grauamen in materiâ, cui sine sacrilegio ne-
quit se laicus im niscere. Ex quo fit obligatio-
nem, de quâ loquimur, non posse à Patrono Be-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0147.jpg/>
@@1@<SE147>128 Thesauri Indici Titulus IV. Cap. XII.
<duolan 2><-P>neficiariis imponi, & grauari ex Beneficio à se
præstito: contra regulam iuris in sexto 61. quæ
sic habet. Quod ob gratiam alicuius conceditur, non
est in eius dispendium retorquendum. Quod vt dixi
in materia, de quâ est sermo, præcipuè debet ob-
seruari, ne graue sacrilegium committatur: Quid-
quid enim in sacratis Deo rebus, & Episcopis, iniuste a-<marginalia>In opposita|videtur|esse sacri-|legium.</marginalia>
gitur, pro sacrilegio reputatur, quia sacra sunt, & à
quoquam violari non debent, Cap. Quæ multoties de
regulis iuris. Quod sacrilegium Excommunica-
tionis p&#x0153;nâ castigat Ecclesia. Cap. Nouiter de<marginalia>Cap. Quæ|multo-|ties.</marginalia>
sententiâ Excommunicationis, & in Bulla
C&#x0153;næ: Iuxta quæ positio ista videtur mani-
festa.</P>
<P>  <absatz-nummer>98</absatz-nummer> Nihilominus ob vitanda dissidia, quæ si-<marginalia>Contrari&#x0169;|Beneficia-|rios sine|scrupulo|posse pra-|cticare.</marginalia>
ne inconuenienti non starent, dissimulatum circa
hoc, & cum obligatione dictâ tituli Beneficio-
rum capiuntur. Et Beneficiarij quidem tutâ id
videntur conscientiâ facere: quia suam redimunt
vexationem, & procedere bonâ fide possunt,
dum vident dispositionem dictam à Regio veni-
re Consilio, in quo viri docti, & pij assistunt,
quos non est credibile suas in hoc velle conscien-
tias cum periculo damnationis innodare. In Præ-<marginalia>Circa Præ-|latos ma-|ior difficul-|tas propter|obligatio-|nem im-|munitatis|Ecclesiasti-|cæ defen-|dendæ.</marginalia>
latis autem maior esse scrupulus potest, quibus
specialis incumbit cura defendendi Ecclesiasti-
cam libertatem. Cùm ex officio suo teneantur non
solùm arguere, sed etiam increpare, quin etiam inter-
dum suspendere; nonnumquam verò ligare. Verba
sunt Innocentij Tertij, & habentur in Cap. Qua-
liter, & quando de accusationibus & 2. Cùm inquam
teneantur ex officio ad prædicta; in negotio im-
munitatis Ecclesiasticæ id præcipuè vrget, pro
quâ Canones sacros notum est specialiùs milita-
re, & Concilium Tridentinum Seßione 25. Cap.
20. Nec respectu eorum videtur vrgere ratio pro
Beneficiariis adducta: ipsi enim diligentiùs, &
profundiùs expendere debent statuta laicorum,
quibus imminui constat libertatis Ecclesiasticæ
prærogatiuam: ideò enim Episcopi dicuntur, id<marginalia>Episcopus|vnde dica-|tur.</marginalia>
est, superintendentes, seu superiorem præ aliis
attentionem rebus ad suum officium spectantibus
impendentes. Cap. Cleros. dist. 21. vbi & habetur,
Episcopum etiam dici, quasi speculatorem: &
vtriusque ratio redditur.</P>
<P>  <absatz-nummer>99</absatz-nummer> Possunt tamen illi hac in parte excusari,<marginalia>Vnde pos-|sint illi ex-|cusari.</marginalia>
quia eorum contradictio nullum erat effectum
habitura. Proreges enim Regio nomine patrona-
tum exercentes nimis hærent Senatûs Regij de-
cretis, neque ab eorum executione desistent
quibusuis Episcoporum cohortationibus. Ad
arma autem Ecclesiæ, Censuras inquam, prouo-
care, periculosæ plenum aleæ negotium est, & ita
prudenter agitur, si cohortationibus præmissis,
nec quidquam obtinentibus, interim de rigore
aliquid remittatur; & ad Supremum Consilium
seriò, & constanter scribatur. Quod si rem benè
visam esse rescribat, & nihil in eo esse, circa quod
debeat quæstio scrupulosa moueri; tutò annui
potest: nam vel sapientium id sententiâ firma-<marginalia>Grauamen|non videri|præiudicia-|le.</marginalia>
tur, vel tacito saltem Summi Pontificis consensu
stabilitur. Præterquam quòd aliquis potest dis-
positioni tali locus inueniri: eò quòd grauamen
dictum non videatur esse præiudiciale Ecclesia-
sticis, sed in eorum potiùs commodum ordina-
tum, & ita nec grauaminis nomine compellan-
dum videatur. Nam supponitur gratiam Ponti-<-P>@@

<-P>ficis talem futuram, vt ad prouisiones iam factas
extendatur; si enim non sit talis, sed simplex con-
cessio, ad præterita non extenditur, iuxta com-<marginalia>Simplex|conceßio|ad præteri-|ta non ex-|tenditur.</marginalia>
munem doctrinam de legibus: pro qua videri
possunt P. Palaus. Tom. 1. Tract. 3. Disp. 5. Pun-
cto 3. §. 5. apud quem alij occurrent idem tra-
dentes, iuxta certissimam iuris vtriusque disposi-
tionem. Et Dom. Solorzanus lib. 3. cap. 9. n. 51.
& 52. & etiam de priuilegiis, de quibus Docto-
res sentiunt non posse extendi ad ea, quæ noti-
tiam eorum præcedunt; & si quidam aliter sen-
tiant; sed certè, quoad not itiam, non verò quoad
realem priuilegij concessionem, de quo loculen-
tissime P. Suarez lib. 8. de legibus cap. 25. Gratiâ
ergo ad præteritas concessiones se extendente, fa-
cile erit Regi Mensatam exigere; si enim quis
renuat; ex administratoribus decimarum, & gu-
bernatoribus, qui Parochis Indorum ex ipsorum
taxis stipendia soluunt, id poterit sine aliquâ dif-
ficultate integrè, & in opportunitate temporis
obtineri. Quando ergo obligatio soluendi Be-
neficiariis imponitur, non agitur de Regia vtili-
tate, quæ sartatecta modis omnibus perseuerat.
Id igitur tantùm Regiæ intentionis est, vt exa-
ctio hæc sine soluentium peculiari molestiâ per-
agatur. Si enim nihil tale suspicantibus, conces-
sa iam gratia, peteretur, graue illis hoc, & mole-
stum esset, & solutionem fortè detrectarent;
quod secus accidet obligatione præmissà ad in-
gressum in Beneficium, quo tempore ob læti-
tiam adeptionis, paruæ istius portionis solutio
grauis illis non apparet respectu eius, qui adeò
sibi commodum pro totius vitæ sustentatione
cum honoris auctario, beneficium confert.</P><marginalia>Reges Ca-|tholicos le-|gati Apo-|stolici au-|ctoritate|f&#x0169; gi in In-|dijs.</marginalia>
<P>  <absatz-nummer>100</absatz-nummer> His addi potest Reges nostros non es-
se more Patronorum aliorum inspiciendos, cùm
in Indiis ampliorem habeant potestatem, ratione
cuius sunt, qui eos legatos Apostolicos esse cen-
seant, de quo dixi alibi: scilicet Titulo 1. n. 159.
& Tit. 2. num. 126. & nunc addo. Fr. Ioannem
Baptistam in Animaduersionibus Indicorum Confes-
sariorum fol. 177. pag. 1. vbi ita scribit. Vnde hoc<marginalia>Fr. Ioan-|nes Bapti-|sta</marginalia>
priuilegium, & indultum non tam ad ipsos Mendican-
tes pertinet quàm ad Regem Catholicum, qui ex spe-
ciali indulto Alexandri Sexti, & aliorum Pontificum,
legatum Apostolicum in his terris agit; ad quem perti-
net de idoneis ministris, quos voluerit, & sibi visum
fuerit, prouidere. Sic ille. Quod licèt cum mode-<marginalia>Quod ex-|plicatione|congrua|tempera-|tur.</marginalia>
ratione debitâ accipiendum sit, cùm potestatem
talem Reges nostri in se ipsis cum ea amplitudi-
ne non agnoscant, vnde & recursus habent fre-
quenter ad Sedem Apostolicam, qui necessarij
non essent eâ extante facultate: id certè ex eo lo-
quendi modo colligendum est, plus scilicet illis,
quàm Patronis aliis circa Ministrorum prouisio-
nem tribuendum. Et quidem decimæ illis à Se-<marginalia>Ratio alia|ex decima|rum con-|cessione.</marginalia>
de Apostolicâ concessæ; vnde, & eâ persistente
concessione, circa Ministrorum sustentationem
ita disponere potuerunt, vt multò minùs, quàm
modò illis datur ex ipsius indulgentiâ, etiam Me&#x0303;-
satâ demptâ, tribueretur. Quando ergo decimas
Ecclesiis reddiderunt, id saltem potuerunt reser-
uare sibi, vt liceret aliquem modum obligationis
exigere in casibus, qualis hic est, de quo loqui-
mur, cùm aliàs vt dictum est, minimè Ecclesiasti-
cis præiudicialis habeatur. Pro quo tandem fa-
cit ita factum post impletam concessionem Vr-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0148.jpg/>
@@1@<SE148>Circa inhonorantes se vt peccare Audit. queant, vindictæ &c. 129
<duolan 2><-P>bani VIII. & ab Innocentio X. approbatum vt
ex tenore Bullæ constat. Pro quo hæc satis.</P>
<Z><A+2>CAPVT XIII.</A+2></Z>
<negEZ><A+1>Qualiter Indicorum Auditorum con-
scientiæ grauari possint, dum se in-
honorantium vindictam prosequun-
tur.</A+1></negEZ>
<Z><A+1>§. I.
Inhonorationem non esse sacrilegium, &
quando crimen lesæ Maiestatis.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>101</absatz-nummer> <INI3>H</INI3>Onorandos Regios Senatores, &<marginalia>Honoran-|dos eximiè|Indicos Au-|ditores.</marginalia>
eximiè quidem honorandos, eorum
dignitas persuadet, cùm Regiæ Ma-
iestatis culmen excellentiori quodam modo, pra-
cticè vt sic dixerim, repræsentent: & ita tradunt,
exornant, illustrant Auctores plures, quos ad-
ducit Dom. Solorzanus lib. 4. Cap. 4. à num. 21.
& in Politicâ lib. 5. Cap. 4. pag. 779. vbi & spe-
cialiter id necessarium esse ostendit in Auditori-
bus Indicis, pro quo & videnda, quæ diximus
Cap. 1. Tenenda tamen circa hoc moderatio,
quam ratio & iura præscribunt: nam per exces-
sum potest & solet non leuiter in hac parte pec-
cari. Fiscalem Regium audiui, qui seriò conten-
deret inhonorationem huiusmodi habere ratio-<marginalia>Inhonora-|tionem esse|sacrilegi&#x0169;,|malè que&#x0303;-|dam cen-|suisse.</marginalia>
nem proprij sacrilegij. Id quod ex Cæsareo iure
conabatur deducere, sed ineptè: Religio quidem
Deum spectat, erga cuius versatur cultum, vt
neque ad Sanctorum propriè cultum se extendat,
quod luculenter ostendit D. Thomas 2. 2. q. 103.
Art. 3. Ex cuius etiam doctrinâ q. 99. art. 1. 2. & 3.
manifestè conuincitur præfatus error: ibi enim<marginalia>Quid pro-|priè sacri-|gium.</marginalia>
ostendit quid sit sacrilegium. In 1. autem pro ar-
gumento priori adducit, id, quod habetur. Cap. Si
quis suadente 17. q. 4. vbi sic dicitur. Committunt
etiam sacrilegium, qui de principali Iudicio disputant,<marginalia>D. Tho-|mas.</marginalia>
dubitantes, an is dignus sit, quem Princeps elegerit: vel
qui intra Prouinciam, in qua prouinciales & ciues ha-
bentur, officium gerendæ, ac susciptendæ administrationis
desiderant, vt in Codice lib. 9. Titulo de crimine sacri-
legij. Sic Gratianus. Ad quod S. Doctor res-
pondet, quòd iuxta Aristotelem lib. 1. Ethicor. Cap. 2.
bonum commune gentis est quoddam diuinum,
& ideò antiquitus Rectores Reipublicæ diuini
vocabantur, quasi diuinæ prouidentiæ ministri, se-
cundùm illud Sapientiæ. 6. v. 5. Cùm essetis ministri<marginalia>Sapient. 6.|v. 5.</marginalia>
regni illius non recte iudicastis, & sic per quandam
nominis extensionem, illud, quod pertinet ad irreue-
rentiam Principis, scilicet disputare de eius iudicio, an
oporteat eum sequi, secundùm quandam similitudinem
sacrilegium dicitur. Hæc Doctor Sanctus: iuxta
quæ satis manifestè apparet sacrilegium tantùm
similitudinariè posse ad inhonorationem laica-
rum personarum trahi: quòd si erga Principem
ita contingit, multò est certiùs non posse irre-
uerentiæ ministrorum proprietatem nominis, &
rei significatæ per illud conuenire.</P>
<P>  <absatz-nummer>102</absatz-nummer> Gratianus autem in describendis sacri-<marginalia>Gratiani|doctrinam|non aptè|propositam.</marginalia>
legiis parum consideratè processit, ea, quæ pro-
priè talia sunt; iis, quæ similitudinariè tantùm<-P>@@

<-P>sunt talia, coniungens, vt ex citato Capite constat,
in quo sacrilegium, quod quis per violentarum
manuum iniectionem in Clericum vel Mona-
chum incurrit, & per violatam Ecclesiæ immu-
nitatem, & iniurias in eadem Sacerdotibus irro-
gatas; aliis tum præfatis, tum etiam omnibus di-
uinæ legis transgressionibus, siue per ignoran-
tiam siue per negligentiam, adnectit. Qui ergo
auctoritatibus præfatis nituntur, nihil obtinere
possunt, sed quamdam similitudinariam exten-
sionem, sicut in iuramento accidit, quod exten-
ditur ad similes loquendi formulas, in quibus
manifestè iuramentum non est, vt cùm quis ait;
Per patrem, aut matrem meam, aut per vitam v-
xoris, vel filiorum iuro: & certè, aut sacrilegium<marginalia>Discursu|aperto con-|cluditur.</marginalia>
esse proprium contendunt, quia contra religio-
nem est, & hoc non posse stare iam vidimus, quia
Auditor non est res propriè sacra. Vel tantùm
extensionem illam nominis, quâ ius vtitur. Quod
si damus; quid inde? An ex eo quòd extenda-
tur nomen, iniuria ad superiorem sphæram as-
surget? Ad hoc certè necessarium erat, vt ad reli-
gionem proprio aliquo modo pertineret; cùm
ergo non pertineat, quid interest erga similitu-
dinem nominis litigare? Vnde neque circa hoc
audiendus D. Villaroel Part. 2. Quæst. 11. Art. 3.
num. 24. vbi ex Dom. Solorzano & alijs sacrile-
gium esse absolutè pronuntiat.</P>
<P>  <absatz-nummer>103</absatz-nummer> Illud maioris quæstionis est, an qui il-<marginalia>Inhonora-|tio an sit|crimen læ-|sæ Maie-|statis.</marginalia>
lis iniuriam inferunt, crimen læsæ Maiestatis in-
currant, & hoc iidem passim clamitant. Et cum
aliis affirmat Dom. Villaroel loco nuper adducto
num. 22. cùm tamen circa illud distinctio sit sa-
tis notabilis adhibenda. Crimen quidem læsæ
Maiestatis committi, communis resolutio est, pro
quâ textus, & Auctores congerit Farinacius in
Pract. crim. Part. 4. Quæst. 112. num. 136. &
seqq. Non quidem in primo gradu, sed in secun-
do. Id tamen ita accipiendum, vt tunc crimen
tale sit, quando iniuria irrogatur ratione officij;<marginalia>Notanda|pro resolu-|tione di-|stinctio de|iniuriâ|ratione of-|ficij, aut|ob aliam|caussam.</marginalia>
secùs si ex priuato odio, aut inimicitiâ: vt videri
apud eumdem potest. numer. 150. & duobus se-
quentibus: vel si ob prauos mores, de quo num.
155. Pro quo exemplum adduci potest eorum,
qui Togatum quemdam nocte intempestâ obser-
uarunt domum pellicis ingredientem, cùm ille
ex officio circumire ciuitatem ad custodiam simu-
laret, & eum non leuibus molestiis affecerunt.
Quod & videtur pariter asserendum, etiamsi ra-
tione officij iudex iniuriosè tractetur, quando
constat eum in officio iniuriam pariter intulisse.
Quod quidem negari nequit, quin grauis iniu-
ria sit; non tamen læsæ Maiestatis crimen, cùm
in iudice suo perperàm vtenti officio, non sit ani-
mus offendere Principem, sed id, quod contra
voluntatem, & auctoritatem est Principis, casti-
gare. Iniustum enim iudicium, non est iudicium,<marginalia>Iniustum|iudicem|non esse|iudicem.</marginalia>
& iniustus iudex, non est iudex reputandus, ex
D. Thomâ, & Cassiodoro, vt diximus Titulo 2.
num. 76. vnde nec tale iudicium à vultu Dei o-
ritur, & consequenter neque à vultu Principis,
ita nec ille in læso iudice debet læsus reputari.</P>
<P>  <absatz-nummer>104</absatz-nummer> Quando autem dubium est, an ratione<marginalia>Quando|sit censenda|ratione offi-|cij facta|iniuria.</marginalia>
officij, an verò ex odio, & inimicitiâ ortum
habuerit offensio, ad coniecturas esse recurren-
dum affirmat cum aliis Farinacius num. 154. ex
quibus illa pro officio videtur valida, si in ipso<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0149.jpg/>
@@1@<SE149>130 Thesauri Indici Titulus IV. Cap. XIII.
<duolan 2><-P>actu officii, & exercitio judiciario fuerit irroga-
ta. Non ergo talis, quando judici nondum in
Tribunali sedenti, aut post descensum ab eo quid-
quam iniuriosum infertur. Si præsertim Iudex
partem potiùs litigantem quàm judicem agat: vt
in facti contingentiâ accidit; altercantibus inter
se Sacerdote quodam, & Auditore, circa prædio-<marginalia>Casus spe-|cialis.</marginalia>
rum aquæ ductum; & eâ de causâ, cùm se iniustè
grauatum Sacerdos crederet, & in Auditorio Re-
gio res ageretur, cum collitigante suo, præ tribu-
nalis foribus, nescio quid contentiosiùs, quàm
deceret peractum, quod est exilio mulctatum;
auctoritate tamen Prælati, qui ad id est monito-
riis Iudicum incitatus. Cùm ergo res arbitraria
sit, caueant sibi ad huiusmodi iniurias proni; quia
Iudices talium causarum suum in illis negotium
agunt, auctoritati consulentes suæ, & omnimodæ
immunitati. Quod tamen Iudices ipsos etiam<marginalia>Auditores|quàm de-|beant cau-|tè in caussis|procedere.</marginalia>
debet ad moderationem in judicando compelle-
re; quia in eo partes simul & judices sunt; vnde
peccare grauissimè possunt, si stante pro reo vero-
simili defensionis fundamento, ad rigorem sem-
per inclinent, & seueriora sectentur. Quod enim
communis habet Scriptorum vox, in criminibus
sole clariores debere esse probationes, quod ad
factum spectat, id etiam suo modo circa ius di-
cendum; quòd scilicet, vt ad seueriorem p&#x0153;nam
damnatur reus, sole clariora debeant in jure fun-
damenta suppetere: vtriusque enim ratio eadem
videtur. Vnde est regula juris notissima, cùm sunt
partium jura obscura, reo fauendum est potiùs, quam
actori 11. in Sexto. Neque crimina contra judices
alicubi inueniuntur excepta; licèt verissimum sit
grauiùs aliis punienda.</P>
<Z><A+1>§. II.
Quid de Ecclesiasticis iniuriarum au-
ctoribus.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>105</absatz-nummer> <INI2>P</INI2>Osse illos in carcerem mitti, si delictum<marginalia>Ecclesiasti-|cos posse à|judice laico|in carcere&#x0303;|mitti, quo-|rumdam|sententia.</marginalia>
ita exigat, aut p&#x0153;nâ pecuniariâ coe&#x0308;rceri,
si irreuerentia interuenerit, quæ non leuis mo-
menti sit, vt si coram eis pertranseant nullo reue-
rentiæ signo adhibito; affirmant Pereira, & Bo-
badilla, quos adducit Diana Parte 1. Tractat. 2.
Resolut. 26. & Tiberius Decianus apud Dom. Fe-
licianum à Vega. Relectione in caput. si diligenti de
foro competenti num. 58. & ipse Dom. Felicianus
cùm num. 56. & 57. absolutè affirmet Clericum<marginalia>D. Felicia-|nus à Vega,|vt tempe-|ret illam.</marginalia>
contra judicem delinquentem, de illius foro non
effici; cum aliàs ex jure habeatur id ita esse respe-
ctu aliorum; eò quòd illi suo possunt renuntiare
foro, quod faciunt eo ipso, quòd contra judicem
delinquunt; non tamen Clerici: citato tamen
num. 58. cum citatis conuenit, si coe&#x0308;rcitionem
non exerceant auctoritatiuè, & quasi proprio iu-
re, sed ex permissione Pontificis, cui illa non vi-
detur displicere, si carceratio non sit diuturna,
sed intra viginti quatuor horas Clericus suo Præ-
lato præsentetur. Pro quo & facit Clericum Re-
gio fungentem officio, si in eo delinquat, priuari
eo posse & mulctari, vt tenent multi, quibus-
cum Dom. Villaroel Parte 1. Pacificæ gubernationis
Quæst. 1. Art. 8. num. 68. & 69. Quibus non ob-
stantibus</P>
<P>  <absatz-nummer>106</absatz-nummer> Dico Primò. Si Clericus non sit pa-<-P>@@

<-P>ratus in crimine prosequi, aut id verosimiliter ti-<marginalia>Assertio 1.|non parat&#x0169;|in crimine|prosequi te-|neri non|posse.</marginalia>
meatur, teneri nequit, & clausurâ premi. Constat
ex manifestâ Iuris decisione Cap. Vt famæ, de sen-
tentiâ excommunicationis, in quo sic loquitur
Innocentius Tertius: Laici verò citra excommuni-
cationis sententiam capere Clericos, & ad judicium tra-
here possunt, si oporteat, etiam violenter; dum tamen<marginalia>Cap. Vt|famæ, de|sent excom.</marginalia>
id de mandato faciant Prælatorum, quorum illi sunt
jurisdictioni subiecti, & quorum est corrigere criminosos;
cùm hoc non ipsi, sed illi, quorum auctoritate id faciunt,
facere videantur; dum tamen non ampliùs eorum vio-
lentia se extendat, quàm defensio, vel rebellio exigit Cle-
ricorum. Sic ille: juxta quam decisionem id sequi-
tur quod intendimus; nam respectu eius, qui
non est paratus in crimine prosequi, aut de quo
id verosimiliter non timetur, nulla defensio, aut
rebellio est, neque beneplacitum Prælatorum
expressum aut tacitum. Tacitus namque præ-
sumi verosimiliter potest, quando ex capturâ
damnum imminens impeditur; quod velle Præ-
latus debet; & si adesset, rationabiliter credi po-
test judicis auctoritate ad illud impediendum fore
vsurum; & juxta hanc intelligentiam accipiendi
sunt, qui dicunt Clericum in flagranti crimine
deprehensum, capi posse, & ad Prælatum remitti:
qui videri possunt apud Dianam suprà Resolut. 11.<marginalia>De fuga|suspectum|capi posse.</marginalia>
& 12. vbi obseruare juuat, etiamsi nihil prætereà
timeatur nisi fuga, id aliquibus videre sufficiens;
cuius ea esse ratio potest, ipsam fugam damnosam
esse, tum ob rationem, quam adducit Pontifex
citato Capite; quòd scilicet, publicæ vtilit atis inter-
sit, ne crimina maneant impunita. Tum etiam quia
sic fugiens, & ab oculis Prælatorum remotus,
addere peccata peccatis potest, & turbarum occa-
siones excitare. Pro quo videri possunt Sousa in
Bullam C&#x0153;næ Can. 16. Disput. 82. num. 9. & Ioan-
nes de la Cruz in Directorio Conscientiæ, Parte 1.
Præcepto 8. Quæst. 3. Art. 1. Dub. 3. Conclus. 3. P.
Fragosus Tomo 2. Pag. 251. num. 329. & alii, apud
ipsos, & apud Barbosam in Collectaneis ad Decreta-
les, cap. citato n. 5. & nouissimus D. Villaroel Parte
2. Quæst. 11. Art. 3. n. 30. & seqq.</P>
<P>  <absatz-nummer>107</absatz-nummer> Dico secundò. Clerico irreuerenti ne-<marginalia>Assertio 2.|non posse|p&#x0153;nam pe-|cuniariam|irreuerenti|imponi à|laica pote-|state.</marginalia>
quit ab Auditore, aut Audientiâ totâ, seu quo-
cumque alio judice, p&#x0153;na pecuniaria imponi.
Sic citati à Dianâ, & contrarium est prorsus im-
probabile, quia contra libertatem Ecclesiasticam,
in Iure Canonico, & Bullâ C&#x0153;næ specialiter de-
claratam & p&#x0153;nis adiectis communitam. Neque
apparet vnde talis licentia fundari possit, quæ
nullibi fundamentum habet, nisi in aliquorum
scriptorum, qui laici fuêre judices, minùs piâ erga
Ecclesiasticos affectione.</P>
<P>  Nec dicas Clericos capi posse & ita etiam in<marginalia>Ex captur à|non benè|argui.</marginalia>
pecuniâ mulctari: quod minus est ex Cap. Cui
licet, de regulis juris in Sexto: vbi sic dicitur: Cui
licet quod est plus, licet vtique quod est minus. Ex L.
eadem. D. eodem Titul. Nam inprimis id est valdè
dubium, an scilicet plus sit capi, vt statim tradatur
Iudici, an p&#x0153;nam pecuniariam soluere; quia prior
p&#x0153;na nihil demit, & captura cum debitâ reue-
rentiâ est executioni mandanda; pecuniæ autem
jactura pluris solet ab Ecclesiasticis æstimari. De-<marginalia>Regula.|Cui licet|plus, qua-|liter acci-|pienda.</marginalia>
inde. Regula illa plures habet exceptiones, de qui-
bus Glossa. Et tantùm habet verum, quando id
quod est minus, in eo, quod plus est, continetur.
Vt in materia præsenti, cui licet capere, licet ar-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0150.jpg/>
@@1@<SE150>Circa inhonorantes se vt peccare Auditores queant, vindictæ, &c. 131
<duolan 2><-P>mis spoliare, quia benè capi & teneri nequit, si
suis ille armis instructus relinquatur; & etiamsi
non sit capiendus ne vlteriùs nocere possit. Quid-<marginalia>Qui potest|capi, an|possit armis|spoliari.</marginalia>
quid de hoc aliqui in contrarium sentiant, quos
adducit, & sequitur Diana suprà Resolut. 10. &
Part. 2. Tractatu 1. Resol. 28. Nam pro assertio-
ne positâ stant complures, & inter eos præstan-
tissimi Theologi vt fatetur Diana eos allegans.
Neque priores videntur contradicere in casu à
nobis proposito; quando scilicet Clericus nequit
commodè ad suum judicem deferri, & aliàs in
capturâ inconueniens apparet; tunc enim eum
armis spoliare licitum erit; immò & expediens,
vt nocumenti vlterioris occasio præcidatur. Item,
cui licet plus, licet & minus, quando tale est in
eodem genere actionis, nec potest rationabiliter
judicari Superioris id esse contrarium voluntati.
Sic cui licet carnes comedere die jeiunii, licet &
oua. Non tamen licet potenti administrare Eu-
charistiam, Sacramentum administrare Baptismi,
P&#x0153;nitentiæ & aliorum, quæ minora sunt, de qui-
bus proportionaliter eadem ratio est, vt minora
non liceant, eo ipso, quòd liceant maiora: & ge-
neraliter vbi est diuersa ratio, & fundamentum a-
liter coniecturandi de superioris voluntate, aliter
sentiendum est, vt in præsenti. Prælatus enim<marginalia>Ratio di-|uersitatis|in capturâ.</marginalia>
circa capturam potest esse rationabiliter bene-
placens ob rationes dictas; non ita circa mul-
ctam pecuniariam; quia in primo ministri laici
eius etiam ministri sunt, vt Pontifex citato Cap. Vt
famæ, affirmat: in alio verò judiciariam potesta-
tem vsurpant, mulctam vt judices imponentes,
quod quidem Ecclesiasticæ libertati penitus ad-
uersatur.</P>
<P>  <absatz-nummer>108</absatz-nummer> Non ergo circa hoc admittendum est,<marginalia>Distinctio|circa hoc|D. Felicia-|ni minimè|probanda.</marginalia>
quod Dom. Felicianus tradit; hoc scilicet laicis
Iudicibus concedi, non vt auctoritatiúe, & suo
quasi jure id faciant, sed ex Pontificis beneplaci-
to. Si enim hoc illis semel concedatur, parum
ipsi de illâ respectuum diuersitate curabunt, in
libertatis Ecclesiasticæ certissimum detrimen-
tum; & deinde Pontificis voluntas, vt vidi-
mus, in contrarium vergit, nec præsumi illa,
nisi præsumptuosè, potest. Quod in Indiis<marginalia>In Indijs|quantùm|oporteat|honorari|Sacerdotes.</marginalia>
præsertim obseruandum, in quibus Eccesiasticis
honor est eximius tribuendus, vt Neophyti erga
Christianam eruditionem, quam ab ipsis hau-
riunt, potentiùs afficiantur. Ex quâ persuasio-
ne Ferdinandus Cortesius, nulli nisi sibi inter<marginalia>Ferdinandi|Cortesii|exemplum|singulare.</marginalia>
Heroe&#x0308;s bellicos comparandus, Sacerdotibus sin-
gulari reuerentiæ affectu se prosternebat, & eor&#x0169;
manus osculabatur, vt hoc vide&#x0303;tes Indi magnum
aliquid de eor&#x0169; conciperent dignitate. Quod qui-
dem non sine eximio fructu ab eo peractum; fides
enim cum pietate in Mexicanis regionibus meliùs
est, quàm in aliis, propagata. Videatur Fr. Ioannes
de Torquemada in Monarchia Indica. Parte 3.
Lib. 15. Cap. 10. Vbi de Cortesii occursu primis
gentium illar&#x0169; Apostolis è Familiâ Franciscanâ.</P>
<P>  <absatz-nummer>109</absatz-nummer> Hinc apparet excessisse Auditores Can-<marginalia>Audientiæ|cuiusdam|factum nō|proband&#x0169;.</marginalia>
cellariæ cuiusdam, qui Concionatori eiusdem
Ecclesiæ Præbendario mulctam pecuniariam sa-
tis magnam decreuerunt, ob salutationis officium
in Concionis exordio non ita honorificum, vt
ipsi censuerunt; qui nescio quid aliud sibi ex-
hibendum intimarant. Quod quidem non om-
nibus est Togatis dominis probatum, & ita cùm<-P>@@

<-P>eâ de re sermo mihi in scribendo ad eorum vnum
incidisset, qui non aderat in occasione præfata,
prudentissimè & Christianissimè rescripsit, & ita
illius verba non grauabor, ad aliorum exemplum,
his paginis adiecisse. Sic ergo ille post alia scribit,<marginalia>Docti &|pij Senato-|ris epistola.</marginalia>
cuius non oportet nomen expressisse: El caso que
refiere V. P. se obro apriesa segun vi por los autos.
Dueleme mucho que talvez en mi casa, ô en la agena,
en la calle, en la plaça, y en el Tribunal, no paresco Mi-
nistro del Rey, si no de mis liuiandades, y pasiones, deley-
tes, y vicias, y en la Yglesia, y en los templos, alli solo
aspiro à la Magestad: alli si pretendo la competencia, aun
con la diuina viuamente repræsentada à todas luces en
un Prælado reuestido de Pontifical, como en los ministros
seculares la humana Dios nos desu gracia, &c.</P>
<Z><A+1>§. III.
Circa concionatores eo in munere modera-
tionis regulas trangredientes.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>110</absatz-nummer> <INI2>E</INI2>T quia de Concionatoribus mentio à<marginalia>Conciona-|torum quo-|rumdam|excessus.</marginalia>
nobis est inducta, negari quidem ne-
quit plures eorum circa hoc grauiter delinquere;
Senatores Regios, ac supremos ipsos Gubernato-
res, apud populum traducentes. Tum dicendi
modo, qui satyricus potiùs est, quàm Euangeli-
cus; tum exprobratione actionum, de quibus tu-
multuariam notitiam, & ab inuidiâ, & malauo-
lentia sæpiùs ortam, habuerunt: tum denique
eorum narratione, quæ licet vera sint, sine au-
dientium scandalo non referuntur, jurisdictione
circa hoc Prælatorum vsurpatâ, ad quos tantùm
spectat peccantium publica districtio; cùm re-
prehensiones huiusmodi ad correctionem frater-
nam reduci nequeant: in quâ occulta debet mo-
nitio præcedere, & alia seruari à Christo tradita,
in quibus animaduersio adeò publica delicti non
inuenietur. Et quidem concionatores, aut indo-<marginalia>non excu-|sabiles.</marginalia>
cti sunt, & vulgari linguâ scriptis libellis instru-
cti ad dicendum procedunt, in quibus quàm sit
ignorantia damnabilis, satis est unicuique perspe-
ctum. Aut litterati, & ii, quod ad eorum obli-
gationem spectat, non ignorantes, aut malitiâ, aut
passione, vel populo placendi libidine, in huius-
modi videntur absurda prosilire. Quod si zelo
quisquam ducatur: non secundùm scientiam, vt
liceat illi Apostoli sententiam applicare, sic scri-
bentis. Rom. 10. v. 2. & 3. Testimonium enim perhi-<marginalia>Rom. 10.|v. 2. & 3.</marginalia>
beo illis, quod æmulationem Dei habent, sed non secun-
dùm scientiam. Ignorantes enim justitiam Dei, &
suam quærentes statuere: justitiæ Dei non sunt subiecti.
Ignorant equidem justitiam æmulatores isti, con-
tra quam peccant inhonorantes Magistratus, &
alienam jurisdictionem vsurpantes, suam volen-
tes statuere, dum se ad hæc officii aiunt obliga-
tione teneri, quod dicendi imperat libertatem.
Quam quidem non negamus, sed contra vitia<marginalia>Optima|Concionādi|formula.</marginalia>
suauitate dicendi temperatam, de quo sic Diuus
Isidorus Pelusiota lib. 3. Epist. 397. Sermonis quidem
libertati suauitatem admiscere oportet, diuinæ autem de-<marginalia>D. Isid. Pe-|lusiota.</marginalia>
xtræsanitatem permittere. Hæc ille Moysis, Eliæ, &
D. Ioannis Baptistæ exempla prosecutus. Sit ergo
rigor iustitiæ semper feruidus, sed numquàm præceps, vt
D. Bernard. admonet Epist. 25. quando de iustitiæ
obligatione ita sunt prefati Ministri verbi soliciti.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0151.jpg/>
@@1@<SE151>132 Thesauri Indici Titulus IV. Cap. XIII.
<duolan 2><P>  <absatz-nummer>111</absatz-nummer> Ex experientiâ quidem compertissi-<marginalia>Dicendi li-|bertas con-|tra Guber-|natores exi-|tiosa.</marginalia>
mum habetur hanc dicendi libertatem, quam
communiter Concionatores in ore habent, &
quâ maximè gloriantur, parum esse proficuam;
immò & exitiosam frequentia experimenta de-
monstrant. Circa quod Diuus Ignatius Parens
in libro verè aureo, verè diuino, exercitiorum
circa finem in Regulis seruandis, vt cum Orthodoxâ
Ecclesiâ verè sentiamus. Reg. 10. ita scribit: licèt au-<marginalia>Præclarum|circa hoc|D. Ignatij|documen-|tum.</marginalia>
tem non reperiatur vbique ea, quæ deberet esse, morum
integritas; si quis tamen, vel in publica concione, vel in
populari commertio, ipsis obloquitur, generat potiùs dam-
na, quàm aliquid afferat remedij, aut vtilitatis; cùm
nihil aliud sequatur; nisi exasperatio, & obtrectatio
populi aduersùs Principes, ac Pastores suos. Temperan-
dum est igitur ab isto inuectiuarum genere. Sic ille: Pro
quo & Diuus Isidorus Pelusiota citato libro, Epi-
stolaq&#x0301;ue, ita loquitur: Scio me persæpè mihi ipsi hu-<marginalia>D. Isidorus|Pelusiota.</marginalia>
iusmodi quoddam consilium præbuisse: O Isidore, quo-
niam res magnæ magnis periculis confici solent, eâ, quâ
decet, loquendi libertate vtere; fortaßis erubescent ij, qui
in peccatis erubescere minimè norunt. Ac quidem fortaßè
aliquid efficies: sin aute&#x0303; aliquid etiam iniucundi patiaris;
c&#x0169; Prophetis, & Apostolis at&#xE8BF; alijs sanctis viris patieris,
cum quibus tibi, qui vnus è vulgo es, optand&#x0169; est etiam
si non in virtutibus at certè in perpeßionibus numer ari.
Verùm ad hunc modum contrà mihi ipsi respondi. Alijs
quidem in rebus præclarè loqueris ac tibi morem gerere
paratus sum; at quonam pacto liberè loquemur? &c.</P>
<P>  <absatz-nummer>112</absatz-nummer> Quod equidem non minùs graui, quàm<marginalia>P. Sacchi-|nus.</marginalia>
eleganti sententiâ claudendum P. Francisci Sac-
chini Parte 4. Historiæ Societatis lib. 3. num. 156. &
seqq. vbi ita scribit post turbulentias occasione
Concionatoris cuiusdam enarratas: Ceterum ho-
minum sub obedientiâ viuentium haud dubium pecca-
tum est, vbi in rebus adeò grauibus, non interrogatis
Moderatoribus suo velificantur arbitrio: præsertim cùm
vnius hominis conatus, vt nunc sese habent humanæ
res, multùm habeat strepitûs, momenti parum: atque
instar eorum medicamentorum, quæ vitiatos corporum
humores excitant, non egerunt; longè magis obsint,
quàm prosint. Eam ob rem Societas, quæ in turbulento<marginalia>Peculiaris|pro Socie-|tate moni-|tio.</marginalia>
rerum mortalium, quasi oceano, opem, si poßit, naufra-
gantibus allatura versatur; summoperè abstineat necesse
est ab ijs attrectandis, à quibus plus vlceris faciat, quàm
medicinæ. Quod, Deo aspirante, excubantibusq&#x0301;ue Mo-
deratoribus, diligentißimè totum corpus custodit. Quam-
quàm vt nequis vnquam è tanto numero, siue prudens,
siue imprudens committat, dum hac infirmitate circum-
damur, optandum magis, quàm sperandum est, & potius,
quòd non crebro eueniant scandala, quàm quòd aliquan-
do eueniant, admirandum. Sic ille.</P>
<P>  <absatz-nummer>113</absatz-nummer> Iuxta cuius cordatam animaduersio-<marginalia>Magistra-|tus non de-|bere circa|hoc nimis|esse delica-|tos.</marginalia>
nem, Magistratus non ita delicatis esse auribus
debet, vt ex quouis imprudenti dicto, ad excitan-
das persecutionum tempestates moueantur, &
indignationem in corpus Religionis accendere,
contra cuius voluntatem membrum vnum, &
frequenter non potius, insultauit. Prudenti dis-
simulatione melius quandoque res agitur, & de-
coro consulitur eorum, quos reprehensionis a-
cerbitas vlcerauit. Noui Prælatum, qui quadam
die à Religioso pro concione molestè, & immo-
destè attrectatus, sub vesperum ad Conuentum
venit, & in cellâ Prælati exceptus, vocari ad se
Concionatorem postulauit, Venit ille, suâ opi-
nione plus accepturus, quam dederat. Sed vrba-<-P>@@

<-P>nè acceptus, aliud valdè diuersum, quàm spera-<marginalia>Prælati|cuiusdam|memorabi-|le exempl&#x0169;.</marginalia>
bat, audiuit. Laudauit Prælatus concionem,
cum gratiarum actione, festum enim fuerat anni-
uersarii Consecrationis suæ: adiecit tamen; Licèt
quod audire potui, sat mihi placuit, non potui tamen
omnia; quod doleo; credo tamen alijs à me auditis fuisse
simillima. Non mentitus ille sed amphibologiâ
officiosâ vsus, sicq&#x0301;ue prudentiam suam testatio-
rem reliquit; eo ad obstruendum os impruden-
ter locuti remedio vsus, quo potentius nullum
potuisset eius nota sagacitas inuenire. Pro quo,
& Saülis prudentia jam pridem succurrit, de quâ
sic 1. Reg. 10. v. 27. Filij verò Belial dixerunt: Num<marginalia>1. Reg. 10.|v. 27.|Saülis op-|portuna|dissimula-|tio.</marginalia>
saluare nos poterit iste? & despexerunt eum, & non
attulerunt ei munera; ille verò dißimulabat se audire.
Circa quæ P. Gaspar Sancius ita scribit, elegan-
tiam, grauitatem, & eruditionem accumulans:
Est autem hoc documentum his, qui præsunt, interdum
valdè necessarium, vt cæci sint ne videant, aut surdi<marginalia>P Gaspar|Sancius.</marginalia>
ne audiant ea, in quæ incerto quodam rerum articulo
duriùs esset agendum; ita sanè in suo Ænea, quem, &
fortem ducem, & prudentissimum Imperatorem
fingit, ait Maro Lib. 1. Æneid.</P>
<shi>  Curis&#xE8BF;&#x0301; ingentibus æger,<marginalia>Virgilius.</marginalia>
Spem vultu simulat, premit altum corde dolorem.</shi>
<P>Et alius ex prophanis (Gnæus Plancus) docet<marginalia>Lib. 10.|Epist. 8.|Familia-|rium Cice-|ronis.</marginalia>
eos, quibus commissa est respublica, vt ad effectum suo-
rum Consiliorum veniant, oportere, vt multa simulent
inuiti, multa dißimulent cum dolore, &c.</P>
<P>  <absatz-nummer>114</absatz-nummer> Quod si ad hæc humanæ prudentiæ
sufficiunt regulæ, maiora debent in Christiano-<marginalia>Magni|Theodosij|præclarum|& dictum,|& factum.</marginalia>
rum Iudicum pectoribus fides, & pietas obtine-
re. Sic Magnus Theodosius Mediolani ad Eccle-
siam ire statuens festiuo Natiuitatis die, & retra-
hente eum Ruffino jam jam euntem, ne Ambro-
sius acerbius aliquid in eum jactaret, ob necem
Thesalonicæ factam, propter quam octo men-
sium interdictum sustinuerat; eidem respondit:
Pergo, & justas in facie suspicio contumelias. Sic ha-
betur in Vitis Patrum; Opusculo de laude & affectu
virtutum Cap. 15. vt videant ii, quorum mera est
vmbra ad tantæ lucis comparationem aucto-
ritas, quali esse animo debeant, cùm illis sui ex-
probrantur errores. Quòd si non omnes esse
caussentur Ambrosios, quorum id debitum san-
ctitati; animaduertant tamen, nec Theodosios
se esse, quos vt numina oporteat reuereri. De
quo isthæc satis.</P>
<Z><A+2>CAPVT XIV.</A+2></Z>
<negEZ><A+1>In iis, quæ ad Academias spectant;
qualiter delinquere sit obuium Indi-
cos Auditores.</A+1></negEZ>
<P><absatz-nummer>115</absatz-nummer> <INI3>S</INI3>Vnt in Indiis auctoritate Pontificiâ,<marginalia>Quæ in In-|diis Aca-|demiæ.</marginalia>
& Regiâ nobiles Academiæ constitu-
tæ, ex quibus Limana, & Mexicana
præcipuæ, maiorum omnium facultatum haben-
tes Professores. Aliæ pro Philosophia tantùm
& Theologia in scholis Societatis Iesu: quas ali-
qui eò quòd non ita vniuersales sint, Academias
siue Vniuersitates non esse dicendas arbitrantur.
Sed certè Consilium Regium Indiarum dubium
omne circa hoc videtur exemisse, dum in sen-
tentiâ finali, quam pro Argentinensi Academiâ<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0152.jpg/>
@@1@<SE152>Auditores circa Academias vt delinquere poßint. 133
<duolan 2><-P>protulit, eam Vniuersitatem appellauit, vt vide-
ri in ipsâ executoriali prouisione potest. Circa
illas</P>
<P>  <absatz-nummer>116</absatz-nummer> Dico primò.  Auditores Indici alibi<marginalia>Assertio 1.|Auditores|debere iura|incorpora-|tionis ab-|solutè sol-|uere.</marginalia>
Gradum consecuti, si in Corpus Vniuersitatis
recipiantur, id omne debent quod alij soluere.
Id patet: quia statuta Regia ita disponunt, & lu-
cra sunt ex incorporatione istâ non parua habi-
turi: ergo debent quod alij, propter eamdem ra-
tionem soluere: cùm in statutis Regiis neutiquam
inueniantur excepti.</P>
<P>  Dices: ob personarum dignitatem emolu-
mentorum huiusmodi fieri remissionem.</P>
<P>  Sed contra: quia hoc est iam munera recipere<marginalia>Nec posse|admittere|remissione&#x0303;.</marginalia>
ab iis, qui lites habere possunt: quod leges seue-
rissimè prohibent. Remissio enim debiti, dona-
tio est. L. Si quis delegauerit. D. de donationibus. de
quo Matienzis in lib. 5. Recopil. l. 3. Tit. 3. Glossa
2. num. 3. Propter quam  rationem in Syndicatu
à Visitatore docto, & exacto ita iudicatum. Præ-
tereà remissio ista est inuoluntaria, sicut largi-
tiones aliæ, quæ fieri iudicibus solent, vt diximus
Tit. præced. num. 27.</P>
<P>  <absatz-nummer>117</absatz-nummer> Potest tamen obiici L. Cùm oportet.<marginalia>Ex vsu-|fructu re-|misso filio|à patre, ar-|guitur con-|tra Asser-|tionem.</marginalia>
§. sin autem. C. de bonis, quæ liberis, ex quo habe-
tur filium, cui remissus est vsusfructus, non te-
neri in diuisione hereditatis eum conferre cum a-
liis fratribus; & ita id tenent Doctores, viderique
possunt P. Molina, Tom. 1. Disp. 8. §. secundus est
& Pater Thomas Sancius: Libr. 6. de Matrimonio
Disp. 4. num. 18. & etiam Tom. 1. Consiliorum lib.
1. Cap. 2. dub. 14. qui alios adducunt, & eâ ra-
tione ducuntur, quia ea remissio non est propria
donatio, sed non vsurpatio de bonis filij, vt po-
terat fieri à patre; ergo similiter in nostro casu,
in quo videtur esse maior ratio, quia is, qui incor-
porari intendit, absolutè nihil ante incorporatio-
nem debet, sicut debetur vsusfructus, & ita minus
est fundamentum ad rationem propriæ do natio-
nis. Propter hoc videri alicui potest id non carere<marginalia>Quid iux-|ta illud di-|cendum.</marginalia>
probabilitate; vnde ita à nonnullis, neq; indoctis
quidem practicatum. Quod & mihi placeret, si de
omnino voluntaria remissione constaret, quod
non ita frequentiùs accidit. Vnde & obligatio
ad solutionem perstat; in quo tamen id obser-
uandum, quod de largitione munerum dixi-
mus. Cap. 2. & Tit. Præced. Cap. 4.</P>
<P>  <absatz-nummer>118</absatz-nummer> Dico secundò. Auditores nequeunt<marginalia>Assertio 2.|Non posse|assistenti&#x0169;|lucra leua-|re, si non|assistant.</marginalia>
ea lucra leuare, quæ assistentibus tantùm sunt
per Academiæ leges destinata. Id planum: quia
non est titulus ad illa, cùm solus ex assistentia
oriatur. Id quod euidenter constat in aliis; qui-
bus non assistentibus nihil datur: atqui Audito-
res priuilegiati non sunt: ergo nihil est illis tri-
buendum. Si dicas remissionem ab iis fieri, ad
quos lucra pertinebant; de hoc iam dictum;
quod neque hîc habet fundamentum: nam lu-
crum tale assistentibus non semper accrescit, sed
singulis sua est portionis taxa designata, vnde est
propria donatio.</P>
<P>  <absatz-nummer>119</absatz-nummer> Dico tertiò. Quando Auditorum filij<marginalia>Assertio 3.|In Gradi-|bus filior&#x0169;|non posse|remissio-|nem emo-|lumento-|rum petere.</marginalia>
Gradum maiorem accipiunt, nequeunt remis-
sionem emolumentorum petere; immò neque
admittere. Colligitur ex dictis. Nec est soli-
dum effugium, si dicant remissionem illam non
sibi fieri, sed filiis; nam neque filij recipere mu-
nera possunt, vt vidimus Titul. præcedenti n. 21.<-P>@@

<-P>sicut neque vxores, vt ibidem dictum, quæ in hu-
iusmodi negotiationibus solent solicitudinem
præcipuam adhibere, conniuentibus maritis, &
ignorationem simulantibus, ac si Deus possit
irrideri.</P>
<P>  <absatz-nummer>120</absatz-nummer> Dico quartò. Auditores grauiter pec-<marginalia>Assertio 4.|De peccato|in iudicio|circa recu-|sationem|suffragato-|rum.</marginalia>
care possunt in caussis recusationis suffragato-
rum ad cathedras, quæ ad ipsos deuoluuntur, si
pro affectu iudicent, vt vnus potiùs, quàm alius
cathedram assequatur. Hac certè die, quâ hæc
scribo, oppositorum vnus cathedram amisit, quia
ob recusationem ducenta & viginti illi suffragia
defuerunt. Et id quidem ritè, & rectè factum
non nego, cui de caussis non constat, nec sunt
animi iudicum manifesti. Rei solum istius mo-
mentum expendo. Equidem probatio suffraga-
tionis, quando præsertim Doctoris in ea facul-
tate est, pro qua certatur, qui viginti quatuor
suffragia habet, & multoties qualitatem: si vide-
licet Sacerdos sit; grauis p&#x0153;na est, & in graue
etiam detrimentum oppositoris redundans; vnde
probationes ad illam sufficientes meridianâ luce
clariores esse debent, vt num. 104. dictum ma-
net; in huiusmodi autem oppositionum factio-<marginalia>Testes in|huiusmodi|caussis vix|posse inte-|gros repe-|riri.</marginalia>
nibus claritas esse tanta nequit; quia nulllus con-
tra eum, cui fauet, iurabit ita, vt securum possit
reddere iudicantem. Ab aduersæ autem partis
fautoribus quomodo possit irrefragabile testi-
monium expectari? Nam vbi caput est suspe-
ctum, etiam illi, qui caput verosimiliter sequun-
tur, vt cum multis tradit Dom. Solorzanus lib. 2.
cap. 24. num. 100. Iudicium ergo arbitrarium
restat, & cùm de p&#x0153;nâ, vt diximus, graui agatur,
videtur in rei fauorem iudicandum, iuxta regu-
lam iuris in sexto 49. quæ sic se habet; In p&#x0153;nis
benignior est interpretatio facienda. Quod ex aliâ
communi doctrinâ conuincitur, iuxta quam te-
stis non est integer, etiam cùm in caussa, quæ eum<marginalia>Qui non|sint integri|reputandi.</marginalia>
principaliter non tangit, deponit, si aliquod com-
modum, vel interesse ex eâ sperare possit: de quo
Farinacius in Practica. Quæst. 60 per totam, & alij
adducti à Dom. Solorzano suprà. num. 98. item
ex aliâ, quòd domestici ad testificandum non ad-
mittuntur communiter, & rationem reddunt
Scriptores, quia erga dominum, vel Patrem Fa-
milias notam habent affectionem. Pro quo Au-
ctores producit. P. Fragosus Tom. 1. pag. 659.
§. Quid dicendum. Eorum autem, qui pro oppo-
sitoribus stant, notissima est affectio, vt parati
sint pro illis vsque ad ignem, & sanguinem de-
certare: non ergo contra aduersarium veniunt,
vt integri, & inexceptabiles admittendi; & præ-
sertim cùm agatur de p&#x0153;nâ sine defensionis op-
portunitate statim infligendâ.</P>
<P>  <absatz-nummer>121</absatz-nummer> Quando autem contra Ecclesiasticos<marginalia>Contra|Ecclesiasti-|cos vt|queat in|hoc iudicio|procedi.</marginalia>
in hoc iudicio procedatur, & suffragio priuen-
tur, suam videtur difficultatem habere. Licet
enim Regis auctoritate Vniuersitates fundentur,
qui & stipendia professoribus suo ex patrimo-
nio soluit, ac communia alia lucra: id tamen non
videtur satis; quia ex eo non tollitur immunita-
tis priuilegium, cui nec possunt Ecclesiastici re-
nuntiare, cùm in corpus Vniuersitatis cooptan-
tur, per textus, & Doctores, quos adducit Dia-
na Part. 1. Tract. 2. Resolut. 3. Nec sola Regia<marginalia>Non posse|illos fori|priuilegio|renuntiare.</marginalia>
auctoritas est, quæ in hoc negotio intercedit, cùm
Vniuersitates auctoritate Pontificiâ præcipuè<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0153.jpg/>
@@1@<SE153>134 Thesauri Indici Titulus IV. Cap. XV.
<duolan 2><-P>fundentur, & ita pro Indicis à Regibus nostris
Pontificia est Sedes exorata. Cùm autem iuris-
dictio Pontificia potior sit, ad illam potiùs spe-
ctat iudicium de caussis ad eamdem spectantibus,
& præcipuè cùm de Ecclesiasticis agitur, & ita
Ecclesiastici Iudices deputandi.</P>
<P>  <absatz-nummer>122</absatz-nummer> Ad quod dici potest ex beneplacito<marginalia>Ex bene-|placito A-|postolicæ|Sedis ha-|beri.</marginalia>
Sedis Apostolicæ rem ita dispositam, vnde Re-
ctor laicus alternâ vice cum Ecclesiastico annua-
tim eligitur, qui & caussas Academicorum iudi-
cat, & à quo ad Regiam Cancellariam prouo-
catur; si negotium iustitiæ sit, si verò ad Guber-
nationem spectet, ad Proregem est satis prouo-
cari. Non est autem insolitum vt Ecclesiastici
aliquando apud laicos iudices conueniantur: sic
enim feudatarij apud dominum feudi caussam di-
cunt, vt ex pluribus textibus, & auctoribus o-
stendit Dom. Solorzanus Tom. 2. lib. 2. Cap. 5.
num. 13. & Cap. 28. num. 15. & in Politicâ lib. 3.
Cap. 6. §. y por el mesmo & Cap. 30. pag. 464.
§. y lo mesmo. Et Dom. Felicianus à Vega in suis
Relectionibus, variis in locis, sed præsertim in Cap.
Verum. 7. num. 1. & seqq. de foro competenti.
Pro quo & alios adducit Diana Part. 2. Tract. 1.
Resolut. 59. cum quadam limitatione. Et certè
non videtur quomodo auctoritate Regiâ possint
Gradus in Theologiâ, & sacris Canonibus con-
ferri; quod tamen in formula collationis dicitur;
scilicet Auctoritate Pontificiâ, & Regiâ, quibus in hac<marginalia>Auctorita-|te Regiâ|non posse|Gradus in|facultati-|bus sacris|conferri,|secus in|alijs.</marginalia>
parte fungor &c. Nisi ad hunc explicationis mo-
dum accurramus. Licet enim Doctores in iure
Ciuili, Medicinâ, & naturali Philosophia creari
auctoritate Principis laici possint, vt tradunt Do-
ctores in l. Deo auctore C. de veteri iure enucleando:
in sacratioribus tamen facultatibus, solius Ponti-
ficis est, ad quod, nec partialiter concurrere Prin-
ceps laicus potest, quia generale illud est, vt neq;
partialiter possit se rebus sacris commiscere, cùm
potestas eius merè temporalis sit: vt ex iure sa-
cro constat, & auctoribus ita communiter atte-
statis. Fatendum ergo est Pontificium circa hoc
beneplacitum extare, ob magnum Reipublicæ
commodum, quod ex litterarum professione
consequitur, & ita oportuisse Christianos prin-
cipes pro fouendo illo specialibus priuilegiis ex-
citari. Non est ergo negotium hoc ad rationem
illam reducendum, quòd delinquant in officio,
& sic mulctari possunt, vt cum Zeballos tenet
Dom. Villaroel. Part. 1. Quæst. 1. Art. 8. n. 69.</P>
<P>  <absatz-nummer>123</absatz-nummer> Dico quartò. Academiæ à Pontifici-<marginalia>Assertio 4.|Academias|à Pontifice|concessas|non posse|ab Audie&#x0303;-|tijs prohi-|beri</marginalia>
bus in Scholis Religiosis concessæ, nequeunt à
Senatibus Indicis prohiberi. Id constat: quia su-
premæ nequit potestati resisti opportuna iuben-
ti. Quod si quidquam obstaret, id tantùm esse
posset, Bullas concessionis non fuisse in supre-
mo Consilio registratas: atqui contrarium ap-
paret in Bullis pro Societate concessis: registra-
tæ enim sunt, neque vllum ipsis impedimentum
constitutum; nullo ergo pacto potest executio
earum impediri. Cùm præsertim executio adeò
vtilis comprobetur; tum vt multorum paupe-
rum, qui eximium in litteris fecêre profectum,
honori, & commodo consulatur; tum etiam vt
omnium vitæ, quæ aliunde venturi, & in ciuita-
tibus prædictis ob c&#x0153;li aduersam temperiem
graues salutis iacturas frequentiùs patiuntur.
Temperiem autem commodam pro Academijs<-P>@@

<-P>conquirendam benè ostendit Beyerlinck in
Theatro magno V. Academia. Tit. Quo loco. Qui
Tit. Monasteria eodem verbo, luculenter ostendit,
olim in Monasteriis Academias extitisse: & cer-<marginalia>Bullis Apo-|stolicis non|posse impe-|dimentum|apponi iux-|ta Bullam|C&#x0153;næ.</marginalia>
tè Bullis Pontificiis impedimentum apponere;
quo minùs executioni mandentur, Doctores
quamplures clamant contra Ecclesiasticam esse
libertatem, & in Bullâ C&#x0153;næ sub reseruatâ Sedi
Apostolicæ excommunicatione prohibitum, qui
videri possunt apud Dianam Part. 1. Tract. 2. Re-
solutione 13. Quod ergo illi dixerint audientes
etiam registratis Bullis obstacula ab inferioribus
iudicibus opponi, in quo non iam Pontifici tan-
tùm, sed & Regis manifestæ voluntati compe-
riuntur aduersari? Quidquid ergo contradi-
ctionis ab Vniuersitatibus præcipuis occurrat, id
miminè curandum, quando caussa boni com-
munis in eo vertitur, & ad præstandum obse-
quium diuinis, & humanis oraculis perurgen-
tur. De Academiis iterùm Titulo 20. num. 82. &
seqq.</P>
<Z><A+2>CAPVT XV.</A+2>
<A+1>Circa Salarium, quæ Conscientiæ one-
ra esse possint in Regiis Auditoribus.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>124</absatz-nummer> <INI3>E</INI3>St illud Regiâ quidem munificentiâ
dignum, & opulentiæ Indicarum re-<marginalia>Pro sump-|tibus iti-|neris quid|dari soli-|tum.</marginalia>
gionum consonum, ne turpe ali-
quid contingat indigentiam persuadere. Circa
illud ergo ita dispositum, vt non soluatur nisi
post adeptam officij possessionem, & laborem, in
exercitio eiusdem exhibit&#x0169; cōgruis temporibus.
Pro itineris autem expensis id dari statutum,
quod sex mensibus seruitij respondet, quando ex
Hispaniâ faciendum illud; quòd si ex valde re-
motâ prouinciâ, suum etiam pro sumptibus dari
subsidium solet, Regiâ semper prouidentiâ mi-
nistrorum suorum commodo prouidente. Cir-
ca quæ</P>
<P>  Dico Primò: Auditor moras voluntarias ne-<marginalia>Assertio 1.|Si moræ|affectatæ|nihil leua-|ri posse.</marginalia>
ctens, & veras simulans, vt sic maius subsidium
accipiat, grauiter peccat, & ad restitutionem te-
netur. Probatur: quia largitio illa est propter
caussam, aliter non facienda: ergo deficiente
caussâ deficit titulus iustæ acquisitionis. Quod
esse indubitatum affirmat P. Molina Disp. 209.<marginalia>Quia est|donatio ex|caussa. Et|quid de|illa.</marginalia>
conclus. 1. cum Ioanne Medina, Nauarro, Syl-
uestro, & alijs de donationibus ex caussa loquen-
tibus, quando illa existimata est, & non verè sub-
sistens: quod in foro conscientiæ & etiam exte-
riori procedit. Nequit autem dubitari eam, de
quâ loquimur, esse donationem ex caussa non
subsistente; quia Rex nullo titulo tenetur ad il-
lam, qui subsidium pro sumptibus itineris etiam
gratiosè largitur: vnde quod superadditur ob
moram falsò propositam multò id habet potiùs,
vt meritò dicat citatus Auctor non posse de eo
dubitari.</P>
<P>  <absatz-nummer>125</absatz-nummer> Dico secundò: Auditor serò ad tribu-<marginalia>Assertio 2.|Obligatio|restitutio-|nis ob de-|fectum in|ministerio</marginalia>
nal veniens, & negligenter ministerium suum
implens, non potest integrum salarium accipere,
& si accipiat, ad resolutionem pro rata tenetur.
Sic probauimus suprà Cap. 3. & Tit. præced. Cap 9.
§. In fine. Modò iuuat P. Molinam audire Disp.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0154.jpg/>
@@1@<SE154>Auditores circa salarium vt peccare contingat. 135
<duolan 2><-P>493. Sic loquentem: Qui operas suas in diem, aut
in aliud tempus alicui locauit, fideliterq&#x0301;ue non labora-
rauit intra limites laboris ac curæ debitæ, ita quòd
prudentis arbitrio laborem infimum iustum pro eo
stipendio debitum non attigit; tenetur restituere condu-
ctori de stipendio pro rata eius laboris, atque operis,
quod præstare tenebatur, neque præstitit: immò verò
tenetur etiam illi restituere, si quod aliud detrimen-
tum etiam lucri cessantis inde subsecutum conductori
fuit, aut ad aliud simile. Sic ille pro se adducens,
Nauarrum in Manuali Cap. 17. num. 196. con-
cluditque sic, Resque ex se satis est perspicua. Hac
consideratione quidam Regiæ Cancellariæ Ar-
gentinæ Visitator in officij sui exercitio indefes-
sus assistens, à Religioso schedulis Regiis, ratio-
num libris, & diuersis ad negotia spectantibus
instrumentis immersus, cùm fuisset inuentus, il-
leque vrbanè de laboris assiduitate ipsum corri-
puisset, respondit; Quid faciam? Operarius Regis<marginalia>Fidelis Mi-|nistri re-|sponsum.</marginalia>
sum ad onera ista conductus, cui fideliter operas meas
conor impendere, & sicut alij ligone, aut stiuâ pondus
diei, & æstus portantes mercedem accipiunt, sic & ego
meam, quam non merebor aliter, studeo comparare.
Sic ille laborator fidelis, cuius tamen labor æ-
mulantium calumniis infelici est exitu consum-
matus. Videant ergo Auditores an eorum labo-
res infimum saltem gradum attingant, nec ne,
prudentis arbitrio, alterius inquam, qui sine pas-
sione iudicet: & iuxta id conscientiæ suæ gra-
uamen agnoscant, idque præstent opportunè,
quod non præstitisse serò incipiant p&#x0153;nitere.</P>
<P>  <absatz-nummer>126</absatz-nummer> Dico tertiò: Auditor nequit tutâ conscien-<marginalia>Assertio 3.|Ob mini-|sterium|officio an-|nexum|non posse|salarij|augment&#x0169;|exquiri.</marginalia>
tiâ supra ordinarium salarium accipere aliud, ob
ministerium officio annexum ex dispositione le-
gis, licet secundùm se annexum non sit. Sic vidi-
mus in Superioribus commissiones aliquas esse
muneri Senatorio annexas: & præsertim notanda
quæ diximus. num. 74. & toto Cap. 12. licet enim
ex se officio non sint annexæ, officium tamen
cum eo onere datur: præsertim, quia eo tempo-
re, quo tali vacatur commissioni, labores alij non
subeuntur ab Auditore, vt assistendi tribunalibus,
& qui occurrere aliàs solent; & non duplicato
labore, non est cur debeat salarium duplicari. Li-
cet ergo in genere talia onera non sint officio
annexa, huic tamen officio annexa sunt, & non
pro officio in genere, sed pro hoc stipendium est
constitutum, & ita crescente labore stipendium
non accrescit. L. honos D. de aduocat. diuers. Iudi.
Quod tenent & exornant Baldus, Gailius, Capi-
cius, Romanus, & Decius, quos adducit, & se-
quitur Pater Fragosus Tom. 1. pag. 421. §. Ni-
hilominùs.</P>
<P>  <absatz-nummer>127</absatz-nummer> Dico quartò. Auditor ab officio remo-<marginalia>Assertio 4.|Remotus|ab officij|exercitio|sine culpa,|salarium|percipere|posse.</marginalia>
tus ob inquisitionem aliquam contra ipsum, quia
videlicet matrimonium contraxisse intra prouin-
ciam, aut eius filium, vel filiam, opponitur, vel
ex officio, vel ad accusatoris instantiam, si nihil
contra ipsum ex inquisitione resultet, neque in-
iustum aliquid ex parte illius fuerit in defensione
commissum, potest salarium integrè accipere.
Sic colligitur clarè ex L. Cum allegatis. C. de re mi-
litari. Lib. 12. & ex Saliceto, Francisco Marco,
& aliis dicentibus ita faciendum, quando quis re-
mouetur ob culpam aliorum, ciuium videlicet,
quos adducit Pater Fragosus suprà. pag. 422. n.
67. Videtur autem eadem ratio in casu nostro;<-P>@@

<-P>quia cùm nihil ex informatione contra Audito-
rem resultet, non illius culpâ, sed alterius, qui ca-
lumniosè egit, ab officio fuit remotus. Vbi er-
go culpa non est, neque etiam p&#x0153;na esse debet,
iuxta regulam vulgarem: sine culpâ, nisi subsit
caussa, non est aliquis puniendus. 23. in Sexto Cui
& addenda 41. ibidem: Imputari non debet ei, per
quem non stat, si non faciat, quod per eum fuerat
faciendum. Sic ægrotanti Senatori integrè sala-
rium soluitur in Indiis ex speciali rescripto, de
quo Dom. Solorzanus Lib. 4. Cap. 4. num. 33.
& P. Fragosus num. 61. quia scilicet non serui-
re, culpæ ipsius nequit imputari.</P>
<P>  <absatz-nummer>128</absatz-nummer> Secus autem esse quando quis ob sus-<marginalia>Quis de|remoto ob|suspicio-|nem, &|absoluto.</marginalia>
picionem culpæ remouetur, doctrina est Baldi,
& Surdi, quos adducit citatus Auctor num. 67.
quamuis absolutus euadat ex regula notissima;
qui non laborat, non manducet. Sed hoc videtur
accipiendum, quando Auditor caussam dedit
suspicioni, sine circumspectione procedens; si
enim suspicio ex maleuolentia aliquorum orta
sit, non est propter illam puniendus, iuxta nu-
per dicta: & quidem cùm suspicio non est, inte-
grum salarium debet solui: si ergo ob suspicio-
nem negatur, ergo iam priuatio ista non est ex
eo tantùm, quòd non seruierit, cùm non ser-
uienti etiam detur, quando suspicio defuit, &
ita erit p&#x0153;na suspicionis: atqui suspicio nullam
ex parte eius supponit culpam, ergo nec infligi
p&#x0153;na illi dicta potest. L. Capitalium D. de p&#x0153;nis.
& L. Aliud est fraus. D. de Verborum significat. Qui
discursus videtur euidens. Immò videtur non
quamlibet suspicionis caussam ab Auditore da-
tam ad priuationem istam sufficere, sed grauem
seu momenti magni: leuis namque non est graui
p&#x0153;nâ punienda; cùm culpa, & p&#x0153;na propor-
tionari debeant, ex communi omnium senten-
tiâ; sed hoc sequentem prouocat quæstionem.</P>
<Z><A+2>CAPVT XVI.</A+2></Z>
<negEZ><A+1>Auditores Indici an peccent sine Li-
centia Regis matrimonium intra
Prouinciam contrahentes, vbi quæ-
dam alia circa illud.</A+1></negEZ>
<Z><A+1>§. I.
Licita esse statuitur.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>129</absatz-nummer> <INI3>A</INI3>Cæsareo iure prohibitio ista des-<marginalia>Leges ma-|trimonium|prohiben-|tes, & ea-|rum dispe&#x0303;-|satio, atque|inconue-|nientia|dispensa-|tionis.</marginalia>
cendit, quæ & legibus est Hispa-
niæ stabilita, ac pro Indiis specia-
lissimæ illæ sunt, de quibus Dom. Solorzanus
Lib. 4. Cap. 4. num. 60. & 61. & in Politicâ lib.
5. Cap. 9. Quibus licet dispensationis omnis
præcidatur spes ob grauia inconuenientia, quæ
ex matrimoniis istis emergunt, iam tamen est ri-
gor ille plus nimio mitigatus, & in Prætorio
hoc Limano maior Auditorum pars, indulto Re-
gio potita, ob pecuniarium seruitium quod vo-
cant, quo inconuenientia omnia adeò exagera-
ta legibus deuorantur. Quod quidem malum,
quæ lege caret necessitas tolerabile reddit, ex
doctrina Matienzi in Tractatu manuscripto de<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0155.jpg/>
@@1@<SE155>136 Thesauri Indici Titulus IV. Cap. XVI.
<duolan 2><-P>moderatione regni Peruuiani, quem citat Dom. So-
lorzanus suprà num. 62. dicentem in Limana, &
Mexicana vrbibus, eò quòd ciuibus abundent,
faciliùs posse circa hoc dispensari, alibi tamen
strictè obseruandum. Sed quidquid ille dicat, in
vrbibus etiam frequentioribus similia, immò &
maiora inconuenientia cernuntur; quia latiùs
excurrunt parentelæ, vnde oporteret non solùm
licentias prædictas non dari, sed etiam ex Audien-
tiis aliis non adduci eos, qui in præfatis vrbibus,
vbi contraxêre matrimonium, diffusas affinitates
habent; quia inconuenientia eadem sunt, vt ex-
perientiâ est multiplici comprobatum. Possunt
autem aliquando dicta inconuenientia cessare;
quia vxores in vrbibus prædictis nullam habent,
quæ periculum creare possit, cognationem. Vnde
valdè expediet, vt cùm quis indultum Regis desi-
derat, de cognatione vxoris informatio à Prorege
facta remittatur. Quibus præmissis circa difficul-
tatem præsentem</P>
<P>  <absatz-nummer>130</absatz-nummer> Dico Primò: Auditor matrimonium<marginalia>Assertio 1.|mortaliter|contrahen-|te&#x0303; non pec-|care, quia|id nequit|laica pote-|stas impe-|dire.</marginalia>
contrahens intra Prouinciam sine Regis indulto
non peccat mortaliter. Id probo; quia Principes
laici matrimonia impedire nequeunt, eò quòd
matrimonium sit Sacramentum, vnde nihil pos-
sunt circa illud, sed id ad Ecclesiasticam spectat
potestatem. Quâ ratione Concilium Tridenti-
num antiquis impedimentis noua addidit; cuius
dispositioni omnes Christiani Principes, vt veri
Ecclesiæ filii caput obsequentissimum submise-
runt, & licet alicubi, quod ad nullitatem clande-
stini matrimonii spectat, receptum non sit, id ex
resistentia Christianorum Principum non acci-
dit, sed ex difficultate in executione, recogno-
scentibus omnibus circa hoc Ecclesię potestatem.
Vnde Concilium Tridentinum Seßione 24. Cap.<marginalia>Concilium|Trident.</marginalia>
9. de Reformatione, sic statuit. Præcipit sancta Syno-
dus omnibus cuiuscumque gradus, dignitatis, & condi-
tionis existant, sub anathematis p&#x0153;na, quam ipso facto
incurrant, ne quouis modo directè, vel indirectè, subdi-
tos suos, vel quoscumque alios cogant, quo minùs liberè
matrimonia contrahant. Sic illud. Hinc est leges<marginalia>Leges exhæ-|redantes ea|de causa nō|obligare.</marginalia>
exhæredantes filios, eò quòd contra voluntatem
parentum contrahant, non obligare. Si illi ma-
trimonium in facie Ecclesiæ contraxerint, &
modo ab Ecclesia non prohibito, ita vt validum
prorsus sit. Quod non solùm communis senten-
tia tenet, sed communior, vt testatur P. Molina
Tom. 1. Disput. 176. §. Communior sententia. Pro
quâ ibidem adducit Panormitanum, Couarru-
uiam, Nauarrum, & Ledesmam. Nec solùm
communior, sed etiam probabilior, iuxta P.
Thomam Sancium Lib. 4. de Matrimonio, Disp. 25.
vbi quamplurimos pro eâdem adducit, eos secu-
tus, sicut & P. Ægidius de Sacramentis Disput. 28.
in fine. P. Vasquez Disput. 4. de Matrimonio, num.
24. P. Gaspar Hurtadus Disputat. 6. de eodem
Difficultat. 10. & alii ex quo manifestè sequitur,
quod si superiores prohibere nequeunt, qui con-
tra huiusmodi prohibitiones faciunt, non peccent
grauiter.</P>
<P>  <absatz-nummer>131</absatz-nummer> Nec obstat juxta P. Henriquez Lib. 11.<marginalia>Tridentini|excommu-|nic ationem|contra im-|pedientes|versari.</marginalia>
cap. 6. numer. 5. & alios, quos adducit in Glossa
Lit. H. & sequitur P. Hurtadus suprà difficult. 7.
à Concilio non excommunicari impedientes ma-
trimonium, sed eos, qui cogunt contrahere cum
hac, vel illa persona: nam contrarium verba ipsa<-P>@@

<-P>demonstrant, quandoquidem ex illis habetur
matrimonia debere liberè celebrari, quod aliàs à
jure Canonico est statutum, aut potiùs declara-
tum variis in locis, de quibus P. Sancius num. 4.
Quod etiam contra impedientes à Tridentino
tradi, vt certissimum supponunt Doctores citati,
& alii magis in speciali, qui de adducta p&#x0153;na tra-
ctant, videndi apud P. Sancium Disput. 22. num. 8.
9. & 10. & quidem Concilium ex eo coactio-
nem sub anathemata prohibet, quia matrimo-
nium liberum esse debet: quod si non sit ita libe-
rum quò minùs prohiberi possit, ergo & dari co-
actio poterit circa hanc, vel illam personam.
Præterquàm quòd, qui cogit eum, hac vel illâ
contrahere, consequenter prohibet contractum
cum aliis: ergo manifestissimum est de impedien-
tibus esse sermonem. Vide etiam P. Fragosum
Tom. 3. pag. 93. n. 70.</P>
<P>  <absatz-nummer>132</absatz-nummer> Dici prætereà potest oppositam sen-<marginalia>Non obsta-|re sententiæ|probabili-|tatem circa|prohibitio-|nem.</marginalia>
tentiam esse probabilem, quam cum aliis tenet P.
Molina suprà §. Contrariam sententiam. & pro
eâdem plures adducit P. Sancius Disput. 25. citatâ,
dicens esse probabilissimam. Verùm hoc nihil
obstat; quia juxta eumdem P. Molinam opposi-
ta sententia est communior, vt ex eodem dixi-
mus, & juxta P. Sancium probabilior, pro quâ
sunt Scriptores innumeri; ergo qui juxta illam
operatur satis suæ conscientiæ consulit, vt non
debeamus e&#x0169;, vt lethalis peccati reum, conde&#x0303;nare.</P>
<P>  <absatz-nummer>133</absatz-nummer> Si vlteriùs dicatur non debere leges
Hispaniæ vt contrariæ Iuri Canonico damnari.<marginalia>Quomodo|leges Hispa-|niæ Iuri|Canonico|contrariæ|non sint.</marginalia>
Responderi potest ita sentire doctissimos, qui
grauia Iudices subsellia tenuerunt. Deinde a-
liter explicari potest quomodo contrariæ non
sint, si dicamus eas nō prohibere matrimonia, sed
tantùm priuationem officii statuere, quia eo sub
onere collatum est: sciunt enim Auditores quid
circa hoc agendum cum illis, si contrahant, &
tamen officium acceptant, vnde & consequenter
amittere volunt contractu matrimonii subsecu-
to; in quo nihil contra libertatem matrimonii est.
Quemadmodùm si quis domi acccipiat famulum<marginalia>Commod&#x0169;|ad explica-|tionem ex-|emplum.</marginalia>
matrimonii vinculo solutum, dicatq&#x0301;ue ei: si vxo-
rem duxeris, ibis amicè foras. Vbi dubitari ne-
quit id esse licitum; quia priuationem illam fa-
mulitii, in quo speciale commodum habet, sponte
vult, cùm ita paciscitur, & ita nihil libertati ma-
trimonii contrarium inuenitur. Nec est simile de
legibus exhæredationis filiorum, de quibus suprà;
quia illæ valdè contrariæ sunt matrimonii liberta-
ti: hæreditas enim non ex pacto aliquo omnino
voluntario debetur filio, sed quasi naturali iure,
& eâ priuari durissimum est; vnde magna inde ne-
cessitas oritur conformandi se parentis voluntati,
& ita non liberè penitus contrahendi: cum tamen
Regius minister voluntariè cum Rege contrahat
officium accipiens, ad quod jus habet nullum; vn-
de ratio est valdè diuersa.</P>
<Z><A+1>§. II.
Assertio alia pro eodem.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>134</absatz-nummer> <INI2>D</INI2>Ico secundò. Stare potest matrimo-<marginalia>Assertio 2.|Matrimo-|nium dict&#x0169;|stare sine|veniali pec-|cato posse.</marginalia>
nium dictum, etiam sine veniali pec-
cato. Probatur fundamento Assertionis præce-
dentis: nam matrimonium tale ex se est licitum,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0156.jpg/>
@@1@<SE156>De prohibitione circa Matrimonium intra Prouinciam. 137
<duolan 2><-P>& ratione legis nihil est, quod vrgeat, cùm illa
non obliget ad non contrahendum, sed ad sum-
mum ad subeundam priuationem, si matrimo-
nium fuerit juridicè comprobatum. Quod robo-
rari potest ex Doctrinâ eorum, qui dicunt filios
contrahentes nuptias contra voluntatem paren-
tum nullo modo peccare, quia id contra nullam
est legem, sed contra decentiam quandam in eo
repertam. Sic Diuus Thomas 2. 2. quæst. 104.<marginalia>D. Thom.</marginalia>
art. 5. in Corpore, vbi sic ait: Vnde non tenentur, nec
serui dominis, nec filij parentibus obedire de matrimonio<marginalia>Roboratur|ex potestate|filiorum ad|contrahen-|dum cōtra|parentum|voluntate&#x0303;.</marginalia>
contrahendo, vel virginitate seruændâ. Sic ille. Quæ
est etiam Doctrina Scoti, & aliorum apud P.
Sancium Lib. 4. Disput. 23. num. 10. quibus adde
P. Vasquez Disput. 4. citatâ num. 24. P. Ægidium
Disputat. 28. num. 52. Conclus. 4. & P. Hurtadum
Disputat. 6. Difficult. 10. Est autem in Regio Au-
ditore ratio potior; quia non habent eum sub-
iectionis modum respectu Regis, quem filius re-
spectu patris, vt quædam illius pars & naturalis
imago, cum omnium maximo debito, scilicet
originis ad principium.</P>
<P>  <absatz-nummer>135</absatz-nummer> Si obiicias ex matrimoniis Auditorum<marginalia>Obiectioni|ex inconue-|nientibus,|propter quæ|prohibitio|est statuta,|sit satis.</marginalia>
intra Prouinciam ea inconuenientia sequi, pro-
pter quæ illa leges prohibuerunt, vt initio dixi-
mus, & ita sine peccato stare non posse matri-
monium, ex quo illa sunt futura: cùm manife-
stum videatur contra rationem esse aliquid agere,
ex quo inconueniens aliquod emersurum sit; quia
inconueniens nihil est aliud in præsenti, quàm
damnum publicum, cui saluâ conscientiâ nequit
cooperationis aliquid adhiberi. Respondeo in-
conuenientia illa ex publicis matrimoniis sequi,
dum non timet jam vxoratus officii subtractio-
nem: ex occultis autem non ita, quia cautè pro-
ceditur ob timorem subtractionis. Potest autem
quis viriliter statuere nihil indignum cognationis
intuitu facere, & sic in eo nullo modo peccare.
Aliàs quotquot dispensationes petunt, peccarent,
cùm se exponant dictæ inconuenientium turbæ;
quod tamen non est vllatenus asserendum: Ac-
cedit Ecclesiasticos Prælatos sine vllo scrupulo
licentiam assistendi loco Parochi talibus matri-
moniis concedere: vnde circa hoc non est cur
quispiam disturbetur. Quod autem de Auditori-<marginalia>Quod de|filijs Audi-|torum.</marginalia>
bus dictum est, de eorum filiis est potiùs asseren-
dum; quibus tantùm indirecta videtur facta pro-
hibitio, & ob eorum matrimonia soleant parentes
officiis spoliari; & id quidem jure, quando eo-
rum consensus accessit: si autem ipsis ignaris &
penitus inuitis res accidit, durum satis videtur ad
internecionem vsque mucronem Regium desæ-
uire: vnde cum eis mitiùs quandoque agi, & in
officio sustineri, in rigore iuris tenet Dom. So-
lorzanus num. 64. & in Politicâ lib. 5. cap. 9. §.
Pero en esta, & duobus sequentibus. Quod quidem<marginalia>Quando|grauiter|peccare cō-|tingat.</marginalia>
attentâ legum prohibitione dictum velim: nam
aliunde possunt filii in eo grauiter peccare; quia
videlicet non consultis parentibus nuptias con-
trahunt, iuxta quamplurium scriptorum Doctri-
nam, quibuscum id tenent P. Sancius Disput. 23.
citatâ P. Ægidius Conclus. 3. P. Hurtadus citatâ
Difficult. 10. Item, si scandala, & capitalia odia,
damnaúe alia momenti magni timeantur, vt
cum Victoria, & Ledesma obseruat P. Sancius
num. 21.</P>
<P>  <absatz-nummer>136</absatz-nummer> Dico tertiò. Auditor, & Togatus qui-<-P>@@<marginalia>Assertio 3.</marginalia>

<-P>libet contracto matrimonio non tenetur dimit-<marginalia>non esse ob-|ligationem|dimittendi|officium.</marginalia>
tere officium. Probatur; quia nulla est lex, quæ
id iubeat; solùm autem Proregibus, & Præsidibus
Prætorialibus spoliatio ista committitur, & qui-
dem, vt volunt multi, priuatio ista est p&#x0153;na, &
lex illam statuens, consequenter est p&#x0153;nalis:
nullus autem tenetur p&#x0153;nam in se ipso exequi,
sed sententiam saltem declaratoriam expectare,
juxta dicta n. 75. Quòd si p&#x0153;nalis non sit, juxta
dicta n. 133. Sed conuentionalis, similiter dicen-
dum; quia conuentio in acceptione officii virtua-
liter celebrata non fuit c&#x0169; obligatione dimittendi
illud matrimonio subsecuto, sed legitimâ senten-
tiâ præcedente, quod est valdè consonum rationi,
cùm aliud satis durum videatur.</P>
<Z><A+1>§. III.
Ampliatio Resolutionis.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>137</absatz-nummer> <INI2>D</INI2>Ico quartò. In casu dicto non est o-<marginalia>Assertio 4.|neque resti-|tuendi sa-|larium.</marginalia>
bligatio restituendi salarium in foro
conscientiæ. Circa hoc Dom. Solorzanus num.
87. & in Politicâ Pag. 836. §. Y quando. ait latam
sententiam retrotrahi, & tentari posse salaria con-
trauenientis, cessasse, & in vtroque foro ab eo
restituenda esse ex die contrauentionis, ex tradi-
tis, post alias à Nicolao Garcia Tom. 2. de Benefi-
cijs Parte 11. Cap. 10. num. 19. & seqq. Sed licèt
verum sit tentari id posse probabiliter, oppositum
tamen valdè probabile est, ex traditis etiam ab
aliis in casibus similibus: à Nauarro scilicet, &
P. Henriquez, quos adducit P. Sancius Lib. 3. de
Matrimon. Disput. 51. num. 12. & sequitur, dicen-<marginalia>Ex Cano-|nico suspen-|so & excō-|municato|arguitur|juxta plu-|rium sen-|tentiam.</marginalia>
tes Canonicum excommunicatum, & suspensum
lucrari distributiones, non obstante peccato,
quod contrahit; quia quamuis peccauit in tali
administratione & seruitio, ob quod in foro ex-
terno posset fructibus priuari, grauioriq&#x0301;; p&#x0153;nâ
plecti; at certum est illud ministerium esse tam
vtile Ecclesiæ, acsi exhiberetur à ministro non
suspenso; ergo ministerii stipendium recipere
debet, possessor enim malæ fidei mercedem la-
boris in vtilitatem rei impensi percipit. Sic ex
citatis P. Sancius; quod quidem meliùs potest
causæ præsenti applicari, in quâ Auditor non
peccat ministerium suum exequens, nec possessor
malæ fidei est, juxta dicta: & cùm illius labor
eodem modo vtilis sit, acsi matrimonium non
contraxisset, simile debet stipendium habere.
Item, priuatum ab officio non esse priuatum be-<marginalia>Et ex alia|juxta quā,|priuatus ab|officio non|est priuatus|beneficio,|etiam in|hæreticis.</marginalia>
neficio, nisi id exprimatur, multorum grauium-
q&#x0301;ue scriptorum sententia est, quos adducit, &
sequitur P. Sancius suprà, quibus adde P. Azor
Tomo 1. Lib. 5. cap. 7. quæst. 6. P. Fagundez in 1.
Præceptum Decalogi cap. 18. num. 13. P. Bauny de
Beneficijs Disput. 7. Quæst. 6. Assertione 2. & de hæ-
reticis etiam loquentes idem tenent P. Suarez
Disput. 22. de fide, sect. 21. §. 19. P. Vasquez Tom.
1. in 1. 2. Disput. 172. num. 11. P. Henriquez
Lib. 13. Cap. 56. num. 2. P. Palaus Tom. 1. Tractat.
4. Disput. 4. Puncto 5. numer. 4. §. Requiritur. P.
Becanus de Fide Cap. 15. quæst. 5. num. 3. qui alios<marginalia>Ratio cur$unclear|sententia|requiratur.</marginalia>
citant. Requirunt igitur Auctores dicti saltem
sententiam declaratoriam: quorum ratio est;
quia p&#x0153;na non debet imponi, nisi à jure id ex-
primatur, quod tamen in casu prædicto non con-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0157.jpg/>
@@1@<SE157>138 Thesauri Indici Titulus IV. Cap. XVI.
<duolan 2><-P>tingere citati ostendunt per varios textus, qui
contrarii videntur, discurrendo: quod præsertim
exequitur P. Suarez. Idem autem in casu, de quo
loquimur, etiam contingere ex eodem funda-
mento constat; nulla enim lex de hoc statuens,
priuationem ita indîcit, vt sententiam saltem
declaratoriam necessariam esse videatur infi-
ciari.</P>
<P>  <absatz-nummer>138</absatz-nummer> Accedunt aliorum rationes pro eodem:<marginalia>Rationes|aliæ.</marginalia>
Nauarrus in Manuali Cap. 23. num. 67. ex eo ar-
guit, quod eleganter prosequitur P. Bauny suprà
Assert. 1. §. Tertio, Nimium. Quia ab humanitate,
quæ hominum est propria, abhorret, vt quis con-
tra se  jus dicat, in se ipsum sæuiat, sibi p&#x0153;nam sta-
tuat, aut statutam à judice effectui tradat: quod<marginalia>Ex Nauar-|ro.</marginalia>
eum tamen facere esset necessarium, si esset op-
posita sententia vera. Quod quidem licèt gene-
raliter verum habeat, in casu nostro robustius vr-
get, vbi quod relinquitur, tantùm dignitatis, &
emolumenti habet, vt cùm illud viri litterati
comparant, se felicissimos arbitrentur. Deinde
citatus Auctor sapienter in hunc modum philo-<marginalia>Ex P. Bau-|ny.</marginalia>
sophatur: cùm id agere pauci probabili admo-
dùm coniecturâ sint animum inducturi, de se vt
p&#x0153;nas sumant, de eo mandatum dare, esset eo-
rum conscientiis laqueum iniicere: quàm non
est ergo probabile legi p&#x0153;nali quemquam debere
obsequi, nisi post sententiam. Qui discursus in
causam præsentem quadrat aptissimè. Quid enim
ex iis, de quibus loquimur, erit, qui dignitatem
tantam, nullo impellente, deponat? Et certè viri
docti, & Christiani sic fecisse comperiuntur, vt
ex eo etiam aliquod possit positioni isti firma-
mentum accrescere, vt ea possit sine conscientiæ
remorsu sustineri. Quæstiunculæ aliquot circa
hoc, quia forum conscientiæ non ita spectant, vi-
deri possunt apud Dom. Solorzanum in Politica
citato cap. 9.</P>
<Z><A+1>§. IV.
Quid de Filijs ex occulto coniugio natis.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>139</absatz-nummer> <INI2>I</INI2>Llud, de quo ipse nihil disseruit, quæ-<marginalia>Filios ita|educare, vt|parentes nō|agnoscant,|inhuman&#x0169;|videri.</marginalia>
stionem meritò videtur exigere; quod
ad filios attinet occulti matrimonii tempore pro-
creatos. Cùm enim vt tales tractari nequeant,
ne coniugium detegatur, neque filii ipsi quando-
que parentes agnoscant, etiam in grandiori ætate,
in eo quoddam inhumanitatis genus apparet, &
naturalis ponderis violenta retardatio. Videmus
in animalibus recèns natos partus matres agno-
scere, & inter gregis numerum confusum, eas
quærendo dignoscere; & ita pro quodam quasi
naturæ prodigio habetur, si tale aliquid in non-
nullis non reperiatur. Pro quo iuuat Cassiodo-
rum audire sic loquentem Lib. 2. 19. Ferarum
catuli sequuntur parentes; à cespite suo virgulta non<marginalia>Cassiod.</marginalia>
discrepant: propago vitis propriæ seruit origini: &
discrepat homo à suo fusus initio? Perdicibus etiam mos
est oua perdita per alterius matris damna sarcire: vt
adoptione alienæ sobolis incommoda suæ reparent orbi-
tatis. Sed mox vt natifiduciam habere c&#x0153;perint ambu-
landi, ad campos exeunt cum nutrice; qui vt fuerint
maternâ voce commoniti, ouorum suorum potiùs geni-
tricem petunt, quamuis ab alijs furtiuis fætibus educan-
tur. Sic ille: eâ in exordio exclamatione vsus:<-P>@@

<-P>Quis poßit accusare jam reliqua, si pietatis nomina pro-
bantur esse crudelia? Naturæ ipsius illa vox est apud
Virgilium. Eclogâ. 4.</P>
<shi>Incipe parue puer risu cognoscere matrem.</shi><marginalia>Virgilius.</marginalia>
<P>Reddit autem statim rationem, nam eo risu fasti-
dia gestati vteri videntur matri compensari.</P>
<shi>Matri longa decem tulerunt fastidia menses.</shi>
<P>Pergit item vates infelicitatem denuntians, si
non incipiat cognitionem à risu parentum auspi-
cari, sic dicens:</P>
<shi>Incipe parue puer. Cui non risêre parentes,
Nec Deus hunc mensâ, Dea nec dignata cubili est.</shi>
<P>Simplicior intellectus, vt & lectio, nam alii ha-<marginalia>Abortu ip-|so mutua|cum risu|debet esse|cognitio.</marginalia>
bent. Qui non risêre parentes: vt risus parentum
risui recèns nati respondeat: & quando hic risu
illos cognoscere incipit, incipiant & illi risu co-
gnoscere natum: sin minùs, infelix ille, nec mensâ,
nec cubili, à Ioue, aut Genio, ac Iunone, fabulo-
sis numinibus condonandus. Pro quo P. Ponta-
nus consulendus. Infelicitas ergo filiorum sat
magna est suos parentes ignorare; sicut & insi-
gnis parentum crudelitas se illis non reddere ma-
nifestos, sed vt alienos tractare struthionis adin-
star, de quo Iob 39. v. 16. Duratur ad filios suos, quasi
non sint sui. Quin & ex claris orti parentibus,
spuriorum iniquâ fortunâ premuntur: tales
enim dicuntur, quia sine patre, vt apud Gram-
maticos vulgare; sine patre inquam noto; vt ha-
bere incognitum perinde ac nullum habere ve-
niat æstimandum.</P>
<P>  <absatz-nummer>140</absatz-nummer> His accedunt alia ex juris vtriusque<marginalia>Exponens|filium, ne-|quit eum|repetere.|Ex quo ar-|guitur.</marginalia>
dispositione. Nam exponens filium, si spontè
id faciat, repetere eum nequit, Nec enim dicere
poterit, quem parentem contempsit, sic habetur, L.
Prima, & secunda. C. de Infantibus expositis. Glossa
in Cap. Si Expositus, 87. distinct. vbi pereuntem
dicit, qui à parentibus ita abiicitur, vt eosdem non
agnoscat, nam perire dici aliter nequit, cùm
ideò exponatur, ne pereat, sed pietate alienâ sub-
leuetur. Et id quidem ad tempus, quandoquidem
de eo agitur, qui conatur repetere, non ergo fi-
lium voluit à se perpetuò separare. Cap. Exposi-
tus, distinct. citatâ: idem statuitur sed cum mode-<marginalia>Moderatio|ex Cap.|Expositus</marginalia>
ratione, de qua ibi. Contestationis (inquit) peni-
tus Epistola, vt si is, qui collectus est, intra decem dies
quæsitus, agnitusq&#x0301;ue non fuerit, securus habeat, qui col-
ligit. Sanè qui post prædictum tempus calumniator
extiterit, vt homicida Ecclesiasticâ districtione damna-
bitur, sicut Patrum sanxit auctoritas. Ex Concilio
Toletano 4. Cap. 71. vbi dici nequit, id pro-
ptereà statui, quia alimenta denegantur: nam ea
possunt à repetente exigi, & soluere ille paratus
esse potest; cùm etiam stare possit, vt nulla pro-
ptereà debeatur compensatio, si puerorum edu-
catio ex pietate procedat, vt videri potest apud
P. Fragosum Tom. 3. pag. 33. num. 129. Pro quo
hæc dici possent.</P>
<P>  <absatz-nummer>141</absatz-nummer> Primò, ita suspensum tenere filium,<marginalia>Toto vitæ|tempore co-|gnitione|parentum|priuari,|graue esse|peccatum.</marginalia>
vt toto vitæ tempore patrem non agnoscat, graue
peccatum esse videtur. Probatur ex dictis; quia
id contra omnia naturæ jura esse videtur, & ita
à legibus indicatur. Item filius priuatur bono
maximo contra id, quod paterna pietas exigit;
priuatur namque agnitione parentum, quæ ma-
ximè connaturalis est hominibus, & exoptatissi-
ma; ex quâ etiam alia subsequi bona possunt,
reuerentia inquam erga illos, jus ad hæreditatem,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0158.jpg/>
@@1@<SE158>De prohibitione circa Matrimonium intra Prouinciam. 139
<duolan 2><-P>quæ licet aliàs detur, non tamen vt talis, quod
etiam oportet filium non ignorare. Præterquam
quòd suspensio illa excitare in filio potest graues
suspiciones, quòd si alius illi assignetur pater; o-
bligatio imponitur specialis obseruantiæ, ad
quam non tenetur, & sic alia accumulari incon-
uenientia possunt.</P>
<P>  <absatz-nummer>142</absatz-nummer> Secundò. Per tempus aliquod id te-<marginalia>Non ita|per tempus|aliquod.</marginalia>
nere secretum, donec scilicet filius ad annos dis-
cretionis perueniat, & secretum etiam ipse ser-
uare possit, non videtur lethale crimen habere.
Id probo: quia rationes naturalis obligationis
videntur cessare: quia ex eo damnum notabile
filio non emergit. Item, ex sententiâ satis pro-
babili, iuxta quam pater potest bona aduentitia
filiorum ad longum tempus alienare. Videatur
P. Rebellus de iustitia Libr. 14. Quæst. 5. num. 8.<marginalia>Bona ad-|uentitia|filiorum|posse à pa-|tre ad lon-|gum tem-|pus aliena-|ri.</marginalia>
vbi pro illâ Pinellum adducit cui & ipse annuit.
Cùm præsertim secretum hoc in ipsorum filio-
rum bonum videatur cedere, quorum interest
parentes in officio conseruari. Accedente au-
tem ætate dictâ, nequeunt filij ad secretum obli-
gari, si ipsorum intersit illud non seruari; quia
est de iuribus naturæ parentum agnitio; nisi
quando reuelatio in eorum infamiam redunda-
ret. Quemadmodum filiis à parentibus impediri
coniugium nequit, iuxta dicta num. 134. quia de
iure naturali est, sicut nec seruo dominus.</P>
<Z><A+1>§. V.
Peculiaris casus disquisitio.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>143</absatz-nummer> <INI2>I</INI2>Vxta quæ indicandum occurrit, quod<marginalia>Circa ne-|gatam fi-|liam, &|vti vxoris|honorem|nuptui tra-|ditam.</marginalia>
modò sub lite est: Senatori enim cuidam
ab æmulo opponitur filiam intra Prouinciam,
immo & in eâdem ciuitate, in quâ Regia Curia
existit, nuptui tradidisse. Sed respondit ille
non esse filiam suam, sed vxoris sororem, filiam
autem soceri, & socrûs, quod & ipsi suis testa-
mentis declararunt. Quid veri res habeat Deus
scit; & Senatoris sapientia, & probitas adeò
perspecta est, vt fides ei possit adhiberi. Demus
autem filiam esse: an id agi tutâ conscientiâ pos-
sit, vt eam pater neget, affirment suam aui, dos illi
ex legitimâ cum aliis fratribus accipiendâ portio-
ne designetur? Negatiuè profectò responden-<marginalia>Negatur|fieri tuta|conscientia|posse, quod|in casu|proponitur.</marginalia>
dum, si talis filia Catastrophem istam ignoret;
si autem sciat, suo agere iure potest. Primum
constat ex dictis, quia ad æternam parentum suo-
rum ignorantiam condemnatur. Secundum i-
tem; quia vt diximus, ætatem habet, & quid sibi
expediat potest peruidere. Quòd si tacente pa-
tre res iuridicè probetur, non tenetur testamento<marginalia>Vt credi te-|stamento|debeat.</marginalia>
fidem habere, cùm explorati iuris sit parentum
attestationem in testamento per probationes in
contrarium elidi. Cap. Transmissæ, qui filij sint le-
gitimi; ibi standum est verbo viri, & mulieris, nisi cer-<marginalia>Cap.|Trans-|missæ qui|filij. &c.</marginalia>
tis indiciis, & testibus, tibi constiterit filium esse illo-
rum iuuenem memoratum. Quod ad legitimam
verò attinet, potuit quidem ita disponi, & secre-
tò peragi, inter Soceros, & Generum rerum ista-
rum peritissimum, vt nihil contra filiorum ius in
legitimæ assignatione iniustum misceretur, Se-
natoris vxore melioratâ, non publicè, sed secre-
tò, vt sic nepti æqualis legitima cum legitimis<-P>@@

<-P>filiorum obueniret. Non ergo ex hoc capite
damnanda venit transformatio ista neptis in fi-
liam, sed ex aliis dictis, si ignoratio fuerit diu-
turna.</P>
<P>  <absatz-nummer>144</absatz-nummer> Nisi fortè tanti æstimetur Senatoris<marginalia>Æstimatie$unclear|famæ quā-|tum in hoc|casu debeat|præualere.</marginalia>
fama, vt videatur omnibus præfatis naturæ iuri-
bus præferenda. Cùm enim illi intentata lis fue-
rit de matrimonio sine licentiâ contracto, & na-
ta ex eo filia, ipseque constanter semel, & ite-
rum se defenderit probationibus in contrarium;
si res tandem detegatur, manifestum fiet contra
veritatem illum militasse, quod in iudice supre-
mo in ordine constituto semper indignum ap-
parebit. Ne ergo periclitetur honor, res secreta
retinetur, nec filiæ ipsi aperitur, quia nec filiæ
adeò fidi potest, ob periculum in eo sexu com-
munibus experientiis comprobatum. Pro quo
Aristophanes apud Stobeum sic ait.</P><marginalia>Feminæ|secreti|nesciæ.</marginalia>
<shi>At quid interst, siue mulieri
Siue omnibus in foro præconibus narrare?</shi>
<P>Quod & de coniunctissimis accipiendum iuxta
firi$unclearniorem propheticum sermonem Michææ 7.<marginalia>Michææ.|7. v. 5.</marginalia>
v. 5. Ab ea, quæ dormit in sinu tuo, custodi claustra
oris tui: vbi D. Hieronymus sic ait: Inter chara
nomina, & sanguinitatis affectus rara est fides. Cha-
ra autem nomina inter consanguineos, filius, &<marginalia>D. Hie-|ron.</marginalia>
filia, frater, & soror præ aliis sunt: sed femineus
præsertim sexus designatus, dum dormientibus
in sinu ea aut infidelitas aut infirmitas exprobra-
tur Hoc ergo in casùs contingentiâ ponderan-
dum; sed non politicè tantùm cùm Christianus
potiùs in negotio conscientiæ debeat respectus
præualere.</P>
<P>  <absatz-nummer>145</absatz-nummer> Vbi illud addendum, Senatori asserenti<marginalia>Ea de qua|agitur vt|credere|debeat di-|centi suam|esse filiam.</marginalia>
talem esse filiam omnino credendum ab eâ, de
qua est quæstio, etiamsi contrarium sit testamen-
to declaratum, quia vt non credatur testamen-
to; ea ratio esse potest, de qua dictum, voluisse
scilicet illos indemnitati Senatoris eiusdem gene-
ri sui consulere officioso mendacio, in quo graue
peccatum non esse, potuerunt bonâ fide existi-
mare. Vt autem Senatori non credatur, nulla
esse ratio potest, tum ob personæ dignitatem;
tum quia nullum ex eo emolumentum reportat,
& quia, vt sibi credatur, irrefragabiles adiiciet
coniecturas. Vnde hîc locum habet decisio Cap.
Transmissæ citata; quia per apertas probationes
testimonium in testamento aliter asserentium in-
firmatur. Vnde & si per testes probetur illam
non esse filiam. Idem dicendum; quia si testibus
in extremo vitæ positis non creditur in hoc casu,
multò minùs est credendum aliis, cùm in rebus
huiusmodi doceat experientia non multum le-
gales esse solitas ciuium depositiones. Pro quibus
non plura.</P>
<Z><A+2>CAPVT XVII.</A+2>
<A+1>De obligatione secreti in Auditoribus
Indicis.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>146</absatz-nummer> <INI3>P</INI3>Ro illius obseruatione, dum officij<marginalia>Iuramen-|tum de se-|creto, quod|emittunt|Auditores|quomodo</marginalia>
possessionem accipiunt, iuramentum
emittunt, vnde manifestum est ad il-
lius custodiam obligari; & quidem sub mortali,
quando negotium, de quo tractatum in con-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0159.jpg/>
@@1@<SE159>140 Thesauri Indici Titulus IV. Cap. XVII.
<duolan 2><-P>claui aulæ iudicialis est, tale fuerit, vt ex reuela-<marginalia>obliget, &|quòd ali-|quando|non sit sub|mortali|obligatio.</marginalia>
tione eius, vel suffragiorum circa illud, graue
possit inconueniens pullulare. Quando autem
graue, quando vero tale non sit, ex rerum cir-
cumstantiis æstimandum. Si illud adnotemus,
leuitatem non debere iuxta communem æstima-
tionem iudicari: nam quod in communi homi-
num agendi ratione leue esse potest, in eo, de
quo loquimur, debet multoties graue censeri.
Exempli gratiâ: Si quis dicat aliquem in conuer-<marginalia>Notanda|doctrina.</marginalia>
satione priuata amicorum mendacium dixisse,
grauiter non peccat, vt communiter tradunt
Scriptores; si autem de Auditore hoc diceretur,
in dicendâ scilicet sententiâ mendacio vsum, gra-
ue videretur fore peccatum, quia hoc valde illius
opinioni incommodat, & si propalatum sciret,
materia grauis doloris existeret; & hoc quidem
secluso iuramento, quod videtur nouam mate-
riam non concernere, sed obligationem ex se
grauem ita firmare, vt secretum fregisse sacrile-
gium sit, & ita mortale peccatum. Neque enim<marginalia>Iuramen-|tum de re|leui, tan-|tùm sub|veniali|obligare.|Sed eam|doctrinam|non bene|applicari in|casu præ-|senti.</marginalia>
videtur dicendum leuia in eo genere, quæ esse
profectò possunt iuxta dicta; addito iuramento
esse venialia sacrilegia, iuxta communem senten-
tiam P. Suarij, & complurium aliorum, quos ad-
ducit & sequitur P. Vincentius Tancredi de Reli-
gione Tract. 4. Disp. 6. Quæst. 1. dicentes iuramen-
tum de re leui non esse mortale; licet alij ab eo-
dem adducti teneant contrarium. Hæc enim do-
ctrina vera est, quando iuramentum cadit supra
leuem materiam: quod in casu nostro non con-
tingit. Togatus enim secreti custodiam iurans,
de materiâ leui non cogitat, sed de graui, quia id
est conforme intentioni legislatoris, dum iura-
mentum emittendum statuit. Sicut enim de mi-
nimis non curat Princeps, vt ea seruanda cum
iuramenti obligatione decernat. Quibus ita con-
stitutis, pro ampliori explicatione</P>
<P>  <absatz-nummer>147</absatz-nummer> Dico primò, suffragia collegarum re-<marginalia>Assertio 1.|Suffragia|Collegar&#x0169;|posse ali-|quando|reuelari.</marginalia>
uelare, non est semper mortale. Id probo: nam
multoties ex reuelatione non sequitur inconue-
niens, quia partes nequeunt contra suffragantes
grauem offensionem incurrere; immò quando-
que etiam ad indignationem temperandam op-
portunum accidet, dum modò in parte contrariâ
nihil simile timeatur. In quodam Indiarum præ-
torio quidam vir non ignobilis litigabat; & ex
Auditoribus vnum sibi putabat aduersum. Ade-
rat cùm subcellia ascenderent, & cùm descen-<marginalia>Narratio-|nes pro illa|opportunè.</marginalia>
dentes, aut post secretum consessum exirent; &
cùm singularia honoris signa exhiberet aliis, vni
illi vix se præbebat vrbanum, à quo nihil sibi
commodum expectabat. Et tamen vnus ille præ-
cipuus erat caussæ talis litigantis defensor. Vnde
Senatores illi hominis mirabantur errorem, &
officia erga se ipsos adeò inæqualiter dispensata.
Si ergo tunc illi aliquis eorum veritatem aperi-
ret, non videtur de iuramenti violatione dam-
nandus; nisi pars collitigans ex eo indignationem
consimilem conceptura crederetur. Simile quid
in Limano hoc prætorio accidit, de quo testari
possum. Auditor enim ex aliâ Audientiâ pro-
motus, quorumdam narratione constanti, Reli-
gioni nostræ rebus putabatur aduersus. Cum-
que in negotio quodam Iudicum discordia fuis-
set, & res eius accessu feliciter terminata; nulli
in mentem venit præfatum dominum fauoris<-P>@@

<-P>quidquam contulisse; & tamen secus acciderat;
testimonio enim collegæ id mihi perspectum,
qui & dicere tutò potuit conscientiæ suæ mode-
ratori, & vt Religio suspicionem illam depone-
ret, quæ, vt dici apud nos solitum, bonum san-
guinem nequit creare.</P>
<P>  <absatz-nummer>148</absatz-nummer> Dico secundo. Quidquid intra Con-<marginalia>Assertio 2.|Peccari in|eo graui-|ter, si in|Colle ga-|rum cedat|detrimen-|tum.</marginalia>
claue geritur, cuius reuelatio in Auditorum de-
decus cedere potest, non stat sine lethalis culpæ
reatu. Exemplo sit, quod nunc in ore habetur
complurium: Auditorem, inquam, de cuius
integritate communis est vox, & cuius suf-
fragium, iustitiæ suffragium dicitur, à Prorege
grauiter reprehensum; cùm Religiosorum quo-
rumdam negotium satis turbidum ageretur, eò
quòd eorum supremum Prælatum sibi Compa-
trem elegisset in nati nuper filij Baptismo: cùm
tamen non sit credibile eam ob caussam Audi-
torem præfatum iustitiæ limites transgressurum.
Sed erunt, qui aut credent, aut suspicari pote-
runt auditâ reprehensione, temerè ab aliquo pa-
riter considente vulgatâ. Non ergo sine letha-
lis culpæ reatu stabit huiusmodi publicatio, & si-
militer de aliis iudicandum.</P>
<P>  <absatz-nummer>149</absatz-nummer> Dico tertiò. Senatori frangenti secre-<marginalia>Assertio. 3.|Et sic pec-|cantem|posse à|Prorege|puniri.</marginalia>
tum in re graui potest Prorex p&#x0153;nam con-
dignam imponere. Quod probatur ex generali
doctrinâ, quam cum multis tradit Dom. So-
lorzanus Lib. 4. Cap. 4. num. 79. & seqq. Pro-
regem scilicet ob grauia crimina posse Auditores
punire vsque ad officij priuationem. Est autem
reuelatio secreti non solùm graue peccatum, sed
sacrilegium, vt vidimus, & politicæ guberna-
tioni valde exitiosum: libertati enim in iudi-
cando aduersatur, & consequenter iustitiæ. Nam
timere meritò quiuis poterit ex reuelatione suf-
fragij sui grauia illi incommoda superuentura, &
ita illud non iustitiæ, sed proprio commodo at-
temperandi non leue periculum est; vnde priua-
tur officio reuelator talis legibus Lusitanis, inha-<marginalia>Quæ p&#x0153;næ|ex Legibus|Lusitanis,|& iure|Cæsareo.</marginalia>
bilis ad alia redditur, & p&#x0153;nâ periurii plectitur.
Pro quo vide Patrem Fragosum Tom. 1. pag. 668.
in principio; neque id mirum cùm criminis huius
reus apud Romanos dignus combustione, aut
furcâ duceretur. Sic Paulus. L. Si quis. §. de
p&#x0153;nis.</P>
<P>  <absatz-nummer>150</absatz-nummer> Dico quartò. In Indiis  specialiùs vr-<marginalia>Assertio 4.|In Indijs|obligatio-|nem secreti|magis vr-|gere.</marginalia>
get, quod de obligatione secreti dictum est. Tum
quia minùs tutò credi potest communiter, seu
vt in plurimum loquendo. Pruritus enim noui-
tates sciendi, & audita proseminandi, in his ter-
ris peculiaris. Tum etiam quia litigantes liberio-
ris vindictæ habent facultatem. Tum prætereà
ex eo quòd Auditores plus æstimationis debent
his in partibus accurare, iuxta dicta Cap. 1. Ni-
hil autem eos sic reddere ludibrio dignos pote-
rit, quàm si secreti violatores habeantur. Pro
quo est illud Horatij Sermon. Lib. 1. Sat. 4.</P><marginalia>Horatius.</marginalia>
<shi>  Commissa tacere
Qui nequit, hic niger est, hunc tu Romane caueto.</shi>
<P>Verè niger, & mancipio similis Æthiopico, cui
honor nullus debeatur. Sed, & Siracides sic locu-
tus Eccli. 27. v. 17. Qui denudat arcana amici, fi-<marginalia>Eccli. 27.|v. 17.</marginalia>
dem perdit: Quod exponens P. Cornelius ita scri-
bit, Fidem, id est opinionem, creditum, & nomen fide-<marginalia>P. Corne-|lius.</marginalia>
litatis perdet apud amicum, vt eum aspernetur, ceu
perfidum, & proditorem &c.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0160.jpg/>
@@1@<SE160>De Togatis iudicibus pro criminibus puniendis. 141
<duolan 2><Z><A+2>CAPVT XVIII.</A+2>
<A+1>De obligationibus Togatorum iudi-
cum pro criminibus puniendis.
§. I.
Quædam cum reis agendi ratio in eisdem
improbata.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>151</absatz-nummer> <INI3>A</INI3>Git de illis specialiter Dom. Solor-
zanus Lib. 4. Cap. 5. & in Politicâ
Lib. 5. Cap. 5. in cuius discursu pau-
cæ ad conscientiam spectantes quęstiones occur-
runt, circa illas autem, & alias</P>
<P>  Dico primò. Frequens in Indiis querela est,<marginalia>Assertio 1.|Peccare|grauiter|Iudices|Curiæ in-|tercessioni-|bus defe-|rendo.</marginalia>
& non sine frequentibus etiam fundamentis,
multùm apud præfatos iudices valere intercessio-
nes, & ita iustitiæ cursum legitimum impediri.
In quo quidem quàm grauiter delinqui contin-
gat manifestius est, quàm vt egeat probatione.
Animaduertant illi, an qui intercessionibus suis
reos conantur à iudiciali sententia eximere, iudi-
ces ipsos ab æternæ damnationis p&#x0153;nâ sint etiam
erepturi. Luat ergo temporaliter reus, ne iudex
æternaliter crucietur. Suscipienda precatio est, quæ
publicis vtilitatibus non repugnat, & amplectenda
desideria priuatorum, quæ sic remedium quærunt, vt<marginalia>Que ad-|mittendæ.</marginalia>
nobis non videantur generare dispendium. Vt aliàs
Theodoricus apud Cassiodorum Lib. 5. 6. For-
midanda Prophetæ à Deo ad Achabum missi<marginalia>Cassiodo-|rus.</marginalia>
comminatio; cùm Benadab regem Syriæ illæsum
abire iussisset, in hunc modum fulminata: Hæc
dicit Dominus: Quia dimisisti virum dignum morte de<marginalia>3. Reg. 20.|v. 42.</marginalia>
manu tua, erit anima tua pro anima eius, & populus
tuus pro populo eius. Quod sibi dictum pusilli cor-
dis Iudices arbitrentur, si dignos morte dimit-
tant, vt, & qui nocent, noceant adhuc, & graui
alij p&#x0153;næ obnoxios, impunitos, vt qui in sordi-
bus sunt, sordescant adhuc, & Christiana Respu-
blica volutabrum immundorum animantium
fiat, quæ habitaculum esse debuerat Angelorum.
Et hoc, quia hic vel ille sic fieri rogant, Dei &
conscientiæ imperio non curatis.</P>
<P>  <absatz-nummer>152</absatz-nummer> Dico secundò. Ea non videtur pro-<marginalia>Assertio 2.|Grauiter|etiam pec-|care dum|honoratio-|res homines|dimittunt|impunitos-</marginalia>
banda politica, iuxta quam rei infamium crimi-
num dimittuntur, quia honoratiores ob officium
aliquod ex honestioribus habitum, aut ob inge-
nuam parentelam, vel quia Hispani sunt decenti
ornatu, vbi Hispanum esse, & decenter orna-
tum incedere, quidam videtur excellentiæ gra-
dus, ob viliorum hominum turbam ex Æthio-
pibus, Indis, & mixtim progenitis comparatam.
Ratio est clara, nam leges, quæ p&#x0153;nā delictis sta-
tuunt exceptione&#x0303; istam non apponunt; & vbi lex<marginalia>Contra le-|gum men-|tem id esse.</marginalia>
non distinguit, nec nos distinguere debemus. Vt est vul-
gatum axioma, sicut & illud; Quod lex non dicit; nec
nos dicere debemus. & aliud simile & satis ad inten-
tum: Quod lege non cauetur, in praxi non habetur.
De quibus Auctores adducti à Dom. Solorzano
Tom. 2. lib. 2. Cap. 18. in fine. Dei comminatio-
nem audiuimus: Quia dimisisti virum dignum mor-<marginalia>Exemplum|ex Scriptu-|ra vrgens.</marginalia>
te. &c. Et quis vir ille? Rex Syriæ, quem Deus
morte dignum declararat, dum ob blasphemiam
in ipsum, ac eumdem, & plebem innumeram,<-P>@@

<-P>singulari prouidentiâ gladio Achabi subiecerat,
pariter puniendum. Videatur P. Gaspar Sancius
in eum locum. Et quidem praxis vniuersi orbis
Christiani sic habet, quam præfati iudices meliùs<marginalia>Et ratio|aperta.</marginalia>
me norunt: & quàm notanda rei huius exem-
pla in Hispania conspecta, nobilissimis multis
ordinaria legum p&#x0153;nâ, infamia ob crimina, ca-
stigatis. Et certè si hoc non ita fiat, pessimè est
publicæ vtilitati consultum. Furta enim leuioris
momenti vilissimi homines solent committere:
grandiora in hoc genere facinora, & vt poe&#x0308;ta
loquitur, maioris abollæ, homines nigri pallij, vt
dici apud nos solitum, aggrediuntur. Si ergo ad
hæc Iudicum conniuentia descendere p&#x0153;nas im-
pediat, damnis maioribus minori, quàm leuibus,
studio prouidetur. Quo malo nullum videtur in
Republica posse maius inueniri. Et certum aliàs
est, cùm lex aliquos voluit exceptos, eosdem
expressisse: vt constat ex l. 2. §. Postea cùm Ap-
pius D. de origine iuris. In qua statuitur transfugam
non esse transfugarum p&#x0153;nâ afficiendum, qui
multos posteà transfugas, ac latrones deprehen-
dendi auctor fuit.</P>
<P>  <absatz-nummer>153</absatz-nummer> Bene verum est. P&#x0153;nas in ordinariis<marginalia>P&#x0153;nas esse|arbitra-|rias.</marginalia>
iudiciis esse arbitrarias, quia leges non possunt
exprimere omnes circumstantias, & ideò arbi-
trio iudicantis est remissa facultas, vt secundùm
facti contingentiam possit p&#x0153;nam minuere, vel
augere. Quod communiter tradunt Doctores
iuxta l. 1. & l. Milit. D. de custodia reorum, aliosque.
Quod si tale aliquid circa præfatos accidat, hac se
tueri doctrinâ possunt. Sed aliud est minuere, a-
liud penitus absoluere, quod Principi proprium
est, & dicitur esse de regalibus: pro quo videan-
tur Auctores apud P. Fragosum Tom. 1. pag. 479.<marginalia>Sed eâ do-|ctrinâ non|se posse iu-|dices abso-|lutè tueri.</marginalia>
num. 263. Deinde etsi minui possint, non tamen
ob titulum explicatum sic generaliter acceptum,
aliàs, vt dixi, non erit Reipublicæ securitati con-
sultum, si p&#x0153;næ maioris momenti solis sint mise-
ris Indis, Æthiopibus, & mixtim progenitis im-
ponendæ. Et in legibus quidem multis p&#x0153;næ
cum discrimine personarum assignantur, & ma-
ior personis vilibus, quàm ingenuis solet indici.
Quando ergo indiscriminatim p&#x0153;na imponitur,
signum est Legislatoris voluntatem talem esse,
vt p&#x0153;na talis vniuersos comprehendat. Circa
hoc ergo grauiter possunt delinquere criminis
Auditores.</P>
<P>  <absatz-nummer>154</absatz-nummer> Pro Indiis autem potest casus occur-<marginalia>Circa Con-|quistato-|rum pro-|geniem fa-|uorabilis|pro Indijs|doctrina.</marginalia>
rere, in quo locum habere præfata queat politi-
ca: si videlicet aliquis ex conquisitorum proge-
nie crimen aliquod grauiter luendum committat;
huic enim videtur p&#x0153;nam posse remitti, iuxta
doctrinam Tiraquelli de p&#x0153;nis temperandis, caussâ,
49. per totam, præsertim num. 13. & 14. Vbi
ait delinquentium p&#x0153;nas remittendas, aut mi-
nuendas, propter propria, aut maiorum in Rem-
publicam merita, ac beneficia. Addens tamen
hoc ita faciendum, nisi delicta atrocissima, gra-
uissimaque in eamdem Rempublicam fuerint
perpetrata. Cùm ergo in Indiis nulla maiora esse
merita possint, quàm Conquistatorum, legitimè
ex eo deducitur, quando descendentes ab illis
grauia delicta committunt, posse à iudicibus p&#x0153;-
nas à legibus impositas temperari. Quia verò, si
hoc illi sibi persuadeant, fieri insolentes possunt,
& legum ac Iudicum contemptores, quod re-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0161.jpg/>
@@1@<SE161>142 Thesauri Indici Titulus IV. Cap. XVIII.
<duolan 2><-P>gionibus in istis periculo plenum est, temperatio
talis futura, vt satis sit ad eos in officio continen-
dos, accedente simul Proregis auctoritate, vt
sciant illi non sibi impunè futuram liberiorem
agendi rationem.</P>
<Z><A+1>§. II.</A+1></Z>
<negEZ><A+1>Circa eos, qui in Hispania vxores habent,
quid præstandum, & alia pro eorum-
dem judicum vigilantia rebus diuersis
applicanda.</A+1></negEZ>
<P><absatz-nummer>155</absatz-nummer> <INI2>D</INI2>Ico tertiò. Iudices præfati speciali<marginalia>Assertio 3.|teneri vxo-|ratos com-|pelleri, vt|ad vxores|in Europa|relictas re-|deant.</marginalia>
obligatione tenentur eos, qui vxores
in Hispaniâ habent, eò vt redeant compellere, si
earum licentia non extet: vel vt eas adducendas
curent, venire volentes, commeatu transmisso
competenti, fraudes, quæ in hoc admisceri solent,
solicitè discutientes. Constat hoc ex variis re-
scriptis Regiis, quibus hæc illis cura committitur;
& quidem meritò; quia diuortium istud contra
vxorum iura inhumanè protractum, crimen est,
vt negare potest nullus, cùm ex eo vxores iure
petendi debiti priuentur, & solatio virorum, ac
custodiâ destitutæ, manifestis periculis obnoxiæ
sint connubialis fidei violandæ: & in definitione
matrimonii, quam communiter Doctores tra-
dunt, id expressè continetur; dicitur enim coniun-
ctio maritalis viri, & f&#x0153;minæ, inter legitimas perso-<marginalia>Matrimo.|nij defini-|tio.</marginalia>
nas, indiuiduam vitæ consuetudinem retinens. Quæ
quidem ex vtroque est iure deducta, vt videri po-
test apud Doctores, quos adducit P. Palaus Tom.
5. Disput. 2. post initium. Videatur præsertim Cap.
Illud quoque, de Præsumptionibus. Circa hoc tamen
aliqua occurrunt notatu digna, & peculiari in-
quisitione.</P>
<P>  <absatz-nummer>156</absatz-nummer> Primò. An si vxor venire nolit, tenea-<marginalia>Vxorem nō|teneri trās-|fretare.</marginalia>
tur vir in conscientiâ ad eam tendere. Vbi in pri-
mis probabile est vxorem non teneri transfretare,
vt maritum sequatur, sic enim tenent Hostiensis,
& Henricus, quibuscum P. Thomas Sancius,
Lib. 1. de Matrimonio, Disput. 41. numer. 9. Quod
etiam colligitur clarè ex aliis dicentibus non te-
neri sequi maritum in longâ peregrinatione seu
vagatione; pro quo videndus idem, & P. Palaus
suprà Puncto 15. num. 5. Disp. 1. Quæ autem pere-
grinatio longior eâ, quâ ad Indias ex Europâ
pergitur? Item ex aliorum Doctrina dicentium
generaliter vxorem non teneri virum sequi, si<marginalia>Sicut nec|sequi cum|graui de-|trimento.</marginalia>
graue timeat vitæ detrimentum. P. Sancius suprà
nu. 4. & illud, vitæ, non addunt alii, sed tantùm
graue detrimentum; & cum illis P. Palaus suprà
numer. 2. licèt similiter possit intelligi, vt scilicet,
quoties graue detrimentum est, vitæ detrimen-
tum sit, cùm viuere cogatur vitam difficilem, &
laboriosam. Graue autem detrimentum vxorem
pati ex nauigatione susceptâ quis non videat?
cùm & pericula frequentia mortis in illa,
omnia plena timoribus, & incommodis, vt
& viris ipsis nimiùm molesta censeatur: illa
ergo justè transfretationem renuente, quid viro
agendum?</P>
<P>  <absatz-nummer>157</absatz-nummer> Vbi & alia succurrit quæstio, an scili-<marginalia>Maritus|an possit|nauigare|in Indias</marginalia>
cet renuente nauigationem, possit nihilominùs
vir eam subire, etiam si vxor nolit abeundi facere<-P>@@

<-P>potestatem. In quo certum est, si illa non habeat,<marginalia>cōtra vxo-|ris volun-|tatem, &|affirmantis|partis fun-|damenta.</marginalia>
vnde sustentari possit absente marito, aut secura
non maneat in ordine ad custodiam castitatis,
maritum non posse discedere spontaneâ separa-
tione; quia obligatio eius in ordine ad prædicta
est vrgentissima juxta dicta. Talis autem obliga-
tionis implemento supposito, difficultas procedit,
& videtur posse probabiliter fundari. Maritum
non peccare in tali discessu, si aliàs illis finis ho-
nestus præfigatur: nam lex matrimonii non ob-
ligat ex se virum ad certum locum: sed potest
illa pro rerum opportunitate mutare: ergo &
nauigare in Indias, ex quâ nauigatione commo-
dum & sibi & vxori potest sperare non leue.
Videtur legitima consequentia; quia pro Indiis
specialis prohibitio non extat. Si dicas vxorem
sequi eum non posse: contra est; quia id peracci-
dens se habet, neque ea impossibilitas moralis, aut
physica, potestatem eius absolutè tollit. Quem-
admodùm vir peregrinari potest ad implendum
votum, etiam si peregrinatio longa futura sit,
quem vxor sequi non tenetur, iuxta dicta, num.<marginalia>Ex peregri-|natione, &|honesta|vagatione|arguitur.</marginalia>
præcedenti: sicut & vagari ob honestum finem,
juxta eos, quos adducit P. Sancius num. 8. Quod
ergo mulier viri assistentiâ priuetur, sibi impu-
tet, quæ sequi eum non vult, quod incommodum
præuidere potuit, dum de coniugio cogitauit;
quia hoc sæpiùs facere mariti solent; & ita si voluit
ita contrahere, sibi id adscribat; scienti enim &
volenti non fit iniuria.</P>
<P>  <absatz-nummer>158</absatz-nummer> Nihilominùs oppositum videtur re-<marginalia>Negatiua|præfertur,|ex recepta|sententia de|obligatione|viri, cùm|vxor ex ne-|cessitate|mutat do-|micilium.</marginalia>
nendum ex communi scriptorum Doctrinâ asse-
rentium in viro esse obligationem sequendi vxo-
rem, quando illi necessarium est domicilium mu-
tare: sic plures, quos adducit, & sequitur P. San-
cius suprà num. 15. & P. Palaus n. 7. ex quo clarè
sequitur debere eam non relinquere in eo, quod
habet, domicilio, quod multo minus est, quando
illa ad aliud nequit se conferre, quod marito pla-
cet: & ita Doctrinam prædictorum scriptorum
videtur intelligere P. Palaus, dum ait maritum
teneri vxorem sequi, quando vxor necessitate le-
gis, salutis, alteriusue causæ grauis compellitur
alicubi habere domicilium, & statim pro hoc
memoratos Auctores inducit. Quod cùm videa-
tur extra controuersiam, huic potiùs standum
sententiæ. Nam vxor nauigare renuens, ad id
necessitate aliquâ graui compellitur, salutis in-
quam, de quâ dictum numer. 156. immò & vitæ
cum grauaminibus aliis sat molestis, vt ibidem.</P>
<P>  <absatz-nummer>159</absatz-nummer> Iuxta hæc ergo quæstio proposita de-<marginalia>Teneri in|Indijs exi-|stentem ad|illam re-|meare.</marginalia>
cidenda: teneri inquam virum in Indiis existen-
tem ad vxorem remeare; quia quòd sine iniuriâ
inchoari non potuit, nequit sine illâ continuari.
Possunt tamen causæ aliquæ detentionis subesse,
ex quibus de beneplacito vxoris verosimilis ha-
beatur coniectura; & hoc notatu dignum occur-
rit. Secundo, vt si vir c&#x0153;perit feliciter lucrari; po-
test pergere, vt peculium augeat; gratum enim<marginalia>Causas a-|liquas de-|tentionis|subesse posse.</marginalia>
vxori erit virum non inopem, & inhonorum
ad se redire, sed faculatibus auctis, quibus mulier
ipsa copiosiùs, & honorificentiùs possit sustenta-
ri. Item si vir mulieris pertentet aduentum, bo-
nam suam fortunam nuntians per epistolas, &
necessaria ad iter remittendo. Prætereà, si bene-
placitum petat, & liberalibus largitionibus cone-
tur exorare. Deinde, si valdè illi inhonorum<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0162.jpg/>
@@1@<SE162>De Togatis iudicibus pro criminibus puniendis. 143
<duolan 2><-P>futurum sit ad propria ex Indiis sine substantiâ
aliquâ reuerti, vt sit fabula conterraneorum. In-<marginalia>Vxorem te-|neri virum|transfretā-|tem sequi,|aliquorum|sententia.</marginalia>
super, si in eo sit statu, vt vxori magis oneri futu-
rus sit, quàm solatio; quia scilicet laborare jam
non possit, in eo quòd prius, & ita vxoris labore
veniat sustentandus: quibus addi potest opinio-
nem esse aliquorum vxorem teneri sequi virum
honestâ ex causâ tranfretantem. Pro quo Dom.
Solorzanus num. 27. adducit Fr. Ioannem Bapti-
stam in Aduentitijs in Tabula, v. Matrimonio, &
Zuritam Quæst. 38. indica. sed Fr. Ioannes Bapti-
sta citato loco nihil tale dicit. Ferdinandus autem
Zurita Propositione 3. oppositum statuit, quidquid
Proposit. 1. circa conuenientiam disputarit. Et ipse
D. Solorzanus magis ex consilio, quàm de præ-
cepto procedere ait, sed certè aliquantulum pro-
babile est, quod ipse non negat.</P>
<P>  <absatz-nummer>160</absatz-nummer> Tertiò. Iudices criminis quando circa<marginalia>Vt credi de-|beat dicenti|se habere|licentiam.</marginalia>
ista inquirunt, & aliquis licentiam vxoris se habe-
re testatur, non debent credere, nisi pro eo pro-
babilia deprehendant argumenta, vel quia licen-
tia per authenticum constat instrumentum, vel
per vxoris epistolas, aut per idoneos testes, vel si
probationes non sint adeò concludentes, modus
viuendi vxorati talis accedat; qùia scilicet honestè
viuit, Sacramenta frequentat, non enim est credi-
bile illum salutis suæ oblitum sacrilegia fre-
quentia committere, & alium esse ab eo, quem
opera manifestant. Pro quo est Cap. Ex studijs<marginalia>Cap. Ex|studiis.</marginalia>
de Præsumptionibus, in quo sic habetur: Quem-
cumque enim virtutibus studere cum modestiâ continen-<marginalia>Vnde fauo-|rabilis præ-|sumptio|iuxta sa-|cros Cano-|nes.</marginalia>
tiæ, auditioni sapientum, obseruantiæ mandatorum Dei,
maximè simplicitati, & humilitati videris; huius munda,
& recta opera intellige. Sic ibi: & in Cap. In cunctis
11. Quæst. 3. sic ex Diuo Gregorio habetur: Vt
nimiæ leuitatis esse ostenderem, si quis mala grauia cre-
dere studeat, quæ probari non poßint. Sic ille. Lib. 6.
Epistol. 14. Hoc ergo negotium cùm ad crimina-
lem indaginem reducatur, ea enim de causa judi-
cibus maioribus criminalium committitur, arbi-
traria est, juxta dicta n. 153. & ita eor&#x0169; bono zelo
juxta æquitatis regulas remittendum. Pro quo.<marginalia>Assertio 4.|peccare pos-|se judices|prædictos|zelo præci-|piti, qui|mansuetu-|dine lenien-|dus.</marginalia>
<P>  <absatz-nummer>161</absatz-nummer> Dico quartò. Sicut Præfati judices pec-
care per conniuentiam possunt, juxta dicta §.
præcedent. ita & per zelum præcipitem, qui ali-
quando non sinit veritatis lumen peruidere. Pro
quo Diuus Isidorus Pelusiota ita scribit, Lib. 1.
Epistol. 47. Præturæ auctoritas, & potentia, nisi man-
suetudine condiatur, ipsique suauitas Deo ministrans
affulgeat, arrogantia potiùs est, & immanitas: si verò<marginalia>D. Isid. Pe-|lusiota.</marginalia>
lenitatem admixtam habeat, ac per eam jus regat &
moderetur; tum demùm & integritas, & benignitas est,
& æquitatis via, & rerum tranquillitas. Sic ille ad
Nemesium. Zelus ergo à mansuetudine lucem
accipit, vt sic judicium prodeat conforme penitus
æquitati. Non ergo præcipiti cursu, sed trementi
ad judicium, præsertim sanguinis, veniendum.<marginalia>D. Bernar-|dus.</marginalia>
De quo sic Diuus Bernardus Teobaldo Comiti
scribit Epistol. 37. & quidem in talibus, vbi culpa tam
aperta, atque inexcusabilis esse videtur, quatenus nulla,
nisi cum iustitiæ periculo, misericordiæ occasio relinquatur,
etiam tunc tremens, & dolens vindicem vos exhibere
debetis. Sic ille.<marginalia>Assertio 5.|Nocturnæ|debere in|tentos esse|custodiæ.</marginalia>
<P>  <absatz-nummer>162</absatz-nummer> Dico quintò. Iudices criminis noctur-
nis debent periculis vitandis specialem diligen-
tiam adhibere: vnde & circuire ciuitatem ido-
neis ministris instructi, quod ad eorum spectat<-P>@@

<-P>officium. Quod eâ quidem moderatione ab ipsis<marginalia>Electio eo-|rum sæpè|præpost$unclearera.</marginalia>
faciendum vt ad laborem diurnum, ad quem ma-
nè recurrendum est, non reddantur inepti. In quo
quidem, si vires suppetant, peccari grauiter potest,
vt est manifestum: sicut manifestum etiam est in
horum judicum electione sæpissimè peccari: eli-
guntur enim homines jam senio inutiles, aut
morbis incurabilibus impediti. Nunc in Limano
hoc Prætorio ex his vnus omnino cæcus est, qui
etiam si claris esset oculis, ex aliis dictis obstacu-
lis, quibuscum venit, minimè idoneus haberetur.
Vbi obuia excusatio est, talia obstacula non præ-
uisa. Sed nescio an in Dei oculis, aut etiam ho-
minum illa mereatur admitti. Cùm enim ad ele-
ctionem huiusmodi, quæ de præcipuis est, noti-
tia debeat exacta eligendorum præcedere: quis
defectum notitiæ pro legali excusatione censeat
admittendum? Honorentur senes, sed sine offi-
ciorum dedecore; & iis qui otio, quàm negotio
aptiores sunt, viribus congruentia tribuantur.<marginalia>Qui senes|quomodo|honorandi.</marginalia>
Sola senum vita est quietis inuenisse remedia. Verba
sunt Theodorici Regis apud Cassiodorum Lib. 5.
variar. 25. Vnde Bacaudæ seni congruam attri-<marginalia>Cassiod.</marginalia>
buit dignitatem; Quatenus in exhibendis voluptatibus
officij huius cura mansuetudinis nostræ beneficio jugiter
perfruaris, vt ille loquitur.</P>
<Z><A+2>CAPVT XIX.</A+2>
<A+1>Regii Prætorii Fiscales quibus conscie&#x0303;-
tiæ obligationibus vrgeantur.</A+1></Z>
<P><INI3>S</INI3>Vnt illæ nec paucæ nec leues, cùm ad eo-
rum officium specta$uncleart, vt leges, ac Regia re-
scripta seruentur, ac legum violatores pu-
niantur; jurium Regalium Patroni sunt, & priua-
torum quandoque in causis peculiaribus, & in In-
diis id speciale, vt Indorum etiam patrocinium ad
ipsos pertineat: pro quibus</P>
<P>  <absatz-nummer>163</absatz-nummer> Dico Primo. Fiscales in iis, quæ ad jura<marginalia>Assertio 1.|non posse|opinionem|Fisco con-|trariam|amplecti.</marginalia>
Regalia spectant, non possunt sequi opinionem
probabilem Fisco aduersantem, vt possunt judi-
ces juxta satis receptam opinionem, & oppositum
fieri sine graui conscientiæ nequit læsione. Id
probo: nam aduocatus pro causa alicuius, si
parti patrocinetur aduersæ, præuaricator est, &
grauiter peccat: Atqui Fiscalis officium aduo-
cati exercet, vt est planum; & ita Regius etiam ad-
uocatus vocatur, vt videri potest apud Dom. So-
lorzanum Lib. 4. Cap. 6. & in Politicâ Lib. 5. Cap. 6.
ergo nequit partem amplecti contrariam, & sic
indefensum Fiscum reliquisse.</P>
<P>  <absatz-nummer>164</absatz-nummer> Dico secundò. Si lis aliqua pro Fisco<marginalia>Assertio 2.|posse à lite|abstinere, si|Fisci causa|minùs pro-|babilis sit.</marginalia>
nondum mota sit, & Fiscalis videat Fisci jus mi-
nùs esse probabile, non tenetur litem intentare.
Hoc videtur mihi valdè verosimile; quia credi-
bile non est Regem velle jus suum minùs funda-
tum meliori alterius juri præferri. Pro quo fa-
ciunt, quæ adducit Dom. Solorzanus suprà num.
4. Sed illud ex L. 2. Cod. de Aduocatis, & in Politi-
câ §. Y son. Non prætereundum, Imperatoriâ
voce prolatum: Potior est apud nos causa priuato-
rum, quàm Fisci tutela. Quod vrgeri potest ex eo<marginalia>Priuator&#x0169;|causis quā-|tùm Iura|faueant.</marginalia>
quòd si Fiscalis tale non haberet officium, & ab
eo vt jurisprudente quæreretur, num talis conue-
nienter intentari lis posset, non esse id conueni-
ens responderet: ergo cùm ad eumdem spectet<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0163.jpg/>
@@1@<SE163>144 Thesauri Indici Titulus IV. Cap. XIX.
<duolan 2><-P>non solùm aduocatio in Fisci causis, sed etiam
superius aliud patrocinium; similiter agere po-
test, & ita non mouere litem in priuati præiu-
dicium.</P>
<P>  <absatz-nummer>165</absatz-nummer> Dico tertiò. Etiamsi non teneatur<marginalia>Assertio 3.|posse etiam|illam inte&#x0303;-|tare.</marginalia>
Fiscalis in casu dicto, potest tamen intentare li-
tem. Id ex eo probo: nam licèt ipse iudicet jus
Fisci minùs esse probabile, existimare tamen po-
test, judicibus causæ aliter videri posse, & illud
judicaturos probabilius, aut æquè probabile, &
rationes habituros, propter quas expediens sit in
fauorem Fisci judicare. Si dicas, ex hoc inferri
non solùm posse, sed etiam teneri, contra id,
quod nuper diximus. Respondebo: probabile
quidem esse eum obligari: nego tamen absolutè
teneri; quia etiam potest verosimiliter judicare
non esse Regis voluntatem, vt cum tanto rigore
in rebus istis procedatur: cùm contingere etiam
soleat judices ob humanum timorem in fauorem
Fisci judicium ferre, etiamsi illius ius minùs fun-
datum sit, quod & timere Fiscalis potest, cùm id
non sit Regiæ voluntati conforme, iuxta dicta
Assertione præcedenti.</P>
<P>  <absatz-nummer>166</absatz-nummer> Dico quartò, si iuxta communiorem<marginalia>Assertio 4.|teneri, cùm|opinio com-|munis &|praxi rece-|pta est, etiā|contra pro-|priam.</marginalia>
opinionem, & in praxi præferri solitam, ius Re-
gis probabilius sit, tenetur Fiscalis tale ius prose-
qui, etiamsi ipse iudicet opinionem contrariam
esse veriorem. Probatur; quia in eo casu priua-
tus quisque litem intentaret, cùm scilicet pro se
communiorem, & praxi roboratam opinionem
haberet, & Aduocatus quisque ad tale se patro-
cinium offerret; ergo & Fiscalis pariter facere
potest; quia causa Regis non debet esse peioris
conditionis, pro quâ & ille Aduocatum agit, iu-
xta dicta num. 163.</P>
<P>  <absatz-nummer>167</absatz-nummer> Dico quintò: si ob incuriam Fiscalis,<marginalia>Assertio 5.|ad restitu-|tionem te-|neri ob de-|trimenta|ex incuria|subsecuta.</marginalia>
aut malam sui muneris administrationem, ali-
quod Regius Fiscus in suis directis iuribus patia-
tur detrimentum; Fiscalis grauiter peccat, & ad
restitutionem tenetur. Primum constat; quia
officio deest in re graui: secundum item; quia
talis detrimenti causa est, quod vitare ex officio
debuit, & ita ex obligatione iustitiæ commutati-
uæ, cuius violatio obligationem restitutionis in-
ducit, vt omnes fatentur, & de Aduocato specia-
liter loquentes; quorum aliquos adducit Bona-
cina Disput. 10. circa 8. Decalogi præceptum, Quæst. 3.
Puncto 4. num. 7. Videatur P. Lessius Lib. 2. Cap.
31 num. 47. qui num. 41. affirmat multos Docto-
res id generaliter de Aduocato Fifci affirmare.
Et sanè videtur innegabile in casu, de quo loqui-
mur; quando scilicet Fiscus detrimentum patitur
in suis directis iuribus, & in redditibus annuis,
officiorum emolumentis, & iis omnibus ex qui-
bus, seclusis p&#x0153;nis, solet Regium patrimonium
augeri. Eâ enim ratione omnes ad restitutionem<marginalia>Sicut Ad-|uocatus ge-|neraliter.</marginalia>
obligant Aduocatum, cuius negligentiâ, aut ma-
litiâ ius clientis perit: est autem Fiscalis, vt jam
diximus, Regius Aduocatus. De p&#x0153;nis autem
alia est ratio juxta plurium Doctorum senten-
tiam. Procuratorem enim, Fiscalem seu Aduo-<marginalia>Quid de|p&#x0153;nis Fisco|applicandis.</marginalia>
catum non teneri ad restitutionem p&#x0153;næ, quam
Fiscus per eius negligentiam amisit, tenet P. Les-
sius suprà & cap. 13. num. 73. aliique à nobis ad-
ducti suprà num. 69. ob eam rationem; quia
officium eius non est curare vt Fiscus mulctis, &
confiscationibus ditescat; sed vt leges seruentur,<-P>@@

<-P>& legum violatores puniantur. Quæ roboris
quantum habeant, citato loco ostendimus, & vt
ibidem dictum ob grauium Doctorum sic tenen-
tium auctoritatem non potest non probabile ju-
dicari. Illud tamen obseruandum est aliud esse<marginalia>Post senten-|tiam rem|esse certam.</marginalia>
ob incuriam Fiscalis aliquem ad p&#x0153;nam non
condemnari, aliud autem post condemnationem
non adhibere curam, vt ea soluatur. In hoc enim
secundo aliter iudicandum est iuxta Doctrinam
etiam Doctorum, qui circa prius obligationem
restitutionis non esse contendunt: quorum ra-
tio est, Fiscum non habere ius ad p&#x0153;nam, nisi
post sententiam: ergo cùm iam sententia præ-
cesserit, ius habet directum: & ita eadem est ratio;
quæ de directis aliis iuribus. Nisi fortè aliqua p&#x0153;-
na plus habeat terroris, quàm efficacis executio-
nis, ex iudicum voluntate probabilibus conie-
cturis explorata. Sic videmus de p&#x0153;narum ali-
quarum executione non agi, quæ adinstar ex-
communicationum ad terrorem videntur pro-
clamatæ.</P>
<P>  <absatz-nummer>168</absatz-nummer> Dico sextò, circa criminum punitio-<marginalia>Assertio 6.|circa cri-|minum cu-|randā pu-|nitionem.</marginalia>
nem eodem modo peccare Fiscales possunt, quo
& iudices, de quibus dictum Cap. præcedenti: &
prætereà in solicitatore Fisci, ministro inquam ab
illis electo; si videlicet tale officium vendant, vel
alicui tribuant cum obligatione partiendorum
emolumentorum; ex quo fit multas iniquas ex-
torsiones fieri, & scandala non leuia generari.
Est ergo non vnum in hoc Fiscalium delictum,<marginalia>Officium|solicitatoris|Fisci vendi|non posse,|neque emo-|lumenta|partiri.</marginalia>
sed concatenatio delictorum, ipso cum tempore
officii prorogata. Offici&#x0169; illud designari à Fiscali
potest, qui tamen illius dominus non est; quia
nec proprii officii est dominus, cui illud annexum
est, sed Regis: vnde illud dare, aut auferre potest:
qui ergo illud vendit, alienum vtique vendit, &
sic manifestam iniustitiam committit. Sicut de
venditione aliorum officiorum dictum Titulo præ-
cedenti cap. 5. Deinde emolumenta, aut sunt iusta,
aut superexcedentia. Si primum, debentur Offi-
ciali pro labore suo, & ita iniquè illi substrahun-
tur: si secundum; maior est iniquitas. His ergo dies
per singulosperpetratis, quantus post finem offi-
cii criminum aceruus exurget? Væ talibus, si
tales sint.</P>
<P>  <absatz-nummer>169</absatz-nummer> Dico septimò. Fiscales Indici Præto-<marginalia>Assertio 7.|circa obli-|gatione&#x0303; cu-|randi fidei|propagatio-|nem in In-|diis.</marginalia>
rii grauissimâ obligatione constringuntur ad
promouenda ea, quæ ad fidei propagationem
spectant. Id clarum; quia cùm obligatio ista Re-
ges Catholicos nostros grauiter purgat, & pro
exoneratione conscientiæ suæ multas condide-
rint leges, varia rescripta transmiserint, quorum
adimpletionis cura ad Fiscales pertinet, satis
compertum est officio illos deesse suo in re gra-
uissimâ; & sic leue eorumdem, dum eam leuiter
tractant, nequit esse delictum. Si præsertim ex
eo moueantur; quia aliquæ sunt expensæ ex Re-
gio ærario faciendæ, plus alienos denarios, quàm
Christi sanguinem, pro Gentilium salute effusum,
æstimantes. In quo quidem Principis potiùs
mundi huius, quem foras venit emissum Princeps
pacis, quàm Catholicissimorum Hispaniarum,
& Indiarum Principum Fiscales esse comperiun-
tur. Qualis ille, de quo Dom. Solorzanus Lib. 4.
Cap. 4. num. 80. & in Politicâ Lib. 5. Cap. 4. Pag.
786. §. Pero si. Sed sunt sanè multi zelo Chri-
stiano, & morum probitate laudabiles, de qui-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0164.jpg/>
@@1@<SE164>De obligationibus Regij Fiscalis. 145
<duolan 2><-P>bus id possum testis oculatissimus pronuntiare.</P>
<P>  <absatz-nummer>170</absatz-nummer> Dico octauò. Fiscales Indorum pa-<marginalia>Assertio 8.|Circa cu-|ram Indo-|rum.</marginalia>
trocinium diligenter debent, & purè suscipere,
cuius defectu grauiter peccare possunt. Id cla-
rum: quia patrocinium hoc per leges illis iniun-
gitur, & circa miserabiles personas versatur, quas
grauant multi, & ita Regio debent defendi præ-
sidio. Videatur Dom. Solorzanus citato Cap. 6.
num. 32. & seqq. Quod ad puritatem verò ma-
nuum attinet, res ipsa videtur comprobare: à
miseris enim & pauperibus quæstum exigere in-<marginalia>Munuscu-|la ab eis-|dem accipi|posse.</marginalia>
humanum prorsus est, de quo dictum aliàs. Illud
tamen addendum, secluso scandalo, posse ab In-
dis munuscula aliqua recipi, quæ soliti sunt li-
benter offerre. Talis enim sunt indolis, vt si obla-
ta non admittantur, id ægrè ferant, & contristen-
tur, existimantes se contemni, aut non amari. Vn-
de & ministri sacri, turpem quæstum aliàs vehe-
menter exosi, hæc solent non repudiare munus-
cula, vt sic dantium animos magis sibi valeant
conciliare. Quod ergo de paruitate materiæ in
munerum acceptione dictum. Titulo præced. num.
22. & 23. hic locum habet speciali dictâ ratione.</P>
<Z><A+2>CAPVT XX.</A+2></Z>
<negEZ><A+1>Ministri Togati qualiter grauare con-
scientias suas possint, obnoxij dum
sunt Syndicatui.</A+1></negEZ>
<Z><A+1>Vbi de Proregibus aliquid.</A+1></Z>
<P><INI3>Q</INI3>Via nihil Syndicutu validius inter huma-
na remedia ad iudices in officio continen-
dos validè illius robur curatur infringi;
sed certe vbi humana intenditur declinari vindi-
cta, in diuinam impingitur, præ illa comparabili
timoris excessu formidanda. Pro quo sit</P>
<Z><A+1>§. I.
Circa falsò iurantes, & inducentes no-
tandæ resolutiones.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>171</absatz-nummer> <INI2>D</INI2>Ico primo. Frequentior scopulus, per<marginalia>Assertio 1.|Inductio|falsorum|testium|quantum|malum, &|qualis eo-|rum vsus|in Syndi-|catu.</marginalia>
quem multorum solent conscientiæ
lethale pati naufragium; falsorum testium indu-
ctio est. Circa huius criminis grauitatem nullum
esse dubium potest, nisi fortè an homicidio ma-
ius; quod volunt multi, sed de quo hîc non est
opus disputare: vbi tantùm grauissimum esse
peccatum satis est affirmasse, quod neque ipsi,
qui committunt, ignorant, nec possunt, qui ad il-
lud induxerint, ignorare; & nemo quidem est
ita sibi iniurius, & suæ oblitus dignitatis, vt ad
peierandum apertè non vereatur inducere: fit ta-
men tacitâ suasione, dum fauor petitur in eo, in
quo nisi peierando, fauor esse nullus potest, &
interuentores submittendo, qui deposituros mo-
neant, aut etiam terrefaciant, si quidquam, quod
possit incommodare, testificentur. Tanta enim
secreti seruandi difficultas est, vt quidquid testes
dixerint, cum eorum periculo propaletur. Vn-
de tueri se possunt communi doctrinâ, quam<marginalia>Non teneri|ad mentem|interrogan-</marginalia>
post alios amplectitur P. Fragosus Tom. 1. pag.<-P>@@

<-P>591. num. 342. quòd scilicet testis iuridicè inter-<marginalia>tis responde-|re, qui-|damnum|timet.</marginalia>
rogatus non teneatur ad mentem interrogantis
respondere, si ex prolato testimonio sibi graue
damnum immineat; quod quidem non est ne-
cessarium certò scire, sed probabiliter suspicari.
Vide P. Becan. q. 4. de Iuram.</P>
<P>  <absatz-nummer>172</absatz-nummer> Ex quo videtur inducentes ad iuran-<marginalia>Inducentes|â mortalij|posse excu-|sari ex|prædicta|doctrina.</marginalia>
dum in fauorem maiorum huiusmodi potesta-
tem, posse à reatu culpæ læthalis excusari: quia
tantùm inducunt ad id, quod sine graui peccato
fieri potest. Quòd si ij, qui iuraturi sunt, minùs
intelligentes sint, & cùm conscientiâ mortalis
culpæ credantur esse dicturi, instrui certè pos-
sunt, vt credant se in hoc mortaliter non pecca-
re, ad suam, & non ad interrogantis mentem res-
pondendo. Quod quidem ipsi libenter admittent;
cùm vix sit, qui contra potentes non testificetur
inuitus: vnde modo inuento conciliandi cum iu-
ramento conscientiam, sine cordis angustiis ad
deponendum accedent, vt qui gratiam etiam ex
hoc potentium aucupentur. Terrefacere autem,<marginalia>Et terre-|facientes.</marginalia>
sine graui peccato stare potest, si minæ non ad
effectum, sed ad terrorem dirigantur. Et quia sic
minans id verè dicere potest, quod non à se fa-
ciendum sit, sed quod frequenter solet accidere;
semper enim potentes patronis abundant, & ex
amicorum, vel cognatorum offensione graue a-
liquid timeri potest; quod ille contra quem fuit
depositio, valeat euitare. Diebus his proximis
Clericus tabellionem in publico sui officij loco,
& multis astantibus fuste cecidit, quia patruum
suum, Regium Auditorem, recèns mortuum,
nescio quo testificationis impulsu, vt ille est ra-
tus, offenderat. Et quis ad hæc non timeat, & fu-
mantem nasum viui tentauerit vrsi? Fateor magnum
hoc ad iustitiæ administrationem obstaculum.
Sed cùm illud vitari nequeat, curandum est, vt
cum minoribus diuinæ Maiestatis offensis pera-
gatur: & ita doctrina ista debet attentiùs obser-
uari.</P>
<P>  <absatz-nummer>173</absatz-nummer> Dico secundò. Ex modis deponendi<marginalia>Assertio 2.|Non con-|trahi obli-|gationem|restituendi|ex prædi-|cto testifi-|candi mo-|do, etiam|p&#x0153;næ Fisco|applicandæ.</marginalia>
præfatis non oritur obligatio restitutionis, eò
quòd p&#x0153;na Fisco applicanda, non soluatur. Et
quod ad posteriorem spectat deponendi mo-
dum, cùm in eo iniustitia non sit, sed sine pec-
cato stare possit, manifestum est non oriri resti-
tutionis obligationem. Quando autem falfa de-
positio fuit, sententia illorum locum habet, de
qua. num. 167. & potiori quidem ratione, nam
testis non tenetur ex officio ad deponendum, si-
cut tenentur illi, de quibus dictum. Licet op-
positum boni tueantur Auctores, ex quibus So-
tus de iustitia Quæst. 6. Art. 6. Videantur tamen
pro contrariâ de teste specialiter loquentes Bo-
nacina Disp. 10. Quæst. 3. Puncto 2. num. 23. in fi-
ne Nauarrus Cap. 18. n. 48. P. Vasquez 1. 2. Disp.
175. Cap. 2. P. Thomas Sancius in Opere morali
lib. 2. Cap. 22. num. 22. & 23. P. Gaspar Hurt.
disp. 4. de iudicio forensi, difficult. 6. P. Turrianus de
iustit. disp. 52. num. 6. Ioannes de la Cruz in Di-
rectorio conscientiæ Parte 1. Præcepto 8. Art. 1. dub. 6.
Malderus 2. 2. Tract. 6 disp. 2. dub. 19. §. dico ter-
tiò. Diana Parte 3. Tract. 5. Resolut. 101. P. Les-
sius Lib. 2. Cap. 31. num. 50. vt alios omittam.<marginalia>Secus si de|iure tertij|agatur, &|falsò iure-|tur.</marginalia>
Si autem de iure tertij agatur, quod ille contra
Togatum in iudicio prosequitur, quia scilicet a-
liquid sibi deberi contendit, quod reuerà ita est,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0165.jpg/>
@@1@<SE165>146 Thesauri Indici Titulus IV. Cap. XX.
<duolan 2><-P>tunc falsò iurans, ex cuius iuramento tertius di-
ctus in caussâ cadit, & debitum amittit, ad resti-
tutionem tenetur, quia est damni illius caussa, vt
communiter Doctores censent, & citati affir-
mant; viderique potest P. Lessius Cap. 30. dubio 7.
Bonacina suprà. Puncto. 3. num. 15. §. ex dictis.
Bassæus V. Testis num. 10. P. Sancius Tom. 2. Con-
siliorum lib. 6. Cap. 5. dub. 21. n. 1. P. Hurtadus disp.
3. difficult. 5. qui ait omnes in hoc conuenire.</P>
<P>  <absatz-nummer>174</absatz-nummer> Verùm ex doctrina P. Lessij Cap. 30.<marginalia>Probabili-|ter pars|oppositum|affirmari.</marginalia>
num. 60. videtur probabile esse ad restitutionem
non teneri: quia testis non tenetur ex iustitia
dicere veritatem, nisi illud promiserit, sed ex o-
bedientiâ, vt idem ostendit §. Antecedenti: Nemo
enim potest dare ius ad f&#x0169;ctiones liberas alterius,
nisi qui earum est dominus, qualis non est iudex
respectu testis actionum. Quæ ratio satis est vr-
gens, & licet in fine sic addat: Hæc dixerim non<marginalia>P. Lessius</marginalia>
omnino asserendo, sed disputando, vt res illa à viris
doctis magis examinetur: alioquin mihi sententia ma-
gis recepta est cordi. Initio tamen illius §. absolutè
affirmat esse probabile, dum sic ait: Respondeo
probabile esse non teneri ex iustitia, sed solum ex obe-
dientia. &c. Quod autem viro tanto probabile<marginalia>Si testis|non pro-|mittat di|cere veri-|tatem.</marginalia>
visum est, quis audeat vt improbabile condem-
nare? Quòd si communiter Doctores testem
falsum ad restitutionem obligant, ideò est, quia
communiter etiam testes promittunt se dicturos
veritatem, ex quâ promissione iuramento firma-
tâ ius confertur iustitiæ parti, in cuius fauorem
debet testis iurare, vt videtur supponere P. Les-
sius. Quamuis & hoc non sit ita certum, vt op-
positum non sit etiam probabile, etiam quando
promissio est acceptata, vt affirmat idem P. Les-<marginalia>Immò &|promissione|positâ stare|probabili|tas potest.</marginalia>
sius. Cap. 18. num. 54. nonnullos pro ea Aucto-
res adducens, sicut & Diana Parte 2. Tract. 17.
Resolut. 9. alios congerens. Quod autem iura-
mentum additum, ius propriæ iustitiæ non con-
ferat, probabilius censet idem P. Lessius Lib. 2.
Cap. 17. num. 25. & 26. vbi communem illam
doctrinam adducit, iuramentum sequi naturam
contractûs, quam habet, ex natura rei. Quod
si ibidem promissionem acceptatam, & iuramen-
to firmatam, ius iustitiæ conferre ait, non id ex iu-
ramenti adiectione deducit, sed quia ex accepta-<marginalia>Nullam ex|iuramento|obligatio-|nem iusti-|tiæ resul-|tare, vnde|neque cir-|ca pro-|missionem.</marginalia>
tione ius tale resultat. Vnde promissionem non
acceptatam ex iustitiâ non obligare asserit, et-
iamsi firmetur iuramento. Quod & tenent alij
adducti à P. Sancio Lib. 3. Operis moralis Cap. 12
num. 4. nullam ex iuramento obligationem iusti-
tiæ agnoscentes, neque ex naturâ suâ neque ex
iuris dispositione. Pro quo & plures citat. n. 17.
Non videtur ergo negari posse modum istum
dicendi esse probabilem.</P>
<P>  <absatz-nummer>175</absatz-nummer> Sed quia doctrina generaliter falsos te-
stes ab obligatione restituendi contra commu-<marginalia>Contra-|riam do-|ctrinam de|obligatione|salsi testis|esse recep-|tissimam.|Sed cum|distinctione|circa illam|videri lo-|quendum.</marginalia>
nem videtur esse Doctorum sensum, ac fidelium
persuasionem, sicut & id esse probabile, quod ta-
men Iulius Clarus cum aliis tenet infrà. Cùm di-
stinctione mihi videtur esse loquendum: aliud
enim est testem falsum testimonium dicere contra
aliquem, propter quod damnum considerabile
subsequatur; aliud tantùm tacere veritatem, quâ
positâ damnum eius vitaretur. In priori casu pro
certo habendum obligationem restitutionis exi-
stere, quia positiuè est caussa damni mendacio
suo, illius compensationem impediendo: vt qui<-P>@@

<-P>donare volentem ab eâ voluntate retraheret me&#x0303;-
dacio aliquo, fraude, aut dolo, vt communiter
Scriptores; licet enim mendacium ex se contra
iustitiam non sit, est tamen contra iustitiam eo
vti ad tollendum ius, quod habet proximus ad
habendam donationem, quemadmodum etiamsi
mulier viro petenti debitum, respondeat se esse<marginalia>Exe&#x0303;plo ri:$unclear|declara-|tur, & vr-|getur, vt|falsum di-|cens omni-|no tenea-|tur.</marginalia>
infirmam, cùm non sit, contra iustitiam peccat,
licet mendacio vtatur: quod contra iustitiam non
est: quia vir iustitiæ ius habet ad petendum, &
vt redditio fraudibus non impediatur, vt impe-
ditur in casu dicto: vrgeret enim executionem,
nisi mendacio ab eâ prohiberetur. Sic ergo si te-
stis interrogatus an sciat Petrum Auditori tale a-
liquid commodasse; respondeat id esse falsum,
quia tempore traditionis assignato Petrus erat
absens; absque dubio ad restitutionem obliga-
tur, quia damni caussa est, periurio suo recupe-
rationem rei commodatæ prorsus impediens.
Quamuis Iulius clarus libr. 5. receptarum sentent.<marginalia>Quidquid|asserat|Iulius Cla-|rus.</marginalia>
§. Falsum. num. 19. id de foro conscientiæ ne-
get, pro quo adducit aliquos, quod & ait sequi
communiter Doctores. Contra quem insurgit
P. Molina Disp. 700. num. 4. qui non benè ait
illum affirmasse sententiam suam esse contra om-
nes, cùm & aliquos citet pro ea, & addat sequi
communiter Doctores.</P>
<P>  <absatz-nummer>176</absatz-nummer> In secundo autem casu alia est ratio,<marginalia>Ex tacita|veritate|non oriri|obligatio-|nem resti-|tutionis.|Vbi de su-|giente, ne|testificetur.</marginalia>
quia tantùm tacere non est caussam ita dare Do-
mino, vt tacenti penitus imputetur; sic enim
valde probabile est, scientem aliquid, & ne testi-
ficetur, fugientem, non peccare contra iusti-
tiam, neque ad restitutionem teneri, etiam cita-
tum per ministrum Iudicis. Quod tenet P. Les-
sius suprà. num. 59. non esse improbabile: sicut
verius, & probabilius num. 58. posse occultare
se, aut fugere priusquàm iudicis præceptum, aut
citatio ei legitimè denuntietur: quod & tenent
plures, quos adducit, & sequitur Bonacina su-
prà Puncto 3. n. 12. qui num. 14. citat P. Lessium,<marginalia>Et de eo,|qui iurauit|se illam di-|cturum.</marginalia>
tàmquam absolutè asserentem, testem, qui iura-
uit se dicturum veritatem, non teneri ex iustitia
illam dicere, cùm tamen Pater Lessius contra-
rium teneat, vt vidimus, datis eiusdem ver-
bis. Sic autem illud refert citatus Auctor, vt
non videatur improbabile iudicare, tantùm enim
ita subdit: Sed contrarium tenendum est, quia hoc iu-<marginalia>Bonacina.</marginalia>
ramentum est promissorium: ex iuramento autem
promissorio consurgit obligatio iustitiæ. Sic ille: vbi &
simplex negatio tantùm indicat sententiam a-
liam præferendam; & fundamentum, cui inni-
titur, tantùm est probabile, vt vidimus. Sed
maiori cum resolutione loquitur Cardinalis Lu-<marginalia>Card. Lu-|go.</marginalia>
go, Tom. 2. de iustitia disp. 39. sect. 1. vbi tamquàm
veriorem amplectitur, & defendit sententiam di-
ctam cum P. Molina, & P. Raynaudo. Nam il-
le id expresè tenet Disp. 83. §. de teste. & Disp. 700.
num. 4. Hic de Monitoriis Part. 2. Cap. 3. Quæst.
24. Contrarium tamen inter alios tenet P. San-
cius citato Cap. 5. Dub. 3. n. 4.</P>
<P>  <absatz-nummer>177</absatz-nummer> Vt ergo iurans ab onere restitutionis<marginalia>Notanda|doctrina in|ordine ad|praxim.</marginalia>
liberari possit, quod semper procurandum, quia
grauissimum est, & pauci ad hoc induci possunt,
ne in damnationis statu perpetuo relinquatur;
in primis videat ipse quale onus supra se pergat
imponere, & doctos consulat, vt si peccare sta-
tuerit, minùs peccet; quando autem non ita fa-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0166.jpg/>
@@1@<SE166>Vt contingat in Syndicatu delinqui. 147
<duolan 2><-P>ctum, verosimiliter dici potest omnem iurantem
falsò ita esse affectum, vt minùs quantùm pos-
sit conscientiam grauet; & ita iurantem dicere
veritatem, non verè promittere, etiamsi promit-
tendi voce vtatur: cùm enim de obligatione im-
ponendâ agitur, iuramentum strictè est inter-
pretandum, vt minùs grauet: videatur P. Vin-<marginalia>Iuramen-|tum strictè|interpre-|tandum vt|minus o-|bliget.</marginalia>
centius Tancredus de Religione pag. 513. num. 8.
& ita etiam secundùm sententiam communem de
obligatione iustitiæ ex promissione ortâ, non
tenetur ex iustitiâ. Quia verò sententia negans
obligationem iustitiæ ex promissione etiam est
probabilis, probabiliter etiam obligatio restitu-
tionis cessat, etiamsi tertio damnum inde super-
ueniat, impedimentum scilicet suum debitum re-
cuperandi; quod quia ex merâ negatione resul-
tat, non videtur moralis testificationis effectus;
quandoquidem ex officij obligatione non proue-
nit, quidquid de obligatione Charitatis sit, quam
communiter Auctores agnoscunt.</P>
<Z><A+1>§. II.
De inductione testium speciali, & obliga-
tione restitutionis ratione illius.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>178</absatz-nummer> <INI2>C</INI2>Vm ij, qui potentes sunt, æmulos et-<marginalia>Stylus in|Syndicatu|quorum-|dam po-|tentiorum.</marginalia>
iam soleant habere potentes, frequen-
ter in Syndicatibus, & visitationibus accidit, vt
dum apertè prosequi accusationem refugiunt, vel
quia nequeunt, vt Auditores erga Proreges; vel
quia nolunt ob humanos respectus; alium accu-
satorem supponant, qui proprio nomine id fa-
ciat, cùm tamen ipsi præcipui actores sint, & to-
rum testium, & capitulorum apparatum cum
plenâ suppositi accusatoris instructione dispo-
nant. Vbi in primis dubitari potest, an Togatus,
cui accusatio ista interdicitur, peccet grauiter
eam occultè modo prædicto prosequendo. Et
videtur absque dubio, seclusis aliis, de quibus
statim, id licitum non esse, & grauiter in tali
prosecutione, aut persecutione peccare. Nam<marginalia>Auditores|grauiter|peccare in|eo, dum|occultè ac-|cusatores|instruunt.</marginalia>
modus ille valde contrarius muneri eius est, &
contra stylum, quem Rex, & leges in talibus
caussis seruandum esse determinant; odiis, simul-
tatibus, scandalis, & multis aliis inconuenienti-
bus obnoxius. Nec zelo se iustitiæ tueri possunt:
quandoquidem ea, de quibus accusationem in-
struunt, Regio possunt Consilio scribere, &
Regiam pro remedio adhibendo prouidentiam
implorare. Ad quod quidem iuramento se, cum
officij possessionem acceperunt, sicut ad alia, quæ
remedio indigeant, obligarunt. Quòd si non ita
fuerint consecuti, vt eorum zelus extat, Deo
id remittant iudicum omnium Iudici, & Princi-
pi Regum terræ, quo iudicante nil inultum re-
manebit.</P>
<P>  <absatz-nummer>179</absatz-nummer> Iam si ad accusationem dictam eum<marginalia>Punitum|à iudice|recusan-|dum in|Syndicatu.</marginalia>
supponant, qui punitus, & incarceratus est à
Principe, vel iudice; repelli quidem vt inimi-
cus à Iudice syndicatus potest, per adducta à
P. Fragoso Tom. 1. pag. 933. in fine. Nuper au-
tem admissus, quia pars in eo noluit insistere, ne
caussa ad supremum Consilium indiscussa deuol-
ueretur eò se conferente, qui repulsus fuisset.
Quisquis autem sit, si de rebus, quas oppositu-
rus est, plenam notitiam non habeat, ex eâ par-<-P>@@

<-P>te vtriusque graue peccatum apparet. In re enim
adeò graui, & parti contrariæ quæstuosâ, vbi<marginalia>Notitiâ ca-|rentem|non posse|supponi.</marginalia>
de honore, & facultatibus agitur, quæ nimium
quantùm solent in defensione prolixâ consumi;
in fide alterius procedunt, & ita c&#x0153;co modo pa-
rati exequi, quidquid visum fuerit promotori.
Si autem sufficienter instruxisset, & instrumen-
tis, aut testibus possit caussam prosequi, ita vt
falsitas nulla admittatur, ex eo præcisè, quòd
Togati instrumentum est, grauiter peccat, cùm<marginalia>Et haben-|tem etiam|grauiter|peccare.</marginalia>
peccare principalem actorem ex dictis constet.
Quod aliunde ostendi potest; ex eo scilicet, quòd
magnis se periculis exponat. Vnde cùm in quo-
dam regni huius Prætorio quidam ex istis noctu
inuentus cum armis vetitis fuisset, sub p&#x0153;nâ mor-
tis, ex eo p&#x0153;nam euasit quòd licentiam se ad id
Gubernatoris habere testatus est, quam ille pro-
ptereà dederat, vt eius securitati prouideret. Sed
satiùs fuisset iubere illi, vt se domi noctu conti-
neret, sic enim maior illi securitas obueniret.</P>
<P>  <absatz-nummer>180</absatz-nummer> Quia verò difficile valde est, pro omni-<marginalia>Qui ocu-|latus testis|esse non|potest, an à|Regio Au-|ditore in-|structus, &|credens re-|mitti se|habere,|iurare in|Syndicatu|possit.</marginalia>
bus, quæ opponi Syndicato, aut visitato pos-
sunt, oculatos testes inuenire (falsa enim
apertè opponere, cauteriatæ nimis conscientiæ
est, & à ministri Regij in sublimi dignitate con-
stituti intentione penitus alienum) res ita dispo-
ni potest, vt vocentur testes, iuraturi quidem ve-
rum, sed quod ipsi non viderint, & de quo neu-
tiquam testari possunt. Formido enim eisdem
eximitur, dum auctoritas Togati pro veritate
interponitur, & forsitan etiam scrupulus con-
scientiæ tollitur, quasi liceat testari id, de quo
vir primarius plenam se habere notitiam affirma-
rit, & forsitan iurabit ille rem ita se habere, vt
& iurare sic audeat minimè aliàs oculatus. Vbi<marginalia>Personæ|fide dignæ|credens iu-|rare po-|test.</marginalia>
fortassis erit qui dubitet, an hoc aliquâ viâ fieri
possit? & videtur posse affirmatiuè responderi,
ex iis, quæ habet Dom. Solorzanus Tom. 2. lib. 2.
Cap. 7. num. 48. & 49. Vbi ait talem posse esse
personam aliquid affirmantem, vt eius sola asser-
tio ad omnem scrupulum deponendum sufficiat;
quia etiam dicimur aliquid scire, quando sumus
informati, & certificati ab aliquo viro nota-
bili, & fide digno. Cap. de Capitulis 10. dist.
Pro quo & Doctores adducit; maximè cùm in
testimoniis etiam iudicialibus, in quibus strictiùs
proceditur, videamus aliquando personæ fide
dignæ etiam soli credi; & quod amplius est, et-
iamsi deponat sine partis citatione: per Docto-
res ab eodem adductos. Accedit communis do-
ctrina, de qua P. Sancius lib. 3. Operis moralis.
Cap. 4. num. 10. ad iuramentum assertorium sa-<marginalia>Sicut &|prudenter|id ita esse|sibi persua-|dens.</marginalia>
tis esse, vt iurans ita rem se habere arbitretut pru-
denter, & non leui coniecturâ ductus, sed cer-
tâ, aut verosimili, aut probabili, ac proinde se-
cundùm iudicium iurantis consentaneum ratio-
ni, siue id à parte rei verum sit siue non.</P>
<P>  <absatz-nummer>181</absatz-nummer> Sed hæc nullo modo in caussa præsenti<marginalia>Negatiuè|resoluitur,|quia in iu-|dicialibus|ea doctri-|na non|currit, cùm|requiratur|præsentia.</marginalia>
sufficiunt: nam in iudicialibus testes tantùm per
dictum qualificatæ personæ certiorati, testificari
nequeunt, sed præsentia requiritur: Pro quo ita
scribit Beatissimus Callistus Pontifex in epist. 2.
ad Episcopos Galliæ & habetur in Cap. Testes. 3.
Quæst. 9. Testes per quamcumque Scripturam testi-
monium non ferant, sed præsentes de iis, quæ noue-
runt, & viderunt veraciter, testimonium proferant,
nec dicant de aliis caußis, vel negotijs testimonium.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0167.jpg/>
@@1@<SE167>148 Thesauri Indici Titulus IV. Cap. XX.
<duolan 2><-P>nisi de iis, quæ sub eorum præsentia acta esse noscuntur,<marginalia>Cap. Te-|stes 3. q. 9.</marginalia>
de his etiam, quæ audierunt, si ad hoc vocati sunt &c.
Ex quo habetur iurantem ex testimonio personæ
fide dignæ certioratum, falsò iurare: quia cùm
interrogatur an sciat, intelligitur de notitia per
experientiam sensuum habitâ, dum præsens
adfuit facto, de quo est quæstio: cúmque ad
mentem interrogantis respondere debeat, dum
iurat, factum affirmat. Et ita P. Sancius num. 13.
cùm præmisisset ad veritatem iuramenti satis esse
iurantem audiuisse rem illam à personâ dignâ vt
sit moraliter certus, ita rem se habere; statim in
iudicialibus aliter dicendum subdit, quæ & est
communis doctrina. Et certè si contraria susti-<marginalia>Ex opposito|horrendum|absurdum.</marginalia>
neri posset, ex eâ fieret per testimonium vnius
non iurati posse aliquem ad mortem condem-
nari: si videlicet plures audierunt à viro fide di-
gno crimen illius morte dignum, & omnes tam-
quàm rem certam id affirment coram iudice, iu-
ramento præmisso. Quod est horrendum di-
ctu. Doctrina ergo ex Dom. So lorzano adducta
nihil contrarium certæ resolutioni conuincit: a-
liud siquidem est vni testi credi, si cum requisitis
ad testificandum deponat, de quibus iura dispo-
nunt, præsentia inquam, & intelligentia, dum
præsens adfuit: aliud de vno auriculari tantùm
quem iura repellunt. Non ergo circa hoc po-
test dubitari. Pro quo & videri possunt Bonaci-
na Tom. 2. Disput. 4. Quæst. 1. Puncto 3. num. 7.
P. Fagundez Tom. 1. in præcepta Decalogi, lib. 2.
Cap. 6. num. 12. P. Palaus Tom. 3. Disp. 1. de iu-
ramento. Puncto 5. num. 3. & P. Vincentius Tan-
credi de Religione pag. 603. num. 13.</P>
<P>  <absatz-nummer>182</absatz-nummer> Stante ergo inductionis prædictæ te-<marginalia>An resul-|tet restitu-|tionis obli-|gatio. Et|fundamen-|ta pro par-|te affirma-|tiua contra|Capitulan-|tem princi-|palem.</marginalia>
stium iniquitate, dubitari vlteriùs potest, an sic
inducens, & consequenter testes, teneantur ad
restitutionem expensarum, quas syndicati, aut
visitati faciunt, & quandoque satis multas; non
facturi, si contra eos modo prædicto non esset
processatum; & etiam ad solutionem p&#x0153;næ, quæ
pro obiectis, & probatis est imposita, aliàs non
imponenda, quia non debebatur ante senten-
tiam: & videtur ad restitutionem teneri. Primò.
Quia in huiusmodi capitulationis modo iniusti-
tia committitur: si enim Togatus sit, qui Capi-
tulantem submittit, peccat contra officium, vt
vidimus, & cùm ad custodiam legum constitu-
tus sit, modum hunc insectationis debebat, in-
quantum poterat, impedire: quod tamen non
solùm ab ipso non factum, sed positiuè damno
concursus caussæ principalis applicatus. Deinde.
Quicumque ille potentiorum sit, contra iusti-
tiam peccare ostenditur. Quia id, quod Syndi-
cato opponitur, dum probari nequit, nisi per
inductos testes, pro secreto habetur: atqui pro
secreto delicto nequit puniri quisquam, & pu-
nitio talis est contra iustitiam, vt iura clamant:
ergo nec pro illo accusatio proponi. Quòd si di-
catur delictum esse probabile, sed testes, qui o-
culati esse possunt, ob timorem, aut aliquem
humanum respectum non deponere. Contra
illud est: quia etiamsi eo modo sit probabile de-
lictum, iudex tamen nisi probatione præmissâ
p&#x0153;nam nequit imponere, neque in cognitio-
nem caussæ non præcedente infamiâ, aut cla-
morosâ insinuatione, se intromittere; & aliter
faciens contra iustitiam peccaret, & restitutionis<-P>@@

<-P>onus suprase tolleret. Ex quo sequitur similiter
peccare eum, qui iudicem inductis testibus ad fe-
rendam sententiam compellit: quo euentu non
quidem peccat iudex iuxta allegata procedens:
peccat tamen Capitulator principalis; & etiam
immediatus ex eodem fundamento, quo iudex
in casu dicto peccaret, quia est caussa damni si-
ne ordine iustitiæ, quem seruare tenebatur.</P>
<P>  <absatz-nummer>183</absatz-nummer> De testibus autem manifesta est ratio;<marginalia>Contra-|testes item.</marginalia>
quia licet non mentiantur re ipsâ, id tamen ipsis
non constat: quia licet vera sit doctrina illa, de
quâ num. 180. intelligenda tamen est extra iudi-
cium, vt ostendimus: ergo Syndicatus ius habet
ut aliter contra illum minimè deponatur: vnde
quemadmodum ad restitutionem teneretur falsò
iurans, iuxta dicta num. 173. ita & iurans, quod
non vidit, qui etiam aliàs falsò iurat, iuxta dicta
num. ante præced. quibus accedit præfatam doctri-
nam intelligi debere, quando persona est ita fide
digna, vt sit omni exceptione maior, quod ta-
men non accidit in casu præsenti; vbi informans
est Syndicati inimicus, cuius testimonium iura
reiiciunt, de quo in terminis Auilos in Cap. de<marginalia>Inimicus|non est|fide dignus$unclear.|vt ei credi|possit, vt|in casu|præsenti.</marginalia>
Syndicatu. Verbo Pesquisa. num. 4. & P. Fragosus
Tom. 1. pag. 933. §. Notandum. Vnde & particu-
lari cuiuis debet esse suspectum: & ita pro fun-
damento sumi nequit ad certum damnum infe-
rendum: possessio enim innocentiæ pro reo stat,
quâ nequit dubia ex persuasione priuari, secun-
dùm receptissimam doctrinam vtroque in iure
& euidenti ratione fundatam, de quâ præcipuè
agit P. Sancius lib. 2. de Matrimonio Disp. 21. quæ
omnia videntur partem istam adeò verosimilem
reddere, vt de eius probabilitate nequeat dubi-
tari. Quia verò, vt aliàs dixi, restitutio grauis-
simum onus est, cui frequenter succumbitur cum
æternæ damnationis periculo; videndum est an
sic agentes probabiliter possint ab eo grauamine
liberari. Neque ex eo fiet audaciores futuros Ca-
pitulantes, quia etiamsi ad restitutionem oblige-
mus, à suo illi nocendi animo non desistent, cùm
ad desistendum valde fortia incitamenta ex gra-
uissimâ Dei offensione succurrant. Eorum ergo
remedio, ne penitus pereant, per sententiam be-
nignam consulendum.</P>
<P>  <absatz-nummer>184</absatz-nummer> Dico ergo potest obligationem in casu<marginalia>Non esse|obligatio-|nem pro-|batur ex|probabili|doctrina|circa in-|famantem|aliquem|apud officij|aut Benefi-|cij Colla-|torem Vbi|de princi-|pali Capi-|tulante.</marginalia>
dicto ad restitutionem non dari ex opposito fun-
damento; quia scilicet iustitia commutatiua non
est violata quoad substantiam; quidquid de mo-
do sit. Quod probari potest ex doctrinâ P. Les-
sij lib. 2. Cap. 12. num. 124. quem sequitur Pater
Hurtadus disput. 12. de restitut. difficul. 17. dicunt
enim illi, eum qui aliquem apud collatorem in-
famat officij aut beneficij, non teneri ad restitu-
tionem damni inde secuti: quia ius est quando
de officiis, aut beneficiis agitur, patefaciendi ea,
quæ hominem minùs habilem, vel collationem
minus decoram reddunt: vnde solent capi oc-
cultæ informationes. Quòd si sequatur infamia
apud plures, idem censent dicendum, quando of-
ficium aut beneficium non negatur ratione in-
famiæ, sed ratione delicti. Immo addit P. Hur-
tadus; quòd, etiamsi non solùm propter defe-
ctum manifestatum, sed etiam propter infamiam
officium aut beneficium negaretur, non esset
obligatio restitutionis; si aliàs defectus ipse fu-
turus erat sufficiens ad negationem. Quia quan-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0168.jpg/>
@@1@<SE168>Vt contingat in Syndicatu delinqui. 149
<duolan 2><-P>do aliquis est causa damni aliàs justè inferendi,
quamuis non fuisset ea causa, non est obligatio
ad restitutionem. Sic ille philosophatur; cuius<marginalia>Exemplum|pro Doctri-|ne compro-|batione.</marginalia>
vltima doctrina potest declarari exemplo eius,
qui falsum aliquid contra alium in judicio jurauit,
contra quem alii veri deposuerant testes; ex quo-
rum testificatione ad p&#x0153;nam est pecuniariam,
aut cum damnis aliis pecuniâ æstimabilibus con-
iunctam, condemnatus. Licèt enim ad restitu-
tionem famæ teneatur, non tamen ad quidquam
aliud; sic ergo cùm infamatus apud collatorem
justè possit bono conferendo priuari, ex iniustâ
infamiâ obligatio restitutionis alia non consur-
git, quàm ea, quæ ad famam spectat: quæ pote-
rit stare respectu aliorum, cùm tamen respectu
collatoris obligatio nulla sit, ob rationem di-
ctam, qui etiam stante restitutione dictâ, poterit
in suâ negatione procedere; sciens alium non re-
stituere, eò quòd verum eius dictum non sit, sed
quia occultum respectu illorum.</P>
<P>  <absatz-nummer>185</absatz-nummer> Iuxta hæc in casu nostro philosophari<marginalia>Applicatio|Doctrinæ.</marginalia>
licet. Nam sciens syndicati delicta, potest ea Re-
gi reddere manifesta, ne homines tales officiis tan-
tæ confidentiæ honoret, Reipublicæ perniciosos:
& consequenter iis, qui eius nomine ad ea sunt
corripienda destinati. Quòd autem modo con-
uenienti non vtantur, peccatum quidem est, sed
ex quo obligatio restitutionis non oriatur; quia
p&#x0153;na non infertur propter aliquid in manifesta-
tione contentum, sed propter delicta. Expensæ
autem se non justè defendenti sunt imputandæ.
Si enim delictum verè commissum est, illius ne-
quit esse iusta defensio. Fateatur ergo, & nullis
erit opus expensis. Quod autem ad Togatum
Capitulantem attinet, nihil est, quod specialiùs vr-
geat: licèt enim ex officio ad vitanda iniqua
damna teneatur, hoc tamen damnum iniquum
non est quoad substantiam: ex modo autem non
resultat, vt diximus, aliquid specialem obligatio-
nem restitutionis inducens.</P>
<P>  <absatz-nummer>186</absatz-nummer> Quoad immediatum autem Capitulan-<marginalia>Circa im-|mediatum|Capitulan-|tem & te-|stes proba-|tio alia per|eodem.</marginalia>
tem, videtur maior esse difficultas, si ipse non sit
oculatus delictorum testis, ficut etiam de testibus.
Sed etiam pro illis ab obligatione liberandis fun-
damenta non leuia occurrunt: nam ipsi non sciunt
testimonium suum reuerà falsum fuisse, & dubi-
tare possunt, quandoquidem à viris grauibus ve-
rum esse affirmatur: in dubio autem tali melior
est conditio possidentis. Sic consulens furtum, &
dubitans an ex eo furtum secutum sit, non tene-
tur restituere. Sic colligitur ex D. Thoma 2. 2.
Quæst. 62. artic. 7. circa finem, & tenent quamplu-
res, quos adducit & sequitur Mag. Barnabas
Gallego in Resolutionibus Moralibus de conscientia
dubia 83. & inter alios, ex Societate Patres Hen-<marginalia>Dubitans|de damno|non tenetur|ad restitu-|tionem.</marginalia>
riquez, Rebellum, Filliucium, & Castrum Pa-
laum. Cùm ergo dubitans an testimonium suum
falsum fuerit, consequenter dubitet an causa in-
iusta damni quoad substantiam fuerit; prædicta
doctrina currit, & ita potest probabiliter ab one-
re restitutionis liberari. Pro quo est, & alia etiam
probabilis, quam tenet Diana Parte 4. Tractat. 3.
Resol. 63. vbi cum Patribus Gordono, & Rebello
tenet, eum, qui dubitat an suum suffragium rem
iniustam concluserit, vt dum per secreta suffragia
agitur, & per priora damnum concluditur, ita vt
posteriora nullius effectus sint, non teneri ad re-<-P>@@

<-P>stitutionem, ob receptissimum Canonem de me-
liore in dubio possidentis conditione. Quod po-
test pariter applicari. Et hoc stat quando merum
dubium est; cùm tamen esse valdè probabilis
persuasio possit ex auctoritate dicentis: licèt
enim; quia inimicus, videatur suspectus; nihilo-
minùs potest aliàs talis de eo existimatio haberi,
vt absurdum adeò facinus, & vilissimorum ho-
minum proprium, non possit quisquam ritè sen-
tiens suspicari. Per quæ potest non ægrè ad ad-<marginalia>Per contra-|ria parte|adducta|diluuntur.</marginalia>
ducta in contrarium responderi: negamus enim
esse iniustitiam quoad substantiam, & secretum
non obstare, quod reuerà tale non est in casibus
de quibus loquimur, sed cùm probabilia delicta
sint, testes, qui adhiberi possunt, ob humanos re-
spectus tacent: neque obstat Togatorum offi-
cium, de quo dictum; præterquàm quòd illi non
habent legem aliquam, quâ ad non deferendam
vllo modo accusationem ad judices syndicatûs,
aut Visitatores teneantur, cùm excitare possint,
& instruere eos, qui licitè accusare possunt: auer-
tere autem eos, qui juridicè non procedunt, ad
eorum officium specialiter non spectat, qui ad
syndicatum subeundum tantùm adiguntur. Pro
aliis autem responsio est satis perspecta. Vnde ad
alia transeundum.</P>
<Z><A+1>§. III.
Nonnulla alia notatu digna circa mate-
riam eamdem.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>187</absatz-nummer> <INI2>P</INI2>Rimum sit, sententiam multorum esse<marginalia>Circa Ec-|clesiasticos,|qui offici&#x0169;|Regale ges-|serunt, di-|versæ opi-|niones.</marginalia>
Iudices Regios, etiamsi Ecclesiastici
sint, posse syndicari & visitari: vt videri potest
apud Dom. Solorzanum Lib. 4. Cap. 8. num. 16.
& in Politicâ Lib. 5. Cap. 10. Pag. 840. §. Y loque-
mas, qui pluribus citatis, eosdem sequitur. Pro
quâ & alios adducit Diana Parte 1. Tractat. 2. Re-
solut. 19. inter quos sunt P. Suarez & P. Layman,
& P. Sancius Tomo 1. Consiliorum, Dub. 20. num. 10.
alios refert, sicut & P. Fragosus Tomo 1. pag. 172.
num. 345. qui & eos sequitur. Contrariam au-
tem defendunt plurimi, quos adducunt, & se-
quuntur Diana, & P. Sancius numer. 11. Ratio
est; quia exemptio est certa, & hic casus non ex-
ceptus, vt excipi apertè debuit, si ad illum potest
se laica potestas extendere. Quia verò tot Au-
ctoribus pro contraria sententia stantibus, eam
Visitatores dubio procul practicabunt, non est
circa hoc contentiosiùs digladiandum, si tantùm
admoneam indecorum valdè esse si quando con-
tingat, visitatum in sublimi jam esse dignitate<marginalia>Vtilis ad-|monitio|circa con-|stitutum in|sublimi di-|gnitate.</marginalia>
Ecclesiasticâ constitutum, eius propalare defe-
ctus, & p&#x0153;nis additis castigare. Et simile quid vi-
dimus circa Archiepiscopum, & magni quidem
nominis, actum, quod non potuit illi non valdè
molestum accidisse. Negātes generaliter id licere,
non solùm Theologi sunt, sed Iurisperiti insignes,
& in judicialibus subselliis versatissimi. His acce-
dit dignitatis Ecclesiasticæ reuerentia. Ergo ju-
stissimè illi facient, si quid prædictos concernere
potest, neutiquam attentarint. Sed sunt quidam
ita affecti, vt ex huiusmodi minimè laudabilibus
assumptis laudem rectitudinis studeant sibi con-
ciliare. Qui forsitan erga laicos judices, ad quos<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0169.jpg/>
@@1@<SE169>150 Thesauri Indici Titulus IV. Cap. XX.
<duolan 2><-P>eorum commissio dirigitur, remissiùs se gerent.
Quod notatum scio; & si ita est, satis ex eo li-
quet, quo spiritu illi in tali inquisitione ducan-
tur. Quoniam non Deus volens iniquitatem tu es.
Psalm. 5. vers. 5. iniquitatem inquam, contrariam<marginalia>Psal. 5. v. 5.</marginalia>
scilicet æquitati. Vbi & credo graue peccatum
esse posse, si eius, qui in Ecclesiasticâ est positus
dignitate, vulgatorum defectuum causa bonum
nomen non leuiter denigretur.</P>
<P>  <absatz-nummer>188</absatz-nummer> Secundum notatu dignum occurrit, in<marginalia>In Indiis|æn queat|judex syn-|dicatus ex-|traiudiciali|notitia ju-|uari ad|p&#x0153;nā pro-|portionatā|imponendā</marginalia>
Indiis id frequenter accidere, vt Visitatores, &
judices Residentiæ extraiudicialiter plura sciant,
quæ tamen testes negant se scire, cùm satis sciant
apertè; quod & ipsis est judicibus manifestum.
Hac ergo de causa multoties Capitulantes in pro-
batione deficiunt, vt non possit illa talis esse, quæ
ad p&#x0153;nam ordinariam sufficiat, vel ad grauamen
proportionatum delictis imponendum. Quid er-
go faciat? Existimo non peccaturum, si graua-
men proportionatum iniungat: nam licèt pro-
batio non ita plena sit, adest extraiudicialis noti-
tiæ adminiculum: quòd licèt se solo non suffi-
ciat juxta communem sententiam, de quâ P.
Lessius Lib. 2. Cap. 29. num. 84. quando tamen
adest, aliquem potest effectum bonum habere.
Quod probo: nam judex in eo casu probationis
defectum supplere potest per talem notitiam,
& testis vicem habere; quandoquidem testes ip-
sos audiuit aliter, quàm jurauerint, sentientes;
aut aliàs scit eos ita sentire: estque valdè in-
commodum bono publico, vt delicta ob talem
testium corruptelam remaneant impunita, præ-
sertim judicum, de quibus tanta est Regum fidu-<marginalia>Quàm id|expediat ne|judic&#x0169; cri-|min&#x0169; ma-|neant im-|punita.</marginalia>
cia, vt eos suo nomine velint justitiam inter sub-
ditos exhibere. Quia decretali p&#x0153;nâ plectendi sunt,
qui se prohibitis exceßibus miscuerunt. Quid enim in
alijs damnent, si ipsise inhonestâ contagione commacu-
lent? Cassiodorus Lib. 9. variar. 18. Quod robo-
rari potest ex probabili doctrinâ, praxi ipsâ bo-<marginalia>Cassiodo-|rus.</marginalia>
norum judicum comprobatâ, de quâ P. Lessius
suprà num. 104. P. Gaspar Hurtadus Disput. 1. de
Iudicio forensi, difficult. 9. Quòd scilicet, quando de-
lictum est Iudici ipsi notum, & publicè notorium,
& expedit illud statim puniri, non sit necessaria
vlterior probatio; sic enim aliquando latrones
in flagranti furto publico reperti puniuntur, etiāsi
Iudice inferiore absque alia solemnitate. Pro quo
& videndus P. Fragosus Tomo 1. Pag. 529. n. 116.<marginalia>Ex facti e-|uidentia so-|la posse ju-|cem ad p&#x0153;-|nam infli-|gendā pro-|cedere.</marginalia>
vbi cum multis probat quòd facti euidentia tan-
tam habeat vim in omnibus criminibus, vt sup-
pleat vices accusatoris, testis, & totius processus
juridici, quando ipsi judici delinquens est noto-
rius cum hac facti euidentia. Ex Caietano præ-
sertim 2. 2. quæst. 67. artic. 3. & P. Lessio suprà.
Ergo notitia specialis judicis in ordine ad con-
demnationem aliquid conferre potest, & ita si-
militer in casu nostro, vbi probatio aliqua est,
licèt non prorsus plena, quod non negabunt
Auctores propter adductam rationem, licèt non
ita id expressè; quia casus non est obuius, fatean-
tur. Quia verò merita causæ in supremo sunt
Indiarum Consilio discutienda; ne illi imputetur
excessus, poterit, & debuit plenam de omnibus
informationem remittere, propter quam Domi-
ni, non aliter vt credo, judicabunt.</P>
<P>  Deinde, non peccabit Visitator aut Residen-<marginalia>Deficiente&#x0303;|in probatio-</marginalia>
tiæ judex, si accusatorem in probatione deficien-<-P>@@

<-P>tem non condemnet, eò scilicet quòd non plenè<marginalia>ne non de-|bere puniri|accusatore&#x0303;,|quando id|sine eius|culpa acci-|dit.</marginalia>
probauerit; quia testes vocati dicere verum no-
luerunt in judicio; qui tamen extra judicium
rem fatentur, de quo sufficienter Visitatori con-
stat: id ex eo probo; quia ad condemnandum in
casu nuper dicto est sufficiens facultas ex præ-
sumptâ Principis voluntate, vt videri apud cita-
tum P. Hurtadum potest; multò autem veriùs
est ad absoluendum dari illam in casu adeò vr-
genti, vbi sine aliquâ suâ culpâ accusator in pro-
batione defectum sustinet ob malitiam aliorum;
cùm certum sit, voluntatem Principum prom-
ptiorem esse ad soluendum, quàm ad condem-
nandum, Dei adinstar, qui ad benefaciendum
sponte procedit, cùm tamen ad plectendum quo-<marginalia>Deus ad|p&#x0153;nam|procedit in-|uitus.</marginalia>
dammodò tendat inuitus; vt probaret vtique no-
bis Deus, quòd ipse eos noluerit perdere, sed ipsi extorse-
rint, vt perirent. vt Saluianus loquitur, Lib. 1. de
Gubernatione Dei. Et quidem si Rex ipse adesset,<marginalia>Saluian.</marginalia>
incredibile est eum velle damnare, quem in
causæ progressu videret inculpabiliter impe-
ditum.</P>
<P>  <absatz-nummer>190</absatz-nummer> Tertium. Visitatores grauiter peccare<marginalia>Circa mor-|tuos mitiùs|agendum.</marginalia>
posse, dum mortuorum in caussis seueriùs immo-
rantur. Quod in Indiis debeat fieri cautum Regio
rescripto, quod habet Dom. Solorzanus Cap. 7.
citato num. 63. Quia enim mortui defendere se
nequeunt, judicium vehementer vrgere, inhuma-
num videbitur, nisi pars sit, quæ de proprio agat
interesse, quo etiam in casu, de rigore juris ali-
quid remittendum: sed præcipuè cùm de p&#x0153;nâ
agitur Fisco applicandâ, ita enim de Regiâ est
pietate præsumendum, quæ colligitur ex prædi-
cti rescripti verbis. Paraque esto cesse, y los de litos<marginalia>Regiæ legis|tenor.</marginalia>
se an castigados. Neque enim vult rigorem p&#x0153;na-
rum, sed punitionem, quæ etiamsi moderata sit
erga mortuum, qui defendere se non potest, satis
videtur exacta. Ratione ætatis, valetudinis, se-
xus, paupertatis, p&#x0153;narum moderationem leges
admittunt: ergo & ratione mortis, malo-
rum maximi, quando jam reus ad tribunal ste-
tit Christi, rationem pro commissis omnibus red-
diturus.</P>
<P>  <absatz-nummer>191</absatz-nummer> De quibus autem judicum supremo-<marginalia>De P. Fra-|goso viro|docto judi-|cium, & e-|iusdem pro|jurata fide-|litate sen-|tentia.</marginalia>
rum delictis debeat syndicatio procedere, ac mul-
tis aliis ad eam spectantibus, præter Auctores à
Dom. Solorzano citatis agit P. Fragosus Tomo 1.
Disput. 23. per totam: videndus quidem; quia vir
est doctus ac sani judicii.</P>
<Z><A+2>CAPVT XXI.</A+2></Z>
<negEZ><A+1>De Ministris alijs Indicarum Audientia-
rum, & quomodo negotium conscien-
tiæ debeant pertractare.</A+1></negEZ>
<P><INI3>S</INI3>Vnt in illis Alguacelli maiores, Relatores,
Cancellarii, Tabelliones, Janitores, vt
omittam alios: de præfatis autem hîc quod
opportunum visum fuerit, inserendum.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0170.jpg/>
@@1@<SE170>De Relatoribus, & Cancellario. 151
<duolan 2><Z><A+1>§. I.
De Maioribus Alguacellis.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>192</absatz-nummer> <INI2>A</INI2>Lguacellus tenetur sub mortalis culpæ<marginalia>Circa car-|cerum cu-|rā, & car-|ceratorum|alimenta,|obligatio|sub morta-|li.</marginalia>
reatu. Primò carceris curialis curam a-
gere, quam ei sui officii edicta præscribunt; quia
res est momenti magni, & emolumenta ex hoc
illi satis considerabilia proueniunt: & licèt non
teneatur incarceratos suis sumptibus alere, tene-
tur tamen curam circa id sedulam habere, vt pau-
peribus alimenta non desint Gubernatorum
prouidentiam requirendo.</P>
<P>  Secundo. A pauperibus nequit jura sibi debita<marginalia>Item circa|exactionem|iurium à|pauperibus,</marginalia>
cum rigore exigere, quia cùm necessaria ad su-
stentationem non habeant, iniquum est suâ illos
tenuitate priuare. In quo non solùm peccant
contra charitatem, sed etiam contra justitiā, quia
priuant eos pecuniis, quas non debent, cùm sibi
priùs debeant prouidere.</P>
<P>  <absatz-nummer>193</absatz-nummer> Tertiò. Graue peccatum est incarcera-<marginalia>& deten-|tionem in-|carcere|propter illa.</marginalia>
tos in custodia detinere; quia jura non soluunt,
si pauperes sint: quia nemo debet quod soluere
nequit; vel si debeat, dum non habet, nequit pro
eo in corpore luere, nisi ad id cogatur per sen-
tentiam judicis: Alguacellus autem judex non
est, & carceris clausura inter mala ingentia com-
putatur.</P>
<P>  <absatz-nummer>194</absatz-nummer> Quartò. Non excusatur à prædictis Al-<marginalia>Etiamsi per|carceris|custodem|faciat.</marginalia>
guacellus ex eo, quòd non per se ipsum hæc agat,
sed per alium, quem carceris custodiæ præficit,
sub pacto, vt singulis me&#x0303;sibus certam illi pecuniæ
summā largiatur, commissâ eidem iurium omni&#x0169;
collectione. Nā certa juris regula est. Qui facit per
ali&#x0169;, est perinde ac si faciat per se ipsum. L. Quod jussu al-
terius, de Regulis juris, & in sexto 92. Quòd si dicat se
nescire, quia non tenetur esse præsens, id locum
non habet, cùm carcerem frequenter debeat visi-
tare, & sic querelas miserorum audire.</P>
<P>  <absatz-nummer>195</absatz-nummer> Quintò. Peccat officium custodiæ tri-<marginalia>Cui nequit|officium ni-|si sub por-|tione mode-|rata tri-|bui.</marginalia>
buendo cum obligatione exorbitantis summæ
soluendæ, quando ea non potest nisi per iniquas
violentias extorqueri, vnde in vno peccato plura
& satis grauia continentur, sed quæ (heu) laxo
guttere deuorantur.</P>
<P>  Sextò. Nequit aut suo nomine, aut per alium,<marginalia>Ad victum|necessaria|vt queant|vendere.</marginalia>
in carcere res ad sustentationem pertinentes ven-
dere excessiuo pretio, sed currenti; quia licèt ob
laborem eò comportandi illas, aliquid videatur
posse ampliùs exigi; cùm tamen laborem alii li-
benter subibunt, si illis permittatur esculenta, &
poculenta incarceratis vendere, eodem pretio
vendituris. Quòd si hoc non semper contin-
gat, & labor sit æstimandus, non plus certè,
quàm labor ipse æstimabilis sit, nec vt rebus sin-
gulis pretium augeatur; sic enim laboris pre-
tium intolerandum habebit excessum. Quod
vrgetur ex eo, quod lege cautum est ne Algua-
celli ab incarceratis quidquam recipiant, scilicet
L. 9. Titul. 23. Lib. 4. Recopil. nouæ, & specia-
liter vt incarceratos non cogant ad emendum
à se victui necessaria. De quo P. Fragosus Tom. 1.
pag. 757. num. 407.</P>
<P>  <absatz-nummer>196</absatz-nummer> Septimò. Peccat item grauiter, si incar-<marginalia>Peccare|grauiter si</marginalia>
ceratum, de cuius securâ custodia curare debet ob<-P>@@

<-P>causæ grauitatem, exire permittat, rediturum cre-<marginalia>incarcera-|tum exire|sinat.</marginalia>
dens ante lucem, siue gratuitò respectu siue ob
datum aliquod, & si fugiat, tenetur ad damna
inde secuta, si pecuniâ æstimabilia sint. Resolu-
tio est certa ex iis, quæ Doctores tradunt in ma-
teriâ restitutionis, & de obligatione depositarii.
Alguacellus enim publicus depositarius est, &
hîc lata culpa interuenit, cùm maiorem sufficere
communiter Auctores sentiant. Vnde in hoc
casu, ac quocumque alio, cùm ex eorum conni-
uentiâ debitor fugit, ad restitutionem obli-
gatur. Vide P. Fragosum suprà pag. 748. num.
865.</P>
<P>  Octauò. Non videtur esse peccatum graue ali-<marginalia>Aliquando|graue non|esse peccat&#x0169;,|& quòd pro|eo possit ali-|quid acci-|pere.</marginalia>
quem pro breui spatio è carcere exire permitti, si
certum moraliter sit rediturum; quia nec judices
multùm de eo curant. Quòd si quidquam acci-
piatur ab Alguacello, ad restitutionem non tene-
tur; quia pro illis non extat rigor legum, qui pro
judicibus, cùm ipsi judices non sint. Vnde L.
11. Titul. 13. Lib. 4. Recopilat. sic dicitur: Algua-
ciles no reciban da diua, ni presentes, directè ni indire-<marginalia>Lex de illis|loquens.</marginalia>
ctè, per si ni por otro, de qualquier persona, que con ellos
vbiere de librar, en las vbias tocantes à sus efficios, saluo
cosas de comer, y beber en pequeña cantidad ofrecidas de
grado, sin las pedir en manera alguna y esto despues,
que sueren librados, y despachados. Sic lex: In quâ
cùm simplex tantùm prohibitio habeatur, neque
dicatur vt non possint recipere, non videtur re-
ceptio inualidari, quidquid de peccato sit. Et ita
tenent plures Doctores, quos adducit, & sequi-
tur P. Sancius Tom. 1. Conciliorum lib. 3. Dub. 3. num.
28. & 29. qui num. 25. peccare illos mortaliter
ait; dum id de judicibus, scribis, & aliis iustitiæ
ministris generaliter statuit; quod à fortiori te-
nent quamplures Doctores ab eodem adducti
num. 27. qui eos ad restitutionem obligatos ar-
bitrantur. Pro quo & est lex citata nuper §.
sexto. Verùm in casu, de quo loquimur, non vi-
detur esse graue peccatum: si quidquam acci-
piant, quia illud non est propriè munus, sed solu-
tio pro eo, ad quod minister talis non est obliga-
tus, & ratione cuius se periculo incurrendi p&#x0153;-
nam exponit. Quando autem minister, vel etiam<marginalia>Pro non de-|bitis ex offi-|cio aliquid|accipi posse,|& id non|esse contra|juramen-|tum.</marginalia>
judex aliquid præstat, ad quod obligatus non est,
licitè potest aliquid vltra stipendium accipere,
juxta ea, quæ cum aliis docet idem Pater num. 22.
& nos alibi diximus. Pro quo est & P. Lessius
Lib. 2. cap. 14. num. 64. & P. Fragosus Tom. 1. pag.
420. num. 54. & juxta hæc juramentum expo-
nendum est, quod non extendit obligationem
sed maiorem reddit, juxta dicta numer. 146. &
174.</P>
<P>  <absatz-nummer>197</absatz-nummer> Nonò. Quando datur mandatum in-<marginalia>Quando|stipendium|vnic&#x0169; fu-|tur&#x0169;, quan-|do plura ob|multiplica-|tum labore&#x0303;,|aut delicta|diuersa.</marginalia>
carcerandi plures personas ob idem delictum,
vnicum tantùm stipendium potest Alguacellus
accipere: sic statuitur Titul. 10. Rubrica, En cau-
sas criminales, Lib. 3. Recopil. & aduertit P. Sancius
suprà Dub. 21. cuius ratio; quòd scilicet vnum
delictum est, videtur contrarium insinuare, quan-
do delicta sunt diuersa, licèt in vno scripto, &
quasi per modum vnius contineantur. Vbi qui-
dem difficilis est ratio discriminis: nam cùm sti-
pendium pro labore reddatur, & labor sit idem
siue delictum sit vnum, siue diuersa, idem videtur
stipendium statui debuisse. Immò contingere
potest, vt maiore labore opus sit, ad comprehen-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0171.jpg/>
@@1@<SE171>152 Thesauri Indici Titulus IV. Cap. XXI.
<duolan 2><-P>dendos eos, qui vnius delicti rei sunt, quàm eos,
qui diuersorum. Si ergo aliquid in hoc exceda-
tur, non videtur graue peccatum: lex enim vi-
detur præsumere minorem in priori casu futu-
rum laborem. In ciuilibus autem si ad instantiam<marginalia>Quid circa|executiones|in ciuilibus.</marginalia>
alicuius creditoris sit petita executio contra plu-
res debitores, vel contra vnum debitorem diuer-
sarum summarum, pro qualibet personâ & pro
quolibet debito, deberi integrum salarium sig-
natum executori, licet sub vno mandato, & sub-
scriptione contineantur; tenet P. Sancius supra
cum Antonio Gomez: cuius ea est ratio: quia cen-
sentur plures executiones, & tot sunt contra-
ctus, & obligationes, quot sunt res, vel summæ
deductæ, & comprehensæ in ipso contractu, li-
cèt sub vnâ verborum conceptione exprimatur.
In quo dicendi modo est difficultas; nam lex eo-
dem modo ac de criminalibus loquitur, vt patet,
ex Rubrica subiectâ; En las causas ciuiles vbi sic di-
citur: Que de mandamiento para emplaçar, aunque<marginalia>Lex pro|illis.</marginalia>
sea à muchas personas, no se lleue mas de vn saliario.
Vnde miror prædictum textum ad oppositi pro-
bationem adduci. Videtur ergo idem dicendum,
quod de criminalibus, vt cùm caussæ inter se con-
nexionem non habent, plura sint stipendia assig-
nanda, licèt sub vna subscriptione contineantur;
quia vnitas, aut pluralitas scriptionis nihil refert
ad laborem in mandati executione collocan-
dum. Si autem caussa vna sit, quia multi pari-
ter obligati sunt, idem quod suprà dicendum,
quando delictum est vnum.</P>
<P>  <absatz-nummer>198</absatz-nummer> Decimo. Peccat grauiter Alguacellus,<marginalia>Vt grauiter|peccet deci-|mam exe-|cutionum|præcipien-|do. Cum|quadam|limitatio-|ne.</marginalia>
qui decimam executionis præripit ante factam
solutionem debiti creditori, & expensarum eius-
dem executionis. Id constat: quia sic lege cau-
tum: pro quo P. Sancius suprà dub. 22. num. 1.
si tamen in eo ita procedatur, vt nullum ex anti-
cipatâ perceptione damnum creditori proueniat,
non videtur in eo graue peccatum esse; & qui-
dem cùm decima, & iura alia, si diuersa sunt à
decimâ, non percipienda dicantur, nisi post so-
lutionem & expensas; atque inter expensas ipsas
iura Alguacelli computanda veniant, non vide-
tur à legis mente penitus alienum, vt ante solu-
tionem creditori factam percipiantur: si liquidè
cognosci possit quantùm decima sit. De stipen-
dio autem pro labore minor est difficultas, cùm
debeatur, non attentâ liquidâ debiti quantitate.
Quia verò solutio variis modis differri potest et-
iam factâ executione; vel executio ipsa cessare,
vt cùm pars requisita statim vult soluere, vel o-
stendit Chirographum solutionis factæ: etiam
post exhibitum mandatum pro executione, iux-
ta legum dispositiones, quæ satis notæ; illis est
standum, & pro eisdem videndus. P. Sancius
dub. 22. citato. & Dom. Auendañio lib. 10. de
exequendis mandatis, Cap. 17. & pro non nullis aliis
P. Fragosus. Tom. 1. lib. 5. disp. 13. per totam. Il-
lud tamen hîc addendum.</P>
<P>  <absatz-nummer>199</absatz-nummer> Vndecimo. Alguacellum iter facientem
ad faciendas plures executiones in diuersa loca,
non posse à quolibet debitore iura integrè ac-
cipere, quasi plura fecisset itinera; sed pro vno
tantùm, pro rata executionum ab omnibus sol-
uendâ. Sic legibus cautum: propter quod id te-
nent Azebedus, Auiles, & Emmanuel Roderi-
cus, quos adducit, & sequitur P. Sancius suprà dub.<-P>@@

<-P>23. & P. Fragosus cum aliis To. 1. pag. 743. n. 342.
& Auiles ait, quòd acceptum contra legum dis-
positionem debet restitui: idque est planum;
quia illud non est munus, de quo fauorabilis est
opinio, de quâ dictum. num. 196. sed est iniqua
extorsio salarij non assignati à lege. Pro quo vi-
deatur etiam P. Fragosus Tom. 1. pag. 707. num.
200. Addit tamen P. Emmanuel 2. Tomo summæ
Cap. 48. num. 2. recipere posse quod amplius suo
labore meretur. Quod intelligendum est quando
labor est extraordinarius, sed non ex industriâ
assumptus ad maius salarium exigendum, de quo
ipse P. Sancius, Dubio eodem num. 2. Quòd si iter
vno fecerit die ob suam diligentiam, quod duo-
bus solet fieri, duplicatum stipendium potest, &
debet accipere, vt ex Auiles, referente alios, ibi-
dem ponit ipse Pater, & P. Fragosus pag. 420,
num. 57. vbi & alios adducit. Ex prædictæ au-
tem legis dispositione videtur antimonia con-
surgere inter illas, de quibus dictum. num. 197.
assignatur enim per illas integrum ius executio-
nis, si mandato vno ad plures executio dirigatur:
vnde videbatur consequenter idem de itineris la-
bore dicendum; cùm tamen oppositum statua-
tur. Sed certè antimonia non est: nam aliud est
ius executionis, aliud extraordinarius circa exe-
cutionem labor. In priori stabile aliquid statu-
tum, quia sic visum conueniens in p&#x0153;nam eo-
rum, qui debitis fraudant creditores, contra fi-
dem datam quarentigiis instrumentis: in poste-
riori autem tantùm est habita ratio laboris, quia
præter stipendium respondens eidem sua Algua-
cello integra iura reseruantur. Et hæc quidem de
Alguacellis curialibus Indiarum dicta sunt; quia
licet communia aliis sint, non tamen omnia di-
cta aliis omnibus solent conuenire. Oportuit
ea persequi, quia in Indicis maior quædam licen-
tia est & peculiaris solet regnare cupido, vnde
oportuit eorum conscientias præfatis canoni-
bus excitare. De armis autem prohibitis noctu
vagantibus tollendis dicemus inferiùs. Vbi de
Alcaldiis Ordinariis.</P>
<Z><A+1>§. II.
De Relatoribus, & Cancellario.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>200</absatz-nummer> <INI2>P</INI2>Rimò circa Relatores statue&#x0303;dum occur-<marginalia>Relatores|vt munera|prohibean-|tur accipe-|re.</marginalia>
rit, eos non posse munera accipere, sed
eodem modo hoc illis esse illicitum, quo & Au-
ditoribus; sic enim decisum est. L. 5. Tit. 5. lib. 2.
nouæ Recopilat: vnde circa hoc videnda quæ di-
ximus. Tit. præcedenti. Cap. 4.</P>
<P>  Secundò. In eadem lege cauetur ne Iudices<marginalia>Sicut &|Auditori-|bus ea ab|eisdem ac-|cipere, in|quo & isti|grauiter|peccant.</marginalia>
superiores & Togati munera à Relatoribus acci-
piant; vbi tamen diuersus est loquendi modus:
respectu enim aliorum dicitur vt non possint;
quod tamen non dicitur de Relatoribus, sed sim-
plici tantùm prohibitione præcipitur verbis illis:
Que los suso dictios Iuezes no reciban præsentes, ni co-
sas de comer de las Abogados, ni Procuradores, ni Re-
latores de las Audiencias. Minorem ergo impone-
re obligationem voluit; & videtur sane sub mor-
tali, secundùm communem intelligentiam, de
quo citato illo Cap. 4. & §. præcedenti octauo. Pro
quo est satis vrgens ratio: Nam contra Relato-
res graues esse querimoniæ possunt, & si mune-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0172.jpg/>
@@1@<SE172>De Relatoribus, & Cancellario. 153
<duolan 2><-P>rum interueniat acceptio, nihil contra illos, quod
in officio reddat peruigiles, egredietur. Cùm
ergo accipientes grauiter peccent, etiam & lar-
gientes eodem modo peccabunt, grauiter in-
quam: licet illi directè contra iuramentum, non
tamen isti, sed indirectè: quia iuramentum de
accipiendo est, sicut & lex, quæ directè non pro-
hibet donationem: possunt tamen tituli amicitiæ
& alij concurrere, qui largitionem iustificare
possunt iuxta dicta citato Capite.</P>
<P>  <absatz-nummer>201</absatz-nummer> Tertiò. Relatores peccare grauiter<marginalia>Sicut in|negligentia|ergâ offi-|cium.</marginalia>
possunt dum erga faciendam relationem negli-
genter se habent, & eorum caussa negotiorum
expeditio notabiliter retardatur. Constat enim
ex eo damna non leuia litigantibus accrescere,
vnde & obligatio restitutionis oritur iuxta dicta
sæpiùs.</P>
<P>  Quartò. Peccant item lethaliter, dum siue<marginalia>Aut non|plena rela-|tione. Vnde|obligatio|restitutio-|nis.</marginalia>
per negligentiam siue scienter aliquid in rela-
tione addunt aut omittunt, ex quo sequitur caus-
sam aliter, quàm si relatio fuisset fidelis, iudicari;
quod etiam restitutionis obligationem inducit
potiori ratione, quàm dudum exposita negli-
gentia. Hoc autem aliquando accidere notissi-
mum est, vnde & clamare litigantes solent caus-
sam à Relatoribus non esse fideliter enarratam.</P>
<P>  <absatz-nummer>202</absatz-nummer> Quintò. Quia pro singulis processûs<marginalia>Pro omissis|processus|folijs sti-|pendium|habere non|posse.</marginalia>
foliis stipendij est pars per leges assignata, eam
accipere Relatores nequeunt iuxta numerum fo-
liorum, si aliqua ex illis non perlegerunt, vel quia
prorsus inutiles aut parùm vtiles iudicarunt. Id
constat, quia stipendium est laboris pretium, &
vbi labor nullus, nihil debet stipendij respondere.</P>
<P>  Sextò. (vt hæc etiam dicamus) Relatores in<marginalia>In die festo|quæ illis|liceant,|etiam mi-|nistro ad-|hibito.</marginalia>
die festo possunt processum in compendium re-
digere, etiam vtendo ministro, quem ad id ha-
bent pretio conductum vt scribat. Sic P. Sancius
Tom. 2. Consiliorum. Cap. 2. dub. 8. num. 6. cuius
ratio est, quia hoc est pars studij, & ordinatur ad
loquelam, & ad referendum coram Auditoribus,
& ipsos instruendum, & minister adiuuat ad il-
lud. In studio autem & instructione nihil ser-
uile est, & ita neque in festo prohibitum. Non
est prætereà actus iudicialis, sed quædam præpa-
ratio ad illum, quæ & ipsis Iudicibus licet in die
festo, & vtinam omnes iis studerent diebus, vt
sic iudicia iustitiæ omnino conformia diebus
congruis proferrentur.</P>
<P>  <absatz-nummer>203</absatz-nummer> Cancellarij officium magni apud alios<marginalia>Cancella-|rij Regiæ|Audientiæ|obligatio-|nes.</marginalia>
pretij, in Indiis non multæ æstimationis est, licet
magni Indiarum Cancellarij titulus in Hispaniâ
Primario fuerit Magnati non pridem attributus.
Ad eum spectat prouisiones, quæ Regis loquun-
tur nomine, Regio signo insignire, cuius illi fit
copia; cùm tamen loco Senatûs decentissimo, &
cultus illi specialis habeatur. Poterit ergo pecca-
re ille si circa custodiam signi non eam curam
adhibeat, quæ illi per leges præscribitur. Item si
adesse renuat, cùm Prouisionum expeditio vrget:
si præter Octi-regalem pro qualibet signi im-
pressione destinatum, plus accipiat, quod erit
obnoxium restitutioni iuxta dicta num. 199. Si
Prouisioni, cui aliquid ad solemnitatem defecit,
signum adhibeat, & consequenter si scire non
curet quid ad substantialem solemnitatem Proui-
sionum necessarium sit. Si aliquem substituat, et-
iam filium, sine Proregis aut Præsidis licentiâ,<-P>@@

<-P>& alia fortassè erunt, in quibus peccare contin-
get. An autem liceat in die festo talis signi im-
pressio; si caussa pia sit, aut vrgens necessitas, vel
grauis caussa necessitati æquiualens licet qui-
dem; iuxta Caput Conquestus de Feriis. & ita tenent
omnes. Item si pro bono Indorum sint, quia sunt<marginalia>In fauo-|rem Indo-|rum licent|in Festis|actus iudi-|ciales.</marginalia>
miserabiles personæ, pro quibus actus iudiciales
liciti habentur: vt cum aliis docet P. Sancius su-
prà dub. 27. n. 15. & hoc etiamsi in toto rigore
dicamus esse actum iudicialem. At non esse act&#x0169;
iudicialem ex eo ostenditur, quia neque est cita-
tio partis, neque formatio processûs, neque co-
gnitio caussæ, neque sententia, quæ solùm nomi-<marginalia>Quot sint|illi.</marginalia>
ne stripitûs iudicialis à iure canonico prohiberi
communiter affirmant Doctores, ex quorum
mente id trahit, citatis aliquibus, P. Palaus. Tom.
2. pag. 96. numer. 6. si tamen Prouisio p&#x0153;nam
mortis, aut grauem p&#x0153;nam contineret, non vi-
detur licere: quia id specialiter in iure prohibi-
tum: & signi impressio est robur sententiæ dare,
& illam complere. Ex quo fundamento argui
potest, vt non liceat absolutè: quia scilicet pars
sententiæ est: sed cùm strepitum non præsefe-
rat, & aliunde grauamen directè non contineat,
non videtur cum lethalis culpæ onere prohiberi.</P>
<Z><A+1>§. III.</A+1></Z>
<negEZ><A+1>De Tabellionibus, seu scribis, qui dicun-
tur de Camera, & aliis Indicorum
Prætoriorum.</A+1></negEZ>
<P><absatz-nummer>204</absatz-nummer> <INI2>P</INI2>Rimò circa illos statuendum est id<marginalia>Circa mu-|nera quæ|Scribarum|obligatio.</marginalia>
quod de Relatoribus est dictum. num.
200. ad scribas dictos pariter pertinere, quia in
eadem lege pariter eisdem acceptio munerum
prohibetur: & quod sponte oblatum non tene-
antur restituere, tenet P. Gaspar Hurtadus infra.
& P. Fragosus Tom. 1. pag. 726. num. 285. &
pag. 728. num. 291.</P>
<P>  Secundò. Quia pretia rerum his annis nimis<marginalia>Circa ta-|xam iu-|rium, fa-|cta circa|pretium|magna|mutatione.</marginalia>
excreuerunt, communis doctrina suffragatur
prædictis, vt non teneantur in conscientiâ iu-
rium suorum taxam obseruare. Pro quo videri
potest P. Molina disput 83. P. Gaspar Hurta-
dus Disp. 5. de iudicio forensi difficult. 6. & P. Fra-
gosus Tom. 1. pag. 707. num. 201. qui addit id
non esse faciendum propriâ auctoritate, sed de
consilio timorati, prudentis, ac religiosi Con-
fessarij. Quod est quidem optimum consilium;
consilium tamen, & non præceptum: quia cùm
notitia rei ab ipso habeatur Notario, iuxta il-
lam potest pretium æstimare. Addit autem P.
Molina notandum aliud, scilicet iustum pretium
æstimandum non esse ex indigentiâ ministri pu-
blici ad alendam familiam, vel ad subueniendum
suæ paupertati, sed ex opere, & obsequio, quod
præstat, vt prudentis arbitrio tantum recipiat,
quantum ratio dictat; vt attentâ conditione, seu
qualitate, & quantitate operis, muneretur. Quod
est quidem sapienter animaduersum; verùm ad
scrupulos submouendos, cùm taxa iurium ma-
nifesta sit, ea debet iusta iudicari: cumq&#x0301;ue aliàs
rerum mutatio notabilis facta sit, id erit satis, vt
pretium augeatur, siue familiam Notarius ha-
beat siue non, indigeat aut abundet, & certè<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0173.jpg/>
@@1@<SE173>154 Thesauri Indici Titulus IV. Cap. XXI.
<duolan 2><-P>cum tales homines non teneantur in cælibatu vi-
uere, & communiter vxorati sint, & familiam
habeant, in juribus taxandis aliqua ratio haberi
debet eorum statûs, vt viuere commodè ex eo
possint, & per fraudes, ac turpes venalitates vitæ
necessaria non pergant comparare. Si autem de
pretii proportione sit dubium, standum taxæ, vt
cum aliis Pharaonius statuit Tractat. 2. Seßione 2.
Casu 24.</P>
<P>  <absatz-nummer>205</absatz-nummer> Tertiò. Si jurantes, vt jurare debent, se<marginalia>Non esse|periuros,|qui tunc|augent.</marginalia>
officium legaliter obituros, & taxam jurium ser-
uaturos, augendo ea, vrgente rerum mutatione,
non videntur periuri. Cuius tamen oppositum
affirmat P. Gaspar Hurtadus suprà, sed potest in-
telligi, si jurauit expressè taxam se seruaturum, et-
iamsi ad augendam illam nouus titulus habe-
retur; nullus autem sic jurat, sed juxta com-
modiorem sibi rationem: & ita juramentum in
fauorem jurantis interpretandum est juxta dicta
num. 177.</P>
<P>  <absatz-nummer>206 </absatz-nummer>Quartò. Si quidquam addant in Pro-<marginalia>An veris|aliquid fal-|sum admi-|scere, quod|aliàs peten-|ti competit:|ita malum|sit, vt vsus|instrumen-|ti nō liceat:|& pro par-|te negatiua|arguitur,|scilicet vs&#x0169;|non licere.</marginalia>
uisionibus in gratiam partium, vt aliquando acci-
dit, peccant grauiter. Id est clarum & licèt obli-
gatio circa hoc omnibus scribis incumbat, in iis
de quibus loquimur, id juuat adnotasse ob ra-
tiones peculiares. Sed demus id, quod additum,
ad gratiam pertinere, & præiudicium tertii non
præseferre, sed quod aliàs parti competebat;
oportebat autem Prouisione Regiâ roborari, vt
vsus priuilegii ad quædam extensus, cui obstabant
aliqui, non tamen debentes obstare. In hoc qui-
dem casu licebit tali vti Prouisione? In primis
non videtur cur vsus sit illicitus respectu aliorum,
quæ ex mente judicum exprimi debuerunt, &
expressa sunt; quia vtile, per inutile non vitiatur,
juxta notissimam juris regulam. Hinc etiam in-
strumentum leuem aliquam continens falsitatem,
vt ex mente plurium probat P. Fragosus Tom. 1.
pag. 683. numer. 101. pro falso penitus non habe-
tur, vnde & vsus eius licitus videtur. Quoad aliud
autem secùs dicendum communis sensus scripto-
rum firmat. Sicut enim si Prouisio illud tantùm
contineret, eâ vti non liceret, quia falso instru-
mento vti, valdè contra fidem publicam est, non
minùs, quàm auro aut argento falsis, aut rebus
aliis vti: quod confirmo ex falso juramento;
quod graue semper peccatum est, quia Dei aucto-
ritas in falsitatis confirmationem adducitur. Ad
quem mod&#x0169; Regio tribunali grauis irrogatur in-
iuria, dum eius auctoritas in confirmationem
falsæ concessionis adducitur, pro quo & publi-
cum instrumentum intimatur. Sicut ergo instru-
mentum dictum non posset ad vsum applicari,
ita neque hoc, de quo loquimur; quia pro eo ea-
dem fundamenta vrgent, & est valdè per accidens,
quòd falsitas dicta aliis veritatibus misceatur:
sicut juramento falso, quod sit etiam veris ad-
mixtum, quæ vno spiritu proferuntur; & quidem
confectio talis instrumenti illicita prorsus est, vt
negabit nullus: ergo & vsus. Consequentia pro-
batur: quia confectio propter vsum est; vnde si
vsus futurus fuisset nullus, non videtur damnan-
da confectio de crimine falsi; quia tantùm res
quædam ludicra videretur.<marginalia>Pro opposi-|ta quæ fa-|ciant, vt|probabilis|videatur.</marginalia>
<P>  <absatz-nummer>207</absatz-nummer> Et hæc quidem resolutionem negan-
tem verò quamsimillimam ostendunt, contraria
autem potest aliquomodo fundari ex opinione<-P>@@

<-P>P. Sà V. Falsarius, v. 2. vbi sic ait. Falsare non est,
nec peccatum mortale, amissæscripturæ de hæreditate,
aut nobilitate aliam similem facere, nulli enim fit in-
iuria. Sic ille, cuius sententiam licèt Magister sa-<marginalia>Quorum-|dam sentê-|tia de con-|fectione in-|strumenti|in locum|deperditi.</marginalia>
cri Palatii immutauerit, est tamen aliorum, ad
quos, eius litura non peruenit, vt videri potest
apud Dianam Part. 5. Tractat. 14. Resolut. 40. vbi
pro eâ adducit Iulium Clarum, Grammaticum,
Grauetam, Corneum, Alciatum, Menochium,
Gyptium, & sequi probabiliter ex sententiâ Bel-
lochii, & Chapeauillæ apud eumdem satis ipse
insinuat. Licèt contrarium cum aliis ibidem te-
neat, & Parte 3. Tractat. 6. Resolut. 56. & Bassæus
v. Falsarius, num. 4. Cùm ergo ex vsu Prouisionis
dictæ nemini fiat iniuria, non videtur in eo pec-
catum lethale committi. Accedit ratio alia, quam
aliqui ex citatis Auctoribus afferunt: quòd sci-
licet talis Prouisio quoad prædictam additionem
juuatur primordio veritatis; per quod responderi
potest ad id, quod de auctoritate Regiâ in confir-
mationem falsitatis adductâ dicebatur: non enim
ita absolutè se res habet, sed in confirmationem
potiùs adducitur primordialis veritatis, concessio-
nis scilicet Pontificiæ, aut etiam Regiæ contra
eorum mentem retardatæ.</P>
<P>  <absatz-nummer>208</absatz-nummer> Accedit id, quod habet P. Molina Disp.<marginalia>Roboratur|ex aliorum|doctrina|circa idem.|P. Molina.</marginalia>
700. num. 3. vbi sic ait: Vt crimen falsi incurratur,
neceßè est vt falsitas fiat circa id, quod præiudicium ali-
quod proximo afferre poßit; vnde si quis deprauet scri-
pturam, ex cuius deprauatione nullum, aut leue admo-
dùm præiudicium obuenire potest, &c. non incurritur
crimen falsi. Hæc ille: quibus concinunt, quæ<marginalia>Crime&#x0303; falsi|quando|non incur-|ratur.|P. Fragos.</marginalia>
tradit P. Fragosus Tom. 1. pag. 243. num. 282. sic
dicens: quin addunt communiter doctores, falsum,
quod nemini nocet, non puniri. Quod ille explicat
de p&#x0153;nâ ordinariâ cum Menochio; alii autem
intelligentiam dictam non adiiciunt. Quæ om-
nia pro casu præsenti suffragantur: neque vrget,
quod de confectione illicitâ dicebatur, ex quâ
videtur vsus illicitus comprobari: nam doctrina
illa generaliter non admittitur; multoties enim
traditio rei alicuius illicita est, cùm tamen liceat
vsus, quia defectus culpabilis in traditione non
obstitit translationi dominii: & in matrimonio
est certum, quando contra sponsalia cum aliâ
contracta celebratur, aut ob rationes alias quæ ex
juris dispositione proueniunt, & in communi
Doctorum sensu inconcussum habent funda-
mentum; sic ergo pars hæc vtcumque probabi-
lis, vt sic facientem non penitus damnemus, licèt
opposita plus auctoritatis habeat, & solidis sit ra-
tionibus roborata. Et hæc occasione Notario-
rum de Camera disseruisse placuit; quia scio ca-
sum in specie dictâ ante annos aliquod accidisse;
& bonâ quidem fide, ac sine dolo, quo euentu
crimen falsi non incurritur. L. Neque exemplum.<marginalia>D. Bona|fide.</marginalia>
C. de accusationibus, vide P. Fragosum suprà §. Idem
dicendum, qui, & videri potest Lib. 5. Disput. 13. §.
11. Vbi plura de Tabellionum obligationibus.
Pro quibus</P>
<P>  <absatz-nummer>209</absatz-nummer> Quintò, id etiam obseruandum; licèt<marginalia>Pro Indis|posse in die-|bus Festis|Tabelliones|laborare.</marginalia>
variæ sententiæ Doctorum sint circa ea, quæ die-
bus festis scribere Tabellionibus sunt prohibita,
cùm de Indis agitur, omnem debere scrupulum
remoueri, quia cùm miserabiles personæ sint,
quidquid ad eorum commodum spectat, pietatis
negotium est, & ita potest diebus, quantumlibet<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0174.jpg/>
@@1@<SE174>De Ianitoribus Audientiarum, &c. 155
<duolan 2><-P>festiuis expediri. Iuxta dicta num. 203. vbi illud
dubitari specialiter potest, an quando Indorum
aliquis contra alium litigat, doctrina præfata cur-<marginalia>Etiamsi|Indus con-|tra Indum|litiget.</marginalia>
rat; quia priuilegiatus contra pariter priuilegia-
tum non potest priuilegio vti. L. verùm. §. vltimo,
& L. sequenti de Minoribus, & alibi, de quo specia-
liter. P. Suarez Lib. 8. de Legib. Cap. 23. sed dicen-
dum doctrinam currere; quia absolutè Indus pri-
uilegiatus est, & ex eo, quòd negotium breuiter
expediatur, collitigatori nullum grauamen im-
ponitur, quod à grauamine distinctum sit in ipsâ
sententiâ contento: ergo potest diebus festis sine
violatione ipsorum, & sine pietatis etiam viola-
tione, concludi.</P>
<P>  <absatz-nummer>210</absatz-nummer> Tàndem, animaduertant præfati se in<marginalia>Peccare il-|los grauiter|nectantes|moras, ob|Indorum|paupertate&#x0303;:|& magno-|rum causas|esse malor&#x0169;,|sicut & ju-|dices, &c.</marginalia>
extremo contrario grauiter posse delinquere, &
id frequentius, si videlicet Indorum executoria-
les litteras remorentur; quia pauperes sunt, ne-
que clamant valenter vt alii, sed asperiori quoli-
bet verbo recedunt. Ex quo præter moras sem-
per noxias alia specialis cernitur, Indos scilicet
in locis sibi insalubribus in graues morbos inci-
dere, & multoties lethales. Quæ quidem damna
in humanis deterioribus imputanda. Pro quo vi-
denda, quæ ex probatis Auctoribus adducit P.
Fragosus suprà pag. 724. num. 275. Quod & Iu-
dices & Relatores, ac Protectores, aliiq&#x0301;ue, vt cum
Diuo Ambrosio loquar Lib. 5. in Lucam, acerbi
Indorum funeris portitores, animaduertant opor-
tet, quod & animaduertere plurimos compertum
est: sed non omnes capiunt verbum istud de ca-
piendis aliis soliciti. Sed væ illis; cùm diuinum<marginalia>Quàm id|formidan-|dum.</marginalia>
proclamet edictum. Virum iniustum mala capient
in interitu. Psalm. 139. v. 12. Capientur à malis, &
malis quidem malorum maximis, in interitu, qui
multorum interitum inhumanè illos tractantes
induxerunt.</P>
<Z><A+1>§. IV.
De Janitoribus.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>211</absatz-nummer> <INI2>P</INI2>Ossunt & ii grauiter in officii sui admi-
nistratione peccare.</P>
<P>  Primò. Si pretium accipiant, vt cùm aliquis<marginalia>Ianitores|peccare|grauiter|posse, dum|pretio acce-|pto allegā-|tes pertur-|bant.</marginalia>
coram Auditoribus pro tribunali sedentibus ju-
stitiam suam allegat, eum perturbent, dum tacere,
aut breuiter concludere monent elatâ voce, quâ
solent sic allegantes commoueri. Satis enim com-
pertum est neminem posse à postulatione sui ju-
ris impediri, & vt aliquis justitiam assequatur
multa juuare, quæ si supprimantur, à causa cade-
re sæpè continget: vnde expertus dicebat Audi-
tor, cùm aliquem ad jus petendum videbat acce-
dere: Nihil taceas, nam inde aliquando judices deci-
dendi motiuum assumunt, vbi parum esse momenti
alij suspicantur. Peccant ergo isti contra iustitiam,<marginalia>Ad restitu-|tionem re-|gulariter|non teneri.</marginalia>
& potest obligatio ad restitutionem ex vocibus
inconsultè prolatis oriri: sed quia valdè id du-
bium erit, quòd scilicet voces tales causa damni
fuerint, cùm & aliàs Aduocati soleant quod de-
fuit in partis allegatione supplere: ideò vix acci-
det ad onus prædictum obligandos juxta dicta
num. 186.</P>
<P>  <absatz-nummer>212</absatz-nummer> Secundò, peccare grauiter possunt, si<marginalia>Peccare ite&#x0303;|sacerdotum</marginalia>
sacerdotem coram judicibus vt suprà peroran-<-P>@@

<-P>tem inurbanè interpellent, vt taceat, aut se suc-<marginalia>indecorâ in$unclear|tribunali-|bus inter-|pellatione.</marginalia>
cingat in dicendo: Loquentur enim isti sine ho-
noris titulo, qui solet inter ciues communiter ad-
hiberi; sicut & alii adstantes, ob repræsentatio-
nis Regiæ reuerentiam. Sed certè inferioris con-
ditionis hominem sic alioqui sacerdotem, & mo-
do ipso dicendi risui illum adstantium exponere,
intolerabilis abusus debet meritò reputari. Et
quidem cùm sacerdotes non soleant ita frequen-
ter in tribunalibus apparere; quando id accidit,
credendum est causam momenti non leuis im-
pellere: vnde non sunt more aliorum arctandi,
vt quod ad causam suam spectat laconismo de-
beant coe&#x0308;rcere. Sacerdotem non decet protendere im-
probam litem. Sic Theodoricus verbis Cassiodori<marginalia>Debere illos|à litibus|abstinere,|& reueren-|ter tracta-|ri.</marginalia>
Lib. 4. variar. 44. Debet ergo cùm loquitur in
causa sua, aut aliena, quam pietas vt propriam
coe&#x0308;git defendere, vt justitiæ patrocinator haberi,
& sic libera elocutio permitti. Labia enim sacer-
dotis custodiunt scientiam, & legem requirunt de ore
eius: quia Angelus domini exercituum est. Malachiæ
2. vers. 7. Labiis ergo, in quibus scientiæ custo-<marginalia>Malach.|2. v. 7.</marginalia>
dia est, & à quibus lex est requirenda: Dei An-
geli, seu Legati, cuius est loqui supremæ nomine
Maiestatis, singularis reuerentia exhibenda est,
& non tumultuariè, & petulanter silentium im-
perandum. Ne autem illi indecoram huiusmodi
tractationem patiantur, à tribunalibus procul co-
nentur absistere, & quod Iura cauent attentiùs
exequantur, vt vix per se ipsos litigent, sed per
Procuratores, quos Apocrisiarios antiqui com-
pellarunt. Pro quo videnda Fornerii eruditio
circa citatum locum Cassiodori.</P>
<P>  <absatz-nummer>213</absatz-nummer> Tertiò. Si quidquam Officiali dicto,
qui & salarium habet suum, datum fuerit ab ali-
quo litigante pro re aliquâ ab ipso præstandâ, id
potest accipere; quia non est ex eorum numero,
quos leges acceptiones munerum prohibentes
comprehendunt; & quæ dantur, ad salarii au-
gmentum non spectant: si tamen pro functioni-
bus aliquibus speciale habet stipendium assigna-
tum, plus nequit exigere, & exactum debet re-
stituere. Gratis tamen oblatum retinere potest,
quia nullâ id lege prohibetur, & dantes inuolun-
tarii non sunt, cùm nullum appareat caput, vnde
possit violentiæ aliquid coniectari.</P>
<Z><A+2>APPENDIX.</A+2>
<A+1>De Aduocatis.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>214</absatz-nummer> <INI2>L</INI2>Icèt Aduocati in Audientiis magnæ<marginalia>De Aduo-|catis præ-|missa non-|nulla.</marginalia>
considerationis sint; quia tamen ea-
rum non videntur ministri, cùm eorum officium
latiùs pateat, & ad omnia se extendat tribunalia;
non est hoc loco de illis ex professo agendum;
cùm præsertim circa Indicos vix aliquid speciale
occurrat, quod debeamus adnotare. De illis a-
gunt Doctores passim, & præsertim, qui de obli-
gationibus justitiæ scribunt, ac prætereà Bona-
cina Tomo 2. disput. 10. circa octauum Decalogi præce-
ptum, quæst. 3. Puncto 4. P. Thomas Sancius Tomo
2. Consiliorum, Lib. 6. Cap. 7. per totum, & Tom. 1.
Dub. 42. & 44. & P. Fragosus Tomo 1. Libr.
5. Disputat. 13. §. 10. qui multa de illis com-
plectuntur, ex quibus hîc nonnulla subiiciam,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0175.jpg/>
@@1@<SE175>156 Thesauri Indici Titulus IV. Cap. XXI.
<duolan 2><-P>quæ in Indiis possunt frequentiùs euenire. Sit
ergo</P>
<P>  Primum. An si Aduocatus pactum ineat cum<marginalia>Pactionem|de quota li-|tis facere|lege prohi-|betur.</marginalia>
litigante, si vincat in lite, de quotâ illius, aut præ-
mio alio speciali; eo accepto ad restitutionem
teneatur. Pro quo est Lex 8. Titul. 16. Lib. 2. nouæ
Compilat. in qua id prohibetur verbis illis: Man-
damos que ningun Aboqado pueda hacer partido, ni<marginalia>Legis tenor.</marginalia>
iguala con la parte, que le de cierta cantidad, ni otra
alguna, por razon de la vitoria del pleyto. Sic lex: in
qua Iguala idem est, quod pactio, seu conuentio,
& non solùm eam vetat, sed potentiam tollit;
vnde & dominii videtur translationem impedire,
& est conformis L. Si quis. C. de postulat. & L. 14.
Titul. 6. Part. 3. & aliis. Quarum ratio est: quia
pactione positâ, Aduocati per jus & nefas victo-
riam procurabunt; quod non ita contingit in
salario, quod siue vincant siue vincantur, sunt
similiter accepturi. Videtur ergo hoc prorsus il-<marginalia>Non obli-|gare in cō-|scientia;|quia in|træsumptio-|ne funda-|tur.</marginalia>
licitum, & ita censent Auctores, quos adducunt,
& sequuntur P. Sancius Dub. 49. citato & P. Fra-
gosus num. 257. & cap. 7. etiam citato Dub. 9. vbi
plures alios Auctores adducit. Sed certè cùm lex
in adductâ præsumptione fundetur, eâ cessante
non videtur obligare, juxta communem doctri-
nam de legibus in præsumptione fundatis.</P>
<P>  <absatz-nummer>215</absatz-nummer> Cùm aliàs pactio talis ex natura sua<marginalia>Vrgetur ex|eo quòd|pactio|ex natura|sua est li-|cita.</marginalia>
nullam habeat iniquitatem, vnde seclusâ lege
stare illa posset, sicut quæuis alia, ratione cuius
pars aliqua adiuuanti in negotio designatur. Et
ita tenet Cardinalis Toletus Lib. 5. Cap. 60. in fine.
P. Hurtadus Disput. 5. de judicio forensi, Difficult. 4.
Si quis certè Factorem, quem vocant, constitue-
ret, vt rem ita curaret, promissâ parte, id esset
omnino licitum, & passim ita euenit: ergo & pa-
riter facere posset Aduocatus. Accedit doctrina
Baldi, & Angeli apud P. Fragosum dicentium,
Aduocatum posse pacisci de aliâ re sibi dandâ,<marginalia>Et ex sen-|tentia ali-|quor&#x0169; cir-|ca pactione&#x0303;|in re alia|extra lite&#x0303;.</marginalia>
super quâ non litigatur, nec sit ex petitis; quod
& ipse Pater videtur complecti. Et Bonacina
num. 10. quando non est lege interdictum. Quis
autem non videat vtriusque eamdem esse ratio-
nem? Quod benè admonet P. Sancius citato
Dub. 9. num. 6. & ita negat cum aliis, quos adducit:
stante autem rigore prædictæ prohibitionis, &
quòd pactio iniqua sit, acceptâque re promissâ,<marginalia>Non esse|obligatione&#x0303;|restitutio-|nis.</marginalia>
non esse obligationem restitutionis benè cum
Couarruuia, Nauarro, & P. Henriquez ostendit
P. Sancius, quia lex pactionem irritat, non ac-
ceptionem; & dominii translationem non tol-
lit, quod cùm valde odiosum sit, exprimi de-
buisset.</P>
<P>  <absatz-nummer>216</absatz-nummer> Secundum. An liceat litiganti alterius<marginalia>Non licere|litiganti|alterius in-|formationes|surripere,|nisi surri-|puerit alter|suas.</marginalia>
informationes surripere, vt Aduocato illis vti. P.
Sancius Lib. 3. citatâ Dub. 44. benè ostendit pri-
mum esse prorsus illicitum nisi par pari reddatur,
& ei qui informationes collitigantis subripuit,
quæ illius sunt, ab alio surripiantur. Quem se-
quitur Diana Parte 11. Tractat. 7. Resolut. 20. vbi
& adducit Cardinalem Lugo, & addit idem esse
de Aduocato quoad vsum: quod scilicet, quando
litigans non potest prædictas informationes ca-<marginalia>Et Aduo-|catum non|posse illis v-|ti, qui sen-|tiant: sicut|ne&#xE8BF; Ama-|nuensem</marginalia>
pere, neque Aduocatus potest illas recipere, ne-
que Amanuensis illas scribere; quia licèt studium
Aduocati, & actio scribendi sint res indifferen-
tes; at litigans vult illis abuti contra justitiam.
Immò neque in dubio an litigans peccauerit ca-<-P>@@

<-P>piendo illas, poterunt Aduocatus & Amanuensis<marginalia>scribere; et-|iam in du-|bio circa|modum ca-|ptionis.</marginalia>
prædicta facere, quia rarissimè contingit id non
fieri contra justitiam: quòd si aliud constaret,
secùs dicendum. Sed hæc ita videntur intelligen-
da, si informationes subreptæ non sint colliti-
ganti reddendæ; si enim reddendæ sint, in eo
quòd ab Aduocato videantur, & ab Amanuensi
scribantur, non apparet graue peccatum: ex tali<marginalia>Non appa-|rere in eo|graue pec-|catum o-|stenditur.</marginalia>
enim visione, & scriptione tantùm habetur anti-
cipata quædam earum notitia; quidquid enim in
eis continetur, ab Aduocato collitigantis est tan-
dem allegandum, & ita etiam ab Aduocato scien-
dum partis aduersæ; in anticipatione autem sup-
positâ subreptione, grauis esse iniuria nequit. Si
dicas ex hoc sequi surripi illas posse, cùm ex eo
tantùm habeatur anticipata notitia, neganda est
sequela; quia informationes illæ sunt aliquid col-
litigatoris, & prætio æstimabile. Vnde eo inuito
nequeunt contrectari. Suppositâ autem ablatio-
ne, non est proptereà omnis vsus lethaliter ini-
quus, juxta dicta num. 208. Et si surripiat quis
speculum, & post subreptum illud se in eo se-
mel iterumque intuitus fuerit, grauiter non de-
linquit; aut si etiam legat in libro per iniuriam
ablato, & sic in aliis; quia in illis non est con-
siderabilis iniustitia suppositâ subreptione.</P>
<P>  <absatz-nummer>217</absatz-nummer> Quando autem dubium occurrit, de<marginalia>Circa du-|bium præ-|dict&#x0169; con-|traria reso-|lutio.</marginalia>
quo citatus Auctor; non est certa illius resolu-
tio, licèt sit probabilis, tum quia non debet adeò
sinistrè de suo cliente judicare, vt furem arbitre-
tur, qui & fortè bonâ agere fide potuit: tum
quia ægrè fert informationes non videri, & nimis
scrupulosus reputabitur: ex quo fieri poterit, vt
in officio aduocationis à paucis conquiratur.
Cum talibus autem incommodis actioni ex se in-
differenti cooperari potest, juxta receptam mul-
torum opinionem, de quâ Titul. 1. Cap. 14. §. 4.<marginalia>Actioni in-|differenti ex|se vt coope-|rari possit.</marginalia>
& quam firmat ipse P. Sancius Tomo 1. operis mo-
ralis, lib. 1. cap. 7. & specialiter de dubio agens
num. 17. sufficere ait aliqualem caussam; minorem
autem, quàm cùm abusus est certus: & hic est ca-
sus, in quo sumus, vnde absolutè nobis tanti Do-
ctoris auctoritas suffragatur.</P>
<P>  <absatz-nummer>218</absatz-nummer> Tertium. An teneantur pauperibus pa-<marginalia>Aduocat&#x0169;|teneri pau-|peribus pa-|trocinari,|& Indis|proptereà.</marginalia>
trocinari. Communis resolutio est teneri, pro
quâ videri potest P. Sancius citato Cap. 7. Dub. 1.
Pater Gaspar Hurtadus Disput. 5. de judicio forensi,
Difficul. 5. & Bonacina num. 2. Quod quidem pro
Indis specialiter obseruandum, si grauiter indi-
geant, quamuis illi specialem habeant Protecto-
rem. Aduertit autem Pater Sancius ex commu-
ni doctrinâ de obligante subuenire pauperi gra-<marginalia>Exceptio|propriæ in-|digentiæ.</marginalia>
uiter indigenti, quando non est superfluum sta-
tûs; quòd ad subueniendum grauiter indigen-
ti non teneatur Aduocatus ab illis negotiis se ex-
pedire, vel illud tempus consumere, quibus ad
alendum se & familiam eget, quia illud non vi-
detur superfluum. Quod & tradunt Syluester, &
Sotus apud eumdem, & alii citati: quod quidem
respectu Indorum contingere nequit, quia eo-<marginalia>Respectu|Indorum|illam non|habere lo-|cum.</marginalia>
rum negotia facilè expediri possunt. Adden-
dumque non vtcumque patrocinari debere, &
moras trahendo sibi de obligationis impletione
blandiri, sed eodem modo, ac si salarium esset
reddendum, quando id negotium exigit, obli-
gante charitate ad omne id quod justitia Aduo-<marginalia>Si lis ex|incuria</marginalia>
catum obligaret. Si tamen ex incuriâ lis periret,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0176.jpg/>
@@1@<SE176>De obligationibus Procuratorum. 157
<duolan 2><-P>non esset obligatio ad restitutionem iuxta com-<marginalia>pereat, non|esse obliga-|tionem re-|stitutionis.</marginalia>
munem doctrinam, nisi volente alio patrocinari
ipse ad se patrocinium aduocasset; tunc enim
esset caussa damni ex iustitiæ violatione. Quem-
admodùm si volente aliquo elee&#x0308;mosynam dare,
alius illum prohiberet dicendo se maiorem da-
turum, & posteà non daret, ad restitutionem
teneretur compensato valore elee&#x0308;mosynæ, quam
per promissionem à se faciendam impediuit.
Casus etiam ille à citatis Doctoribus adductus,<marginalia>Quid de|casu ab|Auctoribus|adducto.</marginalia>
videtur Metaphysicus, numquam enim tempus
deerit ad subueniendum pauperi, si Aduocatus
velit. Cuius euidens argumentum erit, nam si
alius litigaturus accedat, aduocationis laborem
pretio exhibito compensaturus, pro eo tempus
commodum conquiretur, & tamen ibi obligatio
nulla est, sed cupiditatis impulsus: ergo dum ad
charitatis opus deesse dicitur, charitatis ipsius de-
fectus est, cuius debent spatia dilatari. Omitto
alia quia communia omnibus, & pro opinioni-
bus quas sequi debent, ac salario, quod iustè re-
tinere possunt videatur P. Fragosus.</P>
<Z><A+2>DE PROCVRATORIBVS.</A+2></Z>
<P><absatz-nummer>219</absatz-nummer> <INI2>V</INI2>T non numerentur inter Audientia-
rum ministros, eadem est, quæ de Ad-
uocatis, ratio, de quibus pauca, quæ ad Indi-
cos spectant, discutienda occurrunt, aut simpli-
citer proponenda.</P>
<P>  In primis munera largiri Auditoribus, sicut<marginalia>Munera|Auditori-|bus dare|non posse.</marginalia>
Relatores, & Aduocati, indirectè tamen, quate-
nus Auditoribus, interdicitur acceptio. Pro quo
vide num. 200.</P>
<P>  Deinde grauiter delinquunt in salarij pactio-<marginalia>Grauiter|delinquere|circa sala-|rij pactio-|nem.</marginalia>
ne; cùm enim duplum Aduocatis, quàm ipsis
tribuatur, & ipfi soleant de tali quantitate pacis-
ci, in eâ excedere solent, vnde grauentur im-
modicè litigantes, & inuiti annuunt, & ita est
inuoluntaria contributio, & cum onere restitu-
tionis; venduntur equidem ista vltramarinarum
mercium ritu, quibus vnusquilque pro libito
pretium assignat, iuxta Doctorum quorumdam
opinionem. Quis autem non videat iniquum<marginalia>Pretium|rerum vn-|de iustum|censendum.</marginalia>
esse talem modum venditionis? Pretium rerum,
quod neque ex lege neque ex communi æstima-
tione taxatum est, iuxta intelligentium arbi-
trium omnibus consideratis debet designari, &
non venditoris relinqui voluntati, vt benè ex
Nauarro, & aliis explicat P. Lessius lib. 2. Cap.
15. num. 16. ergo & Procuratoris industria: &
ita non eius immoderatæ cupidini relinquen-
dum: & sic in terminis tenet Bonacina cum aliis
quos adducit. num. 9. & ante eum Cardinalis To-
letus lib. 5. Cap. 60. num. 4. & Cap. 62. num. 2.
ac post vtrumque Pater Hurtadus disputat 5. de
iudicio forensi difficultate 4.</P>
<P>  <absatz-nummer>220</absatz-nummer> Item quæ dicta sunt de Aduocatis<marginalia>Ratio circa|quotam|Litis vt illis|prohihea-|tur.</marginalia>
quoad quotam litis, aut aliud quid; similiter est
de Procuratoribus dicendum. Constat, quia le-
ges pariter de illis loquuntur. Videndus P. San-
cius Tomo 2. Conciliorum lib. 6. Cap. 7. num. 4. &
seqq. Id tamen addendum, in Procuratoribus
minus videri periculi, & ita minùs obligari: quia
cùm ipsi peritiam legum non habeant, nec sciant
varios modos eludendi textus, qui pro parte<-P>@@

<-P>contrariâ allegari possunt, non est periculum,
vt per fas, & nefas victoriam prætendant, sed
occasio tantùm solicitudinis peculiaris. Certè si<marginalia>Vt licere|circa In-|dos possit.</marginalia>
caussa esset in fauorem Indorum, pro quibus pau-
ci ex Ministris soliciti comperiuntur, non vide-
retur penitus improbandum; si pactio de re esset
moderata, & Indi non essent adeò pauperes, vt
adiuuare eos Procurator, sicut de Aduocato est
dictum, teneretur. Quo euentu, obtentâ pro
Indo victoriâ, non esset ad aliquid reddendum
obligatus; quia Procurator debuit auxiliari, &
pactio voluntaria omnino non fuit, sed redemp-
tio vexationis.</P>
<P>  <absatz-nummer>221</absatz-nummer> Prætereà. Quia Indorum lites non so-<marginalia>An possit|Aduocati|salarium|capere, si|eius sup-|pleat, quia|& ipse pe-|ritus, in-|dustriam</marginalia>
lent magnam Aduocatorum peritiam requirere,
sicut & aliæ nonnumquam aliorum, & ita sup-
pleri per expertos Procuratores potest: dubium
inde oritur, an possit Procurator salarium etiam
Aduocati accipere? & quia petitiones Aduocati
subscriptionem habere debent, an debito satis-
faciat, si aliquid illi pro subscriptione tribuat, sibi
reliquo reseruato. Quod negant Cardinalis To-
letus. lib. 6. Cap. 62. num. 2. & P. Reginaldus lib.
25. num. 680. obligationem restitutionis asse-<marginalia>Duplex|sententia$unclear|opposita.</marginalia>
rentes. Sed Bonacina num. 25. contrarium sen-
tit; & cum eo Pater Dicastillus Libr. 2. de Iustitia.
Tract. 1. Disp. 9. numer. 134. qui & de Notario
idem asserit, quia illud videtur lucrum industriæ,
per quod nulli fit iniuria, si Procurator omnino
sufficiens sit: secus autem iudicat, si consilia non
ita erudita conficiat, inscio vel reluctante clien-
te, qui ea ab Aduocato vellet proprio Marte e-
laborata. Vel quando Procurator non est tantæ
dignitatis & scientiæ vt tantum stipendium me-
reatur. Videtur dicendum, quod si victoria in<marginalia>Resolutio|distributio-|ne con-|gruâ.</marginalia>
lite habeatur, præsumi facilè potest clientem non
esse inuitum de lucro illo industriæ Procurato-
ris adscripto, cui & cessit Aduocatus. Si autem
victoria comparata non sit, restituendum quod
Aduocati labori respondebat: quia tunc præsu-
mi nequit voluntarium esse clientem, qui caus-
sam suam malè agitatam arbitrabitur, & ideò
victoriam non adeptam. Quod si id nesciat, eo-
dem est modo præsumendum: quia si sciret, ita
& quidem magno cum fundamento, iudicaret:
quia si Aduocati accessisset studium, ius Clientis
magis forsitan fundatum deprehenderet. Vnde<marginalia>Aduocatus|vt peccet|subscri-|bendo.</marginalia>
& grauiter peccat sic subscribens in negotio
graui, & studium speciale requirente; teneturque
ad restitutionem damnorum, quia verè officium
Aduocati suscipit dum subscribit, & Aduocatus
de damno tenetur & defectu diligentiæ, Car-
dinalis Toletus Cap. 60. numer. 3. & Bonacina
num. 3.</P>
<P>  <absatz-nummer>222</absatz-nummer> Circa Notarios auten minor est diffi-<marginalia>An Procu-|rator possit|instrumen-|ta confice-|re, & sus-|pendium|capere,|parte ali-|quâ Nota-|rio pro|suscriptione|tributâ.</marginalia>
cultas, quando scilicet Procurator per se ipsum
instrumenta conficit, & ea facit à Notario sub-
scribi, stipendij portione tributâ; tunc enim si li-
tem perdat, nequit huiusmodi lucrandi industriæ
imputari cùm talia scripta nihil minùs habeant.
Nihilominùs id. negant Cardin. Toletus, & P.
Reginaldus suprà. existimantes idem esse, quod
de Aduocato dicendum, sed ex alio fundamen-
to; quia scilicet illis debetur suorum laborum
pretium: cùm enim acceptum sit, vt daretur il-
lis, dummodò non datur, eis fit iniuria, & ita
restitutio non facienda Clienti, sed prædictis.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0177.jpg/>
@@1@<SE177>158 Thesauri Indici Titulus IV. Cap. XXI.
<duolan 2><-P>At hoc est difficile, quia pretium debetur labori
proportionatum; atqui præfati minimum quid
laborarunt, & eisdem proportionatum est pre-
tium attributum; & præcipu&#x0169; laborem Procura-
tor assumpsit: ergo nō est illis debitum quidquid
est à Cliente acceptum: & ita si restitutio facien-
da est, non eisdem, sed Clienti videtur, quod de-
derat redhibendum. Et certè lite perditâ pre-<marginalia>Quid circa|Aduoca-|tum lite|perditâ.</marginalia>
tium laboris Aduocato reddi, absurdissimum est,
cùm potiùs ipse ad restitutionem teneatur, eò
quòd subscripserit nullo adhibito studio, vnde
victoriam in lite comparatam non fuisse potest
meritò iudicari, iuxta nuper dicta. Cùm alias
etiam lucro cesserit, quando in gratiam subscri-
psit Procuratoris.</P>
<P>  <absatz-nummer>223</absatz-nummer> Nisi dicamus absolutè Aduocatum, &<marginalia>Ex inuo-|luntaria|subscriptio-|ne difficul-|tas.</marginalia>
Notarium coactos subscribere, ex timore scili-
cet amittendi ampliora lucra; quia aliàs Procu-
ratores negotia non deferent ad ipsos, quod
Cardinal Toletus insinuat. Et licet labor eorum
non fuerit proportionatus stipendio, quia tan-
tùm subscripserunt, id tamen per eos non stetit,
qui parati ad laborandum erant pro stipendio
sibi assignato: iuxta receptam doctrinam de Ad-
uocato salariato, cui integrum debetur salarium,<marginalia>Quando|debeatur|stipendium|non labo-|ranti, pa-|rato ta-|men.</marginalia>
quando per eum non stat, vt labor reipsa pro
caussis occurrentibus non exhibeatur; vt quia
Cliens non est litem prosecutus. De quo Bona-
cina n. 11. & in eodem casu atque aliis. P. Frago-
sus Tomo 1. pag. 720. n. 266. cum aliis, quos citat;
& licet contrarium sentiat P. Hurtadus Difficul.
4. cum P. Azor, & aliis; id quidem est quando
ex caussâ iustâ à lite desistitur, vt iidem expli-
cant: neque negat Bonacina, qui vt contrarius
adducitur: quandoquidem ille in comprobatio-
nem sententiæ suæ præfert communem doctri-
nam de conductore, qui re conductâ non vtitur
ob culpam suam; tenetur enim integram pensio-
nem soluere, iuxta L. Qui operas. D. Locati: vnde
& pro se Patrem Azorium adducit, reipsa non<-P>@@

<-P>aduersantem. Atqui in casu nostro Aduocatus,
& Notarius non culpâ suâ, sed Procuratoris, o-
peras suas non exhibuerunt, & ita iniustè laboris
pretio defraudatur.</P>
<P>  <absatz-nummer>224</absatz-nummer> In quo philosophandi modo sua est<marginalia>Non esse|inuolunta-|rium, quod|obligatio-|nem resti-|tutionis in-|ducat.</marginalia>
verisimilitudo; quamuis mihi in prædictis non
videatur esse ratio inuoluntarij, quæ obliga-
tionem restitutionis inducat: quia cùm Pro-
curatores pro libito possint negotia ad Aduoca-
tos deferre, & pro scribendis actis Notarios eli-
gere; æquum est, vt & ipsi aliquam eisdem gra-
tiam referant in eo, quod talibus magis esse gra-
tum solet, pecunia inquam, quæ vtinam non sit
illis in perditionem; & vt non sit in casu, de quo
loquimur, benignum iis sentiendi modum exhi-
bemus. Sicut & dici potest non peccare retinen-<marginalia>Pro quo &|casus alij,|in quibus|scriptura-|rum reti-|neri pre-|tium po-|test.</marginalia>
do pretium scripturarum, quas Notarij à se con-
fectas gratis illis tradunt, existimantes eas ad ip-
sos pertinere, aliàs gratis non daturi, quod te-
net Bonacina. num. 13. §. Hinc sequitur. cuius
ratio esse potest: quia hic & nunc gratiam ali-
quam sic tradens vult eidem facere, & cùm scri-
pturæ ad ipsum non spectent, pretium saltem ab
alio reddendum ad talem gratiam pertinet; siue
vt arguit Bonacina: quia Notarius intuitu in
personam Procuratoris gratis concessit. Sed ra-
tio non videtur conuincere: licet intuitu Procu-
ratoris id fecerit, existimans tamen ad ipsum per-
tinere, aliter non facturus: si ergo non facturus:
ergo ignorantia absolutè fecit inuoluntarium:
Certius id quod addit, posse retinere pretium,
si Notarius gratis eas concedat in remuneratio-
nem beneficiorum receptorum, vel recipiendo-
rum. Pro quo alios refert, & id confirmat, quod
nuper dicebamus, vt non debeat actio inuolun-
taria reputari. De quibus hæc satis, sicut & de
Audientiis, quæ plus nobis operæ, vtinam &
pretij, quàm status alij, præbuerunt. Iam ergo
ad alios.</P></duolan 2>
<Z>#(IMAGE)</Z>

@@0@<filename:W0001-A-0178.jpg/>
@@1@<SE178>159
<Z><A+3>TITVLVS V.</A+3>
<A+2>DE REGIIS OFFICIALIBVS PRO ADMINISTRANDO
Regali patrimonio in Indiis deputatis, & eorum in
foro animæ obligationibus.</A+2></Z>
<negEZ><A+2>Pro administrando Regio in Indiis patrimonio diuersi sunt mini-
stri designati, ex quibus præcipui sunt, qui tribunal maius, quod
Rationum dicitur, constituunt, & ita ab illis tractationem
istam operæ erit pretium auspicemur. Sit ergo</A+2></negEZ>
<duolan 2><Z><A+1>CAPVT I.</A+1>
<A+1>Rationalium maiorum obligatio-
nes pro maiori etiam
referuntur.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>1.</absatz-nummer> <INI7>P</INI7>Rima est diligentiæ pecu-<marginalia>1. Obliga-|tio Ratio-|nalium|circa dili-|gentiam in|admini-|stratione,|& obliga-|tione resti-|tutionis, si|desit.</marginalia>
liaris, vt nulla sit in Regio
patrimonio iactura, quæ
si desit, illis est ita impu-
tanda, vt ad restitutionem
teneantur: iuxta receptis-
simam doctrinam, de quâ
sæpiùs, & pro quâ in speciali videri potest Do-
minus Solorzanus Tom. 2. lib. 4. Cap. 4. num. 125.
& in Politicâ Lib. 6. Cap. 9. in fine, & Cap. 15.
§. Y en quanto, qui alios adducit. P. Fragosus
Tomo 1. pag. 921. num. 5. P. Gaspar Hurtadus
Disputat. 5. de restitutione Difficult. 10. Bonacina.
Tom. 1. Disputat. 1. de Restit. Quæst. 2. Puncto 11.
num. 4. Quia verò ex negligentiâ istorum in-
gentes possunt Regij patrimonij iacturæ fieri,
cùm adeò amplum illud sit, circa hoc debet eo-
rum attentio vehementer excitari: est enim eo-
rum grauissimum peccatum, vnde & salarium
iniustè accipiunt, quia cùm debitores sint decem
millium talentorum, instar serui illius Euange-
lij, salario ipso debent satisfacere saltem ex par-
te quamuis modicâ, nisi ita illo indigeant, vt ali-
ter se nequeant sustentare. Quod quidem in mi-
nistris, de quibus loquimur, Indicis inquam,
specialiter locum habet, quia magnæ diuitiæ il-
lorum curæ commissæ sunt, & plures sunt, qui
Regalia iura studeant implicare. De quâ autem<marginalia>Regula, ex|qua culpa|dignoscen-|da.</marginalia>
culpâ teneantur, dictum Titulo 3. num. 65. Pro
quo, & videndus Bonacina suprà Puncto 7. n. 17.
& sequentib. Est autem optima negligentiæ dam-
nabilis regula, quando aliquid non fit tempore
à lege præfixo. Ex aliis P. Fragosus pag. 944.
circa principium, & quia non semper tempus est
lege præfixum, tunc erit quando opportunitas
aliquid faciendi amissa est.</P>
<P>  <absatz-nummer>2</absatz-nummer> Secunda, ne occasione recuperandi Re-<marginalia>Secunda|non fa-|ciendi</marginalia>
gij patrimonij sumptus fiant, qui possint excu-
sari, & potiùs in alicuius priuati commodum<-P>@@

<-P>vergunt, quem volunt commissione tali emolu-<marginalia>sumptus|superua-|cuos.</marginalia>
mentum aliquod reportare; quod quidem in In-
diis non insolens. Vnde, & graues querimonię so-
lent resultare: licet hoc magis Proreges vrgeat, qui
commissarios nominant & salarium assignant;
estque illud manifestum, & iuxta omnium do-
ctrinam: sumptus enim administratoris, qui non
cedunt in vtilitatem Domini, eidem imputantur,
& solùm rationabiles admittuntur. Pro quo Pa-
ter Molina disput. 549. §. inter expensas. Vnde
idem dicendum, quando ei, qui vtiliter assigna-
tur, maius salarium impenditur, quàm eius la-
bor mereatur, aut plures ministri quàm nego-
tium exigat: hoc enim est, vt verbis Regis no-
stri in aliâ caussâ vtar, ex eius patrimonio magni-
ficentias facere.</P>
<P>  <absatz-nummer>3</absatz-nummer> Tertia, non accipiendi munera, circa<marginalia>Tertia,|non acci-|piendi mu-|nera pro|quo specia-|lis assigna-|ta p&#x0153;na|Regiâ or-|dinatione.</marginalia>
quod cum Auditoribus pari pede currunt: de qui-
bus dictum Titulo 3. Cap. 4. immò plus illi viden-
tur vrgeri Regiâ ordinatione, quæ est 50. inter
priores, & sic in illâ: Sopena que haziendo lo con-
trario paguen lo que asi recibieren con las setenas, demas
deser castigados conforme su culpa. Sic ibi: pro quo ta-
men sententia est iudicis requisita. Quia verò iu-
dices generales non sunt, sed solùm eorum, quæ
ad Regium patrimonium spectāt, circa quod plu-
rimi nullam habent dependentiam faciliùs in il-<marginalia>A quibus|accipere|possint.</marginalia>
lis occurret ratio, quæ munerum acceptionem
honestet; ab iis scilicet, qui nec litem habeant nec
credantur habituri: qui esse possunt innumeri.
Videtur autem iuxta mentem Regum nostro-
rum esse, vt ij à muneribus accipiendis se cautè
contineant, quia satis pingue illis salarium assig-
nauit: idem ferè scilicet, quod Auditoribus, quod
non ita cum Regiis aliis ministris factum: hos
enim Regii patrimonij curam habentes superio-
rem, manus oportet habeant præ aliis puriores.</P>
<P>  <absatz-nummer>4</absatz-nummer> Quarta, non ferendi sententiam circa<marginalia>Quarta,|non iudi-|candi per|seipsos,|quæ juris|peritiam|exigunt.</marginalia>
caussas, quæ ius, & non factum solummodò
concernunt; in illis enim adeundus Prorex, qui
iudices nominet Auditores: sic enim lege dispo-
situm, vt videri potest apud Dom. Solorzanum
Tomo 2. lib. 5. num 131. quod quidem obseruari
oportet, quia cùm Officiales isti superiores aucto-
ritatem suam nimis quantùm conentur tueri, &
independentiam ab Audientiis affectent, pericu-
lum esse potest, ne de sententiâ ferendâ delibe-
rent, vbi de iure quæstio est, cognitionem in se<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0179.jpg/>
@@1@<SE179>160 Thesauri Indici Titulus V. Cap. I.
<duolan 2><-P>sufficiente&#x0303;, & peritiam ad illius præsumentes de-
cisionem. Quod in caussis Ecclesiasticis sæpius
euenire solet apud laica tribunalia: ex affectio-
ne siquidem superioritatis in iudicando, quæstio-
nes de iure ad factum reducunt, quas ad se di-
cunt pertinere, iuxta dicta Titulo 2. numer. 62.
& 63.</P>
<P>  <absatz-nummer>5</absatz-nummer> Quinta, explorandi personas, quibus Re-<marginalia>Quinta,|explorandi|personas,|cui Regia|gaza com-|mittitur.</marginalia>
gia vectigalia locantur, aut venduntur, & corum
fideiussores licèt hoc ad Regios Officiales infe-
rioris Tribunalis præcipuè spectet: vt in hoc hu-
mani respectus carnis & sanguinis, alijue præ-
cipuum imperium non habeant, sed omnia iuxta
ordinationes Regias, quæ de his disponunt, fi-
deliter transigantur. Vbi quidem latam culpam
ob defectum interuenire posse, dubitari nequit.
Rogo enim ministros dictos, an salarij proprij
receptionem ei committerent, de quo omnimo-
dam securitatem non haberent? Quis hoc cre-
dat? Ergo in Regio patrimonio administrando<marginalia>Notanda|regula|circa|obligatio-|nem in|modo ad-|ministra-|tionis.|Alia ad|latam cul-|pam dig-|noscendam.</marginalia>
similis debet respectus inueniri. Quæ est optima
regula grauium Iuris-consultorum apud Dom.
Solorzanum in Politicâ pag. 1027. §. Pero sin
embargo. Latam quidem culpam sic omnes ex-
plicant, vt tunc contingat quando non adhibe-
tur diligentia circa rem aliquam, quam homines
communiter solent adhibere. Videatur post alios
à nobis adductos suprà cum P. Lessio lib. 2. cap.
7. n. 25. P. Rebellus de iustitia Parte 2. quæst. 10.
P. Fragosus Tom. 1. pag. 48. & P. Gaspar Hur-
tadus Disput. 5. de Restitutione difficult. 1. Atqui
circa securitatem facultatum ad alicuius curam
spectantium communiter homines ita agunt, vt
non nisi prudenter reputatis securis commit-
tantur: ergo cùm id in ministris, de quibus lo-
quimur, in casu prædicto deficiat, lata culpa est,
quam æquiparari dolo aduertunt communiter
Doctores: pro quo, & P. Azor Tomo 1. lib. 1.
Cap. 15. quæst. 5. Vide etiam Titulo præced. n. 77.</P>
<P>  <absatz-nummer>6</absatz-nummer> Sexta obligatio est informandi Regium<marginalia>Sexta, in-|formandi|Regium|Consili&#x0169;.</marginalia>
Consilium de progressu laboris sui, de quo il-
lud valde fuit estque solicitum, iuxta Ordinatio-
nem 52. ex citatis quæ habentur apud D. Esca-
lonam in fine Gazo-phylacij. Cum enim in hoc
tribunali ingentes fiant expensæ pro ministro-
rum sustentatione; si eorum labor nihil momen-
ti alicuius obtinet ad Regium patrimonium con-
feruandum, & ad meliorem formam reducen-
dum, quàm ea fuit, quæ ante erectionem eius-
dem habebatur; expensæ dictæ sunt prorsus inu-
tiles, & Rex in negotio magni momenti decipi-
tur ab iis, quos ipse diuitiis, & honoribus studet
cumulare; & quidem multi non sine fundamentis
magnis tribunal hoc inutile iudicarunt; vt videri
potest apud Dom. Solorzanum in Politicâ lib. 6.
cap. 16. Vnde & de illo tollendo sæpiùs in Re-
gio Indiarum Consilio actum: nec solùm inuti-
le, sed exitiale ob rationem dictam, magnorum
scilicet sumptuum in ministrorum sustentatione.
Cùm tamen alij contrarium censerent; si tamen
ministrorum numerus in duplum augeretur. Et
auctus quidem diebus istis, omnino tamen sine
fructu, quia non viri adlecti quos ætas & expe-<marginalia>Viros non|maturos|in Tribu-|nal adsci-|tos quàm|dolendum.</marginalia>
rientia cum peritiâ necessariâ commendarent, &
licèt vnus aut alter satis inter eos habeatur ido-
neus, ij tamen ætate longæui decessuri citò, rem
tantam in manibus eorum derelinquent, quos<-P>@@

<-P>qui vident, cum Heraclito aut Democrito aut
dolent aut rident, in munere constitutos. Etiam
cùm hæc scripta recognosco, illorum præcipuus
morte est repentinâ sublatus. Vtinam videant,
qui videre debent si aliquid vident; cùm adeò
conspicabilia sint, vt semicæcorum etiam possint
oculos prouocare.</P>
<P>  <absatz-nummer>7</absatz-nummer> Septima, attentè peruidendi an Prætores,<marginalia>Septima,|attentissi-|mus in|Prætores|intuitus.</marginalia>
præsertim Indorum, Regias arcas, vt dicitur, in-
tegrarint; & circa rationes ab eis redditas specia-
liter inquirendi. In hoc enim magni esse insul-
tus solent, & propter varias dependentias inter
eos, & maiores Rationales dissimulari plura, quæ
Regij patrimonij incommodis peraguntur: & li-
cet hoc ad præfata reduci possit, oportet tamen
illud in speciali animaduerti, quia damnum hoc
cum oppressione est Indorum sociatum: defi-
ciente enim, quod ex tributis seu taxis colligi so-
let, periculum est iterum vexandi eos, qui iam
ea, ad quæ tenentur, vsque ad vltimum quadran-
tem persoluerunt. Vrgendi ergo Prætores dicti
inquisitione præualidâ, & ad reddendam ratio-
nem omnimodis constringendi, ne eorum pec-
catis satis execrabilibus implicentur. Et mirari
hoc loco licet Maiores istos Rationarios apud
Regium Indiarum Consilium conquestos se non
posse, quæ ad Regium patrimonium spectant,
liquidare, quia in Residentiis Prætorum, quæ
in Audientiis recognoscuntur, ab Auditoribus
impediuntur, eò quòd cum aliis caussis, ea, quæ
ad integrationem Regiarum arcarum pertinent,
tractabantur: vnde cognitio talis iis reseruata.
Post hæc autem, vbi tanta Regis nostri confi-
dentia dispicitur, caussam dictam perfunctoriè
discutere, & cum Regij patrimonij manifestis
dispendiis priuatos fouere affectus, & superua-
cuè iurisdictionis titulos ampliare, Et in his qui-<marginalia>Quæ in-|de restitu-|tionis obli-|gatio.</marginalia>
dem restitutionis obligatio est, atque euomendi
cum pectoris dirâ, ac durâ conuulsione, quod
alij cum voluptatis blandimento deuorarunt.
O stultam cogitationem! Erit autem obligatio
non ad integrum debitum, quia illud ægrè solet
etiam ab exactissimis recuperari; sed quantum
spei esse poterat, iuxta communem sententiam
Doctorum, nisi difficilis recuperatio ab ipso
Rationario ortum habuisset: sed etiam tunc non
est obligatio ad integritatem, quia etsi ille faci-
liùs, non tamen totaliter recepisset.</P>
<P>  <absatz-nummer>8</absatz-nummer> Octaua non desistendi ab officij obliga-<marginalia>Officio in-|sistendi,|iuxta exi-|gentiam|negotior&#x0169;,|neque il-|lud ob|puncta|quædam|honoris|omittere.</marginalia>
tionibus, nec deserendi negotium, quod instat,
ob puncta iurisdictionis, aut præcedentiæ in
concursu cum aliis, de quibus nonnulla habet
Dom. Solorzanus citato loco. Id enim Regi valde
displicebit, patrimonium inquam suum ob hu-
jusmodi vanos prætextus ad tempus negligi, &
sic dispendiis exponi. In eo ergo euentu Prore-
gis iudicio standum, & Consilium Regium in-
formandum, vt quod expedierit statuatur. Quòd
si in caussa sit, in quâ Prorex iurisdictionem non
exercet, nec locus ille, quem vellet, tribuatur,
cedat cum exclamatione sui iuris, & sibi certò
persuadeat id Regi fore gratissimum, cùm, & tri-
bunal illud Regium etiam sit, nec Regia aucto-
ritas vllum in eiusmodi cessione detrimentum
patiatur. Sed iam punctum hoc à Rege decisum,
& Rationario præcedentia concessa respectu
eius, cum quo erat controuersia. Et vtinam illi<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0180.jpg/>
@@1@<SE180>Officialium minorum tribunalium obligationes. 161
<duolan 2><-P>tam essent de Regio patrimonio, quàm de suâ
auctoritate soliciti. Non esset autem in contro-
uersiâ aliquâ peccatum graue in concursu deesse,
expectato Concilii Regii decreto, si per aliquem
æquè benè posset talis functio sine vllo scilicet
Regii censûs detrimento, semel, aut iterum exer-
ceri. Aliàs peccatum erit graue cum restitutio-<marginalia>Quale inde|peccatum,|& restitu-|tionis onus.</marginalia>
nis obligatione ob damnum emergens, & etiam
partis salarii ob ministerium denegatum; cùm
excusatio ab illis adducta, leuis sit, vt vidimus, vn-
de eos nequit releuare. Quidquid profectò ho-
noris illis a Rege tribuitur, propter sui patrimo-
nij respectum tribui manifestum est. Plus ergo
patrimonii sui curam, quàm eorum honorem in-
tendit; quando vnum rationem medii habet,
alterum finis. Cùm ergo punctum aliquod ho-
noris occurrit, negari nequit quin Regii patri-
monii cura illi veniat præferenda; cùm præsertim
adeò parui momenti sit; pro quo ita certare, vt
ad suspensionem ministerij veniatur, nullâ caue-
tur lege. Quòd si magni momenti existimant,
& sibi penitus indecorum, officium dimit-
tant, erunt enim, qui cum eo onere libentis-
simè admittant: sicut dubio procul admitte-
rent ipsi, si ita cùm anxiè prætenderent, oblatum
fuisset.</P>
<P>  <absatz-nummer>9</absatz-nummer> Nona, circa coniugia: in quo quidem<marginalia>Circa con-|jugia con-|tra Regiam|dispositione&#x0303;|non contra-|henda.</marginalia>
non est ita rigidè cum eis actum, sicut cum Au-
ditoribus: tantùm enim prohibentur contrahere
cum filiabus, sororibus, aut coniunctis intra
quartum gradum; Officialium Regiorum, infe-
rioris inquam tribunalis, aut habentium curam
Regiæ Gazæ, de quâ apud Tribunalia dicta sint
rationem reddituri. Sicut è conuerso Regii Offi-
ciales nequeunt cum filiabus ant sororibus Ratio-
nalium maiorum per nuptias copulari. Quæ pro-
hibitio extenditur ad filios, & filias eorumdem
inter se: vt neque Rationalis filius Officialis filiæ,
aut filius Officialis filiæ Rationalis possint matri-
monio jungi, ni velint Officiis irremissibilis sen-
tentiæ executione priuari. Circa quod ea, quæ
de Auditoribus diximus Cap. 16. præcedentis Ti-
tuli consulenda: juxta eam enim partem, quâ
prohibitio vrget, idem est de præfatis asseren-
dum, sed quia in prohibitione horum aliqua spe-
cialia sunt, ea breuiter exponenda. Possunt Ra-
tionarii maiores coniugium inire intra districtum<marginalia>Quid circa|illa liceat.</marginalia>
jurisdictionis suæ, quod tamen Auditoribus de-
negatum, quia in illis ratio diuersa est: districtus
enim Audientiæ suos habet limites, extra quos
facilè est vxores dignas inuenire: at Rationalium
maiorum districtus amplissimus est, & totum re-
gnum comprehendit; vnde valde difficile illis esset
vxores aliunde sibi exportare.</P>
<P>  <absatz-nummer>10</absatz-nummer> Deinde cùm lex dicat sic: Porta presente<marginalia>Tenor pro-|hibitionis.</marginalia>
prohibo y defendo à los mis Contadores de quentas, que
al presente son, y adelante fueren de los dichos Tribuna-
les, el casarse conhilas, Hermanas ô deudas dentro del
quarto grado de los dichos oficiales de mi hazienda de las
capas de sus distritos, ni de personas, que tengan à cargo
hazienda Real, de que ayan de dar quenta en los dichos
Tribunales &c. Dubium esse potest quid voce illâ
Deudas intelligatur. Deudas enim communiter<marginalia>Deudas|quid in ea|designent.</marginalia>
dicimus se attinentes consanguinitate, aut affini-
tate, & videtur durum illam sic extendere, vt ne-
queat vnus aliquis ex dictis cum sobrinâ vxoris
alterius in quarto gradu sibi affini matrimonium<-P>@@

<-P>celebrare; cùm possit in quinto cum consangui-
neâ, quod vinculum strictius est, vnde hæredes
esse consanguinei ab intestato possunt vsque ad
decimum gradum, juxta ea, quæ adducit Dom.
Solorzanus Lib. 4. Cap. 7. num. 41. cùm tamen
affines neque in gradibus proximioribus tales
esse possint. Vnde vrgentior videtur esse ratio
consanguinitatis, quia sanguis juxta vulgare pro-
uerbium nostrum sine igne feruet. Videtur etiam
vox Deudas consanguineos præsertim designare,
& ita in lege p&#x0153;nali non est ad significationem
non ita propriam extendenda, juxta receptam de
legibus huiusmodi doctrinam, quòd obligatio
in illis minima esse debeat, & ita faciendam inter-<marginalia>Legis p&#x0153;-|nalis beni-|gna inter-|pretatio|facienda.</marginalia>
pretationem; quia non est inducenda obligatio
sine manifestâ ratione. Pro quo videri possunt
Emmanuel Rodericus Tomo 1. qq. regul. quæst. 11.
art. 6. vers. Prima regula, num. 2. P. Thomas San-
cius Lib. 1. de Matrimonio Disput. 9. numer. 11. P.
Salas Disput. 21. de legibus quæst. 3. vers. Octaua re-
gula. Sayrus in Claui regia lib. 3. cap. 8. Bonacina
Tomo 2. Disput. 1. Quæst. 1. Puncto 8. num. 18. qui,
& num. 19. & 20. magis in specie casus nostri lo-
quitur. P. Palaus Tom. 1. Tractat. 3. Disputat. 7.
Puncto 3. §. 3. & alii. Quæ quidem partem hanc
videntur verosimilem ostendere, vt, qui ita fecerit,
non debeat rigorem legis experiri. Sed quia res
est dubia, & judicium Regiorum Senatorum an-
ceps, non erit expediens periculo se priuationis
exponere, qui velit se in officio conseruare.</P>
<P>  <absatz-nummer>11</absatz-nummer> Prætereà, cùm prohibitio se extendat ad<marginalia>Cum Præ-|torum co-|gnatis vt|prohibea-|tur connu-|bium.</marginalia>
eos, qui Regii patrimonii partem aliquam con-
trectarint, de qua apud præfatos ministros reddi-
turi sint rationem, fit ex eo, cum Prætorum filia-
bus aut sororibus, consanguineisque non posse
contrahi matrimonium; quia illi Gazam Regiam
contrectant, & rationem sunt de illâ apud præ-
fatos reddituri. Redditâ autem, impedimentum
cessat, etiamsi credantur habituri officia alia cum
eadem cura, quia lex de præsenti loquitur, Que
tengan à cargo hazienda &c. si non etiam sint ratio-
nem reddituri in ipsis Tribunalibus, prohibitio
non vrget. Vnde cum filiabus, & sororibus Offi-<marginalia>Non sic Of-|ficialium|S. Crucia-|tæ.</marginalia>
cialium S. Cruciatæ, & è conuerso, connubia
celebrari possint; quia illi non reddunt rationem
in Tribunali, de quo loquimur. Et licet contin-
gat aliquem ex prædictis ministris in Tribunali
S. Cruciatæ aliquando interesse, vbi de Gaza
Regiâ agitur; cùm illud Tribunal non sit suum,
pro eo non extat prohibitio, cùm expressè dicat
lex, Que aian de dar quenta en los dichos Tribunales.
Vbi, & alia quæri possunt: sed cùm ex dictis ci-
tato Capit. 16. habeatur quod ad negotium con-
scientiæ spectat, in illis non est cur oporteat im-
morari.</P>
<Z><A+2>CAPVT II.</A+2></Z>
<negEZ><A+1>De Officialibus Regiis minorum Tri-
bunalium, & Primò circa munerum
acceptionem.</A+1></negEZ>
<P><absatz-nummer>12</absatz-nummer> <INI3>P</INI3>Ericulosæ plenum opus aleæ isti pertra-<marginalia>Officiali&#x0169;|minoris tri-|bunalis pe-|riculorum|officium, &</marginalia>
ctant, quia omnis Regia Gaza per
eorum transit manus, & ipsi arcarum
claues tenent, in quibus illa asseruatur. Est autem
viscosa pecunia, & ita cautissimos, & delicatissi-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0181.jpg/>
@@1@<SE181>162 Thesauri Indici Titulus V. Cap. III.
<duolan 2><-P>mos exigit tractatores. De illis ergo eadem di-<marginalia>illorum c&#x0169;|alijs com-|munes ob-|ligationes.</marginalia>
cenda, quæ de maioribus Rationariis dicta sunt
quantùm ad ea, in quibus eorum officia conue-
niunt, diligentiam inquam, sumptus, sententias,
commissiones, coniugia &c. Quoad munerum
autem acceptionem nihil expressum deprehendi,
licèt ordinationes Regias pro illis perlegerim. Et
ita generaliter loquendo non videtur illis prohi-
bita, quamuis de illâ, cùm aliquid ex Regio pa-
trimonio soluunt, quæstio à Doctoribus agite-
tur, si videlicet eo intuitu conferantur. Et id<marginalia>Cùm sol-|uunt nihil|possunt pro|eo accipere.</marginalia>
esse illicitum, & graue peccatum, communiter
Auctores tenent, quia ad solutionem talem sunt
in conscientiâ obligati, & pro huiusinodi exerci-
tio sui officij proprio salarium accipiunt: ergo
nequeunt quidquam vlterius accipere. Vide P.
Molinam Disput. 83. & Disput. 88. in principio.
& Cardinalem Lugo Disput. 37. de justitia n. 123.
Circa restitutionis autem obligationem dubium
esse potest. Circa quod censent aliqui illam non<marginalia>Circa obli-|gationem|restitutionis|quid sentiāt|Auctores.</marginalia>
extare quando munera gratis offeruntur, gratis
inquam; quia Officiales dicti nullam eo vsque
difficultatem in soluendo ostenderunt. Si vide-
licet eâ liberalitate eis dentur, quæ intra limites
donationis sit satis ad transferendum dominium,
& stare potest non solùm quando ex amicitiâ, &
gratitudine procedit, sed etiam, vt afficiatur Re-
gius minister ad benè negotium expediendum.
Sic P. Molina Disput. 88. citatâ, etiamsi lex adsit,
quâ id prohibeatur. Quod & sequitur P. Fra-
gosus Tomo 1. pag. 921. num. 4. & colligitur etiam
ex citandis statim, qui scilicet asserunt obligatio-
nem esse restituendi, quando Quæstores difficiles
se exhibent, & tergiuersantur sperantes se ali-
quid accepturos. Sic Nauarrus, P. Reginaldus, P.
Vasquez, & P. Rebellus, quos adducit & sequi-
tur Bonacina Disput. 1. de Restitutione, Quæst. 3.
Puncto 2. num. 7. Videntur ergo sentire talem
obligationem non esse quando Quæstores nul-
lam difficultatem præseferunt.</P>
<P>  <absatz-nummer>13</absatz-nummer> Sed ex omnium prædictorum mente vi-<marginalia>Extare illā|concludi-|tur.</marginalia>
detur dicendum ministros tales ad restitutionem
teneri: fatentur enim ad dominij translationem
in casu dicto eam rationem voluntarij requiri,
quæ gratuitam faciat, & ita propriam donatio-
nem; atqui talis non est: ergo non transfertur
dominium, & per consequens obligatio perstat
restitutionis faciendæ. Maior constat, & Minor
ostenditur: quia nullus nisi inuitus tribuit, non
tributurus, si sciret debit&#x0169; sibi opportunè soluen-
dum: ergo nō est ratio voluntarij ad translatione&#x0303;
dominii necessaria. Antecedens constat experien-
tiâ; vnde qui dato pretio solutione&#x0303; obtinent, Quę-
stores vocāt latrones. Ex quo est clara conseque&#x0303;-
tia: nam ex ratione quando est aliqua difficultas,
aut tergiuersatio, non est propria donatio, quia
tantùm est redemptio vexationis. Quòd si illa nō
apparet, cùm aliquid datur, timetur tame&#x0303; & de illâ
dubitatur, vnde ratio est eadem, quia idem est
fundamentum inuoluntarietatis. Vnde quod ait<marginalia>Vanus qui-|dam respe-|stus dona-|tionis ex-|clusus.</marginalia>
P. Molina de amicitiâ, & gratitudine, locum in
præsenti non habet, vt constat. Respectus autem
ille, vt afficiatur Regius minister ad negotium di-
ligenter expediendum, supponit equidem non
ita affectum: ergo redimit quis suam etiam in
eo vexationem. Quis enim actum agat, & benè
affectum, vt benè afficiatur pergat obtinere?<-P>@@

<-P>Non ergo loquitur citatus Auctor de tributo
munere, vt communiter contingit, juxta quod
est judicandum, sed de casu singulari, in quo quis
expressam eam habeat voluntatem donandi,
etiamsi lege prohibeatur, juxta quem non est
generaliter judicandum, sed juxta id, quod ordi-
nariè contingit, vt Auctores communiter docent.
P. Th. Sancius Tom. 1. Moralium consiliorum in fine.
Cardinalis Lugo Disput. 37. de justitia num. 109.
& in specie casûs nostri P. Vasquez Tractat. de Re-
stitutione Cap. 7. num. 40. ait quòd dum contrarium
non constat, semper est præsumenda violentia.
Ideò sententiam istam absolutè tenet Bartholo-
mæus de Medina in Instructione Hispana de Sacra-
mento P&#x0153;nitentiæ Pag. 223. §. 3. P. Rebellus parte
2. lib. 18. Quæst. 20. in fine, qui non benè citatur
à Bonacina pro eâ tantùm assertione, quâ velit
obligationem tantummodo restitutionis exstare
cùm se difficiles exhibent Quæstores; absolutè
enim loquitur, nec talem limitationem apponit,
sicut nec P. Vasquez videndus num. 38. & 39.
junctis iis, quæ habet num. 126. videant ergo
Officiales Regii inter quas sint angustias eorum
conscientiæ constitutæ.</P>
<Z><A+2>CAPVT III.</A+2></Z>
<negEZ><A+1>De negotiatione cum Regiâ pecuniâ,
& emptione eorum, quæ in subhasta-
tione venduntur.</A+1></negEZ>
<P><absatz-nummer>14</absatz-nummer> <INI3>I</INI3>Nquiri prætereà circa illos potest an<marginalia>Quæ vide&#x0303;-|tur osten-|dere licitā|esse negotia-|tionem c&#x0169;|Regiâ pe-|cuniâ.</marginalia>
possint cum Regiâ pecuniâ negotiari?
supponendo omnem ab illis securita-
tem adhibendam, ne vllo modo illa dispendium
aliquod patiatur; nam si periculum dispendii
sit, res extra omnem est controuersiam, quando-
quidem neque cum pecuniâ priuati cuiuspiam id
fieri potest. Quia verò dici potest grauem auda-
ciam videri pecuniam ex Regiis arcis extrahi ad
negotiandum cum eâ, & lege prohibitum sub p&#x0153;-
nis grauissimis, de quibus Ordinat. 7. id tem-
perari potest, si non extrahatur, sed cùm inclu-
dendâ adducitur, extra illas relinquatur, fide ac-
ceptionis afferentibus datâ. In quo quidem, si
addatur hoc etiam lege prohibitum, vt videri po-
test apud D. Solorzanum in Politicâ pag. 1026.
§. Y por traer. & in citata ordinatione. Occurri potest
legem illam in præsumptione fundari, periculi
inquam dispendii; quod si cesset, obligatio ces-
sabit, juxta communem sententiam de legibus in
præsumptione fundatis, de quo non semel di-
ctum. Nihilominus dicendum est in eo grauiter<marginalia>Contrari&#x0169;|statuitur.</marginalia>
peccare: cuius ratio est manifesta; quia est vsus
pecuniæ inuito Domino: voluntas enim Regis
satis in legibus expressè habetur, tum juris com-
munis, de quibus P. Fragosus suprà num. 3. tum
Regni, de quibus dictum. Licèt autem hoc ita
sit, lucrum ex tali negotiatione proueniens sibi
possunt retinere, quia est fructus industriæ, &
non naturalis, aut mixtus. Quod quidem juxta<marginalia>Luerari|tamen sibi.</marginalia>
communem doctrinam procedit, quæ id in fure
etiam admittit. Pro quo videantur Bonacina
Disput. 1. de Restitutione, Quæst. 3. Puncto vlt. §. 2.
in principio. P. Lessius Lib. 2. Cap. 12. Dub. 17.
Cardinalis Toletus Lib. 5. Cap. 35. P. Gaspar Hur-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0182.jpg/>
@@1@<SE182>Officiales cum Regia pecunia non posse negotiari. 163
<duolan 2><-P>tadus Disput. 6. Difficult. 6. & quotquot de Resti-
tutione agunt, aut speciali tractatione, aut de ju-
stitiâ & jure disputantes.</P>
<P>  <absatz-nummer>15</absatz-nummer> Ad id autem, quod de præsumptione<marginalia>Leges pro-|hibentes nō|fundari in|præsum-|ptione.</marginalia>
dicebatur, negandum est quod assumitur:
licèt enim periculum nullum dispendij sit;
non vult tamen Rex patrimonium suum ne-
gotiationibus suorum Officialium deseruire,
quando neque Rex ipse illas in suam vult vtili-
tatem institui: sed illos suo officio diligenter
incumbere, neque ad alia distrahi, ex quibus sui
patrimonij cura negligatur. Et vt demus in præ-<marginalia>Vel præ-|sumptione&#x0303;|numquam|cessare.</marginalia>
sumptione fundari: talis præsumptio numquàm
cessat; licèt in hoc aut illo periculum non sit:
quod tamen non ita contingit, cùm contrarium
experientia comprobarit: est tamen periculum
in eo, quòd exemplum huius sequetur alter, &
illius alius; & sic grauia dispendia Regium patri-
monium perpetietur. Quando autem præsum-
ptio non est tantùm facti, sed periculi, quod
communiter euenit, non currit doctrina illa de
præsumptione, vt cum P. Suario, P. Salas, Bona-
cinâ, & Basilio Legionensi docet P. Palaus Tomo
1. Tractat. 3. Disput. 1. Puncto 8. num. 13. Ex quo
infert cum eodem Basilio obligare in Religione<marginalia>Sicut in|præcepto nō|intrandi|Religiosa|cubicula.</marginalia>
præceptum non intrandi in aliena cubicula, et-
iamsi in speciali huius ingressu nullum sit incon-
ueniens; quia generaliter illa esse solent, & iuxta
generalem experientiam leges & præcepta ferun-
tur. Sed quia erit fortè aliquis, qui hoc penitus
non admittat, in casu nostro addendum non so-
lùm communiter accidere id, quod lex præsumit,
sed semper esse periculum, ob rationem dictam:
& ita circa id omnes debent conuenire. Sin
minùs vix erit lex vlla, quæ vim habeat, quia
omnes ad præsumptiones reuocari possunt, & ita
earum efficacia prorsus eneruari.</P>
<P>  <absatz-nummer>16</absatz-nummer> Habent item prohibitionem expressam<marginalia>Prohibitio|emendi quæ|ex bonis|Regijs sub|hastâ ven-|duntur.</marginalia>
non emendi sibi aliquid eorum, quæ ad Regium
patrimonium spectant ob confiscationem, aut
aliter, & subhastatione venduntur. Circa quod
etiam grauis extat prohibitio pro Rationalibus
maioribus, vt patet ex eorum Ordinatione 49. in-
ter priores, vbi & omnis illis contractatio pro-
hibetur. Et non videtur negari posse quin gra-<marginalia>Quando|obligationis|restitutio|ex impedi-|tione lici-|tantium.</marginalia>
uiter peccent, & ad restitutionem teneantur, si
aliquem submittant, qui suo nomine emat, & per
eum, aut per seipsum emptores impediat alios
maius daturos pretium, vt ipse viliori possit obti-
nere. Licèt enim aliquorum sententia sit id esse
licitum: de quo Diana Parte 1. Tractat. 8. Resol.
76. & nos aliàs, scilicet Titulo præced. num. 43. &
seqq. quia dummodò pretium justum sit, licèt in-
fimum, quod ex eo minùs habet rei Dominus,
fructus industriæ ac diligentiæ est. In Regiis ta-
men Officialibus res aliter se habet; quia tenen-
tur Regium patrimonium ita administrare, vt
eiusdem vtilitati, non propriæ, consulant: idque
non solùm ex fidelitate, sed etiam ex justitiâ
commutatiuâ, quia sunt ministri salariati, & ma-
nifestum est Regiam voluntatem esse, vt ea, quæ
ad se spectant, commodiori sibi vendantur pretio,
sicut & quiuis alius rei Dominus, cùm eam ven-
dendam alicui tradit, qui absque dubio ad resti-
tutionem tenetur, si cùm possit maiori pretio
vendere, viliori vendat. Pro quo est L. Diligen-
ter. D. Mandati. Et videri potest Bonacina Disput.<-P>@@

<-P>1. de Restitutione, Quæst. 2. Puncto 6. num. 13. vbi
alios, & omnes quidem è Societate, adducit Au-
ctores. Videantur dicta citato loco.</P>
<Z><A+2>CAPVT IV.</A+2></Z>
<negEZ><A+1>Duæ aliæ obligationes. Et difficultas
specialis circa earum vnam, cùm jus-
sio Proregis vrget.</A+1></negEZ>
<P><absatz-nummer>17</absatz-nummer> <INI3>A</INI3>Liâ etiam prohibitione cauetur, ne<marginalia>Obligatio|soluendi in|pecuniâ|militibus.</marginalia>
militum stipendia alio quàm pecu-
niâ soluant, de quâ, sicut & de præ-
cedenti, Dom. Solorzanus Pag. & §. citatis num.
14. Et verò non sine vrgenti ratione: nam cum
ingenti miserorum incommodo mercimonium
exercent, & auidis stipendii res, quo volunt
pretio, ingerunt, Deo, Regi, Reipublicæ multi-
pliciter infideles. Vbi & præter graue peccatum
obligatio est restitutionis aperta, quandoquidem
stipendiarii tales detrimenta pretio æstimabilia
patiuntur inuiti, & tolerant; vt suam redimant
vexationem. Vbi quidem non fit satis, si id,<marginalia>Obligatio|restitutio-|nis ex trās-|gressione.</marginalia>
quod de pretio est auctum, tribuatur: vt si lin-
teum sex regalibus emptum, iuxta octo æstima-
tionem datum sit, ad constituendam æqualitatem
tribuantur duo: potest enim contingere vt plus
aliquid debeatur. Si enim miles non ita indige-
bat linteo, & illud viliori pretio, vt aliud magis
sibi necessarium compararet, vendidit; totum illud
compensandum est detrimentum. Si cùm debe-
ret soluere pecuniam, pro quo stipendium spera-
bat, eâ non acceptâ, aliquod à creditore illi gra-
uamen illatum: pro illo etiam facienda satisfa-
ctio, & sic pro aliis, quæ juxta rerum circumstan-
tias consideranda, quando huiusmodi homines
de componendâ conscientiâ per misericordiam
Dei magnam pertractarint.</P>
<P>  <absatz-nummer>18</absatz-nummer> Nequeunt insuper pro quacumque,<marginalia>Pecunias|nō posse ex-|trahere, nisi|ex præcepto|superioris,|in quac&#x0169;-|que necessi-|tate: Ex|quo resti-|tutionis o-|nus.</marginalia>
etiam publicâ, necessitate pecunias extrahere, nisi
ex præcepto eius, qui jubere potest. L. Sciant ju-
dices. C. de his, quæ ex publica collatione illata sunt,
Lib. 10. & alibi. Pro quo P. Fragosus Tomo 1.
pag. 921. num. 3. Vnde & in eo grauiter peccant,
cum restitutionis onere: neque enim illi partem
aliquam Gubernationis habent in Republicâ, vt
ad id, quod occurrit, ærarium debeant suo ar-
bitrio Regium aperire. Circa quod sunt leges
Indicæ statuentes quando & quomodo pro ne-
cessariis sumptibus Regia debeat pecunia contri-
bui. Illud autem specialis quæstionis est, an suffi-
ciat Proregis mandatum, quando ad sumptus est
extraordinarios, & non lege designatos. Et non<marginalia>Proregis|mandato|quomodo|obluctan-|dum: &|quâ distin-|ctione D,|Solorzanus|vtatur.</marginalia>
sufficere quodcumque, sed vrgens, post factas à
Regiis Officialibus instantias, vt forma in hoc
statuta seruetur, pro quo & ad Regiam Audien-
tiam prouocatum. Doctè resoluit Dom. Solor-
zanus in Politicâ Pag. 1027. §. Pero sin embargo,
& seqq. Vbi tamen cum distinctione loquitur.
Quoad criminalem scilicet causam non vrgen-
dos: quoad ciuilem autem secùs: & ita ad sol-
uendum obligandos: quia id erga Regias pecu-
nias neglexerunt facere, quod verosimile est fa-
cturos erga suas. Iuxta quam regulam omnes
eos, qui facultates alienas administrant, se gerere
in eorum tuitione debere, plures probant Textus<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0183.jpg/>
@@1@<SE183>164 Thesauri Indici Titulus V. Cap. V. & VI.
<duolan 2><-P>& Doctores ab eodem adducti. Si ergo pecu-
niam propriam non ita facilè traderent, iubente
Prorege: neque alienam, & maximè Regiam,
tradere debuerunt. Quin etiam quòd Principis
mandatum non exculat, quando est notoriè in-
iustum, & ita illi debuit reluctari. Nec timor,
qui allegari potest, est cadens in constantem vi-
rum, sed vanus: Prorex enim non potest excan-
descere ex adeò iustâ petitione ad Regis serui-
tium spectante, qui & pro sui officij dignitate,
fidelis ministri debet obseruantiam collaudare.
Vnde & in facti contingentiâ sic contra quem-
dam iudicatum affirmat Paulus de Castro in l. 1.
D. de iudiciis. Præterquàm quòd Officiarij publi-
ci non solùm possunt conueniri ex dolo & latâ
culpâ, sed etiam ex leui, & leuissimâ, vt post alios
resoluit Menochius Lib. 3. Consilio 246. num. 61.
In præsenti autem casu videtur euidens culpam
inueniri, quando pro obseruatione legum vr-
gentiff$unclearimarum aliquod non adhibetur obstacu-
lum ab iis, quibus earum obseruatio præsertim
commendatur.</P>
<P>  <absatz-nummer>19</absatz-nummer> Sic vir ille doctissimus, qui tamen alios
ex Collegio aliter censuisse testatur; omnino ab-<marginalia>Contra|illum sen-|tiunt alij|obedien-|tem peni-|tus absol-|uentes.</marginalia>
soluentes eum, qui iussioni est Proregis obsecu-
tus. Et quidem rationes adductæ aliquod Offi-
cialium peccatum ostendunt, quod & tandem
citatus Auctor esse fatetur, & rationibus præfa-
tis euinci; licèt id, quod ad ciuilem obligationem
spectat, præcipuè probare contendat. Potest
autem sententia vtraque in concordiam redigi, si<marginalia>Distinctio-|ne alia vi-|detur quæ-|stio com-|poni.</marginalia>
dicamus peccare grauiter Officialem, qui Prore-
gi non resistit eâ, quâ debet, reuerentiâ, si ille
talis indolis sit, cui protestationes tales possint se-
curè proponi. Tunc enim statim annuere iu-
benti, & sic gratiam eius aucupari cùm leges
grauiter vrgeant, non sine graui peccato stabit;
immò & restitutionis suberit obligatio, ob ma-
lam administrationem: vt aperiant illi oculos, vi-
deantque caudata hæc crimina multùm esse for-
midanda. Si autem Prorex vir duro ingenio sit,
& qui impatienter ferat sibi non protinus obe-
diri; obediat Officialis, si nolit indignationem
experiri eius: id enim facere sine peccato potest,
iuxta communem doctrinam Scriptorum, dicen-
tium teneri quidem ad vitanda damna sub mor-
tali, qui administrationem ex officio suscepit, &
obligari ad restitutionem, si secus accidat: id ta-
men non sic habere, quando tale quid sine suo
notabili damno præstare nequit. Pro quo videri
potest Bonacina Tomo 2. Disput. 1. de Restitutione.
Quæst. 2. Puncto 11. num. 5. P. Lessius lib. 2. Cap.
13. num. 69. 70. & 71. & alij apud ipsos. Esse<marginalia>Indignatio|Principis|damnum|notabile|ex quo ex-|cusatio.</marginalia>
autem damnum notabile indignationem Prore-
gis, sicut & generaliter Principis, in eo, qui cum
ipso frequenter est acturus, & qui adeò inferio-
ris conditionis habetur; non videtur posse dubi-
tari. Quod ex receptâ aliâ doctrinâ confirmari
potest asserentium militem non posse stationem
deserere, aut arcem tradere non defensam, et-
iam cum periculo vitæ, eò quòd stipendio con-
ductus sit ad huiusmodi opus vitæ periculosum:
addunt tamen hoc ita intelligendum, si speret fo-<marginalia>Robur ex|desperato|profectu|resistentiæ.</marginalia>
re, vt defendendo stationem, aut tuendo arcem,
præualeat contra hostem: hac verò spe sublatâ
non tenetur certæ morti se exponere, nam id
frustrà esset. Sic ex P. Molina. & P. Filliucio,<-P>@@

<-P>aliisque Bonacina suprà. num. 4. Atqui in casu
nostro idem accidit, licet enim Officialis resi-
stat, Prorex id est executurus: quod iubet ergo
sublatâ spe profectûs in resistentia, frustranea
illa erit, & ita pro eo obligatio nulla.</P>
<Z><A+2>CAPVT V.</A+2>
<A+1>Obligationes aliæ. Et de vitiatâ pecu-
nia damnabile lucrum expunctum.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>20</absatz-nummer> <INI3>S</INI3>Vnt prætereà obligationes aliæ, quæ<marginalia>Quæ non|liceant Of-|ficialibus|dictis.</marginalia>
communes sunt iis, qui aliorum sub-
stantiam administrant, & videntur
ad solos bonorum dominos pertinere, vt mutua-
re, remissionem debitorum facere, tempus sol-
uendi prorogare, compositionem facere, ex-
pensas in recuperatione debitorum factas indul-
gere, vitiatam aliquomodo pecuniam admittere:
circa quæ esse dubium nequit, nisi in solutionis
terminis prorogandis: quia esse aliquando talis
rerum concursus potest, vt illos prorogando,
vtiliùs Regio patrimonio consulatur. Si autem
sterilitas, aut calamitas grauis occurrat, non spe-
ctat ad eos facienda remissio, sed ad supremos<marginalia>Sterilitatis|tempore|quia fa-|cturi.</marginalia>
Magistratus, de quo dictum Titulo 1. Cap. 17.
nisi fortè in loco aliquo calamitas vrgeat, vnde
non possit ad Magistratus supremos recursus ha-
beri. Indulgeatur ergo miseris, quibus c&#x0153;lum
& terra videntur aduersari: à talibus enim solas
lachrymas exigit, qui; quod non inuenitur, im-
ponit: vt à Cassiodoro dictum Lib. 12. 26.</P>
<P>  <absatz-nummer>21</absatz-nummer> Et quia de vitiatâ pecuniâ sermo incidit,<marginalia>Quorum-|dam illo-|rum infi-|delitas in-|trusione|vitiatæ pe-|cuniæ.</marginalia>
cuius damna ex fabrefactione & mutatione in-
numera his annis, non Indiæ modò, sed vniuer-
sus ferè est orbis expertus: illud hoc loco com-
memoratione quidem non dignum, nisi ad con-
demnationem, adnotasse præstabit. Monetam
quidem optimam ex Regiis iuribus in arcas eius
illatam; sed ab aliquibus ad soluenda stipendia
eductam, aliâ vitiatâ mutatam, & pauperum
dispendiis Regios aliquos ministros incrassatos.
Quod cùm fit, non iam hoc lucrari est, sed sub
aperto sole latrocinia perpetrare. Quid si ij, qui-
bus ex Regia pietate indultum est, vt primam
post mutationis Edicta solutionem iurium Re-
giorum vitiatâ pecuniâ facere possent, ad puram
& legitimam adigantur: & tamen illata pro vi-
tiata mutetur, & hæc Regiis arcis inferatur, pu-
ra & legitima, non iam à Regiis, sed Satanæ mi-
nistris imbursata? Quid ad hæc dicam nescio,
nisi quòd ad hæc auaritiæ portenta erubescere
debemus, & Dei exemplare iudicium contra
eadem implorare. Quando enim hi resti-
tuent, qui deuorant plebem Christi sicut escam panis?
Quòd si non restituant, quæ spes salutis, stante
inconcussæ veritatis regulâ 4. in 6. Peccatum non
dimittitur, nisi restituatur ablatum?</P>
<Z><A+2>CAPVT VI.</A+2>
<A+1>De Officialibus ad iura Regia curanda
in portubus deputatis.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>22</absatz-nummer> <INI3>P</INI3>Ræter obligationes Officialibus om-<marginalia>Portuensis|Officialis|munus, &|qualis in</marginalia>
nibus communes aliquæ sunt qui-
busdam peculiares, eò quòd speciale<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0184.jpg/>
@@1@<SE184>Officialium minorum tribunalium obligationes. 165
<duolan 2><-P>ministerium consequantur. Solet namque ex iis
vnus in portu residere inspecturus quæ adue-<marginalia>eo soleat à|mercatori-|bus indul-|gentia col-|laudari.</marginalia>
huntur & extrahuntur, & iura Regia collectu-
rus. Et in talibus grauissima esse mercatoribus
indulgentia solet, dum plura dissimulant simpli-
ci eorum testimonio contenti, qui & plura sup-
primunt, & merces pro mercibus referunt; quia
inæqualia pro diuersis earum generibus sunt ve-
ctigalia decreta. Cùm enim publicè exponi ne-
queant, sed arcis, aut rudioribus pannis vel lin-
teis inclusæ accuratè consutis, dispici primo ne-
quit aspectu quod fertur occultum; sed dicto
mercatoris adhibetur fides, cum adminiculo for-
mæ; quæ infarcimentis mercium solet pro ea-
rum diuersitate etiam applicari. Sed certè me-
diocri diligentiâ explorari omnia possent, sicut
& numerus infarcimentorum & arcarum, quo
& minor affirmari solitus quàm re ipsa sit. Et in
his Officialis Regij benignitas collaudatur, qui
bonum; vt dicitur, pasagium facit, exactissimis
aliis communi odio prægrauatis. Verùm iis vi-
detur dicturus Rex, quod quidam aliàs: Non
mihi placet ista charitas. Neque ego inuenio vnde
iustificari illa possit, nisi ex voluntatis Regiæ be-<marginalia>Vnde iusti-|ficari pos-|sit, quod|tamen non|probatur.</marginalia>
nignâ interpretatione: de quâ ipsis constet, quia
sic vbique seruatur, sciente illo, nec volente va-
sallos suos in vectigalium exactionibus scrupu-
losâ inquisitione grauari. Sed mediocris quidem
scrupulosa non est; nec video quomodo possit
prædictis de huiusmodi Regis voluntate consta-
re, à Rege ipso adeò remotis, & negligentiam
circa hoc non leuiter punituro. Si prætereà acce-
dant munera, ex quibus euidens fit in hoc nul-
lum boni publici respectum haberi, sed auaritiæ
imperio potiùs quàm Regiæ voluntati mini-
strari.</P>
<P>  <absatz-nummer>23</absatz-nummer> Et Auctores quidem de hoc agentes, ne-
gligentiam istam, aut dissimulationem vno ore<marginalia>Negligen-|tia & dis-|simulatio|ab Aucto-|ribus con-|demnatur,|cum resti-|tutionis o-|bligatione,|vnde vr-|gentur præ-|dicta.</marginalia>
condemnant, & cum restitutionis obligatione.
Pro quo videri possunt Bonacina Tomo 2. Disput.
1. de Restitutione Quæst. 2. Puncto 11. num. 11.
apud quem Sayrus P. Azor, P. Vasquez, Sa-
lon, Aragon, P. Rebellus, P. Molina, P. Lessius,
P. Reginaldus. Quibus addendi P. Gaspar Hur-
tadus Disput. 5. de Restitutione Difficult. 10. ex com-
muni, vt ipse ait, Doctorum consensu locutus.
Cardinalis Lugo Disput. 37. de Iustitia num. 101.
P. Dicastillus Lib. 2. de eadem Tract. 2. Disput. 4.
num. 188. P. Fagundez Tomo 2. in Decalogum Lib.
8. Cap. 5. num. 6. & 7. P. Fragosus Tomo 1. pag.
522. num. 95. Cardinalis Toletus Lib. 5. Cap. 21.
num. 2. Syluius 2. 2. quæst. 62. art. 7. de muto, Bas-
sæus V. Restitutio 3. num. 17. Pharaonius Tract. 2.
Seßione 2. Casu 16. Diana Parte 3. Tract. 5. Reso-
lut. 54. & Parte 11. Tract. 6. Resolut. 18. cum
citatis ab eo, qui aut obligationem etiam ad re-
stitutionem p&#x0153;næ incumbere affirmant, non
quia p&#x0153;na est, sed quia damnum: vel si id de p&#x0153;-
nâ non admittunt, de damno fatentur: quia cu-
stodes vectigalium non constituuntur, vt Prin-
cipes mulctis ditentur, sed ad damna euitanda: ad
damna ergo, & non ad p&#x0153;nas tenentur. Non
videntur ergo Officiales dicti tutum conscientiæ
habere perfugium.</P>
<P>  <absatz-nummer>24</absatz-nummer> Nihilominùs quia viri aliàs Christiani,<marginalia>Praxis ta-|men præ-|dictorum</marginalia>
& Regij seruitij zelatores non frigidi, eam non
rarò praxim amplectuntur, non penitus dam-<-P>@@

<-P>nandi, si vsum talium se dicant amplecti, quem<marginalia>probabili-|ter defen-|ditur.</marginalia>
mercatores bonâ præditi conscientiâ laudant,
non laudaturi, si in eo manifestam iniustitiam
deprehenderent: vt non laudant eos, qui, vt com-
modè negotia expediant, muneribus volunt per-
moueri: potest tamen talis praxis in eo fundari,
quòd eo modo meliùs Regio patrimonio con-
sulunt: si enim rigidi inquisitores existerent, mer-
catores varias tentarent vias ad Regia vectigalia
defraudanda, easque inuenirent: quia ad huius-
modi occultationes plures suppetunt administri.
Iuxta quod P. Lessius verb. Restitutio Casu 15.
Regium Thesaurarium excusat à delatione. Cùm
aliàs propter varias Doctorum sententias circa
obligationem ad vectigalium solutionem, se ad
ea soluenda obligatos non esse communiter ar-
bitrentur. Pro quo singulariter pugnat Lu-<marginalia>Discursus|Ludouici|Beiæ pro|de obliga-|tione sol-|uendi ve-|ctigalia in|foro con-|scientiæ.</marginalia>
douicus de Beia Parte 1. Casu 13. cuius doctrina
hîc applicari potest; quòd scilicet consuetudo
interpretatur animum legislatoris: ipsi autem
Principes sciunt homines consueuisse gabellas
defraudare, nec sibi à Confessoribus fieri scrupu-
lum de restitutione: cùm omnes ferè gabellæ
quoad quantitatem & qualitatem sint dubiæ da-
ri iustè: in pari autem turpitudinis caussà potior
est conditio possidentis Syluester V. Gabella 3. §. 14.
Ad hunc modum cùm sciant Principes Officiales<marginalia>Casui præ-|senti ap-|plicatur.</marginalia>
suos hæc non ignorare, & eos vtiles suâ electio-
ne testentur, si iuxta id agant, quod diximus,
non est credendum eos velle ad maiorem dili-
gentiam obligare. Quando autem munera inter-
ueniunt, iam Ministri tales non sunt, quales suâ
electione Princeps æstimauit: vnde incredibile
est eorum voluntatem esse eamdem, quæ circa
alios. Et ita licèt obligare ampliùs mercatores
nolit, quàm generaliter obligati sint; Officiales
tamen vult totum grauaminis pondus iniuncti
subire: & ita ad compensationem damni ex in-
tegro constringere, ne ex turpitudine suâ lucrum
se gaudeant reportasse. Quæ quidem verosimi-
liter dicta velim; aliorum meliùs sentientium
iudicio corrigenda. Quæ & dicta sint de Officia-
libus alijs in portubus constitutis: quorum aliqui
nullo Regij patrimonij cōmodo, aut publici sta-
tûs vtilitate; sed maiori sorte, si tamen fortè dis-
pendio, proximis sunt annis multiplicati super
numerum, vt rerum istarum experientissimi
passim proloquuntur. Vide infrà num. 55. & 123.</P>
<P>  <absatz-nummer>25</absatz-nummer> Circa Prouisorem, eum scilicet, qui pro<marginalia>Prouisori|pro ali-|mentis Re-|giorum|ministro-|rum, quæ|obseruan-|da. Et Pri-|mòde e-|mente vi-|liori pretio.</marginalia>
Ministris Regiæ classis, & aliis maritimis Officia-
libus alimenta comparat, seruat & opportunè
distribuenda curat, obseruanda ista. Primò, illum
grauiter peccare si vili emat pretio, non sine vio-
lentiâ aliqua, & quasi id, quòd minus habetur
pretij, sit fructus industriæ, eam sibi partem re-
tinet, quæ emenda essent, si quiuis alius emptor
accessisset: venditor enim, etsi infimo vendere
pretio posset, non nisi medio vendere destina-
rat. Et certè si pretium minus infimo fuit, de o-
bligatione restitutionis nequit dubitari. Si autem
infimum; neque etiam tunc sibi, quod medie-
tatem facit, potest acquirere, quia violentia
interfuit, quæ inuoluntariam fecit venditionem:
vt est Doctorum omnium consensione certissi-
mum. Quòd si vis abfuit, & bono modo res
acta est, ea certè industria debita est ratione of-
ficij: debet enim ita illud in vtilitatem Regis ex-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0185.jpg/>
@@1@<SE185>166 Thesauri Indici Titulus V. Cap. VII.
<duolan 2><-P>ercere, vt non minùs Regium patrimonium cu-
ret, ac curaret suum: omnes autem minori, quo
possunt, pretio res sibi student obtinere. Quâ
ratione teneri ad restitutionem, qui iussus aut
rogatus rem aliquam emere, quam cùm posset
ab vno pro triginta, quæsiuit alium, à quo eam<marginalia>Sic emens|mandato|alicuius|nihil potest|retinere.</marginalia>
pro viginti accepit, affirmant P. Molina, P. A-
zor, & P. Reginaldus, quos adducit & sequitur
Bonacina Tomo 2. Disput. 2. de Restitutione Quæst.
2. Puncto 6. num. 14. Quia scilicet debuit rem
sibi commissam gerere vtilitate mandantis in-
spectâ.</P>
<P>  <absatz-nummer>26</absatz-nummer> Secundò, Onus lethale conscientiæ su-<marginalia>Secundò de|obtrudente|res proprias|pretio ma-|iori.</marginalia>
pra se tollit, si ipse aut ex fundo proprio colle-
ctas fruges, aut per negotiationem obtentas, pre-
tio sibi commodo vendat Regi, sub alieno Capi-
te, cùm illæ minori pretio æquè bonæ haberi
possent. Quod quidem ratio dudum adducta
confirmat: debuit enim vtiliter Regium tractare
negotium, & non suæ vtilitati seruire. Et idem
est si amico emat maiori pretio in eius gratiam:
omnis enim huiusmodi gratia ingrata est Regi,
cuius & gratia & vtilitas omnibus est aliis, dum
illius negotium agitur, præferenda. Similiterque
dicendum ratio eadem conuincit, si in amici gra-
tiam fruges vitiatæ aut peioris conditionis e-
mentur non minori pretio, quàm aliæ meliores,
quæ possent facilè comportari. Vbi dubium es-<marginalia>Singularis|circa re-|stitutionem|difficultas.</marginalia>
se potest cui sit restitutio facienda: an scilicet Re-
gi, an verò Officialibus, quibus talia sunt ali-
menta distributa. Et videtur dicendum quod si
in vsu erat meliora alimenta præbere, restitutio
est Officialibus facienda: illi enim suo sunt com-
modo, pretio æstimabili, defraudati. Si autem
in vsu non erat, sed viliora dari solita, restituen-
dum Regi, cuius est patrimonio damnum illa-
tum.</P>
<P>  <absatz-nummer>27</absatz-nummer> Tertiò. Prædicta procedunt quando in<marginalia>Tertiò, ob|difficulta-|tem solu-|tionis pre-|tium au-|gendum.</marginalia>
solutione nulla est futura difficultas: quia verò
communiter illa est, & quidem non parua; res,
quæ emuntur, maiori debent pretio emi, iuxta
receptam doctrinam in materiâ emptionis &
venditionis. Licet enim vsura sit vendere maiori
pretio ob dilatam solutionem: id tamen fallit
quando in soluendo futura est difficultas: & mul-
tò magis quando faciendæ sunt expensæ à vendi-
tore. Pro quo P. Lessius Lib. 2. Cap. 21. n. 54.
alios adducens. Et Bonacina suprà Disputat. 3.
Quæst. 2. Puncto 4. n. 17. §. Ex quo fit, apud quem
& alij. Et hinc est Regios Officiales grauiter<marginalia>Propter il-|lam quo-|modo Offi-|ciales gra-|uiter pec-|cant cum|onere resti-|tutionis.</marginalia>
peccare solutionem difficilem reddentes, quia
videlicet in caussa sunt, vt res cariùs emuntur
propter huiusmodi difficultatem: vnde & ad re-
stitutionem tenentur. Quod benè adnotat Pater
Fragosus Tomo 1. pag. 922. num. 8.</P>
<Z><A+2>CAPVT VII.</A+2></Z>
<negEZ><A+1>Quomodo vnus Regius Officialis pro
aliorum delictis in conscientiæ foro
teneatur.</A+1></negEZ>
<P><absatz-nummer>28</absatz-nummer> <INI3>T</INI3>Eneri absolutè, non minùs quàm<marginalia>Quemlibet|Officialem|pro aliorum|delictis o-</marginalia>
ob proprium, probat Dom. So-
lorzanus in Politicâ pag. 1024. §. Y
porque & seqq. ex eo quòd in praxi ita receptum<-P>@@

<-P>est, & ex naturâ sequitur talium officiorum. Cùm<marginalia>bligari, v$unclear|probat|Dom. So-|lorzanus.</marginalia>
enim nihil disponi circa Regias arcas possit, in
quo omnes non interueniunt, omnes certè in
delicto participant. Pro quo bonos producit
Auctores, & ad fideiussores extendit. In casûs
autem contingentiâ, de quo specialiter agit, vi-
detur contrarium resoluere, aut contradictione<marginalia>Circa fi-|deiussores|non vide-|tur eius|sibi conita-|re doctrina.</marginalia>
aliquâ laborare. Ait enim fideiussorem, qui Li-
mæ pro Officiali soluerat id, quod ex Regiis ar-
cis deficiebat, lastum contra fideiussores Offi-
cialium aliorum in Audientia petiisse, se tamen
denegandum iudicasse, ob doctrinam quorum-
dam Doctorum, quos ibidem adducit dicendum,
cùm quis ob dolum proprium, vel vt fideiussor
dolosi talis conuenitur, non gaudere beneficio
diuisionis neque omnes illi cedendas actiones.
Iuxta hoc ergo fideiussores non sunt indiuiduè
obligati. Et prętereà, si vnus conueniri specialiter
pro suo delicto potest, quia circa Regias arcas
delinquere sine aliis potuit: ergo non benè de-
ducitur communis obligatio ex eo quòd vnus ni-
hil agere queat circa arcas Regias sine aliorum
assistentiâ. Vbi non videtur dici posse Officiales
Collegas infirmitate aut aliter impeditos, non
adfuisse, & ita delictum vnius tantùm esse po-
tuisse. Cùm enim impedimenta ista deberent esse
manifesta, ideò vnus tantùm condemnatus, stul-
tè à fideiussore lastum contra fideiussores alios
esset postulatum, cùm de illo dubium esse non
posset. Et licet multa inconsideratè petantur ab
iis, qui se iniustè grauatos dolent: in casu præ-
senti id non habet locum, quia circa petitionem
talem Aduocati peritia laborauit, actorum no-
titiâ plenè instructi. Quid ad hæc? Iam dico,</P>
<P>  <absatz-nummer>29.</absatz-nummer> Resolutio Dom. Solorzani pro rele-<marginalia>Admitten-|dam gene-|raliter quo-|ad illorum|releuatio-|nem, quan-|do delict&#x0169;|non est|commune.</marginalia>
uandis fideiussoribus optima est, eam tamen
non in casu tantùm prædicto currere, sed quando
delictum omnibus est Officialibus commune, seu
tale præsumitur, verosimilius haberi debet: du-
rissimum namque onus est, quod nullus, qui fi-
deiubet, sibi arbitratur imponere. Cùm enim
vix sit, qui pro vno fideiubere velit, & præser-
tim in Regiis Officialibus, quorum frequenter
sunt exitus infelices ob summum in recuperando
rigorem ea, quæ illi parùm Regi fideles insum-
pserunt: quomodo inueniri queat, qui pro om-
nibus velit onus importabile sustinere? Cùm
ergo fideiussionis obligationem subeant, non
est vltra eorum verba, quæ intentionem indicant,
extendenda. Vnde & praxis non videtur iustifi-
cata, cùm nulla talis sit, quæ grauet inuitos,<marginalia>Praxim|circa hoc|non vide&#x0303;ri|iustifica-|tam.</marginalia>
quancto actio, circa quam grauamen tendit, om-
nino voluntarios prærequirit. Quemadmodum
iustificata non esset praxis, si ex eo quòd aliquis
fideiussor sit, vxorem ad soluendum in eius de-
fectum obligaret, quia tunc fideiussio esset in-
uoluntaria. Est autem receptissimus Canon, ne-
minem vltra intentionem obligari: & intentio
est verosimiliter explicanda, vt ex variis Texti-
bus ostendit Glossa circa regulam iuris 81. in Sex-
to. Vbi & regula traditur ad dignoscendum
quando est intentio verosimiliter coniicienda; &
inter alia dicitur illam non esse, quando dura
obligatio redderetur: quod nostro in casu con-
tingit. Et non omnem praxim iustificatam esse,
constat ex iis, quæ ipse Dom. Solorzanus habet
citatâ paginâ. §. Y esto, (como he dicho)</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0186.jpg/>
@@1@<SE186>Quintatio an obliget in conscientia. 167
<duolan 2><P>  <absatz-nummer>30</absatz-nummer> Quia verò pro foro externo parùm for-<marginalia>Et ita pro|foro con-|scientiæ non|obligare, &|quid juxta|id fieri pos-|sit.</marginalia>
tè ista sufficient, putant enim judices obsequium
se præstare Regi, si priuatorum grauaminibus
illius patrimonium tueantur, quod tamen de piâ
& Catholicâ non est eorum voluntate præsu-
mendum: ad forum potest conscientiæ deserui-
re: vt talis videlicet fideiussor sciat se non esse
ad soluendum obligatum, nisi pro eo, cui fidem
suam adstrinxit. Vnde & occultare bona po-
test, & vti etiam compensatione, juxta commu-
nem scriptorum doctrinam. Et hoc quidem Regi<marginalia>Neque il-|lud ingra-|tum Regi,|cui vasalli|non graua-|ti profi-|ciunt.</marginalia>
pergratum fore non dubito, qui grauari contra
æquitatem & rationem Vasallos non vult suos,
quorum commoda vt propria optat sartatecta
conseruari. Vnde meliùs quàm Theodoricus
Rex illa, quæ apud Cassiodorum leguntur, verba
Lib. 14. 8. potest vsurpare; A nobis quippè potestis<marginalia>Cassiod.</marginalia>
rationabiliter custodiri, quibus prospectus non grauati.
Al. Quibus profuistis. Et meliùs. Quibus proficitis.
Et sensus est idem, sed clarior. Verissimè enim
ita se res habet, vt tunc Vasalli Regi proficiant,
quando grauati non sunt: membrorum enim
grauamen nequit non in grauamen capitis re-
dundare.</P>
<Z><A+2>CAPVT VIII.</A+2></Z>
<negEZ><A+1>De iis, ex quibus in Indiis Regium pa-
trimonium integratur, & quomodo
illa tractanda, ne tractantium con-
scientiæ degrauentur.</A+1></negEZ>
<Z><A+1>§. I.
An Quintatio in conscientiâ debeatur.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>31</absatz-nummer> <INI3>P</INI3>Er leges Regias Mineræ omnes Re-<marginalia>Mineræ|omnes Re-|gio Domi-|nio jure|adiudica-|tæ.</marginalia>
gis Catholici Dominio adiudicatæ
sunt: quod quidem jure effici po-
tuit, stante donatione Pontificis, de quâ Titulo 1.
cap. 1. cùm sit Indiarum Dominus constitutus, dare
id potest, quod illi conueniens visum fuerit, &
quod non conueniens, retinere. Per quod cessat
difficultas, quæ generaliter loquendo circa hoc
posset occurrere: sunt enim qui negent posse<marginalia>Qui gene-|raliter id|fieri posse|negant.</marginalia>
Principes Mineras vsurpare tutâ conscientiâ, cùm
inuentoris sint & fructus industriæ. Sic tenent
Syluester, Sotus, Bartholomæus, Medina, &
Ludouicus, Lopez, quos adducit P. Dicastillus
Lib. 2. de Iustitia & Iure, Tractat. 3. Disput. 9. num.
409. & ex eodem Caramuel in Theologia morali,
num. 285. Qui & addunt in nullâ Republicâ benè
institutâ legem inueniri aut consuetudinem, per
quam Mineræ Principibus adscribantur. Contra
quam positionem insurgit Caramuel loco citato:
qui tamen ex eo saluare à tyrannidè huiusmodi
legem contendit, quia populus in eam voluntariè<marginalia>Ad consen-|sum populi|non benè|recurrit|Caramuel,|cum debeat|ad Pontifi-|ciam dona-|tionem.</marginalia>
consentit. Quod quidem difficile est. Vbi enim
de tali populorum consensu constat? Et certè in
Indiis nullum illius fundamentum extat: & ita
in eis vt omnis suspicio iniustæ vindicationis
amoueatur, ad donationem est prædictam recur-
rendum. Cùm aliàs grauium Doctorum senten-
tia sit, metallorum venas esse eius, cuius est solum.
Pro quo P. Molina Disput. 54. & P. Mendus in
Bullam Cruciatæ, Disput. 33. num. 7. In aliis autem
Hispanæ Coronæ regnis, ad opinionem probabi-<-P>@@

<-P>lem, quæ Mineras ad supremos Principes perti-
nere asserit, recursus habendus; quia ab ipsâ na-
turâ in jus publicum, non autem ad priuatos vsus
videntur institutæ: vt ex Soto Lib. 6. de Iustitia,
Quæst. 2. Art. 3. pro eâ sententiâ laudato, habet P.
Lessius Lib. 2. cap. 5. n. 53.</P>
<P>  <absatz-nummer>32</absatz-nummer> Licèt autem Regij patrimonij factæ sint,<marginalia>Quomodo|Inuentori-|bus à Regi-|bus tradi-|tæ.</marginalia>
Reges Catholici eas inuentoribus tradiderunt
quoad præcipuam earum partem, aliam minùs
principalem sibi reseruantes, & deinde reliquas
conferendo aliis, qui sicut & inuentores, quin-
tam sunt partem puri metalli Regi tradituri. Licèt
alicubi propter specialem in eruendo difficulta-
tem, decimam tantùm reddere jubeantur. Vbi
inquiri meritò potest an lex ista conuentionalis
in conscientiâ obliget, vel saltem non obligare
sit aliquomodo probabile. Et vt probabile sit se-
quentia fundamenta succurrunt.</P>
<P>  <absatz-nummer>33</absatz-nummer> Primum & radicale ex adductis: nam<marginalia>Fundame&#x0303;-|tum 1. vt|quintatio|in conscie&#x0303;-|tia nō obli-|get, ex eo|quòd Mi-|neræ sint|inuentor&#x0169;.</marginalia>
Mineræ istæ sunt inuentoris, vt citati Doctores
dicunt, & Princeps nequit, nisi ipsis volentibus,
subditos eo jure spoliare. Licèt autem pro In-
diis hoc non videatur currere ob donationem
dictam; id non videtur adeò certum: nam Pon-
tifex Indica regna concedens, sic ea donauit, vt
adinstar aliorum gubernentur, in quibus subditi
naturali quoad rerum acquisitionem jure non
priuantur: neque enim credibile est voluisse Re-
gis Catholici subditos peioris esse in Indiis con-
ditionis, quos ad fundandas colonias allicere co-
nabatur. Atqui in Minerarum adiudicationem
non videntur aliàs consensisse: ergo probabile
est eos tali lege in conscientiæ foro neutiquam
obligari. Nec dicas sub eâ conditione in Indias
venire permissos: nam id non satisfacit; talis
enim conditio non est juri naturali conformis:
& ita à Pontifice non apposita, sed oppositum
potius, vt vidimus, indicatum, nolente vasallos
Regios peioris esse conditionis.</P>
<P>  <absatz-nummer>34</absatz-nummer> Secundum. Lex prædicta videtur p&#x0153;-<marginalia>2. Quia est|lex p&#x0153;nalis,|& tales in|conscientia|non obli-|gant.</marginalia>
nalis: ex illius enim transgressione, quod non
est quintatum, amittitur, & Regio Fisco ad-
iudicatur: Leges autem p&#x0153;nales in conscientiâ
non obligare communis sententia est, de ciui-
libus loquendo, de quo dictum non semel, &
pro quo videri potest Caramuel suprà num. 1281.
& in Regulam Benedictinam, num. 30. & P. Escobar
de Mendoza Tomo 1. Lib. 5. Cap. 17. Problem. 26.
Probatur autem p&#x0153;nalem esse ex grauitate
p&#x0153;næ assignatæ: ex nullo enim capite meliùs
dignosci lex p&#x0153;nalis potest. Ita Auctores, quos
adducit P. Baldellus To. 1. lib. 5. c. 19. n. 16. Si dicas
furibus etiam p&#x0153;nas imponi grauissimas, & tame&#x0303;
præceptum non furandi in conscientiâ obligare.
Instari potest: quia illud est præceptum naturale,
secùs autem in præsenti contingit; quia de in-
uentâ Minerâ nihil reddere alteri, iuri est potiùs
naturali conforme. Et licèt Princeps possit con-
scientias suâ lege constringere, id debet ex aliquo
efficaci argumento constare, quale non est im-
positio p&#x0153;næ, juxta probabilem grauium scripto-
rum opinionem.</P>
<P>  <absatz-nummer>35</absatz-nummer> Tertium. Quia quando quinta pars red-<marginalia>3. Ex ac-|cretione|sumptuum|in effossione.</marginalia>
denda per legem cōstitura est, metallorum effos-
sio minùs erat quæstuosa ob eorum pretiosita-
tem, & Indorum abundantiam, rerumq&#x0301;ue alia-
rum copiam minori pretio comparabilem. Vnde<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0187.jpg/>
@@1@<SE187>168 Thesauri Indici Titulus V. Cap. VIII.
<duolan 2><-P>jam diu est quòd Minerarum Domini clamant
obligationem quintationis esse prorsus excessi-
uam, quòd & Regio Concilio sæpiùs inculcatum.
De quo Dom. Solorzanus in Politicâ Pag. 934.
§. De las quales. Rebus autem non eodem modo<marginalia>Rebus non|eodem mo-|do se ha-|bentibus|moderandæ|contribu-|tiones.</marginalia>
se habentibus rigorem contributionum non ser-
uandum, suadet æquitas, conuincit ratio, &
auctoritas etiam scriptorum euincit. Sic enim P.
Molina Disput. 667. num. 1. P. Vasquez Tractatu
de Restitutione, Cap. 6. §. 3. num. 6. P. Azor Tomo 3.
lib. 5. cap. 23. §. sextò quæritur. Pluresque alii, qui
impositiones proportionatas esse debere docent,
& eorum commensuratas viribus, qui grauiter
eisdem, vt etiam videri potest apud P. Molinam
Disput. 668. in principio. Cuius & doctrina circa<marginalia>Continuæ|quærelæ eas|indicant|excedentes.</marginalia>
hoc, quod de querelis diximus, dignissima est
quæ debeat singulariter obseruari; sic enim scribit
Disput. 674. num. 6. Si temporis progressu fiat semper
querimonia de aliquo tributo, vt de graui & iniusto, ac
sine sufficienti causâ introducto: aut quòd cessauerit<marginalia>P. Molina.</marginalia>
causa, & quòd cum eâ id tributum cessare omnino de-
buerit, aut ex parte: certè antiqua consuetudo id reci-
piendi non est sufficiens ad pacandas Principum con-
scientias & ad auferendum jus suum à subditis. Sic
ille.</P>
<P>  <absatz-nummer>36</absatz-nummer> Et quod ad causæ cessationem attinet,<marginalia>Caussam|designatio-|nis Quinti|cessare.</marginalia>
eâ extante debere tributum tolli; ac, si non tolla-
tur, non esse soluendi obligationem, communis
resolutio est, de quâ dictum Titulo 1. num. 101.
& 102. & idem est de illius diminutione, si cau-
sa minùs vrgeat. Hæc autem doctrina casui po-
test præsenti accommodari. Nam causa quintæ
partis assignandæ ea fuit; quia consideratis expen-
sis sufficiens lucrum Minerario relinqui videba-
tur: Atqui causa designationis huius cessat ob
rationes dictas; & ita videtur exactio ista mi-
nuenda. Quod roboratur ex eo quòd vbi noua<marginalia>Pro quo ef-|ficax argu-|mentum.</marginalia>
Minerarum detectio esse solebat, non quinta, sed
decima pars solui jubebatur, & aliquando vicesi-
ma, vt testatur Dom. Solorzanus Lib. 5. num. 23.
ob maiores scilicet expensas in principiis effossio-
nis, quando & paranda multa, quæ ad metallorum
deputationem necessaria sunt. Quòd si hoc po-
steà sublatum; non ex eo fuit quòd impositio exi-
gua videretur, sed quia fraudum inde occasio su-
mebatur, ex antiquioribus Mineris clam metallis
adductis, & ibi juxta decimam registratis, ac Re-
gio signaculo consignatis. Quod tradit Dom.
Solorzanus in Politicâ Pag. 934. §. De las quales.
Cùm ergo maiores expensæ generaliter jam in
effossione Minerarum deprehendantur, non
debet quinta pars in rigore persolui. Cuius &<marginalia>Aliud si-|mile &|vrgens.</marginalia>
aliud argumentum est à Dom. Solorzano peten-
dum: qui Tomo 2. lib. 5. num. 20. obseruat cum
Torreblanca, homines, qui in metallis inuesti-
gandis occupantur, Reipublicæ quidem esse vti-
lissimos; cùm tamen ipsi ceteris pauperiores &
sordidiores existant. Pro quo & Lib. 1. Cap. 13.
num. 57. certè vt non sordidos dicamus omnes
qui Minerarum domini sunt: quod ad pauper-
tatem attinet, ita ferè semper accidit: plus enim
in debitis, quàm in censu habent; Regi, & iis, qui
necessaria ad opificium tribuunt, pinnis argenteis
soluenda, vbi primùm illæ è fornacibus eductæ
fuerint, laborantes. Parum ergo est quod illis
relinquitur, dum ad quintam partem reddendam
obligantur.</P>@@

<P>  <absatz-nummer>37</absatz-nummer> Quartum, ex quo id, quod nuper est<marginalia>4. Ex ea|quòd Mi-|nerarum|inuentores|debeant|singulariter|inuitari.</marginalia>
dictum, roboratur, & desumitur ex Cardinali
Lugo Disput. 6. de Iustitia, num. 109. vbi ita scri-
bit: Oportet, & multum interest Reipublicæ maximis
præmiis excitare & allicere ad Mineralium inuestiga-
tionem; quod cùm sit opus ingenij, laboris, industriæ,
ac expensarum, non sacilè inueniretur qui ad hoc atten-
deret, nisi spe illâ maximi lucri sibi propositi: immò
experientia communis ostendit, ex ijs, qui huic studio
attendunt inquirendi auri argenti&#xE8BF;&#x0301; venas in nostris
Europæ prouinciis, paucos quidem ditescere, plurimos de-
pauperari. Sic ille: qui id, quod de Europæis
Minerariis dixit, de Indicis potuit pariter pro-
nuntiare. Cùm ergo non debeant illi sine suâ
culpâ præmio inuestigatoribus & laborantibus
propositis defraudari; non sunt ad quintam parte&#x0303;
redde&#x0303;dam obligati, quia illâ redditâ nihil illis prę-
mij, sed appremij potiùs multùm relinquatur.</P>
<P>  <absatz-nummer>38</absatz-nummer> Quintum. Graues scriptores in casu isto<marginalia>5. Ex scri-|ptorum du-|bitatione|circa talem|obligatio-|nem.</marginalia>
de obligatione in conscientiâ dubitant. Cardinalis
Lugo Disput. 6. citatâ, num. 208. cùm de obliga-
tione dictâ loqueretur, soluendi inquam partem,
eam justificari ait cum P. Vasquez Tractat. de Re-
stitutione, Cap. 5. §. 4. num. 17. Quia agri ab ini-
tio in ea prouincia eâ lege singulis distributi sunt,
vt Mineralia Principis dispositioni reseruarentur:
vel quia per modum tributi sic statui potuit.
Addit tamen in fine §. illius sic: An verò hæ leges<marginalia>Cardin.|Lugo.</marginalia>
obligent ante sententiam, dicetur Sectione sequenti. In
sequenti aute&#x0303; Sectione post dubia alia, circa quæ
diuersæ versantur opiniones, sic n. 130. inquirit:
Vltimò dubitatur an de facto leges circa thesaurorum ap-
plicationem factæ, obligent in conscientiâ. Vbi de Mi-
neralibus videtur etiā loqui; quia de illis nihil spe-
ciale resoluit, vnde resolutionem vt communem
illis videtur proponere, & de omnibus pariter
judicare. Est ergo dubium, quod, sicut alia præ-
cedentia, vt tale proponitur: vnde resolutio, etsi
contraria sit, non tamen vt certa, sed vt verosi-
milis exhibetur: sic enim scribit: Aliæ autem le-
ges, quæ p&#x0153;nales non sunt (talem existimare videtur
eam, de quâ agimus) potuerunt quidem transferre do-
minium justas ob causas in Fiscum, vel dominium agri,
saltem quoad partem, & ideò videntur in conscientiâ
obligare ante omnem sententiam judicis. Sic ille, nihil
plus indicans, quàm quòd à nobis dictum est.</P>
<P>  <absatz-nummer>39</absatz-nummer> P. Vasquez suprà num. 19. ita scribit: A-<marginalia>P. Vasquez.</marginalia>
pud Indos similiter Minerabilia non sunt Regi adiudica-
ta, sed sunt Domini agri, meo judicio: vel, si in loco
publico sunt, inuentoris; quia solùm inter nullius bona
tunc est. Sic ille. Circa obligationem conscien-
tiæ eodem modo loquitur ac Cardinalis Lugo
num. 28. & seqq. vbi & pro sententiâ negante ad-<marginalia>Mercadus.</marginalia>
ducit Mercadum, quem vide fol. 128.</P>
<P>  <absatz-nummer>40</absatz-nummer> Siluester v. Inuentum, num. 13. ita loqui-<marginalia>Siluester.</marginalia>
tur: Secundùm Petrum de Palude hodie vbicumque
inueniatur thesaurus, de consuetudine est Principis. Sed
ego dico istam consuetudinem in conscientiâ non ligare,
quia non est introducta per modum legis, sed violentiæ,
nec fuit vnquam moribus vtentium approbata, nisi vio-
lenter. Est etiam contra Iura Canonica, quæ volunt
bona incerta, si restituenda sunt, esse pauperum: & si
sunt restituenda, est contra Iura Ciuilia, & contra na-
turalem æquitatem, vt patet in dicto. §. Thesaurus In-
stit. de rerum diuisione, vbi dicitur quòd D. Adrianus
naturalem æquitatem secutus, &c. contra quam æqui-
atem consuetudo non potest. Sic doctus ille Magi-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0188.jpg/>
@@1@<SE188>Lex Quintæ partis reddendæ vt obliget. 169
<duolan 2><-P>ster inter Theologos ac Iutisperitos; quem secu-
tus Mag. Sotus lib. 5. de Iustitia, quæst. 3. Artic. 3.
addens in Hispaniâ seruari jus commune, & si<marginalia>Dominic.|Sotus.</marginalia>
alicubi consuetudo illa non obtinuit, per vim, & contra
jas naturæ cogentium fuisse introductam, Quæ qui-
dem non ideò refero, quòd penitus approbem,
sed vt saltem ex iis verosimilis hæc pars, quæ pro-
batur modò, appareat; & principum voluntatem
non esse cum tanto rigore obligare, vbi & Ius
commune renititur, & Doctores negant tutâ fieri
posse conscientiâ.</P>
<P>  <absatz-nummer>41</absatz-nummer> Ludouicus Lopez, & Bartholomæus<marginalia>Ludouicus|Lopez,|Barthol.|Medina.</marginalia>
Medina apud P. Rebellum Parte 1. lib. 1. quæst.
15. num. 14. de thesauris loquentes, negant quid-
quam in conscientiâ deberi, licèt lege aut con-
suetudine sit aliud constitutum. Mineralia autem
venire nomine thesaurorum affirmat P. Fragosus<marginalia>P. Fragos.</marginalia>
Tomo 1. pag. 263. §. Nec obstat. Qui Auctor pag.
264. §. Consequens est, ita scribit: Quoad venas
metallorum quæstio est anceps: an scilicet sint inter
Regalia numerandæ. P. Azor Tomo 3. lib. 1. cap. 13.<marginalia>P. Azor.</marginalia>
in fine ait dubiæ quæstionis esse, & de thesauris
quidem cum Mercado sentit P. Rebellus suprà<marginalia>P. Rebell.</marginalia>
num. 12. licèt de venis metallorum aliter sentiat,
dicens eum, qui in fundo alieno thesaurum inue-
nit, ex industria quærens, posse sine Domini con-
sensu medietatem retinere ante judicis senten-
tiam; quia lex p&#x0153;nalis est, & solùm ob iniuriam
medietate priuat. Sicut ergo lex ita disponens
non priuat inuentorem medietate suâ in con-
scientiæ foro, etiamsi magnum interesse fundi
Domino subtrahatur: ita de legibus, iuxta quas
Regi aliqua est reddenda pars, videtur asseren-
dum: vt non sit eius intentio conscientias gra-
uiter onerare.</P>
<P>  <absatz-nummer>42</absatz-nummer> Tandem ita censent quamplures viri do-<marginalia>Vltimum|ex multo-|rum praxi,|cùm vnus|ad proba-|bilitatem|satis.</marginalia>
cti in Indiis, vbi & praxis est frequentissima.
Vnde si quis Confessarius P&#x0153;nitentem circa
hoc velit vrgere, ad aliorum ille sententiam pro-
uocabit. Quòd si vir vnus doctus sententiam po-
test probabilem constituere, vt dictum aliàs cum
multis, & pro quo potest videri Mag. Gallego
in Tractat. de Conscientiâ dubiâ, dub. 25. de Conscien-
tia probabili, apud quem id tenent Ioannes à S.
Thoma, Monte-Sonus, Portel, Angelus, Na-
uarrus, Trullench, & ex Societate Pater Suarez,
Pater Vasquez, Pater Valentia, Pater Thomas
Sancius, & P. Sà. Quibus adde P. Escobar de
Mendoza Tomo 1. lib. 2. num. 12. & Stephanum
Spinulam in opusculo de Electione in moralibus
Disput. 2. Sect. 1. Conclus. 2. Si inquam vnus id po-
test, quomodo non idem præstare queant, non
plures, sed plurimi & erga Reges suos non
solùm benè affecti, sed affectissimi, Hispanicæ fi-
delitatis ritu.</P>
<P>  <absatz-nummer>43</absatz-nummer> Nihilominus in contrarium est commu-<marginalia>Pro contra-|ria positio-|ne arguitur|ex commu-|ni Doctor&#x0169;|sententiâ|de obliga-|tione leg&#x0169;|circa appli-|cationem|bonorum|disponen-|tium.</marginalia>
nis scriptorum auctoritas, qui leges huiusmodi
obligare in conscientiâ dicunt, quando circa ap-
plicationem bonorum disponunt, quorum di-
uisio licèt generaliter ad jus gentium spectat, in
speciali acquisitione à legibus pendet, vnde jus ad
rem, & in re oritur, quando in illis nihil tyran-
nicum deprehenditur. Sic bona ad hæredes
transeunt, Legata debentur, præscriptiones va-
lent, Fulcidia, & Tribellianica detrahitur, & si-
milia. In casu autem nostro ita accidit; quia le-
ges circa quintam partem disponentes valdè ra-<-P>@@

<-P>tionabiles sunt: circa quod benè Philosopha-
tur P. Molina Disput. 50. §. vltim. vt scilicet Prin-
cipes in re supra priuatorum conditionem ob
singulare pretium, & rerum supra alias æstimabi-
lium abundantiam, partem saltem aliquam ha-
beant, sicut habent sæpè in bonis aliis. Sic enim
deficientibus cognatis vsque ad certum gradum,
Fisco bona intestatorum applicantur, & in p&#x0153;-
nam criminum bona confiscata lucratur taliter,
vt si aliquis titulo cognationis Fisco auferret, in-
iustitiam committeret cum restitutionis obliga-
tione. Et tamen dicere aliquis posset id non
rectè fieri, sed in bonum publicum distribuenda,
cui videtur à Principibus potiùs consulendum
quàm sibi, & cui, si delictum interfuit, videtur
delinquens iniuriam intulisse. Vnde in casu no-
stro sic tenent citati, Cardinalis Lugo P. Vas-
quez, P. Rebellus, P. Molina, P. Azor, P. Lessius
num. 51. P. Dicastillus, P. Fragosus, Caramuel,
& prætereà Dom. Solorzanus in Politicâ Pag.
934. apud quem Otalora, Gutierrez, Marquez,
Salon, Alfarus, P. Gaspar Hurtadus Disput. 1. de
Iure, Difficult. 34. Cardinalis Toletus Lib. 5. Cap.
18. num. 4. vbi & Victorellus, Couarruuias Re-
gula Peccatum §. 2. num. 4. P. Turrianus de Iusti-
tia, Disput. 43. Dub. 4. Bonacina Disput. 1 de Re-
stitutione, Quæst. 3. Puncto 6. num. 10. Ramirez,
Sixtinus, & Castillius, quos adducit & sequitur
Diana Parte 9. Tractat. 5. Resolut. 17. in fine. Em-
manuel Rodericus Tomo 2. Summæ Cap. 160. n. 5.
& alij.</P>
<P>  <absatz-nummer>44</absatz-nummer> Deinde, pro hac parte est manifestatio<marginalia>Et Regis|voluntas|manifesta.</marginalia>
Regiæ voluntatis: sic enim scribit Philippus
Secundus Proregi Peruuico Comiti del Villar
Ann. 1584. Y pudiera yo cobrar enteramente el
Quinto de todo ello (ex elaborato inquam per ar-<marginalia>Philippi II.|verba.</marginalia>
tificium auro & argento) è las personas que le deben,
estan obligadas en conciencia à me lo pagar. Hæc ille.
Nec juxta priuatam quidem scientiam locutus,
qui de obligationibus in conscientiâ non poterat
adeò exactam cognitionem habere, in re præser-
tim adeò controuersâ. Id ergo post consultos
Theologos, & Regios Indiarum Consiliarios,
confidenter pronuntiauit: & huic determina-
tioni consonat lex Lusitana, de quâ P. Rebellus
suprà num. 5. juxta illam enim quinta pars Regi
reseruatur, etiam ante latam sententiam. Cum-
q&#x0301;ue Regna ista eiusdem Coronæ sint, & circa
idem statuant Reges, eodem modo videntur
decernere, & ita obligationem in conscientiâ
stabilire. Posse autem Principes obligare dicto
modo, communis scriptorum, Theologorum pa-
riter ac Iurisperitorum sententia firmat, de quâ
dictum Titulo 2. n. 3.</P>
<P>  <absatz-nummer>45</absatz-nummer> Accedit aliud magni ponderis argumen-<marginalia>Vrgetur ex|eo quòd de-|cimæ ex|auro &|argento de-|beantur.</marginalia>
tum. Nam ex auro & argento debentur deci-
mæ, sicut ex fructibus terræ, vt ostendit Dom.
Solorzanus Tomo 2. Lib. 3. Cap. 21. num. 10. &
in Politicâ. pag. 678. §. Asi mesmo. & tradit P.
Suarez Tomo 1. de Religione Lib. 1. de diuino cultu,
Cap. 34. num. 3. & 6. & P. Vincentius Tancre-
di Tract. 1. de Religione Lib. 2. Disput. 11. num. 7.
ex omnium mente: cùm tamen in Iure Cano-
nico non sit specialis pro illis decisio. Potest ta-
men, tum à simili ex aliis rebus; tum ex generali
dispositione deduci, præsertim ex Cap. Non est, de
decimis, vbi illa habentur verba: De omnibus bo-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0189.jpg/>
@@1@<SE189>170 Thesauri Indici Titulus V. Cap. VIII.
<duolan 2><-P>nis decimæ sunt Ministris Ecclesiæ tribuendæ. Sic ibi<marginalia>Cap Non|est, de de-|cimis,|Cap. Ex|transmis-|sa.|Cap. Tua|nobis.</marginalia>
post enumerata aliqua in speciali. Et Cap. ex
transmissa, vbi sic dicitur: quia fidelis homo de om-
nibus, quæ licitè potest acquirere, decimas erogare te-
netur. Luculentiùs autem in Cap. Tua nobis, vbi
ratio redditur, cur omnium terræ prouentuum
decimæ reddi debeant Ecclesiæ Ministris, non
deductis expensis: Cum enim Deus, cuius est terra,
& plenitudo eius, Orbis terrarum, & vniuersi, qui
habit ant in eo, deterioris conditionis esse non debeat,<marginalia>Cur de|omnibus|ratio red-|dita,</marginalia>
quàm dominus temporalis, cuius statutum de terris,
quas exhibet aliis incolendas, non quidem deductis sum-
ptibus, aut semine separato, necessariò cum integri-
tate persoluitur: nimis profectò videtur iniquum, si
decimæ, quas Deus in signum vniuersalis dominij sibi
reddi præcepit, suas esse decimas, & primitias asseue-
rans. &c. Iuxta hæc sic habetur inferiùs. Et cùm de
cunctis omnino prouentibus decimæ sint reddendæ &c.
Ex quibus præmissa positio manifestè deduci-
tur: quia Deus auri & argenti est peculiaris Do-
minus, qui ea ad cultum suum miro modo intra
viscera terræ genita videtur destinasse, estque il-
lorum maximus omnium prouentus, vnde ab
hominibus singulariter appetitus: & ita decimæ
ex illo possunt singulari ratione requiri.</P>
<P>  <absatz-nummer>46</absatz-nummer> Cùm ergo in Indiis prouentus isti præ-<marginalia>In con-|cessione|Pontificia|Regibus|reseruatæ.</marginalia>
mineant, non est credendum Ecclesiam eos pe-
nitus neglexisse. Illos itaque Regibus Catholi-
cis simul cum aliis amplissimâ illâ concessione
donauit, de quâ dictum Titulo 2. Cap. 6. Quod
quidem ab aliis Pontificibus confirmatum in e-
rectione Cathedralium Ecclesiarum, in quibus
sic habetur, vt refertur à Dom. Solorzano Cap.
21. citato num. 5. At ex omnibus ibi pro tempore pro-
uenientibus, præterquàm ex auro & argento, & alijs<marginalia>Dispositio-|nis verba.</marginalia>
metallis, gemmis, & lapidibus pretiosis, quæ pro tem-
pore existentibus Castellæ & Legionis Regibus, quoad
hoc libera esse decernimus, decimas & primitias de iure
debitas, ceteraque Episcopalia iura, prout alij in Hispa-
niâ Episcopi de iure, vel consuetudine exigunt, & per-
cipiunt, exigere, & percipere libere & licitè valeant.
Sic Pontifices. Cùmque Reges Catholici deci-
mas in Ecclesias refuderint, temperatissimè vten-
tes Pontificiâ largitione: id quod ad prædicta
attinet sibi reseruarunt, vt videri potest apud An-
tonium de Herrera in Historiâ generali Indiarum
Decade. 1. Lib. 6. Cap. 19. & Lib. 8. Cap. 10. Ex
quibus sequitur tales decimas in conscientiâ de-<marginalia>Decimas|in conscien-|tiâ deberi</marginalia>
beri, sicut debentur aliæ, & omnes Doctores
admittunt; estque prorsus innegabile, quia Ius
Canonicum statuit eas ita solui, vt si non soluan-
tur, possint Prælati vsurpatores ad solutionem
censuris Ecclesiasticis compellere. Vide citatum
Cap. Non est. & Cap. Ex parte. & Cap. Peruenit.
Circa quod ait Glossa cum aliis, Ecclesiam ante
possessionem decimarum dominium earum ha-
bere. De quâ quæstione Doctores agunt, qui
de materia decimarum tractant. Et videri potest
P. Palaus Tomo 2. Disput. Vnica de Decimis Puncto.
2. apud quem alij.</P>
<P>  <absatz-nummer>47</absatz-nummer> Dices ex hoc non haberi quintam par-<marginalia>Obiectio|ex eo quòd|non quinta,|sed decima|tantùm|pars deberi|videatur|cui fit satis</marginalia>
tem esse debitam, sed ad summum decimam. Fa-
teor ita esse: sed tamen id satis, vt non debea-
mus legem de quinta parte soluendâ esse purè
p&#x0153;nalem affirmare, & ita tantùm post senten-
tiam illius obligationem vrgere. Deinde, vt ap-
pareat præfatæ legis iustificatio, aduertendum est<-P>@@

<-P>iuxta dispositionem iuris Cæsarei ex venâ me-<marginalia>ex disposi-|tione iuris|Cæsarei,|iuxta quā|duæ deci-|mæ debe-|bantur.</marginalia>
tallicâ inuenta decimam fifco deberi. Sic enim
statuitur in L. Cuncti. C. de metallar. & L. Inter
publica. §. Finali, vbi Glossa. D. de verborum signi-
ficat. Et id intelligitur quando est inuenta in fun-
do alicuius priuati. Vnde inferunt aliqui deberi
duas decimas fisco, quando est inuenta in loco
publico: nam cùm in priuato, præter decimam
debitam fisco, debetur alia domino fundi. Pro
quo Auctores adducti à P. Fragoso Tomo 1. pag.
265. §. Alij addunt. Reges ergo nostri iuxta præ-
dictam doctrinam, præter decimam sibi à Sede
Apostolicâ concessam duas alias exigere pote-
rant, iuris communis dispositionem amplexi.
Cùm ergo non duas, sed vnam exigunt ex iure
communi debitis, & eam, quæ sibi ex priuile-
gio competit, non sunt exactores rigidi, sed be-
nigni reputandi.</P>
<P>  <absatz-nummer>48</absatz-nummer> Hinc sit Officiales Regios in ordine ad<marginalia>Officiali&#x0169;|Regiorum|obligatio|sub morta-|li circa cu-|ram quin-|tationis.</marginalia>
hoc præcipuè deputatos graui obligatione con-
scientiæ teneri ad munus suum fideliter exequen-
dum, nec dissimulare posse grauia præiudicia,
quæ Regio patrimonio defraudatione iuris huius
frequenter inferuntur. Cùm enim Reges nostri a-
deò fundatam suam habeant intentionem, & pro
fideli executione stipendia tribuant; clarè inde
constat iniustitiam in dissimulatione dictâ non
leuis momenti committi: quandoquidem præci-
pua Regij patrimonij portio in Indiis ex hac præ-
statione consurgit, &, Deo quidem iuuante,
crescit illa indies, nouarum Minarum detectio-
ne. Et anno præcedenti 1658. & præsenti
1659. amplior extitit, quàm fuerit vnquam.<marginalia>Vt crescat|Inde Re-|gius pro-|uentus no-|uarum de-|tectione|Minarum.</marginalia>
In quo quidem diuinæ prouidentiæ respectus
specialis deprehenditur, vt quando Hispanicæ
Coronæ hostes hinc inde, vt numquàm aliàs,
factâ impressione concurrunt, maiora Rex no-
ster habeat diuitiarum subsidia, vt validissimos
instruere, & opponere possit exercitus victoriis
felicissimis potituros. Peccator videbit, & irascetur,<marginalia>Psalm. 111.|v. 3. & vlt.</marginalia>
dentibus suis fremet, & tabescet: desiderium peccato-
rum peribit. Psalm. 111. v. vlt. & quare ita? Pro-
pter id certè, quod præcesserat: Gloria & diui-
tiæ in domo eius: & iustitia eius manet in sæculum
sæculi. vers. 3. Quod Regi Catholico Philippo
Quarto felix faustumque sit, Ecclesiæ familiâ
pacatissimâ gratulante.</P>
<Z><A+1>§. II.
Dubiorum quorumdam circa præstationem
Regiorum iurium resolutio.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>49</absatz-nummer> <INI2>P</INI2>Rimum occurrit circa aurum, quod di-<marginalia>1. Dubium|de auro|natiuo, ne|cum alio|confunda-|tur, & vt|nouena|pars cum|quintatio-|ne solua-|tur.</marginalia>
citur natiuum, vulgo de nacimiento, de
quo est lex vt cum alio non contundatur, aut
confundatur, quia ex eo non solùm quinta pars,
sed prætereà nouena est alia persoluenda: an
scilicet hæc lex obliget in conscientia, stante du-
dum stabilitâ sententiâ de quinta aut decima, vbi
illâ Rex vtitur indulgentiâ. Et videtur quidem
sic dicendum ob rationes dictas, quia lex talis
non est p&#x0153;nalis, & quia auri extractio, & ela-
boratio minores habet expensas, cùm non amet
eas, quas argentum, profunditates, & duritiam
socialem. Aurum item natiuum, præter ratio-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0190.jpg/>
@@1@<SE190>Dubia circa leges pro auro & argento. 171
<duolan 2><-P>nem dictam, pretiositatis est singularis, vnde
conueniens videtur, vt plus aliquid ex eo Regio
patrimonio deferatur. Verùm licet hæc satis vi-<marginalia>Non videri|legem in|conscientia|obligare.</marginalia>
deantur vrgere, non videtur tamen cum tanto
vigore agendum, vbi tantus imperatur excessus.
Vt ergo ita fiat Regij Officiales aduigilent, & quæ
occultari passim curantur, explorent, ex quibus
maius Regio patrimonio lucrum obueniet. Nam
velle adeò rigidè onerare conscientias, æternæ
damnationis est laqueum quamplurimis iniecis-
se. Pro quinto anceps circa conscientias quæ-
stio, vt nuper vidimus: & pro noueno obliga-
tionem certam adiiciemus?</P>
<P>  <absatz-nummer>50.</absatz-nummer> Secundum, An lex prohibens aurum in<marginalia>2. Circa|prohibitio-|nem con-|tractationis|cum auro|in puluere.</marginalia>
puluere contractari, vt constat ex rescripto Re-
gio Anni 1532. ad conscientiam spectet. Et vide-
tur verosimile non spectare, licet p&#x0153;na sit gra-
uis, amissionis scilicet; & finis quidem talis le-
gis videtur esse, vt quinta pars Regi reddatur, quæ
dari nequit dum aurum in puluere conseruatur.
Non est ergo noua obligatio præter illam, cum
quâ transit, ad quemcumque transit. Vnde i-
dem dicendum de eo, quod in eâdem lege dis-
ponitur, ne scilicet auri glebis, vulgo Tesos, ante
funditionem & quintationem ad commercium
quis vtatur, sub p&#x0153;na eâdem. Et quidem talis lex
videtur p&#x0153;nalis peculiari quadam ratione, quia
non solùm p&#x0153;na amissionis indicitur, sed pars
denuntiatori assignatur: quod specialiter fieri so-
let, quando lex non solùm positiuè disponens,
sed p&#x0153;nalis principaliter est.</P>
<P>  <absatz-nummer>51</absatz-nummer> Tertium, Vtrum aualiatio auri secun-<marginalia>Circa a-|ualiatio-|nem auri,|vtrum illi|debeat sta-|ri.</marginalia>
dùm quilates, vt dicitur, obliget in foro animæ:
illi enim lege præscribuntur, in quo tamen esse
variatio solet. Cùm enim auri pondus iuxta qui-
lates valorem habere debeat, & quilates singuli
valorem viginti quatuor marapetinorum cum
tribus partibus vnius marapetini assignatum ha-
berent per priores leges: per recentiores viginti
sex marapetini, & quinta vnius pars, auro vigin-
ti duorum quilatum vt valor legitimus assigna-
tur: vt singula auri pondera (vulgo Pesos) quin-
gentos octoginta, & nouem marapetinos ha-
beant. Quæ quidem dispositionum diuersitas o-
stendit in hoc non ita, vt in monetâ, ratiocinan-
dum: vt scilicet valori per legem statuto debeat
stari: non enim ita facilè valor mutaretur, non
extante nouâ caussâ: & ita circa valorem aureæ
monetæ, sicut & argenteæ, mutatio nulla facta
est. Valor ergo prædictus aurum in ratione mer-
cis constituit. Et dubitari potest an in conscien-
tiâ obliget, iuxta communem doctrinam de va-
lore aut pretio per leges aut Principem designa-
to quod in indiuisibili consistit, ad distinctio-
nem pretij vulgaris, quod latitudinem habet su-
premi, medij, & infimi. Et videtur quidem non
ita debere accipi, quia in eo res accidit mira: in<marginalia>Videri ne-|gandum.</marginalia>
Indiis enim, vbi illius natale solum, plus frequen-
ter valet quàm in Hispaniâ: extra Hispaniam au-
tem maius pretium habet, quia in illâ designatus
valor obseruatur, qui absque dubio non videtur
exactus: quandoquidem boni rerum istarum
æstimatores maiori pretio sibi comparant; non
quidem pro moneta efficiendâ, sed ad fabrefa-
cta pretiosiora, propter quam caussam etiam in
Indiis pluris ab aurificibus emitur, & bractea-
riis. Quamquàm & in Hispaniâ quod nobilius<-P>@@

<-P>est, & ex Mineris Carabaiæ educitur, pluris et-
iam vendi soleat, quàm per legem sit statutum,
secretò proptereà: habet enim Carabaiæ aurum
viginti tres quilates, seu Caracta, cum dimidio.
Leges ergo istæ p&#x0153;nales sunt, & vt tales viden-
tur receptæ: & ita vnus quisque vt potest vendit,
circa quod neque docti Religiosi scrupulum vn-
quam iniiciunt, neque ipsi habent sic vendentes
aut ementes, quando necessitas pro rebus sa-
cris, aut vtilitas non indecora eorum statui suc-
currit.</P>
<P>  <absatz-nummer>52</absatz-nummer> Quartum, quia pro funditore, & En-<marginalia>Lex de|parte red-|dendâ Fu-|sori, &|Ensayatori|vt obliget,|in auro.</marginalia>
sayatore, quos vocant, pro eo scilicet, qui ad-
miniculo ignis aurum purificat, & in laminas
reddit: & pro eo, qui pretium explorat, & sig-
naculum Regium apponit: ex quolibet pondere
seu Castellano vna pars cum dimidiâ deducenda
præscribitur per Schedulam An. 1578. & ex re-
liquâ massâ quinta pars Regi reddenda: quæstio-
nis est an lex ista etiam conscientiæ obligatio-
nem importet. Et quod ad fusorem seu Tuso-
rem attinet, si aurum ad registrum afferatur, vi-
detur clarum deberi, quia est laboris merces le-
ge designata: vnde & similiter de Appretiatore
dicendum. Nec dicas Regem suis expensis id de-
bere præstare: nam Regi debetur quinta pars
non deductis expensis, si ita velit: sic autem se-
cùs factum: nam deductis expensis, ex reliquo
quinta pars extrahitur: quod enim ad fusorem
& Appretiatorem spectat, inter expensas meritò
computatur. Si autem quis ad registrum non
deferat, vbi industria prædictorum adhibenda,
aurum suum; non debet in conscientiæ foro a-
liquam illis restitutionem: quia vbi labor est nul-
lus, nulla etiam debetur merces. Neque lex o-
bligans ad manifestationem, pro fine habet in-
teresse prædictum eorum, quibus Rex nullum
ius contulit, nisi ex suppositione laboris & in-
dustriæ; licet ipsi laborem talem libenter adhi-
berent. Quod ampliandum est, etiamsi officia
talia ab ipsis empta fuerint: quia quando eme-
runt, satis illis perspectum fuit occultationes di-
ctas esse frequentes, vnde nequeunt se frauda-
tus pretio proclamare.</P>
<P>  <absatz-nummer>53</absatz-nummer> Tandem circa argentum idem est cum<marginalia>Circa ar-|gentum|resolutio|similis.</marginalia>
proportione dicendum de eo, quod prædictis
Officialibus assignatur, & de valore ac pretio,
quod post solutam partem quintam cum Regio
stigmate pariter attribuitur, & in ipsa massa de-
fertur suis notis impressum. Eo enim non ob-
stante pretium crescit & decrescit, estque id om-
nium consensione receptum. Vnde & Regij et-
iam Officiales massam dictam ad Regium patri-
monium pertinentem solent minoris vende-
re, vt pecuniam pro Regiis sumptibus neces-
sariam cum aliqua ementium vtilitate recipiant.
De aliis circa negotiationem huiusmodi, & a-
lias de eadem materia, quæstiones inferiùs, Deo
dante, vbi de Indicis contractibus, disseremus.
Titulo 9. Cap. 3. & seqq.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0191.jpg/>
@@1@<SE191>172 Thesauri Indici Titulus V. Cap. IX.
<duolan 2><Z><A+2>CAPVT IX.</A+2>
<A+1>De Thesauris Indicis, & quæ conscien-
tiæ obligationes circa illos.
§. I.
Duo quædam specialia ex Regia Ordi-
natione.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>54</absatz-nummer> <INI3>C</INI3>Irca Thesauros in Indiis peculiares<marginalia>Regia Or-|dinatio|circat the-|saurorum|inuentores.</marginalia>
extant Regiæ decisiones. Primò per
Ordinationem Ann. 1573. quæ ha-
betur Cap. 44. Ordinationum ad Regias arcas perti-
nentium, cuius tenorem refert Dom. Solorza-
nus in Politicâ pag. 956. statuitur vt Thesauri
omnes quocumque in loco reperti quoad dimi-
diam partem ad Regem pertineant, pro dimidiâ
aliâ ad inuentorem. Per quod videntur cessare
quæstiones variæ, quæ circa thesauros à Docto-
ribus agitantur, ob diuersa scilicet loca, in qui-
bus inueniri possunt & ob diuersos inuentores
ac inueniendi modos: de quibus habet tractatum
Diana, quintum scilicet Partis 9. & à nobis Ca-
pite præcedenti insinuatæ, adductis Auctoribus,<marginalia>An obliget|in conscien-|tia.</marginalia>
qui de hoc agunt. Ad vnam ergo Tantùm quæ-
stionem omnes illæ reuocantur, an scilicet lex
prædicta obligationem conscientiæ grauem in-
ducat. Circa quam etiam dictum aliquid, & qui
negant adducti; ac potiori id quidem ratione
quàm leges de mineralibus agentes: illa enim,
cùm à naturâ videantur in bonum commune
concessa, ad Principes videntur spectare, ad quod
bonum commune spectat promouere: quod ta-
men in thesauris non euenit, qui cùm in suo
principio priuatos dominos habuerint, non est
mirum si ad priuatos etiam deueniant, & primò
occupantis sint. Circa quod ferè singularis est<marginalia>Mag. Ba-|ñez non|penitus pro-|banda do-|ctrina, cir-|ca illud.</marginalia>
modus dicendi Mag. Bañez. 2. 2. quæst. 66. art.
5. Conclus. 7. dicentis inuentorem thesauri, quid-
quid lex dicat, posse illum sibi retinere, donec pe-
tatur à publica potestate: quia soluitur per mo-
dum tributi, quod tantùm debetur quando pe-
titur, nisi in Regio fundo inuentus fuerit: tunc
enim dimidia pars debetur, sicut & priuato debe-
retur fundi domino ex iustitiâ commutatiuâ. Im-
pugnant illum P. Turrianus, quem secutus Cara-
muel. n. 306. limitatione reiectâ de fundo Regio,
quia ex Cæsareo iure prouenit in Hispaniâ non
obligante, cùm habeatur circa thesauros munici-
palis lex. Sed quod ratio tributi non repugnet,
defendit Cardinalis Lugo Disp. 6. de Iustitia n. 108.
licet doctrinam generaliter non amplectatur.<marginalia>Probabile|est non o-|bligare, li-|cet senten-|tia com-|munior|contrari&#x0169;|statuat.</marginalia>
Quia tamen doctrina illa de tributis, vt non de-
beantur, nisi petantur, probabilis est; pro quâ
& videri potest Pharaonius Tract. 2. Seßione. 10.
Casu 8. inde habetur sententiam negantem in
casu nostro aliquid ex eo capite probabilitatis at-
trahere, vt aliis iuncta pondus augeat, nec de-
beat vt absurda condemnari. Contraria autem
communior est, pro quâ Auctores congerit
Diana Tract. citato. Resolut. 18. probanda funda-
mento adducto. num. 44. quia scilicet est lex dis-
ponens circa rerum dominia, & non p&#x0153;nalis,<-P>@@

<-P>neque in præsumptione fundata. In Indiis autem
est peculiaris ratio donationis Pontificiæ: vnde
inter bona sibi tradita potuerunt Reges Catho-
lici sibi thesauros reseruare.</P>
<P>  <absatz-nummer>55</absatz-nummer> Contra Bañez autem est ratio ex ipsius<marginalia>Bañez suâ|doctrinâ|impugna-|tus, vt o-|bligatio in|conscientiæ|sit.</marginalia>
doctrinâ desumpta. Nam iuxta ipsum, inueniens
thesaurum in fundo alieno tenetur ex iustitiâ
commutatiuâ dimidiam partem reddere domino,
vnde & Regi quando in eius fundo inuentio ac-
cidit: sic decisum l. 47. Tit. 28. Part. 13. Tunc
sic. Quòd partes iste thesauri ad hos vel illos per-
tineant, vt obligatio conscientiæ resultet, ex dis-
positione legis pendet, iuxta quam vni aufertur,
& alteri confertur: & tamen in prædictâ lege
non est declaratum in conscientia obligare: er-
go similiter cùm lex partem fisco applicat, obli-
gatio in conscientiâ resultat, licet id non habea-
tur expressum. Patet illatio: quia ratio est ea-
dem. Et prætereà. Quia Rex non debet esse pe-
ioris conditionis: neque vllum iudicium in lege
ipsâ est, vnde id colligi possit. Si dicas esse per
modum tributi. Instari manifestè potest: nam &
dari tributum aliquod potest, cuius solutio in
conscientiâ obliget. Videantur dicta Titulo 1.
num. 170. & tale hoc esse ratio adducta demon-
strat, si tributum est: quandoquidem Rex ex eo
quòd tributum esse voluerit, noluit deteriorem
suam reddere conditionem, quàm si partem illam
alteri applicandam decreuisset.</P>
<P>  <absatz-nummer>56</absatz-nummer> Licet autem pro medietate Regi red-<marginalia>Medieta-|tem Regi|reddendam|non est cer-|tum, ob|diuersas|sententias,|& praxes.</marginalia>
denda præfatum rescriptum extet, non videtur
constans circa hoc praxis, sicut nec sententia.
Vnde Dom. Solorzanus Tomo 2. Lib. 5. num. 37.
ait quintam partem reddendam tantùm: & quia
metalla inuenta conflanda sunt, inde quinta alia
pars deducenda est: quod tamen expressum lege
aliquâ non habetur, licet ex Regiis schedulis col-
ligi videatur, vt iam olim Matienzus obseruauit
in manu scripto Tractatu. In Politicâ autem pag.
957. §. Y en esta, affirmat in detectionibus,
registris, & manifestationibus, quæ ordinariè
fiunt, dictam ordinationem, quâ medietas præ-
scribitur, obseruari; quamuis frequentiùs sola
quinta pars soleat, sicut in metallorum manife-
statione, persolui. Iuxta hæc ergo lex non vi-
detur vltra quintum obligare in conscientiâ; li-
cet arbitrio Officialium alia quandoque disposi-
tio minùs inuentoribus fauorabilis obseruetur.
Ad quod quidem circumstantiæ conducere pos-
sunt: & vt grauiter in hoc non peccent, vtilita-
tem Regij patrimonij non debent negligere, cùm
ad fidele ministerium ex officio, & Regiâ confi-
dentia teneantur, vt dictum sæpiùs.</P>
<P>  <absatz-nummer>57</absatz-nummer> Secundò. In prædictâ Ordinatione sta-<marginalia>Ex quibus|Regi tri-|buenda.|medietas.</marginalia>
tuitur vt dicta medietas Regi soluatur ex omni-
bus pretiosis, auro scilicet, argento, vnionibus,
& lapidibus pretiosis, in sepulcris Indorum, ac
locis aliis superstitiosè ab eisdem dispositis. Ex
quo videtur colligi licitum esse sepulchra scrutari,
& corpora mortuorum extrahere, quod tamen<marginalia>Sepulchra|Indorum|an ea de|caussa|scrutari|liceat.</marginalia>
aliàs illicitum comprobatur per l. 3. de sepulc. vio-
lat. & L. item 3. C. de Episcop. Audient. & Cap.
Sicut, de Iudæis. Et in casu nostro per Concilium
Limense secundum sub p&#x0153;na excommunica-
tionis prohibens sepulcra Indorum demoliri.
Pro quo & pugnat Episcopus Chiapensis, addu-
ctus à Dom. Solorzano suprà num. 40. vbi con-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0192.jpg/>
@@1@<SE192>Circa inuenientes Thesauros quæ obligatio. 173
<duolan 2><-P>tendit quidquid in his sepulchris inuentum fue-
rit, Indorum sepultorum hæredibus, vel commu-
nitatibus applicandum. Ipse tamen Dom. Solor-
zanus resoluit contrarium num. 41. & seqq. & in
Politicâ Pag. 957. vbi ex Antonio de Herrera in
Historia generali Indiarum Decade 5. lib. 5. cap. 8. te-
statur circa hoc magnas fuisse sessiones & consul-<marginalia>Affirmati-|na respon-|sio.</marginalia>
tationes: & iis præmissis legem pronuntiatam.
& certè secluso scandalo, aut alio extrinseco in-
conuenienti, non apparet cur hoc fieri nequeat.
Regula enim est omni æquitati conformis, vt
quod tibi prodest & alteri non nocet, nequeat
impediri. In casu autem dicto diuitiæ in sepul-
chris Indorum asseruatæ, quorum domini peni-
tus ignorantur, nihil mortuis prosunt, & ex ea-
rum ablatione nullum patiuntur detrimentum:
ac prætereà viuis valdè prodesse possunt, vt con-
stat: ergo non potest earum extractio penitus
prohiberi.</P>
<P>  <absatz-nummer>58</absatz-nummer> Dices inhumanum videri corpora mor-<marginalia>Obiectio ex|obligatione|sub mortali|humandi|corpora.</marginalia>
tuorum extrahi, & iniuriosè tractari. Cùm enim
quis teneatur sub mortali mortuum sepelire,
quando deest, qui id facere velit aut possit, vt
tradit cum aliis Bassæus V. Sepultura num. 1. licèt
non benè citet Patrem Sà, eodem verbo vbi de eo
nihil. Cùm inquam ad id teneatur, quia est cha-
ritatis, & misericordiæ opus vltimo loco inter
corporalia numeratum, vrgens in extremâ neces-
sitate: consequenter dicendum est similem sub-
esse non exhumandi obligationem, & decenter
tractandi illa. Et ex hac consideratione Decre-
talis citata processit, in quâ Clemens Tertius ita<marginalia>Et ex pro-|hibitione|Canonica.</marginalia>
loquitur: Ad hoc malorum hominum prauitati &
auaritiæ obuiantes, decernimus vt nemo cæmeterium
Iudæorum mutilare aut inuadere audeat, siue obtentu<marginalia>Cap. Sicut,|de Iudæis.</marginalia>
pecuniæ corpora humata effodere. Sic ille, qui statim
p&#x0153;nam ferendam apponit aut infamiæ & priua-
tionis officij, aut excommunicationis.</P>
<P>  <absatz-nummer>59</absatz-nummer> Sed hæc non videntur vrgere: nam licèt<marginalia>Fit illi sa-|tis, ratione|magnæ|vtilitatis.</marginalia>
inhumanum videatur mortuorum corpora iniu-
riosè tractare; sunt tamen causæ plures, propter
quas exhumari possint, vt communiter fatentur
Auctores. Vide citatum alios afferentem: ergo
& ratione magnæ vtilitatis, qualis in detectione
thesauri deprehenditur. Vnde nequit occurri in
eo auaritiæ prauitatem admisceri à Pontifice con-
demnatam. Non enim auaritia est malorum ho-
minum propria, ob vtilitatem aliquam non vul-
garem mortua corpora loco mouere, statim se-
pulturæ reddenda, & terrâ superiectâ operienda:
quod Concilium Limense tantùm videtur præ-<marginalia>Concilium|Limense|quid præ-|cipiat.</marginalia>
cepisse, vt ex verborum tenore colligitur. Sic
enim illud: Y asi desen terrados los dexare, à que
perros y aues los coman. Quæ explicatio potest
etiam Decretali allatæ accommodari. Et illa
quidem de Iudæis tantùm agit, non de Paganis:<marginalia>Decretalis|sicut, de|Iudæis ex-|plicatio.</marginalia>
nec de Iudæis omnibus, sed de iis, qui cæmete-
rium habent, & à Christianis in suis viuere Sy-
nagogis permittuntur: & verò cùm Iudæi non so-
leant cum diuitiis sepeliri; si quis sepulchra eo-
rum effodiat, supellectilis alicuius videtur cupidi-
tate moueri, vt ex eâ pecuniolam aliquam aucu-
petur. Quod quidem iniquum videtur & inhu-
manum; vnde & illud directè potuit Pontifex
prohibere.</P>@@

<Z><A+1>§. II.
Duo alia. Vbi specialiter de inuentis in
locis sacris.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>60</absatz-nummer> <INI2>T</INI2>Ertiò, ordinatio dicta de locis etiam<marginalia>Ordinatio|circa loca|Religiosa|vt statuere|queat.</marginalia>
Religiosis statuit verbis illis, Y lugares
Religiosos. Hoc autem videtur difficile: nam cùm
loca Religiosa sint à jurisdictione Principum sæ-
culari&#x0169; exempta, nihil possunt illi, quod ipsis dire-
ctè incōmodet, suis legibus stabilire: quæ est om-
nium Catholicorum scriptorum doctrina Iure
Canonico comprobata, & à Ciuili suis etiam legi-
bus communita. Ordinatio autem prædicta valdè
contraria est locis sacris & Religiosis, vt constat;
cùm priuet illa adeò ingenti emolumento. Ideò<marginalia>Thesaur&#x0169;|huiusmodi|pro medie-|tate ad Ec-|clesiam per-|tinere, mul-|torum est|sententia.</marginalia>
thesaurum in loco sacro repertum pro medietate,
quæ aliàs erat applicanda Fisco, ad Ecclesiam
pertinere, ad Prælatos inquam, & communita-
tem cum Capitulo, si Capitulum habeat, vel alio
modo loci Religiosi cum dominio administratio-
nem: pro aliâ autem medietate ad inuentorem:
tenent Doctores quamplures, quos adducit
Amaza à Dianâ citatus Tractat. 5. Resolut. 11. qui
prætereà pro eodem allegat P. Filliucium, Ioan-
nem Viggers, Villalobos, & Megalam, quos &
sequitur. Et idem amplectuntur Cardinalis Lugo
Disputat. 6. num. 116. & 117. qui & adducit P.
Lessium, P. Vasquez, & P. Turrianum, Bassæus
V. Dominium 2. num. 11. Bonacina Disput. 1. de
Restitutione Quæst. 3. Puncto 6. num. 5. P. Molina
Disput. 56. §. Dubium, citans Couarruuiam, An-
tonium Gomez, Angelum, & Siluestrum, P. Fra-
gosus Tomo 1. pag. 266. §. Secunda propositio. P.
Dicastillus Lib. 2. de Iustitia & Iure Tract. 2. Disput.
9. num. 414. P. Gaspar Hurtadus Disput. 1. de Iure,
Difficult. 35. §. Secundò est. Qui tamen cum Co-<marginalia>Locus sacer|sitne ali-|cuius.</marginalia>
uarruuia, & P. Vasquez, id supponit quod alij ex
citatis vt in plurimùm negant: ait enim locum
sacrum, in quo inueniri thesaurus potest, nullius
esse domini, vt regulariter accidit: cùm tamen
alij dicant vix inueniri locum sacrum, qui non sit
sub speciali alicuius dominio: ex quo colligunt
regulariter loquendo dimidium ad Ecclesiam
pertinere: si enim locus sacer sub nullius domi-
nio sit, totus thesaurus est inuentoris, juxta §.
Thesauros Instit. de rerum diuisione. Et Couarruuias
quidem loca sacra nullius esse quoad dominium
affirmat in Regula Peccatum, Parte 3. §. 2. num. 3.
& probat ex §. Nullius, Instit. de rerum diuisione,
vbi sic statuit Imperator: Nullius autem sunt res
sacræ, & Religiosæ, & sanctæ: quod enim diuinijuris
est, id nullius in bonis est. Nihilominùs affirmat
etiam §. Sed apud nos, thesaurum in loco Reli-
gioso ac sacro inuentum, pro eâ parte ad Eccle-
siam, eiusque Prælatum pertinere, pro quâ ad
priuatum, qui dominus illius loci fuisset, omnino
ex legibus deferendus esset: juxta leges inquam
juris communis: nam juxta leges Partitarum
aliter videtur sentire §. seqq. statuens thesaurum
vbilibet repertum ad Regem pertinere, quintâ
tantùm parte inuentori traditâ.</P>
<P>  <absatz-nummer>61</absatz-nummer> Sed sunt qui aliter sentiant: Fisco enim,<marginalia>Ad Fiscum|medietate&#x0303;|spectare a-|liorum opi-|nio.</marginalia>
& non Ecclesiæ dimidiam partem tribuendam
contendunt Iurisperiti quidam apud Dianam su-
prà Et negari nequit quin id magnum habeat
in Ciuili jure fundamentum: sic enim statuitur<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0193.jpg/>
@@1@<SE193>174 Thesauri Indici Titulus V. Cap. IX.
<duolan 2><-P>in Cap. vnico. Quæsint Regalia, in fine. Et L. 3. §.
penultimo, D. de jure Fisci. Nisi fortè qui inuenit,
sit Ecclesiasticus: tunc enim dimidiam partem
habebit Ecclesia, quæ scilicet inuentori respon-
det: juxta Cap. Excommunicamus. §. Damnati, de
hæreticis. Vbi licèt non decidatur, argumentum
tamen ad id asserendum exhibetur; vbi & potest
singularis quæstio moueri: quid si Clericus in-
ueniens ad illam non pertineat Ecclesiam: tunc<marginalia>Specialis|difficultas.</marginalia>
enim illi non videtur acquirere: & prætereà
eò quòd Clericus sit, non debet inuentoris ju-
re priuari. Quod quidem ita videtur asseren-
dum.</P>
<P>  <absatz-nummer>62</absatz-nummer> Aliter Caramuel in Theologiâ morali, n. 308.<marginalia>Esse totali-|ter inuen-|toris qui|censeant.</marginalia>
vbi ait thesaurum inuentum in loco sacro esse in-
uentoris. Et probat: quia nullo jure potest ad Ec-
clesiam vel secundum se totum, vel secundùm
partem pertinere. Iure enim naturæ inuentoris
est; quia est illius moralis productor, cùm faciet
in hominum vsus venire, qui dum lateret, per-
inde erat, acsi non esset. Iure Institutæ nulla
pars Ecclesiæ assignatur, & Cæsarium non mu-
tat bonorum Ecclesiasticorum naturam, vt scili-
cet (sic enim videtur explicandum) Ecclesia-
stica reddat, quæ ex se talia non sunt. Ius autem
Hispaniæ, si receptum est, quadrantem inuentori,
tres Regi adscribit: Canonicum nihil de thesauris
disponit: præter jura autem prædicta nullum a-
liud excogitari potest, ex quo possit Ecclesia
medietatem thesauri vendicare: erit ergo totus
inuentoris. Sic ille Philosophatur, antequàm id
tradiderat Pharaonius Tractat. 2. Seßione 8. Appen-
dicis, Casu 1.</P>
<P>  <absatz-nummer>63</absatz-nummer> Iuxta quæ satis apparet quàm sit res ista<marginalia>Resolutio|cum proba-|bilitate cir-|ca medie-|tatem Ec-|clesiæ, aut|Regi præ-|bendam.</marginalia>
perplexa, cùm aliàs in jure ipso ciuili antinomia
inueniatur; quam licet Doctores aliqui amoliri
conentur, vix tamen quidquam dicunt, quod
satisfaciat rem non leuiter contemplanti. Cùm
ergo non sit perspicuum pro Indiis aliquid circa
hoc à Regibus Catholicis innouatum, valdè pro-
babile videtur thesauros quoad dimidium ad Ec-
clesias pertinere, & ita retineri illud in foro con-
scientiæ posse. Vt autem jus Regis possit etiam<marginalia>Pro Rege|quid spe-|cialiter fa-|ciat.</marginalia>
probabiliter fundari, ad donationem est Pontifi-
ciam, sicut in mineralibus etiam diximus, recur-
rendum. Cùm enim terræ omnes & dominia
tradita sint, potuerunt Reges in omnibus illis
thesauros sibi appropriare; & ita cùm posteà in
quocumque fuerint solo reperti, sine alicuius in-
iuriâ ad se trahere, siue profanus locus fuerit siue
sacer; quia cum eo onere ad quemcumque transi-
vit; sicut transeunt prædia censualia, hypothecæ
subiecta & modis aliis onerata. Hanc autem
fuisse eorum voluntatem leges ipsæ manifestant,
quas ita debemus accipere, vt Catholicos Reges
deceant, & ita meliori modo, ac juxta meliorem
sensum conditas & promulgatas. Pro quo est
optima admonitio apud P. Molinam Disp. 176.
§. Tertio, causæ.</P>
<P>  <absatz-nummer>64</absatz-nummer> Quartò. Nulli est licitum, id lege pro-<marginalia>Prohibitio|non quæ-|rendi in|proprio fun-|do, non li-|gat in con-|scientiâ,</marginalia>
hibente, de quo D. Gaspar de Escalona in Gazo-
phylacio Regio Perun$uncleariano pag. 126. num. 3. sine re-
gistro in proprio fundo thesaurum quærere: sed
legem huiusmodi non obligare in conscientiâ ex
ratione ipsius ostenditur; quia scilicet sine regi-
stro nequeunt quæ ad Regem spectant sufficien-
ter prouideri. Est ergo lex in præsumptione fun-<-P>@@

<-P>data: vnde si Regi sua jura reddantur, nihil con-
tra illius mentem perpetratur. Si autem non red-
dantur, ex eo erit fortè peccatum juxta dicta, non
ex legis violatione.</P>
<Z><A+1>§. III.
Vlteriores resolutiones de Visitatoribus
Ecclesiasticis, & inuentis in-
dustriâ diaboli.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>65</absatz-nummer> <INI2>Q</INI2>Vintò, Visitatores Ecclesiastici nul-<marginalia>Visitatores|Ecclesiasti-|cos in the-|sauris nul-|lam habere|partem, nisi|inueniant|ipsi ex in-|dustria.</marginalia>
lam habent partem in thesauris, quæ
in delubris Indorum reperiuntur: quibus tamen
congruum aliquod præmium poterit, si Rex an-
nuerit, exhiberi. Sed certè si Visitatores tales
suâ industriâ thesauros inuenerint, non videntur
fraudandi præmio inuentoribus assignato. Quòd
si p&#x0153;na est, eò quòd auctoritate ad bonum spiri-
tuale sibi concessâ abutantur, imponenda, non
potest à laicâ illis potestate decerni, ob priuile-
gium exemptionis: videtur ergo lex in eo casu lo-
qui, quo Visitatores delubra Indorum scrutantes,
vt idola extrahant, diuitias aliquas deprehende-
rint; tunc enim præmium non merentur inuen-
toribus designatum: & ita indicat rescriptum Re-
gium, de quo Dom. Solorzanus in Politicâ Pag.
958. in quo sic dicitur; Sin embargo que las Iglesias
pretendan ser suyo loque se ha hallado en adoratorios, y
santuarios, sin descubridos, &c. Dari ergo potest in-
uentio thesauri sine industriâ detectoris: & vbi
Visitatores Ecclesiastici tales sunt, nequeunt in
illis partem habere vllam, sicut non haberent
laici, qui modo simili reperirent. Si ergo Visita-
tor sit detector ex industriâ speciali, præmium
detectoris habebit: si aliud agens, non ita. Vbi
p&#x0153;nalis dispositio non est, sed in id tendens, vt
Visitator non habeat laboris præmium, quod
reipsa non meretur. In eo ergo casu thesaurus
ex integro Regi cedet, sic lege disponente. Licèt
enim leges Cæsareæ circa inuenientes fortuitò
valdè fauorabiles inueniantur, in Hispaniâ illæ
locum non habent, & multò minùs in Indiis,
quæ magis peculiaribus legibus gubernantur.</P>
<P>  <absatz-nummer>66</absatz-nummer> Sextò. Ordinatio illa generaliter loqui-<marginalia>Thesauros|arte Dia-|boli acqui-|sitos posse|retineri tu-|tâ conscien-|tiâ qui af-|firmant.</marginalia>
tur de omni auro, argento &c. Vnde quæstio
oritur quæ pro Indiis videtur specialiter agitan-
da, in quibus Indi cum diabolo solent frequens
habere colloquium; vnde & contingere potest
diuitias aliquas occultas eisdem detegere, & eos
forsitan Europæis. An scilicet tunc in iis, qui
modum inuentionis norunt, & fortè in eo, quod
tamen rarum erit, partem aliquam habuerunt,
possint quod inuentum est, tutâ conscientiâ re-
tinere. In quo quidem est sententiarum varietas.
Plures enim affirmant, ex quibus sunt Nauarrus
in Manuali Cap. 17. n. 176. Gutierrez de Tutelis 3. p.
cap. 26. & Lib. 4. p. 1. q. 36. Megala p. 2. lib. 2. c. 4. q. 2.
n. 14. Villalobos Tomo 2. Tract. 10. diffic. 20. n. 7.
Malderus de Iustitia Tract. 1. cap. 7. dub. 1. Ioannes
Viggers de Iustitia, tract. 1. cap. 4. dub. 8. Trullench
in Decalogum Tom. 2. lib. 7. c. 2. dub. 8. n. 10. Diana
Tractat. 5. citato, Resolut. 23. Bonacina Disput. 1.
de Restitutione, Quæst. 1. Puncto 6. num. 8. Cardina-
lis Lugo Disput. 6. num. 131. P. Lessius Lib. 2.
Cap. 5. num. 65. P. Filliucius Tomo 2. Tractat. 31.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0194.jpg/>
@@1@<SE194>Circa inuenientes Thesauros quæ obligatio. 175
<duolan 2><-P>num. 153. P. Vasquez Træctatu de Restitutione. cap.
5. §. 4. num. 28. P. Rebellus Parte 1. Lib. 1. quæst.
15. num. 14. P. Gaspar Hurtadus Disput. 1. de Iure,
Difficult. 35. §. Quartò est. P. Fragosus Tomo 1.
pag. 266. §. Quarta propositio, & alij. Quorum
ratio est; quia leges circa hoc disponentes sunt
p&#x0153;nales, vt videtur in L. vnica. C. de thesauris, lib.
10. & L. Nemo C. de Maleficis & Mathemat. Legem<marginalia>Eorum|ratio.</marginalia>
autem p&#x0153;nalem ante judicis sententiam non
obligare, satis recepta sententia est. Pro quâ, præ-
ter citatos alibi videri potest Gutierrez Lib. 2. Ca-
nonicar. quæst. cap. 5. n. 14.</P>
<P>  <absatz-nummer>67</absatz-nummer> Alij per oppositum sentiunt, ex quibus<marginalia>Qui te-|neant oppo-|situm.</marginalia>
Aluarus Valascus de jure Emphit. Parte 1. Quæst.
5. n. 4. Amaya in Codicem lib. 10. Tit. 15. n. 18. apud
que&#x0303; Farinacius & Valenzuola. P. Molina Disp. 56.
in principio, quem sequitur P. Turrianus 2. 2. Tom.
2. Disp. 43. Dub. 2. n. 3. & alij: quorum ratio ex
opposito fundamento procedit: quòd scilicet<marginalia>Eor&#x0169; fun-|dament&#x0169;.</marginalia>
leges dictæ p&#x0153;nales non sint, sed disponentes sub
conditione, vt si videlicet aliquis modo dicto
thesaurum inueniat, eius sit vel totus, vel quoad
partem: si autem maleficio, dominium non ac-
quirat. Sed certè cùm in odium peccatisit, non
videtur negari posse p&#x0153;nales esse, & explicatio-<marginalia>Contra|quod ar-|guitur.</marginalia>
nes, quę adhibentur, parùm solidæ comperiuntur.
Et quidem ex præfato explicandi modo fieret
nullam legem prohibentem aliquid sub amissio-
nis onere p&#x0153;nalem esse; quia dici potest solùm
esse conditionaliter disponentem, & ita cum eâ
non posse dominij acquisitionem consistere.</P>
<P>  <absatz-nummer>68</absatz-nummer> Est ergo prioris sententiæ fundamentum<marginalia>Duæ aliæ|sententiæ|circa do-|min&#x0169; fundi|innocente&#x0303;;|& earum|fundamen-|ta.</marginalia>
quoad hoc innegabile: an autem omnino fir-
mum, statim dicemus; si priùs dicas, alias sen-
tentias adiiciamus; Primam eorum, qui dicunt
eum, in cuius fundo thesaurus inuenitur, si inno-
cens sit, non esse suâ parte fraudandum. Sic
Diana suprà in sine. Bonacina, P. Hurtadus P. Les-
sius num. 66. & alii. Secundam affirmantium de-
bere fraudari, pro quâ P. Rebellus adducit Co-
uarruuiam, Nauarrum, & Valascum, quos & se-
quitur, licèt oppositum censeat non esse impro-
babile; cùm p&#x0153;na suos auctores egredi non de-
beat. L. Sancimus. C. de p&#x0153;nis. Quorum ratio est,
quia ita leges absolutè disponunt. Et quidem
etiam quando modo licito inuenitur thesaurus,
potuerunt eum Fisco penitus applicare, aut certè
nullâ parte domino fundi applicatâ; & ita leges
Hispaniæ disponunt; ergo & in speciali casu di-
cto, cuius motiuum esse potest, ne quis maleficio
locupletetur, siue proprio siue alieno, & occa-
sionem habeat gaudendi de illo; quod quidem
in Fisco non ita accidit, cùm Principes in odium
maleficij p&#x0153;nam statuant arte legibus odiosâ, vt
Imperator loquitur lege 1. citatâ. Addi P. Hur-<marginalia>Additio P.|Hurtadi|refutata.</marginalia>
tadus non solùm partem innocenti tradendam
post sententiam, sed etiam totum, si per indu-
striam thesaurus sit quæsitus. Quod non video
quàm sit aptè dictum; cùm enim per artem magi-
cam sit inuentus, manifestum est ex industriâ
quæsitum; ergo semper applicandus totus, & non
tantùm illius pars.</P>
<P>  <absatz-nummer>69</absatz-nummer> Dico igitur, ad præcipuam difficultatem<marginalia>Assertio 1.|opinionis|prioris pro-|habilitas,|juxta quā|in casus</marginalia>
respondendo. Primò opinionem priorem adeò
esse grauium Doctorum auctoritate firmatam,
vt in casûs contingentia nullus videatur futurus,
qui eam non amplectatur. Cùm enim ad onera<-P>@@

<-P>ista deuitanda opinio quæuis placeat, vbi scilicet<marginalia>contingen-|tiâ erit qui|hæreat nul-|lus.</marginalia>
pauci & minùs probati Doctores excusant; quod
fiet quando tot pro excusatione militant, &
bonâ ducuntur ratione? Hoc ergo constante,
non videtur multùm de vlteriori discussione cu-
randum.</P>
<P>  <absatz-nummer>70</absatz-nummer> Dico secundò. Sententia contraria, licèt<marginalia>Assertio 2.|contrarium|solidiori ni-|ti funda-|mento.</marginalia>
minùs auctoritatis habeat, solidiori potest funda-
mento probari. Nam vt demus leges esse p&#x0153;na-
les, lex p&#x0153;nalis obligare in conscientiâ potest,
quando p&#x0153;na versatur circa dominij impeditio-
nem. Sic qui obtento Parochiali Beneficio, suâ
culpâ intra annum non ordinatur sacerdos, illud
in conscientiâ dimittere tenetur, sicut & Episco-
patum qui intra sex mentes non consecratur, nec
facit fructus suos; qui non recitat diuinum Offi-
cium, fructuum etiam perceptione priuatur, sicut
& non residens, qui ratione Beneficij tenetur re-
sidere. Quas exceptiones, & alias opponunt
Doctores, qui sententiam de lege p&#x0153;nali prædi-
ctam consectantur, vt videri potest apud Bona-
cinam Tomo 2. Disput. 1. Quæst. 1. Puncto 7. §. 2.
num. 9. 17. & seqq. vbi plures adducit Auctores,
præsertim ex Societate. Tunc sic. Leges de the-
sauris diabolico adminiculo repertis tractantes,
ad hunc modum disponunt: ergo stante obli-
gatione in conscientiâ legum huiusmodi, ex eo
quòd p&#x0153;na in illis extet non desinunt obligare.
Antecedens constat ex earum tenore. Nam leg.<marginalia>Lex Impe-|ratoria do-|minij pro-|hibens trā-|stationem.</marginalia>
vnicâ Tit. 15. C. de thesauris, Lib. 10. ita loquitur
Leo Imperator: nam in suis quidem locis vnicuique,
dummodo sine sceleratis & puniendis sacrificijs, aut aliâ
qualibet arte legibus odiosâ, thesaurum (id est, condita
ab ignotis dominis tempore vetustiore mobilia) quærere,
& inuento vti liberam tribuimus facultatem. Sic ille.
Vbi manifestè, vt frui thesauro quis possit, condi-
tio decentis inquisitionis apponitur. Dictio enim<marginalia>Dictio|Dummo-|dò quam|vim habe-|at.</marginalia>
Dummodò conditionem importat, quando appo-
nitur vt dispositio vim habere incipiat, & non fa-
ciendum aliquid tantùm indicat post dispositio-
nem completam. Pro quo videndus P. Molina
Disput. 208. §. Iuxta & seqq. Quod in casu nostro
videre est, vbi dispositio legis non versatur circa
aliquod post completam dispositionem facien-
dum, vt in exemplis ab eodem Patre adductis,
sed circa dispositionem ipsam, vt vim habere in-
cipiat, quòd scilicet inquisitione sacrilega, &
arte legibus odiosâ non quæratur, vnde per in-
quisitionem non odiosam nec sacrilegam vim
habere incipit. Licèt autem Marius Antoninus
Lib. 1. Variarum Resolutionum Resolut. 88. num. 5.
dicat cum Rotâ dictionem Dummodò modum im-
portare; id ita intelligendum vt ex P. Molina, &
aliis dictum, quando scilicet disponitur aliquid
faciendum post completam dispositionem, vt in
casu ab eodem Mario adducto donationis à patre
factæ filio primæ tonsuræ, vt adueniente ætate
legitimâ posset ad sacros Ordines promoueri. Est
ergo non obscura præfatæ legis mens: neque
alia est legis alterius, de quâ suprà.</P>
<P>  <absatz-nummer>71</absatz-nummer> Et hæc quidem juxta jus commune, cui<marginalia>Quid pro|Hispaniâ|speciale</marginalia>
in Hispaniâ statur, quando aliquid per leges spe-
ciales statutum non inuenitur. Licèt autem casus
præsens non inueniatur in particulari decisus, ex
generali dispositione colligitur, juxta quam the-
sauri applicantur Fisco, quintâ parte inuentori
designatâ, vt communiter Hispani testantur<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0195.jpg/>
@@1@<SE195>176 Thesauri Indici Titulus V. Cap. X.
<duolan 2><-P>Auctores. Quatuor ergo partes habebit fiscus,
quomodocumque thesaurus inueniatur: an au-
tem quintam in casu, de quo loquimur,
ex nullâ lege habetur: Nam citata ex iure Cæ-
sareo, de toto thesauro loquitur, quem quis
suis in locis inuenit, vt iam vidimus: nec vult
inuentorem habere illum; licet ratio decisionis
ad partes etiam videatur extendi, sicut ad inue-
nientem in locis alienis, vbi potior est ratio. Sed
cùm p&#x0153;nalis sit, non ita admittetur ab omnibus
extensio: vnde sententia dicentium leges istas
non obligare in conscientiâ ad restitutionem, in
Hispaniâ præsertim locum habebunt. Pro In-
diis autem, de quibus præcipuè agimus</P>
<P>  <absatz-nummer>72</absatz-nummer> Dico tertiò. Dimidia pars, quæ in In-<marginalia>Assertio 3.|Quid pro|Indijs circa|medieta-|tem.</marginalia>
diis inuentori thesauri conceditur, potest ab eo
retineri, etiamsi diabolicis illam artibus compa-
rarit. Constat in primis ex probabilitate senten-
tiæ sic generaliter affirmantis. Deinde ex nuper
dictis, quia non habemus legem, ex cuius verbis
deduci queat dominij acquisitionem impediri,
cùm nulla inueniatur pro Indiis circa casum, de
quo loquimur. Lex autem iuris communis in a-
lio procedit, & licet valde probabile sit ob ra-
tionis identitatem extendi posse; quia tamen
communissima sententia contrarium tenet, pro
quâ videri potest Bonacina Tomo 2. Disp. 1. Quæst.
1. Puncto 8. num. 23. vbi alios adducit: ideò illa
securè potest sustineri: præsertim cùm non sit
ratio omnino eadem in toto, & in parte. Et vbi
similitudo quomodolibet deficit, non valet ar-
gumentum à simili, etiamsi dissimilitudo parua
sit, ex adductis à Marco Antonino suprà Resolut.<marginalia>Argumen-|tum à si-|mili leue|& infir-|mum.</marginalia>
39. num. 34. vbi ex Menochio, quod argumen-
tum à simili est leue & infirmum. Fauet id, quod
habet P. Azor Tomo 3. Lib. 1. Cap. 13. in fine,
vbi quæstionem tractans, & duas sententias con-<marginalia>P. Azor.</marginalia>
trarias adducens, sic concludit; At nunc in Ca-
stella est vsu receptum vt thesauri vbicumque inue-
niantur, ad Principem, vel Rempublicam pertineant,<marginalia>Pro inuen-|tione The-|sauri in|domo Gen-|tilitia,|vulgò So-|lariega|vide Tho-|mam Hur-|tadum|Tract. 8.|n. 402. &|403.</marginalia>
& inuentoribus quædam pars aßignetur l. 1. tit. 13.
lib. 6. nouæ Collectionis. Sic ille. Iuxta quam in ca-
su, de quo erat sermo, inuentionis scilicet per
artem Magicam, non derogatur inuentori pars,
vt scilicet in foro conscientiæ possit eam retinere.
De quibus hæc satis.</P>
<Z><A+2>CAPVT X.</A+2>
<A+1>De margaritis, pretiosis lapidibus, &
quibusdam aliis.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>73</absatz-nummer> <INI3>E</INI3>X margaritis, & gemmis aliis quinta<marginalia>Ex gemmis|nihil debe-|ri, quæ vi-|deantur|ostendere,|quia sunt|primò oc-|cupantis.</marginalia>
pars Regi debetur per leges, de qui-
bus Dom. Solorzanus in Politicâ pag.
952. Y de derecho. Vbi quæstio similis agitatæ du-
dum occurrit, an scilicet lex talis in conscientiâ
obliget; in quâ ad negandum maius est quàm in
metallis fundament&#x0169;, quia plures sunt qui negent
res istas ad Regalia pertinere, vt videri potest a-
pud Dom. Solorzanum suprà pag. 951. §. Pero vi-
niendo; quod & tenet P. Fragosus Tomo 1. pag.
264. in fine, vbi ait constare ex Institutâ de re-
rum diuisione §. Item lapilli, esse primò occu-
pantis, vnde eas non censet inter Regalia com-
putandas. Sic etiam P. Mendus in Bullam Cru-
ciatæ Disput. 83. num. 8. Pro quo & est doctrina<-P>@@

<-P>D. Thomæ 2. 2. quæst. 66. artic. 5. ad 2. vbi ita
scribit: Quædam sunt, quæ numquàm fuerunt in bo-<marginalia>D. Tho-|mas.</marginalia>
nis alicuius, sicut lapilli, & gemmæ, quæ inueniuntur
in littore maris; & talia occupanti conceduntur. Sic
ille. Qui licet statim addat eamdem rationem
esse de thesauris; subiungit tamen sic: nisi quòd
secundùm leges ciuiles tenetur inuentor dare medieta-
tem domino agri, si in alieno agro inuenerit. Hæc Do-
ctor sanctus, ex quibus apparet differentia inter
margaritas, lapillos, & thesauros; quia de istis
leges sunt, non de illis pro medietate, aut parte
aliâ Principibus tribuendâ, si ergo lex etiam pro
illis extet, non ita æquitati conformis sicut illa,
debet reputari. Licet P. Turrianus 2. 2. Tomo 2.
Disp. 42. n. 9. illam probet.</P>
<P>  <absatz-nummer>74</absatz-nummer> Sed est quod pro Regibus nostris faciat;<marginalia>Pro quintæ|partis obli-|gatione|quid fa-|ciat. Vbi|quòd deci-|mæ huius-|modi à|Regibus|reseruatæ.</marginalia>
nam illi, cùm decimas sibi à Pontifice concessas
in Ecclesias refuderunt, decimas margaritarum,
& gemmarum sibi reseruarunt; vt constat ex An-
tonio de Herrera in Historia generali Indiarum De-
cade 1. Lib. 6. Cap. 19. Ergo saltem ex illis deci-
ma reddenda pars in foro conscientiæ. Quòd
verò ex prædictis decimæ exigi possint, constat
ex dictis num. 46. & quod ad margaritas attinet,
ex Cap. Peruenit, de decimis, vbi specialiter ex-
primuntur Piscariæ, margaritas autem piscatio-
ne colligi manifestum est; vnde in Indiâ Orien-
tali celebris ille tractus, in quo illæ conquirun-
tur, Piscariâ dicitur. De lapidibus autem pretio-<marginalia>Quæ & ex|metallis|debentur.</marginalia>
sis eadem est ratio, quæ de metallis, pro quibus
videri potest P. Suarez Tomo 1. de Religione Lib. 1.
de diuino cultu. Cap. 34. num. 3. & 6. & P. Tan-
credi citato num. adductus.</P>
<P>  <absatz-nummer>75</absatz-nummer> Vbi illud tantùm videtur dici posse, quòd<marginalia>Obiectioni|ex eo quòd|quinta &|non deci-|ma exiga-|tur, satis-|factum.</marginalia>
etsi Reges nostri prædictas decimas sibi reserua-
runt, id fuit quoad habitum, non quoad actum;
id est, reseruasse sibi potestatem eas exigendi, de
facto autem non constare de huiusmodi exa-
ctione ex vi priuilegij: nam si ita esset, non quin-
tam partem exigerent, sed duplo maiorem; &
ita cùm illam exigant, alio videntur iure vti; &
sic non adeò strictam obligationem incumbere
ad illius præstationem. Quæ responsio negari
nequit quin suam habeat verisimilitudinem, vnde
nequit euidenter impugnari. Nihilominùs non
videtur credibile ita seriò & constanter hoc sibi
reseruasse ius, quo tamen numquam vsi fuerunt
vel ipsi, vel eorum posteri. Prætereà. Non dixe-
runt ius sibi reseruare, sed decimas: ergo earum
exactio in vsu est: atqui non alia apparet, nisi
dicta, quatenus scilicet decimæ in quintâ parte
includuntur; ergo in foro illæ conscientiæ de-
bentur.</P>
<P>  <absatz-nummer>76</absatz-nummer> Quia nonnumquàm accidit vt intra In-<marginalia>De reper-|tis cum ca-|daueribus|eadem ra-|tio quæ de|thesauris.</marginalia>
dorum cadauera ex veteri ritu pretiosa aliqua in-
uenirentur, Regio est rescripto cautum vt ea Fi-
sco seu Cameræ applicentur, inuentoribus dimi-
diâ parte designatâ. Quod an in conscientia o-
bligat dubitari potest. Sed certè de illis eadem
videtur esse ratio, quæ de thesauris; quod enim
in terra ipsa, aut intra mortuorum corpora, di-
uitiæ asseruatæ sint, minimi discriminis est ad
propositum, sicut si in arcâ, aut extra illam, con-
dita fuissent.</P>
<P>  <absatz-nummer>77</absatz-nummer> Circa Salinas in Indiis multa sunt dis-<marginalia>Pro Salinis|quid in In-|dijs practi-|candum.</marginalia>
posita, dum illæ Regio fisco addicuntur; sed exi-
tu ferè inutili, & non modico Indorum grauami-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0196.jpg/>
@@1@<SE196>Pro margaritis & gemmis quæ obligatio. 177
<duolan 2><-P>ne subsecuto: de quo agit Dom. Solorzanus in
Politicâ Lib. 6. Cap. 3. stante quidem lege tali,
quæ tamen Peruuio abrogata est, aut ei pro tem-
pore supersedere præceptum; non deberet pec-
cati mortalis damnari, qui ex salinis eam salis
quātitatem tolleret, quam ad proprium vsum ha-
beret necessariam: esset enim nimis durum id le-
ge rigidâ prohiberi, vbi salis abundantia eximia
copiam sui facere omnibus videtur indigenis, pro
quorum vtilitate à Deo est liberali exhibitione
tributa: & vt hîc aliquid speciale adiiciam, dignum
equidem quòd inter illa recenseatur, quorum
Dom Solorzanus suprà luculentam intulit men-<marginalia>Mirabile|salis pro-|fluuium.</marginalia>
tionem. Iuxta oppidum Acos Cuscensis di&#x0153;cesis,
vidi montem altitudinis non exiguæ, ex cuius
medio cliuo aqua salsa abundanter erumpit; quæ
ad complures tumulos, mensarum instar, limpi-
dissimis lapidibus superimperitis artificiosè de-
ducta, in candidissimum breui salem efformatur.
Et est profectò mirabile, ad radices montis flu-
uium satis celebrem, quem Incolæ Apuerimas
indigitant, dulcis aquæ decurrere; vt non appa-
reat quomodo in propinquo monte perennis il-
le salsarum aquarum fluxus consistere possit.
Hinc ergo Indigenis nefas sit sumere, quod
vsui necessarium habent, aut ex quo lucellum a-
liquod comparare queant? Aut non liceat om-
nibus eò accedentibus, quod indigenis fas est,
vbi Deus mirabili illâ copiâ, & naturæ miraculo,
videtur omnes ad vsum cum Auctoris prouiden-
tissimi laude prouocare?</P>
<Z><A+2>CAPVT XI.</A+2>
<A+1>De Argento viuo, & quæ in illius emo-
lumentis conscientiæ nocumenta
possint admisceri.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>78</absatz-nummer> <INI3>D</INI3>E illo dictum à nobis Titulo 1. Cap. 12.<marginalia>Indorum|in effosione|argenti vi-|ui labor|quantùm|fidei recep-|tioni offi-|ciat, re-|centi nar-|ratione|monstra-|tum.</marginalia>
quatenus in ipsius extractione Indi
plus videntur grauari, quàm iustitia,
& Christiana charitas patiantur. Et n. quide&#x0303; 116.
narrationem adiecimus, ex quâ compertum ha-
betur quàm hoc grauamen fidei eorumdem offi
ciat, cui & aliam recentissimā hîc iuuat adnectere,
vt appareat quantùm oporteat oneris huius le-
thale impedimentum quantocyus, iuxta Regis
nostri pollicitationem piissimam, amouere. An-
te paucos menses in oppido Totorhuailas Cus-
censis di&#x0153;cesis, cuius incolæ Huancabelicensi
torturæ per vices addicuntur; cùm viderent pro-
fectionis tempus iam propinquum, sic agentibus
quibusdam, in hunc modum discurrerunt. Deus
Christianorum parùm nobis propitius est, qui
ab hoc nos grauamine non curat liberare. Ad
Huacas ergo nostros, & propitiora Numina re-
curramus. Dictum factum. Conuocantur om-
nes, & vt vnusquisque aliquid ex iis, quæ offerre
in sacrificiis soliti, afferat, commonentur. Cùm
ergo sic fuisset animitus destinatum, ex indige-
nis quidā rem detestatus, quia fides Christiana in
illo firmiores egerat radices, duobus ex Societate
nostra Patribus, qui eò deuenerant, Prouinciam
totam per Missiones vtilissimas obeuntibus, quid-
quid erat destinatum aperuit, vt remedium op-<-P>@@

<-P>portuuum adhiberent. Quod &, Deo fauente,
præstitum, sed non sine ingenti difficultate: adeò
illorúm corda pro horrore intolerandæ mole-
stiæ longè à fidei castris exularant. Et hoc qui-
dem quod in oppido isto deprehensum, in alijs
accidere grauamini isti designatis satis est verosi-
mile, vbi & ratio est eadem, & Indorum indoles
non diuersa. Videant ergo ij, ad quos maximè
spectat prouidisse, vt de remedio efficaciter ad-
hibendo prouideatur: ni velimus Deum rebus
nostris infensissimum experiri. Dicat, dicat tan-
dem Piissimus, & Religiosissimus Princeps, quod
aliàs Deus Regis Vatis voce Psalm. 11. vers. 6.<marginalia>Psalm. 11.|v. 6.</marginalia>
Propter miseriam inopum & gemitum pauperum, nunc
exurgam. Nunc equidem, nunc quoties audi-
tum hoc Nunc: sed protensum adeò, vt Nunc æ-<marginalia>Parum ille|nouo opere|tenuatus.</marginalia>
ternitatis esse videatur. Nec moueat quod de
nouo opere, quo labor sublatus operariis, ni-
mium quantum D. Gaspar Escalona commemo-
rat in Gazo phylacio Peruuiano Lib. 1. Parte 1. Cap. 14.
44. & 45. Totum enim opus illud suo est fine
frustratum, metalli venâ præcipuâ disparente.
Quod tamen nuper repertum est, licet minùs
molestiæ habeat; habet tamen non leues, & est
illud de duratione suspectum; vt Scripturæ ver-
bis vti liceat. Erat ergo videre miseriam. 2. Matth.
6. 29.</P>
<P>  <absatz-nummer>79</absatz-nummer> Licet autem Mineræ aliæ inferioris notæ<marginalia>Mineræ|prædictæ in|Regia con-|seruatæ.</marginalia>
Regiæ Coronæ adiudicatæ non sint; quæ tamen
argenti viui sunt adeò iudicantur pretiosæ, vtpotè
sine quibus auri & argenti copia non suppetat, vt
cum auriferis & argentariis veniant numerandæ.
Immò præ illis æstimatio increuit, nam cùm aliæ
priuatis dentur, cum onere quintariæ præstatio-
nis, & qui eas possident, dicantur Minarum do-
mini; hydrargyriæ in Regiâ potestate retinentur.
Et priuatis administratio sola committitur, qui-
bus duo onera imponuntur quasi vsufructuariis,<marginalia>Sed dantur|cum du-|plici onere|in admi-|nistractio-|nem.</marginalia>
qui quod colligunt, faciunt suum. Primum, vt
quintum Regi soluant. Secundum, vt quidquid
extraxerint, eidem vendant, taxato pretio grauis-
simis p&#x0153;nis impositis vendentibus, & ementibus
contra Regiam prohibitionem. Vnde ad solum
Regium spectat arbitrium, Supremis Guberna-
toribus commissum, illud pro diuersis Minera-
rum elaborationibus dispartiri. Nullum autem
ex hoc commercio Fisco speciale emolumentum
accrescit, quia sicut emitur, ita & venditur, ad-
ditis comportationis expensis; quia vnicuique
vbi illi est opus tribuitur Regiis sumptibus ex-
portatum. Emolumentum tamen magnum du-
citur Minerarios hoc singulari & mirabili natu-
ræ adminiculo iuuare, vt sic vberiores thesauri in
Regium Fiscum inducantur.</P>
<P>  <absatz-nummer>80</absatz-nummer> Vbi circa Primum esse difficultas po-<marginalia>Quinti|obligatio|vnde fun-|dari.|queat.</marginalia>
test, quia vt testatur Dom. Solorzanus suprà §. Y
tambien pag. 942. non extat rescriptum aliquod
Regium, quo Minerariis dictis onus quinti sol-
uendi impositum reperiatur, quando Mineræ in
Regio dominio conseruantur, licet extet quando
in priuatos dominos transferuntur, aut nouis in-
uentoribus pro tempore aliquo per modum v-
susfructus cedunt vt præmium industriæ, de quo
D. Escalona in Gazophylacio Parte 2. pag. 101.
num. 2. Sed ad hoc fieri satis potest, Primò quia
Rex ipse auctor legis de quinto soluendo gene-
raliter ex Mineris istis, sic suam legem interpre-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0197.jpg/>
@@1@<SE197>178 Thesauri Indici Titulus V. Cap. XI.
<duolan 2><-P>tatus est, vt etiam ex illis in administratio-
nem datishoc debeat intelligi; & interpretatio-
nem istam vsus ipse confirmat. Deinde. Quia
cùm Mineræ istæ Regis sint, aliquod speciale
emolumentum habere debet ex illis: cumque ex
commercio emptionis & venditionis nullum ha-
beat, vt diximus; satis est conueniens vt illud ex
quinto accepto consequatur. Prætereà. Ad<marginalia>Clarius|eiusdem|fundamen-|tum, ex|contracta.</marginalia>
omnem difficultatem tollendam præcedit con-
tractus sub eâ conditione; cumque de pretij inæ-
qualitate non sit ratio dubitandi, & illud tum
quinto, tum ceteris partibus debitâ proportione
respondeat in venditione, nulla videtur in eo in-
iustitia committi. Quod à Dom. Solorzano su-
periùs obseruatum, sed debuit ampliùs explicari.
Nam aut quintum absolutè debetur, aut non, si
primum: ergo non erat necessarium id in con-
tractum deduci. Si autem secundum, & alioqui
centilibris (vulgo Quintal) iusto non accipitur
pretio, cùm pro eâ nihil detur, videtur in eo in-
iustitiæ labes admisceri. Vt ergo hæc penitus pro-
pulsetur, dici potest quintum quidem solui vt
Regium dominium agnoscatur: nec tamen gra-
tis accipi, sed pretio dato; quia scilicet pretium
taxatum tale est, vt ad illud possit extendi. Si
aliunde consideretur Indos Minerariis ad huius-
modi opificium tribui sub moderatæ satis mer-
cedis onere, qui si voluntarij accederent, maius
laboris sui pretium reportarent.</P>
<P>  <absatz-nummer>81</absatz-nummer> Ex quo sequitur Minerarios teneri in<marginalia>Minerarios|in foro a-|nimæ tene-|ri ad illius|impletio-|nem.</marginalia>
foro animæ ad contractûs impletionem; quia
hic non occurrunt rationes illæ, quæ in Mineris
aliis, vt possit obligatio soluendi cessare: quan-
doquidem Mineræ in administrationem dan-
tur, quarum inuentores non sunt administra-
tores ipsi; si enim sint, nullum est discrimen.
Hac autem ratione non extante, obligatio ea-
dem resultat ad standum contractui, quæ in pri-
uatorum contractu resultaret: si videlicet Mine-
ra alicuius esset priuati, & alteri in administratio-
nem traderetur. Est autem contractus innomi-
natus, Do vt des; vel, Do vt facias: aut potius,<marginalia>Quod ge-|nus con-|tractus sit.</marginalia>
Do & facio, vt des & facias. Nam & Rex Mi-
neram tradit, & Indos distribuit, suisque desig-
natis temporibus etiam pecunias confert, vt Mi-
nerarij possint magno illo in labore progredi;
qui ad laborandum, soluendum quintum, &
vendendum Regi quidquid extraxerint, obli-
gantur. Sed certè si ex parte Regis pacta non ex-
actè seruentur, obligatio ista minuitur: si vide-<marginalia>Si ex parte|Regis illi|non statur,|cessat obli-|gatio Mi-|nerario-|rum. Ex|quo illa-|tio.</marginalia>
licet aut Indi desint aut pecuniæ suis non tri-
buantur temporibus, vt sæpè accidit: vnde cùm
hæc scribo magna illis summa pecuniæ debetur.
Quomodo enim possint illi singulis hebdomadis
mercedem Indiis operariis reddere, si Rex in eâ
negandâ perseueret? An sua omnia, & se ipsos
vendent, ne mercenarij suo labore frustentur?
Si ergo occultè metallum vendant, erit qui con-
demnet nemo, ex communi Doctorum sensu:
quoniam pactum tacitam illam semper habet
conditionem. Modò tu illi stes. Pro quo P. Mo-
lina Disput. 111. §. Quod verò. Vnde rarò in con-
tractibus, qui cum Rege ineuntur, Officialium
aut impotentiâ aut culpâ, fides integrè seruari
potest. Vt enim est apud P. Lessium Lib. 2. Cap.
23. num. 58. §. Secundò, hunc, in contractibus
cum Regibus magna sunt pericula, soluunt enim<-P>@@

<-P>illi quando volunt, & facilè antiquos contra-
ctus reuocant, si per eos læsi videantur. Et in hoc
quidem graue non est Regij patrimonij dispen-
dium: cùm enim id, quod ex venditione metalli
colligunt in Mineræ administratione consumant,
plus equidem est quod lucratur Rex, quàm id,
quod amittit, nimium quantum administratione
cessante perditurus: laturusque molestissimè si
Indis laboris pretium retardetur.</P>
<P>  <absatz-nummer>82</absatz-nummer> Circa secundum autem; obligationem<marginalia>Venditio|Regi fa-|cienda|quomodo|iusta, si|non libera|quod vr-|getur.</marginalia>
scilicet vendendi Regi quidquid extract&#x0169; fuerit,
esse etiam dubitatio potest. Nam contractus em-
ptionis & venditionis debet esse liber, & nemo
contrahentium inuitus. L. Inuitus & L. Nec eme-
re. C. de contrahenda empt. Et ita communiter tra-
dunt Scriptores. Non ergo obligatio vendendi
Minerariis imponi potest. Præterquam quòd
pretium metalli iustum videtur illud, quod est à
Rege taxatum, vnde propter illud traditur Mi-
nerariis argentariis. Tunc vltra. Grauamen il-
lud vendendi necessariò Regi est pretio æstima-
bile: vnde vendens cum pacto retrò vendendi,
minori debet pretio vendere propter grauamen:
vt est receptissima doctrina, pro quâ videri po-
test P. Lessius Lib. 2. Cap. 21. Dub. 14. præsertim
num. 117. Bonacina Tomo 2. Disputat. 3. de Con-
tractibus Quæst. 2. Puncto 3. num. 2. & 6. & alij
citati ab ipso. Ex quo sequitur plus aliquid vltra
pretium taxatum esse reddendum, quo scilicet
grauamen huiusmodi compensatur.</P>
<P>  <absatz-nummer>83</absatz-nummer> Ad hæc dici potest grauamen venditio-<marginalia>Non fieri|satis ex|Regum|prærogati-|ua circa|venditio-|nem.</marginalia>
nis non esse contra leges, quia & lex extat, quæ
Regum prærogatiuam in rebus istis edicat. Sci-
licet L. 1. C. de Metallariis: possunt enim vendito-
res cogere vt sibi vendant iusto pretio quæ ne-
cessaria habent, & ita Doctores tradunt, quos
adducit Dom. Solorzanus Lib. 5. num. 33. & in
Politicâ pag. 942. ad marginem §. La qual condi-
cion. Quod si omnia, quæ venditor potest ven-
dere, necessaria habeat, ad omnium potest com-
pellere venditionem: ratio enim quæ pro qui-
busdam militat, pro omnibus constat militare:
& quando publica vtilitas vertitur, compelli
posse, ex iure habetur. L. Si locus. §. vltimo. D.
Quemadmodum seruitutes. Pro quo Doctores
congerit Bonacina suprà Puncto 3. numer. 28.
Vide etiam P. Fagundez Lib. 5. de Iustitia
Cap. 28. & Pater Palaum Disp. 5. Puncto 19. vbi
& exempla adducit, ex quibus nullum ita publi-
cam vtilitatem concernit, ac illud, de quo agi-
mus; cùm illa ad totum Christianum orbem ex-
tendatur. Vnde Philippus Tertius venerandæ
memoriæ Princeps in epistolâ Ann. 1618. ad
Principem Squilacensem Peruuianum Proregem
sic post alia: Os agra dezco el cuydado, que aueis pue-
sto en ello. (in Minera inquam Huancauelicensi)
encaminando y accúdiendo el reparo de estas Minas, y
os encargo lo pro si gais, pues faltando ellas, cessarian
los labores de los metales de donde resulta la prosperi-
dad y riqueza decessos Reynos, y estos. Sic ille apud
Dom. Solorzanum suprà pag. 941. Hinc cùm
Doctores de inualiditate contractûs agunt ob
illatam vim, addunt, Si iniustè inferatur, vt videri
potest apud P. Dicastillum Lib. 2. de Contractib.
Tract. 3. Disp. 1. Dub. 17. & P. Escobarde Mun-
diza Tomo 1. Lib. 10. Cap. 20. Pretium ergo à
Rege taxatum haberi debet iustum etiam pro<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0198.jpg/>
@@1@<SE198>Circa bona vacantia quid in Indijs. 179
<duolan 2><-P>grauamine venditionis: ad iustitiam enim in re-
bus huiusmodi obseruandam maximè illi attenti
sunt. Vnde cùm ante annos aliquot pretium
Quintalis metalli huius esset quadraginta Octi-
regalium, vt de suæ gubernationis tempore testa-
tur Dom. Solorzanus citatâ pag. 941. §. Otras
muchas; modò ad sexaginta accreuit, quia & ex-
pensæ metallariorum excreuerunt. De quibus
multa congerit D. Gaspar de Escalona in Gazo-
phylacio Latino Lib. 1. Cap. 14. Sed quia illa ad
conscientiæ negotium non spectant, vel si quid-
quam in illis tale, alterius est considerationis, de
quâ inferiùs juuante Deo, nihil de illis disseren-
dum.</P>
<P>  <absatz-nummer>84</absatz-nummer> Illud tamen non grauabor adiicere, quod<marginalia>Monitio v-|tilis ne leges|circa com-|mercium|in hoc ge-|nere in con-|temptum|veniant,|Regijs etiā|Ministris|annuenti-|bus.</marginalia>
vtinam momenti sit alicuius, si ad hoc sit qui ve-
lit animum remedij cupidum, & pro eodem vali-
dum, applicare. Leges seuerissimæ metalli huius
commercium inter priuatos prohibentes vim
suam omnem, Regiis Officialibus, & Guberna-
toribus ipsis annuentibus, amiserunt. Cùm enim
pecuniæ ex contractu suis temporibus tribuendæ
à Rege desint, vt diximus; ipsi Regij Ministri, ne
opificium cum ingenti boni publici dispendio
deficiat, commercio tali conniuent, non solâ dis-
simulatione, sed notitiâ auctoritatem ministrante.
Afferuntur à Minerariis Centilibræ metalli vi-<marginalia>Præxis cir-|ca istud.</marginalia>
ginti. E. g. Regiis promptuariis inferendæ. Ro-
gat tunc Gubernator, Officialibus adstantibus,
quot ex illis suo sint nomine recipiendæ? Et
respondet Minerarius, quatuor: aliæ enim ad
alios pertinent, quibus ab ipso venditæ: & quia
eorum nomine inferri nequeunt, quia ex Mine-
rariorum gremio non sunt, offeruntur aliquo-
rum ex gremio nomina, & sic receptio con-
summatur. Cùm etiam contingat vt Minerarij
pecunias non habeant ad vrgendum opus, &
subsidium hebdomadarium Indis tribuendum,
Ministri prædicti intercessores accedunt, vt
mercatores pecunias tribuant, metallum minori
pro tertiâ parte pretio certis temporibus acce-
pturi. Quæ quidem jure se facere existimant, &
obsequium in eo præstare Regi, quia aliàs opus
momenti tanti minimè progredietur. Ad hunc<marginalia>Guberna-|torum gra-|uatæ con-|scientiæ.</marginalia>
ergo Regiarum legum contemptum violatio Fi-
dei debitæ contractui compellit. Vbi quidem
Gubernatorum conscientia non potest non ni-
moperè grauari, si possint, diligentia adhibita,
pecuniarum exhibitione succurrere: nam ex eo
fit & Regium Fiscum metalli huius Quinto, dum
distrahitur occultè, fraudari, & Minerarios ma-
gnam facere bonorum jacturam, dum metal-
lum vendere pretio minori coguntur, & ali-
quando summo emere, vt creditoribus tra-
dant tempore præstituto; quia proprio ca-
rent; aut in pecuniâ soluere. De cuius con-
tractûs justificatione agendum alibi. Vide Titu-
lo 9. cap. 5.</P>@@

<Z><A+2>CAPVT XII.</A+2>
<A+1>De bonis vacantibus, & iis, quæ ab in-
testatis telinquuntur.
§. I.
Quæ circa hoc leges, & qualiter
obligent.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>85</absatz-nummer> <INI3>V</INI3>Acantia bona, generaliter acceptâ voce,<marginalia>Vacantia|bona quæ|dicantur.</marginalia>
dicuntur, quæ in Hispaniâ Mostrenca: &
sunt illa, quæ aut dominum non ha-
buerunt, aut si habuerunt penitus ignoratur post
diligentem inquisitionem: vel etiam si agnosca-
tur, ad illum tamen non pertinent, quia ea peni-
tus dereliquit: vt accidit cùm quis in itinere re-
liquit aliqua, quæ secum ferre non potest ob in-
fortunium aliquod, vel aliâ ex caussâ. Et hæc<marginalia>In Indijs ad|Regem per-|tinere; &|jure id fieri|potuisse.</marginalia>
omnia ad Regium Fiscum in Indiis pertinere, ex
pluribus Regiis rescriptis habetur, quæ adducit
Dom. Solorzanus Lib. 3. Cap. 25. num. 38. & in
Politicâ Lib. 6. Cap. 6. Posse autem id jure fieri
Auctores communiter dicunt, ex quibus videri
possunt Couarruuias in Regula Peccatum, Parte 3.
§. 1. vers. De legibus. Petrus Nauarra Lib. 4. Cap.
2. num. 57. Bonacina Tomo 2. Disput. 1. de Restit.
Quæst. 3. Puncto 4. num. 9. & Puncto 5. num. 22.
P. Lessius Lib. 2. Cap. 14. n. 3. & 45. P. Rebellus
Lib. 2. Quæst. 12. in fine. P. Gaspar Hurtadus Disp.
2. de Iustitiâ & Iure Difficult. 36. in fine. P. Fragosus
Tomo 1. pag. 263. §. Chassanæus: vbi alios addu-
cit. Sed dubitari potest an in conscientiâ obli-
gent leges dictæ.</P>
<P>  <absatz-nummer>86</absatz-nummer> Circa quod sunt qui negent dicentes<marginalia>Sententia|negantium|leges circa|illa in con-|scientiâ|obligare.</marginalia>
eum, qui aliquid inuenit, teneri illud tradere Fisco
post condemnationem, sed non anteà. Sic Petrus
Nauarra suprà. P. Sà V. Thesaurus: quod & vide-
tur probare P. Hurtadus loco citato referens, nec
contradicens. Cardinalis Lugo Disput. 6. de Iu-
stitiâ num. 152. affirmat multos esse qui dicant non
esse vsu receptas cum obligatione. Et ipse ait
consideranda esse verba & consuetudinem. Vbi
aliquis fortè addat etiam post condemnationem,
si occultare possit, eò quòd leges tales juri gen-
tium videantur derogare, juxta quod ad inuen-
torem pertinent, cùm nullius sint aut facto aut
jure. Alij obligare in conscientiâ sentiunt, quia<marginalia>Oppositum|tenentes,|& eorum|fundamen-|tum.</marginalia>
bona ista domino carent, & ita ad publicam po-
testatem spectat de illis disponere: vnde qui per
applicationem jus accipit, nequit sine iniuria illis
priuari; & ita neque Fiscus, cui possunt propter
vtilitatem publicam applicari. Sic plures, qui
generaliter de legibus circa bona disponentibus
id affirmant, eò quòd dominia rerum maximè ex
legum dispositione proueniant, vt diximus num.
44. & in speciali Bonacina, P. Rebellus, P. Fra-
gosus suprà. Aliter nonnulli, qui censent leges<marginalia>Aliquor&#x0169;|sentiendi|modus.</marginalia>
non esse æquitati conformes, quando ita appli-
cant bona, vt domino eorum comparente, non
sint illi restituenda, nisi de illis sint, quæ pro dere-
licto habentur. Ita Couarruuias §. illo, De legi-
bus. Quod & colligitur ex eorum sententiâ, qui
dicunt, factâ compositione incertorum bono-
rum per Pontificem, semper remanere obligatio-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0199.jpg/>
@@1@<SE199>180 Thesauri Indici Titulus V. Cap. XII.
<duolan 2><-P>nem restituendi domino comparenti; quia Pon-
tifex nequit præiudicare juri priuatorum. Sic<marginalia>Ex compo-|sitione per|Bullam ar-|gumentum.</marginalia>
Corduba, P. Molina, P. Turrianus, Villalobos,
& Emmanuel Rodriguez, quos adducit Cardi-
nalis Lugo Disput. 21. num. 97. Caietanus, Sotus,
& Ludouicus Lopez apud Villalobos, quod &
cum aliis tenet P. Dicastillus Lib. 2. Tractat. 2.
Disput. 9. num. 396. Cùm ergo Pontifex nequeat
etiam circa opera pia, neque Principes laici id
posse videntur, qui priuatorum juri præiudicare
velle numquàm debent intelligi; cùm talis volun-
tas non sit conformis æquitati.</P>
<P>  <absatz-nummer>87</absatz-nummer> Dico Primò. Leges Indicæ non aliter<marginalia>Assertio 1.|leges Indi-|dicas non|plus obli-|gare, quàm|aliæ circa|idem à Re-|gibus Hi-|spaniæ con-|ditæ.</marginalia>
obligant quoad forum conscientiæ, quàm leges
aliæ de rebus huiusmodi ab Hispaniæ Regibus
conditæ, & vsu comprobatæ. Id constat; quia
non est vnde maior obligatio colligi queat, ne-
que cur debeant Vasalli in remotis hisce regioni-
bus degentes, fidelitatemque eximiam suis Re-
gibus seruantes, ampliùs ceteris onerari. Quod
quidem ex verbis primarii rescripti, quod habe-
tur Tomo 1. pag. 306. apertè conuincitur, sic enim<marginalia>Regij re|scripti ver-|ba, ex qui-|bus proba-|tio.</marginalia>
ibi: Bien sabeis como las cosas Mostrencas, que acaece
à ver con esas Islas de que no se hallan à ellas dueños.
Hechas las diligencias necessarias, que las leyes de nue-
stros Reynes mandan, pertenecen à nuestra Camara è
Fisco, è como tales, vos los nuestros Oficiales las cobreis,
è hareis cargo de ellas al nuestro Tesorero. Por en de
Yo vos mando &c. Iuxta obligationem ergo, quâ
in regnis Hispaniæ res ista decurrit, Indicis est in
partibus transigenda.</P>
<P>  <absatz-nummer>88</absatz-nummer> Hinc fit, satis probabile esse obligatio-<marginalia>Probabile|esse leges de|animalibus|tantùm er-|rantibus|loqui.</marginalia>
nem dictam ad animalia oberrantia solùm exten-
di, quæ perdiderunt domini, aut illum numquàm
habuerunt, vt docent Nauarra, Salon, & P. Hen-
riquez, quos adducit Dom. Solorzanus in Poli-
ticâ pag. 961. quod & videtur tenere P. Hurtadus
suprà. Licèt autem P. Henriquez Lib. 7. Cap. 36.
num. 5. ex quo eius citatur assertio, nihil apertè
dicat, quod pro adductâ faciat positione, sed
tantùm asserat pecus perditum vocari Mostren-
cum, de cuius applicatione per legem agit: Na-
uarra tamen Lib. 4. cap. 2. num. 82. indubius affir-
mat leges prædictas apertè loqui non de inuento
omni, sed de los Mostrencos, quæ sunt animalia er-
rantia & perdita, vt patet ex dictis legibus.
Habet ergo sententia dicta non leue fundamen-
tum.</P>
<P>  <absatz-nummer>89</absatz-nummer> Dico secundò. Probabile est leges di-<marginalia>Assertio 2.|sicut & in|conscientiâ|non obliga-|re.</marginalia>
ctas in conscientiâ non obligare. Probatur au-
ctoritate ita sentientium, & adductis adde Trul-
lench Tomo 2. lib. 7. cap. 14. dub. 5. vbi & de Mo-
strencis asserit, quidquid dicat Thomas Hurta-
dus Tractat. 8. Resolut. 29. Deinde. Quia durum
satis est, vt qui rem aliquam inuenit, & omnem
moralem diligentiam adhibet ad dominum ex-
plorandum, in conscientiâ debeat rem inuentam
Fisco tradere. Quæ regula pro aliis solet adhi-
beri: ergo ex eâ saltem elicitur probabilitas talis
assertionis. Neque est idem de thesauris, & mi-
neralibus, quod tamen & aliqui concedunt, vt
vidimus; quia in illis magna pars inuentoribus
tribuitur, quod in iis, de quibus agimus, secùs
accidit.</P>@@

<Z><A+1>§. II.
Quid circa obligationem distribuendi in
opera pia.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>90</absatz-nummer> <INI2>D</INI2>Ico tertiò. Si quis dicta bona in Hispa-<marginalia>Assertio 3.|posse tutâ|conscientiâ|in opera pia|distribui.</marginalia>
niâ, & in Indiis distribuere velit pau-
peribus, tutâ id facere conscientiâ potest. Sicut
etsi in alia opera pia. Sic P. Henriquez suprà, &
sequitur ex Assertione præcedenti: id tamen ex-
pressisse iuuat, vt in hoc casu maiorem proba-
bilitatem, & conscientiæ securitatem adstrua-
mus.</P>
<P>  Dices parùm emolumenti ex resolutione po-<marginalia>Licèt sit|obligatio|dicta, illam|tamen in-|uentori esse|proficuam.</marginalia>
sitâ inuentori accrescere, cùm obligatio sit resti-
tuendi. Quid enim plus habet obligatio ad opera
pia, quàm respectu Fisci? Sed certè paruum
discrimen non est; quia in subleuatione paupe-
rum, & piis operibus exercendis, eximia voluptas
est, cum auctario gratitudinis in beneficiariis,
sicut & speciale meritum & suffragia pro domi-
no rei deperditæ. Quod tamen respectu Fisci
non contingit, erga quem rarus erit qui piè affi-
ciatur: vnde & formidabile est nomen confisca-
tionis.</P>
<P>  <absatz-nummer>91</absatz-nummer> Supponit autem responsio dicta, sicut &<marginalia>Eam ad-|struit com-|munis sen-|tentia.</marginalia>
& obiectio, receptissimam sententiam de obli-
gatione restituendi pauperibus res inuentas, aut
in opera pia expendendi, de quâ P. Lessius Cap.
4. citato, Dub. 7. apud quem alij. Bonacina suprà,
Puncto 4. num. 4. plures adducens. Cardinalis
Lugo Disput. 6. num. 139. Licèt quadam vtatur
distinctione, de quâ posteà: & alij apud ipsum
post D. Thomam 2. 2. quæst. 62. art. 5. ad 3. Sed
certè licet valdè communis sit, & P. Vasquez<marginalia>Sed sunt|qui negent|non pauci;|vel oppositā|censeant|probabile&#x0303;.</marginalia>
Tractatu de Restitutione cap. 5. §. 4. num. 43. omnes
pro eâ stare dicat Auctores, vno Soto excepto;
plures alij sunt cum Soto sentientes, qui videri
possunt apud citatum Cardinalem suprà, num.
138. vel qui saltem probabilem illius sententiam
arbitrentur: quam & sequitur P. Hurtadus suprà,
Difficult. 36. pro se afferens alios, in quibus sunt
P. Sà V. Thesaurus. P. Layman Lib. 2. Tractat. 1.
cap. 5. Trullench Tomo 2. lib. 7. cap. 14. dub. 5. num.
3. Thomas Hurtadus Tomo 2. Tractat. 8. Resolut.
28. vbi plures adducit. Videndus & Diana Parte
11. Tractat. 6. Resolut. 48. vbi cum multis tenet
debita incerta, si proueniant ex contractu justo,
aut si creditori ob distantiam nequeant reddi,
posse retineri. Quod & circa inuenta proponit
Tractat. 8. Resolut. 12. vt probabile ex Patribus
Dicastillo, & Mendo, quibus addendus P. Beca-
nus Quæst. 45. de Restitutione.</P>
<P>  <absatz-nummer>92</absatz-nummer> Cardinalis autem Lugo solitæ subtilita-<marginalia>Card. Lugo|specialis di-|cendi mo-|dus de duo-|bus generi-|bus rerum|inuentar&#x0169;.</marginalia>
tis acumine duo distinguit rerum inuentarum
genera: aliæ enim sunt, quæ proculdubio do-
minum habent, vt vestis, liber, gemma, &c. Et
eum inueniri possibile est, quia varij esse casus
possunt, per quos ille innotescat. Et vt pluri-
mùm talia sunt quæ inueniuntur. Sicut autem
in thesauris contingit, vt propter vetustatem do-
minum amiserint, & sic possint occupari sine
onere restitutionis pauperibus aut alteri facien-
dæ: ita & ratione circumstantiarum accidere
potest, vt res quædam dominum jam non ha-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0200.jpg/>
@@1@<SE200>Circa bona vacantia quid in Indijs. 181
<duolan 2><-P>beant, si videlicet aliquid perdat quis sibi tantùm
notum, vt gemmam, vel auri glebam, & paulò
post moriatur. Res ergo istæ inuenientis sunt,
& earum fit dominus sine restituendi obligatione
absolutè loquendo: secùs priores illæ: vnde
post adhibitam diligentiam, si non inueniatur
dominus, expendendæ sunt in eius spiritualem
vtilitatem eo modo, quo credibile est ipsum vo-
liturum. Sic num. 140. & 141.</P>
<P>  <absatz-nummer>93</absatz-nummer> Cùm ergo valdè probabile sit, seclusâ<marginalia>Ex eo pro-|babilis sen-|tentia fir-|matur de|non obliga-|tione distri-|butionis in|opera pia.</marginalia>
obligatione legis bona talia applicantis, esse in-
uentoris, & aliunde leges, de quibus agimus,
juxta probabilem sententiam in conscientiâ non
obligent; quod idem est quantùm ad illud forum,
acsi non extarent: ex eo habetur valdè probabi-
le esse non teneri in conscientiâ ad piam aliquam
distributionem, sed ea posse retinere, paratum
reddere domino comparenti, nisi pauper sit, &
sibi applicuerit: quo euentu sunt qui dicant
non teneri reddere, sicut si in alios pauperes
transtulisset. Pro quo P. Lessius suprà num. 44.
adducit Nauarram, & P. Henriquez. Sed cùm
oppositum verius communiter reputetur, inde
oritur difficultas quomodo apud duos stare rei
eiusdam dominium possit; apud dominum sci-
licet, & inuentorem. Ad quod dici potest do-
minium rerum stare apud eum, qui perdidit:
apud inuentorem autem putatiuum, quod vero
æquiualet, cùm possit de re plenè disponere. Vel
dominium vtile, quod cum directo non pugnat,
licèt non tale, vt cum aliis, de quibus Doctores
tractant, veniat penitus comparandum. Nisi
plus placeat, eum qui rem perdidit, non habere
jus in re postquàm alius inuenit; benè tamen jus
ad rem, & posse appellari dominum, tum quia
fuit, tum quia jus illud ad rem vero dominio suc-
cedens, potest videri sufficiens ad talem denomi-
nationem.</P>
<P>  <absatz-nummer>94</absatz-nummer> Distinctio autem Cardinalis Lugo in<marginalia>Sed nullius|esse mome&#x0303;ti|ad rem mo-|ralem.</marginalia>
ordine ad rem moralem, de quâ agitur, nullum
videtur habere momentum. Nam si impossibile
est in domini venire notitiam, vt ex eo acquirere-
tur dominium; hoc ipsum constare debet: aliàs
quomodo poterit inuentor vt dominus operari?
Vt autem sciatur, illæ sunt adhibendæ diligentiæ,
quæ moraliter videantur sufficientes. Atqui hoc
etiam est in rebus aliis faciendum, quæ dominum
habere dicuntur: ergo in ordine ad rem mora-
lem ratio est eadem, & ita discrimen nullius mo-
menti. Quoad Deum quidem posset ita contin-
gere, qui impossibilitatem inueniendi cognoscit;
non ita quoad nos; & ita de omnibus videtur pa-
riter philosophandum.</P>
<P>  <absatz-nummer>95</absatz-nummer> Quod autem dicitur de voluntate eius,<marginalia>Disponen-|dum juxta|id, quod|Dominus|vellet, etsi|dicant plu-|res, non|tamen vr-|get.</marginalia>
qui rem perdidit, licèt aliorum etiam sententia
sit, non videtur vrgere; quia quamuis verosimi-
le sit vnumquemque velle rem suam in propriam
ipsius vtilitatem conuerti, ea voluntas nequit tol-
lere jus alterius. Habet autem inuentor jus ad
rem inuentam, quando factâ diligentiâ dominus
ignoratur: id enim est de jure gentium. Sicut
qui thesaurum recondit, similem voluntatem ha-
bere potest; quâ non obstante dominium ple-
num ex jure gentium comparant inuentores.
Præterquàm quòd si ratio illa quidquam valeret,
ex eâ fieret Principes non posse bona huiusmodi
sibi aut aliis applicare; cùm tamen possint ipso<-P>@@

<-P>Auctore sic fatente, vt vidimus num. 87. Nam vo-
luntas illa, cùm sit actus dominij, impedit domi-
nium in alio: ergo & impedit respectu Principis,
aut alterius, cui illud velit applicare. Patet conse-
quentia; quia contra voluntatem priuatorum in
rerum suarum dispositione nequeunt ire Princi-
pes, eorum juri præiudicantes, & dominia rerum
auferentes.</P>
<Z><A+1>§. III.
Circa bona intestatorum.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>96</absatz-nummer> <INI2>D</INI2>Ico quartò. Bona quæ specialiter va-<marginalia>Assertio 4.|Intestator&#x0169;|bona ad|Regem spe-|ctare defi-|cientibus|cognatis in-|tra decim&#x0169;|gradum.</marginalia>
cantia dicuntur, quando scilicet quis
intestatus moritur, ad Regem spectant, secun-
dùm valde receptam opinionem, si defunctus
non habeat cognatos intra decimum gradum. Sic
Dom. Solorzanus Tomo 2. Lib. 4. cap. 7. num. 41.
& in Politicâ Lib. 5 Cap. 7. §. Loquinto, cum aliis,
errorem eorum notans, qui ex summario legis
malè deducto vltra quartum gradum admitten-
dos negant. Legis inquam 12. Titul. 8. Lib. 10.
nouæ Compilationis, in quâ talis gradus quartus
non limitatur. Et licèt non exprimatur decimus,
habetur tamen Lib. 6. Titul. 13. Part. 6. vbi Gre-
gorius Lopez, & ita tradunt etiam Matienzus in
Lib. 5. Recopilat. Titul. 8. L. 5. Glossa 1. num. 2. Co-
uarruuias Lib. 3. variarum Cap. 5. num. 4. §. Quintò
hinc. P. Thomas Sancius Lib. 4. Consiliorum Cap.
1. Dub. 24. num. 4. vbi & alios adducit. P. Molina
Disput. 264. num. 11. Intelligitur autem de trans-
uersalibus; nam in lineâ ascendentium, & descen-
dentium non est terminus, ut specialiter aduertit
Matienzus suprà, & P. Sancius num. 3. Commu-
niter autem id omittitur, quia juxta statum, quem
genus humanum habet, non est possibile vt qui
ab intestato moritur supra se aut infrà plures ha-
beat decem generationes.</P>
<P>  <absatz-nummer>97</absatz-nummer> Cui resolutioni se opponens D. Gaspar<marginalia>Vt se præfa-|tæ resolutio-|ni opponat|Escalona.</marginalia>
de Escalona in Gazophylacio Peruuiano Lib. 2. Parte
2. Cap. 5. num. 1. ait successionem intestati vltra
quartum gradum non extendi: pro quo allegat
citatam. L. 12. & L. 9. Titul. 10. Lib. 1. & L. 2. per
errorem, tertia enim est. Titul. 9. Lib. eodem. Et
Doctores ita sentientes: additque vxorem præ-
ferendam Fisco ex L. 1. & toto Titulo. C. Vnde vir
& L. 6. Titul. 13. Part. 3. Pro quo & Matienzus
circa L. 12. citatam. Glossa 2. num. 1. & Gutierrez
Practicarum, qq. 113. Opponit etiam se P. Sancius<marginalia>Et P. San-|cius.</marginalia>
suprà, n. 5. dicens successionem ab intestato esse
hodie correctam in Hispaniâ per L. 9. citatam in
quâ sic dicitur: Mandamos que dexen à los Tesoreros<marginalia>Verba Le-|gis.</marginalia>
de la Cruza da pedir y demandar los ab intestatos de los
que no dexan herederos dentro del quarto grado. Sic
ibi. Cui similis est Lex. 3. Titul. 9. citata. Ex qui-
bus apparet rem esse dubiam, & oportere vt lex
super hoc expressior habeatur.</P>
<P>  <absatz-nummer>98</absatz-nummer> Sicut & dubia est, quæ additur de vxo-<marginalia>Vxorem &|virum in|eodem de-|fectu succe-|dere, quo-|modo affir-|mant ali-|qui, alij|negant.</marginalia>
ris successione, in quâ idem dicendum de viro, vt
Auctores notant videndi apud P. Sancium, num.
4. citato, quod scilicet deficientibus cognatis vltra
quartum gradum, vxor debeat Fisco præferri,
sicut iuxta leges iuris communis & Hispaniæ
præferenda statuitur quando vltra decimum gra-
dum deficiunt. Et vt præferri non debeat arguit<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0201.jpg/>
@@1@<SE201>182 Thesauri Indici Titulus V. Cap. XII.
<duolan 2><-P>P. Sancius num. 7. Nam ius commune & Parti-
tarum admittebat vxorem post consanguineos
vsque ad decimum gradum: vnde vxor non ha-
bebat ius ad successionem ab intestato ante con-
sanguineos vsque ad decimum gradum. Sed di-
cta lex. 9. ante dictos consanguineos post quar-
tum gradum admittit fiscum, excludens alios
consanguineos: ergo à fortiori exclusa videtur
vxor: nam si fiscus vincit sex gradus consangui-
neorum vincentes vxorem, à fortiori vincet vxo-
rem. Et ita tenent Tellius & Olanus, ab eodem
adducti, & quidam docti Iurisperiti, vt & ipse
testatur; addens ab eisdem accepisse sic sæpè de-
cisum esse in Cancellariâ Vallisoletanâ. Quod
quidem negari nequit quin magnum habere pō-<marginalia>Quid circa|illud simi-|lius vero</marginalia>
dus pro hac parte videatur. Auctorum autem,
qui pro contrariâ adducuntur, alia est mens: di-
cunt enim quando in legibus Compilationis no-
uæ statuitur deficientibus heredibus ab intestato
fiscum succedere, nullâ vxoris factâ mentione,
non debere illam excludi, ne legum correctio
fiat. At illi de heredum defectu loquuntur vltra
decimum gradum, vnde non est mirum ita cen-
suisse. At si successio ad quartum gradum arcte-
tur, alia est ratio, adducta scilicet: nam si sex ex-
cluduntur cognati, post quos vxor vocabatur,
non est credibile illam eisdem à lege prælatam:
quod, cùm adeò nouum, & contra sanguinis præ-
rogatiuam sit, exprimi debuit: & cùm expres-
sum non sit, iuxta legislatoris mentem non fuisse
venit sentiendum. Nihilominus oppositum suâ
probabilitate non caret: & quia viduarum caussa
probabilitate non caret: & quia viduarum caussa
pia est, neque iam cum consanguineis quæstio
vertitur, qui ex eo quòd excludatur vxor, nihil
sunt amplius habituri: poterunt iudices in casûs
contingentiâ iuxta illam iudicare; nisi aliter fe-
rat praxis. Et ad rationem adductam dici potest,<marginalia>Ratio con-|tra vxores|soluta.</marginalia>
priuilegium esse vxoris vt deficientibus cognatis
ad successionem admittatur: quòd autem plures
aut pauciores sint, non obstare vt à tali benefi-
cio legum excludantur, cum earumdem corre-
ctione. Pro quo hæc satis.</P>
<Z><A+1>§. IV.
Præscriptio vt iuuare in præsenti poßit.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>99</absatz-nummer> <INI2>D</INI2>Ico quintò. Circa bona omnia, de
quibus dictum, dari potest præscrip-
tio, aut vsucapio: si videlicet bonâ fide spatio<marginalia>Assertio 5.|Circa bona|omnia di-|cta posse|dari præ-|scriptio-|nem.</marginalia>
temporis per leges designato possideantur. Sic
P. Lessius suprà num. 45. qui pro se adducit Co-
uarruuiam: qui tamen oppositum tenet §. cita-
to De legibus: quia ad vsurpationem requiritur
bona fides, quæ tamen in præsenti non datur;
dum scilicet quis rem inuentam sibi vsurpat, cùm
sciat non esse suam. Propter quam rationem et-
iam id tenet D. Gaspar de Escalona. Cap. 5. ci-
tato num. 10. Sed eorum est profectò debile fun-<marginalia>Quomodo|esse bona|fides possit.</marginalia>
damentum: potest namque bona fides interce-
dere toto spatio temporis ad præscriptionem re-
quisito: si quis videlicet rem inueniens, & dili-
gentiam aliqualem faciens, quæ sibi videatur suf-
ficiens pro domino inueniendo, sine remorsu
incipiat conscientiæ possidere. Vel si inueniat,
& statim ad se pertinere existimet: alia enim, quæ<-P>@@

<-P>maiorem malitiam præseferunt, solent homines
ignorare. Vt ille, qui pullum gallinaceum in eius
domunculam ingredientem apprehendit lætus,
dicens: Ese Dios dale. Sic Neophyti loquuntur
Æthiopes: Deus dat mihi istum. Videndus Diana
Parte 11. Tract. 8 Resolut. 12. vbi cum aliis As-
sertionem nostram vt probabilem commendat.</P>
<P>  <absatz-nummer>100</absatz-nummer> Quia verò hic contra Fiscum est præ-
scriptio, iuxta ea discurrendum, quæ Scriptores<marginalia>Quod tem-|pus ad præ-|scriptionem|dictam ne-|cessarium.</marginalia>
de spatio ad huiusmodi possidendi modum ne-
cessario tradunt. Pro quo videri potest P. Mo-
lina Disput. 73. & P. Gaspar Hurtadus Disput. 2.
Difficult. 11. vt obuios alios omittam de Iustitiâ
& Iure tractantes. Illud satis fauorabile, ad præ-
scriptionem, si adsit titulus, in rebus mobilibus
triennium sufficere inter præsentes. Dicuntur au-
tem præsentes, qui in eadem Prouinciâ commo-
rantur. L. vlt. C. de longinqui temp. præscript. vide
P. Molinam Disputat. 69. Quæ autem inue-
niuntur, mobilia esse solent, & inter præsentes
modo dicto. Sed numquid inuentio ipsa titulus
est? Videtur negandum; quia titulus est ve-<marginalia>Inuentio-|nem non|esse titu-|lum, gene-|raliter lo-|quendo, sed|cum addi-|ta explica-|tione.</marginalia>
rum fundamentum dominij, vt emptio, permu-
tatio, donatio &c. quæ quantùm est ex se ad id
sufficiunt, nisi ex circumstantiâ aliquâ impedian-
tur; vt quando quod emitur, permutatur, aut
donatur, est alienum. Atqui inuentio quantùm
est ex se ad fundandum dominium non sufficit;
aliàs eo ipso quòd res inuenirentur, essent inue-
nientis: quod tamen falsum esse constat; sin mi-
nùs neque pręscriptione opus esset, quæ spatium
temporis designatum lege requirit: sicut emens
aut permutans, vel aliquid per donationem ac-
cipiens, spatium temporis necessarium non ha-
bet ad dominium acquirendum; & ita quidem
dicendum de inuentione, quam nulla est diligen-
tia subsecuta, vt ratio facta conuincit: non verò
si adhibita est, tunc enim verus est titulus; & ita
triennij tempus ad præscriptionem sufficit.</P>
<P>  <absatz-nummer>101</absatz-nummer> Sed obiicies. Nam ignorantia, ex quâ<marginalia>Obiectio ex|eo quòd|ignorantia|facti, &|non iuris,|ad præscri-|ptionem|sufficit.</marginalia>
bona oritur fides, non est facti, sed iuris, dum
quis iudicat licere sibi rem assumere, quia nullâ
id lege prohibetur; cùm tamen lex prohibens
sit, iuxta communiorem sententiâm, de quâ su-
prà, asserentem inuentorem factâ diligentiâ non
acquirere dominium rei inuentæ. Atqui igno-
rantia iuris non est satis ad præscriptionem, sed
sola ignorantia facti pro illa admittitur, vt ex
professo probat P. Molina Disput. 64. pro quo
& alij Auctores stant apud P. Gasparem Hur-
tadum Disput. 2. Difficult. 4. quos & ille sequitur.
Ex hoc autem videtur elidi resolutio nostra: so-
lùm enim fundatur ex ignorantia iuris, de quâ
est regula iuris in 6. quæ ait ignorantiam facti,
non iuris excusare.</P>
<P>  <absatz-nummer>102</absatz-nummer> Ad hoc tamen dici potest, Primò sen-<marginalia>Fit illi sa-|tis varijs|modis, iux-|ta verosi-|miles do-|ctrinas.</marginalia>
tentiam oppositam esse probabilem, vt affirmat
Cardinalis Lugo Disput. 7. num. 32. quam tenet
Ioannes de Medina Codice de Restitutione Quæst. 17.
& pro foro animæ Couarruuias Lib. 1. variarum
Cap. 3. num. 10. & non esse improbabilem affir-
mat P. Lessius Lib. 2. Cap. 6. num. 17. §. Quartò,
Mala, & hoc sufficere vt possit quis se illâ tueri.
Secundò in præscriptione triginta annorum, quę
titulum non requirit, esse probabilissimam, vt
ostendit ipse P. Lessius toto illo num. 17. cum Co-
uarruuia, & aliis. Tertiò, Plures Doctores fa-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0202.jpg/>
@@1@<SE202>Circa bona vacantia quid in Indiis. 183
<duolan 2><-P>teri ignorantiam iuris non obstare præscriptio-
ni, quæ titulum requirit, in iis in quibus talis
error toleratur, vt ita minore, rustico, milite,
muliere, & similibus; quia in illis non præsumi-
tur mala fides, si aliquam diligentiam adhibue-
runt. Cùm ergo qui ignorant, in casu, de quo
loquimur, id quod iure statutum est, ad classem
prodictam spectent, etiam illis præscriptis suffra-
gatur. Videatur P. Lessius §. citato. & Cardina-
lis Lugo. Pro quo & facit sententia eorum, qui-
buscum sentit P. Palaus de Iustitiâ & Iure pag. 74.
§. 5. asserentium non esse necessarium verum ti-
tulum, sed ignorantiam, aut præsumptum suffice-
re. Iuxta hoc ergo, transacto tempore ad præ-
scriptionem sufficienti, etiamsi compareat rei
inuentæ prior dominus, non erit obligatio resti-
tuendi, quam communiter affirmant Doctores
hoc titulo non extante. Quæ licet generaliter
locum habeant, & non tantùm in Indiis; quia ta-
men pro illis leges speciales habentur, abs re non
fuerit de illis, communi adhibitâ doctrinâ, quæ
prodesse alibi queat; disseruisse. Sic enim de In-
diis agimus, vt prodesse omnibus cupiamus.</P>
<Z><A+2>CAPVT XIII.</A+2>
<A+1>De Naufragantium bonis, & quæ Rex
inde possit sibi emolumenta
vendicare.</A+1></Z>
<P><INI3>L</INI3>Icet speciales leges quoad hoc pro In-
diis non extent; quia tamen Regis au-
ctoritate solent Indica hæc spolia con-
quiri, & acquisitionis titulus videtur esse aliquan-
do legitimus, ideo de illis hoc loco non nihil ad
doctrinæ complementum adiiciendum.</P>
<P>  <absatz-nummer>103</absatz-nummer> Dico Primò. Naufragantium bona si-<marginalia>Assertio 1.|Principes|nequeunt|naufragan-|tium bona|sibi per le-|gem adscri-|bere.</marginalia>
bi Principem per legem adscribere, est iniquum.
Sic Couarruuias in Regula Peccatum. Parte 3. num.
5. P. Lessius Lib. 2. Cap. 14. num. 50. vbi ait in-
tolerabilem esse consuetudinem, quæ in quibus-
dam locis dicitur esse, vt bona naufragantium in
littus eiecta habeantur tamquàm adespota, & oc-
cupentur à Gubernatore loci: sunt enim excom-
municati per Bullam C&#x0153;næ Domini. Idem au-
tem esse in Principibus supremis manifestum est,<marginalia>Excommu-|nicati pro-|ptereà in|Bulla C&#x0153;-|næ.</marginalia>
vt agnoscit Dom. Solorzanus in Politicâ pag.
964. tenentque prætereà Nauarrus in Manuali
Cap. 27. num. 117. P. Azor Tomo 2. Lib. 11. Cap.
11. §. Prætereà iniquæ. P. Fragosus Tomo 1. pag.
260. §. Insuper, & alij. Et præter excommunica-
tionem dictam, constat ex iis, quæ de bonis in-
uentis diximus Cap. præced. non enim ista peioris
conditionis sunt, sed melioris, ob inhumanita-
tem, quæ in eo apparet, dum miseris calamitas
adaugetur, quibus oportebat de propriis bonis
ritu Christiano subuenisse.</P>
<P>  <absatz-nummer>104</absatz-nummer> Dico secundò. Ea, quæ contra leges<marginalia>Assertio 2.|Non tame&#x0303;|si bona sint|ex prohibi-|tis per le-|gem.</marginalia>
conuehuntur, vt aurum & argentum sine Regio
signaculo, quod in solutione quinti solet appo-
ni, vel sine registro aut aliter, si inueniantur
post naufragium, possunt auctoritate Regiâ per
Officiales eius apprehendi. Hoc constat: quia
hæc applicata sunt Fisco quomodocumque in-
ueniantur, licet quod ad registrum attinet, so-
leat benigniùs attrectari: est autem valde per ac-<-P>@@

<-P>cidens, quòd hoc aut alio successu detegantur.
Sicut ergo quis potest ea resumere, quæ propria
agnoscit, ita & Regia auctoritas. Et ita videmus
fieri, neque circa hoc conscientiæ remorsu la-
borari.</P>
<P>  <absatz-nummer>105</absatz-nummer> Dico tertiò. Princeps tutâ conscientiâ<marginalia>Assertio 3.|Et genera-|liter, si non|comparet|dominus|post factā|diligentiā.</marginalia>
potest retinere bona naufragio amissa, si factâ
sufficienti diligentiâ non appareat eorum domi-
nus. Sic Dom. Solorzanus pag. 964. citatâ, vbi
& Textus, & Auctores adducit: licet sint qui re-
luctentur, existimantes bonorum huiusmodi di-
stributionem post factam diligentiam ad Præla-
tos Ecclesiasticos pertinere, ad quos sunt defe-
renda. Sic Salon. 2. 2. quæst. 66. Cap. de bonis nau-
fragantium: & alij, quos ibidem adducit. Alij au-<marginalia>Quod ne-|gant aliqui|dicentes ad|Prælatos|Ecclesiasti-|cos eorum|distribu-|tionem per-|tinere.</marginalia>
tem, licet obligationem deferendi ad Prælatos
non exprimant, dicunt tamen, non obstantibus
legibus, distribuenda pauperibus. Sic P. Azor
suprà. §. Quod dicendum. Qui tamen Cap. 4. §. Ac
proinde. Regaliam istam agnoscit. P. Fragosus
suprà, quatenus citato P. Azor, videtur eius sen-
tentiam amplecti, sicut & Nauarri, ac Couarru-
uiæ. Couarruuias autem licet ita absolutè sentiat;
in fine tamen illius §. 1. ait ex rectitudine iustitiæ
posse leges Regias defendi, & fortassè in iudi-
cio animæ id posse stare, scilicet post factam di-
ligentiam, & obligationem restituendi, si domi-
nus comparebit. Sayrus etiam Lib. 3. Cap. 8. §. A-
deò autem, nobiscum sentit: sed ait de consilio
Episcopi id effici posse ad defensionem. Ratio
autem Assertionis est eadem, quæ pro inuentis
adducta est: vnde non plus obligat, quàm lex
circa illa. Et ita post factam diligentiam posse
ab inueniente retineri, vt probabile sustinet P.
Mendus in Bullam Cruciatæ Disput. 24. num. 182.
Pontifex ergo excommunicationem contra v-
surpatores bonorum dictorum fulminans, non<marginalia>Diripien-|tes, & bo-|na direpta|ad forum|laïcale|spectant.</marginalia>
ideô bona talia Ecclesiastici fori constituit, vt ad
ipsum debeat eorum distributio pertinere: sed
inhumanos homines ab huiusmodi crimine co-
natur auertere animaduersione seuerâ: sicut duelli
crimen pariter excommunicatione castigat, nec
proptereà crimen ipsum duelli à laico retrahit tri-
bunali. Et sic alia, pro quibus Sayrus Lib. 3. cap. 35.
num. 1. & 13.</P>
<P>  <absatz-nummer>106</absatz-nummer> Dico quartò. Circa bona naufrago-<marginalia>Assertio 4.|Quæ pro|derelicto|habentur,|occupari|posse.</marginalia>
rum, quæ pro derelictis habentur, faciliùs præ-
missa Positio procedit, quia in illis occupationem
etiam concedunt, qui de aliis negant, vt videri
potest apud Sayrum suprà. §. Hæc autem, & seq.
vbi varias adducit coniecturas, vt res pro dereli-
ctis possint reputari. Vt si statim perituræ, ceu
saccarum vasis inclusum; vel sint remedio amit-<marginalia>Vnde dig-|nosci con-|ditio dicta|queat.</marginalia>
tendæ vllo, vt metalla in medio mari proiecta,
vel liber apertus: addit autem secus esset, si clau-
sus, aut pannis inuolutus, ex Glossa in L. Fal-
sus D. de fortis. Sed hoc tunc videtur locum ha-
bere posse, quando aliqua est spes ob terræ pro-
pinquitatem; aliàs quis non videat librum breui
periturum, aut reddendum inutilem. Item, si
dominus rei post illam proiectam tacet, & ne-
que per se, nec per alium illam quærit. Quod vi-
detur ineptum. Quis enim in mare proiicit ali-
quid, vt quærat per se, aut per alium? Cur au-
tem non taceat, qui nullam habet caussam vt lo-
quatur? Nisi dicat rem ab alio proiectam, tacen-
te illo, & non quærente. Sed certè in eo euentu<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0203.jpg/>
@@1@<SE203>184 Thesauri Indici Titulus V. Cap. XIII. & XIV.
<duolan 2><-P>tacere & non quærere, non est argumentum vo-
luntariæ derelictionis, sed impossibilitatis recu-
perandi rem, neque audentis violenti proiecto-
ris se opponere voluntati. Est insuper derelictio-
nis indicium, quando extra tempestatem aliquid
proiicitur. Sed quis ita insaniat? Verùm & id
potest contingere, si quis ex affectu aliquo, qui
cum absolutâ voluntate constet, quidquam pro-
ijciat. Et hæc iuxta Auctorem dictum, qui ea ex
alijs adducit. Licet autem, cùm res statim est pe-<marginalia>Ad rem|moralem|quomodo|conferre|possit præ-|fata do-|ctrina.</marginalia>
ritura, aut in maris profundum abitura, nihil vi-
deatur ad morale negotium, de quo agimus, con-
jectura talis deseruire: nihilominus conferre po-
test propter casum aliquem rarò contingentem,
in quo aut conseruetur quod statim periturum
putabatur, aut ex profundo educatur à pisce ali-
quo ingentis magnitudinis, qui mortuus eiicitur
in littus, & in eius ventre tandem inueniatur.
Quamquam Couarrubias citato §. De legibus, nihil
ita pro derelicto habendum existimat, vt eius
dominus non velit illud vtiliter pro eo expendi:<marginalia>Non esse|obligatio-|nem ex-|pendendi|pro vtilita-|te dereli-|ctoris.</marginalia>
quia si ipse illud inueniret, eximiè gauderet: qui
affectus ostendit, dum possibilis est inuentio,
dominium perseuerare. Sed vt hoc in rebus per-
ditio locum habere possit, negari tamen nequit
quin aliqua pro derelictis habeantur: quia & Iu-
ra, & Doctores ita tradunt, & ipsa experientia
persuadet. Pro bonis autem nauigantium extat
Honorij Secundi luculenta sententia scribentis
Episcopis suffraneis Metropolis Turonensis: &
est Epistola 66. inter alias S. Hildeberti, vbi ita
scribit: Piorum Imperatorum emanauit auctoritas, vt<marginalia>Pro domi-|nio retento|circa nau-|fragan-|tium bona|elegans Ho-|norij 2.|sententia.</marginalia>
etiam earum rerum, quæ in tempestate maris, leuan-
dæ nauis caussâ eiiciuntur, non amittatur dominium:
non enim eas aliquis eo animo abi$unclearicit, quod habere no-
lit, sed quo periculum effugere poßit, & qui res ipsas
lucrandi animo abstulerit, furtum committit. Sic ille
iuxta L. Rhod. D. de iactu. Lib. 1. §. finali, & alias.</P>
<P>  <absatz-nummer>107</absatz-nummer> Dico quintò. Si nauis Regia Indicis the-<marginalia>Assertio 5.|Teneri Re-|gem naui|naufragi&#x0169;|passæ suc-|currere,|vbi bona|priuator&#x0169;,|quæ ad eo-|rum domi-|nium spe-|ctant.</marginalia>
sauris onusta naufragium patiatur; quæ tamen
quæratur post tempus aliquod, & in eâ aurum
& argentum ad priuatos spectans inveniatur, illis
reddendum est, deductis expensis. Sic factum in
casûs contingentiâ iudicio supremi Indiarum Se-
natus, vt testatur Dom. Solorzanus in Politicâ
pag. 965. §. Pero como. Vbi tamen Regius Fis-
calis pro parte oppositâ nitebatur, contendens
bona illa habenda pro derelictis. Sed certè con-
tra hoc est ratio vrgens: nam si nauis eo in loco
naufragium passa est vbi inueniri posset, domi-
ni priuati diuitiarum amiserunt eas recuperandi
spem, quia ius habent vt apud Regem agere pos-
sint pro conquisitione: qui sicut tenetur ad ex-
portationem, quandoquidem pro illâ stipendia
congrua reportat, ita & ad conquisitionem.</P>
<P>  <absatz-nummer>108</absatz-nummer> Si verò nauis priuati alicuius sit, qui ne-<marginalia>Idem di-|cendum,|etsi nauis|non sit Re-|gis, sea|priuator&#x0169;.</marginalia>
queat eam conquirere, neque alij, quorum bo-
na in eadem portabantur: tunc, si Regiâ aucto-
ritate quæratur & inueniatur, maius dubium
esse potest. Nihilominus idem videtur dicen-
dum: nam dum nauis inueniri potest, & diuitiæ
extrahi, non est in earum dominis voluntas de-
relinquendi præsumenda: & in dubio semper in
eorum fauorem præsumendum est, vt cum Na-
uarro, Couarrubia, P. Molina, & aliis docet P.
Fragosus pag. 259. §. Nihilominus. Rex item non
solum ex charitate, sed etiam ex justitiâ tenetur<-P>@@

<-P>damnis talibus adhibere remedium, vt commu-
nis administrator: cùm præsertim in eo suum ne-
gotium agat: ex diuitiis enim inuentis magnum
ipsi emolumentum obueniet: nam deductis ex-
pensis aliquid est prætereà pro conquisitione &
extractione non exiguum recepturus: cui &
bona priuatorum prosunt, ex quibus commer-<marginalia>Eiusdem|obligatio|defendendi|suis sump-|ti bus bona|subaitorum|suo in ma-|ri naui-|gantium.</marginalia>
cio expositis iura non contemnenda soluuntur.
Et quidem cùm damnum ab hostibus imminet,
teneri Regem suis sumptibus subditorum bona
defendere suo in mari nauigantium, commu-
nissima scriptorum sententia est, vt videri potest
apud P. Fragosum Tomo 1. pag. 39. num. 128.
& 129. Est autem ratio eadem de damnis aliis,
quibus potest obuiare. Quia verò extraordina-
rium videtur subsidium, non videtur damnan-
dum si expensæ requirantur in nostro casu. Ad-<marginalia>Et misera-|bilium per-|sonarum.</marginalia>
de & obligationem succurrendi personis misera-
bilibus, de quâ P. Azor. Cap. 7. citato. §. Peccat
item Rex. Si item bonorum istorum domini in
naui naufragium passâ resedissent, deberet abs-
que dubio Rex eisdem succurrere, vt à periculo
immunes redderentur. Ergo & bonorum debet
curam gerere, quia illius obligatio ad omnia se
extendit. Iuxta quæ fit bonorum talium domi-
nium apud eosdem conseruari, cùm debeant me-
rito de Regis prouidentiâ auxilium opportunum
expectare.</P>
<Z><A+2>CAPVT XIV.</A+2>
<A+1>De emolumentis Regiis ex bonis
Ecclesiasticis.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>109</absatz-nummer> <INI3>A</INI3>Git de illis Dom. Solorzanus va-
riis in locis, & quæ ad illa pertinent<marginalia>De iustifi-|catione|duorum|Noueno-|rum.</marginalia>
in summam redigit Lib. 6. Politicæ
Cap. 7. & D. Gaspar de Escalona in Gazophylacio
Lib. 2. Parte 2. Cap. 32. Habet ergo Rex duos
Nouenos ex decimarum grossa, de quorum iu-
stificatione egimus Titulo 2. num. 50. & seqq. Vt
autem clarior appareat, ex rescripto comproban-
da est Philippi Secundi die 17. Iulij Ann. 1512.
Peruuiano Proregi D. Francisco à Toleto trans-
misso, in quo sic scribit: Y porque, como sabeis,<marginalia>Rescriptum|Regium|pro illis.</marginalia>
conforme à las Concesiones de los Sumos Pontifices, y à
nuestro Patronazgo, nos pertenecen los dichos dos No-
uenos de los diezmos de los Obispados de esas partes &c.
Quod ergo Rex ita testatur, non potest sine illius
auctoritatis iniuriâ in dubium reuocari. Subdit
autem Nouenos dictos à Regiis Officialibus exi-
gendos, nolens circa eos à iurisdictione Eccle-
siasticâ dependere; vnde & circa hoc in Regiis
Audientiis Prouisiones expediuntur, vt &#x0153;cono-
mi Ecclesiarum, qui laici esse debent, ad solu-
tionem huiusmodi compellantur. Quomodo au-
tem caussa ista, quæ spiritualis est, per iudices
possit laicos agitari, dictum citato Titulo num. 66.
Vbi cùm probabiliter in eo procedatur, non est
negotium istud premendum nimis, ne nimis e-
mungendo, sanguis eliciatur, vtinam Reges ad
omnia, quæ agunt, probabiles haberent opinio-
nes, eas scilicet, quas Scriptores pij & docti sine
blandiendi studio complectuntur. Officiales er-<marginalia>Regiorum|Officiali&#x0169;|circa illos|obligatio.</marginalia>
go Regij, de quibus nobis sermo, circa hoc debe&#x0303;t
esse soliciti ratione muneris, & quidquid eorum<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0204.jpg/>
@@1@<SE204>De Ecclesiasticis bonis quæ Regi emolumenta. 185
<duolan 2><-P>incuria deperierit, soluendum ex integro. Depe-
rire autem dicendum est; quod ab &#x0153;conomo
non exigitur ob respectum aliquem, licèt pius
ipsis videatur. Cùm enim Rex fundatam intentio-
nem habeat, nō illis circa hoc arbitrium relinqui-
tur, sed nudum ministerium demandatur.</P>
<P>  <absatz-nummer>110</absatz-nummer> Habet prætereà Rex portionem deci-<marginalia>Fructus|vacanti&#x0169;|Ecclesiar&#x0169;|in earum|debent vti-|litatem ex-|pendi.</marginalia>
malem, quæ Prælatis Ecclesiarum respondet,
cùm illæ vacant. Et quod ad jus commune atti-
net, controuersæ quæstionis est ad quem fructus
isti pertineant, de quo multi multa, & præ aliis
Dom. Solorzanus Tomo 2. lib. 3. cap. 12. num. 19.
& seqq. & in Politicâ pag. 596. & seqq. vbi Aucto-
res congerit de eodem disserentes; & mihi qui-
dem attentâ Iuris Canonici dispositione ita vide-
tur dicendum, vt redditus tales in Ecclesiæ de-
beant vtilitatem expendi: sic enim accipiendum,
quod dicitur in Cap. Quia sæpè, de electione in 6.<marginalia>Cap. Quia|sæpè, &|Cap. Præ-|senti, ex-|plicata.</marginalia>
Quæ in vtilitatem dictarum Ecclesiarum expendi, vel
futuris debent successoribus fideliter reseruari. Et Cap.
Præsenti, de officio Ordinarij. Ibidem: Quæ vel in
vtilitatem Ecclesiæ, vel futuris debent successoribus fide-
liter reseruari. Ex hoc enim habetur posse in vti-
litatem Ecclesiarum expendi: ergo si nihil reser-
uetur successoribus, nulla illis irrogatur iniuria.
Vnde planum habetur nullum successoribus jus
ad redditus istos conuenire. Cùm ergo decerni-
tur posse illos successoribus reseruari, mens Pon-
tificum est, id faciendum, vt ipsi, quod non est à
reseruantibus factum, studeant adimplere. Cur
enim illis detur id, ad quod non habent jus, &
in vtilitatem potuit Ecclesiæ conferri, vt liberè
possint distribuere, & in proprias conuertere
subuentiones? Vnde nec congruit sententia eo-
rum, qui dicunt diuidenda illa bona inter Eccle-
siam & Prælatum æquis partibus; juxta Iura si-
quidem non loquuntur, licèt rationabili aliàs lo-
quantur arbitrio.</P>
<P>  <absatz-nummer>111</absatz-nummer> Erit autem illud magis Iuri conforme,<marginalia>Quomodo|stet succes-|soribus in-|tegrè reser-|uandos.</marginalia>
si quis dicat redditus istos posse successoribus re-
seruari, non tantùm pro medietate, sed etiam ex
integro, vt pro arbitrio distribuant, dummodo id
sit in caussas pias intra di&#x0153;cesim: quod enim sic
expenditur, dici potest aliquo modo in Ecclesiæ
vtilitatem expendi, cuius membra viua sunt fide-
les. Vel si genus aliud pij operis sit, quod non ad
subueniendum indigentibus, sed ad Dei cultum
spectet, vbicumque illud, dummodo intra di&#x0153;ce-
sim, vt dixi, satis apparet ad vtilitatem Ecclesiæ
pertinere. Quod quidem juxta mentem sacri
Legislatoris esse, ex ipsius apparet verbis, citato
in Cap. Quia sæpè: sic enim ibi: Nos ipsorum
ausus reprimere, & indemnitatibus Ecclesiarum præca-<marginalia>Cap. Quia|sæpè.</marginalia>
uere volentes, &c. Vbi non Prælatorum indem-
nitatibus, sed Ecclesiarum tantùm attenditur:
cùm tamen præmissum esset bona in Ecclesia-
rum vtilitatem expendenda, aut successoribus re-
seruanda: ergo quia successores in Ecclesiarum
debent vtilitatem expendere. Vnde cùm grauis-
simi & sapientissimi viri censuerint non posse
Regem nostrum redditus vacantium in Indiis vt
proprios vendicare, sed in eorum applicatione<marginalia>Ex Regia|dispositione|firmatum.</marginalia>
debere Iuris Canonici dispositionem amplecti,
aliis oppositum opinantibus, de quo inferiùs: eo-
rumque fuerit prælata sententia, & juxta eam
tertia pars vacanti Ecclesiæ designata; non ita
Ecclesia in rigore sumpta est, vt ad fabricam Ca-<-P>@@

<-P>thedralis, aut ad alia eidem congrua, fuerit arcta-
ta designatio; vnde in vsus pios plerumque ce-
dit, pro quibus rationes solent vrgentiores oc-
currere, quàm pro Cathedralium statu promo-
uendo. Pro quibus videri potest Dom. Solor-
zanus suprà, num. 53. & seqq. Qui in specie posi-
tionis nostræ, num. 82. arbitrium Regium prædi-
ctum justius futurum asserit cum eâ moderatio-
ne, vt primo loco necessitatibus Indorum & In-
diarum subueniatur, ex quorum Prouinciis pe-
cuniæ istæ redditusue procedunt, argumento
L. Præses. C. de seruit, & aqua. Indis ergo & In-<marginalia>Indis priùs|subuenien-|dum &|Indijs,</marginalia>
diis ex decimis subuenire, juxta dispositionem
Iuris Canonici est, juxta quod debent in Eccle-
siæ vtilitatem expendi. Et ita id est etiam gene-
raliter asserendum. Si qui autem Textus sunt,
videndi apud Dom. Solorzanus Lib. 3. cap. 11.
num. 5. & cap. 12. num. 19. juxta quos ad succes-
sores videntur redditus isti spectare, exponendi
sunt ita vt non aduersentur adductis, sed juxta
datam explicationem: quòd scilicet reseruentur
in Ecclesiæ vtilitatem expendendi sub prædictâ
disiunctione. Nam Textus tales aut priores
sunt adductis ex Sexto, & ita per istos ex-
ponendi, quibus vt posterioribus potiùs stan-
dum. L. Non est nouum 26. cum sequenti. D. de le-
gibus. Vbi scribentes, aut posteriores: & simi-
liter intelligendi juxta illos, ne legum correctio,
quæ odiosa esse solet, admittatur. Vt est rece-
ptissima doctrina juxta L. Præcipimus. C. de appella-
tion. Pro quâ, sicut & pro priori, Auctores, præ-
sertim Societatis, agentes de Legibus, & Pater
Sancius Lib. 2. de Matrimonio Disp. 24. n. 6.</P>
<P>  <absatz-nummer>112</absatz-nummer> Quidquid autem de hoc sit, in Hispa-<marginalia>Specialis in|Hispaniâ|& Indijs|dispositio,|Regia au-|ctoritate.</marginalia>
niâ aliter se res habet, in quâ Pontifex redditus
dictos, sicut & spolia alia, suæ Cameræ applica-
tos per Collectores colligit; idque jure suo, quia
illorum est dominus. In Indiis autem ad Regem
spectant quantùm ad eorum administrationem;
qui ex illis tres partes conficiens, vnam successori
tribuit pro sumptibus in expeditione Bullarum,
Pontificiis ornamentis, & itinere faciendis:
aliam Ecclesiis pro necessariis ad diuinum cul-
tum: tertiam in opera pia sibi reseruat. Vbi non
pauci nec indocti contendunt redditus dictos,
cùm decimales sint, ad Regem pertinere: licèt
enim decimas sibi ab Apostolicâ Sede concessas,
in Ecclesias retulerit; non videtur tamen relatio
ista ad vacantium redditus iuxta eorum intentio-
nem extendi; quia vt extendi intelligamus nul-
lum est vrgens fundamentum; vt allegationes
continent, quas adducit Dom. Solorzanus Cap.
12. citato, nnm. 36. & seqq. Quibus tamen non
obstantibus Rex noster contrariam est, vt dixi-
mus, sententiam amplexus, & distributio dicta
per tertias partes obseruanda vlteriùs est, iuxta
pium eius & religiosum imperium.</P>
<P>  <absatz-nummer>113</absatz-nummer> Sed non videtur in tali dispositione Iu-<marginalia>Vnde iusti-|ficari possit,|cùm ad Ec-|clesiasticos|tantùm vi-|deatur|Prælatos|pertinere.</marginalia>
ris Canonici dispositionibus plenè stari, iuxta
quod distributio dicta nullo modo ad laicos
Principes spectat, sed ad Ecclesiæ Prælatos. Pro
quo specialiter est Cap. Relatum 2. de Testamentis,
& ex generali exemptione constat, iuxta quam
Ecclesiastica bona, sicut & personæ, Ecclesiastici
fori sunt, & ita in eorum administratione nequit
se laica potestas immiscere. Pro quo præsertim
est celebre. Cap. Ecclesiæsanctæ Mariæ, de Con-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0205.jpg/>
@@1@<SE205>186 Thesauri Indici Titulus V. Cap. XV.
<duolan 2><-P>stitutionibus. Vbi sic dicitur: Nos attendentes<marginalia>Cap. Ec-|clesiæ, S.|MARIÆ.</marginalia>
quòd laicis (etiam Religiosis) super Ecclesiis, & personis
Ecclesiasticis nulla sit attributa facultas, &c. Vbi Ec-
clesiæ nomine bona ad Ecclesiam spectantia
comprehendi constat ex Cap. Cùm laicis, de rebus<marginalia>Cap. Cùm|laicis.</marginalia>
Ecclesiæ non alienandis, vbi idem, & eisdem ferè
verbis statuitur, illis inquam: Cùm laicis (quamuis
Religiosis) disponendi de rebus Ecclesiæ nulla sit attribu-
ta potestas: quos obsequendi manet neceßitas, non au-
ctoritas imperandi. Sic ibi.</P>
<P>  <absatz-nummer>114</absatz-nummer> Cùm ergo hæc ita se habeant, non vi-<marginalia>Neque pri-|uilegium|pro eo vll&#x0169;|speciale.</marginalia>
detur quomodo Rex noster, Canonici iuris au-
ctoritate reueritâ, & retentâ obseruatione, admi-
nistrationem dictam sibi possit arrogare. Pro quo
nec speciale allegari potest priuilegium; quia
circa hoc Pontifices minimè affecti comperiun-
tur; cùm sæpiùs tentauerint Collectores in In-
dias mittere, quales in Hispaniâ habent. De quo
Dom. Solorzanus Cap. 11. citato, num. 26. Et id
sanè ostendit quàm alieni sint à priuilegij huius-
modi concessione. Dicendum ergo videtur circa
administrationem dictam Reges nostros Alexan-
dri Sexti se concessione tueri, dum decimas illis
donauit: & licèt eas Ecclesiis redonauerint, quo-<marginalia>Ad Alexā-|dri 6. con-|cessionem|reuocand&#x0169;.</marginalia>
ad illas tamen, de quibus agimus, in ipsarum va-
catione aliquale jus retinendum censuisse: non vt
quidquam sibi acquirant; sed vt securè, conue-
nienter, & opportunè distribuant. Iuris ergo
Pontificij dispositio quoad substantiam seruatur,
quod, vt vidimus num. 111. præsertim intendit
Ecclesiarum indemnitatibus præcauere: quod quidem
egregiè præstatur: non verò quoad modum. Li-
cèt autem Pontifices Alexandri successores no-
uum circa hoc priuilegium non inueniantur con-
cessisse; immò & plures, vt vidimus, contrarium
attentarint: quia tamen Alexandri priuilegi&#x0169; non
abrogarunt, eo Reges nostri quoad hoc possunt
verosimili opinatione gaudere. In quo quidem o-
stendere volunt nullo ad tale&#x0303; agendi modum pro-
priæ vtilitatis respectu moueri; sed eo ipso, quem
Pontifices Iuris Canonici auctores in suis decisio-
nibus præseferunt; quòd scilicet vacantis Eccle-
siæ redditus contra multorum ausus, ex auaritiæ
stimulatione conceptos, in bonum Ecclesiæ ser-
uentur, & vtiliter expendantur. Et hæc quoad
prædictam administrationem.</P>
<P>  <absatz-nummer>115</absatz-nummer> Extant etiam plures Regiæ Schedulæ,<marginalia>Ne Religio-|si noua|prædia ac-|quirant vt|Regijs sche-|dulis ca-|ueatur.</marginalia>
quas in particulari commemorat D. Gaspar de
Escalona in Gazophylacio Lib. 2. Parte 2. cap. 33.
§. 2. num. 9. quibus cauetur ne Religiosi noua
acquirant prædia: non quidem circa hoc au-
ctoritatiue quidquam disponendo; sed jubendo
vt supremi Magistratus industriè hoc & solerter
impedire curent non vi, sed industriâ: eò quòd
nouorum prædiorum acquisitione decimæ, &
consequenter Regij Noueni valde imminuti vi-
deantur. In quo quidem Rex noster grauem est
passus deceptionem. Decimæ namque, & con-
sequenter Noueni, in aliquibus Ecclesiis & in
Limanâ omnium maximâ, his annis nimium
quantùm excreuerunt. Quòd si alicubi imminu-<marginalia>Ingens in|prædicta|cautione|deceptio.</marginalia>
tio est aliqua deprehensa, non ex Religionum
augmentis, sed ex aliis caussis est accidisse com-
pertum. Ecce coram Deo, quia non mentior. Quod
cùm & Regiis Ministris constare possit, pecca-
bunt equidem grauiter, si id quod Religiosis
beneficio Iuris communis, Pontificiâ benefi-<-P>@@

<-P>centiâ, & Regum etiam nostrorum Bullas A-
postolicas in Regio Indiarum Consilio Regi-
stratas amplectentium auctoritate competit, stu-
deant modis quibuslibet offuscare. Quos obsequen-
di manet neceßitas, non auctoritas imperandi. Ex
Cap. Ecclesiæ. & Cap. Cùm laicis, iam citatis: &
sanè expediret ampliùs, vt Reges nostri ex reddi-<marginalia>Illis ex va-|cantibus|aliqua me-|ritò consi-|gnanda.</marginalia>
tibus Ecclesiarum vacantium, quos, vt vidimus,
in Ecclesiæ vtilitatem expendunt, portionem ali-
quam Religiosis c&#x0153;tibus graues patientibus ne-
cessitates, consignarent. Hoc enim opus pium,
& maximè pium est: vnde in Iure expressum, vt
bona ad Ecclesiam spectantia Religiosis valeant
applicari. Sic enim habetur in Cap. Relatum 2.<marginalia>Cap. Re-|latum 2.</marginalia>
iam citato, ibi: Licèt autem mobilia per Ecclesiam ac-
quisita (id est intuitu Ecclesiæ) de jure in alios pro
morientis arbitrio transferri non possunt: consuetudi-
nis tamen non est improbandæ, vt de his, pauperibus &
Religiosis locis, & illis, qui viuenti seruierunt, siue con-
sanguinei sint siue alij, aliqua juxta seruitij meritum
conferantur. Sic Alexander Tertius. Diaboli au-
tem fieri videtur inuidiâ, vt in huiusmodi largitio-
nibus Religiosæ domus in Indiis consistentes
prætereantur, vt sic indigentiâ crescente, Religio-
sa disciplina marcescat, sintque Religiosi ad pro-
pagandam fidem, & exempli ædificatione rem
Christianam promouendam, minùs quàm esse
oporteat efficaces.</P>
<Z><A+2>CAPVT XV.</A+2>
<A+1>De Gabella, quæ dicitur Alcauala.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>116</absatz-nummer> <INI3>A</INI3>Lcauala genus impositionis est pro<marginalia>Alcauala|quid, &|vnde dicta.</marginalia>
iis, quæ venduntur: de cuius in Hi-
spaniâ origine plures Auctores a-
gunt, sicut & de nominis originatione; & dum
alij hoc, alij diuerso modo circa illam philoso-
phantur, nihil esse certum eo ipso protestantur.
Videantur P. Molina Disput. 665. vbi rem perse-
quitur eruditè. Et Dom. Solorzanus Tomo 2. lib.
5. num. 48. & magis ex professo in Politicâ Lib. 6.
cap. 8. & fortassè non inuerosimili dici coniectu-
râ posset Alcaualam dictam iuxta Hispanam vo-
cem, Caual, quæ idem sonat ac iustum & æquale:
Al autem idem est quod Ad; vt perinde sit atque
Ad æqualitatem. Siue quia gabella hæc ad æqua-
litatem cum necessitate, pro quâ c&#x0153;pit exigi, esse
debebat; siue ad æqualitatem rerum, quæ vende-
bantur, non omnimodam, sed proportionatam.
De quâ, & de rebus, ex quibus soluenda, longior
posset institui tractatio, quales apud Auctores
occurrunt, & videri inter alios possunt P. Molina
Disput. citatâ, & seqq. P. Thomas Sancius Lib. 2.
Consiliorum, cap. 4. P. Fragosus Tomo 1. pag. 388.
& seqq. & breuior summa apud D. Gasparem de
Escalona in Gazophylacio lib. 2. Parte 2. cap. 2.</P>
<P>  <absatz-nummer>117</absatz-nummer> Et quod ad Indias attinet, moderatione<marginalia>Qualiter|in Hispa-|niâ, & in|Indijs exi-|gitur.</marginalia>
maiori, quàm in Hispaniâ exigitur, in quâ decima
pro cent&#x0169; soluitur; cùm tame&#x0303; in illis quatuor pro
centum exigantur: idque non rigidè proportione
seruatâ, sed incapitatione, determinat&#x0169; aliquid ab
iis, qui vendere solent, per modum annuę præsta-
tionis exigendo: quod à Regiis ministris fieri nō
solet, ne grauior inde reddatur exactio; sed à mer-
catoribus ipsis, quorum gremium, seu Consula-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0206.jpg/>
@@1@<SE206>Ex Alcauala in Indijs quid Regibus. 187
<duolan 2><-P>tus in se suscipit soluendi onus, determinatam sci-
licet annuam summam per modum locationis.<marginalia>An Indiæ|cum onere|dicto Coro-|næ accreue-|rint: dubia|quæstio.</marginalia>
An autem ex eo præcisè quòd Indiarum regna
adiecta Regiæ Coronæ sint, ad Alcaualam re-
manserint obligata, nisi priuilegium circa hoc
Reges per tempus aliquod concessissent, vt reipsâ
concesserunt: quæstionis est jam parùm vtilis
quoad rem moralem: quomodocumque enim
res se habeat, constat priuilegium iam esse subla-
tum, & obligationem extare ei similem, quæ ali-
bi; nisi quòd maior in Indiis appareat, quia maior
videtur illius iustificatio, ob moderationem di-
ctam. Et quidem Dom. Solorzanus suprà, affir-
matiuam sententiam amplectitur, quæ tamen
difficultate non caret: cùm enim onera ista re-
gnis imponantur ob illorum necessitates, sintque
illis proportionata; non debent noua regna cum
eo grauamine ad Coronam venire, vt priorum
regnorum necessitates suppleant, quandoquidem
ipsa suas sunt etiam necessitates habitura. Iuxta
has ergo onera imponenda sunt, quæ esse mul-
tò minores possunt, vt in Indiis accidit: &
ita per annos plurimos ab onere vectigalium
exemptæ, magna aliàs emolumenta Regibus con-
tulerunt.</P>
<P>  <absatz-nummer>118</absatz-nummer> Sunt autem qui Alcaualam non penitus<marginalia>Non esse|iustam ab-|solutè qui|censeant.</marginalia>
iustam existiment, ex quibus Cardinalis Toletus
Lib. 5. cap. 74. num. 2. ita scribit: Tales gabellæ, quæ
ex his, quæ ad sustentationem propriam emuntur, exigi
solent, magnam speciem habent iniustitiæ, & vix pos-
sunt justificari. Ex hac parte illa gabella, quæ apud<marginalia>Cardinalis|Toletus.</marginalia>
Hispanos dicitur Alcauala, videtur iniusta: quæ quidem
exigitur tum è mercibus, tum ex ijs quæ in proprios
vsus emuntur. Nec solum ex hac parte iniusta videtur,
sed etiam quia jam cessauit finis, propter quem fuit im-
posita; puta bellum Granatæ: & quamuis bellum esset,
Reges illi sunt adeò diuites facti & gabellæ etiam aliæ
adeò pingues, vt poßit prouideri sufficienter absque tanta
exactione. Sic ille. Quod & tenent alij apud P.
Sancium suprà, Dub. 13. ex alio principio, scilicet
quia durissimum tributum est, & eatenus iniu-
stum, decem pro centum exigere: quod & affir-
mat ipse Pater, dicens sic tenuisse plures Magi-
stros Salmanticenses; vnde ait non teneri ven-
ditorem soluere decem pro centum, siue vnum
pro decem, sed pro triginta vel quadraginta v-
num.</P>
<P>  <absatz-nummer>119</absatz-nummer> Quæ quidem cùm apud graues scri-<marginalia>Esse tamen|ostenditur|ex benigna|imponentis|voluntatis|interpreta-|tione.</marginalia>
ptores extent, neque exteros illos, sed Hispanos,
& erga Reges suos piè affectos, non possunt vt
leuia refutari. Sed ne Regum ipsorum pietatem
& iustitiam videamur offendere, dum impositio-
nem dictam iniustitiæ notâ traducimus: videtur
dicendum aliud esse, quod verba sonant; & aliud,
quod iuxta ipsorum mentem æstimandum venit.
Verba quidem decimam sonant, sed decimam
accipi non est Regiæ voluntatis. Quod quidem<marginalia>Congrua|pro eo P.|Sancij do-|ctrina, &|notanda|pro praxi.</marginalia>
ex eo ostendi potest, quod habet P. Sancius suprà,
Dub. 12. num. 18. Vbi ait posse nos excusare à re-
stitutione Alcaualæ multos mercatores, quibus
publicam non discooperiunt merces, nec cogunt
sub iuramento aperire veritatem, sed simpliciter
stant eorum dictis, & ij minùs quàm sit, palàm
faciunt. Cùm istis enim dissimulare possumus,
nec illos obligare ad restituendum illud, quod
ex occultatis mercibus non soluerunt, ex volun-
tate tacitâ, immò ferè expressâ custodum seu ex-<-P>@@

<-P>actorum, notâ & approbatâ à suis dominis, qui
consultò, dataq&#x0301;ue operâ volunt, ac iubent his
ministris, ne sint onerosi ac rigidi eis mercatori-
bus: sed potiùs leniter ac suauiter se gerant cum
illis, stentque eorum dictis: atque hoc faciunt
ob proprium commodum & emolumentum,
gaudent enim omnes talia loca frequentare ani-
maduertentes commodum & vtilitatem, quam
inde reportant. Sic dictus Auctor: cuius doctri-<marginalia>In Indijs id|manife-|stius.</marginalia>
na in Indiis manifestior habetur ex iis, quæ affert
Dom. Solorzanus in Politicâ pag. 975. §. Y ya en
algunas, & seqq. Et id quidem quando ad ratio-
nem duorum tantùm pro centum solui iubeban-
tur. Quid ergo de illâ velint, quando decem pro
centum exiguntur? Hinc est quod approbat P.
Sancius suprà, num. 2. ex Ledesmâ desumptum,
vix vmquam Regem percipere vigesimam. Pro<marginalia>Notanda|& alia P.|Molinæ.</marginalia>
quo etiam facit id, quod ait P. Molina Disputat.
674. §. Quinta conclusio: Quòd si tributa omnia
integrè & fideliter soluerentur, Principes non
imponerent tot, quot imponunt, quia pauciora
imposita sufficerent; atque sola alcauala integrè
soluta, ad ingentem summam perueniret. Sic ille,
& benè. Et quo fit neque trigesimam, & fortè
minùs multùm Reges præcipere. Præuidentes
ergo in executione ipsâ ita futurum, partem adeò
considerabilem designarunt, vt reipsa modera-
tum aliquid reportarent. Vt hîc etiam verum ha-
beat illud, Iniustum petas, vt justum feras.</P>
<P>  <absatz-nummer>120</absatz-nummer> Videtur autem iuxta dicta Alcaualam<marginalia>In Indijs|moderatā|videri.</marginalia>
in Indiis esse iustam, quia moderata est, ad ratio-
nem videlicet quatuor pro centum, si in omnibus
partibus est æqualis. Quamquàm & hoc erunt
qui negent: cùm enim sint qui dicant tunc tan-
tùm esse iustam, quando soluitur vnum pro qua-
draginta, in quatuor pro centum excessus esse vi-
detur, cùm ad rationem vnius pro quadraginta
duo tantùm cum dimidio respondeant centum.
Sed certè valdè moderata apparet, suppositâ
benignitate; quæ iussa est circa exactionem ad-
hiberi: sic enim idem accidet, quod nuper circa
decimam dicebamus: multò scilicet minùs reipsa
colligendum. Positâ autem tali moderatione an
in conscientiâ sit soluendi obligatio, communis
difficultas est, de quâ dictum aliàs. Esse autem<marginalia>Ex nouitate|impositionis|vitandæ|turbæ.</marginalia>
aliquando specialis in Peruuio, & Prouinciis
adiacentibus potest, ex tributi huius nouitate in
illis, de cuius introductione Historici Indici &
adducti Solorzanus, & Escalona. Id autem acci-
dit quando duo tantùm pro centum petebantur.
Proximis autem annis ab Excellentissimo Comite
de Chinchon Peruuiano Prorege duo addita:
quia hoc conuenientius visum est quàm summam
quamdam annuatim pendendam expromere à
Rege pro vnione armorum expetita: & id fuit à
Rege confirmatum, vt apud citatum Escalonam
videri potest, num. 3. & 4.</P>
<P>  <absatz-nummer>121</absatz-nummer> Quoad duo ergo addita ob prædictum
finem impositio præfata nouior est, & ita minùs<marginalia>Quoad duo|addita mi-|nùs obliga-|re; quia|nouæ impo-|sitiones mi-|nùs justæ|censentur.</marginalia>
obligatoria, iuxta eorum doctrinam, qui gabel-
las nouiter impositas non obligare in conscientiâ
affirmant, eò quòd minùs justæ censeantur: vt
videri potest apud P. Sancium suprà, dub. 6. num. 5.
& P. Molinam etiam suprà, num. 7. Vbi & adde-
re aliquis posset, quandoquidem Indiarum regna
ita sunt Regiæ Coronæ Regum nostrorum adie-
cta, vt onerari exactionibus possint sicut & alia;<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0207.jpg/>
@@1@<SE207>188 Thesauri Indici Titulus V. Cap. XVI.
<duolan 2><-P>consequenter etiam eorum commoda debere
sentire, iuxta notissimam Regulam Iuris in 6. quod<marginalia>Quid pro|Indiis at-|tentione|dignum</marginalia>
qui sentit onus, sentire debet & commodum.
In regnis autem Hispaniæ onera gabellaria im-
poni nequeunt, nisi Comitiis vocatis, Procurato-
res ciuitatum, & Tribuni plebis ea probent, vt
benè aduertit P. Sancius Dub. 2. num. 5. & talis
seruatus stylus in alcaualæ impositione, dum illa
est vndecimo Alfonso Regi concessa, vt citati
Auctores referunt, & præsertim P. Molina Dispu-
tat. 665. Atqui nihil tale in Indiis peractum, vt
in illis alcauala statueretur, & saltem quoad duo
de nouo addita à præfato Prorege id videtur vr-
gere. Licet dici possit id, quod ex Dom. Solor-
zano adductum num. 118. Sed & quia illud suâ
non caret difficultate, vt ibi demonstratum, eo se
tueri possunt, qui obligationem istam rigidam
arbitrantur. De quo hæc satis; si tantùm adda-
mus Indos ab onere alcaualæ exemptos per ea,
quæ adducit Dom. Escalona suprà pag. 151.
num. 5. vbi & videnda alia.</P>
<Z><A+2>CAPVT XVI.</A+2>
<A+1>De vectigali maritimo, vulgò Almoxa-
rifazgo.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>122</absatz-nummer> <INI3>A</INI3>Lmoxarife, vnde Almoxarifazgo, vox<marginalia>Almoxari-|fazgo quid|designet.</marginalia>
est Maurica, & quidquid etymon il-
lius sonet, de quo non plenè constat,
Præfectum maritimis vectigalibus colligendis ex
iis scilicet, quæ aduehuntur, aut extrahuntur,
designat; & ius ipsum exactionis Almoxarifazgo
dictum. Pro quo videri potest Dom. Solorzanus
Tomo 2. Libr. 5. numer. 53. & in Politicâ Libr. 6.
Cap. 9. qui in Prouinciis Indiarum ait esse maio-
ris quæstûs ac ponderis circa Regios redditus, di-
ctum generaliter Portorium, & magis in speciali<marginalia>Idem quid|Portorium.</marginalia>
pro illis explicatur à D. Escalona in Gazophyla-
cio Peruuiano pag. 138. & 139. & aliquando qui-
dem, teste Matienzo, quem Dom. Solorzanus<marginalia>Ingens ali-|quando.</marginalia>
adducit, ita erat vectigal istud constitutum, vt ex
mercibus, quæ ad Indias vendendæ comporta-
bantur, quindecim pro centum soluerentur, &
ex vino viginti: ex quibus media pars solueba-
tur in Indiis, media in Hispaniâ: & est illud iux-
ta Schedulam Regiam Anni 1566. quæ extat
Tomo 3. pag. 449. Quod sanè nimis durum appa-
ret: & ex eo tolerabile videri potuit, quia mer-
ces tunc magnis pretiis vendebantur. Sed mirum<marginalia>Quomodo|D. Solor-|zanus illud|augeri quo-|tidie dixe-|rit.</marginalia>
est quod addit idem Dom. Solorzanus post ad-
ducta Matienzi verba Lib. 5. citato num. 54. Sic
dicens: Quod tamen quotidie augeri videmus, Regiis
neceßitatibus, & hostium, Piratarumque incursibus
ita desiderantibus. Sic ille, non obscurè significans
onus prædictum maius indies fieri: quod tamen
in vino dici in primis nequit antè in Peruuiam
afferri solito; adeò enim iam illud ex vineis na-
tiuis abundat, vt externo non egeat, nec sit cur
generosius apud Europæos debeat exoptare.
Circa merces autem alias ad minorem est sum-
mam exactio ista redacta; ad rationem scilicet
quinque pro centum, iuxta maiorem rei valo-
rem, quem habet in eo Indiarum portu, pro quo
registrum est factum. Quomodo ergo stare pote-
rit id, quod ait Dom. Solorzanus, supra summam<-P>@@

<-P>ingentem illam quotidie vectigal istud augeri?</P>
<P>  <absatz-nummer>123</absatz-nummer> Videtur quidem difficile, sed certè re<marginalia>Eius di-|ctum ve-|rum osten-|ditur.</marginalia>
attentiùs expensà potest vtrumque componi.
Nam in portu Terræ-firmæ quinque dicta sol-
uuntur, iuxta medium pretium, quod ibidem ha-
bent. Rursum cùm ad port&#x0169; Callaensem perue-
niunt, alia quinque soluuntur: & deinceps cùm
in portum Aricæ, aut ex Chilensibus alium pro-
uehuntur, alia quinque. Ecce iam quindecim,
vt dictum possit Auctoris præfati constare, non
attentis verbis Matienzi, quæ aliam profectò<marginalia>Quale pro|ijs, quæ ex|Indiis ex-|portantur.</marginalia>
tunc vigentem dispositionem insinuant, sed quod
re ipsâ deprehenditur. Circa merces autem, quæ
ex Indiis in Hispaniam aut Prouincias alias, seu
portus intra easdem transuehuntur, ratio est ex-
actionis alia: de quâ Dom. Escalona pag. 139. &
est quidem non leuis, si præter alia illud perpen-
damus vectigal istud pro nauigationis securitate
solui consueuisse, dum mare ab hostibus libe-
rum nauigantibus exhibetur: quod tamen in
in mari Australi seu Pacifico, est de subiecto,
vt dici solet, non supponente; cuius securita-
tem non Regia classis, sed marium constituit im-
mensitas, vt sit sanè rarum in illo hostile aliquid
experiri quod ad vectigal pro mercibus ex His-
paniâ adductis referri potest, adeò accrescens ex
eiusdem maris enauigatione, in quâ onerarias
numquam pro securitatis commodo naues Re-
giæ comitantur.</P>
<P>  <absatz-nummer>124</absatz-nummer> Hinc oritur difficultas circa iustifica-<marginalia>An obligat|in conscien-|tia. Vbi|quid de|alcauala|resoluitur.</marginalia>
tionem vectigalis dicti ei similis, de qua Cap.
præcedenti. & qui illam in alcaualâ, si exactio sit
vt lege præscribitur, non agnoscunt, in eo pa-
riter denegabunt. Sed videtur similiter philoso-
phandum, vt scilicet summa exactionis excessiua
sit, sed quæ numquàm penitus persoluatur. Quod
enim in alcauala euenit, in hoc etiam vectigalis
genere de prehenditur; occultantur enim merces,
neque rigidè cum mercatoribus agitur mercium
inuolucra resignando, quod esset sanè incom-
modissimum; sed eorum statur dictis iuramento
firmatis, asserentium merces tales esse easdem,
quæ in registro continentur: iuxta Regiam sche-
dulam, quæ habetur Tomo 3. pag. 474. Quibus
aliam addo rationem. Nam Reges nostri, cùm<marginalia>Ratio pro|eo specia-|lis.</marginalia>
sint præcipuum Catholicæ Ecclesiæ propugna-
culum, plures habent aduersarios: sicut enim
contra illam portæ inferi præualere nituntur; ita
& contra illos, eiusdem inclytos defensores. Ex
quo aliquando euenit vt intra patrimonialia re-
gna etiam turbationes emergant externorum ho-
stium flatibus concitatæ: pro quibus negari ne-
quit quin immensi thesauri requirantur. Ne er-
go frequentiores & nouæ exactiones molestæ
vasallis accidant, & in earum præstatione nouæ
difficultates oriantur: quædam præcipuè eligun-
tur, & augentur pro necessitatum incremento.
Ex quibus vectigal, de quo agimus, vnum est:
quod, vt dictum, maioris quæstûs & ponderis
comperitur.</P>
<P>  <absatz-nummer>125</absatz-nummer> Circa obligationem autem Regiorum<marginalia>Regiorum|Officialium|obligatio|benignè|declarata</marginalia>
Officialium, qui in portibus ad tale ministerium
assistunt, dictum à nobis num. 23. & seqq. &
quod ibi in eorum fauorem admissum & expli-
catum, ex eo firmari potest, quod in alcaualæ ex-
actione Regia rescripta disponunt: quod scilicet
benignè & vitatis molestiis exigantur, vt dictum<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0208.jpg/>
@@1@<SE208>De Almoxarifazgo, & Aueria. 189
<duolan 2><-P>num. 120. & circa vectigal etiam istud Regia est
schedula Tomo 3. pag. 474. cuius mentionem fa-
ciunt Ioannes de Heuia in Labyrintho Contra-
ctuum Cap. 7. num. 20. & D. Escalona suprà pag.
139. L. F. in qua decernitur, vt, nisi denuntiator
sit, dictis mercatorum stetur, nec vasa mercium
aperiantur, dummodo iurent merces eas metip-
sas esse, quæ in registro continentur. Quod iu-
ramentum nescio an vsu receptum, sic ita vt sem-
per exigatur, & satius certè esset talem obliga-<marginalia>Iuramen-|tum mer-|catorum|tolli valde|futurum|expediens.</marginalia>
tionem auferri, cùm ex hoc periuriorum quam-
plurium occasiones oriantur. Et Iura quidem
statuunt multorum testimonium non admitten-
dum, etiam iuramento firmatum, qui ad eum,
pro quo iurant, specialem habeant affectionem
ob cognationem, aut rationes similes. Quis au-
tem non videat erga propria bona homines, &
præcipuè eos, qui mercimoniis viuunt, singula-
ri affectione teneri? quomodo ergo eorum iura-
mentum non debeat haberi suspectum? Et vt eos
conscientiæ suæ non existimemus immemores:
cùm opiniones sibi fauentes habeant circa huius-
modi obligationem, & aliunde etiam aliæ sint,
iuxta quas licitum est in iuramentis amphibolo-
giâ vti, quando non leuis in eo vtilitas vertitur:
qualis de eorum iuramento potest esse fiducia,
aut æstimanda securitas? Præstat ergo obligatio-
nem iurandi tolli, & illam ministrorum diligen-
tiâ suppleri, moderatione adhibitâ, quam iuxta
voluntatem Regis esse in rebus talibus, iam rema-
net demonstratum.</P>
<Z><A+2>CAPVT XVII.</A+2>
<A+1>De Vectigali alio maritimo, vulgo
Aueria.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>128</absatz-nummer> <INI3>P</INI3>Ro pręsidiariis classibus introductum<marginalia>Aueria|quid, &|quando|imposita|& aucta.</marginalia>
illud, vt scilicet mercatores, & trans-
fretantes alij ab hostibus securi se &
sua possint mari committere, armis Regiis de-
fendendi. Et in Peruuio quidem ob prædictam
rationem initium habet, cùm Franciscus Drachius
Anglicus pirata nauim Regiam solito transmitti
thesauro onustam, nec militari aliquo tutamento
munitam, Australi in pelago post Magallenicum
enauigatum fretum, occupasset. De quo D. Es-
calona in Gazophylacio Parte 2. pag. 140. num. 3.
Tunc enim Excellentissimus Prorex D. Marti-
nus Henriquez classem instruendam statuit, &
ita pro expensis in eâ faciendis dimidium pro
centum reddendum esse decreuit, quod ad vnum
excreuit posteà, & tandem ad duo: ex argento
scilicet, quod Regiis nauibus exportatur ex Cal-
laensi portu in Panamensem. Et ita affirmat cita-
tus Auctor; cùm tamen certum sit solui etiam
quando in onerariis sine aliquo Regio præsidio
argentum registratur. Solent autem Proreges
circa hoc cum mercatorum gremio compositio-
ne benignâ vti, & certâ quantitate acceptâ ad ra-
tionem registri fieri soliti, circa alia à perscru-
tatione penitus abstinere, neque in p&#x0153;nam com-
missi capere, quæ non multo negotio possent ex-
plorare.</P>
<P>  <absatz-nummer>129</absatz-nummer> Et de iustificatione indulgentiæ huius<marginalia>Indulgen-|tia Prore-</marginalia>
nullus moueri scrupulus solet, quia hoc modo<-P>@@

<-P>vtiliter Regis negotium agitur, & communi et-<marginalia>gum circa|illam de-|fenditur.</marginalia>
iam vtilitati consulitur. In registro enim grauis-
simum dispendium mercatores experiuntur, &
cōmodo aliquo circa hoc eisdem denegato, pau-
ciora ad registrum adducent, & modis aliis in-
demnitati facultatum suarum prouidebunt. Et
hoc quidem Regium Indiarum nequit latere Cō-
silium; & cùm non damnet, vt damnare alia so-
let, non debet illicitum reputari. Quod enim
de alcaualâ, & portorio dictum nuper, huic et-
iam exactioni potest attribui: vt scilicet nolit Rex
amarè peragi, & Proregi suo non licere, quod
Officialibus præfatis licitum esse pronuntiauit.
Pro quo & iuuant quæ adducit D. Escalona su-
prà pag. 180. num. 16. & 17. & quem allegat
Heuia: L. F. Nomine autem Officialium non
veniunt nauales administri, qui se ad occultan-<marginalia>Qui Offi-|cialium no-|mine intel-|ligantur.</marginalia>
das mercatorum gazas, & aliorum transfretan-
tium offerunt, pretij non leuis obtentu: iis enim
nihil tale licet, quandoquidem Regis stipendium
ad tuenda ipsius iura recipiunt, vnde ex officio
ad damna inde secuta tenentur, vt sæpiùs dictum;
& pro quo videri specialiter potest Dom. So-
lorzanus Tomo 2. Lib. 5. num. 75. & seqq. & in
Politicâ Lib. 6. Cap. 9. in fine, vbi de Generali-
bus, Almirantis, Ducibus, Argenti-magistris,
Contra-magistris, & militibus id affirmat. Sed
quod ad duces attinet, distinguendum videtur:
aut enim tales sunt quibus cura nauis incumbat,
& ij meritò alijs adnectuntur, qui ex officio te-
nentur non cooperari vt iura Regia defrauden-
tur. Alij autem sunt Infantarij, quibus præcipuè
res militaris competit: & ij ratione officij nullam
videntur specialem obligationem ad prædictam
custodiam habere: & eodem modo de militibus
asserendum, nisi quando specialis cura custodiæ
illis committitur. Sicut & de Contra-magistris,
quorum aliud est munus & multò potiùs de Na-
uarcho seu Piloto, ob eamdem rationem. Qui
tamen ex alio generali principio obligari pos-
sunt, eo scilicet quòd cooperentur defraudationi
Regiorum iurium, si ij, qui defraudant, ad mani-
festationem obligantur. Cùm tamen ij, quibus ex
officio competit, ad restitutionem teneantur;
quidquid de opinionibus sit, quæ circa manifesta-
tionem esse possunt, de quo dictum aliàs.</P>
<P>  <absatz-nummer>130</absatz-nummer> Et vt manifestatio talis in conscientiâ<marginalia>Aueria an|in conscie&#x0303;-|tia obligat,|pro quo|p&#x0153;næ re-|censentur.</marginalia>
obliget, præter dicta de alcauala & portorio, est
Regium rescriptum, quod habetur Tomo 3. pag.
474. in quo Philippus Secundus, clarissimæ me-
moriæ Rex ita statuit: El que encubriere el Aueria,
y no pagare, allende de auer perdido la mercaderia, ô
cosa que lleuare por registrar conforme à la Ordenan-
za, aunque condonado ò executado en perdimiento de
la cosa, toda via queda obligado à pagar el Aueria della.
Y aunque no sea denunciado, nise sepa, està obligado
à la pagar en el fuero de la conciencia. Y los que por<marginalia>Philipp. 2.|rescriptum|obligatio-|nem talem|statuentis,|& quid ex|illo vt ac-|tum dedu-|catur.</marginalia>
descargo della vinieren restituyendo, no cumplen con
restituir la à ninguna causa pia, sino que sean obliga-
dos à restituirla al Recetor, por si, ô por interposita
persona, por ante el Escribano de la Aueria. &c. Vbi
quidem Aueriæ tantùm restitutio in conscientiæ
foro præcipitur, non autem alterius contra le-
gem occultati. Quod autem re occultatâ per sen-
tentiam amissâ, obligatio in conscientiæ foro ad
Aueriæ solutionem remaneat, nimis esset durum,
& ita rescripto præfato id non videtur imperari;<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0209.jpg/>
@@1@<SE209>190 Thesauri Indici Titulus V. Cap. XVII.
<duolan 2><-P>sed tantummodò quando denuntiator non extat,
nec de occultatione habetur notitia. Quando
autem est denuntiator, & proptereà in commis-
sum inciditur, resque amittitur; tunc licet obli-
gatio manere dicatur, de conscientiæ tamen foro
nihil pronuntiatur.</P>
<P>  <absatz-nummer>131</absatz-nummer> Hinc est, vt si contingat Aueriam non<marginalia>Si non pe-|tatur non|deberi.</marginalia>
exigi, non restet obligatio restitutionis. Quod
est juxta eorum doctrinam, qui dicunt obligatio-
nem talium legum esse disiunctiuam, seu alterna-
tiuam, quarum sensus est: Ordinamus, seu, statui-
mus, vt quilibet vectigalia soluat, alioqui merces amit-
tat. Quæ ita obligant, vt vnum è duobus de-
beat eligi; vel soluere vectigalia, vel p&#x0153;nam
subire post condemnationem, si res fuerit appre-
hensa. Sic Nauarrus in Manuali Cap. 23. num. 54.
non ergo debetur vtrumque. Quod & alij tra-<marginalia>Esse disiun-|ctiuam, &|non obliga-|re ad omis-|sionem &|p&#x0153;nam.</marginalia>
dunt dicentes, quòd si culpâ Custodis, qui trans-
fretantes denuntiare omisit, soluta vectigalia non
fuerant, vtrumque Publicano, aut Principi non
debetur; hoc est, tributum & res, in p&#x0153;nam tri-
buti non soluti: sed illud lucrum, quod ex duo-
bus maius est, pretium scilicet mercis, aut merces
ipsa. Pro quo videri potest P. Rebellus Parte 1.
lib. 2. de Restitutione, Quæst. 16. num. 2. & est etiam
conforme aliorum doctrinæ dicentium Officia-
les, qui sunt caussa damni in casu dicto, debere
in conscientiâ illud resarcire; in optione autem
Fisci, seu conductoris vectigalium Fiscorum acci-
pere vel quantitatem p&#x0153;næ, quæ de jure à judice
parti accusanti applicatur. Sic Ioannes de Medi-
na Codice de Restitutione, quæst. 22. dub. vlt. §. &
sic est vnus. Et Sayrus Lib. 10. tract. 2. cap. 14. num.
19. qui, sicut & plures alij, supponit non esse
obligationem in defraudante gabellas ad vtrum-
que; quia obligatio Officialium est in subsi-
dium, quando scilicet illi non restituunt, qui
sunt caussa principalis, vt citati aduertunt, &
præsertim Medina, & Sayrus, quibuscum sentit
P. Fragosus Tomo 1. pag. 521. n. 89.</P>
<P>  <absatz-nummer>132</absatz-nummer> Ex eo autem quòd in rescripto præfa-<marginalia>Vt in con-|scientiâ nō|obligat, quæ|succurrunt.</marginalia>
to dicatur obligationem esse in foro conscientiæ,
benè quidem intelligitur intentio Principis gra-
uandi quantùm potest, iuxta satis receptam do-
ctrinam. Per quod supponitur vectigal esse iu-
stum, secundùm omnes circumstantias, quæ ad
iustificationem sunt necessariæ, & ab Auctori-
bus præfatis, atque aliis explicantur. Hoc autem
ita contingere in specialis casûs contingentiâ, est
difficile iudicare. Vnde quidquid de illius inten-
tione sit, si aliàs de iustificatione non constat,
maior illius obligatio non erit, quàm si modus
ille obligandi expressus non fuisset. Quemad-
modum etsi non exprimatur, si aliundè materia
legis grauis est, & sine graui obligatione redde-
retur inutilis, in foro conscientiæ ligat, iuxta di-
cta Titulo 2. num. 3. Expressio ergo nihil speciale
operatur suppositâ legis æquitate, & adductis ra-
tionibus, pro illius obligatione. Sed suppositio,
vt diximus, est difficilis, & quam negant plurimi.
Cuius satis validum argumentum est, vix ali-
quem repertum, qui fraudatam restituerit Aue-
riam, cùm tamen sint innumeri, qui illam defrau-
darint. Nec credibile est illos animæ suæ salutem
penitus neglexisse, cùm & Sacramenta suscipiant,
& Christianorum ritu moriantur. Ipsi ergo, &
ab ipsis consulti conscientiarum ductores, suppo-<-P>@@

<-P>sitionem dictam inficiati sunt, aut de illâ dubita-
runt. In casu autem dubij vectigalia non obligare<marginalia>In casu du-|bij non ob-|ligare ve-|ctigalia.</marginalia>
in conscientiâ, & ea præsertim, de quorum initio
constat, multorum sententia est, pro quo videri
potest P. Thomas Sancius Lib. 2. Consiliorum, Cap.
4. dub. 6. num. 5. vbi plures adducit, quos & se-
quitur, sicut & P. Lessius Lib. 2. cap. 33. num. 63.
vbi plures etiam allegat obligationem conscien-
tiæ in nouis vectigalibus, aut veterum incremen-
tis remouentes, quia de illorum iustitiâ satisfactio
plena non habetur. P. Filliucius Tract. 28. cap. 7.
num. 127. P. Molina Disp. 674. num. 9. §. Quinta
conclusio, & alij. Rescriptum ergo prædictum reue-<marginalia>Quid de re-|scripto di-|cto.</marginalia>
renter accipiendum est, & capiti imponendum,
quod & rationes probabiles justum possunt com-
probare: de illius autem efficaciâ quoad con-
scientiæ forum quis possit certum aliquid polli-
ceri? Pro quo & facit, eo tempore, quo Schedu-
la Regia transmissa, Aueriam ad rationem tan-
tùm vnius pro centum persolutam. Circa illud
ergo potuit grauamen conscientiæ constitui:
cùm tamen posteà fuerit geminatum, hoc extra
obligationem præfatam manet, & quidquid in
posterùm adiiciatur.</P>
<P>  <absatz-nummer>133</absatz-nummer> Et tolerabilis quidem Aueria, quæ pro<marginalia>Aueria O-|ceani ma-|ris grauis,|& qualiter|exigatur.</marginalia>
mari Pacifico soluitur, haberetur, si non alia quæ-
stuosior succederet, ad expensas omnes Regiæ
classis, quæ ex Hispaniâ in Indias mittitur: illæ
enim pro rata ex aceruo diuitiarum, quæ ex In-
diis comportantur, cuiuscumque fuerint, Regiis
demptis, extrahuntur. Ex quo fit vt ad rationem
duodecim pro centum quam solui contingat,
moderatissima habeatur, esse enim maior multò
solet, & ad viginti, & ampliùs non numquàm
peruenire. Ex eo enim quòd pro certo habeatur
plurima sine registro reportari, juxta id, quod
verosimile apparet, vnusquisque grauatur. Habet
autem hoc id commodum, vt ex tali pensione
iuxta verosimiles in dictâ coniecturas, perscruta-
tionis damnum euitetur, quæ fieri posset in Hi-
spaniæ portubus, antequàm singulis educendi
res suas facultas traderetur. In quo varia esse ar-
bitria solent, dum Regij ministri, quibus visitatio
est classis Regiæ commissa, pro iuribus Regiis in-
tegrè colligendis satagunt, & diuitiarum domini
Aueriæ grauamen, quod excessiuum reputant, &
præsertim argenti sui molestam & perniciosam
detentionem, conantur destinare. Et vt exactio<marginalia>Non esse|justam quæ|ostendere|videantur.</marginalia>
ista æqua non sit, suadet in primis excessus dictus,
iuxta Doctorum omnium in materia ista senten-
tiam, de quâ dictum sæpiùs. Deinde. In Regiâ
classe non solæ priuatorum expectantur diuitiæ,
sed Regius etiam thesaurus: & ita exportationis
illius expensæ non debent ad priuatos pertinere.
Prætereà. Ex dubiis coniecturis non debent
onera certa deduci, acsi id, quod coniecturæ in-
dicant esset penitus exploratum: in dubio enim
melior est conditio possidentis, vt est regula iuris
notissima: si ergo aliquid ob coniecturarum
verosimilitudinem eliciendum est, sit illud maxi-
mè moderatum, & sponte potiùs datum quàm
extortum: quod aliquando factum, vt non de-
beat benignitate Regiâ, cuius auctoritate res agi-
tur, indignum reputari.</P>
<P>  <absatz-nummer>134</absatz-nummer> Ad hæc, quæ videntur esse verissima,<marginalia>Excusatio|necessitat&#x0169;|vt debeat|tolerari.</marginalia>
id dici tantùm potest, necessitates nimium quan-
tùm vrgere, & ad ista, ac duriora sæpiùs, obligare.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0210.jpg/>
@@1@<SE210>De p&#x0153;na Commißi ob defectum Registri. 191
<duolan 2><-P>Et id quidem ego ita esse arbitror: oportet ta-
men vt temporibus bello infestis, bellum in pro-
pria viscera minimè conuertatur, & desideratissi-
mi Hispaniæ portus ipsis sint maris tempestati-
bus, & hostilibus insectationibus grauiores. Ne-
que ego pro necessitate temporum doctrinam
exhibeo, sed generaliùs loquor, quia & extra ne-
cessitatis tempora, multa ex prædictis peragun-
tur: plurima tamen, vt creditur, citra Regis con-
scientiam, cuius erga subditos benignissimi animi
plura & eximia habentur argumenta. Et verò
quod modò non habet ille ex diuitiis Indicis,
habebit postmodùm; omnia enim quæ in Hi-
spaniam deferuntur, ad negotiationes prodeunt
in lucem ex nauium vteris, & ex negotiationibus
emolumenta maxima Regi accrescunt: vt meritò
negotiantium quiuis dicere illi possit: Patientiam
habe in me, & omnia reddam tibi.</P>
<P>  <absatz-nummer>135</absatz-nummer> In prædicto autem exactionis genere<marginalia>Aliud exa-|ctionis ge-|nus ob per-|sonalem de-|portatione&#x0303;,|quomodo|erga Eccle-|siasticos nō|debeat to-|lerari.</marginalia>
aliud interuenit, quod sine aliquo conscientiæ
remorsu practicatur: estque personale ob calca-
tam, vt dicunt, nauim, & notabile profectò: per-
sonas scilicet Ecclesiasticas more aliarum ad eam-
dem compelli: sed certè cùm gabellæ genus sit,
à quarum illæ solutione exemptæ sunt, non vide-
tur quomodo id possit ita securè tractari. Si enim
dicatur Regem non teneri gratis Ecclesiasticos
suis in nauibus transportare, & ita quod soluitur,
non gabellæ, sed solutionis ob commoditatem
præstitam, rationem habere: est enim domus
mobilis pro maritima habitatione, siue currus
aquaticus, aut inanime iumentum pretio ab Ec-
clesiasticis obtinendum. Si inquam hoc dicatur,
potest redargui manifestè: nam commoditatem
transuectionis gubernatoribus nauium Ecclesia-
stici soluunt, & quæstuosissimâ quidem solutio-
ne. Præter hoc autem Aueria imponitur, quæ
absque dubio gabellæ genus est ob dictos fines
constituta: ergo ab illo debent Ecclesiastici esse
prorsus immunes. Peccant ergo grauiter exigen-<marginalia>Sicut nec|Aueria,|quia gabel-|la propriè|est: secùs|registrum.</marginalia>
tes, & p&#x0153;nas Ecclesiasticæ libertatis violatorum
incurrunt. Sin minùs ostendant vnde in hac par-
te, quod exequuntur liceat: quod certè non
poterunt, nusquàm circa hoc Pontificiâ Sede
quidquam indulgente. Ad registrum teneri ve-
rosimiliter dici potest, quia lex ciuilis est ob
commune bonum lata; & tales ad Ecclesiasticos
extendi, sic Pontificio Iure conniuente, mul-
torum sententia est, pro quâ Auctores congerit
P. Fragosus Tomo 1. pag. 141. num. 305. quos
& ille sequitur. Non ita ad Aueriæ solutionem;
quia gabella est, cui omnis Pontificiæ Sedis resi-
stit auctoritas: Ecclesiastici enim soluentes suam
redimunt vexationem, vt in aliis contingit.</P>
<Z><A+2>CAPVT XVIII.</A+2>
<A+1>De Regiis aliis emolumentis ex p&#x0153;nis
Commissi prouenientibus.</A+1></Z>
<P><INI3>A</INI3>Gunt de illis Dom. Solorzanus Tomo 2.<marginalia>P&#x0153;na com-|missi quid|sit.</marginalia>
Lib. 5. num. 64. & seqq. & in Politicâ Lib.
6. Cap. 10. & Dom. Gaspar de Escalona
in Gazophylacio lib. 2. Parte 2. cap. 12. per aliquot
§. §. & talia sunt quæ ex amissione eorum haben-
tur, quæ contra leges exportationem vetantes,<-P>@@

<-P>aut modum illius specialem, conuehuntur. Pro
quibus sit</P>
<Z><A+1>§. I.
Duæ speciales prohibitiones expenduntur.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>136</absatz-nummer> <INI2>P</INI2>Rima est circa registrum: quidquid<marginalia>Registrandi|obligatio|etiam ad|non vetita|extenditur.</marginalia>
enim sine illo transuehitur, vbi facien-
dum præscribitur, Fisco addicitur, quia Regia
iura eo pacto defraudantur. Cui tamen rationi
videtur esse contrarium id, quod habet citatus de
Escalona, §. 4. num. 8. vbi ait etiam ea, ex quibus
non debentur iura, debere registrari: ergo regi-
stri alia est ratio magis generalis, quàm ille red-
dit, num. 1. Vnde triticum. etiam cùm extra Pro-
uinciam non exportatur, registro subiiciendum
est. Ratio ergo est; quia notitia eorum, quæ
transuehuntur, necessaria est: sic enim publicæ
&#x0153;conomię congruit, & defraudationis Regiorum
iurium cura deponitur, dum quod exportatur,
Regiis fit Officialibus manifestum. Potest etiam
accidere, vt non expediat aliqua extrahi, quia
sunt pro eo loco necessaria, vt triticum, farina,
legumina, & similia si quæ sint alia.</P>
<P>  <absatz-nummer>137</absatz-nummer> Aduertit autem citatus Auctor §. citato,<marginalia>Si legaliter|fiat, non|incurri p&#x0153;-|nam, etiam|iuribus nō|solutis, quid|momenti|habeat.</marginalia>
num. 11. facto legaliter registro non cadere in
commissum, qui iura Regiâ non soluunt, quia
hoc per actionem specialem & determinatam pe-
titur: licèt p&#x0153;na non soluendi sint per quadrupli
solutionem. Quæ distinctio quoad substantiam
nullius momenti est: si enim defraudatio iurium
quadrupli solutione mulctatur, quid interest
quòd hac aut illâ petatur actione? Addit num.
seqq. quòd si res registrata deficiat, non tamen<marginalia>Doctrina|quædam de|re sine dolo|pereunte|discutitur,|& eius|Auctor no-|tatur.</marginalia>
dolo eius qui eam registro subiecit, aut alterius,
ad cuius curam pertinet, Fisco perit, & ita non
potest petere æstimationem, est enim rei talis do-
minus. Ex Ordinationibus Regiarum Capsarum. An.
1573. Quod est sanè difficile. Si enim dolus ab-
fuit, vnde Fiscus dominus? Si prætereà illi perit,
ad quid tale dominium pereuntis, quæ, si extaret,
ad suum dominum pertineret? Rogo enim,
quando res talis Fisco acquisita est? Non qui-
dem cùm registrata non est, quia dolus abfuit:
nec sequenti tempore, quia ratio est eadem: ergo
dominium, si datur, ad tempus, in quo perit, re-
ferendum. Si dicatur rem non registratam eo
ipso pertinere ad Fiscum: ex eo autem quòd
dolus abfuit, haberi illud commodum, vt æstima-
tio non petatur, quia domino perit. Contrà est;
quia ex eo Fiscus fit dominus, quia in commissi
p&#x0153;nam inciditur, vnde & p&#x0153;na ipsa absolutè
vocatur commissum. Atqui in casu isto nequit
dari p&#x0153;na, quia non datur culpa: ergo nec Fiscus
dominium acquirere. Qui discursus videtur ma-<marginalia>Pro exposi-|tis per vio-|lentiam in|portubus nō|deberi por-|torium.</marginalia>
nifestus, & pro eo faciunt quæ citatus adducit
num. 20. dicens ea quæ in portubus ob violen-
lentiam aliquam exposita reperiuntur, non cade-
re in commissum, quia dolus abfuit. Quod &
cum aliis tradit P. Fragosus Tom. 1. pag. 401. num.
54. & habetur expressè, L. vlt. §. Diui. 2. D. de
Publican. Quod autem addit citatus Escalona, in
casu dicto deberi portorium, pro quo & citat P.
Fragosum, durissimum sanè est, & ita iure Cæ-
sareo reprobatum. L. Cæsar. & L. vlt. §. Si propter<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0211.jpg/>
@@1@<SE211>192 Thesauri Indici Titulus V. Cap. XVIII.
<duolan 2><-P>neceßitatem. D. de Publican. Et specialis per L. 1.
C. de naufrag. lib. 11. vbi Bartholus & scribentes.
Quod & tenet expressè P. Fragosus suprà, §. Ne-
que refert. malè à præfato Auctore citatus, §. 4.
num. 25. Nam neque in eo §. talis est numerus,
& citato à nobis loco contrarium apertè protesta-
tur. Cuius obuia est ratio: infortunia scilicet<marginalia>Pia Cæsarei|juris ratio|pro illo.</marginalia>
aliena non esse ad lucra propria trahenda, &
afflictis solatium, præsertim à Regibus, & non
nouam afflictionem ingerendam. Quod enim ius
habet Fiscus in aliena calamitate, vt de re tam lu-
ctuosa compendium sectetur? L. 1. C. de naufrag.
Lib. 11.</P>
<P>  <absatz-nummer>138</absatz-nummer> An autem p&#x0153;nam Commissi incurrat<marginalia>Fatore non|registrante|an dominus|incidat in|commiss&#x0169;.</marginalia>
rei non registratæ Dominus, qui tamen Fatori
suo jussit registrare, quæstio est, in quâ sunt qui
negent, affirmantibus aliis, vt videri potest apud
citatum Escalonam suprà, num. 25. Vbi ait pro
Indiis legem extare, iuxta quam Fisco quidquid
est tale adiudicatur: Domino autem actio con-
tra Fatorem competit, qui sibi imputet prauam
Fatoris electionem. Et certè oppositum fraudi-
bus est expositum: posset enim quis in exteriori
foro mandatum registri proferre, vt se eo in quo-
cumque euentu tueretur: & tamen secretò aliud
in mandatis dare; quia id sibi vtilius judicaret.
Non est autem simile de eo, qui mercatori tradit
cum obligatione registri, cuius interest, vt nullo
modo sine registro id, quod tradit, deferatur: vt
passim euenit in iis, qui facultates suas Commen-
datariis, qui dicuntur, exhibent Commendæ
nomine, de quibus inferiùs Titulo 9. num. 212. &
seqq. In illis enim nulla de iurium defraudatione
potest esse suscipio, nec praua electio imputari;
cùm Commendatarij dicti communiter fideles
reputentur. Nemo enim alterius odio debet præ-
grauari, vt est regula juris comperta: nec fidelis
in soluendis iuribus Regiis mulctari quasi infide-
lis. Sed cùm hoc à sententiâ iudicum pendeat, qui
nimis esse solent litteræ Textûs addicti; nescio
an audiendus sit, qui iustitiam casu in isto postu-
larit. Potest autem resolutio fauorabilis pro
foro conscientiæ deseruire, si quomodo possit
compensatione aliquâ damnum huiusmodi repa-
rari. Iuuat communis doctrina de excedente
formam mandati, ex quo nulla est obligatio re-
stitutionis in mandante. Pro quo P. Azor Tomo
3. lib. 4. cap. 10. quæst. 4. Bonacina Tomo 2. Disput.
1. de Restitutione quæst. 2. Puncto 6. numer. 7. &
alij.</P>
<P>  <absatz-nummer>139</absatz-nummer> In commissis non esse arbitrio locum<marginalia>In commis-|sis non esse|locum ar-|bitrio judi-|cum.</marginalia>
in judicibus, communis sententia est, & ita vt cer-
tum affirmant Dom. Solorzanus, & D. Escalona,
Et hic num. 30. consuetudinem aliquando vigen-
tem carpit, quia ex prauâ persuasione processit
edicti cuiusdam Philippi Secundi, vulgò iactari
soliti circa eos, qui res sine registro exportant:
ait enim mitiùs agendum cum illis, quia sunt re-
rum suarum fures. Neque enim de tali rescripto
constat, iuxta quod voluerit in facti contingentiâ
iudicari: licèt verosimile sit in familiari conuer-
satione tale aliquid ab eodem pronuntiatum.
Quod & vti apothegma eiusdem refert Dom.
Solorzanus in Politicâ pag. 979. §. Y es para el
mesmo. Quidquid autem de hoc sit, sunt nouio-
res schedulæ, arbitrium circa hoc penitus prohi-
bentes, vt videri potest apud eumdem pag. 987.<-P>@@

<-P>Para loqual. Et D. Escalonam, num. 33. & in
margine ll. QQ. Et recentior alia annis proxi-
mis, in quâ Rex noster aliter factum annullat, &
carpit judices, qui ex Regiâ Gazâ se exhibent li-
berales. Onus ergo suum portent, qui cùm pos-
sent, registro facto, sibi consulere, & de alieno
capite periculum facere, ei se exponere malue-
runt. Iudices equidem contrauenientes grauiter
delinquent cum restitutionis obligatione, quia
Rex circa hoc suam habet fundatam intentionem,
& illi ex officio debent legum dictarum obser-
uantiam vrgere, ex quarum violatione Regio Fis-
co grauia dispendia suboriuntur.</P>
<P>  <absatz-nummer>140</absatz-nummer> Secunda prohibitio, ex cuius violatio-<marginalia>Circa mer-|ces de Con-|trauando,|an lex ad|allata pro|diuino cul-|tu extendi|queat: &|pro negante|parte ar-|guitur.</marginalia>
ne in Commissum impingitur, est circa merces de
Contrauando, de quibus dictum Titulo 3. cap. 3.
& Titulo 4. cap. 10. Modò autem id speciale oc-
currit, quod in Schedulâ Ann. 1620. præcipitur;
scilicet vt nihil ex mercibus sericis ex Sinâ in Pe-
ruuium adductis ibidem relinquatur; sed remit-
tantur in Hispaniam, etiamsi dicatur aliquid pro
cultu diuino adductum, aut vtilibus aliis posse
ornamentis applicari. Quæ dispositio, quod ad
cultum diuinum attinet, videtur sanè durissima;
quia ex eo quòd aliquid huiusmodi ad diuinum
cultum applicetur, nullum sequitur inconue-
niens. Ratio quidem, propter quam in Peruuio<marginalia>Quia defi-|cit ratio|legis.</marginalia>
prohibetur genus mercium tale relinqui, etiam-
si in parua quantitate sint, ea est, quam Dom.
Solorzanus adducit in Politicâ pag. 985. Col. 1.
quòd scilicet occasione relictarum aliæ intro-
duci possent, ex prioribus illis esse simulan-
do. Hoc autem in iis, quæ diuino cultui de-
seruiunt, locum non habere, omnino perspicuum
habetur.</P>
<P>  <absatz-nummer>141</absatz-nummer> Deinde. Id non videtur sint scrupulo<marginalia>Et quia vi-|detur esse|contra Ec-|clesiasticā|libertatem.</marginalia>
stare posse violatæ Ecclesiasticæ libertatis; quia
impediri Ecclesia nequit, quo minùs ornatum
hinc inde conquirat, quem sibi commodiorem
judicarit, quando ex eo nullum Regi aut Regno
sequitur detrimentum, vt hîc contingit. Quale
enim detrimentum apparet ex eo quòd quatuor
Casulæ aut Frontalia ex Indico serico diuino
applicentur obsequio, quod minori pretio emi-
tur, & ita ad ornandas Ecclesias commodius ha-
betur, quas videmus passim ob summa rerum
istarum pretia minùs decenter ornatas? Et qui-<marginalia>Quia facit|de Ecclesia-|sticis men-|tionem: &|quia illis|non licet|quod anteà|licebat.</marginalia>
dem communis doctrina est statutum illud, quod
de Ecclesiasticis facit mentionem, contra liber-
tatem Ecclesiasticam militare, vt videri potest
apud Dianam Parte 1. Tractat. 2. Resolut. 59. vbi
Auctores adducit, quod tamen hîc videmus con-
tingere. Quando aliàs juxta communem etiam
doctrinam, id contra illam esse censetur, quo
stante non licet Clericis, quod eo sublato licebat,
de quo dictum suprà, Titulo 3. num. 109. & 110.
Et pro quo videri citatus Auctor potest Resolut.
citatâ, & etiam 60. Quando ergo in præfatâ<marginalia>Quomodo|rescriptum|exponend&#x0169;.</marginalia>
Schedulâ hoc videtur prohiberi, intelligendum
est de quantitate aliquâ notabili, quæ vt defendi
ab inuasione Fisci queat, talis prætextus adiici-
tur, non tamen cùm attentâ rei conditione suffi-
cienter constaret eam nomine Ecclesiæ emptam,
& ad eius ornatum pertinere. Quoad Ecclesia-
sticos autem verosimiliùs dici potest prohiberi<marginalia>De Eccle-|sia, non de|Ecclesticis|circa perso-</marginalia>
posse emere, sicut alij; generali tamen prohibi-
tione, quia est lex communi bono vtilis, & has<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0212.jpg/>
@@1@<SE212>Circa merces de Contrauando. 193
<duolan 2><-P>Ecclesiasticos ligare in illis, quæ cum eorum sta-<marginalia>nu$unclearlem em-|ptionem,|procedit|Assertio.</marginalia>
tu non pugnant, communis resolutio est, de
quâ dictum num. 136. & pro qua etiam videri
citatus Auctor potest ibidem Resolut. 8. & Tract.
10. Resolut. 12. & P. Palaus Tomo 1. Tract. 3. Di-
put. 1. Puncto 24. §. 6. Diuersa enim est ratio
Ecclesiæ & personæ quoad hoc: expedit nam-
que vt Ecclesiastici ratione ornatûs proprij non
sint communi commodo Reipublicæ perniciosi,
sed se aliis conforment: in Ecclesiis autem ea est
ratio specialis, quam adduximus, & ex eâ nihil
sequitur communi vtilitati aduersum. Quemad-
modum si lex esset ne quis serico vteretur, debe-
rent Ecclesiastici tali se conformare legi; cùm pro
Ecclesia nullas haberet vires, eò quòd pro or-
natu Ecclesiæ multa deceant; quæ possunt Ec-
clesiasticis non decere.</P>
<Z><A+1>§. II.
Circa tres alias prohibitiones.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>142</absatz-nummer> <INI2>T</INI2>Ertia circa aurum & argentum, atque
ex iis fabrefacta versatur; ne scilicet ex<marginalia>Prohibitio|non addu-|cendi au-|rum &|argentum|in Indias|vt liget,|sicut &|armorum.</marginalia>
Hispaniâ in Indias deferatur: quæ non videtur
in conscientiâ obligare, cùm ex tali delatione non
sequatur inconueniens considerabilis momenti:
sicut neque ex armorum, pro quibus alia etiam
prohibitio est; nisi talia sint, quæ aliàs prohibita
legibus reperiantur. Rationes enim, quæ mouere
ad hoc olim potuerunt, iam cessarunt, vt ob-
seruat Dom. Solorzanus suprà pag. 984. Col. 1.
qui circa priorem prohibitionem videndus pag.
983. §. En quanto. Vbi pro eâ illam tantùm con-
iecturam adducit, non visum conueniens diui-
tias in Hispaniam magnis & sumptibus & peri-
culis exportatas, in Indias reuehi, vbi illæ natæ,
& vbi minùs necessariæ iudicantur. Quæ ratio
cùm non videatur vrgere; neque ex illâ vrgen-
dæ conscientiæ: quia quod ad sumptus & peri-
cula attinet, spontè quidem assumpta, in caussâ
sunt, quo minùs ingens auri & argenti copia
in Belgium & Italiam transmittatur: cuius
comparatione exiguum valde est quidquid in In-
dias potest inde eductum reuocari. Quod ve-
rò ad minorem necessitatem spectat, facilè
confutari potest, ex eo quòd pretiosa monilia,
& monetæ pulchriores, vtrobique applicari
ad eosdem vsus possunt. Et specialis in eo vide-
tur esse conuenientia, vt pretiosa aliqua singu-
lari artificio elaborata Indiæ habeant, in quibus
aurum & argentum, quibus totus inundatur Or-
bis, enascitur, prole suâ decorandæ. Cùm aliàs,
si quid tale adducitur, vendendum & sic in ma-
iori pretio rediturum, adducatur.</P>
<P>  <absatz-nummer>143</absatz-nummer> Quarta ad aurum etiam & argentum
spectat, ne scilicet illud in Nouam-Hispaniam<marginalia>Alia pro|auro &|argento in|Nouam-|Hispaniam|non defe-|rendis.</marginalia>
ex Peruuio transferatur. Quod quidem eâ de
caussâ videtur dispositum, ne Sinense foueatur
inde commercium. Si ergo alio fine id fiat, non
videtur currere prohibitio, aut conscientias vr-
gere; quia quidquid ita defertur, in Hispaniam
tandem peruenit, & solum iter variatur. Quate-
nus verò illa ad merces alias extenditur, & ne-
que vinum, aut quidquam aliud transuehi per-<marginalia>Sicut nec|alia, in|conscientia</marginalia>
mittitur, non videtur item in foro conscientiæ
obligare. Quod efficaci ratiocinatione conclu-<-P>@@

<-P>ditur. Nam commercium hoc aliquando fuit<marginalia>non vide-|tur obliga-|re.</marginalia>
permissum, tum auri & argenti, licet in quanti-
tate moderatâ, tum in rebus aliis, quæ ad pecu-
niam redactæ commercium istud incrassabant.
Prohibitum tamen illud, quia appositi limites
non seruati, & ex eo grauia inconuenientia sunt
experimentis frequentibus comprobata. Atqui
ex eo quòd semel aut iterùm commercium istud
occultè ineatur, non peruenitur ad quantitatem
illam, quæ si intra designatos contineretur li-
mites, non habere inconueniens iudicata est: er-
go cessat ratio prohibitionis, & ita etiam obli-
gatio in foro animæ, ex communi doctrinâ de
quâ dictum suprà. Tit. 1. num. 27.</P>
<P>  <absatz-nummer>144</absatz-nummer> Quod autem commercij prohibitio ad<marginalia>Ex Noua|Hispaniâ|merces|Hispanicæ|quomodo|afferri ne-|queant.</marginalia>
merces ex Hispaniâ adductas specialiter extendi-
tur, ne scilicet ex Noua-Hispaniâ in Peruuium
traducantur, ob eam scilicet rationem ne con-
tractatio Terræ-firmæ, per quam ordinarius est
transitus, minuatur, vt ait Dom. Solorzanus pag.
984. citatâ §. De la qual. Non plus videtur habe-
re momenti, quia & ratio illa dubio valde fun-
damento innititur. Nam contractatio adductio-
ne mercium ex Noua-Hispaniâ non sine mag-
nis sumptibus stare posset institoribus, vnde fre-
quens esse nequit; quòd autem nonnumquàm
exercentur, ad publicam conducit vtilitatem; id
enim accidit quando in Peruuio raritas mercium
pretium eor&#x0169; auget, vt his ipsis, quibus hæc scri-
bo, diebus, de quo & dictum suprà. Tit. 3. n. 21. Nō
ergo sequitur detriment&#x0169; aliquod Terræ-firmæ,
cùm ex infrequenti aliâ cōtractatione non maius
sit, quàm ex permissâ olim, si contractantes ter-
minos sibi præfixos transgressi non fuissent.</P>
<P>  <absatz-nummer>145</absatz-nummer> Quinta est circa mancipia ex Africâ,<marginalia>Neque|mancipia|ex Africa,|& Æthio-|pia. Et|qualis in|eo conscien-|tiæ obliga-|tio.</marginalia>
aut Æthiopiâ adducta, non enim sine Regiâ fa-
cultate id fieri potest: si secus, transgressores eo-
rumdem amissione multandi, & Africani in In-
diis nullo modo passi consistere: quoad Æthio-
pes autem prohibitio cessauit, dummodo in eo-
rum commercio Regia præscripta seruentur. Li-
cet autem Barberiscos penitus illa prohibeant,
non ita scrupulosè res agitur, vt ex illis aliquos
non videamus sine remorsu aliquo conscientiæ
toleratos. Non ergo videtur lex ista cum obli-
gationis rigore recepta, licèt satis conueniens sit:
non quidem ob rationem, quam adducit Dom.
Solorzanus pag. 984. citatâ §. Asi mesmo. ex peri-
culo, quod talium copia in nouis potest terris
creare; nam ea generalis non est, & in Æthio-
pibus deuorata. Et cùm pauci illi sint, periculum
restat nullum: sed ex pessimo illorum circa fi-
dem Christianam ingenio, quam rarò ex corde
suscipiunt: vnde in terris, in quibus de propa-
gandâ agitur fide, non sine periculo impedimen-
ti alicuius permittuntur. Indos enim possunt fa-
cilè peruertere, & quòd ædificant, demoliri.
De Æthiopibus agendum inferiùs, vbi de Con-
tractibus, Titulo scilicet 9. à num. 180. Quoad
iura autem Regia eadem est ratio, quæ de aliis;
& Regios ministros, qui defraudationi eorum
cooperantur ob subornationem ex eisdem fa-
ctam, aut aliàs grauiter peccare, & ad restitu-
tionem obligatos manere, ex dictis sæpiùs con-
stat. Et aliquando non tantùm ad compensatio-<marginalia>Regios|Officiales|in hoc ge&#x0303;-</marginalia>
nem iurium, sed ad mancipia ipsa reddenda te-
nebantur: quando scilicet sine Regiâ facultate<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0213.jpg/>
@@1@<SE213>194 Thesauri Indici Titulus V. Cap. XIX.
<duolan 2><-P>nauigium aliquod ad portum, mancipiis onera-<marginalia>nere cum|restitutio-|nis obliga-|tione pec-|car$unclear.</marginalia>
tum, appellit. Tunc enim omnia illa Regio de-
bent fisco addici: quæ ergo Regius minister ti-
tulo subornationis acquirit, Regis, saltem post
sententiam, sunt, ad quam talis minister tenetur:
& ita dum eam non pronuntiat, ad damnum ex
eo secutum vrgetur: est autem damnum non in
solâ iurium defraudatione, sed in mancipiorum
amissione, vnde illa Regio fisco redhibenda.
Quod tamen hucusque fecit nullus. Et quis spe-
ret qui secus faciat, futurum, cùm ad assecuratio-
nem huiusmodi conscientiarum Theologi, & vti-
nam inempti, succurrant.</P>
<Z><A+2>CAPVT XIX.</A+2>
<A+1>De p&#x0153;nis Regiæ Cameræ, & pro ex-
pensis Iustitiæ.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>146</absatz-nummer> <INI3>A</INI3>Git de illis Dom. Solorzanus To-
mo 2. Lib. 5. num. 83. & 84. & co-<marginalia>P&#x0153;næ Ca-|meræ &|Iustitiæ|quid sint,|& de ea-|rum gemi-|no discri-|mine inter|se, & ab|aliis.</marginalia>
piosiùs in Politicâ Lib. 6. Cap. 11.
locupletiùs autem D. Escalona in Gazophylacio
Lib. 2. Parte 2. Cap. 13. vbi multa adducit scitu
digna pro iis, qui circa hoc curam sunt aliquam
habituri. Sunt autem p&#x0153;næ huiusmodi omnes
illæ, quæ propter delicta diuersa Regio fisco in
pecuniâ soluendæ consignantur; in eo à præfa-
tis de Commisso diuersæ: nam istæ in rerum
prohibitarum amissione consistunt, non in pe-
cuniæ quantitate. Neque discrimen hoc earum
plenè conditionem exprimit: nam datur etiam
p&#x0153;na pecuniaria Cameræ applicata, quæ tamen
Cameræ non dicitur: cùm scilicet à iudice im-
ponitur secundùm illius arbitrium, & dicitur
mulcta Cameralis. Vt ergo p&#x0153;na Cameræ di-
catur, debet esse à lege pro tali delicto designa-
ta. De quo discrimine agunt Peregrinus, & Ri-
chardus, quos adducit citatus Escalona suprà
pag. 185. l. X. marginali respondente num. 18. A
confiscatione item differt, quia hæc est bono-
rum captura, quibus se delinquens fecit indig-
num. A p&#x0153;nâ item pro expensis iustitiæ, quia
hæc non spectat ad fiscum, sed publici iuris est,
per Regios administrata ministros: secus illa, vt
nomen ipsum satis indicat. Est autem pro illis
specialis minister deputatus, qui Receptor dici-<marginalia>Receptoris|pro illis|officium|& obliga-|tiones.</marginalia>
tur, & officium pretio obtinet, atque ad ratio-
nem decem pro centum ex omnibus acquisitis:
quia in eorum collectione multum est laboris &
industriæ ab eodem collocandum, habetque
plures, & magni momenti leges, ad quarum te-
neri obseruationem dubitari nequit: eritque
tunc sub mortali obligatio, quando ex violatio-
ne detrimentum aliquod Regio fisco aut priua-
tis accidet iniustè vexatis. Negligentia etiam pa-
riter culpabilis in illo eâ de caussâ, quando vide-
licet propter eam debita malæ conditionis fiunt,
vt recuperari nequeant, aut non sine magnis ex-
pensis. Vnde cùm rationem reddet singulis an-
nis, si quæ p&#x0153;næ solutæ non sint, diligentias de-
bet pro eo adhibitas comprobare: quod si non
præstet, illi imputatur defectus, vt ex Capitulis
Instructionis constat, de quibus citatus Escalona
pag. 190. num. 12. E. g. Si curauit vt incarcera-
tus non exiret è carcere ante p&#x0153;næ solutionem,<-P>@@

<-P>quod est legibus & rescriptis cautum, quæ ad-
ducit Citatus pag. 184. l. G. respondente num. 6.
Hac enim diligentiâ adhibitâ, si reus dimissus
est, & sic debitum peioratum, non Receptori,
sed Iudici damnum imputandum, ad cuius repa-
rationem tenebitur, vt p&#x0153;na scilicet integrè per-
soluatur.</P>
<P>  <absatz-nummer>147</absatz-nummer> Legibus & rescriptis, de quibus cita-<marginalia>Prohibitio|ne iudices|Ecclesiasti-|ci p&#x0153;nas|pecunia-|rias laicis|imponant,|quo fieri|iure possit.</marginalia>
tus Escalona pag. 186. L. L. O O. respondentibus
num. 31. prohibentur Ecclesiastici iudices p&#x0153;-
nas pecuniarias laicis imponere, etiam Regiæ
Cameræ applicandas. Vbi statim occurrit diffi-
cultas quo id iure fieri possit, cùm statuta laico-
rum contra libertatem Ecclesiasticam vim nul-
lam habeant, & qui ea condunt Ecclesiasticis
Censuris subiiciantur: de quo dictum paullò su-
periùs n. 142. Vbi ad ius nequit naturale recur-
ri, iuxta quod possunt Reges subditos tueri, ne
grauamina iniusta eisdem inferantur: qualia ti-
meri possunt, si Ecclesiasticis iudicibus liceat pe-
cuniarias p&#x0153;nas laicis delinquentibus irrogare.
Nam licet multoties non excedent, sæpiùs ta-
men potest excessus timeri, cùm experientia do-
ceat auaritiæ in multis vitium dominari. Non
inquam recurri potest: nam hac ratione non li-
ceret p&#x0153;nas pecuniarias imponi soluendas ab Ec-
clesiasticis: quod tamen est indubitatum, & Re-
giâ auctoritate munitum, dum statuit, vt p&#x0153;næ
pecuniariæ, quas iudices Ecclesiastici imponunt,
pro medietate Sanctæ Cruciatæ ab eisdem appli-
centur. Vt de Iure Canonico, Conciliis, Tri-
dentino præsertim, non loquar, ex quibus hæc
veritas manifestissimè demonstratur. Cùm ta-
men in illis eadem iuris naturalis ratio sit, quo
& se Reges tuentur, vt recursum per viam vio-
lentiæ vti iustificatum admittant. Deinde, in
casu, de quo loquimur, omnis auaritiæ suspicio
abest: cùm enim p&#x0153;na Cameræ Regiæ applice-
tur, nullum ex eo iudici emolumentum accres-
cit. Vt taceam id, quod de auaritiâ Ecclesiasti-<marginalia>Auaritiæ|labes ab|Ecclesiasti-|cis vti sin-|gularis|propulsata.</marginalia>
corum dicitur, in laicis multò potiori ratione
suspicandum, minùs ad diuina attentis & ma-
iorum obligationum ponderibus, vxoris, filio-
rum, & similibus prægrauatis. Nec de Eccle-
siasticis tantùm locutus Propheta, cùm dixit: A
minore quippe vsque ad maiorem omnes auaritiæ stu-
dent. Vnde & sequitur: & à propheta vsque ad<marginalia>Ierem. 6.|v, 13.</marginalia>
Sacerdotem omnes faciunt dolum. Ieremiæ 6. v. 13.</P>
<P>  <absatz-nummer>148</absatz-nummer> Quid ad hæc? Illud certè, legem istam<marginalia>Quomodo|prohibitio|dicta in-|telligenda,|cum p&#x0153;na|Cameræ|applicatur.</marginalia>
sano modo intelligendam, vt scilicet Ecclesiasti-
ci iudices admoneantur, eorum condemnatio-
nes à Regiâ Camerâ non admittendas, & ita
frustrà eidem applicandas. In quo quidem non
videtur libertas Ecclesiastica vllatenus violari:
quare autem ita decretum à Catholicis Regi-
bus, ea esse ratio potuit, quia non videtur con-
ueniens vt Iudices Ecclesiastici more laicorum
procedant per fiscales condemnationes, & iuris-
dictiones eo pacto confundantur, dum id, quod
ab Ecclesiasticâ potestate imponitur, per laicam
executioni mandatur. Vnde quod ex Sedis A-
postolicæ priuilegio ex p&#x0153;nis ab Ecclesiasticis
impositis ad Regem spectat, Cruciatæ traditur,
vt ab illâ executioni mandetur.</P>
<P>  <absatz-nummer>149</absatz-nummer> Est autem dubium graue, an sicut Ec-<marginalia>An imponî|queat al-|teri appli-|canda.</marginalia>
clesiastici iudices nequeunt p&#x0153;nas dictas impo-
nere Regiæ Cameræ applicandas, ita nequeant<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0214.jpg/>
@@1@<SE214>Circa p&#x0153;nas pecuniarias Ecclesiasticorum, & justitiæ. 195
<duolan 2><-P>generaliter illas imponere laicis applicatione aliâ
factâ, aut Cruciatæ scilicet pro medietate, vel ad
pia opera, vt circumstantiarum visum fuerit con-
uenientiam postulare. In quo quidem negati-<marginalia>Neganti&#x0169;|sententia ob|consuetudi-|nem, quæ|jus abro-|gauit.</marginalia>
uam partem tenent aliqui, qui id specialiter sta-
tuunt respectu violatorum Ecclesiasticæ immu-
nitatis, dum confugientes ad Ecclesias extrahunt:
licèt id jure liceret ex Cap. Si quis contumax. Cap.
Miror. & Cap. Quisquis 17. Quæst. 4. id enim per
consuetudinem contrariam abrogatum, vt testa-
tur Glossa in Cap. Cùm multæ. Verb. Connubio
15. Quæst. vlt. quem sequitur Iulius Clarus in
Practicâ, §. finali, Quæst. 30. num. 1. vbi citat An-
gelum de Castro inter Consilia Pauli de Castro
eius patris Consilio 458. circa finem Lib. 2. Decia-
nus in Tractatu Criminali, lib. 6. cap. 28. el. 2. num. 4.
Ludouicus Pegguera in Praxi criminali, Cap. 16.
num. 5. Vers. Verum tamen. Doctor D. Petrus de
Menesses Fiscalis Regius in Limano Prætorio,
in quo & posteà Regius Auditor Allegationis
specialis, pag. 15. Qui pro hac sententiâ acriter de-
pugnat, contendens neque per Concilium Tri-
dentinum, neque per Constitutionem Gregorij
Decimiquarti talem consuetudinem abrogatam,
generalibus quibusdam doctrinis de consuetudi-
nis vi, quando per legem contrariam specialis
non extat abrogatio, vt hîc contigit. Licèt enim
Concilium Seßione 25. cap. 20. de Reformatione, &
Gregorius XIV. p&#x0153;nas à Iure contra prædictos
stabilitas confirment & innouent; non plus ta-
men roboris habent, neque aliter intelligenda eo-
rum decisio, quàm Iuris ipsius decreta: & ita
cum eisdem limitationibus, ampliationibus, re-
strictionibus, & exceptionibus, quas illa patiun-
tur: cùm relatum in referente sit cum omnibus
qualitatibus. Cùm ergo circa p&#x0153;nas pecuniarias
contrarium induxerit consuetudo, circa illam re-
strictio est pariter Concilij, & Constitutionis de-
cretis adhibenda. Eorum autem ratio videtur<marginalia>Eorum|ratio.</marginalia>
generaliter procedere: aiunt enim ex eo quòd
nequeat judex Ecclesiasticus p&#x0153;nam pecunia-
riam laicis imponere, non ab eo tolli jurisdictio-
nis Ecclesiasticæ defensionem, cùm omnium ma-
ximam p&#x0153;nam in suâ habeat potestate, excom-
municationem inquam, quæ æquiparatur p&#x0153;næ
mortis, Cap. Per venerabilem, qui filij sint legitimi.
Et arma propria Ecclesiæ sint Censuræ. Cap.
Dilecto, de sentent. excomm. in 6. Ergo numquàm
licet p&#x0153;nis pecuniariis vti. Vbi & argui à maiori
ad minùs potest; si enim in caussâ immunitatis,
quæ adeò est grauis, & in quâ Ecclesię graue prę-
iudicium infertur, id non licet; neque in aliis equi-
dem minoris momenti licebit.</P>
<P>  <absatz-nummer>150</absatz-nummer> Verùm generaliter loquendo hoc ne-<marginalia>Reiicitur|vt Canoni-|co iuri con-|traria.</marginalia>
quit sustineri, quia Ius Pontificium absolutè pro-
bat huiusmodi potestatem. Et in Concilio Tri-
dent. Seßione 25. citato, Cap. 3. expressè decernitur
verbis illis: Liceat eis, si expedire videbitur, in caußis<marginalia>Concilium|Trident.</marginalia>
ciuilibus ad forum Ecclesiasticum quomodolibet pertinen-
bus, contra quoscumque etiam laicos per mulctas pecu-
niarias, quæ locis pijs ibi existentibus, eo ipso quòd exactæ
fuerint, applicentur, &c. caussas definire. Sic Conci-
lium. Hinc communis illa sententia scriptorum
asserentium Episcopum habere Fiscum, qui vi-
deri possunt apud Barbosam de potestate Episcopi<marginalia>Episcopus|habet Fis-|cum.</marginalia>
Allegat. 107. num. 16. & 17. ex quo ipse cum plu-
rimis, quos citat. num. 18. colligit Episcopum<-P>@@

<-P>posse p&#x0153;nam pecuniariam indicere, eamque sibi,
& Cameræ suæ applicare. Quod quidem licebit
quando admodum pauper est, non obstante
Concilij prohibitione: pro quo videndus idem
num. 19. Nec modo id discutere ad nostrum spe-
ctat institutum; dum constet p&#x0153;nas pecuniarias
à judicibus Ecclesiasticis posse in caussis laico-
rum indici.</P>
<P>  <absatz-nummer>151</absatz-nummer> Quod autem ad specialem materiam<marginalia>Non esse cō-|suetudine&#x0303; in|contrari&#x0169;.</marginalia>
immunitatis spectat, doctrina illa de consuetudi-
ne negari nequit quin sit verosimilis, supposi-
tione constante, quòd scilicet talis consuetudo
sit: quod tamen non videtur ita esse; nam con-
suetudinem talem negant Cardinalis Tuschus V.
Ecclesia. Conclus. 8. n. 11. Farinacius in Practicâ
criminali lib. 1. Quæst. 28. num. 5. in primâ editione.
Et in Tractatu posthumo de immunitate Ecclesiæ, seu
Appendice ad dictam Quæstionem Cap. 20. n. 319.
Bobadilla in Politicâ Lib. 2. Cap. 14. num. 8. &
alij. Ex quorum auctoritate conuincitur con-
suetudinem non esse constantem. Et licèt Glossa
iam pridem de suo tempore testari potuerit, illud
ad præsens minimè conducere potest, in quo res
se aliter habere potest, & ad abrogationem con-
suetudinis auctoritas Concilij Tridentini confer-
re, ante quod scripsit Glossa, & aliqui ex citatis
Auctoribus. Et ex hoc elidi potest id, quod ex
doctrinâ quorumdam forsitan quispiam obiece-
rit; scilicet credendum esse vni Doctori de con-
suetudine testanti, præsertim (vt addunt aliqui)
si præcellens sit; vt videri potest apud P. Thomam
Sancium Lib. 7. de Matrimonio, Disput. 17. num.
8. Nam licèt demus ita esse; id intelligendum<marginalia>Vni Doctori|de illâ te-|stanti vt|debeat cre-|di.</marginalia>
quando non est, qui contrarium asseueret; tali
enim asseueratione res dubia redditur, etiam
quando plures sunt, qui de consuetudine testan-
tur: & ita ad firmandam illam consensus sine
contradictione requiritur; vt videri potest apud
eumdem. Præterquàm quòd sententiam dictam
de fide vni adhibendâ Doctori, communiter scri-
ptores reiiciunt, vt videri potest apud eumdem,
& etiam apud Dianam Parte 6. Tractat. 5. Resolut.
28. vbi & plures Rotæ Decisiones adducit. Iuxta<marginalia>In casus|continge&#x0303;tia|quid act&#x0169;|Limæ.</marginalia>
hæc ergo sententia Glossæ non eam habet aucto-
ritatem, quam citatus D. Menesses contendit:
nec Vicarius Generalis Limani Archiepiscopa-
tus vacante Sede aliquid contra rationem egit,
cùm p&#x0153;nam duorum millium octir$unclearegalium Pro-
uinciali S. Fraternitatis comminatus est, si ad exe-
cutionem capitalis sententiæ contra reum ab Ec-
clesiâ extractum processisset. Quâ non obstante
comminatione furcæ est addictus homicida; sic
iudicantibus etiam Auditoribus criminum, &
Prorege ipso auxilium impartito. Nec tamen
p&#x0153;na soluta, quia Regium Prætorium Fiscalis
sui allegationi subscripsit, & Prouincialis est, eo
sic pronuntiante, iuxta stylum indemnis absolu-
tus. De quibus hæc satis: post quæ scripta visus
Diana Parte 10. Tract. 8. vbi sententiam nostram
eruditè & robustè firmat per totum. Videatur.</P>
<P>  <absatz-nummer>152</absatz-nummer> P&#x0153;næ pro expensis iustitiæ, licèt ad Re-<marginalia>De p&#x0153;nis|justitiæ in|speciali.</marginalia>
gium Fiscum non pertineant, quia nihil ex illis
collectum Regiis arcis infertur, ad Regem vt
proprius illius prouentus deferendum: aliquo-
modo tamen dici possunt ad ipsum pertinere,
quatenus scilicet ad defensionem iurisdictionis
Regiæ deseruiunt, delinquentium persecutio-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0215.jpg/>
@@1@<SE215>196 Thesauri Indici Titulus V. Cap. XX.
<duolan 2><-P>nem, & effectus alios, pro quibus, si tales p&#x0153;næ
non suppetant, ad p&#x0153;nas est Cameræ recurren-
dum, licèt cum obligatione redintegrationis, vbi
primùm tales p&#x0153;næ fuerint. Et dubitari potest<marginalia>Peculiaris|difficultas|circa con-|scientiæ|obligatione&#x0303;.</marginalia>
an dispositio talis in conscientiâ obliget. Videri-
q&#x0301;ue alicui posset non obligare: nam ex eo quòd
restitutio talis non fiat, null&#x0169; Regio Fisco adue-
nit detrimentum: cùm enim expensæ, pro qui-
bus p&#x0153;næ tales destinatæ sunt, ex p&#x0153;nis Cameræ
sint faciendæ ipsis deficientibus, nihil refert quòd
restituantur, iterùm educendæ. Et ordinariè non
talis esse earum copia solet, vt ad necessarias ex-
pensas penitus sufficientes habeantur. Nihilo-
minùs certius est in conscientiæ foro obligare:
quia p&#x0153;næ Cameræ propriè ad Regiam Gazam
pertinent, non ita p&#x0153;næ aliæ: & cùm contracta-
tio alieni inuito domino furtum sit, pro tali hu-
iusmodi est habenda retentio, quando ab eo fit,
qui non habet ad retentionem legitimam facul-
tatem. Cùm aliàs, dum p&#x0153;næ justitiæ suppetunt,
aliqua ex illis fieri soleant, inuitante sic copiâ,
quæ non fierent, si p&#x0153;næ Cameræ ad illa essent
extrahendæ. Ex quo fit Regio patrimonio ex
tali retentione dispendium generari. Videatur pro
aliis D. Escalona pag. 193. Cap. 14.</P>
<Z><A+2>CAPVT XX.</A+2>
<A+1>De Regiis emolumentis ex Confisca-
tionibus.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>153</absatz-nummer> <INI3>Q</INI3>Vando sint illæ faciendæ, legibus est<marginalia>Confisca-|tiones quā-|do contin-|gant, &|quid Regi|ex illis in|Indijs ob-|neniat.</marginalia>
decisum, & tunc præsertim acci-
dunt, cùm crimen læsæ Maiestatis
diuinæ aut humanæ committitur: propter hære-
sim scilicet & Regiæ Maiestatis offensam, qua-
lem leges exprimunt, vt proditionis, aut machi-
nationis in personam Principis, aut grauis illius
iniuriæ. Circa quod variæ, sed communes, agi-
tari possent quæstiones; cùm tamen nos circa In-
dias singularem operam affectemus. In quibus
peculiare illud occurrit, ex hoc scilicet iuris Regij
membro, nihil ferè commodi Fisco illius proue-
nire. Pro læsâ enim humanâ Maiestate quid ha-
beat, quando læsio talis nulla occurrit, omnibus
Regi suo in tantâ regionum distantiâ fidem ser-
uantibus inconcussam, pro Diuinâ autem nihil
ampliùs: nam licèt non semel acciderit prædi
vites aliquos ex Iudæorum fæce ab Inquisitione
damnatos, quorum bona sicut & aliorum hu-
iusmodi, concessione Sedis Apostolicæ Regio
Fisco adiudicantur: ea tamen Reges nostri non
leuant, sed administrationi Receptoris Tribuna-
lis sancti relinquunt, vt ex illis expensas possint
necessarias, quæ neque paucæ neque exiguæ esse
solent, integrare.</P>
<P>  <absatz-nummer>154</absatz-nummer> In quo quidem Dom. Solorzanus Po-<marginalia>Circa con-|fiscationes|in S. Inqui-|sitionis Tri-|bunalis no-|tata quæ-|dā, eò quòd|ex illis ni-|hil Regi ob-|uenire de|facto vi-|deatur.</marginalia>
liticæ pag. 990. §. En lasque, probare nequit con-
fiscationes pingues, quales annis proximis acci-
derunt, ita Tribunali relinqui, & iis non obstan-
tibus salaria Inquisitorum ex Regiâ Gazâ, acsi
tales confiscationes non extitissent, postulari. Et
quidem si confiscationes ad salaria & expensas
sufficiant, non videntur posse tutâ conscientiâ
salaria ex Regiis arcis exigere, sed ad eorum po-
tiùs restitutionem obligari. Cùm enim confisca-<-P>@@

<-P>ta ad Regem pertineant, & ex iis soluat, quo iure
possunt salaria aliunde soluenda peti? Quando
aliàs Rex de excusandis sumptibus ex patrimonio
Regio faciendis adeò videatur solicitus, vt diuer-
sis rescriptis vrgeat, iubens quotannis ab Inquisi-
toribus relationem iuratam exhiberi de confisca-
tionum quantitate & valore; & quòd ita non fa-
cientibus minimè salaria à Regiis Officialibus per-
soluantur. Neque est cur admirationem moueat
in Regibus Catholicis cura ista, quasi molesti illis
videantur sumptus, qui circa Tribunal istud effi-
ciuntur. Cùm enim illud fori Ecclesiastici sit,
eius alere Ministros, & quidquid ad ipsum spectat
necessariâ expeditione fouere, non videtur ad lai-
cam prouidentiam pertinere.</P>
<P>  <absatz-nummer>155</absatz-nummer> Potest tame&#x0303; retentionis ratio ex eo reddi,<marginalia>Quid possit|pro parte D.|D. Inquisi-|torum ve-|rosimiliter|responderi.</marginalia>
quòd licèt attento rer&#x0169; pręsentium statu confisca-
tiones pro salariis & expe&#x0303;sis sufficiant; debet tame&#x0303;
futuris euentibus prouideri. Si enim copia aliqua
pro illis non suppetat, difficillim&#x0169; erit necessitati-
bus occurrentibus subuenire: pro quo deseruire
potest id, quod ante annos paucos vidimus in Li-
mana hac ciuitate, horrendo scilicet terræ motu
Inquisitionis domum ita concussam & quassatam,
vt non potuerit sine magnis sumptibus reparari.
Possunt enim vereri, ne si annis quibusdam inte-
gra salaria non petant, quia confiscationes suc-
currunt, id pro lege vlteriùs habeatur, & confis-
cationum deficiente subsidio, nihil sint ampliùs
accepturi. Qui prætextus nescio quantum habere
fundamentum queat; viderint ipsi, ad quos hæc
videre spectat, & rem non leuis momenti nō leui
consideratione perpendant. Magno certè in Dei<marginalia>Quàm|promptum|debeant|Regi præ-|stare obse-|quium.</marginalia>
Ecclesiâ Domini Inquisitores funguntur officio,
quorum occultas & profundas dispositiones
oportet reuereri: sed homines sunt, & vt de re-
bus sacris nihil interim dicamus, in ciuilibus istis
deerrare faciliùs dispositio potest, & temporali-
bus commodis affectus aliqualiter adhærere. Ita
ergo se Deo & Ecclesiæ decretis adstrictos intel-
ligant, vt & Regi, cui sua non solùm non negan-
da, sed sponte & officiosè offerenda, & se etiam
Dei & Ecclesiæ præceptis obnoxios arbitrentur.
Et in hac quidem liberali & ingenuâ exhibitione
Tribunalis sancti honori consulitur, cùm videant
omnes quidquid ex confiscationibus colligitur,
Regio reddi Fisco; vnde omnis auaritiæ suspi-
cio in condemnatione diuitum submouetur. De
quibus ex professo inferiùs Titulo 20.</P>
<P>  <absatz-nummer>156</absatz-nummer> P&#x0153;narum autem talium Receptor gra-<marginalia>Receptor|Tribunalis|dicti in|quibus pec-|care con-|tingat.</marginalia>
uiter in prædictis peccare potest, si videlicet suo
arbitrio retentionem eorum foueat, quæ erat
Fisco traditurus. Si aliqua non manifestet, sed
occulta habeat, non quidem animo ea sibi vsur-
pandi, sed vtendi ad propria commoda, quod a-
pertè est contra domini voluntatem. Si cum eis-
dem negotietur, aut mutuò tradat, vel domos æ-
dificet. Si non exactè custodiat, & sic aliter,
quod ipsi, vt reor, probè norunt, vnde in his re-
bus non ex ignorantiâ, sed ex inordinario affectu
peccatur, si contingat quandoque peccari. Pec-
cabunt etiam grauiter Tribunalis istius iudices, si
circa hoc non inuigilent, & Receptoris diligen-
tiam non studeant explorare. Sed de illis, vt dixi,
fusior alibi tractatio.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0216.jpg/>
@@1@<SE216>Circa distributionem agrorum, pascuorum, &c. 197
<duolan 2><Z><A+2>CAPVT XXI.</A+2></Z>
<negEZ><A+1>De agris, pascuis, montibus, & flumi-
nibus, ac Regio eorum in Indiis do-
minio, compendioque Fiscali ex
eisdem.</A+1></negEZ>
<P><absatz-nummer>157</absatz-nummer> <INI3>D</INI3>E hoc jure in Regibus Catholicis<marginalia>fus Regis|circa agras,|pascua,|&c.</marginalia>
agunt Dom. Solorzanus Tomo 2.
Lib. 2. Cap. 28. num. 36. & seqq. &
Lib. 5. num. 85. & seqq. Et latiùs in Politicâ Lib. 6.
cap. 12. Antonius à Leone in Tractatu de Confor-
mationibus Regijs, Parte 2. cap. 23. Doctor Car-
rascus ad leg. Recopilat. cap. 3. §. 2. num. 11. Et D.
Escalona in Gazophylacio, Parte 2. lib. 2. cap. 20. &
21. copiosiùs aliis, & locupletissimè Lib. 1. Parte
1. Cap. 25. Casu 22. Circa quod pro fundamento
adducenda Regis Schedula, cuius citati memine-
runt: Philippi inquam Secundi sic loquentis: Por<marginalia>Philippi 2.|verba pro|illo.</marginalia>
aueryo succedi do enter amente en el Señorio, que tubieron
en las Indias lor Señores dellas, es de mi patrimonio y
Corona Real el Señorio de los valdios, suelo, è tierra
dellas, que no estubiere con es dido por los Señores Reyes
mis Predecessores, &c. Sic ille, vt nequeat de hoc
jure dubitari. Ex quo sequitur terras huiusmodi
cum aquis, riuis, & omnibus attinentibus, posse
ab illis donari aut vendi, siue in Emphytheusim
tradi: id enim ad plenum dominium spectat, nec
materia repugnat. Si tamen Indos excipiamus:<marginalia>Indis terræ|vendi ne-|queunt ne-|cessariæ, sed|gratis con-|cedi.</marginalia>
illis enim vendi nequit quod ad vitæ sustentatio-
nem necessarium habent. Cùm enim eorum pro-
genitores jus habitationis in regionibus istis ha-
buerint, & terras, quas ad sustentationem cole-
rent; non potuerunt eorum posteris talia dene-
gari. Vnde & manu teneri in earum possessione
jubetur quæ ex antecedenti distributione ha-
beatur, & confirmationem gratis, si eam postu-
lauerint, exhiberi, vt ex Instructione constat, de
quâ Dom. Escalona Cap. 25. citato, num. 48. &
Parte 2. pag. 208. num. 5. Est autem illa Proregis
Marchionis de Cañeta, el 2. juxta Regis volun-
tatem, num. 2. & 6. Quod tunc præsertim facien-
dum, cùm aliqui ex illis volunt vltra necessarias
terras à Regiâ prouidentiâ traditas, alias colere:
tunc enim, si pecuniosi illi sunt, vendi possunt, sic-
ut & aliis, sed pretio moderato.</P>
<P>  <absatz-nummer>158</absatz-nummer> In hoc autem id diligenter obseruan-<marginalia>In distribu-|tione Com-|missarior&#x0169;|crudelitas|aliquorum|omnino Re-|g&#x0169; Catho-|licorum|aduersa|voluntati.</marginalia>
dum, vt Indis terræ frugiferæ relinquantur, quas
commodè & vtiliter possint incolere, & non quæ
steriles, & plus laboris quàm fructûs tribuentes.
In quo quidem aliquorum est Regiorum mini-
strorum inhumanitas explorata, qui nihil Regum
nostrorum desiderio, decretis, instructionibus,
monitis, magis aduersum disponere potuerunt:
vnde & illi iteratis Schedulis huic malo volentes
occurrere, Regio Senatu super hoc sapienter &
efficaciter consulente, multa decreuerunt eorum
pietate, & Catholico zelo dignissima, pro quo-
rum executione isti mittuntur & illi; cùm tamen
mittenti dicere aliquis Moyses possit: Obsecro,
Domine, mitte quem missurus es. Exodi. 4. vers. 13.<marginalia>Exodi. 4.|v, 13.</marginalia>
Qui scilicet rem hanc vt decet expediat, non pro-
priæ vtilitatis intuitu, sed pio erga Indos affectu,
& erga Regium obsequium pariter officiosus.<-P>@@

<-P>Cùm enim ex agris, quos colunt, debeant Indi<marginalia>Agri serti-|les cur de-|beant illis|dari.</marginalia>
tributa soluere, ad quæ non solùm in pecuniâ,
sed etiam in quibusdam generibus soluere tenen-
tur: terras certè habere congruas oportet, quæ
& victui & tributo necessaria suppeditent: sin
minùs sub onere miselli isti congemiscent, & ne-
que cum gemitu poterunt quæ sui sunt muneris
adimplere. Et hoc Commissariorum malum iam
olim experimentis notissimum, & ita à Cuiacio
Iurisconsultorum eruditissimo damnati ad Nouel-
lam de mandatis Principum. Quàm autem graui-
ter peccent, satis perspicuum habetur.</P>
<P>  <absatz-nummer>159</absatz-nummer> Vbi dubitari potest an expediat ad<marginalia>An expe-|diat Reli-|giosos di-|stributioni|terrarum|Commissa-|rios desi-|gnari.</marginalia>
commissiones istas, siue pro depellendis Indorum
iniuriis, siue ad compositionem generaliter fa-
ciendam, titulis possessorum inspectis, & vsurpa-
tiones nō legitimas depellendas, Religiosos eligi,
quod praxis recentissima comprobauit exemplo
fortè R. P. Mag. Ludouici Lopez de Solis Or-
dinis Diui Augustini & in eo Prouincialis, qui
jam pridem satis laudabiliter functionem istam
obiuit in Prouinciis Peruuianis quibusdam Ar-
gyropolitanæ jurisdictionis. Et eam quidem,
quam nondum Episcopus inchoauit, Episcopus
est tandem Fluuij de la Phlata prosecutus; ex quâ
dignitate ad Quitensem promotus, & ex eâ ad
Argyropolitanam, eâ non obtentâ decessit, ma-
gno sui desiderio ob egregiam probitatem, sa-
pientiam, & prudentiam, tempus adhoc vsque
relicto. Sed certè ea cura illi demandata est,
quando negotium istud minùs erat impeditum,
& Hispani de reuersione potiùs in patriam,
quàm de terris acquirendis cogitabant. Cùm ta-
men hisce temporibus aliter se res habeat, &
commissio talis valdè contentiosa sit: & vltra
odium, quod præsefert, judicatura sit penitus
sæcularis. Diuum ergo Paulum, Theologorum<marginalia>Ex D.|Pauli do-|ctrina ne-|gatur.</marginalia>
maximum, si circa casum præsentem consulamus,
respondebit sanè, quod jam pridem Timotheo
scripsit, ita dicens: Nemo militans Deo implicat se
negotijs sæcularibus: vt ei placeat, cui se probauit. 2.<marginalia>2. Tim. 2.|v. 4.</marginalia>
Timoth. 2. vers. 4. Quæ verba pro Ecclesiasticis
adducit Gelasius Papa in Cap. Consequens 88.
distinct. & circa ea audiendus Diuus Hieronymus,
vel quisquis est auctor Commentariorum in Epi-
stolas D. Pauli inter eius opera circumlatus, sic
enim loquitur: Comparatione militantium vtitur,<marginalia>D. Hiero-|nymus.</marginalia>
vt ostendat multò magis nos à negotijs sæcularibus libe-
ros esse debere, vt Christo placeamus: cùm etiam sæculi
milites à reliquis actibus vacent, vt poßint Imperatori
suo placere perfectè. Sic ille, vbi de se, & similibus
loquitur, de Religiosis inquam, quos sæcularia
isthæc negotia magis dedecent, quàm militan-
tem in sæculo, & arma simul tractantem dede-
cerent.</P>
<P>  <absatz-nummer>160</absatz-nummer> Pro quo & audiendus P. Cornelius,<marginalia>Ex militiā|professis|vrgetur re-|solutio.</marginalia>
doctus & exactus Interpres, sic locutus: q. d. Miles
non curat mercaturam, non opificium, non negotia ad do-
mus, vrbis, aut regni regimen spectantia. Sic ille. Ergo
nec Religiosus curare debet mensuras agrorum,
& odiosum illud judicandi ista officium admitte-
re, in quo præter continuatam distractionem,
bona periclitatur opinio, & auaritia validas mo-
litur insidias, quas non fuerit facilè declinare.
Dilemma hoc mihi euidens est, quod & credo
tale cuiuis rectè sentienti futurum. Aut Religio-
si isti Deo militant: & ita ab Apostolo occupa-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0217.jpg/>
@@1@<SE217>198 Thesauri Indici Titulus V. Cap. XXI.
<duolan 2><-P>tio talis apertè remouetur. Aut non militant: &
sic ad munus dictum minimè inueniuntur idonei,
cùm id desit illis, propter quod ad munus, probi-
tatem & integritatem requirens eximiam, eli-
guntur. Suis ergo residere sinantur in domibus,
vt ibi, non terrarum, sed c&#x0153;li immensa spa-
tia, quò eorum dirigendus est cursus, me-
tiantur.</P>
<P>  <absatz-nummer>161</absatz-nummer> Iam quod ad Hispanos spectat quibus<marginalia>Hispanis|quomodo|terræ distri-|buantur,|& quod|præscriptio-|ne sine titu-|lis se tueri|possint.</marginalia>
terræ distribuuntur, satis est prouida dispositio, &
nulli legitimos ostendenti titulos molestia infer-
tur, sicut neque quadragenariam probanti pos-
sessionem, suffragante illi præscriptione, vt DD.
Solorzanus, & Escalona aduertunt; estque ju-
xta Instructiones, quæ mensurarum istarum ju-
dicibus obseruandæ proponuntur. Immò neque
quadragenariam requiri, sed longissimam suffice-
re tradit ex citatis prior in Politicâ pag. 993. §.
Aunque sin embargo: juxta regulas præscriptionis,
& probabiles Doctorum sententias, pro quibus
videri possunt quotquot de iustitiâ & jure agunt,
& præsertim Societatis Auctores, ex quibus P.
Molina Disput. 73. & 74. P. Lessius Lib. 2. cap. 6.
Dub. 8. P. Turrianus Disp. 47. Dub. 7. & P. Gaspar
Hurtadus Disput. 2. Difficult. 11. An autem qui<marginalia>Etiam sine|illis stare|possessionem|posse tutâ|conscientiâ</marginalia>
titulos non habet nec præscriptione se tueri po-
test, sit tutus in conscientiâ non vtens composi-
tione, inquiri meritò potest: & videtur affirman-
dum; quia licèt per generales regulas iniquus
possessor, qui scilicet alienum occupat, tutus in
conscientiâ non sit; in casu tamen præsenti spe-
cialis est ratio ex Regiâ conniuentiâ: non enim
Reges nostri possessores tales vt apertè iniquos
tractari permittunt, sed vt benignè cum eis agatur
seriò admonent, vti qui spoliari eos nolint, sed
honestâ compositione seruire. Dum ergo illi
parati sint ad compositionem huiusmodi, non
sunt vt grauis peccati rei condemnandi, atque
ad restitutionem nimis onerosam arctandi. Pro
quo etiam facit tales agricultores terras suo labo-
re conditionis melioris reddere, & ita domino
pretiosiores, vt non penitus inuiti censeri de-
beant, quandoquidem eorum negotium vtiliter
agitur: & si labor huiusmodi non fuisset, terræ
sic possessæ prorsus inutiles extitissent.</P>
<P>  <absatz-nummer>162</absatz-nummer> Illud tamen difficile occurrit, quod in<marginalia>Ne terræ|distributa|Ecclesiæ|vend antur|quomodo|statui po-|tuerit.</marginalia>
Schedulâ Ann. 1535. habetur Tomo 1. pag. 65. &
66. Sic enim post comme&#x0303;datam terrarum distri-
butionem additur: Conque loqueasise les repartiere,
no lo puedan vender à Iglesia, sopena que lo ayan perdido
y pierdan, y se pue da repartir à otros. Videtur nam-
que illud manifestè contrarium Ecclesiasticæ im-
munitati. Quod tamen conantur defendere D.
Solorzanus suprà, pag. 994. in principio. & Dom.
Escalona Parte 1. Lib. 1. pag. 98. num. 31. vbi ait
quòd licet prædicta Schedula in Nouam-Hispa-
niam fuerit directa, juxta illam etiam est in Pe-
ruuio judicandum; quia ista duo regna eisdem
legibus gubernantur, & eadem est in illis ratio.
Putatq&#x0301;ue rationem decisionis fuisse, ne decimæ,<marginalia>Non exten-|di disposi-|tionem vl-|tra Nouā-|Hispaniam|quia odio-|sa: neque|in vsu apud|Peruuia-|nos.</marginalia>
& consequenter Noueni Regij minuantur. Sed
certè cùm odiosa & p&#x0153;nalis talis dispositio sit,
non debet vltra terminum, ad quem est directa,
protendi, vt est communis sententia, quam tenent
Nauarrus, Castrus, Glossa, Emmanuel Roderi-
cus, P. Suarez, P. Salas, P. Molina, P. Thomas
Sancius, quos adducit & sequitur P. Palaus Tomo<-P>@@

<-P>1. Tractat. 3. Disput. 5. Puncto 3. §. 4. num. 3. iun-
ctis iis quæ habet, num. præcedentibus. Diana Parte
1. Tractat. 10. Resolut. 26. vbi alios refert. Deinde
in Peruuio talis dispositio in vsu non fuit, & ita
ab illarum regionum Ecclesiis, & Religiosis
compositiones admissæ, non solùm quando ter-
tij possessores, sed cùm primi. Ex quo Regij<marginalia>Regiis No-|uenis inde|non minùs.</marginalia>
Noueni nullatenùs imminuti in eâ quantitate,
quæ per eorum labores non ampliùs compense-
tur. Dum enim terras colunt, fructus habent
quos vendant, & emptores cum venditionem re-
petunt, ex eâ jura Regia magis accrescunt, quàm
ex portione tenui additâ Nouenis accresceret.
Quin etiam quòd hac ratione laicorum bona co-
piosiora sunt, dum pro elee&#x0308;mosynis non vrgen-
tur, cùm habeant Religiosi vnde sustentari com-
modiùs possint: ex maiori autem bonorum in
priuatis copiâ, in Regem sua etiam emolumenta
redundant. Schedula ergo dicta, & quia immu-
nitati Ecclesiæ iuxta receptissimam sententiam
aduersa, & illis expedita temporibus, quibus res
istæ non ita attentè, accuratè, juridicè, & religiosè
prospiciebantur, non multùm videtur vrgere, quę
& aliàs per non vsum longissimi temporis meritò
abrogata potest judicari.</P>
<P>  <absatz-nummer>163</absatz-nummer> Id autem quod de terris dictum est, ad<marginalia>Aquæ eius|sunt, euius|& terræ.</marginalia>
aquas etiam referendum; & fontes quidem ac
scaturigines eius sunt, cuius & terræ, in quibus
suam habent originem, vel quasi partes vel quasi
fructus, & ita cum terris pariter conceduntur.
Potest ergo quis eorum aquis pro libitu vti. Quod
autem ex irrigationibus extra terras proprias fluit,
impediri nequit quò minùs indigenti proficiat:
vbi enim efluxerunt, jam domini prioris esse de-
sierunt. Vnde qui vt vicino incommodent ac<marginalia>Difficultas|specialis de|aquis post|irrigatione&#x0303;|effluenti-|bus, an in-|utiliter pos-|sint diuerti.</marginalia>
aliò diuertant vbi vtiles illi esse nequeunt, in-
humanè agit, & grauiter contra charitatem pec-
cat. Credo autem & contra justitiam peccare,
quia Rex, qui terras donauit aut vendidit, nullo
modo voluit eas sic transferre, vt aquæ ipsarum,
quæ vicinis vtiles esse possent, inutiles redderen-
tur. Et quidem si Rex ita vellet, contra charita-
tem peccaret: ergo credendum non est inhu-
manum illum abusum voluisse. Ex quo fit sic
tradidisse illas, vt earum dominos ad non diuer-
tendas inutiliter cum vicinorum incommodis
obligarit. Quia verò prætextus aliqui ad diuer-
tionem dictam afferri solent, & vtilitates affir-
mari; sic facientes conscientias suas consu-
lant, & Deo judice intentionis arcanum re-
cognoscant.</P>
<P>  <absatz-nummer>164</absatz-nummer> De fluminibus autem maior videtur<marginalia>Flumina|esse com-|munia.</marginalia>
esse difficultas, quia illa communia sunt, vt ha-
betur Instit. de rerum diuisione. §. 2. vbi sic dicitur:
Flumina autem omnia, & portus publica sunt; ideo-
q&#x0301;ue ius piscandi omnibus commune est in portubus flu-<marginalia>Instit. de|rerum di-|uisione.</marginalia>
minibusque. Sic ibi. Quod si ita est, licebit om-
nibus, qui prædia in Indiis habent, pro libito a-
quas educere ad irrigationem necessarias. Quod
tamen ita non accidit: prohibentur enim tales
sic agere, & pro irrigatione suæ sunt mensuræ
& tempora constituta, vt omnibus prædiis a-
qua suppetat, pro quâ solet vsque ad sanguinem
decertari. Fluminum ergo aquas Rex distribuit
vt dominus, vt jam non publica esse videantur.
Ad quod quidem cum distinctione mihi videtur
respondendum. Sunt quidem flumina publici<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0218.jpg/>
@@1@<SE218>De Regiis prouentibus ex Officiorum venditione. 199
<duolan 2><-P>& communis vsûs, quando sic personalis est,<marginalia>Quomodo|cum eo|stat aquas|eorum di-|stribui, vt|ad Regium|dominium|pertinen-|tes.</marginalia>
domesticus pro ordinariis ministeriis: vnde &
bibere quis gratis ex flumine quouis potest, &
ad domesticas necessitates quantum voluerit de-
portare. Hinc est illorum sententia, qui dicunt
aquatores non debere alcaualum, quia aqua ve-
nalis non est. L. Mela. §. finali D. de alimentis &
cibariis legatis. Pro quo videri potest P. Frago-
sus Tomo 1. pag. 400. num. 51. Non tamen licet
vsus, ex quo detrimentum aliis prouenire possit:
vt si quis velit partem fluminis in proprium
commodum deriuare, ex quo alij damnum pa-
tiantur: cuius sunt generis deriuationes ad irri-
ganda prædia; quæ si cuique liceant pro arbi-
trio, multis ad irrigationem necessaria copia de-
ficiet, & ita detrimentum erit segetum manife-
stum. Oportet ergo vt super hoc superior adsit
prouidentia, per quam vnicuique aqua sufficiens
tribuatur, inter prædia irriguâ proportione ser-
uatâ. Tunc ergo aquæ sibi specialiter attributæ
vnusquisque est dominus, vt eam possit prout
voluerit agrorum suorum plantis & sementibus
applicare. Ex quo sequitur & fluminis esse do-<marginalia>Fluuios|cadere sub|dominium|posse, & in|Indijs esse|Regum.</marginalia>
minium posse: sicut enim aquæ pro suo prædio
attributæ dominus est: ita & qui agrorum om-
nium esset dominus, in quibus prædia existunt,
posset totum flumen ad irrigationes sibi com-
modas applicare: vnde & illius etiam est domi-
nus æstimandus. Posse enim flumina sub domi-
nium cadere, communis sententia est, vt videri
potest apud P. Lessium Lib. 2. Cap. 4. num. 52.
id tamquam certum statuentem. Et hoc pacto
rectè intelligitur quomodo Reges nostri in In-
diis fluuiorum domini dici possint, quatenus sci-
licet agros suo possent colere nomine, & flu-
uium integrum ad irrigationes eorum deriuare.
Quando ergo agros cum aquâ necessariâ ad irri-
gationes tradunt, quod suum est tribuunt, &
dominij actum exercent; nisi circa hoc velimus
de nomine litigare.</P>
<P>  <absatz-nummer>165</absatz-nummer> Videtur autem ex prædictis sequi ne-<marginalia>Non pec-|cari mor-|taliter eò|quod plus|aquæ, quā|designata|fuerit, as-|sumatur.</marginalia>
minem posse plus aquæ vsurpare sibi, quàm ei
sic Regiâ impartione permissum: vnusquisque
enim suæ est dominus portionis, vnde eam au-
ferens iustitiam conuincitur violare. Et ita qui-
dem generaliter asserendum est, vt ratio adducta
demonstrat. Non tamen proptereà videtur de
mortali peccato damnandus, & cum restitutio-
nis onere, qui ex communi alueo plus aliquid
sumat, quàm sit illi per publicam potestatem as-
signatum. Neque enim res ista cum eâ videtur
obligatione disposita, neque necessitates terra-
rum ad vnguem dignosci possunt, aut propter
vsurpationem huiusmodi notabile aliis detrimen-
tum generari. Vnde & in hoc quotidianæ com-
pensationes fiunt, dum quisque plusquàm illi im-
partitum sit conatur attraxisse. Sunt etiam damna
alia vicinorum communia, quæ compensari hoc
pacto possint, cùm de eorum non constet qua-
litate. Quin etiam quod aqua ex se res commu-
nissima est plusquàm terra, vt diximus: & licet
ad dominium pertinere possit quæ fluminum
est, non tamen cum eo rigore quo alia: & ita il-
lius distributio non est sub mortalis peccati reatu
scrupulosis limitibus obseruanda. Si tamen quis
aquam iam in agrum alterius immissam, & intra<marginalia>Limitatio|notatu|digna.</marginalia>
illum fluentem, inde ad suum deduceret, alueo,<-P>@@

<-P>per quem decurrat, aperto, non videtur à reatu
dicto excusabilis & restitutionis obligatione;
quia aqua illa specialissimè erat sub dominio prę-
diarij illius, & sumptibus propriis inducta, &
ita furtum in eo manifestè committitur, cuius &
damnum ob irrigationis defectum pariter æsti-
mandum.</P>
<P>  <absatz-nummer>166</absatz-nummer> Pro prædictis autem iuuant doctrinæ<marginalia>Ex proba-|bilibus sen-|tentiis præ-|cedens do-|ctrina ro-|boratur.</marginalia>
probabiles grauium Scriptorum loquentium in
simili. Si quis contra prohibitionem in loco pu-
blico communitatis pascat aut ligna cædat, non
peccat mortaliter, neque ad restitutionem tene-
tur, quidquid de peccato veniali sit. Ita Dom.
Sotus de Iustitia & Iure Lib. 4. Quæst. 6. Art. 4. &
alij, ex quibus P. Lessius suprà Cap. 5. num. 55.
Quorum ratio est, quia in rebus his communi-
bus non censetur notabilis iniuria committi per
eos, qui aliàs ius habent, nisi fortè enorme dam-
num inferatur. Idem est de incolis duorum oppi-
dorum aut pagorum habentium loca compascua,
vel syluas cæduas; si alij in aliorum pascuis pa-
stionem exerceant, aut hinc inde lignentur, Sic
P. Lessius ibidem & Bonacina Disput. 1. de Resti-
tutione Quæst. 3. Puncto 7. num. 26. vbi alios ad-
ducit. Quorum ea est ratio: quia licet ius ad ta-
lia absolutè desit: tamen quia passim scitur con-
trarium ab vtraque parte fieri, censentur com-
munitates vicissim condonare quod sublatum
fuerit, contentæ mulctâ, si qui in furto capiun-
tur. Ergo & licebit quod de aquâ diximus pro-
pter similes rationes. Vbi & sine scrupulo à ser-
uis vicini prædij aqua petitur, nonnihil pecuniæ
dato. Cùm autem illi peccarese in hoc grauiter<marginalia>Circa ser-|uos & vil-|licos notan-|da doctri-|na.</marginalia>
existiment, eâ certè ratione non licet, nisi illis
id esse licitum quis persuaserit. Quod erit qui-
dem frequenter, eo quòd miseri isti alimenta la-
bori congrua non accipiant, vnde & possunt si-
bi consulere de bonis dominorum, & ita aquæ
venditione. In villicis autem non sic accidit, qui
ex officio damnis tenentur occurrere; vnde &
ad restitutionem obligantur. Vide P. Gasparem
Hurtadum Disput. 1. de Iure, Difficult. 32. §. Ob-
seruandum. Nisi fortè villicus videat, sine detri-
mento prædij, cui præest, id stare posse, & satis
sit circa rem istam instructus, quales non pauci
inueniuntur.</P>
<Z><A+2>CAPVT XXII.</A+2>
<A+1>De Officiis vendibilibus, & prouenti-
bus ex iisdem Regio patrimonio
adiectis.</A+1></Z>
<P><INI3>S</INI3>Vnt illa quamplura in Indiis, sicut & in
Hispaniâ: vnde quæ communia vtrobique
sunt, non est cur laxo calamo persequa-
mur. Posse illa vendi iam vidimus Titulo 1.
Cap. 16. Sed inquirendum circa hoc §. §. seqq.
quod discussione aliquâ videtur indigere. Et
ita sit</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0219.jpg/>
@@1@<SE219>200 Thesauri Indici Titulus V. Cap. XXII.
<duolan 2><Z><A+1>§. I.</A+1></Z>
<negEZ><A+1>An transactâ venditione possit Rex con-
tra illam reclamare, & læsionem oppo-
nere, eò quòd minori valde pretio fue-
rit celebrata.</A+1></negEZ>
<P><absatz-nummer>167</absatz-nummer> <INI2>I</INI2>D quidem ita fieri videmus: vnde & non<marginalia>Imprudens|emptorum|emptio.</marginalia>
est audacter improbandum, licet querelæ
graues emptorum imprudentium audiantur; Im-
prudentium quidem: quia euentum talem quan-
do ad emptionem prosilierunt, verosimiliter fu-
turum minimè præcauerunt. Et modò quidem<marginalia>Duo gene-|ra vendi-|bilium of-|ficiorum,|& in quo|distractui|non sit lo-|cus.</marginalia>
de officiis non ago vendi solitis: in illis enim
nullus esse distractus solet; venduntur enim iux-
ta dispositionem legitimam à Regio Indiarum
Consilio transmissam, à Gubernatoribus, atten-
tis omnibus circumstantiis, vnde vix locus esse
p&#x0153;nitentię potest ex parte ve&#x0303;dentis: sed de Offi-
ciis aliis, quæ vendi non erat in vsu, aut nouiter
introductis, cum salariis pinguibus. Eo enim
ipso quòd salaria adeò pinguia sint, & quod pro
officiis datur, illis improportionatum, potuerunt
ementes p&#x0153;nitentiam vendentis ob læsionem e-
normem, aut saltem magnam, coniectare. Quan-<marginalia>Rex ob læ-|sionem|magnam|rescindere|contractum|potest.</marginalia>
do enim enormis est, quia citra dimidium iusti
pretij, eodem Rex vti iure, quo alij, potest. Si
verò aliàs, potest similiter priuilegio frui, quo
& multi alij, scilicet restitutionis in integrum:
hanc enim Principi competere non recognos-
centi superiorem circa bona Coronæ, & quæ
Reipublicæ sunt, testatissima est Scriptorum do-
ctrina, vt videri potest apud P. Molinam Disput.
574. §. Respublica, Bonacina Disput. 3. de Contra-
ctibus Quæst. 1. Puncto vlt. num. 25. qui plures ci-
tat P. Oñate Tomo 1. Disput. 22. num. 60.</P>
<P>  <absatz-nummer>168.</absatz-nummer> Atque ex hoc proposita difficultas vi-<marginalia>Resolutio|affirma-|tiua.</marginalia>
detur expedita: potest enim Rex suo iure vti, &
ita restitutionem ipse exequi, cùm Superiorem
non habeat, à quo eam possit postulare. Vide-
tur tamen instari posse ex doctrinâ communi cir-
ca restitutionem. Non enim ob læsionem quam-
libet peti illa potest, sed quando contractus in-
consultè, temerè, ac imprudenter est factus. Si
enim quis sciens & prudens in eo processerit, non
videtur locum habere. Neque enim captus, cir-
cumuentus, aut facilitate operans dici potest,
quod Iura ad restitutionem requirunt, vt videri
potest apud P. Oñate suprà Sect. 2. vbi plures
Textus & Auctores adducit. Fiunt autem hu-
iusmodi venditiones post attentam discussionem
in Regio Indiarum Consilio, vbi viri attenti, ma-
turi, & sapientes assistunt. Sed hæc non obstant:<marginalia>Fit satis|instantiæ|ex sciente|& pru-|dente ven|ditore.</marginalia>
quomodocumque enim læsio accidat, restitutio-
nis remedium suffragatur: Textus enim adducti
ab Auctore citato de Minoribus procedunt, in
quibus captio, circumuentio & facilitas solet ac-
cidere, propter quæ illis remedio restitutionis
ex legum beneficio succurritur. Quo non ob-
stante etiam illo potiuntur, quando non ipsi, sed
parentes, aut tutores, vel alij administrationem
bonorum habentes, aliquid per contractum,
vel quasi contractum egerint, ex quo illis læsio
notabilis oriatur L. Tutor vergentibus D. de Mino-
ribus. Et Cap. Constitutus, de in integrum restitutio-<-P>@@

<-P>ne. Pro quo videri potest P. Molina Disput. 573.
§. etiam si tutor. Ex quo soluendum id, de quo
statim.</P>
<Z><A+1>§. II.
An ob non seruatam contractûs fidem pos-
sit esse locus compensationi.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>169</absatz-nummer> <INI2>Q</INI2>Vando scilicet plus petitur pro Offi-<marginalia>Non esse|locum cō-|pensationis|absolutè|loquendo.</marginalia>
cio ab eo, qui emerat; velsi dare re-
nuat, alteri plus offerenti tradatur. Plus ergo det
qui iam in possessione erat; ratione huius com-
pensatione vti poterit? Si V. g. per plures dies à
Tribunali abfuit, cùm esset Rationalis maior,
aut Regius officialis, ratione cuius absentiæ ad
restitutionem tenetur. Dicendum enim est ab-
solutè loquendo non esse locum compensationi,
quia fiscus iure suo vtitur, & qui emit, nihil su-
pra iustum pretium tribuit, quandoquidem alij
sunt supra id, quod ille dederat, offerentes. Si au-
tem aliunde incommodum aliquod patiatur pre-<marginalia>Limitatio-|nes quæ-|dam.</marginalia>
tio æstimabile, cuius non accipiat satisfactionem,
vti poterit compensatione modo dicto, aut alio.
E. g. Si ipse officium in Hispaniâ emit ibi dato
pretio, pro quo transuehendo magnas fecit ex-
pensas, vnde plus æstimatur pecunia in Hispa-
niâ, quàm in Indiis. Vel si in Indiis soluit, sed
suo periculo conducendam & expensis. Id quod
videtur manifestum: nam restitutio talis fit resti-
tuto pretio ab emptore dato secundùm illius æ-
stimationem: cùm ergo ita non fiat in casu, de
quo loquimur, non est exacta solutio, ac prop-
tereà damnum poterit compensatione sarciri.
Neque enim minor est ratio in Rege cum priua-
tis contrahente, quàm inter priuatos ipsos. Pe-
cuniam autem plus in vno loco, quàm in alio
æstimari, citra dubitationem est: quod & in Iu-
re habetur expressum L. 2. §. finali D. de eo quod
certo loco. Ex quo P. Lessius Lib. 2. Cap. 23. n. 36.<marginalia>Pecuniam|plus in v-|no loco,|quam in|alio æsti-|mari.</marginalia>
id infert, quod communiter alij recipiunt, eum
qui dat centum aureos Antuerpiæ, vt recipiat
Hispali, debere Hispali plusquàm centum acci-
pere, quia Antuerpiæ habent maiorem æstima-
tionem legalem: plus enim est Antuerpiæ ha-
bere centum aureos, quàm Hispali: vnde vt fiat
æqualitas, debet Hispali plus recipere quàm cen-
tum. Quòd si det Hispali vt recipiat Antuerpiæ,
non poterit Antuerpiæ accipere tantùmdem pe-
cuniæ, sed minùs, seposito pretio traiectionis,
& carentiæ suæ pecuniæ: quia alioquin non
esset dati & accepti æqualitas in æstimatione, quę
in omni contractu est seruanda. Pro quo & vi-
deri potest P. Oñate suprà Disput. 17. num. 19.
& potest casui nostro pariformiter adaptari.</P>
<Z><A+1>§. III.</A+1></Z>
<negEZ><A+1>Cùm Rex præcipiat vt in venditione of-
ficiorum idonei & benemeriti præfe-
rantur, & minori pretio illa habeant;
an hoc decretum in conscientiâ obliget ex
iustitia cùm onere restitutionis.</A+1></negEZ>
<P><absatz-nummer>170</absatz-nummer> <INI2>D</INI2>Ecreti prædicti meminit D. Escalona<marginalia>Decretum|de præla-|tione bene-</marginalia>
§. 2. num. 7. de Senatoribus vrbicis
specialiter argentis: pro quo & videndus Dom.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0220.jpg/>
@@1@<SE220>De Regiis prouentibus ex Officiorum venditione. 201
<duolan 2><-P>Solorzanus in Politinâ Pag. 1001. Col. 1. Ad quod<marginalia>meritorum|ex iustitia|obligare.</marginalia>
videtur dicendum obligationem quidem iustitiæ
esse. Inprimis distributiuæ, iuxta quam bona
Reipublicæ sunt aptioribus conferenda. Deinde
commutatiuæ: quia ratione officij, pro quo gu-
bernator stipendium accipit, tenetur dispositioni
legum stare; in iis præsertim, quæ ius tertij con-
cernunt; vnde ad restitutionem salarij tenetur,
iuxta quod omissioni functionis istius potest re-
spondere: quæ licet exiguum spatium temporis
contingat exigere, rem tamen non exigui mo-
menti contingit. Cui resolutioni non obstat<marginalia>Id videtur|negare P.|Sancius.</marginalia>
quod tradit P. Thomas Sancius Lib. 2. Consiliorum,
Cap. 1. Dub. 45. num. 10. vbi ait conferentem offi-
cium digno, omisso digniore, non peccare con-
tra officium, & sic ad restitutionem non teneri:
quia propriè ex officio tantùm obligatur prouide-
re bono publico, præficiendo ei ministros di-
gnos, sed tantùm peccare contra fidelitatem offi-
cij. Non inquam obstat, quia loquitur attentâ<marginalia>Sed non lo-|qui in casu|nostro mō-|stratur.</marginalia>
tantùm ratione officij, & non secundùm specia-
lem obligationem, quam contrahit, dum salarium
accipit pro illius rectâ administratione. Item,
in eo casu talis doctrina procedit, in quo non sit
speciale decretum circa personas aliquas, sed ge-
neralis illa obligatio præferendi meliores, quam
officium secum affert. Quando autem speciale
decretum extat, alia est ratio: vt si decretum sit
conferendi officia nobilibus, indigenis, &c. & ita
accidit in casu nostro.</P>
<P>  <absatz-nummer>171</absatz-nummer> De restitutione autem respectu eius,<marginalia>Onus resti-|tutionis|probabili-|ter nega-|tur.</marginalia>
qui est defraudatus officio, maior est difficultas.
Et quòd obligatio talis non sit, quæ onus restitu-
tionis inducat, est satis probabile ex doctrinâ
multorum, quos adducit & sequitur P. Sancius
suprà, num. 15. dicentium ex omissione dignioris
ad officia publica, præferendo dignum, non oriri
obligationem restitutionis. Vbi quæstio videtur
esse de nomine, an peccatum sit contra distribu-
tiuam justitiam, vel commutatiuam. Distributiua
enim communiter dicitur, cùm dici etiam com-
mutatiua possit, quæ ius alterius respicit ex pacto
cum Republicâ aut Gubernatore illius nomine.
Sed quia ius illius non est in re, neque ad rem, ita
vt iuri in re æquiualeat, sed imperfectum; ideò
non oriri obligationem restitutionis. Quidquid
autem de hoc sit, in casu nostro ratio est eadem,
quia in eo de prælatione dignioris agitur: ido-
neus enim non ita accipiendus est, vt incapaci
penitus opponatur, sed minùs capaci: de indi-<marginalia>Circa ido-|neitatem|notanda|doctrina.</marginalia>
gnis enim ob incapacitatem ex se constabat ad-
mittendos non esse, & ita non erat opus id caue-
re: cùm aliàs idonei & capaces in fundamentali
Regiâ Schedulâ requirantur, de quâ Dom. So-
lorzanus in Politicâ Pag. 996. Pro quo & est alia,
de quâ num. sequenti. Benemeriti etiam qualitas
ad maiorem spectat dignitatem: qui enim bene-
meriti sunt, iunctâ idoneitate, clarum est pro offi-
cio esse aptiores, quia magis circa Rempublicam
affecti, & ita maius ex ipsis illius commodum
sperari potest, juxta dicta Titulo 1. num. 63. Nec<marginalia>Non obsta-|re à Rege|ipso non|fieri vendi-|tionem.</marginalia>
obstat prælationem minùs digni non fieri à Rege
ipso, sed ab inferiori Magistratu, cui à Rege op-
positum imperatur. Nam id quidem arguit sic
facientem grauiter peccare, non autem ad restitu-
tionem teneri: quia ex eo præcisè quòd contra
legem faciat is, qui publica bona distribuit, quæ<-P>@@

<-P>non sunt primariò in ciuium vtilitatem instituta,
non magis peccat contra justitiam, quàm si lex
talis non esset; quia lex nouam obligationem
non imponit, sed naturalem declarat, vt dictum
Titulo 1. num. 71. cum bonis Auctoribus: & ita
non aliter quàm Princeps, qui suas circa hoc vices
commisit, & stipendium quidem vterque accipit,
vnde ex ea parte obligatio est eadem. Accedit,
contra legem facientem in casu nostro, ad sum-
mum obligari in defectum præcipui debitoris,
Regis inquam, qui maius commodum venditio-
nis accepit: ad eum ergo, qui est prætermissus,
recurrat: talis enim recursus admittendus, iuxta
ea quæ adducit Dom. Solorzanus Pag. 1001.
§. Y esto es. Quòd si repulsam patiatur, in-
dicium erit probatæ venditionis ab ipso, & ita
cessabit in inferiore Magistratu restitutionis obli-
gatio.</P>
<P>  <absatz-nummer>172</absatz-nummer> Nihilominùs oppositum solidis valde<marginalia>Obligatio-|nem resti-|tutionis ex-|tare cert&#x0169;|magis.</marginalia>
fundamentis nititur, & defenditur à multis & pro-
batissimis Scriptoribus, vt videri potest apud P.
Sancium suprà, num. 12. & in casu nostro est id
quod adduximus, num. 70. de officiis, pro quibus
sunt peculiaria personarum genera designata, vt
nobiles, indigenæ, determinatæ familiæ, &c. tunc
enim transgressio onus restitutionis inducit.
Cùm ergo in officiorum, de quibus loquimur, di-
stributione idonei, & benemeriti præferendi de-
signentur, consimilis esse obligatio videtur. Pro
quo & facit Schedula Ann. 1607. in quâ Rex
noster Philippus Tertius profitetur se in horum
officiorum venditione bonum Reipublicæ ido-
neitate præficiendorum plus quàm proprium in-
teresse desiderare: vt videri potest apud Dom.
Solorzanum suprà, pag. 1001. col. 1. vbi & alia in
casu speciali. Quia verò vix erit qui de restitu-
tione cogitet, probabilitate oppositæ opinionis
extante; ideò illam conati sumus explicatione
adhibitâ communire, vt minùs sit, circa quod
conscientiæ possint Gubernatorum impingere.
Qui in eâ quidem grauiter peccabunt, in quo
eis nihil indulgere volumus: sed restitutionis
grauamem molestissimum & periculosissimum
remouemus.</P>
<Z><A+1>§. IV.
An leges renuntiationis sint justæ, &
obligent in conscientiâ.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>173</absatz-nummer> <INI2>V</INI2>Idetur sanè in illis difficile quòd si re-<marginalia>Difficultas|circa dies|20. post re-|nuntiatio-|nem.</marginalia>
nuntians non superuiuat dies viginti
post renuntiationem, officium amittat: cùm
possit contingere vt post emptione&#x0303; tali renuntia-
tioni locus non fuerit, superueniente morte. Item,
quia cùm talis dispositio ob vitandas fraudes sit,
quæ solent sub mortem in renuntiationibus tali-
bus accidere, vt omnes agnoscunt, & constat ex
Schedulâ Ann. 1622. apud Dom. Solorzanum
suprà, Pag. 1005. §. Y porque: multoties illæ non
sunt, quod constare facilè potest ex loco, tempo-
re, aliisque circumstantiis: vel quia renuntiatio
facta est in personâ filij, aut vnici aut maioris.
Quibus euentibus inhumanum apparet officium<marginalia>Obligare|legem in|illo.</marginalia>
deperdi, & hæredes nullum posse ex eo emolu-
mentum reportare. Sed hæc non obstant, quò<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0221.jpg/>
@@1@<SE221>202 Thesauri Indici Titulus V. Cap. XXII.
<duolan 2><-P>minùs leges renuntiationis justæ debeant judica-
ri. Contractus enim ex conuentione legem ac-
cipere dignoscuntur, vt est ex Iuris attestatione
certissimum. Quando ergo Rex & emens ita
contrahunt, vt lege statutum est, videat qui emit
quid sibi expediat, non enim ad contrahendum
adigitur: & quandoquidem sub illis conditioni-
bus sibi expedire reputat emptionem, non est cur
debeat in contractu aut ipse aut alius iniustitiam
reclamare. Quamuis ergo fraudes desint, ius
ad officium amittitur respectu renuntiatarij, ac<marginalia>Oppositum|non impro-|babile.</marginalia>
hæredum, quia sic conuentum est, licèt fraudibus
eo pacto sit intentum obuiari, quæ meliùs tali
modo dispositionis vitantur, si videlicet prædicto
modo feratur; quæ dicitur præsumptio iuris &
de iure, iuxta satis vulgarem doctrinam: quam-
uis oppositum non videatur improbabile. Vnde
si quis falso instrumento renuntiationem in suâ
personâ factam probaret tempore requisito per
legem; licèt grauiter in eo peccaret, in confe-
ctione scilicet instrumenti & illius vsu; officio
tamen obtento, posset illud in conscientiâ reti-
nere, ob communem sententiam de legibus in
præsumptione fundatis.</P>
<P>  <absatz-nummer>174</absatz-nummer> In casu autem priore, quando videlicet<marginalia>Casus ex-|cipitur, vi-|tæ breuioris|post emptio-|nem.</marginalia>
quis non superuiuit viginti dies, non videtur lo-
cus esse dispositioni legis, & ita immeritò hære-
des emolumentis officij priuarentur. Quando
enim adimpletio conditionis stare nequit, non
nocet ei, per quem non stat defectus implementi.
Imputari non debet ei, per quam non stat, si non fecerat,
quod per eum fuerat faciendum. Regula 41. Iuris in
6. vbi casus plures apponit Glossa. Potest autem
in euentu dicto contingere, vt quis renuntiauerit:
& tunc quæstio oritur an valitura renuntiatio
respectu illius, vel officium sit hæredum cum obli-
gatione medietatis pretij persoluendæ. Ad quod
dicendum videtur non esse obligationem standi
renuntiationi, nisi renuntiatarius sit etiam hæres:
quia non est vnde obligatio oriri possit. Licèt ex
eo quòd non fuerit locus dispositioni legis, id
beneficij habeatur, vt non debeat officium amitti:
ex eo tamen quòd non stante spatio ad renuntia-
tionem statuto, illa valida futura sit, tale quid non
sequitur: deficiunt enim quæ pro valore renun-
tiationis, vt illius forma, statuta sunt. Sed certè<marginalia>Quid pro|praxi.</marginalia>
casus est dubius, & ad forum iudiciale deducen-
dus, ac pro renuntiatario sua etiam sunt funda-
menta: vnde iudices poterunt quod sibi vero-
similius videbitur, iudicare. Et ita circa hoc, gra-
uamen conscientiæ nullum, pro quo inuestigan-
do nos præsertim laboramus.</P>
<Z><A+1>§. V.</A+1></Z>
<negEZ><A+1>An liceat renuntiatio facta in fauorem fi-
liorum in eâ ætate, in quâ illi seruire
nequeunt, dummodò per substitutum id
præstare queant.</A+1></negEZ>
<P><absatz-nummer>175</absatz-nummer> <INI2>A</INI2>Liqui negatiuè respondent, & iuxta<marginalia>Circa re-|nun tiatio-|nem in filijs|seruire im-|potentibus,|qui validā|negant.</marginalia>
hunc sentiendi modum latam sæpiùs
in Limano Prætorio sententiam affirmat Dom.
Solorzanus suprà, pag. 1002. §. Pero sin embargo.
Et hoc quidem ante huius caussæ decisionem,
quæ iam extat quoad omnes, siue filios siue con-<-P>@@

<-P>sanguineos, aut extraneos; vt videri apud eum-
dem potest Pag. 1003. in fine. & Tomo 2. Lib. 5.
num. 112. Dom. Escalonam §. 1. num. 9. & An-
tonium de Leon. Tractatu de Confirmationibus Re-
gijs, Parte 2. cap. 22. num. 22. Videtur autem de-<marginalia>Schedulā|circa hoc|non justifi-|catam vi-|deri.</marginalia>
cisio talis non penitus iustificata; quia leges Re-
gni quoad Hispaniam contrarium statuunt, vt
videri potest L. 41. & 42. Titul. 20. Lib. 2. & in
Pragmaticâ, Ann. 1590. die 13. Iunij. Non pati-
tur autem æquitas vt pro Indiis secùs statuatur,
cùm non appareat ratio, quæ pro eo videatur
vrgere: cùm præsertim in venditione officiorum
profiteatur Rex velle se publico bono consulere,
nec proprium interesse circa illam ampliare, sed
arctare potiùs: vnde prohibet quædam erga eam-
dem fieri, quæ in Hispaniâ sunt vsu recepta, &
ad maius interesse patrimonij Regij conducunt:
vt videri potest apud D. Solorzanum Pag. 1001.
Col. 1. & D. Escalonam §. 2. num. 5.</P>
<P>  <absatz-nummer>176</absatz-nummer> Deinde, hoc quod Schedula recentior<marginalia>Ex alior&#x0169;|sententia,|alia pro eo-|dem extan-|te Schedu-|lâ, robur|adaitum,|rationibus-|&#xE8BF;&#x0301; alijs.</marginalia>
statuit, iam erat per aliam statutum An. 1581. de
quâ Dom. Solorzanus Pap. 996. in principio. Et
tamen, eo non obstante, plures aliter censuerunt,
ob grauia fundamenta, quæ idem adducit Pag.
1002. §. En quanto, & seqq. Et tenuit expressè
doctus & eruditus Antonius de Leon suprà, cap.
8. Non videtur autem plus vrgere nouior deci-
sio. Prætereà, inconuenientia omnia, quæ ex
renuntiatione tali timeri poterant, in venditione
officiorum deuorantur: vendi enim possunt Mi-
noribus, qui per substitutos seruiant, etiam in
Indiis; cùm enim casus exceptus non inuenia-
tur, Iuri communi statur, per leges paullò superiùs
citatas. Ex quo videtur fieri non esse illas magni
momenti: si enim talia essent, non apparet cre-
dibile à Regiis Consiliariis permittenda. Vbi
ergo est eadem ratio, eadem debet esse Iuris di-
spositio. Tandem, decisio præfata in Indiis
ægrè recepta est, & pro eâ instanter supplicatum,
vt testatur Dom. Solorzanus Pap. 1004. §. De
la qual. Quando autem leges tales sunt, non vi-<marginalia>Leges vt|reluctan-|tibus impo-|ni nequeāt.</marginalia>
dentur secundùm omnem rigorem obligare, quia
inuitis imponuntur: cùm tamen in omni lege
publicâ populi consensus requiratur: non enim
inuiti possunt opprimi homines liberi & in-
genui, qui occidi non possunt, vt loquitur
Caramuel in Theologia morali, numer. 185.
quod & tenent plures Doctores apud Dianam
Parte 1. Tractat. 10. Resolut. 1. & 2. quos &
ille sequitur, vt videri potest Resolut. 2. §. Sed
quidquid.</P>
<P>  <absatz-nummer>177</absatz-nummer> Propter hæc videri alicui posset senten-<marginalia>Sententiam|fauorabile&#x0303;|pro praxi|nihil iuua-|re.</marginalia>
tiam istam posse verosimiliter defensari. Sed
certè, licèt verosimilis sit, in praxi nulli esse ad-
miniculo potest. Cùm enim res ista ad forum
exterius spectet, & à Regiis sit iudicibus agitan-
da: illi proculdubio in fauorem Fisci iudicabunt.
Quid ergo Minori renuntiatario verosimile illud
poterit suffragari? Item, cùm lex hæc nemi-
nem grauet, nisi volentem grauamen tale spon-
taneè subire, dum contrahit non debet amarè
conqueri, & se iniustè grauatum proclamare. Vt
num. 173. dicebamus. Et per hoc soluitur quid-<marginalia>Contrariæ|fundamen-|ta disiecta.</marginalia>
quid pro aduersâ sententiâ est adductum, & ad-
duci potest. In Hispaniâ quidem contractum
vult Rex currere aliter quàm in Indiis; suo iure
vtitur, vt priuatus posset, si vtrobique contractum<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0222.jpg/>
@@1@<SE222>De Regiis prouentibus ex Officiorum venditione. 203
<duolan 2><-P>celebraret; cùm aliàs pro discrimine prudentes
possint occurrere rationes. Quòd si æquitas vni-
formitatem suadet, id est vbi de contractibus agi-
tur, contrarias pro diuersitate locorum non ha-
bentibus qualitates; cùm aliunde sint illi volun-
tarij, & neminem nisi volentem, & in re quidem
maximè spontaneâ, grauent. Sicut autem contra
æquitatem non censetur, quòd priuilegia aliqua
emptoribus Indicis concedantur, quæ tamen in
Hispaniâ non admittuntur, quia in vnaquaque
terrâ suus vsus, vt notissimo prouerbio circum-
fertur: ita similiter in casu, de quo loquimur,
æstimandum.</P>
<P>  <absatz-nummer>178</absatz-nummer> Inconuenientia autem, quæ similia in<marginalia>Non esse ide&#x0303;|inconuenie&#x0303;s|in renun-|tiatione, ac|in vendi-|tione.</marginalia>
venditione & renuntiatione videntur, admitti
quidem possunt: sed vt non deuorentur in re-
nuntiatione, & in venditione admittantur, ea
esse ratio potest: quia si qua illa sunt, patrimo-
nij Regij incrementis compensantur; quod in-
uenitur in venditione, & non in renuntiatione:
in hac enim nihil plus Rex habet, quàm si in be-
neficium cuiuslibet alterius fuisset renuntiatum:
cùm tamen in illâ, ex eo quòd fiat in fauorem
Minoris, plus debeat accipere, quàm si in perso-
nam capacem fieret. Et vt demus nullum maius
interesse fore; non vult Rex multiplicari incon-
uenientia, quæ in vno permitti ratio non incon-
grua compellit. Et hæc insuper lex inuitis non
ponitur, vt ex dictis constat; cùm nullus ad con-
trahendum nisi valdè spontaneus accedat. Vt ta-<marginalia>Inuitis pos-|se leges im-|poni.</marginalia>
ceam Caramuelis doctrinam ab aliis improbari:
inuitis enim leges imponi possunt, quando
ad id justæ caussæ concurrunt, vt constat in
omnibus legibus, quæ de gabellis, ac nonnullis
aliis populo iniucundis, feruntur. Pro quo videri
potest Diana Parte 9. Tractat. 5. Resolut. 18. vbi
cum multis affirmat posse leges inuitis imponi.
Quod & quamplures ac grauissimi scriptores te-
nent apud eumdem Resol. 1. citatâ. Quibus adde
P. Palaum Tomo 1. Tractat. 3. Disput. 1. Puncto 13.
Non est ergo cur debeat lex prædicta vt iniusta
condemnari.</P>
<Z><A+1>§. VI.
An qui officium emit, allegare possit enor-
mißimam læsionem.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>179</absatz-nummer> <INI2>A</INI2>Liquando illam contingere dubitari<marginalia>Læsionem|quamlibet|non posse ab|emente al-|legari, quæ|probent.</marginalia>
nequit; non quidem dolo venden-
tium, sed ignorantiâ facti, in officiis præsertim
nouis, vt in officio Cancellarij Limanæ Audien-
tiæ compertum: quod magno emptum pretio,
exiguum emptori emolumentum præstitit. Circa
quod negatiuè resoluit D. Escalona §. 2. num. 8.
cum aliis, quos citat in margine. Lit. L. & est
quidem ita decretum per Schedulam Ann. 1609.
& aliam 1617. apud eumdem. Quod justificari
ex eo potest, nā respectu Regis idem statuitur, &
ita allegare nequit quantumuis enormem læsio-
nem. Quod quidem intelligendum est de offi-
ciis vendi solitis, de quibus leges loquuntur, non
de aliis, de quibus num. 167. ne leges praxi con-
trariæ videantur. Nihilominùs Dom. Solorza-<marginalia>Contrari&#x0169;|praxi &|ratione f&#x0169;-|datum.</marginalia>
nus Pag. 1006. §. Perosin embergo, affirmat in Li-
manâ Audientiâ huiusmodi expostulationes ad-<-P>@@

<-P>missas, & in fauorem expostulantium judicatum,
nihil contrarium Regio Consilio respondente:
juxta doctrinam grauium scriptorum asseren-
tium, propter dolum, qui in huiusmodi contra-
ctibus præsumitur, non posse allegationem læ-
sionis dictæ, etiam per Principis rescriptum ex-
cludi. Sed certè, cùm non semper dolus sit, vt
vidimus, ad aliud est solidius fundamentum re-
currendum, quod ex ipsâ læsione desumitur adeò
exorbitante: non enim justitiæ conforme, vt ea
non reparetur à Principe, in quo supremum e-
micat exemplar æquitatis. Nec videtur ex eo<marginalia>Par condi-|tio ex parte|Regis ad|justifican-|dum con-|tractum nō|sufficit.</marginalia>
justificari, quòd Rex parem conditionem subeat,
& se ad non opponendam læsionem adstringat:
nam quid tandem sit ille facturus ignoramus: &
prætereà conditio non est æqualis. Nam licèt
patiatur ille læsionem, ius tamen ipsi ad recupe-
rationem officij restat, quod per varios casus po-
test ad ipsum redire: quod secùs accidit in em-
ptore. Item, Regi reparatio læsionis in vno vel
altero exigui momenti est, adeò amplum patri-
monium possidenti: priuato autem magni est
profectò momenti, qui in emptionem officij to-
tam solet substantiam impendere, aut eximiam
certè portionem. Notasse autem iuuat in præ-
dicto Audientiæ judicio non attentam Regij
Concilij decisionem, vbi & ratio & commune
ius contrarium videntur persuadere: vt hinc ad
alia argumentum fieri queat, in quibus tamen hæ-
rere iudices solent, mulctam, aut increpationem
eiusdem Consilij formidantes.</P>
<Z><A+1>§. VII.
An officium renuntiari poßit in fauorem
Ecclesiæ, aut Religionis.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>180</absatz-nummer> <INI2>C</INI2>Irca hoc Dom. Solorzanus Pag. 1004.<marginalia>Non posse|officium in|Ecclesiam|aut Reli-|gionem re-|nuntiari,|qui, & quæ|probent.</marginalia>
§. Y de loque, & Tomo 2. lib. 5. num. 114.
affirmat resolutionem iuxta dicta de Minoribus
conformandam, propter rationem non solùm
similem, sed vrgentiorem. Excluduntur enim
qui seruire per se non possunt de præsenti; cùm
tamen processu temporis apti esse possint: quod
tamen in Ecclesiâ, & Religione locum habere
non potest. Præterquàm quòd ius ad officia ma-
net in fisco radicatum, vt si vacauerint, ad ipsum
regrediantur: quod tamen stare nequit, si in eos,
qui mori nequeunt, renuntientur. Præter repu-
gnantiam, quæ inter officium tale, & statum sa-
crum apparet, ac diuersitatem fori, quæ non po-
test non Regiis esse judicibus permolesta, quia
litibus obnoxia: vnde non videtur credibile
renuntiationem talem iuxta Regis esse volun-
tatem.</P>
<P>  <absatz-nummer>181</absatz-nummer> Nihilominùs sunt qui contrarium cen-<marginalia>Contrari&#x0169;|placere a-|lijs, & quæ|eor&#x0169; fun-|damenta.</marginalia>
seant, quia casus iste non inuenitur exceptus, ne-
que à simili argui potest in hoc genere, sicut non
arguitur ex venditione ad renuntiationem in fa-
uorem Minoris. Intercedit etiam hic Religionis
fauor, propter quam solent etiam quæ stricti iu-
ris sunt, vt priuilegia, de personâ ad personam
extendi; quia summa est ratio, quæ pro Religio-
ne militat. L. Sunt personæ. D. de Religio. & sumpti.
funer. Videatur P. Sancius Lib. 8. de Matrimonio,
Disput. 1. num. 13. vt euidentius sit odia non am-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0223.jpg/>
@@1@<SE223>204 Thesauri Indici Titulus V. Cap. XXII.
<duolan 2><-P>plianda circa illam, iuxta notissimam Iuris re-
gulam, quòd odia restringi, fauores conuenit
ampliari. Et quod alter non debet alterius odio
prægrauari 15. & 22. in 6. Pro quo ipse Dom.
Solorzanus Tomo 2. Lib. 1. Cap. 14. num. 70. Ce-<marginalia>Resoluitur|cum Rege|circa hoc|non con|tensiosè a-|gendum.</marginalia>
terùm hæc omnia parùm proderunt, quando-
quidem res ista ad tribunalia est Regia deducen-
da, in quibus contra Ecclesias, & Religiosos sen-
tentia proferenda. Vnde expediet non armis iu-
stitiæ certare, sed benignitatem Regiam implo-
rare. Neque enim insolitum est officia talia Re-
ligiosæ alicui familiæ concedi, per substitutos ad-
ministranda. Adducta autem in contrarium non<marginalia>Pro nega-|tiua ad-|ductis re-|spondetur.</marginalia>
vrgent: similitudo namque rationis in venditio-
ne deficit, vt vidimus. Quòd non moriatur pos-
sessor, fauore Religionis potest admitti: cùm
possit etiam accidere, vt officium alicui venditum
numquàm sit ad Regium patrimonium reuersu-
rum. Cùm etiam per substitutum administran-
dum sit, nihil sequitur Religiosæ quieti, aut Ec-
clesiæ statui disconueniens. Quod autem ad di-
uersitatem fori attinet, minimi est impedimenti,
siquidem cum substituto agendum, qui ad laicum
forum penitus pertinebit. Faciat ergo Rex vt li-
buerit: cùm enim liberè vendat, emptorem po-
terit, quem maluerit, admittere, & non sibi be-<marginalia>Conditio-|nem non|transfe-|rendi in|Ecclesiam|vt queat|Rex appo-|nere.</marginalia>
nè visum reprobare; conditionesque apponere
congruentes, etiam Ecclesiasticis exclusis, vt in
legibus, quæ de fideiussoribus agunt, & Eccle-
siasticos non esse admittendos edicunt, sed laicos,
quos vulgò dicimus Abonados, id est, bonis præ-
ditos. Similiter etiam Rex Mineras auri & argen-
ti Ecclesiasticis vendere prohibet: & iis, quibus
tradit, sub eâ conditione concedit, vt ad eos non
perueniant, & sic alia, quæ in odium Ecclesia-
sticorum non fiunt, sed securitati propriæ con-
sulendo. Vt si quis nolit Clerico domum loca-
re, eò quòd ipsos difficiles in soluendo sit exper-
tus. Videatur P. Sancius Lib. 2. Consiliorum Cap.
4. Dub. 57. num. 7. 8. & 9.</P>
<Z><A+1>§. VIII.</A+1></Z>
<negEZ><A+1>An vindicato per retractum Regio Officio,
à Regio Fiscali, quod renuntiatarius
volebat sibi, sed iuxta minorem æsti-
mationem, quàm reuera haberet, ad id
testibus falsis inductis: si posteà plu-
ris vendatur, debeat renuntiatario id,
quod ipsi debetur, reddi secundùm æ-
stimationem, quam prætendebat ipse,
aut secundùm eam, quam venditio ip-
sa maiorem ostendit.</A+1></negEZ>
<P><absatz-nummer>182</absatz-nummer> <INI2>E.</INI2>G. Volebat renuntiatarius valere<marginalia>Casus ap-|posici deci-|sio iux-|ta Regium|rescriptum|statuenda.</marginalia>
duodecim mille, vnde ipsi danda
sex, si primus sit, aut octo, si secundus. Ven-
ditum est autem officium viginti quatuor, an
danda duodecim, aut sexdecim? Et in fauorem
renuntiatarij iudicatum in Quitensi Prætorio,
affirmat Dom. Solorzanus Tomo 2. Lib. 5. n. 118.
& in Politicâ pag. 1006. in principio. Contrarium
tamen pro lege statutum in Regio Consilio te-
statur ibidem. Quod & tenet D. Escalona §. 5.
num. 4, & iure quidem optimo, tum ex iis, quæ<-P>@@

<-P>prior ex citatis adducit: quia scilicet nulla re-
nuntiatario infertur iniuria, si eidem detur, quod
ipse fisco dandum contendebat. Licet ad hoc
responderi possit, illum quidem ita contendisse,
sed cùm ipsi fuerit frustratum intentum, stan-
dum vero officij pretio, quia ob prætensionem
suam officium valorem proprium non amisit.
Ideò euidenti aliâ agendum ratione, ex eo scili-
cet quòd per retractum fiscus dominium acqui-<marginalia>Illius fun-|damenta.</marginalia>
rit officij, & ita vendit vt potest, nec tenetur ex
suo dare alteri, qui ius nullum erga officium ha-
bet: dominij enim translatione ius omne amisit,
sicut amitteret, si priuatus quiuis illud pretio
obtinuisset. Iuuat Cap. Ex eo, de regulis iuris in
6. vbi sic dicitur: Ex eo non debet quis fructum
consequi, quod nisus est impugnare. Et in p&#x0153;nam
quidem delicti priuari penitus omni emolumen-
to potuit, vt non sit mirum si cum eo ita aga-
tur, vt aliquid de pretio recipiat, in cuius pote-
state quantum esset illud valiturum officium ig-
noratur.</P>
<Z><A+1>§. IX.
De obligatione petendæ confirmationis.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>183</absatz-nummer> <INI2>D</INI2>Ebet qui emit confirmationem à Re-<marginalia>Pro con-|firmatione|habendâ|quid iuxta|leges fa-|ciendum.</marginalia>
ge intra quadriennium petere, licet
pro aliquibus remotissimis Prouinciis quinque&#x0303;-
nium, aut sexennium jndultum inueniatur. Intra
septuaginta autem dies (aliàs sexaginta, vt apud
Dom. Solorzanum citato Lib. 5. num. 105.) se
debet renuntiatarius Proregi præsentare aut
Gubernatori, secundùm quod in Regia schedu-
la iam citatâ contentum. Id si non fecerit, of-
ficium amittet, & de illo Regis nomine dispo-
netur, duabus tertiis partibus eidem datis, &
alia Regio fisco adiudicata. Vbi quidem renun-
tiatario onus tantùm præsentationis intra dictum
terminum constituitur, non verò primo posses-
sori. Cuius ratio esse potest: nam in renuntia-<marginalia>Primi pos-|sessoris, &|aliorum|discrimen.</marginalia>
tione fraus aliqua præsumi potest ob dilationem,
non verò in primo possessore, qui officium est
auctoritate Regiâ consecutus.</P>
<P>  <absatz-nummer>184</absatz-nummer> Vterque autem confirmationem Re-<marginalia>In amis-|sione officij|cuius tem-|poris ha-|benda ra-|tio in ordi-|ne ad pre-|tium.</marginalia>
giam debet postulare. Circa quod dubitari po-
test, an si officium propter moram imputabilem
amittatur, & sic Regio vendatur nomine, plu-
risque quàm emptum sit, habenda sit ratio va-
loris præsentis ad reddendas partes dictas, an
eius, in quo est prior emptio celebrata, aut re-
nuntiatio facta. Et videtur vti certum asseren-
dum habendam præsentis temporis rationem:
quia aut officium est sub dominio eius, qui amit-
tit, & sic pretium ad eum spectat, vti rei propriæ,
p&#x0153;nâ conuentionali deductâ. Aut dominium
translatum est in fiscum; & ita etiam eum suo
valore transit, neque est cur debeat prior posses-
sor eo defraudari. Si enim p&#x0153;nam meretur, iam
eam soluit tertiæ partis, & officij etiam amissio-
ne. Quòd si mora imputabilis non fuerit, quia
scilicet submersa nauis, in quâ Acta ferebantur,
aut aliud impedimentum minimè voluntarium
superuenit: manifestum est amissionis p&#x0153;nam<marginalia>Cap. Non|est.</marginalia>
nō incurri; mora enim non nocet impeditis, qui-
bus nec tempus currit. Sic in Cap. Non est, de re-<marginalia>Cap. Im-|putari.</marginalia>
gulis juris in 6. vbi sic dicitur: Non est in mora,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0224.jpg/>
@@1@<SE224>De Commendarum emolumentis Regi obuenientibus. 205
<duolan 2><-P>qui potest exceptione legitimâ se tueri. Et Cap. Impu-
tari, ibidem. Et Cap. Cùm non stat. &<marginalia>Regiorum|Officiali&#x0169;|circa præ-|dita obli-|gationes.</marginalia>
<P>  <absatz-nummer>185</absatz-nummer> Et quia de Regiis Officialibus titulus
iste procedit, adnotare oportet illos grauiter
peccare, si quadriennio exacto ad confirmatio-
nem impetrandam, & præsentandam concesso,
illam non exigant, quia illâ deficiente, officium
amittitur. Vnde & ad restitutionem tenentur
damni inde Regio Fisco superuenientis, juxta
sæpiùs dicta. Si tamen post quadriennium Con-
firmatio præsentata fuerit, non est admittenda:
sed neque officium vendendum: quia Regium<marginalia>Notandum|pro vendi-|tione defi-|ciente con-|firmatio-|nem.</marginalia>
Consilium solet circa hoc benignè se gerere,
& indultum impartiri. Sic enim accipiendum
quod dicitur in schedulâ Ann. 1627. non debere
admitti, nisi priùs Regium Indiarum Consilium
de re totâ certioretur. Non ergo vendi officia
debent: alioqui inutilis esset certioratio. De qui-
bus hæc satis.</P>
<Z><A+2>CAPVT XXIII.</A+2>
<A+1>De Regiis Commendis, & magnis inde
prouentibus.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>186</absatz-nummer> <INI3>C</INI3>Ommenda dicitur ius ad tributum<marginalia>Commen-|da quid.</marginalia>
Indorum: ratione siquidem illorum
talia tributa recipientibus commen-
dati manent, vt ipsorum defensioni, instructio-
ni, & temporali ac spirituali profectui curam
debeant solicitam adhibere. Commenda ergo vt
ad Regem spectat, & ipsius est incorporata Co-
ronæ, ius ad tributa importat; de quibus dictum
Titulo 1. Cap. 16. Nonnulla autem hoc loco adij-
cienda, ex quibus illud quæstionem pulsat, an
sit standum Indici Prætoris informationi coràm<marginalia>Circa nu-|merum|tributa-|riorum|standum|esse infor-|mationt|à lege præ-|scriptæ, &|non reta-|xæ vltimæ.</marginalia>
Notario Prouinciæ, Indorum Parocho, atque
ipsorum Regulo seu Gubernatore, juxta præ-
scriptam formam, ex quâ constat tot & non
plures esse Indos tributarios; vel tutâ conscientiâ
possit tributum numeri maioris exigi, secundùm
retaxam vltimam: sic enim in vsu esse consue-
uit. Et videtur manifestum standum eidem, quia
authentica est, & fidem faceret in quocumque
alio negotio: ergo & in isto; ex cuius opposi-
to plures iniustitiæ sequuntur, dum alij pro aliis
coguntur soluere: cùm vix ad designatam vni-
cuique taxam sufficientes habeantur. Et quidem
retaxatio, seu reuisitatio, juxta quam exigi tri-
buta solent, à Prætoribus facienda decernitur in
Regiâ epistolâ Anni 1571. ex quo constat de
eorum rectâ agendi ratione plenam fiduciam ha-
beri: ergo & credendum illis in prædictâ infor-
matione, quæ vim habet retaxationis. Quòd si<marginalia>Obiectio|ex Fiscalis|citatione|diluta.</marginalia>
dicatur retaxationem seu reuisitationem debere
fieri cum citatione Regij Fiscalis, & Regiorum
Officialium, qui designaturi aliquem sunt, reta-
xationis actis adfuturum, vt constat ex adductis
à D. Escalona Cap. 15. num. 3. & ita, dum hoc
non fit, Prætoris informationem non subsistere ad
effectum remittendi tributa non soluta. Id certè
non videtur obstare: nam citatio talis, & desig-
natio interessentis actis, ad plenam & solemnem
rei talis constitutionem pertinet, & vt eâ positâ
non possit vlterior inquisitio fieri ad taxæ com-
plementum, quæ priùs fuerat constituta. Ex<-P>@@

<-P>quo non sequitur sufficientem fidem non facere
instrumentum Prætoris, ad non vexandum il-
lum, & præsertim Indorum Regulos; cùm tamen
vlterior fieri inquisitio possit, vt tributarij, qui
desunt, inueniantur. Et Indos quidem sua op-
pida passim deserere nec facilè à Regulis depre-
hendi posse, verius est quàm vt indigeat proba-
tione. Vnde iniustè vexantur illi, vel quia non
quærunt, vel quia absentiæ caussâ præsumuntur,
dum suis eos commodis seruire faciunt, in cu-
stodiendis scilicet gregibus, aut nundinationi-
bus exercendis: quod non rarò euenit; sed in-
formatione præfatâ, suspicio remouetur.</P>
<P>  <absatz-nummer>187</absatz-nummer> Illud etiam quæstionis est, an species,<marginalia>Species|posse exigi|modò in|eadem, qua|olim quā-|titate, licet|mutetur|valor.</marginalia>
quæ præter pecuniam vt partes tributi pendun-
tur, iustè exigantur modò in eadem quantitate,
quâ olim, cùm modò pretiosiores habeantur.
Videtur namque illud minùs æquitati conforme,
vt scilicet onus maius sit, cùm personæ non ha-
beant mutationem. Sed dicendum id fieri tutâ
conscientiâ posse: quia cùm rerum pretia passim
mutentur, molestissimum esset & ferè impossi-
bile tributa ad quotam prioris valoris resecare.
Præterquam quòd si species pretiosiores sunt,
etiam eâ ex parte substantia Indorum augetur,
cùm maiori pretio possint fructus & textilia sua
vendere, exemplo decimarum, quæ constantes
sunt quidquid circa earum valorem diuersitatis
obtingat: Decimæ enim & tributa comparari
solent, ex adductis à Dom. Solorzano Tomo 2.
Lib. 1. Cap. 21. num. 1.</P>
<P>  <absatz-nummer>188</absatz-nummer> Quæri item potest an ad vendendas spe-<marginalia>Nouem|præconia|ad earum|venditio-|nem non|semper ne-|cessaria.</marginalia>
cies nouem præconia ita necessaria sint, vt ea
omittere graue peccatum sit, obligationem resti-
tutionis inducens, nam totidem lege constituta
sunt. Vbi certum est, si ex omissione detrimen-
tum aliquod Regio patrimonio superueniat, obli-
gationem restitutionis incumbere, iuxta sæpiùs
dicta. Si autem attentis circumstantiis non indi-
centur necessaria, & solùm occupationem Re-
giis pariant Officialibus, nulla suberit obligatio.
Quo euentu sine infidelitate aut mendacio testa-
ri Tabellio poterit necessaria præconia præces-<marginalia>Tabellio|vt fidem|facere pos-|sit, Notan-|da doctri-|na</marginalia>
sisse juxta legem: quia licet nouem non fuerint,
juxta legis mentem pauciora sufficiunt, quando
ex pluribus nihil sperari majoris interesse possit.
Immò etsi dicat nouem, non videtur grauiter
peccare, quia mendacium in re nullius momenti
accidit: & vt videtur, etiam veniale, intelligi
possunt nouem non numero, sed virtute aut
æquiualentiâ: non obstantibus quæ adducit P.
Oñate Tomo 1. Disput. 46. n. 102. & 103. quia
nec iuramento, nec legibus, aut fidei publicæ id
videtur contraire. Iuramentum enim grauem o-
bligationem supponit: & vbi illa non est, nouam
non addit, vt dictum aliàs, & præsertim Titulo 6.
num. 4. Leges autem non vrgent, vt vidimus;
nec præsidium publicæ fidei vacillat, quia in eo
non læditur, cùm damnum ex prædictâ attesta-
tione sequatur, in quâ & veritas iuxta æquiua-
lentiam dictam reperitur. Ampliora loco citato
initio Capitis dicta, & dicenda plura cùm de Com-
mendatariis inferiùs disseremus, Titulo inquam 7.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0225.jpg/>
@@1@<SE225>206 Thesauri Indici Titulus V. Cap. XXIV.
<duolan 2><Z><A+2>CAPVT XXIV.</A+2>
<A+1>De monopolio niuis, & Regio inde
compendio.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>189</absatz-nummer> <INI4>Q</INI4>Vomodo illud Limæ fuerit con-<marginalia>Monopoli&#x0169;|ni uis ritè|posse con-|stitui.</marginalia>
stitutum refert D. Escalona Lib. 2
Parte 2. Cap. 22. & potuisse à Re-
ge id fieri, quæstuosâ ex eo acce-
ptâ pensione, ex multorum doctrina circa hu-
jusmodi rerum genera potest comprobari. Et
videri potest P. Lessius Lib. 2. Cap. 21. num. 148.
vbi ad propositum nostrum ait tunc licitum mo-
nopolium futurum, quando aliter rem, circa
quam versatur, nemo sufficienti copiâ vellet in-
uehere ob sumptus, quos non facilè poterit re-
cuperare. Id enim in casu nostro accidit: ingens
enim niuis copia necessaria est ad satisfaciendum
ciuium desiderio, temporibus æstu infensis, de
quâ non posset haberi securitas, nisi monopolio
auctoritate Regiâ constituto: cùm videamus, eo
etiam extante, defectus aliquos accidere, quos
molestissimos ciues experiuntur; non obstante
amissione grandis lucri, & non leuis p&#x0153;næ con-
uentionalis incursu.</P>
<P>  <absatz-nummer>190</absatz-nummer> Videtur autem circa hoc specialis e-<marginalia>Difficultas|specialis ex|defectu ne-|cessitatis,|cui ista est|pensio con-|signata.</marginalia>
mergere difficultas ex eo quòd, licet ad mono-
polium inducendum congrua ratio sit, quam ad-
duximus, de copiâ sic meliùs prouisâ Reipubli-
cæ: emolumentum tamen in eiusdem Reipubli-
cæ vtilitatem conuertendum videtur, quando ex
eo Rex nulli speciali necessitati comperitur oc-
currere: pro quâ pensionem posse tantum exi-
gere, cùm monopolia concedit, Doctores indi-
cant, vt videri potest apud P. Lessium loco citato.
Circa quod & P. Molina apertiùs loquitur Di-
sput. 345. §. Dixi monopolia, vbi illa eiusdem ver-<marginalia>P, Molina.</marginalia>
ba: Regem quippe tunc à peccato excusat publica ne-
ceßitas, in quâ est. Similiter P. Rebellus Parte 2.
Lib. 9. quæst. 7. num. 3. Pater Azor Tomo 3. Lib. 5.
Cap. 23. §. Tertiò quæritur. Ioannes de Medina
Cod. de Restitutione quæst. 30. §. Penultimo Bona-
cina Disput. 3. de Contractibus quæst. 2. Puncto 6.
num. 9. & alij. Vt enim testatur D. Escalona
suprà, emolumentum hoc ad sumptus pro nouo
palatio Boni Successus consignatum est, cuius cer-
tè nulla videbatur esse necessitas, vt voce publicâ
circumlatum: iis præsertim temporibus, quibus
opus est ad sacra extorquenda consurgere, vt
negotium Regni & Religionis Princeps opti-
mus prosequatur. Cùm aliàs grauis obligatio<marginalia>Principes|sumptus|non neces-|sarios te-|nentur sub|mortali|refecare.</marginalia>
sit supremis adnata Principibus ad sumptus in-
utiles, aut certè non necessarios resecandos, vt
omnes clamant Scriptores, quorum aliquos con-
gerit P. Oñate Tomo 2. Disput. 46. Sect. 2. in fine;
junctis iis, quæ habet. num. 62. Pro quo & vi-
deri possunt P. Molina Disputat. 667. num. 5.
P. Thomas Sancius Libr. 2. Consiliorum Cap. 4.
Dub. 2. num. 8. P. Azor Tomo 2. Tib. 11. Cap. 7.
§. Est quoque. P. Fagundez Tomo 1. in Decalogum
Libr. 4. Cap. 15. num. 5. & alij. Quî ergo potuit
monopolij niualis pretium ad sumptus dictos de-
stinari? Illud namque è ciuium bonis extractum,
in eorum debuit vtilitatem dirigi, cùm aliud ne-
cessitas non videatur postulare. Per quod qui-<-P>@@

<-P>dem grauamen Sisæ, quod iam diu premit, pos-
set imminui, & ita tolerabilius redderetur.</P>
<P>  <absatz-nummer>191</absatz-nummer> Ad quæ responderi potest ædificia<marginalia>Ædificia|magnifica|Reges de-|cere.</marginalia>
magnifica Reges decere, & ad commune bonum
quodammodo spectare, vt Regius splendor hoc
pacto crescat, & apud nationes exteras in maiori
æstimatione per Legatos videntes, & audientes
habeantur. Pro quo sic Cassiodorus Lib. 7. 5.
Regis nomine locutus: Hæc nostra sunt oblecta-<marginalia>Cassiodo-|rus.</marginalia>
menta, potentiæ imperij decora facies, testimonium
præconiale regnorum; hæc legatis sub administratione
monstrantur, & primâ fronte talis dominus esse cre-
ditur, quale eius habitaculum comprobatur. Et ideò
magna voluptas est prudentißimæ mentis, pulcherrimâ
iugiter habitatione gaudere, & inter publicas curas
animum fessum reficere dulcedine fabricarum. Sic ille.<marginalia>Pro illis|quomodo|pensio ali-|qualis im-|poni queat.|Quod casui|præsenti|applicatur.</marginalia>
Etsi autem pro huiusmodi fabricis grauari non
debeat populus, quando aliæ decentes sunt; si
tamen moderatum aliquid hinc inde corradatur,
quod non ægrè toleretur, non debet vt injustum
& penitus damnabile notari. In casu autem no-
stro sic contingit: vnus enim est, qui pretium
monopolij soluit, & hic grauamen non subit,
sed lucratur: illis autem, qui niuem asportare
poterant, & quæstum ex eo fecisse commercio,
si quid molestum accidit, minimæ consideratio-
nis est, quia ad lucrum aliunde, fortè securiùs,
quærendum possunt animum applicare. Ciui-
bus insuper nihil infertur injurium, cùm niuem
moderato pretio accipiant, & cum majori secu-
ritate, vt diximus.</P>
<P>  <absatz-nummer>192</absatz-nummer> Quòd verò emolumentum dictum in<marginalia>Respubli-|cas posse|collectare|juxta mul-|torum|sententiam.</marginalia>
bonum Reipublicæ posset conuenienter expen-
di, verissimum quidem est, sed ad id Rex non te-
netur, quia ad sumptus publicos propria habet
bona, & si illa non sufficiant, jus collectandi, quod
Rebus publicis competit, eò quòd gabellæ, aut
vectigalis nomine non veniat compellandum.
Vnde illud in ipsis complures Doctores admit-
tunt: vt videri potest apud P. Fragosum Tomo 1.
Disput. 7. num. 68. & Tomo 2. Disput. 3. §. 5. nu-
mer. 122. vbi plures adducit. Quod cum multis
tenet P. Palaus Tomo 6. Disput. 3. Puncto 6. n. 3.
Licet sint qui contrarium censeant: accedente
autem licentiâ Regis, quæ obtinetur facilè, scru-
pulus omnis abscedit. Quæ quidem ad iustifican-<marginalia>Rationes|aliæ pro|iustificatio-|ne mono-|polij niuis.</marginalia>
dam consignatione&#x0303; prædictā videntur sufficere:
cùm præsertim palatium dictum perfectum jam
sit, pro cuius conseruatione, si faciendi sumptus,
vt videtur necessarium, jam necessitas intercedit,
ex quâ solent exactiones licitæ reddi: si autem
minùs necessarium sit, quàm id, quod defertur,
tot aliæ necessitates pullulant, vt ad eas subleuan-
das possit prouentus talis applicari. Cùm insu-
per minoris illud jam quantitatis sit, quia & mi-
noris lucri monopolis, non ita vrgentibus calo-
ribus, & sic rariore ad hydromelim concursu,
ac moderatione circa hoc succedente, eò quòd
multis incommodis nimius infrigidatæ aquæ po-
tus obnoxius comperiatur.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0226.jpg/>
@@1@<SE226>De Regijs prouentibus ex tabernarum designatione. 207
<duolan 2><Z><A+2>CAPVT XXV.</A+2>
<A+1>De tabernarum peculiari designatione
ad incrementa Regij patrimonij.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>193</absatz-nummer> <INI3>N</INI3>Ouum est hoc ad pecuniæ colle-<marginalia>Tabernar&#x0169;|Regiarum|inuentum|non ita pro-|batum, &|quid praxis|circa illas.</marginalia>
ctionem inuentum, quod aliqui-
bus minùs decorum est visum, vt
scilicet in tabernis communium cibariorum Re-
gia collocentur insignia, & Maiestas tanta vi-
lissimis istis misceatur. Quod quidem credo
numquàm in mentem omnium Regum maximi
venisset (si & hucusque venit) nisi aliquorum,
qui hac viâ suis compendiis student, adinuentio-
num istarum auctores, sordidior industria ad
hæc descendere generalem prouidentiam impu-
lisset. Et certè satiùs foret emolumenta ista op-
pidis relinquere, & ad propria condonare, æqui-
ualenti quantitate aliunde corrogatâ, si necessitas
ita postulauit. Verùm si ita placet, placeat qui-
dem, & rerum istarum Auctores in suo sensu
abundent. Res ergo ita disposita est, vt cuique
oppido necessarijs tabernis assignatis, quæ ad cu-
ram vrbicorum Senatorum spectant, si quis vltrà
velit tabernariam exercere, compositione id pe-
cuniariâ obtineat, inæquali quidem iuxta diuer-
sitatem Prouinciarum à triginta octi-regalium
annuâ præstatione vsque ad quadraginta: in
quibus Senatores vrbici nullam iurisdictionem
exerceant, sed quidquid ad eas spectat per mini-
stros Regios disponatur.</P>
<P>  <absatz-nummer>194</absatz-nummer> Circa quam ordinationem dubitari po-<marginalia>Non esse ju-|stificatam|dispositione&#x0303;|quæ vide-|antur oste&#x0303;-|dere.</marginalia>
test an quidquam contineat, propter quod minùs
iustificata in conscientiâ videatur. Et occurrit
sanè illud in primis, vrbicis Conciliis iurisdictio-
nem & emolumenta diminui, quod non apparet
iustitiæ conforme, cùm Conciliares officia eme-
rint, attentis eorum commodis: debet autem
Rex conuentis stare; aliàs conscientia periclita-
bitur: in contrahendo enim velut priuatus cen-
setur, vt Doctores tradunt, quos adducit, & se-
quitur P. Fragosus Tomo 1. pag. 38. num. 104. &
105. Pro quo & videri potest P. Molina Disput.
261. ad finem. Deinde: non videtur conueniens
dispositio: si enim oppidis necessariæ tabernæ
designantur, quomodo aliæ permitt&#x0169;tur, quæ er&#x0169;t
sanè plurimę, abundantioris compositionis gratiâ.
Hoc autem inconuenientibus obnoxium non
obscurè dignoscitur: sic enim vinum ad tertium
quemque passum occurret, & ebrietatis occasio-
nes Indos, Æthiopes, & viliores alios è plebe ad
eam, & damna eidem adnexa, prouocabunt.
Quâ consideratione Excellentissimus Comes de
Chinchon Peruuianus Prorex in Prouisione,
quâ modum in hoc negotio obseruandum præ-
scribit, jubet vt in suburbijs, in quibus habitatio-
nes esse Indorum solent, tabernæ non admittan-
tur, compositione circa hoc prohibitâ.</P>
<P>  <absatz-nummer>195</absatz-nummer> Sed his non obstantibus Regium statu-<marginalia>Sed defen-|ditur illa,|vt conscie&#x0303;-|tiæ confor-|mis.</marginalia>
tum iustificari potest ex illius motiuo, quod in
fundamentali Schedulâ satis exprimitur, in quâ
dicitur contributionem talem esse dispositam ob
crebras hostium incursiones in mare Australe,
quæ & timeri deinceps possunt, vt opus sit mili-<-P>@@

<-P>tare præsidium in portu Callaico semper susten-
tare: & generaliter ob ingentes sumptus in Va-
sallis tum Indicis, tum Hispanis defendendis fa-
ctos. Quo nihil esse magis justificatum potest,
iuxta generalem doctrinam scriptorum de exa-
ctionibus agentium. Deinde. Quod de con-
uentione cum Conciliaribus Vrbicis factâ dici-
tur, non videtur vrgere: quia Rex absolutè con-
uentis stat: numquàm enim se ad conseruandas
res omnes statu in eodem obligauit, si res ipsæ
variationem aliquam postularent: vt in casu præ-
senti contingit, & contingere etiam potest in con-
tractibus priuatorum. Qui enim tenetur rem
tradere, aut pretium soluere statuto tempore, ex
accidenti potest aliquid minus commodum con-
trahenti peragere, substantiâ contractûs obserua-
tâ, vt videmus passim. Vnde contractus habet<marginalia>Clausala in|contracti-|bus subin-|tellecta.</marginalia>
implicitam clausulam, Rebus sic stantibus; per Tex-
tus & Doctores, quos adducit Marius Antonius
Lib. 2. Resolut. 55. num. 29. & seqq. Item, ex æ-
quitate aliquâ in contractibus bonæ fidei potest
iudex arbitrari vt non penitus conuenta seruen-
tur secundùm rigorem legis: vt habetur in §.<marginalia>Qui bonæ|fidei sunt.|judicis ar-|bitrium|admittunt.</marginalia>
Actionum, Instit. de actionibus, & explicant omnes
de contractibus agentes, præsertim ex Societate,
quorum aliquos adducit Bonacina Tomo 2. Disp.
3, de Contractibus, quæst. 2. Puncto 1. num. 21. Cùm
ergo Rex, etiamsi vt priuatus contrahat, perso-
nam supremi iudicis gerat; potest in contracti-
bus suis, & in hoc præsertim, de quo agimus, qui
bonæ fidei est, cùm sit emptionis & venditionis,
ex æquo judicare. Cùm insuper id, in quo dispen-
dium se pati possunt conqueri contrahentes,
parui momenti sit, in quo & labore exonerantur
ad complures tabernas propagando, non sine
grauibus conscientiæ periculis, siue ob incuriam,
siue ob iniustam extorsionem.</P>
<P>  <absatz-nummer>196</absatz-nummer> Quod autem vlteriùs opponebatur,<marginalia>Inconue-|nientibus|vt possit oc-|curri.</marginalia>
solui ex eo valet, quòd Rex iustè potest prohi-
bere, vt præter sufficientes tabernas aliæ non sint,
nisi quas ipse ob rationes sibi benè visas censuerit
permittendas. Sunt autem benè visæ rationes,
quas eius litteræ manifestant. Vt autem ex illis
grauia inconuenientia non emergant, ad illius
per Ministros suos prouidentiam spectat: & ita
vidimus à citato Prorege, viro prudentiæ & pro-
bitatis eximiæ dispositum. Et quidem Rege nihil
circa hoc statuente, & rebus in pristino statu re-
lictis, nullus inconuenientia ista in tabernarum
multitudine vt specialia in Indiis proclamabat:
nam quod ad Indos attinet, id sanè statutum,
quod si seruaretur, in magnum eorum commo-
dum redundaret. Et si tabernæ istæ non essent,
in multorum domibus vini, quod ex eorum vi-
neis prouenit, copia venderetur: Cur ergo mo-
dò ij, qui inconuenientia non deprehendebant
in statu priori, ex eo quòd Regia dispositio su-
peruenerit, inconuenientium aceruum depre-
hendunt? In quo quidem Regis piissimi attesta-<marginalia>Attestatio-|ni Regis in|pensionis|impositione|credend&#x0169;.</marginalia>
tioni credendum, qui in citatâ Schedulâ medium
hoc ad leuamen aliquale occurrentium necessi-
tatum licitum verbis illis appellat: Portodos los
medios posibles y licitos. Vbi doctissimi & antiquis-
simi inter omnes occidui istius tractûs Prælati
verba iuuat in comprobationem prædictæ atte-
stationis adduxisse. Qui cùm à Rege nostro
fuisset reprehensus, eò quòd Episcopum quem-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0227.jpg/>
@@1@<SE227>208 Thesauri Indici Titulus V. Cap. XXVI.
<duolan 2><-P>dam sine Bullis Pontificiis, & Regiis Executo-
rialibus consecrasset, sic de vtroque agens est lo-
cutus in epistolâ, quam apud me habui: Conse-<marginalia>Tua$unclearuma-|nensis Epi|scopi pro eo|verba.</marginalia>
craui quidem; & benè me fecisse tunc credidi, cùm &
Theologi essent rem probantes, & alia pro remouendo
scrupulo adminicula concurrissent. Sed Rex meus er-
rasse me asserit, & ita me errasse confiteor, cùm meliores
ille apud se Theologos habeat, quàm ego, &c. Quod
ergo ad conscientiam attinet, nullus videtur re-
morsus excitandus; quod autem ad conuenien-
tiam, iam præfatus.</P>
<Z><A+2>CAPVT XXVI.</A+2>
<A+1>De prouentu Vinearum Indicarum.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>197</absatz-nummer> <INI2>P</INI2>Lantatio vinearum in Indiis iam pri-<marginalia>Plantatio|vetita vi|nearum, sed|frustrà, &|quid pro-|ptereà tri-|buti addi-|tum.</marginalia>
dem vetita pluribus rescriptis Regiis,
de quibus Dom. Solorzanus Tomo 2. Lib. 1. cap. 7.
num. 41. & D. Escalona Parte 2. Lib. 2. Cap. 28.
num. 2. Quibus non obstantibus inualuit illa, &
adeò copioso prouentu, vt iam superiùs expressi-
mus num. 123. & cùm tot sint, ad multò plures
fertilis gleba succurrit. Quia ergo sine Regiâ
facultate plantatæ, visum est post longius tempus,
aliquod inde quæsisse compendium: & ita Re-
gio statuto decretum, vt duo pro centum vasa
vinaria, in quibus vinum transuehitur, solueren-
tur. In quo quidem grauari se iniustè vinearum
domini conquesti sunt, & res ad controuersiam
juridicam reuocata. Postquam tamen rescri-
ptum est à Rege & executio decreti instanter in-
iuncta, quæ tamen alicubi adhuc retardata. Fuit<marginalia>De illïus|iniustitia|querelæ, sed|fructu nul-|lo.</marginalia>
autem hoc hominis cuiusdam arbitrium annis
proximis Regio Consilio ad amplificationem
Regij patrimonij & odij communis, oblatum:
cùm iam pridem vinearum domini in pacificâ
essent possessione, & qui de nouo plantare vel-
lent, nullum iuris aut facti obstaculum inue-
nirent. Compositione enim Regiâ titulos terra-
rum habentes, licere sibi plantare quid quid vide-
retur vtile, crediderunt. Neque enim in compo-
sitione, de non plantandis vineis quidquam a-
ctum: immò multoties compositio facta quan-
do iam in terris, circa quas componebatur, vineæ
aut adultæ aut nouellæ videbantur.</P>
<P>  <absatz-nummer>198</absatz-nummer> Fuerit ergo licet circa hoc iterata pro-<marginalia>Prohibitio-|nem vsu|receptā non|fuisse, &|legem vsu|non receptā|obligatoriā|non esse.</marginalia>
hibitio, sicut & circa oliueta, pro quibus tamen
exactio nulla constituta hucusque, nihil obstare
potuit, quia vsu non recepta, scientibus Guber-
natoribus, & Regio non ignorante Consilio,
cùm notissimum esset vinum ex Hispaniâ in re-
giones istas non asportari. Nihil autem mani-
festius quàm legem vsu non receptam, neutiquam
vrgere, nec posse illius inobseruantiam castigari.
Pro quo P. Suarius Lib. 4. de Legibus, cap. 16. P.
Azor Tomo 1. lib. 5. cap. 4. quæst. 7. P. Salas de Legi-
bus, disput. 13. Sect. 2. num. 11. P. Palaus Tomo 1.
Tractat. 3. Disput. 1. Puncto 13. num. 9. cum aliis
ab eisdem citatis. Solet autem ab aliquibus ad<marginalia>Quid circa|consensum|Principis|Auctores|diuersi sen-|tiant.</marginalia>
hoc vt lex vsu non recepta obligari desinat, con-
sensus saltem tacitus legislatoris requiri, vt videri
apud citatos potest. Et talem in casu nostro re-
pertum iam vidimus; immò & plus quàm taci-
tum. Cùm tamen Doctores etiam sint, qui asse-
rant, etiam cum omnimodâ legislatoris ignoran-<-P>@@

<-P>tiâ, obligationem legis cessare. Et hoc certum
arbitratur P. Palaus suprà; & non tantùm proba-
bilius cum Doctoribus, quos adducit: non ergo
multùm roboris habere videtur id, quod in Re-
giâ Schedulâ Proregi Peruuiano iniungitur;
quòd scilicet vinearum Dominis inculcetur, ita<marginalia>Schedula|Regia do-|minis vi-|near&#x0169; quo-|modo scru-|pulum in&#x0169;-|ciendum|statuat.</marginalia>
vt capaces reddantur, non potuisse illos sine li-
centiâ Regis plantare vineas, & licentiam à Pro-
regibus concessam quibusdam, fuisse nullam;
quia licet verè talis lex fuerit, & à præfatis id vt
verissimum admittatur; habent illi, eo non ob-
stante, quod apertè suffragetur. Cùm aliàs inue-
niantur rescripta, de quibus Dom. Solorzanus
suprà, num. 43. in quibus supponitur plantatas
vineas, Indos tamen pro illarum culturâ distribui
prohibetur: licèt posteà prohibitio etiam fuerit
intimata, sed à Proregibus executio suspensa, vt
quæ magnis inconuenientibus subiaceret.</P>
<P>  <absatz-nummer>199</absatz-nummer> Nihilominùs Regia prætensio penitus<marginalia>Pro justifi-|catione pro-|hibitionis|Regiæ ar-|guitur, &|opposita|diluuntur.</marginalia>
condemnanda non est, quia prohibitio bonis
fundamentis innititur, saltem probabilibus: &
cùm terræ ex compositione habeantur, sub eâ
conditione iustè potuerunt tradi, vt vinearum in
ipsis plantatio non liceret. Quamuis autem hoc
in compositione ipsâ expressum non fuerit, inest
tamen conditio, quia lege habetur generaliter
posita, vnde non fuit opus declarari. Quando
enim tacitum expresso inest, pro expresso habe-
tur: vt cum Baldo, & Tiraquello obseruat Ma-
rius Antoninus Lib. 2. Resolut. 57. num. 72. & quia
in generali concessione non veniunt ea, quæ quis
non esset in specie verosimiliter concessurus, vt
habetur Cap. In generali de regulis juris in 6. non<marginalia>Cap. In|generali.</marginalia>
est autem verosimile in generali concessione ve-
nire id, quod est aliàs lege prohibitum, cùm ge-
neralis concessio priuilegium non sit, sed contra-
ctus ab eo independens, quod cum re, circa quam
versatur, nullam habet connexionem. Et ita
interpretatio facienda, vt correctio juris commu-
nioris euitetur, juxta receptam Doctorum obser-
uationem, de quâ dictum alibi Tit. 4. n. 73. & pro
quâ videri potest citatus Auctor Lib. 1. Resol. 103.
num. 18. Quibus addi potest semper Reges no-
stros plantationi vinearum obstitisse; vnde con-
tra factum nequit scientiæ & patientiæ eorum-
dem imputari.</P>
<P>  <absatz-nummer>200</absatz-nummer> Benè tamen verum est rationem, quæ<marginalia>Rationem|illius non|subsistere,|de sufficien-|tia vini ex|Hispaniâ|adducti Re-|gia Sche-|dula.</marginalia>
pro iustificandâ prohibitione redditur, non pe-
nitus subsistere, vt patet ex verbis illis Schedulæ
Ann. 1595. quam suprà Dom. Solorzanus addu-
cit: Por muchas causas de gran consideracion, y prin-
cipalmente, porque euiendo allà prouision bastante de
estas cosas, no se en flaqueciese el trato y comercio con
estos Reynos. Est enim impossibile vt ex Hispaniâ
vinum omne necessarium pro regionibus istis af-
feratur, quod & carissimè constabit & multoties
eius defectus molestissimi sentientur. Quod ex
præsenti potest tempore euidenter comprobari,
quando in ditione Noui-Regni Granatensis vna
vini botisia, seu quadrantalis mensura, sexaginta
octi-regalibus vix habetur, cùm tamen Prouin-
ciæ illæ ex proximioribus Hispaniæ sint. Quid
ergo in remotissimis accideret, vbi marium &
terrarum tractus longissimi percurrendi? Qui-
bus addi potest, licèt commercium circa vinum
attenuatum sit, circa alia tamen mirè auctum:
vnde ex hoc capite, attenuati scilicet commercij,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0228.jpg/>
@@1@<SE228>De Regio emolumento ex signata papyro. 209
<duolan 2><-P>quod quasi præcipuum ad prohibitionem adduci-
tur, illius corruit fundamentum: & ita aliarum
rationum non est curanda, quæ innuitur, multi-
tudo: deficiente præcipuâ, quæ finem, & caussam
motiuam dispositioni tribuit, iuxta receptam do-
ctrinam. Non enim est credibile propter ratio-<marginalia>Cessante|caussâ lege&#x0303;|cessare.</marginalia>
nes parui momenti legem adeò rerum naturæ
repugnantem, quæ aptas plantis terras exhibet, &
hominum natiuæ inclinationi, subditis benigna
Principis officia pro meritis poneretur. Cessante
ex parte caussâ legis, cessat illa, quando magis
est inutilis & nociua, quàm vtilis & proficua,
etiamsi caussa præcipua non sit, vt videri potest<marginalia>Quando|etiamsi|præcipua|non sit.</marginalia>
apud P. Suarium suprà, Lib. 6. Cap. 9. in fine. Multò
ergo potiùs quando præcipua caussa, vt in casu
nostro: & licet aliæ vtilem reddent, magis tamen
incipit esse nociua ob rationem dictam; quia sci-
licet necessaria copia ex Hispaniâ nequit oppor-
tunè deferri, & esset sanè molestissimæ penuriæ
periculum.</P>
<P>  <absatz-nummer>201</absatz-nummer> Id tamen curandum, ne Indi ad vinde-<marginalia>Indi ad|vindemias|non condu-|cende.</marginalia>
mias conducantur, nisi ipsi sponte liberâ se offe-
rant: experientiâ enim compertissimum habetur
plurimos eo in labore perire & quia cælum
ipsis insalubre, & quia multùm inconsideratè
hauriunt, vnde lethales ipsis morbi generantur.
Immò & dubitari meritò potest an sponte se of-<marginalia>An etiam|spontanei|admitte&#x0303;di.</marginalia>
ferentes sint admittendi: & negari verosimiliter,
quia admissio talis est cooperatio ad damna dicta,
& charitas obligat ad subueniendum etiam in
damnum sponte euntibus, materiam, si possumus,
subtrahendo. Hinc enim & correctio fraterna
obligat; cùm tamen certum sit peccatum non
nisi sponte committi. Poterit autem admittens
excusari ex eo quòd repulsus à se plures inueniet
alios, non solùm admittentes, sed rogantes, ne-
que enim ille à locatione suarum desistet opera-
rum, iuxta probabilem aliquorum doctrinam:
de quâ dictum Titulo 1. n. 146. & seqq. Licèt hîc
non omnino accommodari possit, vbi de peccato
se locantis non agitur, quod fortè in multis non
est mortale ob eorum incapacitatem, aut inaduer-
tentiam: sed de damno eorum corporali: ratio
autem facta eadem est.</P>
<Z><A+2>CAPVT XXVII.</A+2>
<A+1>De papyri signatæ quæstuosa nundi-
natione.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>202</absatz-nummer> <INI3>R</INI3>Ecens est hoc in Hispaniâ ad vitan-<marginalia>Signatæ|papyri mo-|tiuum, &|forma in eo|seruata.</marginalia>
das, vt dicitur, falsitates in publicis
instrumentis, arbitrium: signatur
enim papyrus Regio signo quadruplici differen-
tiâ, anni currentis notâ adiectâ, & ita signata so-
lùm Regio nomine venditur, pretio ab eodem
designato. Quod cùm in Indiis non ita quæstuo-
sum futurum crederetur, vt ex transmissâ quanti-
tate constat; supra votum excreuit, & ampliore
aliâ ibidem frabricatâ, iuxta instructione&#x0303;, expensa.
Circa quod discutienda nonnulla, iis omissis, quæ
quoad totius rei expeditionem congerit Dom.
Gaspar de Escalona Lib. 2. Gazophylacij, Parte 2.
Cap. 29. & factum potiùs, quàm ius continent,
sanctionem inquam, instructionem, declaratio-
nem.</P>@@

<P>  <absatz-nummer>203</absatz-nummer> In primis an grauamen hoc licitè possit<marginalia>Difficultas|circa illam|ob caussam|non subsi-|stentem.</marginalia>
imponi, quia illius caussa in ipsâ Pragmaticâ san-
ctione contenta, non videtur solido veritatis præ-
sidio roborata. Dicitur enim ita dispositum vt
falsitates euitentur, quandoquidem in qualibet
signatâ papyro annus apponitur, pro quo tantùm
seruire potest. Quod ergo in eâ scriptum fuerit
falsitatem eam habere nequit, quæ accidere mul-
toties solet, cùm instrumenta conficiuntur an-
norum præteritorum numero consignato, quod
ad multas & grauissimas potest iniustitias deser-
uire. Atqui per hoc damnis aliis non occurritur,<marginalia>Falsitati-|bus non oc-|curri.</marginalia>
quæ præter adductum, sunt sanè innumera: in
papyro enim signatâ possunt falsitates immensæ
conscribi: quod & experientia multiplex com-
probauit. Immò & damnum illud de falsitate re-
tro acti temporis non videtur penitus cautela-
tum: nam papyri anni præsentis possunt plures
chartæ emi, & pro futuris euentibus asseruari.
Propter quod incommodum vitandum videtur
dispositum, vt quidquid huius generis transacto
anno, pro quo seruire potest, & biennio in In-
diis, superfuerit, vndique collectum in locum, in
quo sunt Regia signa, deferatur: licèt in instru-
ctione dicatur hoc fieri, vt resignari possit, &
annis sequentibus deseruire. Sed cùm non sem-
per resignetur, quia copia illius est, neque com-
buratur, vt de Bullis Cruciatæ inuenitur disposi-
tum, nec tamen vsu generali firmatum, facilè
potest à falsariis charta multiplex comparari,
scribentium ministerio, & prætextu commodita-
tis alicuius, vt in præsenti euenit, quando pa-
pyri communis est earitas ob raritatem, &
papyrus signata emitur ad epistolas, & fami-
liares alias functiones, cùm multò minori pre-
tio constet.</P>
<P>  <absatz-nummer>204</absatz-nummer> Deinde. Pretium videtur excessiuum,<marginalia>Ex pretij|excessu dif-|ficultas au-|getur.</marginalia>
vt enim habetur in Pragmaticâ, & videri potest
apud citatum Escalonam §. 1. n. 12. & seqq. Pro
papyro primi signi viginti quatuor regales solue&#x0303;-
di: pro secundi regales sex: pro tertij, regalis vnus:
pro quarti, regalis quarta pars. Atqui vt constat
ex eadem apud citatum num. 21. chartæ cuiuslibet
quæstus seu sumptus in eâ factus, dimidium rega-
lem nō excedit. Licèt ergo in papyro quarti signi
benignitas Regia præluceat, quæ pauperes, &
Indos minimùm grauari desiderans, nullum ex
illis emolumentum admittit, vt videri potest
num. 8. verbis illis: Por quareto la intencion de su<marginalia>Pragmati-|cæ verba,|circa Indo-|rum leua-|men.</marginalia>
Magestad, y su voluntad, si empre hasido, y es, ali-
uiarles (Indos scilicet) de qualquiera carga y gra-
uamen. Quod ad Religiones Mendicantes ex-
tensum, vt videri potest apud eumdem §. 3.
num. vlt. Licèt inquam hoc ita sit; in aliis ta-
men trium signorum chartis manifestus apparet
excessus, præsertim in duobus prioribus. Cùm
ergo in hoc genere contractus emptionis & ven-
ditionis sit, pretium non debet immoderatum
apponi; aliàs iniustitia suberit & obligatio re-
stitutionis. Nec videtur satisfieri ex eo quòd
dicitur in Pragmaticâ citatâ, ad Regem spectare
pretia rebus imponere, & ita circa hoc modo
prædicto statuere potuisse. Nam licèt hoc ita<marginalia>Pretium à|Rege etiam|positum,|moderat&#x0169;|esse debet:</marginalia>
sit; pretium tamen debet esse moderatum, quod
generale est, à quocumque ponatur; vnde &
Rex id debet attendere, & circumstantias con-
siderare, ex quibus rerum pendet æstimatio; vt<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0229.jpg/>
@@1@<SE229>210 Thesauri Indici Titulus V. Cap. XXVII.
<duolan 2><-P>vt videri potest apud P. Lessium Lib. 2. Cap. 15.<marginalia>quod mu-|tatis cir-|stantiis non|attenditur.</marginalia>
Dub. 2. & est apud alios obuium: vnde mutatis
circumstantiis, solet pretium à Rege præscriptum
non attendi: vt apud eumdem videri potest n. 14.
& tenent Mercadus, Ioannes, & Bartholomæus
de Medina, & P. Filliucius apud Bonacinam
Tomo 2. Disput. 3. de Contractibus. Quæst. 2. Puncto
4. num. 7. P. Hurtadus Disput. 2. de Contractibus
Difficult. 1. in fine. Et al$unclearij communiter.</P>
<P>  <absatz-nummer>205</absatz-nummer> Prætereà. Aliunde videtur incongrua<marginalia>Ex paupe-|rum inde|damnis ar-|gumentum.</marginalia>
talis dispositio, quia cùm diuitibus nihil officiat,
pauperibus est nociua: illis enim papyri emptio
parùm curabitur, vt lites promoueant: isti au-
tem ab eis desistent, ne euentus dubij multiplici
papyri emptione grauentur: vnde & assequendi
quod suum est, subsidio carebunt. Vbi dici ne-
quit damnum hoc communis boni vtilitate com-
pensari, dum falsitatibus instrumentorum occur-
ritur. Nam circa falsitates iam dictum; & dubi-
tari prætereà potest quod damnum maius cen-
seri debeat, aliqua instrumenta falsa consici, an
pauperes suis bonis per iniuriam spoliari. Et li-
cet pauperibus Regiâ sit benignitate prouisum,
vt vidimus; id tamen non de omnibus pauperi-
bus accipiendum, sed de illis, qui de solemnita-
te dicuntur, qui rarò litigant; cùm tamen alij o-
pus habeant frequentissimè litigare.</P>
<P>  <absatz-nummer>206</absatz-nummer> Item. Grauamen hoc gabellæ cuius-<marginalia>Et ex eo|quòa sic|gabellipræ-|textu boni|communis.</marginalia>
dam genus continet, vnde iubetur vt circa Eccle-
siasticos & Religiosos nihil contra eorum agatur
voluntatem; ne scilicet Ecclesiastica immunitas
violetur. Videtur autem inconueniens vt præ-
textu publicæ vtilitatis fisci negotium agitetur, &
quòd, cùm vtilitas fisci præcipuum motiuum sit,
vtilitas communis vt vnicum in Pragmaticæ ex-
ordio proponatur. Et quidem si communis vti-
litas tantùm attenderetur, detractis expensis, de
quibus iam dictum, nihil esset vltrà requiren-
dum: sicut neque à pauperibus Indis, ac Reli-
giosis exigitur, & ab aliis Ecclesiasticis detre-
ctantibus constitutum pretium soluere, vt videri
apud citatum Escalonam potest §. 3. num. 12.
Impositio autem cùm propter publicam necessi-
tatem esse debeat, iuxta dicta num. 190. non vi-
detur iusta, nullâ necessitatis redditâ ratione, vn-
de nec videtur in conscientiâ obligare.</P>
<P>  <absatz-nummer>207</absatz-nummer> Nihilominus non debet vt iniqua talis<marginalia>Defenditur|vt iusta, &|oppositis|responde-|tur.</marginalia>
Pragmatica condemnari, in quâ probabiles ra-
tiones occurrunt, vt possit sustineri. Falsitati-
bus enim, vt potest, per eamdem occurritur: & si
non omnia, aliqua publici statûs damna saltem
euitantur. Et pretium quidem maius est quàm
esse deberet, expensarum habitâ ratione: quod
tamen iustificari manifestiùs potest quoad papy-
rum primi signi: quia cùm illa pro gratiis & mu-
neribus Regiis, aut eius auctoritate impartitis de-
seruiat, potest illis Rex grauamen illud, leuissi-
mum sanè donatariis, imponere: vt scilicet in ta-
lis pretij papyro titulos sint, & non aliàs, acce-
pturi: quemadmodum onus mediæ annatæ im-
ponit, quod nequit iniustum reputari. Quoad
papyrum autem signi quarti, dictum iam n. 204.
Quoad tertij, excessus non est notabilis, & ita
ob auctoritatem Regij signi potest illo digna du-
ci, quando etiam stipendium est iis tribuendum,
qui in eius distributione, venditione, & curis aliis
circa eamdem occupantur. Et ex multorum au-<-P>@@

<-P>ctoritate etiam constat ex Regio signo monetæ
valorem augeri, vt videri potest per citatos à Dia-<marginalia>Valor pe-|cuniæ ex|Regio cres-|cit signa-|culo.</marginalia>
na Parte 6. Tract. 8. Resolut. 1. §. Ad secundum,
quod & ipse admittit quando excessus est modi-
cus. Est autem eadem in papyro ratio. Restat
ergo solùm papyrus secundi signi, sex inquam
regalium. Et hæc cùm ad res momenti maioris
adhibeatur, & rarior illius vsus sit, maiori pre-
tio venit æstimanda, quia minus est hac ratione
in illo grauamen, estque bifolium, & ita quasi
duæ chartæ, & duo signa, quorum auctoritas
exigit, vt non vili pretio diuendantur. Sic er-
go apparet pretio non esse excessum talem, vt
manifesta in eo iniustitia, re attentiùs expensâ,
valeat deprehendi. Quod verò de pauperibus
dicebatur solui ex eo potest, quòd licet aliquale
in eo iniustitiæ videatur esse periculum, non est
generaliter præsumendum; cùm in litibus incer-
ta iustitia sit; & etiam si facilis succurrat litigandi
modus, potentiores armis validioribus certant,
vt frequentiùs debeant infeliciorem litis exitum
sibi pauperes ominari. Quod malum remedio
caret. Quæ autem circa instrumentorum fidem
versatur falsitas, perniciosissimum malum est,
cùm ex eorum fide totus ferè Reipublicæ status
pendeat. Pro quo videri potest P. Fragosus Tomo
1. pag. 728. n. 295.</P><marginalia>Gabellam|in papyri|dispositione|non esse.</marginalia>
<P>  <absatz-nummer>208</absatz-nummer> Iam quod ad vltimum spectat, nega-
tur in hac dispositione genus aliquod gabellæ in-
tercedere, quod ex dictis videtur sequi; cùm tan-
tùm sit determinatio quædam pretij circa rem
bono publico conuenientem. Neque opposi-
tum sequitur ex eo quòd nolit Rex Ecclesiasti-
cos ad vsum compelli; quia etiamsi gabella non
sit, est tamen lex minùs congrua Ecclesiasticæ li-<marginalia>Neque ad|Ecclesiasti-|cos extendi.</marginalia>
bertati, vt quæ onus imponat: ad has tamen
Clerici non tenentur, vnde nec imponi illis po-
tuit: vt videri potest apud Bonacinam Tomo 2.
Disput. 1. quæst. 1. Puncto 6. num. 29. Dianam
Parte 1. Tract. 10. Resolut. 12. & Parte 6. Tract. 8.
Resolut. 1. §. Restat modò. P. Palaum Tomo 1. Tract.
3. Disput. 1. Puncto 24. §. 6. num. 6. & alios, qui
licet fateantur Ecclesiasticos ligari legibus ciuili-
bus, exceptionem addunt oneris & præiudicij,
quo libertas Ecclesiastica minuatur. Cùm au-
tem gabella non sit; neque etiam fuit opus ne-
cessitatem exprimi, quæ ad illam imponendam
impulisset.</P>
<P>  <absatz-nummer>209</absatz-nummer> Ex dictis autem videtur cessare, quod<marginalia>Neque op-|positum ex|verbis|Pragma-|ticæ deducî.</marginalia>
ad factum attinet, quæstio illa, An Pragmatica
ista sit contra Ecclesiasticam libertatem, si vide-
licet ad Ecclesiasticos extendatur. Cùm enim eos
Rex compelli vetet, quæstio in facto cessat. Si
dicatur Regem suos admonere Proreges, vt op-
portunâ vtentes industriâ curent papyrum signa-
tam in statum Ecclesiasticum introducere, vt vi-
deri potest apud citatum Escalonam §. 3. n. 12.
ex quo videtur sequi legem ex intentione eius
ad prædictos extendi; nolle tamen circa eos ri-
gore vti. Responderi potest id non sequi, sed
onus istud ad laicos tantùm dirigi, & neque in-
directè Ecclesiasticos comprehendere, qui spon-
te illud subire possunt: non vt sponte obligatio-
nem subeant, sed vt semper illis integrum sit à
voluntarij oneris supportatione desistere: est e-
nim quasi donatiuum, quod Ecclesiasticis omni-
no licet: vnde & in gabellis idem contingere<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0230.jpg/>
@@1@<SE230>De Regio emolumento ex signata papyro. 211
<duolan 2><-P>posset, nisi periculum esset in eo quòd volunta-
ria præstatio in obligatoriam verteretur.</P>
<P>  <absatz-nummer>210</absatz-nummer> Si autem onus tale ita impona-<marginalia>Nec posse|ad eos ex-|pressi dirigi,|pro quo|Auctores,|& ratio-|nes.</marginalia>
tur, vt ad Ecclesiasticos etiam extendi Regis vo-
luntas sit, & ne aliter in eorum negotiis proce-
datur, libertati Ecclesiasticæ, iuxta nuper dicta,
repugnaret: quod ex eorum doctrinâ colligitur,
quos dudum adduximus, & aliorum apud ip-
sos: & ita in propriis terminis de papyro signa-
tâ loquentes tenent Illustrissimus Arauso in 2. 2.
D. Thomæ. Quæst. 95. Disput. 3. Sect. 5. & Diana
Resolut. 1. citata. in quâ multa adducit; quæ eò
tendunt, vt ostendat esse gabellam: quo con-
stante, illatio est manifesta, cùm constet Eccle-
siasticos ab illis esse prorsus eximios. Quia verò
ex dictis responderi potest gabellam non esse;
ideò ad fundamentum aliud recurrendum; quòd
scilicet onus sit, & quidem non leue, ad quod
nequeant Ecclesiastici compelli, vt citati tra-
dunt, & apud eos alij, ac complures insuper a-
pud Dianam Parte 6. Tract. 3. Resolut. 6. asseren-
tes statuta laicorum non ligare Ecclesiasticos,
quæ circa alienationem bonorum, contractus,
& alia versantur, in quibus illis onus seu graua-
men imponitur, quod minimè gabellæ rationem
habet. Pro quo & videnda multa apud eumdem
toto Tractatu illo, seu Apologeticâ discepta-
tione. Vnde si ponamus papyrum signatam eo-
dem pretio, quo communis, Clericis tradi; si ta-
men ita compellantur eâ vti, vt non adhibitâ,
nequeant in lite procedere, grauamen erit con-
tra illorum libertatem; quia ad id, quod aliàs ip-
sis erat licitum, compelluntur, juxta dicta à no-
bis alibi: Vide Tit. 3. num. 109. & 110. & Tit.
isto n. 142. & pro quo plures Auctores adducit
Diana Resolut. 1. citata §. Sed hic minimè. Est er-
go ratio oneris à ratione gabellæ diuersa.</P>
<P>  <absatz-nummer>211</absatz-nummer> Si dicas Ecclesiasticos teneri ad obser-<marginalia>Ex obliga-|tione ser-|uandi|commune|pretium à|Rege im-|positum,|non benè.|argui.</marginalia>
uandum rerum pretium à lege taxatum, vt est
communis Scriptorum doctrina, de quâ citati.
num. 204. & ita etiam obligandos ad papyri si-
gnatæ pretium. Responsio est facilis: Nam a-
liud est teneri ad pretium, si re aliquâ vti velint,
aliud ad ipsius vsum obligari, quando aliunde
haberi potest pretio viliori; in illo enim, vt com-
munis legis seruatur æquitas, in hoc Ecclesiasti-
ca violatur libertas. Itaque si Clericus emat tri-<marginalia>Quomodo|illud Ec-|clesiasticos|obliget ex-|plicatur.</marginalia>
ticum ex communi horreo, taxatum debet pre-
tium reddere per publicam potestatem: sed non
tenetur absolutè emere, si aliunde possit sibi pro-
uidere, & sic de aliis. In nostro autem casu idem
accidit: nam si Ecclesiasticus velit papyro signa-
tâ vti, debet pretium pro se taxatum offerre: sed
ad talem vsum nequit obligari, cùm possit com-
muni vti papyro, vt poterat ante Pragmaticam
signaturæ. Quòd si aliquando monopolium re-<marginalia>Quid cum|quorum|dam rer&#x0169;|monopoli&#x0169;|constitui-|tur, desig-|nato pre-|tio.</marginalia>
rum quarumdam fiat, pretio earum designato
per publicam potestatem, vt de niue diximus
Cap. 24. illud certè onus non est, sed commo-
dum, vt ibidem ostensum. Si verò contingat
monopolium non eam commoditatem respectu
Ecclesiasticorum habere, sicut neque respectu
aliorum, sed solùm fisci, vt in chartulis pictis;
onus etiam reputari non debet, quia non versa-
tur circa res ad communes vsus necessarias, sed
quæ omnino sponte assumuntur, & ab Ecclesia-
sticis satiùs esset non assumi. Quod Diana cum<-P>@@

<-P>aliis benè aduertit suprà §. Ad tertium. Si autem
ex necessariis sint, alia est ratio, vt videri apud
eumdem potest: quamuis si necessitas cogat, nec
possit in venditione discrimen Ecclesiasticorum
& laicorum commodè obseruari, probabile fit
in eo lædi Ecclesiasticam libertatem, vt ex men-
te multorum dictum Titulo 3. numer. 112.
Quæ cùm ad Indias specialiter non spectent, à
nobis delibata sufficiant, qui nonnulla alia mi-
nutiora prætereunda iudicamus, de quibus vi-
deri potest sæpiùs citatus Escalona, vt vno tan-
dem satis quæstuoso Regij ærarij compendio
rem istam terminemus, pro quo sit</P>
<Z><A+2>CAPVT XXVIII.</A+2></Z>
<negEZ><A+1>De Concessione Bullæ Cruciatæ & e-
molumentis Indicis, secundùm spe-
cialia pro Indiis.</A+1></negEZ>
<P><INI3>S</INI3>Vnt sanè in Indiis emolumenta Bullæ Cru-<marginalia>Bullæ cru-|ciatæ pro-|uentus|qualis.</marginalia>
ciatæ permagna, cùm eorum quantitas ad
octingentorum millium ducatorum colle-
ctionem ascendat, vt testatur Dom. Solorzanus
Tomo 2. Lib. 3. Cap. 25. num. 20. & in Politica
pag. 717. Col. 1. qui multa de illa, sicut & D. Es-
calona in Gazophylacio Lib. 2. Parte 2. Cap. 34. Nos
hic peculiaria quædam diluemus, ex quibus sit</P>
<negEZ><A+1>Primum, an transacto biennio, pro quo
Bulla conceditur, si noua publicatio
non fiat, præcedens valeat, aut pos-
sint quæ superfuerunt Bullæ ex pu-
blicatione præcedenti concedi.</A+1></negEZ>
<P><absatz-nummer>212</absatz-nummer> <INI2>C</INI2>Asus accidit annis proximioribus: ela-<marginalia>Casus spe-|cialis de|elapso bien-|nio, nec|Bullis ad-|ductis.</marginalia>
psum est enim bie&#x0303;nium, & nouæ Bul-
læ desideratæ, de quarum certa transuectione
notitia nulla succurrens, magnam peperit nego-
tio in tanto confusionem. Pro deliberatione er-
go consultatio habita, & Archiepiscopi Limani
sententia requisita; & nonnulli quidem Bullam
præcedentem valere censuerunt, sicut & in casu
simili ante annos plures tenuerunt multi, vt te-
statur Dom. Solorzanus suprà Cap. 25. num. 24.<marginalia>Valere ac-|ceptas qui|censeant.</marginalia>
P. Henriquij, Emmanuelis Roderici, & Antonij
Gomecij sententiam secuti. Sed quia hoc aliis
visum difficile, nouam Bullarum distributionem<marginalia>Quæ super-|fuerunt|posse distri-|bui alior&#x0169;|iudicium.</marginalia>
necessariam censuerunt; dixeruntque posse eas,
quæ ex præcedenti publicatione superfuerant,
impartiri; licet illæ ad biennium tantùm fuerant
destinatæ: sic enim de piâ potest mente præsumi
Pontificis, ne fideles in regionibus adeò distan-
tibus thesauro gratiarum adeò singulari priuen-
tur. Quod & de Commissarij intentione pariter
coniectandum, quæ Pontificiæ debet esse con-
formis, sicut & Regiæ. Cùm enim negotium
hoc tanti momenti sit, & adeò abundans Regium
interesse, illiusque tanta necessitas duris hisce
temporibus; non est credendum vacationem
istam sine fructu transire vllatenus volituros. Pro
quo sunt vulgares doctrinæ de epicheiâ, conie-
cturis, præsumptionibus, ratiahibitione, de qui-<marginalia>Negantiā|maior|pars.</marginalia>
bus pleni tractatus Doctorum habentur. Præua-
luit tamen negantium absolutè consilium, qui<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0231.jpg/>
@@1@<SE231>212 Thesauri Indici Titulus V. Cap. XXVIII.
<duolan 2><-P>numero & auctoritate præcellebant, in quibus
& Illustrissimus fuit Archiepiscopus, testatus
planè, si de procuratione ante nouarum Bulla-
rum aduentum ageretur, illam se in Metropo-
litanâ suâ Ecclesiâ minimè permissurum. Quod
& Archiepiscopum Mexicanum pariter censuisse
relatione accepimus, & pro eo acriter decerta-
tum. Nihilominùs in designato distributionis
loco eam continuatam sine publicatione à testi-
bus oculatis accepi. Et ego quidem cum po-
stremis hisce persensi, ratus contrarium solido
fundamento destitutum.</P>
<P>  <absatz-nummer>213</absatz-nummer> Et quod ad sententiam eorum attinet,<marginalia>Priorum|de valore|Bullæ ante|Biennium|acceptæ|sententia|refellitur.</marginalia>
qui valere elapsi biennij Bullam asserebant, mi-
nimè eorum est probanda doctrina, quæ aucto-
ritate Doctorum innititur, ex quibus contra-
rium potiùs deducendum. Licet enim dicant
illi posse quem gratiis Bullæ frui elapso tempore,
ad fruitionem talem disignato; tempus tamen
huiusmodi modicum esse debere affirmant, vt vi-
deri potest apud P. Henriquez Lib. 7. de Indul-<marginalia>Tempus|modicum|esse debere,|iuxta Au-|ctores, qui|id admit-|tant.|P. Henriq</marginalia>
gentiis Cap. 20. num. 2. verbis illis: Si elapso anno
& paucis diebus, non promulgetur secunda Bulla, quam
constat paullò post promulgandam. Pro quo in Glos-
sa L. N. alios adducit. Emmanuel Rodericus à
D. Solorzano etiam adductus oppositum om-
nino sentit, aitque se non audere P. Henriquez
sententiam amplecti. Vnde mirum est à præfato
Scriptore pro contrariâ sententiâ citari. Neque
Antonius Gomez aliter accipiendus, citatus et-
iam ab Scriptore præfato, si quidquam indulge-
ret: sed certè nihil apud ipsum tale, sed opposi-
tum non obscurè, dum ait, gratias Bullæ anno
elapso cessare, nec sufficere intentionem illam
sumendi. Videatur Cap. 5. circa 5. quæstionem n. 2.
& circa quintam & sextam clausulam num. 1. &
2. Cùm Emmanuele autem sentit P. Mendus
in Bullam Cruciatæ Disput. 2. num. 7. & cum Patre
Henriquez Ioannes Sancius in Selectis Disput. 55.
num. 2. Villalobos Tract. 27. Clausula 4. num. 8.
Trullench Lib. 1. Expositionis §. 1. Dub. 11. Lu-
douicus à Cruce in eadem Disput. 1. P. Escobar
in Theologia morali Examine 17. Cap. 1. in fine. Qui
tamen Tomo 1. Problematicarum Disquisitionum Lib.
7. num. 40. absolutè asserit anno elapso expira-
re. Diana Parte 1. Tract. 11. Resolut. 91. & alij,
qui generaliter paruam distantiam tantùm ad-
mittunt, ita vt parùm pro nihilo reputetur. At-
qui in nostro casu distantia erat magna, vt non
possit illi doctrina de anno Ecclesiastico pro o-
bligatione Confessionis adaptari. Et P. Bardi in<marginalia>Ex anno|Ecclesiasti-|co nihil|præsidij.</marginalia>
explicatione Bullæ Parte 1. Tract. 2. Cap. 6. Sect.
2. num. 32. rem exquisitiùs discutiens affirmat
annum publicationis non posse prorogari supra
annum solarem vltra dies triginta quinque: ma-
jor enim annus Ecclesiasticus eum habet exces-
sum, cùm minor ille sit, in quo Pascha incidat
die vigesimâ secundâ Martij: maior, in quo die
25. Aprilis. Quem dicendi modum impugnat
P. Mendus in Tractatu Miscellan. Appendice Cap. 14.
Sed vt id demus, etiam protensio illa in casu, de
quo loquimur, suffragari nequit: quia maior fuit,
& multò maior crederetur futura fuissetq; reipsa,
nisi nauigium vnum aleæ periculosæ expositum,
fortunatum cursum habuisset.</P>
<P>  <absatz-nummer>214</absatz-nummer> Nullum ergo in Auctoribus de Bullâ<marginalia>Sicut ge-|neraliter|ex quibus-</marginalia>
tractantibus pro illâ est sententiâ præsidium.<-P>@@

<-P>Nam vel annum Solarem esse existimant, aut<marginalia>uis sen-|tiendi mo-|dis apud|Auctores.</marginalia>
Ecclesiasticum, vel saltem duos tresúe dies ex-
tendi posse dicunt post nouam publicationem,
vt videri potest apud P. Escobar suprà loco
priori: ex quibus nihil potest casui, de quo dis-
serimus, adæquari. Vnde ergo ita sentientes
sentientiam probant? Recurrendum sanè iis est
ad communes illas doctrinas de coniecturis,
& ratihabitione, & ita idem est illorum, at-
que aliorum fundamentum, & sic pariter re-
fellendi. Quod ergo ad coniecturas attinet, epi-
cheiam aut præsumptionem, satis infirmum est:
nam stante formâ dispositâ ad gratiæ alicuius<marginalia>Epicheiam|locum non|habere, aut|præsump-|tionem,|contra for-|mam præ-|scriptam.</marginalia>
consecutionem, illi standum est, & contra eam
nulla valet coniectura, aut interpretatio, nisi de
concedentis constet voluntate. Voluntas enim
per formæ appositionem ostenditur, vnde non
potest nisi omnino verosimili contrariæ volunta-
tis significatione contra illam iudicari. Quod
in grauibus negotiis præsertim obseruandum:
per ea quæ adducit Marius Antoninus Lib. 1.
Variarum Resolut. 11. numer. 4. & seqq. vbi quòd
in dubio forma censetur substantialis. In casu
autem nostro Bulla conceditur expressâ formâ
concessionis, quòd per annum durare debeat, &
in Indiis per biennium: ergo eâ non seruatâ a-
ctus corruit. Iuxta quam regulam in aliis ad
Bullam spectantibus proceditur, vt in elee&#x0308;mo-
synæ quantitate, in qualitate accipientium, in
approbatione Confessarij, in visitatione alta-
rium, ac similium: verbis enim concessionis in-
sistitur, & aliter factum iudicatur nullum ex præ-
dicto fundamento, quod benè in casu speciali,
de quo agimus, exornat & roborat Antonius
Gomez suprà.</P>
<P>  <absatz-nummer>215</absatz-nummer> Deinde. Forma concessionis quòd per<marginalia>Vrgetur ex|eo quòd|biennij du-|ratio nullo|modo ve-|rificetur.</marginalia>
biennium duret, aliquomodo verificanda est,
ita vt duratio ad biennium tantùm extendatur.
Rogo ergo quomodo in casu nostro verificari
possit? Non quidem anni solaris computatio-
ne, neque Ecclesiastici, vt iam ostensum: ergo
nullo modo. Quod autem verificatio requiratur,
extra dubium est, quia vbi non conueniunt ver-
ba, nec conuenit dispositio l. 4. §. Toties. D. de
damno infecto. Pro quo Nauarrus Lib. 3. Consilio<marginalia>Ad Ponti-|ficis men-|tem van&#x0169;|esse perfu-|gium.</marginalia>
34. & Matthæus de Afflictis Decisione 355. n. 8.
Si dicatur menti potiùs quàm verbis standum:
sic dicentes ostendere debent vnde illis sit mens
explorata Pontificis, qui nusquàm eam disposi-
tioni suæ contrariam indicauit, vt sæpè accidit,
& in Iure est obuium, in quo statuuntur multa,
& statim adiiciuntur exceptiones per particulam
Nisi. Vt videri potest in Cap. omnis vtriusque se-
xus, de p&#x0153;nitentiis & remissionibus, vbi verba
illa post generalem dispositionem: Nisi fortè de
proprij Sacerdotis &c. similiter Cap. Si verò de sen-
tentia excommunicat. ibi: Nisi fortè eumdem
Clericum &c. & alibi passim. Licet ergo pietas<marginalia>Sicut ad|illius pie-|tatem.</marginalia>
Pontificia magna sit, quia tamen certis est adstri-
cta limitibus, non est ad ampliora pertrahenda.
Et quidem licet pietas magna præsumi debeat;
Bullam tamen Cruciatæ nisi ad Regum nostro-
rum instantiam minimè concessissent: quo euen-
tu fideles in Indiis thesauro gratiarum istarum
essent penitus destituti. Quando ergo illum con-
cedit Pontifex, non iuxta generalem pietatem
facienda est interpretatio, sed iuxta eam, quæ<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0232.jpg/>
@@1@<SE232>De Regiis prouentibus ex Bulla Cruciatæ. 213
<duolan 2><-P>certis est limitationibus coarctata. Cùm aliàs
constet Pontifices in concessione Bullæ difficiles
se exhibere, & eam negasse nonnullos, existiman-
tes id, quod ex eadem colligitur, in iis rebus, pro
quibus conceditur, non expendi. Neque Com-<marginalia>Contrà cu-|ius volun-|tate arbi-|trari Com-|missarius|nequit, ne-|que etiam|Par.</marginalia>
missarij voluntas alia debet præsumi, qui eo ipso
quòd Commissarius sic ei, qui commisit, confor-
mem se debet exhibere. Neque aliter de Catho-
lico Rege iudicand&#x0169;, cuius voluntas nihil potest
voluntati Pontificis contrarium operari, qui est
primum mobile in hoc genere, ab omnibus aliis
inspiciendum.</P>
<P>  <absatz-nummer>216</absatz-nummer> Iam quod ad ratihabitionem attinet,<marginalia>Neque ex|ratihabitio-|ne argui|posse.</marginalia>
ex prædictis videtur sufficienter improbatum:
sed est prætereà contra illud instantia validissima.
Nam ratihabitio hæc non est de præsenti, cùm in
Pontifice nullum appareat de præsenti talis dispo-
sitionis indicium; de futuro autem nihil iuuat,
quia illa est in quo per Bullam conceditur facul-
tas eligendi Confessarium, qui ab omnibus pos-
sit peccatis absoluere (exceptâ hæresi.) Ad ju-<marginalia>Quæ de fu-|turo ad cō-|fessiones nō|sufficit.</marginalia>
risdictionem autem in foro p&#x0153;nitentiæ non suf-
ficit ratihabitio de futuro, vt communiter tra-
dunt Doctores, qui videri possunt apud Bona-
cinam Tomo 1. Disput. 5. Quæst. 7. Puncto 4. §. 1.
num. 13. & 14. Dianam Parte 3. Tract. 4. Resolut.
68. & P. Gasparem Hurtadum Disput. 10. de P&#x0153;-
nitentiâ, Difficult. 5. Licèt autem sint qui existi-
ment ratihabitionem de futuro sufficere, qui vi-
deri possunt apud P. Filliucium Tractat. 7. cap. 9.
num. 240. qui num. 242. affirmat eorum senten-
tiam non carere probabilitate; licet ipse contra-
riam teneat num. eodem. Licèt inquam sint, &
sententia eorum aliquomodo probabilis; contra-<marginalia>Illius certi-|tudo.</marginalia>
ria tamen est probabilissima, & certissimam eam
asserit P. Thomas Sancius Lib. 3. de Matrimonio,
Disput. 35. num. 17. multos pro eadem adducens.
Contra quam irrefragabili ratione, & grauissi-
morum scriptorum auctoritate munitam, vt vix
iam sit contrarium tenens, non debet in grauissi-
mo S. Cruciatæ Tribunali iudicari.</P>
<P>  <absatz-nummer>217</absatz-nummer> Restat ergo vt illorum iudicium, qui<marginalia>Bullas quæ|superfue-|runt, non|posse distri-|bui.</marginalia>
distributionem bullarum ex iis, quæ superfue-
runt fieri posse & debere existimarunt, efficaciter
improbemus: estq&#x0301;ue id facilè. Nam bullæ dictæ
biennio tantum valituræ destinantur, vt in ipsis
exprimitur. Quâ ergo veritate distribui possunt,
vt illæ quæ pro sequenti biennio transmittuntur?
Falsitas certè in re valdè sacrâ, & momenti summi
committitur. Item, quâ auctoritate id præstat
Commissarius? Illi quidem commissa non est;
recurrendum est ergo ad coniecturas & ratihabi-
tionem, & ita in fundamentum deuoluitur iam à
nobis infirmatum. Demus autem id esse proba-<marginalia>Rei dubiæ|pretium nō|debet esse|idem: &|quæ tunc|obligatio.</marginalia>
bile, sicut & priùs: res certè dubia relinquitur.
Quâ ergo ratione sustineri potest, vt populo
tamquàm res certa & indubitata tradatur cum
onere contributionis id, quod valdè dubium est,
& minimè ab eo admittendum, si dubium illi esse
constitisset? In rebus sanè quæ vendi & emi so-
lent, nequit pro vero tradi id, quod an sit tale du-
bitatur: vnde & obligatio restitutionis est, aut
dissoluendi contractum. Est enim vitium rei se-
cundum hominum æstimationem, & illud debere
detegi omnium sententia est: pro quâ videri po-
test Bonacina Tomo 2. Disputat. 1. de Contractibus,
quæst. 2. Puncto 6. vbi de hoc specialiter agentes<-P>@@

<-P>adducit: & pro eodem extant alij complures.
Præterquàm quòd contractus est nullus, quia in-
uoluntarius ob ignorantiam emptoris. Quod vt<marginalia>Euidens in|stantia.</marginalia>
manifestiùs appareat, rogo sic distribuentes Bul-
las, an pecuniam, de quâ dubitaretur an esset le-
gitima, ab accipientibus Bullas admitterent?
Quis de hoc valeat vel leuiter suspicari? Ergo &
quod tradunt exploratæ fidei sit oportet, aliàs
contractus claudicabit: neque enim rationi con-
gruit aut conuenit æquitati, alium Deum vel-
le sibi, alium alteri, vt vulgaris habet loquendi
vsus.</P>
<P>  <absatz-nummer>218</absatz-nummer> Et hæc cùm mihi certa sint, audio à<marginalia>Aliter in|Tribunali|supremo|videtur iu-|dicatum.</marginalia>
Tribunali supremo S. Cruciatæ rescriptum, posse
in casibus talibus Bullas distribui, quæ ex dudum
elapso biennio superfuerunt: eâ redditâ ratione,
quòd valde materialiter se habeat ad gratiæ con-
secutionem distributio Bullarum, quandoqui-
dem sine illâ stare posset, vt in Iubileis, & Indul-
gentiis contingit, quæ sine traditione aliquâ in-
strumenti cuiusquam obtinentur. Quod qui-
dem, si ita est, reuerenter accipiendum: & ex
eo saltem constat sententiam eorum, qui vole-
bant Bullam posse vltra biennium protendi,
nequaquam admittendam. Pro quo vlteriùs<marginalia>Ex quo sal-|tem habe-|tur publi-|cationis te&#x0303;-|pus nō posse|extendi, pro|quo &|Bullæ ite-|ratus te-|nor.</marginalia>
addo expressam clausulam Bullæ, in quâ Pontifex
ita loquitur: Expirante anno omnes prædictæ facul-
tates, & gratiæ & indulta expirent: tantumque po-
terunt caussæ pendentes ad finem perduci. Sic Paulus
V. Vrbanus VIII. & Innocentius X. quibus ni-
hil dici clarius potuit. Quod autem de distribu-
tione, quæ fieri ex Bullis residuis possit, decla-
ratum dicitur, valde videtur difficile: neque enim
materiale quid censeri potest, quod à Pontifice
non est arbitrio Commissarij remissum, sed ex-
pressè decretum inuenitur: sic enim in citatâ<marginalia>Difficultas|magna cir-|ca declara-|tionem, eò|quòd acce-|ptio non se|habeat ma-|terialiter.</marginalia>
Bullâ habetur: Item mandatur vt summarium hoc
per omnes Christi fideles, ad prædictum bellum contri-
buentes, qui huiusmodi gratiarum participes esse volue-
rint, recipiatur, & retineatur: ne circa sibi concessas
gratias errare, neúe alij illas sibi vsurpare poßint, &
vnusquisque qua facultate eisdem gratijs & facultati-
bus vtatur, docere valeat. Sic ibi. Vbi si dicatur ad
notitiam gratiarum & reddendam rationem,
sufficere Bullam, quæ traditur etiamsi ad annum
præteritum spectet. Contrà est: nam eâ ratione
non erit necessarium illam dari habenti eam,
quam pro biennio elapso recepit: quod tamen
non admittitur, neque admitti potest: nam ex eo
fieret pro omnibus concessionibus, saltem eius-
dem Pontificis, non esse necessarium nisi vnicam
Bullam accipere, & eam seruare ad effectum per
Pontificem designatum, quandoquidem in om-
nibus idem tenor gratiarum continetur. Quod
cùm admitti nequeat, ex eo clarè apparet sum-
ptionem distincti Summarij non se habere mate-
rialiter: vnde in eadem Bullâ sic etiam subditur:
Ac vti idem omnes Christi fideles, non tantùm semel,
sed bis singulo quoque anno, quo idem summarium sum-
pserint, tam perse, quàm per modum suffragij, &c.
Vbi summarij acceptionem, tamquam rem ad
substantiam concessionis omnino necessariam,
Pontifex præsupponit.</P><marginalia>Quæ auge-|tur ex pu-|blicatione|facienda|Bullis ad-|uenie&#x0303;tibus.</marginalia>
<P>  <absatz-nummer>219</absatz-nummer> His accedit, distributione factâ modo
dicto, & aduenientibus posteà Bullis, publica-
tionem faciendam. Ex quo sequitur eos, qui
acceperant, non futuros in suâ conscientiâ quie-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0233.jpg/>
@@1@<SE233>214 Thesauri Indici Titulus V. Cap. XXVIII.
<duolan 2><-P>tos, cùm videant nouas Bullas publicari, & quas
ipsi acceperant, ad elapsum biennium pertinere.
Nec facilè eos tranquillare poterunt distributio-
nis ministri, aut alij, qui caussam Tribunalis co-
nentur defensare. Meritò ergo postulabunt vt
sibi nouæ traduntur Bullæ, ad quod & qui distri-
buunt tenebuntur, nullâ nouâ acceptâ pecuniâ.
Quod quidem à sinceritate & ingenuitate, quâ
tractari res istæ debent, valde videtur alienum.
Si autem dicatur non faciendam publicationem
post Bullarum aduentum, sed post elapsum bien-
nium ad distributionem earum, quæ superfue-
runt, & consequenter aliarum, quæ posteà ad-
uenient; id certè non videtur posse sustineri.
Nam à die publicationis currit biennium, sicut<marginalia>Non posse|illam omit-|ti.</marginalia>
annus alibi: & vnusquisque jus habet vt possit
integro biennio frui. Atqui multi non sument
Bullam elapsi biennij ob illius incertitudinem:
neque enim tenentur cuilibet declarationi stare,
cùm sint viri docti oppositum sentientes. Si au-
tem sumant nouam post aliquos menses addu-
ctarum, biennium illis à publicatione integrum
non relinquitur. Præterquàm quòd publicari
non possunt Bullæ, de quibus non constat an
sint peruenturæ, vt est valde contingens, sub-
mersâ, in quâ exportantur, naui, siue ab hostibus
occupatâ. Publicatio ergo certam materiam re-
quirit, vt ipsum nomen ostendit; id enim publi-
catur, quod occultum priùs erat, non quod pos-
sibile est vt sit; cùm possit etiam non esse, etiam
moraliter loquendo. Quæ quidem docti & attenti
negotij huius administri solerter aduertent, &
viam hanc ita exhibebunt planam, vt nullum in
eâ offendiculum fidelibus relinquatur. De quo
cùm satis hæc sint, sit iam</P>
<negEZ><A+1>Secundum, an Prorex inhibere possit
Commissarium, quando ille commißionis
limites videtur transilire.</A+1></negEZ>
<P><absatz-nummer>220</absatz-nummer> <INI2>R</INI2>Espectu iudicum aliorum expressa est<marginalia>Prohibitio-|ne Audien-|tiæ de cau-|sis Crucia-|tæ cognos-|cant.</marginalia>
prohibitio apud Dom. Solorzanum,
qui tenorem erectionis Tribunalis in Indiis re-
fert, pro caussis ad Bullam spectantibus cum ple-
nitudine potestatis expediendis: sic enim in eâ
dicitur: Sin que por via de fuerza, ni por otro algun
modo, se puedan llebar, ni lleben las dichas causas à las
dichas Audiencias Reales, ni introducir se, ni se intro-
duzgan en ellas por manera alguna. Sic ibi. Sed du-
rum satis apparet, vt si Commissarius velit ali-
quem iniustè vexare, nullus remaneat illi recur-<marginalia>Dura si ge-|neralis, vi-|detur.</marginalia>
sus, sed onus sit quantumuis importabile subitu-
rus. Et tale aliquid visum aliquando, cùm Reli-
gionis cuiusdam supremus Prælatus ad reuoca-
tionem Religiosi à se extra vrbem abire jussi ob
caussas sibi benè visas, per censuras cogeretur. In
quo quidem Commissarius iuxta communem
æstimationem affectu quàm ratione potiùs du-
cebatur. Vbi si dicatur nullum esse inconueniens
in eo quòd sic coactus obtemperet, cùm possit
Concilium S. Cruciatæ de re totâ certum redde-
re, à quo dubio procul remedium adhibendum.
Id sanè nullius consolationis est violentiam pa-
tienti: remedium enim tale serò veniet, si tamen
veniet, aduersantium informatione apud iudices
remotissimos præualente.</P>@@

<P>  <absatz-nummer>121</absatz-nummer> Proptereà dicendum videtur Prore-<marginalia>Ad Prore-|ges non ex-|tendi in ca-|sibus extra-|ordinarijs,|quia & cir-|ca Crucia-|tæ Tribu-|nal eius ex-|te&#x0303;ditur pro-|uidentia.</marginalia>
gem posse in casu tali, & similibus, suam aucto-
ritatem interponere violentias manifestas remo-
uendo: non quidem iudiciali indagine, sed de
facto, monitoriis in primis vtendo; iis autem non
procedentibus, ad impediendum efficacem po-
tentiam adhibendo. Pro quo facit in prohibi-
tione præfatâ Proregis non fieri mentionem, &
ita illius prouidentiam non exclusam, qui, vt ait
P. Oñate Tomo 2. Disputat. 46. num. 60. in Indiis
Tribunali Cruciatæ præsidet, & imperitat. & Dom.
Escalona Lib. 2. Cap. 34. num. 9. ita in specie scri-
bit: En casos extraordinarios, y de gobierno superior,<marginalia>D. Escalon.</marginalia>
por razon de la quietad publica en competencias de Tri-
bunales en contrados, se puede interpones el virrey, vsan-
do para remediar las de los poderes que tiene, como qui
en representa la Real persona. Sic ille. Debebit ergo
tunc Commissarius cedere, & à censuris abstinere;<marginalia>Quomodo|id ritè præ-|standum.</marginalia>
& si absolutione opus sit, eam impendere, hone-
sto colore quæsito: ad quod directo Proregis
mandato non vrgendus, sed rei ipsius conuenien-
tiâ, cùm iam contumacia non sit, quandoqui-
dem Proregalis auctoritatis interuentu obedien-
tia prohibetur. Non enim contumax dici potest,
qui, vt non obediat in re sibi permolestâ, adiu-
torium licitum & vsitatum implorat; præsertim
quando iurisdictionis excessus comperitur: Cùm<marginalia>Excommu-|nicatio sol&#x0169;|pro mani-|festa & ra-|tionabili|caussa.</marginalia>
non leuis sit culpa tantam imponere p&#x0153;nam insonti: vt
habetur in Cap. Sacro, de sententiâ excommuni-
cat. vbi & illa extat Pontificis admonitio: Caueat
etiam diligenter ne ad excommunicationem cuiusquam
absque manifestâ & rationabili caußâ procedat. Sic
Clemens Tertius. Vbi ergo neque rationabilis,<marginalia>Cap. Sacro|de sent. ex-|commun.</marginalia>
neque manifesta est, quòd si grauatus auxilium
opportuni fautoris exquirat? Adeundus sanè
Ecclesiasticus Patronus; sed non adest: is ergo
aditur, qui auxiliari potest, & Dei officio perfun-
gi, cuius est violentiam passis subuenire.</P>
<Z><A+1>Tertium, circa taxam pecuniæ ab accipien-
tibus Bullam tribuendæ.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>222</absatz-nummer> <INI2>E</INI2>St illa in Indiis diuersa ab eâ, quæ in<marginalia>Taxa con-|tributionis|pro Indijs.|& speciali-|ter pro In-|dis, servis,|&c.</marginalia>
Hispaniâ, & regnis aliis Coronæ ser-
uatur, in quibus solita publicari. Et habetur in
speciali Instructione apud Alfonsum Perez de
Lara in Libro trium gratiarum, Fol. 254. ex quo
illam adducit Trullench Lib. 1. §. 3. dub. 1. & ex
hoc P. Mendus Disput. 1. num. 11. Qui tamen in
eo decepti, quòd pro Indis, quibus Religiosi, pau-
peres, & Æthiopes exequantur, duos regales Ca-
stellanos assignatos affirment; cùm tamen sint
duo tomini, qui tres regales cum quartello con-
stituunt. Tominus enim duodecim habet grana.
Nisi fortè nomine Castellani eum intelligendum
velint, quam nos En sa yado dicimus, sic enim
idem est quòd Tominus. Talis ergo taxa pro<marginalia>An milites|eadem vti|possint.</marginalia>
prædictis omnibus assignata. Et circa eam inqui-
ri potest an valeat consuetudo, quæ esse dicitur,
vt milites eadem perfruantur. In quo, si reuerà
ita est, & sciente Commissario subdelegato id
fit, non videtur notitiam talem Commissario
generali defuisse, & ita eo sciente & annuente,
licèt tacitè, potest consuetudo præfata sustineri.
Quâ ratione vtuntur docti scriptores ad proban-<marginalia>Consuetudo|circa hoc|potest præ-|ualere.</marginalia>
dum annum publicationis Bullæ esse Ecclesiasti-
cum, & non solarem, quia vsus sic habet, sciente<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0234.jpg/>
@@1@<SE234>De Regijs prouentibus ex Bulla Cruciatæ 215
<duolan 2><-P>& patiente Commissario, vt videri potest apud P.
Mendum Disput. 2. num. 7.</P>
<P>  <absatz-nummer>223</absatz-nummer> Potest vlteriùs quæri an Indis mendicis<marginalia>Eumdem|esse taxam|pro Indis|mendicis,|quæ pro a-|lijs.</marginalia>
pro minori pecuniæ summâ possit Bulla conce-
di. Nam inter Hispanos variæ classes sunt, iuxta
diuersas eorum facultates: ergo & inter Indos
aliquid huiusmodi statuendum est, cùm inter eos
sui etiam diuersi status sint, & ita Caciquij pondus
argenti insaiati debent contribuere. Verùm ratio
ista conuenientiam quidem dispositionis osten-
dit; vnde & statui posset exiguum aliquid pro
Indis mendicantibus, regalis inquam: de facto
autem nequit admitti; quia nulla minor taxa ex-
tat, quàm prædicta: & in hoc arbitrari non licet
subdelegatis Commissariis; aliàs possent etiam
circa Hispanos taxam variare; quia non videtur
consonum, vt idem à mendicante, ac seruiente
actualiter exigatur; qui enim seruit, plus dare
potest, cùm seruitij mercedem accipiat, & multo-
ties copiosam. Præterquàm quod in Bullæ con-
cessione non tam attenditur spirituale fidelium
bonum eam accipientium, quàm subsidium pro
bello contra infideles; ad quod nihili penditur
id, quod ab Indis mendicantibus tribui potest.
Et talis illi ingenij sunt, ac peculioli sui adeò te-
naces, vt rarus futurus sit suâ sponte Bullam ac-
cepturus. Id autem in xenodochiis opportunè
prouisum, vt morituris Bullæ, si eas non obti-
nuerint, tribuantur.</P>
<P>  <absatz-nummer>224</absatz-nummer> Circa eos, qui seruiunt, inquiri etiam<marginalia>Circa ser-|uientes dif-|ficultas, qui|nam intel-|ligendi.</marginalia>
potest, an ij solùm intelligendi sint, qui famulitio
assistunt, quos vulgò vocamus Mozos, & commu-
nibus ministeriis destinantur. An verò etiam qui
superius aliquod ministerium tractant, vt famulo-
rum Præfecti, vel qui in prædiis villicis agunt:
seruiunt namque omnes, & juxta voluntatem
Dominorum res sibi iniunctas exequuntur. Ad
quod negatiuè mihi videtur respondendum, at-
tento modo loquendi Commissarij; ait enim:
Y los hombres y mugeres de seruicio. Iuxta vsitatum
autem modum loquendi nostrum nomine gentis
de seruitio ij tantùm veniunt, qui in domesticis
ministeriis seruilem, aut quasi seruilem operam
præstant, &, vt dixi, vocantur Mozos, in quibus
& qui anteambulones equestres, & qui Pages di-
cuntur, adolescentes inquam posttergales. Alij
autem nominati non dicuntur tales: & licèt vo-
luntati dominorum obsequantur, altius ministe-
rium tractant. Quod quidem receptæ est scri-<marginalia>Verba vt|accipienda,|in quibus|ampla esse|significatio|potest.</marginalia>
ptorum doctrinæ conforme, asserentium verba
sumenda esse secundùm vulgarem acceptionem,
& non in omni earum amplitudine, quando de
illâ non constat loquentem intelligi voluisse.
Quod benè explicat & exornat Cardin. Mantica
Decisione 59. num. 8.</P>
<P>  <absatz-nummer>225</absatz-nummer> Pro mendicantibus occurrit item dubi-<marginalia>Qui nomi-|ne mendi|canti&#x0169; ve-|niant: vbi|verecun-|dantes ve-|nire osten-|ditur.</marginalia>
tatio, an soli illi intelligendi sint, qui ostiatim
petunt elee&#x0308;mosynam; hoc enim est propriè men-
dicare: an possit etiam ad alios extendi, verè
inopes, licèt ostiatim ob verecundiam non men-
dicent. In quo dicendum videtur, omnes, qui
ex elee&#x0308;mosynis viuunt; tam viros quàm f&#x0153;mi-
nas, quas non est decens ita mendicare, mendi-
cantium nomine comprehendi, quia in omnibus
eadem est ratio; immò & maior in iis, qui ob
verecundiam ostiatim non mendicant: isti enim
abundantiùs sibi consulunt, vnde diebus istis de-<-P>@@

<-P>prehensi sunt aliqui pecuniosissimi: licèt autem<marginalia>Aparitate|rationis|quomodo|argumen-|tum.</marginalia>
à paritate rationis non semper vrgeat argumen-
tum, cùm de priuilegiis agitur aut dispensationi-
bus, per notissimam regulam juris in 6. Quæ à
jure communi exorbitant, minimè sunt ad consequen-
tiam trahenda. Pro pro videri potest P. Thomas
Sancius Lib. 8. de Matrimonio, Disput. 1. num. 32.
vbi agmen scriptorum adducit. Hîc tamen non
in solâ paritate nitimur, sed quia nomine men-
dicantium verè comprehenduntur ex elee&#x0308;mosy-
nis viuentes, cùm ad januam aliorum per se, aut
per alios accurrunt, vt possint viuere, immò
etiamsi non accurrant, sed alij ad subueniendum
ipsis sponte moueantur, mendicantes dici pos-
sunt, non actu, sed habitu: sicut Religiosi Men-
dicantes dicuntur; etiamsi reipsâ non mendi-
cent; quia eorum status ad mendicandum est
dispositus, ad differentiam Monachorum. Præ-<marginalia>In fauora-|bilibus va-|le extensio.</marginalia>
terquàm quod in fauorabilibus extensio fieri po-
test ob rationis paritatem, vt videri potest apud P.
Sancium suprà, num. 33. vbi alios congerit. Et P.
Henriquez Lib. 7. de Indulgentijs, Cap. 30. num. 3.
vbi ait ex prædictâ ratione concessionem ouo-
rum extendi ad ilac & caseum. Et pro similibus
casibus sunt Auctores alij, vt videri apud eumdem
P. Sancium potest num. 38. sicut & doctrinæ aliæ
suffragantur apud ipsum num. 34. & seqq.</P>
<Z><A+1>Quartum, circa vsum ouorum, lacticinio-
rum, lardi, & butyri suilli.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>226</absatz-nummer> <INI2>A</INI2>N scilicet in Indiis eorum liceat vsus<marginalia>Vsum ouo-|rum &c.|in Indijs nō|videri lici-|tum sine|Bullâ.</marginalia>
sine Bullâ. Commissarius enim gene-
ralis non licere contendit, & priuilegium Pij
Quarti circa hoc vires iam non habere, cùm
temporale fuerit, & illius ratio cessauerit. Propter
quam rationem nouæ Bullæ circa hoc pro Præ-
latis, Præbendariis, ac Presbyteris aliis nuper ex-
peditæ, quibus per communem Bullam Quadra-
gesimæ tempore vsus prædictorum non licebat:
licèt illæ de ouis tantùm & lacticiniis loquantur;
& de suillâ pinguedine nihil in speciali conces-
sum reperiatur. Quia verò vix erat, qui ad hunc
effectum Bullam sumeret, subdelegatus Com-
missarius publico edicto transgressionem pecca-
tum esse mortale declarauit, sub excommunica-
tionis p&#x0153;nâ Confessariis iniungens, vt id p&#x0153;ni-
tentibus aperirent. Videtur ergo judicio Com-
missarij standum ob illius summam in negotio
isto auctoritatem. Immò circa illud videtur esse
non obscura Pontificum mens, cùm Bullas circa
prædicta concedunt, & solam hebdomadam San-
ctam excipiunt. Supponunt ergo vsum talem
minimè sine Bullæ acceptione licere: quod &
ij pro certo habent, qui concessionem talem vt
rem magni momenti, & in æstimatione speciali
habendam, postularunt.</P>
<P>  <absatz-nummer>227</absatz-nummer> Nihilominùs in Peruuio (& idem for-<marginalia>In Peruuio|contrariā|consuetudi-|nem præ-|ualere.</marginalia>
tè in aliis Prouinciis accidit) vsus prædictorum
licitus, & omni scrupulo vacans, absque Bullæ
receptione putatur: & apud religiosos ac viros
doctos, ac conscientiæ suæ studiosos viget, etiam
post præfatas declarationes: eo fundamento,
quòd consuetudo circa hoc inueterata præualuit
siue ratione alicuius priuilegij originem habue-
rit, siue aliàs. Consuetudinem autem posse le-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0235.jpg/>
@@1@<SE235>216 Thesauri Indici Titulus V. Cap. XXVIII.
<duolan 2><-P>legem ieiunij aliquatenus abrogare, indubita-
tum est, & ita videmus in Hispaniâ vsum ex-
tremitatum carnalium & intestinorum Sabbatis
introductum: & quod generalius est, serotinam
refectionem vbique gentium, & notabilem C&#x0153;-
næ anticipationem. Circa quæ sine vllo con-
scientiæ remorsu proceditur, & in casu quidem
nostro Prælati non solùm vident, nec contradi-
cunt, sed etiam vsum eumdem amplectuntur:
cùm sint illi & docti & pij. Quòd cùm accidit
communis doctrina est consuetudinem esse ra-<marginalia>Vnde robur|in illa.</marginalia>
tionabilem. Pro quo videri potest Diana Parte
6. Tractatu 5. Resolut. 5. & specialiter Parte 1.
Tract. 9. Resolut. 21. vbi de consuetudine agit
contra legem ieiunij. Cùm ergo hoc certum sit,
videndum an ex adductis fundamentis tali sit cō-
suetudini derogatum.</P>
<P>  <absatz-nummer>228</absatz-nummer> Et in primis declaratio Commissarij<marginalia>Neque|Commissa-|rius eam|potest im-|probare.</marginalia>
non videtur obstare, quia illa consuetudinis ti-
tulum non improbat, quem nec improbare po-
test, cùm ex dispositione Iuris communis habea-
tur vt lex Canonicâ consuetudine possit abroga-
ri. Vt constat ex Cap. finali, de Consuetudine,
& omnes Doctores admittunt. Solùm ergo as-
serit priuilegium iam cessasse. Atqui vsus dictus
priuilegio non innititur, cuius nec memoria oc-
currit iam ab annis plurimis, & ea ratio inualuit
quòd pisces in copiâ sufficienti non inueniantur,<marginalia>Quibus|fundamen-|tis intro-|ducta.</marginalia>
nisi in maritimis, & cibaria alia exigui vigoris
sint, regionesque istæ homines languidos red-
dant. Quæ vltima ratio iuuat pro regionibus et-
iam maritimis: sicut etiam quòd cum ita remo-
tis, atque Europæ commodis destitutis, non ita
est seuerè agendum, vt nihil de lege Ecclesiasti-
ci jeiunij fuerit remittendum: cùm sciamus in re-
gionibus aliis, indulgentias aliquas circa illam
tolerari. Sic in Belgio, diebus paucis exceptis,
consuetudo permittit lacticinia etiam in Qua-
dragesimâ, vt testatur Diana Resolut. 21. citata.
Et in Indiis nostris ex solâ consuetudine Sabba-
tis est licitus Indis carnis vsus. Quid ergo si His-
panis vsus præfatus liceat? Nec maius habere
pondus potest subdelegati edictum, de quo
suprà.</P>
<P>  <absatz-nummer>229</absatz-nummer> Quod verò ad concessionem Bullarum<marginalia>Ex Bullis|specialibus|nihil quod|vrgeat,|haberi.</marginalia>
specialium attinet, responderi potest ex illis ni-
hil peculiare haberi quod vrgeat. Sicut enim
non habetur ex eo quòd in Bullis communibus
concedatur facultas ad vsum prædictum, vt osten-
dimus; ita neque in aliis pro Clero concessis,
quia illæ non sunt specialiter pro Indiis postula-
tæ, sed pro regnis etiam aliis Hispanæ Coronæ,
in quibus est Bullæ vsus introductus, & ita, sicut
& aliæ ad Indias remissæ, contendente Com-
missario posse in illis effectum habere, ex motiuo
dicto. Nec supponit Pontifex communem ie-
iunij obligationem, quæ in omnibus vigeat His-
panæ Coronæ regnis, sed quæ iuxta legem est
Ecclesiasticam, quidquid de consuetudine reg-
norum quorumdam sit, quam non tenetur scire
vt dispositio eius curret. Consuetudo enim non
est aliquid iuris, sed facti, quod legislator scire
non tenetur: cùm id solûm, quod est commu-<marginalia>Leges Pon-|tificias con-|suetudines|non abro-|gare.</marginalia>
nis iuris, debeat in scrinio pectoris retinere. Pro
quo est Cap. Licet Romanus, de Constitutionibus
in 6. vbi sic loquitur Bonifacius Octauus: Licet
Romanus Pontifex (qui iura omnia in scrinio pectoris<-P>@@

<-P>sui censetur habere) Constitutionem condendo posterio-<marginalia>Cap. L|Roma-|nus.</marginalia>
rem, priorem, quamuis de ipsâ mentionem non faciat,
reuocare noscatur: quia tamen locorum specialium, &
personarum singularium consuetudines & statuta (cùm
sint facti, & in facto consistant) poßit probabiliter
ignorare; ipsis, dum tamen sint rationabilia, per Con-
stitutionem à se nouiter editam (nisi expreßè caueatur
ipsa) non intelligitur in aliquo derogare. Sic ille. Iux-
ta hæc ergo, si Rex noster consuetudinem abro-
gari velit, Pontificis imploret auxilium, qui id
facere poterit de plenitudine potestatis. Sed an
expediat, alterius est considerationis; &, vt ego
autumo, difficilè poterit stabiliri.</P>
<P>  <absatz-nummer>230</absatz-nummer> Et quod ad butyrum suillum, sagi-<marginalia>De butyre|suillo, &|sagunine.|Et quòd|sine speciali|concessione|non liceāt,|quidquid|nonnulli|censeant.</marginalia>
men, seu lardum attinet, non est singularis, &
sine exemplo Indica consuetudo, cùm sit eadem
in Siciliâ, teste Dianâ Resolut. 21. citata & mul-
tis aliis in locis, eodem teste loco inferiùs allegan-
do: apud quem etiam sunt Doctores aliqui asse-
rentes, stante licito ouorum & lacticiniorum vsu,
etiam licitum esse sagiminis: quod diuersimodè
probant graues Societatis Auctores: alij, quia
pinguedo non est caro, sed quid naturali aug-
mento superueniens, ex Aristotele Lib. 2. de ge-
neratione: alij autem, quia minus est, & maiori
concesso in consequentiam venit, iuxta multo-
rum doctrinam apud P. Sancium Disput. 1. citatá
n. 37. & seqq. Vtrumque autem est difficile, &
ideò iudico sagimen non licere, etiamsi oua &
lacticinia liceant, & ita virtute Bullæ non esse li-
citum illius vsum: quod tenet Diana Parte 10.
Tract. 16. Resolut. 77. mutans, vt ille ait, re meliùs
consideratâ, sententiam, quam docuerat Resolut.
21. citata. Si ergo alicubi licet, ad consuetudi-
nem est præscriptam recurrendum. Sanguinem<marginalia>Sicut ne-|que san-|guinem,|quod non|benè Ho-|stiensi tri-|buitur.</marginalia>
autem licere diebus, quibus præfata licent, & si
non defuerit, qui ita sit attestatus, absurdissima
mihi assertio est, neque Hostiensi attribuenda,
in Summa, de obseruantia ieiuniorum §. Quando n. 8.
de sagimine enim, & non de sanguine locutus.
Vult autem Diana citatâ Resolut. 77. non sagimi-
ne, sed sanguine legendum, & P. Azorium Lib. 7.
Cap. 10. Quæst. 8. malè sagimen pro sanguine trans-
cripsisse. Sed certè non erat cur errantem trans-
criptionem Auctori tanto bonus etiam Auctor
adscriberet: nam Hostiensis pro assertione suâ
citat Cap. Presbyter 82. dist. in quo non sanguis,
sed sagimen habetur. Nam cùm ibi de p&#x0153;niten-
tiâ, quam acturus erat Presbyter fornicarius, a-
gatur, pro diebus remissionis ieiunij ita dicitur:
Tantùm autem diebus Dominicis, & præcipuis Festis,
modico vino, & pisciculis, atque leguminibus recreetur;<marginalia>Cap. Pres-|byter.</marginalia>
sine carne & sagimine, ouis & caseo vtatur. Sic ibi
Iuxta quæ non est eadem ratio de ouis & sagimi-
ne, cùm vnum, permissis alijs, constet prohibe-
ri: & sagimen quasi quod ad carnem spectans, ei-
dem societur. Quòd si inferiùs sagimen, oua, &
casus permittuntur; ideò est, quia plus aliquid
post diuturniorem p&#x0153;nitentiam indulgetur. Vn-
de non benè Glossa ibi argumento id esse ait vt<marginalia>Glossæ sen-|tentia re-|probata.</marginalia>
liceat comedere de sagimine illis diebus, quibus
oua & caseum licet: pro quo adducit Cap. Deni-
que 4. diste$unclear vbi tamen de sagimine nec verbum; sed<marginalia>Cap. De-|nique.</marginalia>
lacte, caseo, & ouis vti prohibentur illi, quos
Ecclesiasticus gradus exornet, in Dominicis à
Quinquagesimâ, iuxta veterem consuetudinem.
Si quid autem ex eo licet colligere, id certè est,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0236.jpg/>
@@1@<SE236>De Regiis prouentibus ex Bulla Cruciatæ. 217
<duolan 2><-P>cùm prædicta prohibentur, etiam sagimen; pro-
pter rationem ibidem adductam prohiberi: quia
scilicet sementinam trahunt originem carnis: ne-
que expressum sagimen, quia de illo non videba-
tur posse dubitari.</P>
<negEZ><A+1>Quintum, circa Bullam Compositionis. Vbi
specialis difficultas, cùm quantitas est
ingens, & supra communem compo-
sitionis modum.</A+1></negEZ>
<P><absatz-nummer>231</absatz-nummer> <INI2>P</INI2>Otest quis in Indiis compositione vti,<marginalia>Compositio|vt currat|in Inaiis|in qualibet|quantita-|te.</marginalia>
duodecim regalibus pro triginta duca-
tis, quæ dominis debentur incertis, erogatis:
quòd si debitum maius sit, plures Bullas sumere,
eadem pro singulis quantitate redditâ, vsque ad
summam nongentorum ducatorum. Quòd si
debitum amplius sit, quàm vt Bullis acceptis sa-
tis fieri eidem possit, adeundus Commissarius,
qui ad hoc specialem instructionem habet, in
quâ continetur vt compositio fiat ad rationem
decem pro centum, consideratione habitâ &
maioris culpæ, quæ in vsurpatione excessiuæ a-
deò quantitatis interuenire solet, & etiam quia
ex illâ æquum apparet, vt maius emolumentum
pro opere momenti tanti, quale Cruciata con-
cernit, accrescat; cùm & hoc non frequenter e-
ueniat, minusque videatur difficile, quandoqui-
dem excessiua quantitas relinquitur debitori.
Non est autem necessarium vt tota illa quantitas
debita ad rationem decem pro centum compo-
natur, sed compositione per Bullas factâ vsque
ad summam dictam nongentorum ducatorum,
inde alius compositionis modus assumendus.</P>
<P>  <absatz-nummer>232</absatz-nummer> Sed quid si compositione factâ per Bul-<marginalia>Specialis|difficultas.</marginalia>
las hoc biennio prædicationis, compositio pro
summâ reliquâ in biennium aliud differatur? Po-
teritne tunc per Bullas multiplicatas fieri, vel
vtendum necessariò compositione ad rationem
decem pro centum, sicut præstandum fuerat ela-
pso biennio? Et dilatio quidem potest esse licita,
ac etiam illicita: si enim satisfactio fieri hoc bien-
nio possit, ad sequens differri nequit: immò nec
ad breuius spatium; quia restitutio statim facien-
da est, iuxta regulas, quas Doctores pro ea tra-
dunt; si autem non possit, clarum est in eo non
esse peccatum. Potest tamen esse dubium, an qui
hoc biennio, vel hoc anno, vt in Hispaniâ, resti-
tuere nequit eo modo, quo incerta restituenda
sunt, poterit tamen sequentibus, teneatur ad
compositionem de præsenti. Et dicendum non
teneri, quia compositio loco restitutionis succe-
dit: cùm ergo illa non obliget in præsenti, neque
etiam compositio: hæc enim rationem habet
gratiæ ac priuilegij, & priuilegiis vtimur cùm
volumus. Quod est P. Mendi doctrinæ confor-
me Disput. 32. num. 51. quamuis oppositum pro-
babile alicui videri posset ex illorum sententia,
qui dicunt teneri ad audiendam Missam, qui pri-
uilegium habet ad audiendam illam in Oratorio<marginalia>Priuilegi&#x0169;|aliquando|obligat,|sed non est|obligatio|quærendi|illud.</marginalia>
tempore Interdicti; est siquidem sublatum impe-
dimentum adimplendi præceptum. Sed certè si-
militudo non videtur penitus congruere: nam
aliud est habere priuilegium, & eo teneri vti; a-
liud autem priuilegium teneri quærere ad satis-
faciendum obligationi; hoc enim posterius ad-<-P>@@

<-P>mittendum non est, & ita non tenetur quis pri-
uilegium Oratorij quærere ad satisfaciendum o-
bligationi Missæ audiendæ: & ita nec priuile-
gium Compositionis. Quamquàm & contra hoc
possit vrgeri: nam priuilegium iam quis habet,
ex eo quòd Bulla Compositionis publicetur:
Compositio autem ipsa est vsus talis priuilegij; &
ita per priuilegium tollitur impedimentum satis-
faciendi præcepto restitutionis, curritque doctri-
na de Missa, & aliis similibus.</P>
<P>  <absatz-nummer>233</absatz-nummer> Si ergo dilatio licita fuit, multiplicatis<marginalia>Prosequi-|tur resolu-|tio, cum|notanda|doctrina.</marginalia>
Bullis potest fieri compositio. Quòd si secun dâ
compositione factâ sit vlterior quantitas, ad quam
nequeunt Bullæ pertingere, eadem consideratio
habenda est, an scilicet eo anno vrgeat satisfactio,
an non. Si autem fuit illicita, maius est dubium;
& ex doctrinâ P. Mendi dici potest locum esse
compositioni; licet in casu nostro non loquatur
in praxi, quam allegat, sed quando compositio
culpatè differtur. Nihilominùs iunctis iis, quæ
præcesserant, huius videtur esse sententiæ; cuius
esse fundamentum potest, quia talis est Pontifi-
cis mens per Commissarium declarata, dum ad
compositionem admittitur quicumque restitu-
tionem diu deprehenditur distulisse. Sed quidem
Instructionis forma contrarium videtur persua-
dere, in quâ dicitur vt compositio per Bullas vs-
que ad summam dictam fiat, & si vlterior sit,
Commissarius adeatur, qui modum compositio-
nis attendet, & est is, quem diximus, ad rationem
decem pro centum. Hoc ergo biennio fieri ali-
ter compositio nequit: ergo nec sequenti. Illa-
tionem ostendo: nam Instructio generalis est, &
non pro hoc tantùm anno: nihil enim tale ex-
primit, & ita vt iacet est intelligenda. Item. Sic
differens grauiter peccat contra iustititiam; ergo
nequit illi prauitas sua esse proficua, vt scilicet
minori adeò contributione satisfaciat excessiuæ
obligationi. Nemo enim ex suo delicto melio-
rem suam conditionem facere potest. L. Nemo
134. Instit. de regulis iuris.</P>
<P>  <absatz-nummer>234</absatz-nummer> Est insuper circa hoc difficultas, quo-<marginalia>Quomodo|sine Bullis|compositio|fieri queat,|quæ à Pō-|tifice vt|necessariæ|proponun-|tur.</marginalia>
modo compositio hæc fieri sine Bullis possit,
quas tamen necessarias esse Commissarij verba
significant, dum sic ait: Y mandamos precisamente,
que recibais en vos esta santa Bulla, porque asi loquiere
y manda su Sentidad, y que de otra manera nogoceis
de composicion, que por ella seos concade. Ad quod
responderi potest prædicta verba intelligenda de
compositione ordinariâ, & iuxta determinatam
quantitatem: de extraordinariâ verò aliam esse
rationem, ad quam Commissarium facultatem
habere non est æquum dubitare; licet in eius In-
structione non extet mentio Apostolicæ conces-
sionis, nisi ad compositionem per Bullarum ac-
ceptionem: quandoquidem ipse testatur sic fa-
ciendam à Pontifice constitutum. Et quidem
compositionem, quæcumque illa sit, vt Com-
missarius Pontificis facit ad conscientiarum ex-
onerationem: ergo debet extare commissio ab
eodem Pontifice facta. Et talis est, quam verba
illa in Bullâ concessionis indicant. Item concedi-
tur facultas eidem Commissario, vt dictam subuersio-<marginalia>Concessio-|nis tenor.</marginalia>
nis quantitatem à fidelibus, vt prædicitur, pro viuis
& defunctis erogandam, iuxta personarum qualitatem,
& bonorum quantitatem arbitrari poßit. Quam fa-
cultatem ad Bullam etiam Compositionis spe-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0237.jpg/>
@@1@<SE237>218 Thesauri Indici Titulus V. Cap. XXVIII.
<duolan 2><-P>ctare sentit Trullench in illius expositione Dub.
3. in fine. Quod tamen ita compertum non est,
vt ex eo sequatur posse compositionem facere
sine Bullæ exhibitione.</P>
<P>  <absatz-nummer>235</absatz-nummer> Sic autem fieri posse vt certum admit-<marginalia>Centior|compositio,|quæ sine|Bullis fit,|contra|Trullench.</marginalia>
tunt Scriptores; immò P. Henriquez Lib. 7. de
Indulgentiis Cap. 34. hunc compositionis mo-
dum reputat tutiorem, quia cùm pro maiori
summâ fiat, plus in illo apparet satisfactionis; mi-
nor enim restat summa soluenda, si compositio
non subueniret; sicut in Indulgentiis ea certior,
cuius maior est caussa, vt communiter Docto-
res obseruant. Sed Trullench Dub. citato num. 4.
æquè tutum vtrumque existimat, quia modus
vterque est licitus, & à Commissario Papæ au-
ctoritate dispositus, & qui per Bullæ traditio-
nem facilior pro maiori summâ in belli subsi-
dium comparandâ. Sed certè P. Henriquez pro<marginalia>P. Henri-|quez vero-|similiùs lo-|cutus.</marginalia>
se habet multos; qui videri possunt circa num.
4. in Glossa. L. Y. & Z. valde enim dubitant
illi de compositione, quando minimum est id,
quod datur, & hac ratione varietas notabilis cir-
ca compositionem accidit: nam cùm annis præ-
teritis per quamlibet Bullam componerentur
quinquies mille merauedini, modò tantùm bis
mille componuntur. Erat ergo compositio prior
minùs conueniens, & animaduersa doctrina gra-
uium Scriptorum circa hoc aut dubitantium aut
apertè loquentium, potuit summa compositio-
nis augeri: licet adhuc eâ positâ, prædictorum
Auctorum assertioni non sit plenè satisfactum.
Potest ergo conuenienter dici compositionem
sine Bullâ esse tutiorem, quia ob maiorem sum-
mam fit. Quamuis autem modus alius sit minùs
tutus, cùm tamen probabilibus nitatur principiis,
sufficiens est ad conscientias tranquillandas. De-
bet enim pro Pontifice in dubio facti præsumi,<marginalia>Pro Com-|missario|generali|qualiter|præsume n-|dum.</marginalia>
vt etiam admonet Cardinalis Lugo Disput. 6. de
Iustitia num. 150. & Disput. 21. num. 95. Sed cùm
compositionis taxa non à Pontifice, sed à Com-
missario sit, non est similis obligatio ad præsu-
mendum pro illo, licet eius auctoritas validam
fundet coniecturam in re tantâ cum consilio do-
ctissimorum hominum procedentis. Vbi doctrina
citati Cardinalis Disput. 21. num. 94. opportunè
cadit: ait enim quòd licet taxa Bullæ non fiat à<marginalia>Taxam à|Pontifice|non igno-|rari.</marginalia>
Pontifice, sed illa Commissario remittatur; non
est credibile illum eamdem ignorare, & eorum
aliquem saltem errorem Ministri sui minimè to-
lerabilem in re tanti momenti neutiquam corre-
xisse. Quæ coniectura verosimilis est, sed quæ
certitudinem non inducat: cùm sit aliàs senten-
tia eiusdem Cardinalis num. 95. citato §. Distin-
guendum, Pontificem non posse compositio-
nem concedere pro omnibus debitis incertis
sine sufficienti caussa, quæ si reipsa non sit talis,
compositio erit nulla: pro quo & alios adducit<marginalia>Sufficiens|caussa pro|compositio-|ne necessa-|ria.</marginalia>
§. præcedenti. Ad sufficientiam autem caussæ et-
iam quantitas compositionis conducit, vt est cla-
rum: quod totum in facto consistit, in quo ne-
quit esse omnimoda certitudo. Quidquid de
hoc sit</P>
<P>  <absatz-nummer>236</absatz-nummer> Vlteriùs inquiro an Commissarius sub-<marginalia>In casu|non fre-|quenti an|Subdele-|gatus com-</marginalia>
delegatus possit facere compositione&#x0303; sine Bullâ,
quando quantitas numer&#x0169; Bullarum excedit in
minori quantitate quàm sit Decima pro cent&#x0169; à
Generali Commissario designata. Et commu-<-P>@@

<-P>niter quidem nequit, quia aliàs taxa esset inuti-<marginalia>positionem|concedere|possit in|minori|quantitate,|quâm ta-|xa habeat.</marginalia>
lis, quod dici nequit, cùm ab eo designata sit,
qui circa hoc supremam habet potestatem à Pō-
tifice delegatam. Difficultas ergo est pro casi-
bus rarò contingentibus, vt ille, in quo ego in-
teruentor extiti, cuius opera quantitas sexaginta
milli&#x0169; octi-regalium compositionis est beneficio
temperata. Instabat debitor in casu tali debere
sibi decimæ rigorem emolliri, non vsuro aliàs
compositionis remedio, sed aliud ad conscientiæ
tranquillitatem quæsituro. Sex ergo pro centum
offerebat, & vt possent admitti, rationes istæ suc-
currebant. Prima, hoc non esse contra disposi-<marginalia>Prima ra-|tio pro par-|te affirmà-|tiua, ex|præsumpta|Commis-|sarij vo-|luntate.</marginalia>
tionem aliquam Pontificum; sed solùm deuiare
ab instructione Commissarij, qui sicut designa-
uit decem, potuit sex, aut minus aliquid assigna-
re. De Commissarij autem voluntate verosimili-
ter posse præsumi, quia ille in suæ commissionis
exercitio id præcipuum attendit, vt ad Regios
sumptus contra infideles maximam pecuniæ co-
piam per licitas compositiones exhibeat: atqui
hoc compositione tali conuenienter assequitur,
quæ si non fiat, maximum Rex noster emolu-
mentum amittet: ergo meritò potest de illius
voluntate præsumi. Vbi communis illa & fre-
quenter vsurpata Scriptorum doctrina quadrat,
si quando aliàs, de præsumptione, ratihabitio-
ne, coniecturis: pro quo videri possunt Docto-
res, quos adducit P. Thomas Sancius Lib. 3. de
Matrimonio Disput. 35. num. 15. & Glossa in Cap.
Ratihabitionem, de regulis iuris. Hîc enim Re-
gium interesse vertitur sine damno tertij, quod
summum habet pondus, vt nihil videatur posse
in contrarium, quod momenti sit alicuius, ad-
duci.</P>
<P>  <absatz-nummer>237</absatz-nummer> Alia ex temporis circumstantiâ desum-<marginalia>Secunda|ex temporis|circum-|stantiâ.</marginalia>
pta. Cùm enim Rex noster calamitosis tempori-
bus magnâ indigeat pecuniæ copiâ vt bella pos-
sit ingruentia vndique sustinere, incredibile est
compositionem istam, quæ absolutè fieri potest,
sibi gratam non futuram, & consequenter Com-
missario, qui, vt diximus, in hanc maximè curam
incumbit. Vnde quod de ratihabitione dictum,
plus hac additâ circumstantiâ vrget. Et licet plu-
res sint, qui ratihabitionem de futuro consensu
sufficientem non esse dicant, vt vidimus n. 216.
id tamen est in materiâ Sacramentorum, quando<marginalia>Ratihabi-|tio de fu-|turo quan-|do valeat.</marginalia>
ex consensu alterius valor eorum pendet, vt in
Confessione, & Matrimonio, non verò in aliis,
quorum valor stare potest independenter ab om-
ni aliâ voluntate præter voluntatem conferentis:
vt videri potest apud P. Sancium suprà num. 17.
& 24. Præterquam quòd ratihabitio in casu isto
potest non tantùm de futuro, sed etiam de præ-
senti censeri: quia Commissarius in eâ est semper
moraliter voluntate, vt Regiis commodis suo ser-
uiat officio, & nihil contrarium velit. Et vt de-
mus in actuali voluntate non esse, de præteritâ
est valde verosimilis coniectura, saltem cùm offi-
cium auspicatus est, & Dei, ac Regis seruitio<marginalia>De præte-|rito item.</marginalia>
suam industriam dedicauit. Ratihabitionem au-
tem de præterito ad similia sufficere, communis
resolutio est: & in ordine ad audiendas Confes-
siones, in quo omnium maxima difficultas est,
sufficientem esse docent plures, quos adducit &
sequitur P. Sancius suprà num 21. & iuxta hunc
explicandi modum verosimilior dicenda est sen-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0238.jpg/>
@@1@<SE238>De Regiis prouentibus ex Bulla Cruciatæ. 219
<duolan 2><-P>tentia eorum, qui affirmant absolutè ratihabitio-
nem etiam de futuro in Confessario sufficere, vt
non velint illam esse defuturo, licèt de futuro vi-<marginalia>De futuro|notanda|explicatio.</marginalia>
deantur exponere, sed de præsenti, aut præterito;
quia semper minister huius Sacramenti ordina-
rius in eâ fuit voluntate, vt omni rationabiliter de
suâ voluntate præsumenti licentiam velit conce-
dere; quæ voluntas moraliter perseuerat, quia
non est credendum velle illum tot sacrilegia fieri,
& oues suas adeò grauia animarum subire dispen-
dia. Cuius indicium est expressa ratihabitio,
quando factum agnoscit, vt non tunc valere a-
ctus incipiat, sed valor illius præteritis compro-
betur.</P>
<P>  <absatz-nummer>238</absatz-nummer> His ratio tertia iungebatur, ex eo quòd<marginalia>Tertia ra-|tio ex casus|raritate, de|quibus le-|ges non tra-|ctant.</marginalia>
casus esset extraordinarius, & de quo non sit ar-
bitrandi facultas denegata. Vix enim tale aliquid
vnquam accidit, vt scilicet ingens adeò summa in
compositionem venerit. Quando autem casus
extraordinarius est, non solent de illo communes
leges procedere, sed aliquod iudicibus arbitrium
reseruatum. Legislator enim non potuit omnes
casuum contingentias præuenire, & si vellet le-
gem ad omnes extendi, damnosa esset multoties
dispositio: quod tamen non est admittendum
in eo, qui de communi bono specialem solicitu-
dinem gerit; qui etsi secùs vellet, minimè in eo
esset audiendus, cùm lex ad præiudicialia ne-
queat extendi. Pro quo videndus P. Suarez Lib.
6. de Legibus Cap. 7. num. 3. 11. & 13. & P. Palaus
Tomo 1. Tractat. 3. Disput. 1. Puncto 3. §. 2. Et cir-
ca huiusmodi casus versatur Epikeia, quæ corre-
ctio legis dicitur, quia iuxta Aristotelem Lib. 3.<marginalia>Et pro qui-|bus Epi-|cheia, cuius|explicata|conditio.</marginalia>
Ethicorum, cap. 10. legem emendat in eo, in quo
illa peccat. Quod ita intelligendum est, non vt
lex peccare possit omnem actum contingentem
comprehendens, verè enim non comprehendit,
nisi rationabiles, & communi bono congruentes;
sed quia supplet id, quod lege caueri non potuit,
quia non potuit ad omnes actus descendere: vn-
de generalitatem illam, secundùm quam loqui-
tur, limitat, & ita quasi emendat. Quod benè ci-
tati Doctores explicant, & alij apud ipsos, atque
ante omnes Diuus Thomas 1. 2. quæst. 96. art. 6.
alibi datus, sed hîc etiam audiendus, dum sic in
Corpore loquitur: Quia legislator non potest omnes
singulares casus intueri, proponit legem secundùm ea,<marginalia>D. Thom.</marginalia>
quæ in pluribus accidunt, ferens intentionem suam ad
communem vtilitatem. Vnde si emergat casus, in quo
obseruatio talis legis sit damnosa communi saluti, non est
obseruanda, &c. Luculentiùs autem 2. 2. quæst.
120. quæ est de Epikeia, in cuius Articul. 1. sic
loquitur: Legislatores attendunt ad id, quod in pluri-
bus accidit, secundùm hoc legem ferentes: quam tamen
in aliquibus casibus seruare est contra æqualitatem ju-
stitiæ, & contra commune bonum quod lex intendit,
&c.</P>
<P>  <absatz-nummer>239</absatz-nummer> Addebatur & quarta: nam dubitari<marginalia>Quarta ex|probabili-|tate, ratio-|num &|auctoritate|ita sentien-|tium.</marginalia>
nequit pro parte hac probabilem rationem exta-
re, cui probabilitati auctoritas sic iudicantium
maius pondus conciliabat: hoc autem sufficiens
est ad dispensationem legis in iudice inferiori, vt
tradunt P. Azor Lib. 7. cap. 29. Quæst. 6. P. Tho-
mas Sancius Lib. 8. de Matrimonio, Disput. 17. num.
8. Diana Parte 1. Tractat. 10. Resolut. 33. & alij.
Quia non est credendum aliam esse Pontificis
intentionem circa suas leges, ac Dei circa suas, in<-P>@@

<-P>quibus permittitur inferiori dispensare. Quæ sunt
verba P. Sancij. Quod autem de Pontifice dici-
tur, de inferioribus aliis iudicibus etiam accipien-
dum, in quibus eadem ratio militat, vt scilicet le-
ges suas non prorsus indispensabiles esse velint
& diuinis in hoc illas anteferre. Videndus etiam
P. Suarius Lib. 6. citato, cap. 8. & P. Palaus suprà
num. 4.</P>
<P>  <absatz-nummer>240</absatz-nummer> Tandem ex eo pars ista firmabatur,<marginalia>Vltima ex|occasione|vlteriorum|compositio-|num.</marginalia>
quia benigno hoc compositionis modo moueri
alij possent ad eamdem postulandam. Quod
quidem non oberat quominùs casus iste deberet
rarò contingens iudicari; quia vt aliquot com-
positiones tales fierent, specialis concursus cir-
cumstantiarum inerat, nusquàm aliàs visus, &
vtinam nec videndus. Hinc ergo maius commo-
dum compositionis eam magis verosimilem effi-
ciebat; immò & necessariam, quia magna vtilitas
pro necessitate computatur: vt est communis
scriptorum doctrina, & amissio lucri pro damno
habetur: vnde & ratione illius benigna est in-
terpretatio legis facienda, vt docent P. Suarez
suprà, num. 14. & P. Palaus num. 3. In nostro au-
tem casu non vnius tantùm lucri iactura erat, sed
plurium, vnde Commissarij lex potuit benignè
interpretari.</P>
<P>  <absatz-nummer>241</absatz-nummer> Propter quæ à Commissario Prouincię<marginalia>Iuxta dicta|est facta cō-|positio.</marginalia>
de los Charcas, qui Commissario Generali im-
mediatè subest, licèt in nonnullis obsequi Lima-
no debeat, cum Regij Auditoris, & Quæstoris
eiusdem Tribunalis Consilio, compositio modo
dicto facta est, ad rationem scilicet, sex pro cen-
tum. De quo cùm ad Limanum Tribunal fuisset
scriptum, Regius Auditor in eo adstans, omnibus
scilicet antiquior, prorsus abnuit, & ita cum facti
improbatione rescriptum: eò quòd forma in tali-
bus compositionibus à Generali Commissario
proposita, non fuerit obseruata; & ita nec secu-
ritati conscientiæ se componentis consultum:
sicut neque saluti corporis infirmi consuleret, qui
decretum à medico pharmacum commutaret, &
quid pro quo, vt vulgò dicitur, impartiret. Ni-
hilominùs quod factum cùm fundamentis addu-
ctis fuerat, non potuit penitus infirmari. Vnde
quod improbatum tunc, similis compositionis
opportunitate succedente, ab ipso Limano Tri-
bunali factâ compositione probatum, re scilicet
meliùs ponderatâ. Nec scio id à Generali Com-
missario reprehensum, qui fortè neque de hoc
certior factus, quia vbi dubium non est, sed pro-
babili ratione proceditur, non est necessarium
ad superiorem recurrere, & illius iudicium explo-
rare: licèt conueniens esse possit ad modum pro-
cedendi securiorem. Quod est P. Suarij doctrinæ
conforme suprà num. 4. & 6. vbi enim ex verosi-
milibus Theologiæ aut Iuris principiis agitur, re-
cursus ad superiorem non est necessarius, si præ-
sertim de illius potestate agatur. De quo hæc
satis.</P>
<Z><A+1>Sextum, circa Bullam defunctorum.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>242</absatz-nummer> <INI2>I</INI2>Llud speciale in Indiis circa illam occur-<marginalia>Taxæ die$unclear|versitas in|Indiis pro|diuersitate|personarii</marginalia>
rit, quod ad differentiam taxæ, & per-
sonarum spectat, pro quibus applicatio facienda:
& pro quo sic statutum. Y la Limosna de las Bul-
las de Difuntos Españoles, à quatro reales, ô su valor,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0239.jpg/>
@@1@<SE239>220 Thesauri Indici Titulus V. Cap. XXVIII.
<duolan 2><-P>por el alma de qualquiera persona, hombre, ô muger
Español. Y los Indios, y Morenos, y Españoles pobres, y
los que siruen à otros, Frayles, y Monjas, dos réales por
cada persona difunta. Demanera que en las dichas
Bullas de Difuntos no ha de auer mas que las dichas dos
tasas, y diferencias. Vbi quidem non prorsus ex-
pressum an Hispanus sumens Bullam pro Indi
animâ aut Æthiopis, elee&#x0308;mosynam eamdem tri-
buere debeat, quam pro animâ Hispani debet:
solùm enim dicitur debere quatuor regales tri-
buere pro animâ Hispani defuncti. Verùm licèt
non exprimatur, ex eo videtur non obscurè de-
duci; quandoquidem pro animâ Hispani tantùm
illa maior taxa constituitur. Et ita aduertit P.
Mendus Disput. 36. num. 6. Potuit autem hoc ita<marginalia>Indorum in|eâ bono cō-|sultum.</marginalia>
disponi, quia cùm pro Indiis illa sit taxa constitu-
ta, Indorum bono est tali assignatione consul-
tum: vt scilicet Hispani in benefaciendo Indis
reddantur promptiores. Vbi & dubitari potest<marginalia>Nō Hispa-|nis defun-|ctis an pro-|desse possit.</marginalia>
an Hispanorum nomine illi tantùm veniant, qui
verè tales sunt, & ad quos tantùm beneficium di-
rigatur: sic enim neque Italis, neque Belgis Bul-
la prodesse poterit; vel si potest prodesse, an sit
satis pro ipsis minorem taxam erogare.</P>
<P>  <absatz-nummer>243</absatz-nummer> Ad quod mihi videtur vti certum re-<marginalia>Resolutio|affirmati-|ua.</marginalia>
spondendum. Hispanorum nomen non esse po-
situm taxatiuè, sed per contrapositionem ad In-
dos: quod est iuxta Indorum ipsorum loquen-
di morem, qui Europæos omnes, albos scilicet
homines, & ex iis progenitos, Hispanos vocant,
& communi nomine Viracochas. Et verò Bulla
Defunctorum extra Indias ad Hispanorum ani-
mas non arctatur, quia id ex nullâ ipsius clausulâ
colligi potest: ergo neque illa, quæ pro Indiis
conceditur, quæ minùs ampla non est, & ita
quemadmodum qui in Hispaniâ aut Siciliâ de-
git, potest illam pro anima eius, qui in Indiis de-
functus est, sumere, ita è conuerso. Nec mo-<marginalia>P. Mend&#x0169;|contrari&#x0169;|non docere.</marginalia>
ueat quemquam id, quod habet P. Mendus supra,
num. 5. posse scilicet hanc Bullam sumere eos
qui pro se possunt Bullam viuorum accipere,
& pro eorum animabus, qui viuentes Indul-
gentiis fungi valerent. Cùm enim exteri non
possint pro se Bullam sumere, non videtur iuxta
prædictam doctrinam pro eisdem posse Bullas
sumi, vt defunctis prosint. Non inquam mo-
ueat, quia Auctoris dicti alia est valde diuersa
mens: cùm enim se referat ad ea, quæ dixerat
Disp. 4. de iis, qui Bullæ indulgentiis frui possunt,<marginalia>Pro Cate-|chumenis|an sumi|queat.</marginalia>
ex illis tantùm colligitur non posse sumi pro
Catechumenis: sic enim ipse tenet, aliis contra-
rium sentientibus; sicut nec pro aliis Bullam,
quæ viuorum est, ad effectum aliquem post ipso-
rum mortem. Hoc ille vult, & non aliud; vnde
ineptè ad casum præsentem aduocatur. Quòd
verò minor taxa possit pro exterorum animabus
tribui, nullo modo potest admitti: quia aliàs
Bulla defunctorum fauorabilior esset respectu
exterorum, quàm Hispanorum; cùm tamen con-
trarium esset potiùs asserendum: quia cùm ipsi vi-
ue&#x0303;tes vtantur Bullâ, & suas pro eâ facultates im-
pendāt, æquissim&#x0169; est vt defuncti, si aliqua futura
est inæqualitas, maius beneficium assequantur.</P>
<P>  <absatz-nummer>244</absatz-nummer> Circa Indos autem, pro quibus ab<marginalia>Indorum|nomine an|veniant|mixtim ge-|niti.</marginalia>
Hispanis minor taxa requiritur, dubitari potest
quinam veniant eo nomine: vbi quæstio ea-
dem coincidit, an Hispanorum nomine illi in-<-P>@@

<-P>telligendi sint, qui ex Europæis, & Indis mixtim
sunt progeniti, an verò Indorum nomine cen-
seantur. Circa quod in primis dico natum ex
Europæo & Indâ, aut ex Indo & Europæâ, quo-
ad hunc effectum non esse Hispanum censen-
dum (vt hoc nomine Europæos omnes com-
plectamur.) Sic P. Quintanadueñas de Præceptis<marginalia>Qui affir-|mant, &|nonnullor&#x0169;|fundamen-|tum.</marginalia>
Ecclesiæ, Tractat. 6. Singulari 6. generaliter statuens
sic genitos omnibus Indorum priuilegiis gaude-
re, vnde & eo, de quo loquimur: & ante eum
Ludouicus Miranda in Manuali Tomo 1. quæst. 43.
articul. 2. §. Præter. & in specie nostri casûs P.
Mendus suprà, num. 8. qui ex eo probant: nam
ex Indo genitus, Indus est; quia filij patris se-
quuntur originem. L. Assumptio. 6. §. Filius. D.
Ad municipal. & alibi vbi scribentes. Si autem
mater Inda sit, inde etiam computatur origo, vt
est compertissimum. Vnde & consanguinitas
pariter ex lineâ maternâ ac ex paternâ ducitur: &
similia ex vtraque impedimenta oriuntur. Sed<marginalia>Quod clau-|dicare o-|stenditur.</marginalia>
certè fundamentum hoc videtur claudicare, &
dum vnum probat, aliud destruit. Qui ex Indo
genitus, Indus censeri debet: ergo qui ex Hispa-
no, debet haberi Hispanus: atqui Hispanus ab-
solutè talis, priuilegiis Indorum non fruitur: ergo
neque mixtim genitus, si absolutè talis est. Nec
satisfacit P. Quintana dum tantùm probat geni-
tum ex matre Indâ esse mixti sanguinis verè &
propriè. Quis enim de hoc dubitat? cùm sit sub-
iectum quæstionis. Quòd autem f&#x0153;minæ ad ge-
nus spectent, & consanguinitatem fundent, etiam
est indubitatum. Ast hoc non obstante, ex Indo
genitus & matre Hispanâ Indus absolutè dicitur:
ergo & Hispanus ex parte Hispano & Inda ma-
tre progenitus.</P>
<P>  <absatz-nummer>145</absatz-nummer> Ideò meliùs probari potest; quia ex<marginalia>Melior ra-|tio ex mix-|tione, ex|qua fit, vt|mixt&#x0169; ab-|solutè sim-|plex non sit,|ex quo cō-|stat.</marginalia>
Hispano patre genitus, & multò magis ex Hi-
spanâ matre absolutè Hispanus non est, si ex ma-
tre Indâ aut Indo patre veniat origo: ergo cùm
tantùm pro Hispanis maior taxa Bullæ exigatur,
non debent eo nomine comprehensi judicari.
Antecedens ostendo: nam mixtum non est ab-
solutè simplex, ex quo æqualiter est composi-
tum, neque eius nomine absolutè gaudet, vt est
penitus exploratum, præsertim in viuentibus:
genitus enim ex asino & equâ, non est asinus,
neque equus, sed mulus; ex sue & apro, neque
sus, neque aper est, sed hybrida: ex pardo &
leæna, non pardus, nec leo, sed Leo-pardus.
Et sic in aliis: ergo similiter in casu, de quo lo-
quimur. Quæ certissima persuasio apud India-
rum incolas in caussâ fuit, vt pro sic natis specia-
lem gratiam à Sede Apostolicâ eorum salutis so-
liciti curatores exposcerent, vt Indorum possent
priuilegiis quoad iucunda matrimonia frui. Vbi<marginalia>Responsio-|nes aliquæ|confutatæ.</marginalia>
nequit dici vulgarem illum fuisse sensum, de quo
non curandum, iuxta ea, quæ adducit P. Quin-
tana suprà singulari 7. num. 7. Quia sic existiman-
tes & petentes, non vulgares homines, sed valde
sapientes & experti fuerunt. Nec responderi vl-
teriùs potest priuilegia ista ad tollendos scrupu-
los postulata: nam si eâ ratione id tantùm factum
fuisset, ante postulationem fuisset vtique practi-
catum virorum sapientium Consilio, vt in aliis
accidit: & specialiter comprobari potest in Pri-
uilegio Pij V. ad recitandum diuinum Officium
totum manè ratione itineris, occupationis, aut<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0240.jpg/>
@@1@<SE240>De Regijs prouentibus ex Bulla Cruciatæ. 221
<duolan 2><-P>maioris deuotionis, & Matutinum ante solis oc-
casum, de quo in Priuilegiis Societatis. V. Horæ
Canonicæ. De hoc autem inferiùs ex professo a-
gendum, vbi de Indorum priuilegiis: ad institu-
tum enim præsens ratio adducta sufficit, quæ est
penitus manifesta.</P>
<P>  <absatz-nummer>246</absatz-nummer> Quod autem de mixtâ Hispanorum &<marginalia>De Æthio-|pibus idem|quod de|Indis.</marginalia>
Indorum generatione est dictum, similiter est de
generatione mixtâ Æthiopum asserendum pro-
pter eamdem rationem: natus enim ex Hispa-
no patre & matre Æthiopissa, neque Hispanus
neque Æthiops est; neque reipsâ neque com-
muni æstimatione. Nec ad casum, in quo sumus,
necessaria est quæstionis illius non ita expedita
discussio, an scilicet Æthiopes priuilegiis Indo-
rum gaudeant, de quâ, Deo dante, inferiùs Titulo
12. n. 129. cùm modò sit satis scire illos non esse
Hispanos absolutè, & ita pro defunctor&#x0169; anima-
bus quæ sumitur Bulla, minori est taxâ regulanda:
sicut & de quacumque aliâ mixturâ dicendum.</P>
<P>  <absatz-nummer>247</absatz-nummer> Illud profectò difficilius, an ex Hispano<marginalia>Difficultas|peculiaris|de Quarte-|ronibus.</marginalia>
patre, & mixtim genita matre, siue Indicus, siue
Æthiopicus, aut quilibet alius sanguis sit, natus
filius Hispanus censendus sit; & ita priuilegio
dicto nequeat frui: vel etiamsi Hispanus dicatur
propter mixtionem dictam, idem sit illi conce-
dendum. Circa quod aliqui affirmatiuè prorsus<marginalia>Affirman-|tium quo-|rumdam|fundamen-|ta.</marginalia>
respondent, quatenus de omnibus priuilegiis lo-
quuntur: & id probabilitate non carere existi-
mat P. Quintana Singulari 7. citato, pro eoque
aliqua fundamenta adducit. Primum ex eo quòd<marginalia>Primum.</marginalia>
isti verè Indorum filij sunt, eâ receptissimâ lo-
quendi formâ, quâ & aui & proaui vocantur pa-
rentes: sic enim & Abrahami & Dauidis filius
dicitur in Euangelio Christus. Secundum; quia<marginalia>Secundum.</marginalia>
in istis est ratio eadem, quæ in Mestiziis, Indicus
scilicet sanguis, ad quem Pontifices attenderunt,
cùm gaudere illos priuilegiis Indorum in matri-
moniis indulserunt. Tertium; quia Pontifices in<marginalia>Tertium.</marginalia>
priuilegiis solùm requirunt vt sint mixtim proge-
niti, quod de prædictis verificatur, & licet Mesti-
zios vocent, id non est taxatiuè intelligendum,
sed demonstratiuè, & exempli gratiâ; exempla
autem non arctant regulam, iuxta communem
doctrinam, de quâ suprà. Quartum; quia licèt<marginalia>Quartum.</marginalia>
Pontifices tantùm ad postulata respondere so-
leant, & sic ad postulationem pro Mestiziis Pau-
lus V. & alij fauorabilem præstiterint responsio-
nem; cùm tamen illi ad priuilegij fruitionem so-
lùm exigant quòd sint mixtim progeniti; huic
est regulæ potiùs attendendum. Quintum; quia<marginalia>Quintum.</marginalia>
vulgaris opinio, quæ pro Indis eos non habet,
non est curanda, quia frequenter erronea. Ex
quibus non solùm prædictos, qui scilicet tres par-
tes Hispani sanguinis habent, sed etiam qui tales
dicuntur ob quartam additam portionem, quia
ex matre Quarteronâ, similiter priuilegiis gaude-
re eisdem ibidem arbitratur; licèt cum formidine,
& ita rem doctioribus expendendam & iudican-
dam relinquit, addens in fine communissimam
doctrinam de priuilegijs Principum latissimè in-
terpretandis.</P>
<P>  <absatz-nummer>248</absatz-nummer> Sed certè adducta momenti sunt per-<marginalia>Negatiua|sententia|statuitur.</marginalia>
exigui ad nimiam istam, & plus nimio latam ex-
tensionem. De priuilegiis quidem circa matri-
monia pro Mestiziis concessis ad alia Indis pro-
pria extensionem fieri non patiuntur viri doctis-<-P>@@

<-P>simi, vt videri potest apud Dom. Solorzanum
Tomo 2. lib. 2. cap. 28. num. 52. & tenet etiam Car-
dinal. Lugo in Responsis moral. lib. 6. dub. 5. num. 3.
& 4. Quid illi de extensione ad Quartarones
dicerent? Et tamen hac non contenti, nescio qui
fauorum amplificatores eximij ad Quarteronum
filios extensionem trahunt, ex quo fit vt ad
Quarteronum filios; nepotes, & pronepotes, non
sint qui extendant defuturi. Et hæc ratio contra<marginalia>Primi fun-|damenti|conuulsio.</marginalia>
illos facit: nam Christus Dominus (vt suo eos vr-
geamus exe&#x0303;plo) filius dicitur Dauidis & Abrahæ,
& tamen quamplures generationes præcesserunt:
ergo similiter in casu nostro. Quòd si hoc non
admittitur, primum ex adductis fundamentis in-
firmum esse conuincitur. Sicut & secundum, sci-<marginalia>Secundum|cōuulsuum.</marginalia>
licet consanguinitas, propter quam hæreditates
ad valde remotos transire solent, & in Maiorali-
bus est notissimum: cùm ergo ea ratio nimiùm
probet, nihil probare concluditur. Tertium item<marginalia>Tertium|corruere.</marginalia>
fundamentum corruit, si Pontificum intentio
mixtionem sanguinis tantùm respicit, & Mesti-
ziorum nomen exempli tantùm gratiâ in eorum
est Bullis expressum. Similiter & quartum, quod<marginalia>Quartum|infirmat&#x0169;.</marginalia>
ad præcedentia reducitur, de respectu sanguinis
mixti, & intentione Pontificum, quæ pro regulâ
habenda, quidquid postulatio contineat, cui
respondere solet Pontificia decisio: ratio enim
mixtionis huiusmodi in multis aliis reperitur.
Quintum insuper; quia licet vulgus remotiores<marginalia>Sicut &|quintum.</marginalia>
in gradu pro Indis non habeat, errare in hoc,
sicut In aliis, existimandum est, & magno illo
argumento mixti sanguinis corrigendum.</P>
<P>  <absatz-nummer>249</absatz-nummer> Iuxta hæc ergo videtur necessariò di-<marginalia>Ex eo quòd|superet|sanguis in|mixtione.|denomina-|tio absolutè|desummi-|tur in ordi-|ne ad priui-|legia.</marginalia>
cendum non quamcumque mixtionem sufficere
ad hoc vt ex Indico veniens sanguine nequeat
Hispani nomine absolutè gaudere. Si enim sau-
guis Hispanus superet, talis absolutè reputatur, vt
in filio Hispani & Mestizię, & sic in mixturis aliis.
Quemadmodum vinum modicè lymphatum ab-
solutè dicitur vinum, secùs si tantumdem sit aquæ
ac vini. Quâ ratione docti Theologi affirmant
vinum in calice cum aquâ modicâ consecrationi
dispositum, in Christi sanguinem immediatè cum
aquâ simul conuerti; quia totum illud absolutè
dici potest vinum secundùm receptissimum lo-
quendi morem. Pro quo P. Ægidius de Sacra-
mentis, quæst. 74. in Dubio circa Articulum 8. & alij,
quos adducit P. Martin. Tomo 4. Disputat. 29.
num. 56. Et licet hoc non admittat Auctor iste
cum aliis multis: nihilominùs ex illius doctrinâ
præsens positio firmatur: ait enim num. 61. for-
mam consecrationis Calicis, cùm dicitur, Hic est,
non totum contentum, sed vinum tantùm desi-
gnare ex institutione Christi, quia in illo vinum
præcipuum est, ex quo denominatio sumitur.
Idem ergo est in casu nostro dicendum: quod
scilicet denominatio sit à præcipuo desumenda.
Sic & aqua absolutè calida dicitur, in quâ calor
excellit, licèt non sit summus, & ita cum admix-
tione frigiditatis; sicut & frigida, cùm frigus est
maius: & idem est in temperamento aliarum
qualitatum, sicut & in rebus aliis, quorum obuiæ
exempla succurrunt.</P>
<P>  <absatz-nummer>250</absatz-nummer> Non ergo ita fauores in priuilegiis am-
pliandi, vt voces extra propriam & absolutam<marginalia>Priuilegia|juxta pro-|priam vo-|cum signi-</marginalia>
significationem abducantur. Priuilegij enim ver-
ba sunt attendenda. Cap. Porrò, & Cap. Recepi-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0241.jpg/>
@@1@<SE241>222 Thesauri Indici Titulus V. Cap. XXVIII.
<duolan 2><-P>mus, de priuilegiis. Et quæcumque illa sint, stri-<marginalia>ficationem|exponenda.</marginalia>
ctè interpretanda, habetur in Cap. 1. cum sequen-
ti, de filiis Presbyterorum. Cap. Ex tuarum de
vsu Pallij. Cap. Quamuis, de rescriptis. Pro quo<marginalia>Cap. Por-|rò, de pri-|uilegijs.</marginalia>
videri potest Marius Antoninus Lib. 1. Variarum
Resolut. 11. numer. 6. Verba Capitis Porrò non
prætermittenda: sic enim ibi Pontifex: Quod to-
tum ex inspectione priuilegiorum pleniùs aduertere po-
tes, & secundùm quod inueneris, ita obserues. Sic
enim eos volumus priuilegiorum suorum seruare te-
norem, quòd eorum metas transgredi minimè videan-<marginalia>Priuilegia|contra ius|non esse|latè inter-|pretanda</marginalia>
tur. Sic ibi. Item, Beneficium Principis latè in-
ter pretandum est, vt plures Textus & Doctores
firmant: id tamen intelligendum quando est præ-
ter ius, non verò si contra illud: tunc enim stri-
ctè interpretandum esse communissima sententia
tenet; quam sequitur P. Thomas Sancius Lib. 8.
de Matrimonio Disputat. 1. num. 4. vbi complures
adducit, & mirum valde est P. Quintanam Singu-
lari. 7. citato. num. 8. ad fundandam sententiam
illam, pro quâ militat vt probabilem euincat,
P. Sancium afferre loco citato; quasi absolutè sta-
tuat beneficium Principis non esse strictè inter-
pretandum. Licet ibi id asserat de beneficio præ-
ter ius; oppositum tamen affirmans & probans
de beneficio contra ius. Nam in casu nostro
priuilegium non est præter ius, sed contra illud,
vt est manifestum, quandoquidem iuxta ius
commune est obseruantia Festorum & ieiu-
niorum, Matrimonij impedimenta, & alia, de
quibus inferiùs.</P>
<P>  <absatz-nummer>251</absatz-nummer> Vt ergo quod ad præsentem caussam<marginalia>Bulla pro|Quaterone|eadem quæ|pro Hispa-|no.</marginalia>
spectat concludamus, pro Quarterone, & vltrà,
Bullam sumens, elee&#x0308;mosynam pro Hispanis desi-
gnatam debet contribuere, quia absolutè Hispani
sunt, vt benè obseruat Card. Lugo supra. n. 5.
vnde ad munia omnia & officia admittuntur, quę
conferri Hispanis consueuerunt: quod est aliud
pro sententiâ nuper positâ argumentum. Quòd
si aliquis probabilem iudicans oppositam, taxam
minorem offerat, periculo se frustrandi piam con-
tributionem exponit. Vbi dubitari potest an ta-<marginalia>Specialis|difficultas|de dimidia-|to fructu|Bullæ.</marginalia>
lis Bulla saltem dimidiatè proficiat. E. g. Sit ani-
ma per mensem in Purgatorio futura, iuxta id,
quod eius peccata merentur; si offeratur suffra-
gium Bullæ, pro quâ taxa elee&#x0308;mosynę designata,
integrè reddita est, statim inde emergens ad Sedes
beatas asce&#x0303;det. Si ergo ex falsâ opinione taxa mi-
nor offeratur, exibitne post dimidi&#x0169; mensem, an
verò Bulla nihil ei ad remissionem p&#x0153;næ deser-
uiet? Et quòd dimidiatus Bullæ fructus esse pos-
sit, ex doctrinâ colligitur, quam habet P. Men-
dus suprà. Cap. 1. num. 2. vbi ait posse Bullam
sumi pro pluribus, vel pro omnibus animabus,
vt inter eas fructus Indulgentiæ, qui ad vnam li-
berandā sufficeret, diuidatur. Sed contrari&#x0169; vide-<marginalia>Negatur|ille in casu,|de quo agi-|tur.</marginalia>
tur certius: quia fructus diuidi potest quādo pro
Bullâ exhibita est elee&#x0308;mosyna designata: quādo
autem non exhibetur, deficit conditio omnino
requisita sine vllâ limitatione. Quemadmodum
in Bullâ pro viuis, si quis tribuat elee&#x0308;mosynam
pro pauperibus assignatam, cùm tamen pauper
non sit, nullum potest ex eâ fructum reportare,
neque dimidiatum, neque partialem, quia con-
ditio requisita deficit.</P>
<P>  <absatz-nummer>252</absatz-nummer> Sed quid si ex falsa opinione duplex<marginalia>Dubium|aliud de|duplici di-</marginalia>
Bulla pro eodem defuncto sumatur, iuxta con-<-P>@@

<-P>cessionem Gregorij XIII. cùm anteà vna tan-<marginalia>midi am|elee&#x0308;mosyna|integrantè|vnam.</marginalia>
tùm sumi quotannis posset: an duplex illa pro
vnâ sufficiet, cùm ex vtraque taxa maior integre-
tur? Respondeo idem prorsus dicendum, quia
Bullæ illæ non sumuntur per modum vnius, sed
vt duæ, & pro qualibet taxâ debet designata con-
ferri, quod tamen non fit. Melius ergo faciet,
qui vnam tantùm Bullam sumet, taxam maiorem
tribuens, in quo dubium esse potest nullum,
quàm duas, opinionem minimè tutam ample-
xus. Quam etiamsi valdè probabilem dicamus,
dubia tamen est; & si falsa, suffragij multiplicati
fructus erit nullus, nisi communis elee&#x0308;mosynæ, si
fortè habeat rationem talis.</P>
<P>  <absatz-nummer>253</absatz-nummer> Sed circa præcipuam resolutionem vi-<marginalia>Aliud cir-|ca filium|Mulatæ|serita.</marginalia>
detur esse difficultas in prole ancillæ. Nam sicut
Quartero ex Hispano & Mestiziâ Hispanus est,
ita & ex Hispano & Mulatâ Hispani & Æthio-
pissæ filia. Si autem talis Mulata serua sit, quia ser-
uæ filia, illius filius similiter erit seruus, quia par-
tus sequitur ventrem. Ex quo fiet Hispanum esse
Hispani seruum; quod videtur absurdum, & à
communi loquendi vsu penitus abhorrere. Si
autem hic Hispanus non est, corruit fundamen-
tum de excessu in mixtione, de quo. num. 249.
& idem argumentum fieri potest de filio Hispa-
ni, & Mestiziæ captiuæ, quæ scilicet filia sit cap-
tiuæ Indæ, quales Chilenæ sunt bello captæ. Ad
quam difficultatem dici potest, Primò ratione sta-
tûs seruilis filium prædictum non reputari Hispa-
num, sed inter gregem illum infimum numerari,
quia communis existimatio ita habet. Neque id
mirum, cùm iuxta ius commune serui habean-
tur pro nullis L. Quod attinet, Instit. de regulis iuris.<marginalia>L. Quod|attinet.|Inst. de reg.|iuris.</marginalia>
vbi sic dicitur: quod attinet ad ius ciuile, serui pro
nullis habentur: non tamen ex iure naturali: quia
quod ad ius naturale attinet, omnes homines æquales
sunt. Sic ibi. & L. Seruitutem. Instit. eadem sic di-
citur: Seruitutem mortalitati ferè comparamus. Se-<marginalia>L. Serui-|tutem.|Ibid.</marginalia>
cundò dici potest seruum dici posse Hispanum
absolutè, quod necessariò fatendum est in quar-
tâ, quintâ, & vlterioribus generationibus, si quis
seruæ filius reperiatur, vt reperiri potest. Neque<marginalia>Hispanus|quomodo|esse Hispani|seruus|queat.</marginalia>
est vlla repugnantia in eo quòd Hispanus sit ser-
uus ratione mixturæ alicuius, cuius oppositum
minimè probatur: quidquid de iure ciuili dictum
sit: cùm iuxta illud in generationibus ius natu-
rale etiam attendatur, & ita ratio etiam debet at-
tendi mixturæ, licet quoad iura & actiones serui
pro nullis reputentur. Pro quo hæc sufficiat deli-
basse.</P>
<Z><A+2>APPENDI X.</A+2>
<A+1>An Religiosis liceat vsus Bullæ
Cruciatæ.
Vbi præsertim de electione Confessarij.
§. I.</A+1></Z>
<negEZ><A+1>Vsum esse quoad aliqua licitum. Et qua-
lis debeat modus in elee&#x0308;mosynæ contri-
butione seruari.</A+1></negEZ>
<P><absatz-nummer>254</absatz-nummer> <INI2>P</INI2>Rimum ex propositis est indubitatum,<marginalia>Religiosis|licere vsum|Bullæ,</marginalia>
nam in Bullâ ipsâ id habetur expressum,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0242.jpg/>
@@1@<SE242>De Regiis prouentibus ex Bulla Cruciatæ. 223
<duolan 2><-P>dum Regulares datâ elee&#x0308;mosynâ ad illius partici-<marginalia>etiamsi ex|bonis suis|non contri-|buant.</marginalia>
pationem admittuntur. Videtur autem circa hoc
aliqualis esse difficultas ex tenore ipsius Bullæ:
dicitur enim in illâ elee&#x0308;mosynam debere tribui
ex propriis bonis, De bonis suis. Vnde Scriptores
communiter obseruant ex bonis furtiuis non
posse fieri, quia propria non sunt. Atqui Re-
ligiosi propria non habent bona: non ergo vi-
dentur gratiâ istâ posse frui. Verùm hoc obstare
nequit, quandoquidem de Pontificis mente con-
stat. Et ita cùm dicitur de bonis suis, ita exponen-
dum est, vt bona malè acquisita tantùm exclu-
dantur, vel quæ aliena sint sine liberi vsûs facul-
tate: id quod magis explicatur in eadem Bullâ,
dum dicitur Ex bonis sibi à Deo collatis. Quod enim
Religioso confertur à potente conferri, & Re-
ligiosè admittitur, à Deo collatum dici debet.
Quod tamen dici nequit de bonis meretricum, &<marginalia>Circa me-|retrices|quid cer-|tius.</marginalia>
aliorum per turpem quæstum habitorum, & ideò
ex illis non posse Bullam sumi tenent Acosta,
Vega, & Nugnus apud P. Mendum Disputat. 4.
num. 4. licet ipse contrarium censeat ibidem cum
Emmanuele Roderico in Additionibus ad §. 1. cir-
ca num. 15. Quod & tuentur Cardinalis Lugo
de P&#x0153;nitentia Disput. 27. num. 87. §. Vnde obiter.
Diana Parte 1. Tract. 11. Resolut. 101. Trullench
Lib. 1. §. 3. Dub. 1. num. 10. & alij communiter:
quod mihi non videtur absolutè iuxta mentem
Pontificum ob prædicta verba. Si enim illa spe-
cialem aliquem respectum ad turpem acquisitio-
nem non haberent, quid necessè erat nouo eo
vti loquendi modo, cùm in præcedentibus vsus
verborum illorum extet, De suis bonis? & ex se
certè indecentiam videtur habere, vt meretrix in
statu eo infami existens, propter quem in Dei &
hominum oculis abominabilis est, ex turpi quæ-
stu ab Ecclesiâ beneficium accipiat circa relaxa-
tionem ieiunij: vnde & pro aliis similiter pronun-
tiandum. Potest autem id verosimiliter admitti,<marginalia>Omnino|verosimilis|resolutio</marginalia>
quando meretrix ex c&#x0153;noso illo statu conatur
emergere, & sic commodis spiritualibus Bullæ
frui: ex t&#x0169;c enim bona meretricio acquisita com-
mercio possunt dici à Deo donari vt media re-
parationis eius, cùm velit eisdem vti piè & Chri-
stianè: & sicut posset elee&#x0308;mosynam præbere pro
satisfactione peccatorum, ita & pro Cruciatæ fi-
ne, vt sic satisfactionem pleniorem assequatur.
Sed seriò de vitæ emendatione agenti expediet
viam tutiorem sequi, & ex bonis ritè acquisitis
Bullam sumere, quod valde facile esse poterit,
cùm adeò sit contributio moderata. Vnde ma-
gis inuerosimile est, quod aliqui dicunt apud
D. Machadum Tomo 1. pag. 19. col. 1. ex furti-
uis posse Bullam sumi.</P>
<P>  <absatz-nummer>255</absatz-nummer> Sed illud quæstionem pulsat, quid à
Religiosis faciendum vt elee&#x0308;mosyna pro Bullæ
consecutione validè & licitè fieri possit: an scili-
cet Prælati licentia necessaria sit, an sufficiat pe-
tita, & non obtenta, vel vtroque deficiente vali-
da receptio sit: non quidem furtiuè aliquid ex
bonis conuentus accipiendo, sed ab amico, aut
alio liberaliter tribuente. Ad quod respondeo
neque licitam, neque validam esse susceptionem<marginalia>Religiosis|nec licita|nec valida|Bullæ sum-|ptio sine|Prælati li-|centiâ.</marginalia>
Bullæ contra Prælati expressam aut tacitam vo-
luntatem, nisi ille iniustè neget. Sic Auctores,
quos adducit P. Mendus suprà num. 17. quos &
ipse sequitur num. seq. quidquid dicat Trullench<-P>@@

<-P>suprà num. 11. validam receptionem affirmans
sibique contrarius quoad hoc vltimum: cùm §. 1.
Dub. 7. num. 3. dicat posse sine licentiâ eam sumi,
& in hoc conuenire Doctores, quia in Bullâ ipsâ
conceditur: quod est à veritate alienum. Vnde
nec audiendus Iuniparus à Drepano 1. parte Se-
cundæ Disputationis, Quæst. 5. Cap. 3. num. 3. idem<marginalia>Pontifitis|mens vnde|constet.</marginalia>
tenens. Et ratio est: quia Pontifex non intendit
subordinationem debitam in Religiosis immi-
nui, quam tantopere inuiolabilem desiderat, vt
ex variis decretis circa reformationem elucet: ex
nullâ enim Bullæ clausulâ id potest colligi, sed
potiùs oppositum: nam de Religiosis ad exerci-
tum pro exercendis Ecclesiasticis ministeriis, itu-
ris, ait debere id fieri cum licentiâ Prælatorum:
ergo cùm eadem ratio paupertatis sit, quæ & o-
bedientiæ, id etiam circa elee&#x0308;mosynam affirman-
dum. Et quemadmodum qui contra voluntatem
Prælati in exercitum irer, non gauderet benefi-
cio Bullæ, ita & qui eam sine licentiâ Prælati su-
mit. Prætereà, ad finem Bullæ non est necessa-
rium sine licentiâ Prælatorum procedi: ergo in-
credibile est eamdem abrogatam. Antecedens
constat: nam Prælatus nequit licentiam negare,
nisi ob iustam caussam: si verò caussa talis sit, non
est iuxta Pontificis mentem talis beneficij con-
cessio: pro quo citati. Vix autem apparet ratio,
propter quam Prælatus illam negare sine graui
peccato possit: quod & citati agnoscunt, & Iuni-
parus. Quæst. 1. num. 5. Nihilominus esse illa po-<marginalia>Quæ causa|esse iusta|possit ne-|gandi il-|lam.</marginalia>
test, si quis à Prælato licentiam petat, & pariter
pecuniam ex bonis Monasterij, sitque illud val-
de egens, vt vix ad victum necessaria suppetant;
tunc enim iustè negare potest; sed non absolu-
tè, vt scilicet à nullo petere possit aut oblatam
accipere: hoc enim est contra Pontificis men-
tem. Cùm enim velit Religiosos Bullâ frui,
sciatque eos in particulari bona propria non ha-
bere; eo ipso voluntatis suæ esse ostendit, vt ser-
uatâ regulari disciplinâ modis conuenientibus e-
lee&#x0308;mosynam pro illâ erogandam exquirant. Si<marginalia>Quidsi|iustè nege-|tur.</marginalia>
autem Monasterium abundans sit, vnde & Præ-
lati externis frequentes elee&#x0308;mosynas largiuntur,
videntur peccare grauiter, si subdito petenti elee&#x0308;-
mosynam pro Bullâ negant: quia in elee&#x0308;mosy-
nis Religiosi ipsi sunt externis præferendi, & ista
satis exigua est; cùm alias in ordine ab bonum
spirituale magni momenti sit. Negatur ergo in-
iustè, & sic pro concessà habenda: vnde poterit
Religiosus clam id sibi ex pecuniâ aut bonis aliis
domus assumere, ex quo Bullam consequatur.</P>
<P>  <absatz-nummer>256</absatz-nummer> Potest etiam casus alius occurrere,<marginalia>Casus lici-|tæ negatio-|nis propo-|nitur, pro|quo resolu-|tio notan-|da.</marginalia>
propter quem videri possit licentiam concedere
non teneri Prælatum, si videlicet intelligat Bul-
læ vsum apud suos vigere in ordine ad electio-
nem Confessarij pro reseruatis. Cùm enim Pon-
tifices talem vsum illicitum protestentur, de quo
posteà, videtur rectè etiam posse à Prælatis re-
moueri: & ita etiam id fieri, quod ad prædictum
remotionis finem pro tempore necessarium iu-
dicarint. Et hoc quidem ego absolutè loquen-
do certum iudico, quia id non est vsum, sed abu-
sum Bullæ tollere, iuxta Pontificum volunta-
tem. Est autem difficilis executio, quia notitia
abusùs istius non potest haberi nisi ex Confessio-
ne: quâ tamen notitiâ vti Prælatus nequit, non
solùm quando ipse Confessionem audiuit, sed<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0243.jpg/>
@@1@<SE243>224 Thesauri Indici Titulus V. Cap. XXVIII.
<duolan 2><-P>quomodocumque ad eum deuenerit, eò quòd
generaliter prohibeatur. Deinde. Negatio nul-
lius effectûs erit: licentia enim iniustè negata
censebitur, & ita ad Bullæ sumptionem proce-
detur. Præterquam quod in Communitate Reli-
giosa plures sunt, qui Religiosè viuant, & reser-
uata non committant; vel si quidquam huiusmo-
di humanitus acciderit, ad certa remedia confu-
giunt. Hi autem propter paucorum abusum,
qui, si Bullam sibi prodesse non posse existi-
ment, alias exonerandæ conscientiæ vias inqui-
rent, non debent Bullæ beneficio priuari; cùm
eorum conditio non debeat esse peior, quàm
sæcularium potentium illo gaudere, nec sit æqu&#x0169;
aliorum odio prægrauari, vt est regula satis no-
ta iuris in 6. Circa tacitam autem licentiam, aut
illius negationes, communes regulæ obseruan-
dæ sunt, quas Doctores tradunt de votis obe-
dientiæ & paupertatis agentes, & de Ministro
Confessionis, aliisque, & res tota ex circumstan-
tiis pendet prudenter expendendis.</P>
<P>  <absatz-nummer>257</absatz-nummer> Esset autem magnum in hoc genere<marginalia>De quodā|priuilegio|ad elee&#x0303;mo-|synam pe-|cuniariam|cum Ora-|tionibus|commutā-|dam, &|Missis.</marginalia>
leuamen Religiosorum, si priuilegium illud in vi-
ridi observantiâ versaretur, quod Corduba in
Annotatione ad Compendium. v. Cruciatâ §. 5.
Patribus Minoribus concessum refert, & ex eo
Villalobos Tract. 27. Clausula. 12. num. 30. &
ante eum meminit eiusdem Emmanuel Roderi-
cus Tomo 1. qq. regul. quæst. 21. artic. 10. à se vi-
sum attestatus; vt scilicet possint omnibus frui
gratiis spiritualibus & corporalibus, quæ ab An-
no. 1533. conceduntur in quibusdam Bullis S.
Cruciatæ: dummodò pro Bullâ loco elee&#x0308;mosy-
næ Sacerdotes celebrent duas Missas: laici verò
dicant ducentos Pater noster, & Ducentas Aue MA-
RIA, secundùm Pontificis intentionem. Circa
quod Trullench suprà. num. 11. ait se haud cre-<marginalia>Non habe-|re iam vim|multiplici-|ter ostendi-|tur.</marginalia>
dere in viridi obseruantia esse, eò quòd videret
Religiosos etiam Minores diligenter curare ac-
cipere Bullam. Et videtur id certum, tum ex di-
ctorum Religiosorum praxi, tum etiam aliorum,
qui priuilegio eodem per communicationem
gauderent: nec poterat latere eos, cùm in dicto
Compendio extet. Præterquam quòd cùm hoc
priuilegium videatur Cruciatæ intentioni con-
trarium, quatenus ratione illius minor fit pecu-
niarum collectio, videtur concessione ipsâ Bul-
læ reuocatum, dum Regularibus absolutè onus
contribuendi eleemosynam à Commissario taxa-
tam imponitur, qui eam pro omnibus taxat, et-
iam pauperrimis, iuxta Pontificis mentem, volen-
tis omnes opus istud adeò vtile ad Dei gloriam
promouere. Nec latere poterat priuilegium hoc,
& communicatio ferè omnium Religionum in
illo, ex quo concessio Bullæ pro Regularibus in
ordine ad intentum dictum ferè inutilis reddere-
tur. Pontifices enim in concessione Bullæ Re-
gularium commoda præcipuè non spectant; aliàs
illam pro omnibus Christiani orbis regionibus
concessissent; cùm tamen constet ad pauciores
illam pertinere. Si prætereà addamus fuisse hoc
viuæ vocis oraculum Pauli Tertij, & ita iam re-
uocatum. Licet P. Quintana Tomo 1. in Appen-<marginalia>Indulgen-|tiæ an re-|uocatæ re-|uocatione|Oraculo-|rum.</marginalia>
dice Tractatus 4. Dist. 12. num. 8. dicat quoad In-
dulgentias vim suam habere, quæ per reuocatio-
nem generalem non censentur reuocatæ. Quod
quidem est satis incertum: & licet ob titulum<-P>@@

<-P>Oraculi reuocata non sit talis concessio; quate-
nus tamen Indulgentia est, à Paulo V. reuoca-
tam non videtur posse dubitari, dum Indulgen-
tias Religiosorum ad paucas reduxit, de quo et-
iam inferiùs.</P>
<P>  <absatz-nummer>258</absatz-nummer> Circa Nouitios communis resolutio<marginalia>Nouitius|licentiâ|non egere,|& taxâ|professorum|frui posse.</marginalia>
est posse illos vti Bullâ, etiam renitente Prælato,
pro quâ aliquos adducit P. Mendus suprà n. 21.
& Trullench Lib. 1. §. 1. Dub. 7. num. 1. eosdem
secuti, ex communi doctrinâ, circa quam No-
uitij gaudent Religionis priuilegiis, vt adducti
ponderant. Sed certè doctrina illa necessaria
non est absolute loquendo, quia ad gaudendum
priuilegio illius non est necessarium priuilegium
nouum, gratia, aut communicatio in illâ, cùm
tale beneficium sit commune omnibus fidelibus
in regnis, pro quibus Bulla conceditur. Potest
autem prædicta deseruire doctrina in ordine ad
taxam elee&#x0308;mosynæ; non enim tenentur maio-
rem tribuere, quàm à Religiosis communiter
postulatur. Quoad receptionem autem renitente
Prælato, doctrina alia communis suffragatur; iux-
ta quam Nouitij non tenentur ad onera, censu-
ras, præcepta & alia, quæ odiosa reputatur:
quod & adducti expendunt in proposito: & eo-
rum plures in ordine ad electionem Confessarij
pro reseruatis licentiam non esse necessariam af-
firmant, quia onus est, & quidem grauissimum
Religionis. Sed de hoc inferiùs. Videtur autem
esse aliqua difficultas in eo quòd Nouitius gau-<marginalia>Instantiæ|vt sit li-|centia ne-|cessaria fit|satis.</marginalia>
deat fauore Religionis in ordine ad Elee&#x0308;mosy-
nam, & non debeat onus licentiæ petendæ sen-
tire; vbi de absolutione à reseruatis non loqui-
mur: nam vt est regula 55. iuris in 6. Qui sentit
onus, sentire debet commodum. Et è contrà. Verùm
hæc regula in Nouitiis fallit, sicut in aliis, de
quibus Glossa ibi scilicet ratione ætatis, personæ,
& naturæ contractuum, quorum explicationem
& exempla ibidem videnda. Dicendum item
No uitium, etsi sentiat commodum, non esse
ab oneribus immunem, cùm pondus obseruan-
tiæ Religiosæ sustineat: quòd autem onera quæ-
dam non sentiat, id non debet esse mirum, quia
etiam commodis aliis caret, quibus Professi po-
tiuntur, in habitu, tractatione, honoribus, li-
beriori agendi ratione, aliisque.</P>
<Z><A+1>§. II.
Quoad Ieiunia quid Religiosis liceat per
Bullam.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>259</absatz-nummer> <INI2>I</INI2>D tantùm licet, vt sexagenarij possint
ouis & lacticiniis vti. Vbi primò inquiri<marginalia>Sexagena-|rios posse|vesci car-|nibus in|diebus ie-|iunij, qui|& quæ|probeat,</marginalia>
potest an ad hoc sit opus Bullâ? Et videtur
non esse: nam sexagenariis est licitus carnis v-
sus, vt ex Peromato adducit Benedictus Re-
migius in Practica Parochorum & Confessa-
riorum pag. 220. qui & pag. 221. id non om-
nino improbabile putat, ex ratione ipsius
Peromati, quia scilicet sunt malè sanis vici-
niores: & viro in suâ arte doctissimo creden-
dum est. Quod & roborare ex eo possumus,
quia annus sexagesimus tertius est climactericus,
& in quo frequentiùs solet vita periclitari: ergo
sexagenarij sunt viciniores malè sanis, siue pro-
ximi periculo amittendæ salutis, & ita carnibus<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0244.jpg/>
@@1@<SE244>De Regijs prouentibus ex Cruciata. Vbi de Religiosis. 225
<duolan 2><-P>vti possunt, sicut alij, qui simili periculo obnoxij
comperiuntur. Prætereà, communis opinio
sexagenarios ab onere ieiunij releuat; atqui ea-
dem ratio subesse videtur ad releuandum eosdem
ab obligatione abstinentiæ à carnibus: nam pro-
ptereà prior illa obligatio cessat, quia natura in
statu debilitatis existit, & ita opus habet per se-
quentem cibi sumptionem roborari: cùm ergo
caro ad effectum huiusmodi accommodatior sit;
& ad infirmitatum propulsationem opportunior,
videtur clarè conuinci eamdem pro illâ rationem
suffragari. Item: quidquid præter carnem sexa-<marginalia>Quæ ali-|menta seni-|bus incon-|grua.</marginalia>
genarij comedere possunt, alimentum pro illis
conueniens non est, vt facilè ostendi potest. Le-
gumina debilioris virtutis sunt: pisces phlegma-
ticum humorem nutriunt, quo senes abundant:
lacticinia conditionis sunt non sanæ, & ita infir-
mis prohibentur: oua, etsi recentia congruum
alimentum sint, non recentia tamen satis incon-
gruum: est autem difficile recentia semper præ
manibus habere: quòd si alicui obuium, ex eo
non debet argumentum sumi, sed ex eo quod
frequentiùs accidit. L. Nam ad ea. D. de Legibus:
carnes autem satis obuiæ sunt. Quòd si illarum
vsus sexagenarijs licitus est, etiam ouorum erit &
lacticinior&#x0169;, vt communiter Doctores obseruant,
quia multò id minus est, & cui licet plus, licet &
quod minus est, vt est regula iuris in 6. scilicet in
eodem genere, vt dictum aliàs.</P>
<P>  <absatz-nummer>260</absatz-nummer> Aliunde etiam id probari potest, ex<marginalia>Probatio a-|lia ex quo-|rumdam|sententia de|anno 55. in|quo cessat|ieiunij obli-|gatio.</marginalia>
quorumdam scilicet sententia asserentium post
annum quinquagesimum quintum legem ieiunij
non obligare, vt testatur Victorellus ad Caput 4.
Lib. 6. summæ Cardinalis Toleti §. Senes. Et apud
Angelum v. Ieiunium, num. 15. Iuxta quam do-
ctrinam, quæ non videtur probabilitate carere,
eò quòd iam natura in eâ ætate non parum debi-
litatis contraxerit, cui oporteat per aliquot cibi
non exiguas portiones subueniri. Iuxta illam in-
quam sexagenariis plus est aliquid concedendum
maiore debilitate laborantibus, & inualetudinis
periculo admodùm vicinis, vt paullò superiùs di-
cebamus. Cùm ergo carnes illis concedendæ
non sint, videtur consequens vt oua & lacticinia
concedantur: non ergo pro eorum vsu necessaria
erit Bulla.</P>
<P>  <absatz-nummer>261</absatz-nummer> Verùm quod ad sententiam Doctoris<marginalia>Sexagena-|rijs vsum|carnium|licere non|admittenda|sententia.</marginalia>
Peromati spectat, illa non videtur admittenda,
quia contra omnes Doctores militat, & citatus
Remigius dum eam non omnino improbabilem
reputat, aliquomodo improbabilem esse eo ipso
profitetur, qui & nimis laxam eam vocat, & ita
addit non esse à communi Doctorum sententiâ
recedendum. Licèt ergo Peromatus in suâ arte
peritissimus fuerit, & medicis in arte peritis cre-
dendum sit, vt habetur in Cap. Significasti, 2. de<marginalia>Peritis in|suâ arte vt|crede&#x0303;dum.</marginalia>
homicidio, & Doctores generaliter notant in alia-
rum artium peritiâ, pro quo videri potest Barbo-
sa in Collectaneis ad citatum Caput: non spectat ta-
men ad illos de obligatione, aut obligationis ces-
satione definitiuam sententiam pronuntiare, quia
res hæc sacra est, & ad superiùs tribunal spectat:
vnde quidquid illi dixerint, si Theologorum ju-
dicium ex aduerso stet obligationem legis agno-
scentium, non est ab illâ recedendum. Pro quo
videri potest P. Azor Tomo 1. lib. 7. cap. 18. §.
Quartò quæritur. Ecclesia enim præcipere aliquid<-P>@@

<-P>potest cum aliquali valetudinis detrimento, vt<marginalia>Non obstāte|inualetudi-|ne aliqua|jeiuni&#x0169; ab|Ecclesia|posse præ-|scribi.</marginalia>
constat ex ieiunio quadragesimæ. Quis enim du-
bitet illud tale non esse, in quo caro per abstinen-
tiam atteritur: id quod Ecclesia ipsa, quæ tale
præceptum imponit, in diuinis officiis recogno-
scit, vt cùm loco quodam ait: Vt qui per abstinen-
tiam macerantur in corpore. Et alibi: Quæ se carnis
maceratione castigat. Vnde est communis resolutio
Doctorum non quamlibet debilitatem & fatiga-<marginalia>Nō quam-|libet infir-|mitate&#x0303; ex-|cusare.</marginalia>
tionem corporis ab obligatione ieiunij excusare.
Pro quo videndus P. Thomas Sancius Lib. 5. Con-
ciliorum, Cap. 1. dub. 14. num. 1. Vbi sic ex om-
nium sententia scribit: Non quæcumque infirmitas,<marginalia>P. Thomas|Sancius.</marginalia>
aut quicumque dolor capitis excusat, sed standum est ar-
bitrio boni viri, vel medici. Sic ille; cùm ergo non
quodlibet valetudinis detrimentum à lege ieiunij
excuset, poterit Ecclesia sexagenarios obligare,
etsi ea sequantur incommoda, quæ superiùs sumus
prosecuti, quidquid circa illa Medici iudicarint.
Vt autem non solùm possit, sed etiam reipsa ita
velit, argumentum validissimum ex Doctorum
omnium attestatione desumitur, contra quos
temerarium fuerit opinari, vt est communis
Theologorum vox.</P>
<P>  <absatz-nummer>262</absatz-nummer> Addit Remigius sufficere sexagenario<marginalia>Quomodo|leuis caussa|sexagena-|rijs ad esum|carnium|sufficiat.</marginalia>
aliqualem caussam habere, ad concedendum illi
carnium esum: sicut timorati omnes, & bonæ
conscientiæ viri hactenus censuêre. Et hoc qui-
dem ille absolutè profert, etiamsi talis Bullam
non sumat. Ex quo habenti Bullam caussam le-
uiorem sufficere; aliàs illa nihil concedet. Et
quidem cum in aliis eximios quosdam fauores
Bulla contineat; non est credendum circa hoc,
speciale nihil indulgere. Pro iis autem qui in In-
diis degunt, minor adhuc caussa est sufficiens,
quia alimenta debiliora sunt, & consequenter
natura debilior, vnde faciliùs cum talibus potest
dispensari. Et dispensatio quidem ad Prælatum
non spectat, sed ad Confessarium post consulta-
tionem Medici: sic enim Bulla præscribit. Suf-
ficiet autem Medicum damnum imminens atte-
stari: quod si graue sit, certum est dispensatione
opus non esse: poterit autem esse necessitas Præ-<marginalia>Dispensa-|tionem ad|Confessa-|rium, &|nō ad Præ-|latum per-|tinere.</marginalia>
latum adeundi, vt sciat quid Medicus dixerit, ne,
si eo inscio fiat, contra subditum sic operantem
indignetur. Si autem damnum leue esse dicat, &
suo iudicio non sufficiens ad esum carnium, ni-
hilominùs Confessarius dispensare poterit, quia
ad talem dispensationem leuis, vt diximus, caussa
sufficit, quæ scilicet aliàs sufficiens non esset:
vnde seruatur quod Pontifex iubet; Medici
inquam corporalis & spiritualis Concilium ad-
hiberi.</P>
<P>  <absatz-nummer>263</absatz-nummer> Iuxta quæ constat sexagenarios non<marginalia>Sententia|de habenti-|bus 55. an-|nos repro-|bata, gene-|raliter lo-|quendo.</marginalia>
esse ob præfatum titulum à lege prohibente ouo-
rum & lacticiniorum vsum exemptos. Idem au-
tem esse non obstante fundamento alio de exem-
ptione ob ætatem 55. annorum, ex dictis etiam
colligi potest; quia nullus Doctor eos propter
senectutem etiam procedentem vsque ad sexage-
simum excusat, & Ecclesia potest eos, nisi specia-
lem aliquam debilitatem sentiant, ad abstinentiam
dictam obligare, sicut circa esum carnium. Opi-
nio autem de excusatione quinquagenarij cum
auctario quinque annorum, absolutè loquendo
non est admittenda, quia eam Doctores commu-
niter reprobant, & qui plus fauent, non parùm<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0245.jpg/>
@@1@<SE245>226 Thesauri Indici Titulus V. Cap XXVIII.
<duolan 2><-P>se præstitisse existimant, si sexagenarios esse ex-
cusandos euincant, quod negant plurimi. Est<marginalia>In multis|admittitur|etiam mi-|noris ætatis,|quia ætas|senectutis|non est de-|terminata.</marginalia>
autem valde probabile in multis ex quinquagena-
riis dictis obligationem cessare ieiunij, quia sene-
ctus festinauit in illis, debilitate virium, & incom-
modis aliis senum propriis deprehensâ. Quod
obseruat P. Sancius suprà Dub. 4. num. 3. idque ex
multorum Doctorum, quos num. 2. adduxerat,
doctrinâ deducit, asserentium ab Ecclesiâ non
esse determinatum tempus senectutis, in quo
cesset obligatio ieiunij; sicut neque ex naturâ
rei est determinata senectutis ætas. Pro quo &
Thomas à Jesv in Expositione Regulæ Carmelita-
rum, Parte 3. cap. 8. dub. 4. Ex quo fit non solùm
quinquagenarios cum additamento quinquennij,
sed & minoris ætatis, ab obligatione dictâ immu-<marginalia>Illius signa.</marginalia>
nes habendos, quia in illis adproperauit sene-
ctus, cuius indicia, præter debilitatem, sunt ni-
mia canities, dentium ac molarium defectus, in
somnia pituitæ copia, quòd lumen oculorum eo-
rum & ipsum non sit cum eis, vt dolebat Vates,
&c.</P>
<P>  <absatz-nummer>264</absatz-nummer> Stante ergo obligatione dictâ absolutè<marginalia>Ann&#x0169; sexa-|gesim um|sufficere esse|inchoat&#x0169;.</marginalia>
loquendo, inquiri secundò potest an ad gauden-
dum priuilegio Bullæ in esu ouorum & lactici-
niorum debeant anni sexaginta esse completi, vel
sufficiat esse inchoatos. Et videtur satis probabi-
le inchoatos sufficere; quia cùm lex numerum
annorum in fauorabilibus præscribit, sufficit vlti-
mum esse inchoatum. L. Quâ ætate. D. de testa-
mentis, nisi contrarium exprimat, vt exprimit
Concilium Tridentinum, cùm de professione
Religiosa loquitur Seßione 25. de Regularibus, cap.
15. non tamen in ætate ad Ordines sacros, vnde
vsu receptum est vt annus vltimus inchoatus suf-
ficiat. Pro quo Doctores, quos adducit Barbosa
circa Cap. 12. Seßionis 23. Cùm etiam sexagena-<marginalia>Nomen se-|xagenarij|inchoatum|designare.</marginalia>
rius non eum tantùm significet, qui sexaginta
annos habet, sed qui sexagesimum ingressus est.
Currens enim annus cum omni proprietate sexa-
gesimus dicitur, sicut & alij currentes; aliàs non
esset conueniens ille significandi modus, cùm ne-
queant numero anni præcedentis designari. Et
sicut annus, ante quem alius non est, primus di-
citur, etiamsi completus non sit, vnde Pontifices
dicunt, Pontificatûs nostri anno primo; ita est de se-
quentibus dicendum. Sicut ergo annus sexagesi-
mus dicitur, ita & ab eo sexagenarius potest quis
appellari. Vnde sapienter Caietanus. V. Ieiunium,
ait excusari sexagenarium, seu sexaginta anno-
rum. Vbi sexagenarium vocat eum, qui sexage-
simum agit: sexaginta autem annorum illum, qui
compleuit. Et est iuxta regulam aliquorum, quos
adducit Siluester. V. Ætas. num. 4. dicentium,
cùm annus explicatur per genitiuum, illius com-
plementum designari: & ita tenet P. Mendus
Disput. 18. num. 10. Est autem hoc priuilegium<marginalia>Sexagena-|rios à lege|jeiunij ex-|cusatos, c&#x0169;|quo stat|Bullæ con-|cessio.</marginalia>
ab eo independens, quod in sexagenariis quam-
plurium sententia Doctorum agnoscit, vt non
teneantur ieiunare; quam robustè confirmat P.
Sancius Lib. 7. de Matrimonio Disput. 32. num. 17.
& dubio 4. citato, num. 6. vbi & pro eadem Do-
ctores adducit. Pro quâ etiam aliis citatis militat
Diana Parte 1. Tractat. 9. Resolut. 20. Trullench
Lib. 1. §. 4. dub. 4. num. 4. adducens Nauarrum, &
P. Lessium Lib. 4. Cap. 2. num. 41. Dom. Solorza-
nus Tomo 2. lib. 1. cap. 5. num. 60. aliis adductis.<-P>@@

<-P>Remigius Pag. 217. num. 1. Bassæus V. Ieiunium
2. num. 6. §. Proinde, tamquàm pro maximè pro-
babili, sicut & alij apud ipsum. Est inquam inde-
pendens, quia licet sententia dicta vera non sit, &
quis contrariam teneat, potest priuilegio Bullæ
vti, non quidem lege ieiunij solutus, sed illud esu
ouorum ac lacticiniorum peragens.</P>
<P>  <absatz-nummer>265</absatz-nummer> Moniales etiam eodem beneficio gau-<marginalia>Moniales|quinqua-|genariæ si-|mili priui-|legio gau-|dent.</marginalia>
dent: sed quia est opinio, iuxta quam illæ, si
quinquagenariæ sint, à ieiunij obligatione exi-
muntur, quam tenet P. Sancius Dub. 4. citato num.
6. vbi sic absolutè pronuntiat: Et ideò f&#x0153;minæ
quinquagenariæ deobligantur à ieiunio: licèt citatâ
Disput. 32. in fine, eam non esse in praxi tutam<marginalia>P. Sancius.</marginalia>
affirmet. Naldus V. Ieiunium num. 2. Narbona,
Zoe&#x0308;sius, Machadus, & P. Pellizarius, quos addu-
cit Diana Parte 9. Tractat. 7. Resolut. 73. qui ait
se eam non audere tamquam improbabilem dam-
nare, quam & non improbabilem affirmat
Trullench suprà. Quia inquam talis opinio pro-
babilis extat, vnde eam vt talem ex Dianâ pro-
ponit P. Busenbaum in Medulla Theologiæ moralis,
lib. 3. tractat. 6. cap. 3. dub. 2. num. 2. Dubitari po-
test an in eâ ætate Bullæ beneficio gaudeant, sicut
viri in sexagennali. Et videtur sanè probabile;
probarique potest ex eo quod plures ex citatis
Doctoribus adducunt, ad probandum sexage-
narios lege ieiunij non teneri, priuilegium Bullæ
pro ipsis in ordine ad oua & lacticinia: Quasi
consentaneum naturæsit, vt in eâ ætate defectui naturæ
consulant, vt post alios loquitur Diana Resolut. 20.<marginalia>Diana.</marginalia>
citatâ. Ergo cùm in eâ concessione Moniales
etiam comprehendantur, vt est innegabile, &
ratio eadem militet in illis, si quinquagenariæ
sint, videtur satis verosimile ad illas tale benefi-
cium extendi. Item, iuxta dicta num. 250. be-
neficium Principis latè interpretandum est, quan-
do non est contra ius: atqui in præsenti ita acci-
dere ostendi ex eo potest, quia licet priuilegium
edendi oua & lacticinia contra ius sit, in eo ta-
men quòd quinquagenariæ f&#x0153;minæ viri sexage-
nariis exequentur propter rationem eamdem in
ipsis repertam, & fortassis in illis maiorem, ob
conditionem sexûs notabiliter debiliorem, nihil
speciale contra ius fit, sicut nihil speciale fit in<marginalia>Senescentes|ante 60.|gaudere a-|liorum pri-|uilegio.</marginalia>
viris præter communem dispensationem. Ex quo
fundamento existimare aliquis posset eos, qui
ante annum sexagesimum senescunt, iuxta dicta
num. 263. priuilegio Bullæ gaudere, quia sexa-
genarij sunt, non formaliter sed æquiualenter: &
sexagennalis annorum numerus valde materiali-
ter se habet in ordine ad Pontificum intentio-
nem, qui naturæ intendunt debilitati consulere in
eâ ætate frequentiùs occurrente. Sufficere autem<marginalia>In f&#x0153;minis|50. inchoa-|tos sufficere.</marginalia>
in f&#x0153;minis quinquagesimum annum inceptum
affirmat Narbona apud Dianam Resol. 73. citatâ.
Sicut & alij de sexagenariis apud eumdem, &
etiam apud P. Busenbaum suprà. Et non solùm
obligationem Ecclesiastici ieiunij cessare, sed<marginalia>Etiam in|jeiunijs ex|voto, aut|præcepto si-|militer phi-|losophan-|dum.</marginalia>
etiam Religiosi ex præcepto, atque etiam ex voto,
nisi post eam ætatem facto, aut cum expressâ il-
lam comprehendendi voluntate emisso, tenet P.
Pellizarius Tractatu de Monialibus, cap. 6. num. 25.
& ante illum P. Sancius Lib. 4. operis moralis, cap.
11. num. 54. & 55. Licèt autem ex beneficio
Bullæ id tantùm liceat quod diximus, illud pri-
uilegia alia non excludit, quale est Religioni<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0246.jpg/>
@@1@<SE246>De Regijs prouentibus ex Cruciata. Vbi de Religiosis. 227
<duolan 2><-P>equestri D. Iacobi à Leone X. concessum, &
nuper impressum Matriti iussu Ordinis eiusdem,<marginalia>Priuilegi&#x0169;|aliud simile|Ordini S.|Iacobi con-|cessum.</marginalia>
vt scilicet en los dias quadragesimales, y otros del año,
en que se prohibe comer carne, manteca, sueuos, y lacti-
cinios, por derecho, ô costumbre, ô por regla, ô estatuto
de la dicha Orden, ô en otra qualquiera manera, podais
libre y licitamente comer dicha manteca, sueuos, y lacti-
cinios, y carne, con consulta de ambos Medicos, temporal
y espiritual. Cuius cōmunicatio latissimè patet, sicut
& alia ibidem, iuxta quā Confessarij podran commu-
tar en otras obras de piedad, los votos, ayunos, y quales
quiera otros preceptos: quinque tamen ordinariò
excipiuntur. Non videtur autem certum prædi-<marginalia>De illius|vigore præ-|senti dubi-|tatur.</marginalia>
ctam Bullam modò vim suam retinere, quia ex eo
fieret Religiosis non esse Cruciatam necessariam;
quia omnia ferè in illâ concessa, vigore dictæ Bul-
læ licent, etiam quoad electionem Confessarij,
qui absoluat à reseruatis etiam Sedi Apostolicæ,
nonnullis demptis. Communicatio enim ad om-
nes ferè Religiones extenditur. Vnde & Bulla
Cruciata de Equestribus Ordinibus mentionem
specialem facit. Videantur dicta num. 257. &
clausula illa Bullæ eiusdem: Excepto las concedi-
das à los superiores de las Ordines Mendicantes para
consus Frayles, de quâ etiam num. 274. præter illas
gratiæ aliæ omnes reuocantur; quia verò proba-
bile est idem esse de Ordinibus dicendum, qui
priuilegium communicationis cum Mendicanti-
bus habent, videant Iacobitæ an ex illis sint, &
tunc suâ Bullâ, nisi S. Cruciatæ Tribunal obstite-
rit, perfruantur. Vide num. 286. & seqq.</P>
<Z><A+1>§. III.
An vsus Bullæ quoad jeiunia, & alia pos-
sit à Prælatis limitari.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>266</absatz-nummer> <INI2>D</INI2>Ico primò. Generaliter loquendo id<marginalia>Assertio 1.|superiores|non posse|vsum Cru-|ciatæ limi-|tare.</marginalia>
fieri nequit; quia si par in parem non
habet potestatem, multò id potiùs de inferiore
dicendum, vt est omnium comperta doctrina
vnde si Commissarius etiam subdelegatus tale
quid nouerit, Prælatum huiusmodi poterit dignâ
animaduersione ferire. De quo P. Mendus Disp.
4. n. 21. Quidquid cum Villalobos dicat Diana
Parte 1. tract. 11. Resol. 99.</P>
<P>  Dico secundò. Ratione alicuius priuilegij po-<marginalia>Assertio 2.|posse ex pri-|uilegio.</marginalia>
test facultas prohibitionis haberi. Id clarum; quia
cùm totum Cruciatæ negotium à Pontificis vo-
luntate dependeat, potest illud pro libitu dispen-
sare.</P>
<P>  <absatz-nummer>267</absatz-nummer> Dico tertiò. Nulla extare in Prælatis<marginalia>Assertio 3.|neque tale|priuilegi&#x0169;|dar iposse,|ex supposi-|tione con-|cessionis|Cruciatæ.</marginalia>
potestas potest, ratione cuius valeat Bullæ vsus
impediri, neque à Pontifice concedi suppositâ
facultate illam accipiendi, vt modò, conceditur.
Quod probo: nam aliàs Pontifex sibi esset con-
trarius, dum quod vnâ concedit viâ, aliâ impediri
permittit. Esset etiam contractus claudicans ex
parte illius, dum elee&#x0308;mosynam petit & accipit ab
eo, qui sub spe concessionis attribuit; & eam
quam promittit gratiam, non plenè largitur,
quandoquidem ad eam impediendam aliunde
tribuit facultatem. Si dicas promittere, sed cum
subordinatione conuenienti erga Prælatos, quod
ipsi recipientes agnoscunt, & ita iniuriam illis
non fieri, quæ scienti & volenti non fit, vt est<-P>@@

<-P>vulgaris iuris regula. Contrà est; quia id nequit
admitti: accipientes enim Bullam non ita intelli-
gunt, sed potiùs oppositum, & in Bullâ limitatio
talis non est: neque esset qui illam sumeret, si tale
sibi quidquam persuaderet.</P>
<P>  <absatz-nummer>268</absatz-nummer> Dico quartò. Si à Pontifice conceda-<marginalia>Assertio 4.|sine graui|peccato li-|mitari non|posse, etiam|posito priui-|legio.</marginalia>
tur facultas limitandi gratias Bullæ, peccabit gra-
uiter Prælatus, qui id sine graui caussâ faciet:
Probatur; quia valde irrationabile est vt benefi-
cio Principis defraudetur quis, pro quo præsertim
pactum præcessit, ex inordinatâ inferioris cuiusli-
bet voluntate. Id quod respectu Pontificis ma-
ximè locum habet, negotium agentis salutis a-
nimarum. Vnde circa hoc dicendum, quod
circa Bullæ sumptionem diximus num. 255. vsum
scilicet esse licitum, non obstante prohibitione,
quia nullius illa roboris est.</P>
<P>  Dico quintò. Aliqua sunt, circa quæ non po-<marginalia>Assertio 5.|In quibus|ratio esse|congrua li-|mitationis|nequeat.</marginalia>
test rationabilis caussa prohibitionis inueniri.
Hoc patet in Indulgentiis per Bullam concessis.
Quæ enim ratio adduci queat ad eas prohiben-
das, ex quibus eximium adeò lucrum animarum
resultat, & ex quibus nihil sequi potest, quod
aliquatenus possit Regulari obseruantiæ contra-
ire? Et ex hac regula sunt alia mensuranda: si
enim Regulari disciplinę non aduersentur, eorum
nequit vsus prohiberi.</P>
<P>  <absatz-nummer>269</absatz-nummer> Dico sextò. Circa ouorum & lactici-<marginalia>Assertio 6.|quæ obliga-|tio Prælatis|sit, circa|cibos sexa-|genarijs|prouide&#x0303;dos.|quando il-|los vllo mo-|do neque&#x0169;t|prohibere.</marginalia>
niorum priuilegium potest prohibitio versari,
non directè, sed per accidens, siue per substra-
ctionem materiæ, quatenus Prælatus non tene-
tur specialia alimenta priuilegio gaudentibus
prouidere, cùm ad communem tantùm victum
pro iis, qui ægroti non sunt, videatur obligatus.
Quod quidem intelligendum est quando domus
bonis caret ad huiusmodi ciborum differentias,
aut sine alio notabili incommodo id fieri nequit.
Si autem non ita egeat, & incommodum non est
notabile, debet priuilegio gaudentibus conde-
scendere, idque sub mortali; quia Pontifex illis
priuilegium concedit, quo vti queant secundùm
obseruantiam regularem, ita vt non debeant pro
comparandis ouis & lacticiniis pecunias quære-
re, & eas Prælatis offerre, aut ipsi emere, & pa-
randa curare domi, vel apud sæculares: quæ qui-
dem Religiosam non decent grauitatem. Res
autem hæc non debet iudicari leuis, cùm circa id
versetur quod sub mortali prohibetur, iuxta re-
ceptam, communique vsu firmatam sententiam;
& licet prohibitio sub veniali tantùm obliget;
non ideò Prælati obligatio leuis censenda est;
quia eo ipso quòd talis sit, maius ius est sexagena-
riis ad vsum talem, & ita maior est obligatio eis-
dem prouidendi.</P>
<P>  <absatz-nummer>270</absatz-nummer> Dico septimò. Quod ad factum atti-<marginalia>Assertio 7.|specialis|facultas ad|limitand&#x0169;|Cruciatā|à Gregor.|XIII. con-|cessa Socie-|tati.</marginalia>
net, Gregorius XIII. in Bullâ Ann. 1575. die 3.
Maij, quæ incipit: Decet Romanum, & varia conti-
net indulta pro Societate nostrâ, sic post alia lo-
quitur: Ne quis autem Apostolicorum indultorum
prætextu regularem ac exemplarem instituti prædictæ
Societatis disciplinam, quam modis omnibus retineri &
conseruari volumus, dissoluere aut relaxare præsumat,
non esse, nec fore vnquam mentis nostræ, aut Sedis
Apostolicæ, vt personæ Societatis absque expreßâ supe-
riorum eiusdem Societatis licentiâ, vtantur facultatibus,
quæ in Iubilæis, Bullis Cruciatæ, Confeßionalibus, aut
alijs quibuslibet Apostolicis indultis, siue Communita-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0247.jpg/>
@@1@<SE247>228 Thesauri in Indici Titulus V. Cap. XXVIII.
<duolan 2><-P>siue priuatis personis, siue piis locis, aut quomodo-
cumque aliter hactenus concessæ sunt, aut in posterùm
concedentur, etiamsi in illis expressè indulgeatur, vt
omnes Regulares, etiam Mendicantes, huiusmodi facul-
tatibus vti possint. Sic ille. Ex quo videtur aper-<marginalia>Quid pro-|hibere|possint il-|lius Supe-|riores.</marginalia>
tè sequi posse Superiorem Societatis Bullæ vsum
prohibere tantùm in his, quæ regularem disci-
plinam videntur relaxare, secus in aliis, de qui-
bus dictum Assertione 5. ad quæ etiam spectat,
quod Assertione præecedenti diximus: vsus enim
ouorum & lacticiniorum in Sexagenariis nequa-
quam Religiosam disciplinam dissoluit aut rela-
xat, sed valde illi conformis est, cùm ad charita-
tem Superiorum spectet Senum curam specialem
gerere, quod diuinis & humanis legibus admo-
nemur. Et videri pro eo potest Dom. Solorza-
nus Tomo 2. Lib. 1. Cap. 5. numer. 60. & sic alia,
quæ in Bullâ Cruciatæ occurrunt, præter ele-
ctionem Confessarij, de quâ infrà.</P>
<P>  <absatz-nummer>271</absatz-nummer> Pro ampliori autem Indulti præfa-<marginalia>Declara-|tio eiusdem|Pontificis|circa suum|Indultum</marginalia>
ti declaratione extat eiusdem Pontificis Oracu-
lum, de quo in Compendio Societatis. V. Gratiarum
vsus. §. 2. vbi sic dicitur: Declarauit prætereà posse
Superiorem, dum huiusmodi licentiam concedit, limi-
tare eam ad vsum vnius, aut alterius facultatis, &
prohibere vsum reliquarum, etiam eadem Bullâ aut
Indulto contentarum. Sic illic. Sed cùm Oraculum
hoc viuæ vocis fuerit, poterit illi reuocatio ge-
neralis Oraculorum obstare; nihilo minus sine
illo stat, quod in eodem expressè continetur.
Nam ipse in Bullâ citatâ affirmat nullius gratiæ<marginalia>Sine eâ|stare pri-|uilegium|eiusdem|posse.</marginalia>
vsum in Societate licere, si Religiosæ obseruan-
tiæ aduersari queat, sine expressâ licentiâ Supe-
riorum: ergo possunt illi, quas aduersari rati
fuerint, prohibere, & aliarum vsum liberum re-
linquere, quia ex qua parte non aduersatur, non
est cur nequeat vsus non licere. Neque enim
priuilegium adinstar sententiæ est, quæ nequit<marginalia>Quod potest|ex parte|admitti, &|ex parte|recusari.</marginalia>
pro parte admitti, & pro parte respui, per Tex-
tus & Doctores, quos adducit Dom. Solorza-
nus Tomo 2. Lib. 1. Cap. 22. num. 19. Sed cùm sit
gratia, admitti sanè pro eâ parte potest, & pro
aliâ non probari, quia gratia esse desinit, & one-
ris habet rationem. Vnde Pontifices multi Bul-
lam concedentes, & decernentes Regularibus
eam esse communem, electionem Confessarij
non esse licitam sine Superiorum facultate quoad
reseruata pronuntiarunt: profitentes planè posse
gratiam in ordine ad quædam admitti, & in or-
dine ad alia recusari: ergo etiam non extante O-
raculo prædicto, id, quod intendimus, stabit.</P>
<P>  <absatz-nummer>272</absatz-nummer> An autem Ordines alij simile aliquod<marginalia>Præfato|priuilegio|Religiones|gaudere,|quod reuo-|catum non|est.</marginalia>
priuilegium habeant, ipsi viderint; præfato e-
quidem gaudere poterunt Mendicantes, & alij,
qui gratiam communicationis habent. Neque
suspicandum est priuilegium dictum à Pontifici-
bus Gregorij successoribus, qui Bullam conces-
serunt, esse reuocatum, dum tale quid ab ipsis
non inueniatur expressum, & ipse Gregorius
non fore Sedis Apostolicæ intentionem talem a-
pertè fateatur. Licet enim ille successoribus ma-
nus ligare non potuerit, quominùs circa hoc
pro arbitrio disponere valeant: dum tamen con-
trariam dispositionem non proferunt, standum
est priori tanti Pontificis decisioni: aliàs verba
illa nullius essent effectus, & inutiliter prorsus
adiecta, quod constat dici non posse nisi ab eo,<-P>@@

<-P>qui reuerentiam Apostolicis statutis debitam pe-
nitus ignorarit. Ex quo fit neque à Commissa-<marginalia>Neque à|Commissa-|rio potest|reuocari.</marginalia>
rio posse tale indultum suspendi, quia ad hoc
conceditur, vt non possit impediri, cùm verse-
tur circa Bullam ipsam. Et ab eiusdem Grego-
rij Commissario planum est non potuisse suspe&#x0303;-
di: atqui omnes alij aliorum Pontificum non
maiori circa hoc gaudent potestate, quando qui-
dem non alia est eorumdem Pontificum mens,
ex verbis Gregorij constat, dum id non expri-
munt: ergo neque suspendi ab illis potest. Præ-
terquam quòd gratiæ à Commissario suspensæ
reualidantur acceptione Bullæ: ergo ea à Reli-
giosis sumpta, Prælatorum potestas vim suam
resumit: & certè si Prælatus Bullam sumat, id
erit apertius. Cùm aliàs ex ipsius Bullæ tenore
constet non suspendi gratias & facultates Supe-
rioribus Ordinum Mendicantium concessas in
ordine ad suos Fratres: ex quibus vnam hanc,
de quâ loquimur, esse liquet. Et pro suspensio-
ne dictâ sit iam</P>
<Z><A+1>§. IV.</A+1></Z>
<negEZ><A+1>Bulla an sit Religiosis necessaria ad In-
dulgentias lucrandas & gratiarum
aliarum fruitionem.</A+1></negEZ>
<P><absatz-nummer>273</absatz-nummer> <INI2>I</INI2>N primis certum est Bullam necessariam<marginalia>De quibus|certum|Indulgen-|tiis.</marginalia>
esse ad earum Indulgentiarum lucrum,
& gratiarum vsum, quæ per Bullam ipsam con-
ceduntur: idque ex Bullæ ipsius textu habetur
manifestum, dum in ea dicitur: Y por por quanto<marginalia>Bullæ te-|nor.</marginalia>
vos. N. distes la Limosna, que auemos casada y decla-
rado, y recebistes esta dicha Bulla escrito en ella vuestro
nombre, declaramos, que aueis conseguido, y se os
conceden las dichas Indulgentias, gracias, y faculta-
des &c. Quod quidem circa Religiosos ita intel-
ligendum est, vt si aliàs gratiam aliquam simi-
le&#x0303; habeant, quæ ad sæculares non spectet, de quo
inferiùs, Bulla pro eius vsu non sit ipsis necessa-
ria. Sic enim Religiosi visitantes Ecclesias suas,
& in eis pro exaltatione S. Matris Ecclesiæ oran-
tes, pro extirpatione hæresum, Principum Chri-
stianorum concordiâ, ac salute Pontificis, in die-
bus Stationum, Indulgentias omnes lucrantur,
quæ Romæ intra & extra muros possunt obtine-
ri: concessione Pauli V. qui Indulgentias Reli-
giosorum ad certum censuit numerum reducen-
das. Per Bullam autem similis concessio habe-
tur, & conceditur visitantibus quinque Eccle-
sias, aut quinque altaria in vnâ, aut pluribus, &
pro concordiâ Christianorum Principum, ac vi-
ctoriâ contra infideles orantibus. Vide tamen
infrà. num. 282.</P>
<P>  <absatz-nummer>274</absatz-nummer> Deinde. Verba Pontificum præmitten-<marginalia>Facultas|suspendendi|gratias|Commis-|sario con-|cessa|Tenor sus-|pensionis.</marginalia>
da sunt, ex quibus fauor Religiosis in hac parte
exhibitus possit intelligi, & circa illorum teno-
rem dubia quædam occurrentia pariter expediri.
Sic ergo aiunt illi, Item Prædicto Commissario, &
Receptori generali datur facultas, vt suspendere poßit
dicto anno durante, omnes similes & dißimiles Indul-
gentias, & facultates ab eisdem, & Sede Apostolicâ,
vel eius auctoritate, quibusuis Ecclesiis, Monasteriis,
Hospitalibus, piis locis, Vniuersitatibus, Confraterni-
tatibus, & singularibus personis &c. concessas. Ita<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0248.jpg/>
@@1@<SE248>De Regiis prouentibus ex Cruciata, vbi de Religiosis. 229
<duolan 2><-P>vt neque interim publicari poßint, neque publicatæ
cuiuis hominum communiter, vel diuisim suffragentur:
exceptis tamer. conceßis Ordinum Mendicantium Su-
perioribus quoad eorum Fratres tantùm. Item. Dicto
Commissario etiam conceditur facultas, vt ipse per
se, vel alium; seu alios, quando, & quoties sibi vide-
bitur, Indulgentias, & alias gratias per eum suspensas,
in fauorem illorum, qui præsentium gratiarum in hanc
caussam pro Religionis defensione concessarum partici-
pes effecti fuerint, reualidare absque aliquo præmio
poßit. Sic Pontifices; iuxta quorum concessio-<marginalia>Gratiar&#x0169;|reualidatio|quomodo|fiat.</marginalia>
nem Commissarius, cùm publicatur Bulla, du-
rante prædicationis tempore, prædicta omnia
suspendit, & Bullæ solâ acceptione reualidat, vt
illis vti particulares personæ possint: alia autem
quæ personalia non sunt, eatenus currere permit-
tit, quatenus eisdem fruituri Bullam habeant,
vt Iubilæa, stationes, & similia, pro quorum re-
ualidatione nihil accipitur, iuxta Pontificiam de-
terminationem: licet Notariis stipendium ali-<marginalia>Notariis|quod datur|scrupulo-|siùs atten-|dendum.</marginalia>
quod dari soleat ab iis, qui reualidationis testi-
monium accipiunt, quamuis multoties necessa-
rium non sit, & vna Commissarij Rubrica suffi-
ciat, & fortè neque istâ opus sit. Vnde animad-
uertendum, cauendumque, ne in negotio hoc,
in quo locum esse quæstui Pontifices nolunt,
immò & ab eo abhorrent, aliquid huiusmodi
misceatur. Scio nonnumquàm Iubilæa aliqua non
publicari, ne sumptus fiat semper onerosus in
eo, quod gratuitum esse decernit benignitas lar-
gientis. Quomodo autem licere possit, osten-
dit P. Quintanadueñas in Appendice Tract. 2. Dub.
5. In suspensione autem dictâ eamdem exceptio-
nem Mendicantium Ordinum Commissarius ad-
hibet, quam Pontifices præmiserunt & ita circa
illam difficultates quædam dissoluendæ, si fortè
pro iis possit lux sufficiens inueniri.</P>
<Z><A+2>DIFFICVLTAS I.</A+2></Z>
<negEZ><A+1>Quid nomine Indulgentiarum, Gratia-
rum, & facultatum intelligatur in
prædicta exceptione pro Ordinibus Men-
dicantibus.</A+1></negEZ>
<Z><A+1>Ubi de forma absolutionis per Bullam.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>275</absatz-nummer> <INI2>I</INI2>Ndulgentiæ notio satis perspicua est ex<marginalia>Indulgen-|tia quid.</marginalia>
communi & recepto vocis vsu; est enim
remissio p&#x0153;næ peccatis debitæ, extra Sacramen-
tum per applicationem thesauri Ecclesiæ, satis-
factionum, inquam Christi quæ infiniti valoris
est, & Sanctorum, quas quidem obtulerunt ipsi,
sed pro eorum peccatis superabundantes fue-
runt; vnde ex mensurâ ita coagitatâ & superef-
fluente multum est relictum, quod in acceptatio-
ne Dei thesaurizatum prodesse aliis potest, quo-
rum defectus eorum compensatione suppletur.
Vide bonam explicationem apud Trullench Lib.
1. §. 1. Dub. 14. ex bonis Auctoribus deductam,
& præ aliis ex P. Suario Tomo 4. in 3. Disput. 49.<marginalia>Difficultas|ex eo quòd|dicatur|extra Sa-|crament&#x0169;|concedi.</marginalia>
Sect. 1. Vbi illud quod dicitur Extra Sacrament&#x0169;,
difficultatem videtur habere. Nam licet commu-
niter ita fiat, non tamen omnino necessarium
apparet: quia concedi Indulgentia plenaria po-<-P>@@

<-P>test confitenti sua peccata: quamuis enim hoc
fieri generaliter nequeat, aliàs vsus p&#x0153;nitentia-
rum Sacramentalium penitus tolleretur, in quo
grauissimum esset animarum detrimentum, tum
ob earum vtilitatem, tum ob peccandi licentiam,
quę inde resultaret. Quod tamen aliquando con-
cedatur, vt in horâ mortis, propter rationem a-
liquam specialem, non videtur repugnare: im-
mò in vsu habetur pro Religiosis morti proxi-
mis, & aliis imagines aut grana benedicta haben-
tibus. Vbi licet dici possit Indulgentiam tunc
non esse virtute Sacramenti, sed Confessarium
eius virtute eam p&#x0153;nam remittere, quæ iuxta
institutionem Christi Sacramento respondet: à
Pontifice autem simul fieri applicationem ex
thesauro Ecclesiæ: id non videtur satisfacere;
quia nec videtur repugnare vt à Pontifice conce-
datur Sacerdoti potestas plenariè absoluendi, aut
etiam non plenariè: in quo euentu virtute abso-
lutionis Sacramentalis fit remissio ex intentione
ipsius, vnde Indulgentia etiam Sacramentalis est.</P>
<P>  <absatz-nummer>276</absatz-nummer> Ad hoc dici potest concessionem In-<marginalia>Expedita|illa, cum|notanda|doctrina.</marginalia>
dulgentiæ dictæ non repugnare, & verbis ab-
solutionis posse concedi: nihilominùs extra
Sacramentum dici, quatenus non fit virtute
Sacramenti, sed illi contingenter adiungitur:
absolutio enim talis p&#x0153;nitentis, iuxta disposi-
tionem eius omnino eadem stare posset, & verè
staret, etiamsi nulla existeret Indulgentia. Quòd
autem ex intentione eius extendatur ad plenio-
rem p&#x0153;næ remissionem, contingens est, quia eis-
dem verbis potest applicare, quod ex thesauro
Ecclesiæ Pontifex applicandum relinquit, & ab-
solutionis nomine significari potest in forma cō-
suetâ, licet illa ad peccata, & non ad p&#x0153;nas ex-
pressè dirigatur. Vide P. Suarium Tomo 4. cit.
Disp. 10. Sect. 2. num. 7. P. Henriquez Libr. 4.
Cap. 11. num. 3. & Remigium pag. 283. Col. 2.
Sicut dicunt plures etiam ex Confessarij inten-
tione extendi posse ad excommunicationem,
quod & frequenter accidit, dum quis excommu-
nicati confessionem audit, & oblitus eius ab-
soluit à peccatis: tunc enim ex intentione
præcedenti absoluendi, ad excommunicationem
forma absolutionis extenditur: quia vult hîc &
nunc verè absoluere à peccatis, & consequenter
impedimentum absolutionis tollere, quod ex-
communicatio apponit, & vt demus posse abso-
lutionem à peccatis stare, manente excommu-
nicatione, vt aliqui censent; est tamen illud illi-
citum; & qui absoluit, excommunicationis obli-
tus, nihil facere intendit, quod ex se licitum non
sit. Pro quo benè arguit Cardinalis Lugo Disp.
16. de P&#x0153;nitentia num. 624.</P>
<P>  <absatz-nummer>277</absatz-nummer> Et hoc modo intelligenda est forma<marginalia>Forma ab-|solutionis|Bullæ quo-|modo in-|telligenda.</marginalia>
absolutionis, quæ in Bullâ apponitur: remissio
enim p&#x0153;næ intra eamdem includitur, cuius sum-
ma est: Absoluo te ab omnibus censuris, etiam Sedi
Apostolicæ reseruatis, & ab omnibus peccatis, & con-
cedo tibi Indulgentiam plenariam, & remißionem ple-
nam omnium peccatorum tuorum, & p&#x0153;narum, quas
propter illa in Purgatorio pati obligatus eras, in nomine
Patris, & Filij, & Spiritus Sancti. Licet enim for-
ma absolutionis dicatur, & ita videatur omnino
Sacramentalis, non tamen ita accipienda est, sed
iuxta datam explicationem. In quâ illud difficile<marginalia>Specialis|difficultas|circa illā.</marginalia>
quomodo post Indulgentiæ plenariæ concessio-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0249.jpg/>
@@1@<SE249>230 Thesauri Indici Titulus V. Appendix Cap. XXVIII.
<duolan 2><-P>nem, per quam omne illud habetur, quod bene-
ficio Bullæ obtineri potest, remissio peccatorum
& p&#x0153;narum sequitur: præcedit enim absolutio
à censuris, deinde à peccatis, & quia per illam
non omnis p&#x0153;na remittitur, additur Indulgen-
tia plenaria; quæ non ad peccata, sed ad p&#x0153;nas
pertinet peccatorum; ergo stare nequit vlterior
peccatorum remissio, sicut nec p&#x0153;narum, quæ
subditur, cùm iam per Indulgentiam plenariam
remissæ præmittantur. Ad quod dici potest ea,
quæ de remissione peccatorum, & p&#x0153;narum ad-
duntur, tantùm esse prioris beneficij explicatio-
nem; quia enim non omnes capiunt verbum<marginalia>Expedita|cum ob-|seruanda|doctrina.</marginalia>
istud, quid scilicet Indulgentia plenaria sit, &
quid operetur simul cum remissione peccato-
rum, vtrumque additur cum maiori expressione;
non quòd puræ declarationis rationem habeat,
cùm addatur verbum Otorgar; sed quod factum
iam virtute absolutionis, & concessionis In-
dulgentiæ, ratum habeatur. Vnde & additur. In
nomine Patris &c. Quæ verba non ad solam de-
clarationem referenda sunt, sed ad beneficij au-
ctorem præcipuum. Et quidem verba illa poste-
rioris remissionis peccatorum, possent conue-
nienter tolli; neque enim de remissione p&#x0153;næ ac-
cipi possunt, cùm de illâ statim, vt de re omnino
diuersâ subiiciatur: & p&#x0153;narum, quæ propter illa
&c. Propter breuissimam etiam distantiam abso-
lutionis & Indulgentiæ potest verbum Otorgo, ad
illam referri, vt etiam dicatur fieri, quod imme-
diatè ante factum est, & quodammodo pertinet
ad illud: vt cùm quis donationem facit inter vi-
uos, quibus verbis illa perficitur, & nihilominus
alia adduntur, quibus illa ampliùs declaratur, om-
nia ad illam censentur spectare; quod & in te-
stamento accidit, eo nomine satis significato; &
tamen addit quis illam esse suam vltimam volun-
tatem &c.</P>
<P>  <absatz-nummer>278</absatz-nummer> Sed superest adhuc scrupulus circa for-<marginalia>Dubium|emergens|ex verbis,|In nomi-|ne Patris|&c. in fi-|ne additis.</marginalia>
mam prædictam, ex eo quòd in fine illius addi-
tur, In nomine Patris &c. vsque ad illorum enim
verborum prolationem non videtur effectus ab-
solutionis haberi, sicut neque est absolutio ipsa
perfecta. Vt enim constat ex Concilio Triden-
tino Sessione 14. Cap. 3. Forma absolutionis plus
aliquid continet quàm verba illa; Ego te absoluo;
cùm sic definiat: Docet prætereà Sancta Synodus Sa-
cramenti P&#x0153;nitentiæ formam, in quâ præcipuè illius<marginalia>Sacramen-|ti P&#x0153;ni-|tentiæ for-|ma ex Cō-|cilio Tri-|dent.</marginalia>
vis sita est, in illis Ministri verbis positam esse: Ego
te absoluo &c. Illud enim & cætera indicat alia esse
necessaria. Quòd autem sint illa, In nomine Pa-
tris &c. ex sequentibus Concilij verbis deducitur,
dum sic subdit: Quibus quidem de Ecclesiæ Sanctæ
more preces quædam laudabiliter adiunguntur; ad ip-
sius tamen formæ essentiam nequaquam spectant, ne-
que ad ipsius Sacramenti administrationem sunt ne-
cessaria. Sic Consilium. Atqui verba illa In nomi-
ne Patris &c. non sunt preces, de quibus Conci-
lium loquitur; vnde plures Doctores obseruant
esse verba illa, quæ ante præfatam formam di-
cuntur, adduntque proptereà addi vt impetrent
aptam dispositionem, & ne intentione & formâ
Minister abutatur. Sicut in Missâ ante conse-
crationem petit Sacerdos oratione id, quod cer-
tâ  lege effectum habet; vt videri potest apud P.
Henriquez suprà num. 7. & apud citatos ab ipso
in Glossa L. T. & V. Vnde non videtur satisfacere<-P>@@

<-P>quod ait Cardinalis Lugo suprà Disput. 13. num.<marginalia>Verba præ-|dicta an|veniant|nomine|precum.</marginalia>
38. verba illa In nomine Patris &c. esse depreca-
toria: licet enim hoc ita sit, de illis tamen non
loquitur Concilium iuxta citatos Doctores, ne-
que secundùm communem existimationem Mi-
nistrorum huius Sacramenti pro precibus haben-
tur, sed protestationis sunt auctoris præcipui,
cuius virtute perficitur Sacramentum: vnde in-
certum est an rationem habeant precum, cùm
tamen Consilium de certis precibus sit locutum.
Et ita, protestationem talem sub formâ verbo-
rum prædictâ esse de substantiâ Sacramenti te-
nent Durandus, Maior, & Petrus Sotus apud
P. Suarium suprà Disput. 19. Sect. 1. n. 19.</P>
<P>  <absatz-nummer>279</absatz-nummer> De hoc dictum à me Tomo 2. Theologi-<marginalia>Dubij præ-|cipui reso-|lutio, iux-|ta duas|contrarius|opiniones.</marginalia>
corum Problematum, & quòd sententia dicta sit
probabilis negare non possum, quia & bonos
habet Auctores, & fundamenta non leuia, licet
opposita sit communior, & pro se agmen habeat
Auctor&#x0169;. Si iuxta eam loquamur, dicend&#x0169; verba
illa esse de necessitate administrationis Sacramen-
ti licitè conferendi, non tamen validè: & Concili&#x0169;
de priori necessitate locutum, vt ex eiusdem ver-
bis colligi posse videtur, dum de precibus ait ad
ipsius formæ essentiam minimè pertinere, neque
ad ipsius Sacramenti administrationem: sunt er-
go aliqua verba, quæ ad essentiam formæ spe-
ctant, & alia quæ ad illius administrationem ne-
cessaria sunt. Si ergo Sanctissimæ Trinitatis ex-
pressio ad essentiam non spectat, dicendum est
ad Sacramenti administrationem esse necessariam
ex Ecclesiæ præcepto. Illud ergo & cetera hoc
indicat, & satis est vt ad formam dicantur talia
verba spectare, & nomine formæ comprehendi;
sicut de formâ consecrationis Calicis communi-
ter dicunt Theologi; & in consecratione Hostiæ
particula Enim de essentia non est, sicut aliæ in
aliorum Sacramentorum formis; & tamen om-
nes nomine formæ designantur. Iuxta contra-
riam autem sententiam viâ est contrariâ proce-
dendum, dicendumque vsque ad prolationem
dictorum verborum non esse formam perfe-
ctam; nec tamen ex eo sequitur Indulgentiam ha-
beri virtute Sacramenti, licet intra formam ipsam
videatur contineri; quia id per accidens se habet,
nec propriè pars formæ est, sed cum adiunctâ ex-
plicatione. Neque est contra rationem formæ,<marginalia>In forma|quomodo|admisceri|aliqua|non spe-|ctantia ad|illam pos-|sint.</marginalia>
in quâ inuocatio SS. Trinitatis de substantiâ est,
si quidquam inter illa, & substantialia verba pro-
feratur. Vt si quis in formâ Baptismi dicat Ego
te baptizo seruum Christi in nomine Patris &c. quæ
forma absque dubio est valida; cùm tamen ver-
ba illa Seruum Christi ad eam non spectantia, mis-
ceantur, Quia verò explicatio talis apparet diffi-
cilis, & Theologis non probanda, ideò priori
fententiæ potiùs adhærendum. De quo hæc sa-
tis.</P>
<P>  <absatz-nummer>280</absatz-nummer> Indulgentiæ ergo explicato nomine, ad<marginalia>Gratiæ|nomine|quid in|Bulla in-|telligatur.</marginalia>
Gratiæ nomen veniamus, quod est latissimæ pro-
fectò significationis, & beneficium omne com-
plectitur, seu gratuitam concessionem. Pressiùs
autem sumptum vt ab Indulgentiâ distinguitur,
gratuitam significat concessionem Pontificis, aut
alterius potestatem habentis ab ipso, ad aliquid,
quod per Bullam conceditur, independenter ab
illâ stare nequit aut ei simile, etiam spectans ad
merum vsum Sacramentorum, propter dicenda<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0250.jpg/>
@@1@<SE250>De Regijs prouentibus ex Cruciata. Vbi de Religiosis. 231
<duolan 2><-P>circa facultates. Sic ergo gratia est posse come-
dere carnes, oua, lacticinia, & sagimen, vel non
ieiunare in diebus prohibitis: posse audire sa-
crum tempore Interdicti: posse item Euchari-
stiam sumere: quibus similia sunt posse laborare
in die festo: posse Officium speciale recitare o-
misso communi: posse item illud anteponere
aut postponere, modo non permisso: posse vnâ
Missâ obligationi plurium satisfacere, & sic alia.
Pro hoc videri potest P. Mendus Disput. 29. cap. 5.
qui tamen non ita exactè rem explanat, licèt ea,
quæ affert, ad præsens possint negotium deser-
uire.</P>
<P>  <absatz-nummer>281</absatz-nummer> Facultates sequuntur, & videntur esse<marginalia>Facultates|quid in eâ-|dem.</marginalia>
illæ, ratione quarum aliquid effici potest, aliàs
non factibile, vt Oratorium habere priuatum, in
quo Missa celebretur: admittere ad illam ali-
quos tempore Interdicti: posse eligere Confessa-
rium ad specialem absolutionem. Quibus simi-
les sunt posse Missam, quæ in loco distanti cele-
bratur, adspicere, & sic eam audiendi præceptum
adimplere: posse eligere sepulturam in loco sa-
cro, quem maluerit quispiam: posse laicum de-
cimas exigere: posse baptizari domi filios, Prin-
cipum cùm non sint: posse Capellanum desi-
gnare, qui domesticos absoluat, & similia. Et
hic explicandi modus iuxta subiectam materiam
aptior occurrit: licèt P. Quintanad. ex Iuris lexi-
co alium explicationis modum adducat Tomo 2.
Tractat. 5. singul. 4. num. 3. iuxta quem facultas
est plena potestas rerum pro arbitrio gerenda-
rum sine impedimentis: & iurisdictionem im-
portat, atque etiam cum licentiâ coincidit, quæ
tunc datur, cùm præceptum extat id prohibens,
pro quo licentia confertur. Benè tamen admo-
net omnia hæc, priuilegium, gratia, indultum,
facultas, & licentia sæpè pro eodem vsurpari.
Vnde existimare posset quis in Bullâ gratiam &
facultatem nihil distinctum designare, sed maioris
explicationis gratiâ iungi ad significanda ea, quæ
sub diuersis solent concedi nominibus, licèt reipsa
talia sint vt similibus possent indicari. Sed ex-
plicatio nostra, vt dixi, conuenientior apparet, &
præsenti materiæ magis adaptata. Quâ præ-
missa sit iam</P>
<Z><A+2>DIFFICVLTAS II.</A+2>
<A+1>Quid Religiosis circa Indulgentias liceat
sine Bulla.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>282</absatz-nummer> <INI2>D</INI2>Ico primò. Religiosi Mendicantes, &<marginalia>Religiosis|id licet quo-|ad Indul-|gentias,|quod ante|Bullam li-|cebat, per-|sonalibus|exceptis.</marginalia>
qui eorum gaudent priuilegiis, pos-
sunt sine Bullâ omnes lucrari Indulgentias, quæ
ipsis specialiter concessæ à Sede Apostolicâ com-
periuntur, si personales non sint. Sic Nugnus,
Emmanuel Rodericus, Ludouicus à Cruce, Vil-
lalobos, Diana, & Trullench, quos adducit & se-
quitur P. Mendus Disput. 29. num. 43. Cardinalis
Lugo Disput. 20. de P&#x0153;nitentiâ, num. 172. P. Suarez
Tomo 4. de Religione, Lib. 2. Cap. 16. num. 40. Tract.
8. P. Quintana Tomo 1. in Appendice, Tractat. 4.
addens Ioannem à Cruce, & dicens esse certum
Dub. 11. num. 5. & probatur ex Bullæ ipsius ver-
bis adductis num. 274. cùm enim de Indulgentia-
rum suspensiuâ facultate præcessisset sermo, addi-<-P>@@

<-P>tùr: Exceptis tamen conceßis Ordinum Mendicantium
superioribus quoad eorum Fratres tantùm. Vbi cùm
concessionem prædictam non arctent Pontifices
ad speciale aliquid, de quo sermo præcesserit, ad
omnia præcedentia debet extendi: vbi enim lex
non distinguit, nec nos distinguere debemus. L.
de pretijs. D. de public. in rem act. & sæpè alibi.<marginalia>Quorum-|dam secus|sentienti&#x0169;|argumen-|tum.</marginalia>
Sed quia illæ tantùm gratiæ excipiuntur, quæ su-
perioribus concessæ sunt in ordine ad eorum
Fratres tantùm, non desunt qui censeant non
posse exceptionem dictam ad Indulgentias ex-
tendi, quæ superioribus non conceduntur in
ordine ad eorum Fratres: neque enim superio-
res facultatem præbent subditis Indulgentias lu-
crandi: quandoquidem illas etiam ipsis reluctan-
tibus possunt obtinere, cùm eisdem immediatè
concedantur. Propter quam rationem ita tenet
Acosta in Explicat. Bullæ quæst. 108. Bassæus V.
Priuilegium 3. num. 5. Vers. Sed petes. Et est illa non<marginalia>Ex eo as-|sertio non|penitus cer-|ta, vnde|Bullæ ne-|cessitas.</marginalia>
leuis, vnde res ista redditur incerta, licèt illam
certam reputer P. Quintana suprà. Nec conuincit
priuilegium Leonis X. pro Minoribus, de quo
num. 6. cùm recentiores Bullæ aliter prolo-
quantur. Ac proptereà Religiosis expediet Bul-
lam sumere, ne diligentiæ in re momenti tanti
frustrentur. Potest tamen ad rationem dictam
responderi Indulgentias concedi superioribus
quoad eorum Fratres, quia ita frequenter euenit,
vt superiores pro illarum consecutione Roma-
nam Sedem exorent, & ita petentibus concedun-
tur; non quidem vt eas ipsi subditis concedant,
sed quia illis, mediis Superiorum supplicationi-
bus, conceduntur. Quòd si aliquando sine illis,
ad eos tamen verba præcipuè diriguntur. Quod
quidem sine vllâ improprietate in modo loquen-
di stare potest.</P>
<P>  <absatz-nummer>283</absatz-nummer> Dixi: Si personales non sint, quia tales<marginalia>De persona-|libus pro-|babilitas|fundatur.</marginalia>
non videntur exceptæ, vt communiter tenent
scribentes. Nihilominùs fundari probabiliter
potest non excipiendas ex regulâ iuris in 6. satis
celebri. Oportet beneficium Principis esse mansurum:
ergo cùm Pontifex Religioso Mendicanti Indul-
dulgentiam aliquam concedit, non est credibile
velle ipsum, vt paullò post cesset Bullæ problica-
tione. Præterquàm quòd id quod dicitur de con-
cessione factâ superioribus, proptereà est, quia
ita frequentius accidit; quod non tollit quin ali-
quando immediatè Religioni fieri possit: vt
constat ex illustri concessione Gregorij XIII.
Ann. 1579. die 23. Decembris, per quam possunt
Religiosi Societatis omnes Indulgentias in suis
Ecclesiis consequi, quæ in Ecclesiis aliis, aut locis
piis, certis diebus, qui eas visitant, consequuntur.
In illâ enim nulla extat superiorum mentio, sed
concessio ad Religiosos ipsos immediatè dirigi-
tur. Incipit: Cùm, sicut accepimus. Quis autem ex
adductis Doctoribus contra Acostam sentienti-
bus de prædicta concessione dubitauerit, eò quòd
superioribus specialiter facta non sit? Dicendum
ergo est Pontifices modo prædicto locutos, ordi-
nariam formam concedendi spectasse, non tamen
ad illam dispositionis suæ decretum adstringere
voluisse: sed Ordinum Mendicantium præcipuè
spectasse fauorem, vt eorum scilicet Indulgentiæ
non cessent: quod pro certo statuit P. Escobar
statim citandus num. 794. ergo & singularium
personarum, in quibus idem pro fauore tali ti-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0251.jpg/>
@@1@<SE251>232 Thesauri Indici Titulus V. Appendix Cap. XXVIII.
<duolan 2><-P>tulus deprehenditur, pro quo & rationes solent
occurrere speciales. Videtur ergo hoc proba-
bile.</P>
<P>  <absatz-nummer>284</absatz-nummer> Dico secundò. An Indulgentiæ, quæ<marginalia>De Indul-|gentijs cō-|munibus|Mendican-|tibus & sæ-|cularibus|dubia reso-|lutio.</marginalia>
communes sunt Religiosis, & sæcularibus sub ex-
ceptione dictâ comprehendantur, incertum est.
Comprehendi quidem tenent Ludouicus à Cru-
ce, & Ludouicus Miranda, quos adducit, & vi-
detur sequi P. Quintana suprà, Dub 12. num. 1. P.
Mendus suprà, num. 60. iunctis iis, quæ habet
num. 43. citato: vnde & videtur sentire esse de
mente Auctorum, quos ibidem adducit, & nos
num. 282. & ratio esse potest; quia Indulgentiæ
tales verè conceduntur Religiosis Mendicanti-
bus: quòd autem & sæcularibus concedantur,
non tollit priorem concessionem, loquendo cum
omni proprietate. Sicut è conuerso concessio
Religiosis facta non impedit quò minùs sæculari-
bus facta dici possit propriè, licèt cum respectu ad
Religiosos. Sed contrarium tenet P. Escobar in
Theologiâ morali Tractat. 1. examine 17. Cap. 4.
§. Legistæ. & Tomo 1. Moralium Problematum, Lib.
7. num. 796. qui num. præced. pro eâdem adduxe-
rat Lopez, Nauarrum, Acostam, Trullench, &
Rodriquez. Ratio esse potest, quam Textus ipse
exhibet, dum in eo dicitur: Quoad eorum Fratres
tantùm. Quod satis videtur esse compertum.
Quid enim particula illa Tantùm operatur? Certè
si non operatur quòd Religiosis concessæ Indul-
gentiæ quoad alios excipiendæ non sint, nihil
videtur operari. Si dicas sensum esse vt tantùm
excipiantur concessæ quoad Fratres, id est, qua-
tenus Fratres illis frui possunt; id certè verba
non exprimunt, & sensus non est planus & ex-
peditus, cùm oppositum verba præseferant. Nisi<marginalia>Euasio fa-|uorabilis.</marginalia>
dicatur esse gratiam præter ius, & non contra
illud, & ita fauorabiliter exponendam concessio-
nem, iuxta dicta num. 225. & 250. & ea quæ
circa Bullam habet Diana Tomo 1. Tractat. 11.
Resolut. 98. Ex quibus apparet rem esse dubiam,
vnde ad certum Bullæ perfugium accurren-
dum.</P>
<P>  <absatz-nummer>285</absatz-nummer> Dico tertiò. Nouitij Ordinum Men-<marginalia>Nouitios|lucrari pos-|se illas.</marginalia>
dicantium lucrari Indulgentias possunt, quas Re-
ligiosi, qui substantialia vota iam emiserunt. Sic
P. Mendus suprà, n. 44. Trullench Lib. 1. §. 9. Dub.
3. n. 4. & alij, ex communi doctrinâ de fauora-
bilibus, quæ sunt Nouitiis cum verè Religiosis
communia: & tenor ipse Bullæ videtur suffragari,
dum in eâ dicitur, quoad eorum Fratres; Nouitij
enim Fratres vocantur: vnde videtur scienter &
prudenter à nominibus Professorum, aut Reli-
giosorum Pontifices temperasse. Si dicas etiam<marginalia>De Oblatis|aut Dona-|tis aliam|esse ratione&#x0303;.</marginalia>
Oblatos, seu Donatos vocari Fratres, cùm tamen
in concessione dictâ excipiendi non sint, vt apud
citatum P. Mendum videri potest. Respondeo id
non esse constans: & licet in vsu Religiosorum
Fratres vocantur, non tamen eo communi no-
mine, quo appellari Religiosi Ordinum non Cle-
ricalium solent, & exprimit Commissarius in
Bullâ Hispanâ, dum ait: En quanto à sus Frayles.
Et eo quidem etiam Nouitij gaudent, vnde ma-
nifesta est inter cos & Oblatos differentia. Et
quamuis in aliquibus Religionibus eo communi
nomine non vocentur Religiosi, nec dicantur
Fratres, Frayles, certum est, si Mendicantes sint,
aut Mendicantium priuilegiis fruantur, exce-<-P>@@

<-P>ptione prædictâ comprehensos. Sic Trullench
suprà, num. 1.</P>
<P>  <absatz-nummer>286</absatz-nummer> Dixi autem certum esse de Religiosis<marginalia>Circa Re-|ligiones nō|Mendican-|tes, haben-|tes tamen|priuilegi&#x0169;|communi-|cationis,|difficultas|expedita|primò se-|cundùm|partem af-|firmat.</marginalia>
etiam non Mendicantibus, si Mendicantium pri-
uilegiis fruantur, quando communicatio talis est,
vt in hac peculiari gratiâ nulla possit esse difficul-
tas specialis. Et eam quidem multi non depre-
hendunt, ac proptereà communicationem ad eam
extendi testantur, vt videri potest apud Dianam
Parte 1. Tractat. 11. Resolut. 89. vbi ita tenet cum
Acosta, & Villalobos, sicut & P. Quintana suprà
dub. 12. num. 8 & P. Mendus Disput. 29. citatâ, cap.
7. Quorum ratio est; quia communicatio ge-
neralis omnes particulares communicationes in-
cludit: ergo & istam, circa quam communicatio
non excluditur, cùm procedit de non Mendi-
cantibus, priuilegio generalis communicationis
carentibus; quæ enim illam habent Religiones
pro Mendicantibus habentur. Quibus addi po-
test non censeri reuocatum priuilegium, quando
illud stare cum priuilegio alio potest, & priuile-
gij conditio est talis, vt nullum afferat præiudi-
cium illo potientibus: sic enim stat quod ex iuris
regulâ superiùs dicebamus, quòd scilicet oporteat
beneficium Principis esse mansurum. Et quòd
in fauorem inclinandum est, quando illud non
est contra ius: id quod circa Bullam faciendum
tenent plures, quos adducit & sequitur Diana
Tractat. citato Resolut. 98. Potest autem priuile-
gium exceptionis stare cum communicatione Or-
dinum non Mendicantium in illis, in quibus ge-
neralis communicatio non subest: quia de aliis
communicationem non habentibus intelligi pos-
sunt, qui sunt, aut esse possunt.</P>
<P>  <absatz-nummer>287</absatz-nummer> Sed his non obstantibus alij contrarium<marginalia>Negatiuæ|fundamen-|ta & aucto-|ritas.</marginalia>
sentiunt, vt videri potest apud Dianam, & P.
Mendum citatos, in quibus sunt P. Henriquez,
Emmanuel Rodericus, & Trullench, qui præter
Fr. Emmanuelem, & P. Henriquez adducit Va-
lerum. Et ratio est: quia licet Ordines aliqui
non Mendicantes generalem communicationem
habeant, quoad hanc partem videtur expressè re-
uocata. Si enim exceptos sic communicantes
vellet Pontifex, cùm tot illi sint, vt vix aliquis
non communicans inueniatur, expressisset sanè;
cùm in eo magni profectò momenti negotium
verteretur. Et quod de non Mendicantibus ad-
ditum est, stante communicatione dictâ, nullius
ferè vtilitatis fuisset: cùm ignorare Pontifex ne-
queat communicationem ferè omnibus Religio-
nibus esse communem. In summa: Ordines
non Mendicantes, etsi in priuilegiis communi-
cent, Mendicantes non sunt: illis hæc specialis
negatur communicationis gratia: ergo ad ipsos
nequit extendi. Si Mendicantes esse dicas per
æquiualentiam, limitatio talis in caussâ est, vt
illa ad intentum concessionis nullius sit momen-
ti, quandoquidem eo pacto nulla ferè resultat ad
Catholicam expeditionem vtilitas quod postu-
lantis & concedentis intentioni videtur aduersari:
nequit ergo talis modus dicendi sustineri. Su-<marginalia>Quid tar-|dem.</marginalia>
mant ergo inter hæc opinionum incerta non
Mendicantes Bullam: sic enim in tuto conscien-
tiæ nauiculam collocabunt.</P>
<P>  <absatz-nummer>288</absatz-nummer> Dico quartò. Moniales eodem modo<marginalia>Circa Mo-|niales eo-|dem modo</marginalia>
gratiâ exceptionis præfatæ frui possunt, quo &
viri. Si ex Mendicantibus sint Ordinibus, eadem<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0252.jpg/>
@@1@<SE252>De Regiis prouentibus ex Cruciata. Vbi de Religiosis. 233
<duolan 2><-P>dine quâ & viri, de quo dictum num. 282. Si<marginalia>philoso-|phandum.</marginalia>
ex non Mendicantibus, vt nuper explicatum.
Sic communiter tenent Auctores, quos adducit
& sequitur P. Mendus Disput. 29. Cap. 8. & præ-
cipuè Trullench suprà. num. 5. ex quo ille præ-
cipuam vim probationum exprompsit. De quo
& videndus P. Quintana suprà Dub. 12. num. 9.
& Tract. 8. Cap. 16. Intelligenda est autem As-
sertio de illis, quæ verę Religiosę sunt, vnde Ter-<marginalia>Tertiariæ|excludun-|tur.</marginalia>
tiariæ, quia tales non sunt, licet quædam vota
emittant, fauore dicto non fruuntur: quidquid
de nonnullis asserat Fr. Emmanuel §. 12 num. 8.
& videntur probare Trullench suprà. num. 6. &
P. Mendus num. 57. non ex eo quòd Religiosę
sint, sed ratione communicationis. Verùm com-
municationis titulus incertior hîc est, quàm in
Ordinibus non Mendicantibus communicatio-
nem habentibus; quia absolutè Ordines Mendi-
cantes non sunt, & etiam non Mendicantes: vnde
Bullam sumant oportet, si volunt Tertiarij, & si-
miles, securum hac in parte habere processum.
Quoad Nouitias idem quod de viris dictum, as-
serendum.</P>
<P>  <absatz-nummer>289</absatz-nummer> Dico quintò. Ad lucrandas Indulgen-<marginalia>Ad com-|munes om-|nibus In-|dulgentias|non opus|esse Bullâ|Religiosis,|quæ pro-|bent.</marginalia>
tias, quæ fidelibus omnibus generaliter conce-
duntur non videntur Religiosi Bullæ opus ha-
bere. Sic Ludouicus à Cruce in Bullam Disp. 1.
Cap. 9. Dub. 1. num. 13. quod & fundare ex plu-
ribus adductis conatur P. Quintana in Appendice
citatâ. Dub. 12. à num. 2. & probatur Primò ex
tenore Bullæ, iuxta quam suspensio Commissarij
procedit: in eâ enim, vt vidimus num. 274. sus-
penduntur Indulgentiæ concessæ Ecclesiis, Mo-
nasteriis, Vniuersitatibus &c. in regnis Hispaniæ,
& aliis, in quibus potest publicari: ergo non com-
prehenduntur Indulgentiæ omnibus fidelibus
concessæ. Secundò, quia Bulla pro dictis re-
gnis concessa rationem gratiæ insignis habet: er-
go ratione eius non debent fideles, & multò po-
tiùs Religiosi regnorum talium, peioris conditio-
nis esse aliis, ad quos Bullæ gratia minimè propa-
gatur; aliàs gratia in præiudicium verteretur, con-
tra iuris dispositiones diuersis in locis, & certam
regulam in 6. Quod ob gratiam alicuius conceditur,
non est in eius dispendium retorquendum. Tertiò, ex<marginalia>Cap.|Quod ob|gratiam.</marginalia>
Pontificis responso, de quo testimonium per-
hibent grauissimi Recentiores, vt affirmat Ludo-
uicus à Cruce suprà. num. 14. Sic enim scripsit
Cardinalis Paciecus Archiepiscopus Burgensis
ex Vrbe affirmans, non esse voluntatis Summi
Pontificis reuocare vel suspendere per Bullam
dictas Indulgentias.</P>
<P>  <absatz-nummer>290</absatz-nummer> Quæ quidem verosimiliter dicta sunt;<marginalia>Quæ con-|trarium|ostendant.</marginalia>
sed sanè non conuincunt. Ad Primum enim dici
potest Pontificem Commissario concedere fa-
cultatem suspendendi Indulgentias similes iis,
quæ in Bullâ conceduntur: cùm ergo prædictæ
similes sint, suspendi possunt: vel si dissimiles
velit quispiam, etiam pro illis facultas suffraga-
tur. Suspendi autem illas praxis ostendit, dum in
earum trāsumptis subscribitur eas lucraturos Bul-
lam Cruciatæ habituros. Ad Secundum, nimiùm
probare; aliàs nullius gratiæ suspensio esset ad-
mittenda, quia ex eo Bullæ beneficium redditur
onerosum, & gratia in dispendium retorquetur.
Sed certè non sic accidit, sed vna gratia suspen-
ditur, vt pro opere elee&#x0308;mosynæ redeat illa, &<-P>@@

<-P>cum illâ plures alię affatim ampliores. Et pro e-
lee&#x0308;mosyna quidem rarus erit qui careat facultate:
cuius incommodum ingenti aliorum commodo,
& publicæ vtilitati non debet præiudicium gene-
rare. Quamquàm & dici possit absolutè inuali-<marginalia>Summè|pauperibus|non cessare|Indulgen-|tias.</marginalia>
dos ad elee&#x0308;mosynæ largitionem communi In-
dulgentiarum fructu non priuari. Sic enim te-
nent multi, vt videri potest apud P. Quintanam
suprà. num. 3. Ad Tertium, de tali responso non
plenè constare, & vt Pontifex tunc viuens ita
censuerit, de aliorum mente non simili, notitiam
non haberi, & ita praxi standum, de quâ dictum.
Non ergo firmum habent Religiosi præsidium
hac in caussâ, cùm Indulgentiæ tales ipsis non
concedantur sub eâ formâ, quæ in Bullâ expri-<marginalia>Indulgen-|tiæ pro sæ-|cularibus|tantùm|concessæ|suspendun-|tur.</marginalia>
mitur, Superioribus inquam quoad Fratres.</P>
<P>  <absatz-nummer>291</absatz-nummer> Dico Sextò. Si quæ sunt Indulgentiæ,
quas Religiosi solis sæcularibus concedere pos-
sunt, per Cruciatam suspenduntur, vt patet ex
tenore Bullæ, & suspensionis: Quoad eorum Fra-
tres tantùm. Sed quia hæc Indulgentia non est,
sed gratia, de illâ dicendum §. sequenti.</P>
<P>  Dico septimò. Si in Ecclesiâ Regularium sit<marginalia>Circa Al-|tare priui-|legiatum|diuersitas|sententia-|rum Et|fauentium|funda-|menta.</marginalia>
altare priuilegiatum, in quo scilicet qui celebrat
Religiosus, animam è Purgatorio liberare potest,
incertum est an Bullâ indigeat, & ita circa hoc
diuersimodè loquuntur Auctores. Aliqui gene-
raliter dicunt gratiam huiusmodi non suspendi,
sicut neque aliæ pro defunctis concessæ suspen-
duntur. Sic Trullench cum aliis. §. citato. Dub. 4.
P. Quintana in Appendice Tract. 1. Dub. 15. num.
7. & 8. Lezana Tomo 3. v. Altare. num. 16. Dia-
na mutans sententiam Parte 9. Tract. 2. Resolut. 22.
Quorum fundamentum est. Primò. Quia gratiæ
suspenduntur, quæ & reualidantur pro iis, qui
Bullam accipiunt: reualidatio autem pro viuis
est, & non pro Defunctis. Secundò. Quia Indul-
gentiæ tales non suspenduntur per Iubilæum
Anni Sancti; & tamen suspensio est generalis.
Tertiò. Quia tantùm suspenduntur ea, quæ, si
non suspenderentur, tam pium opus impedire-
tur, vt ex verbis suspensionis ipsius constat: quod
tamen respectu Indulgentiæ huius non accidit,
cùm fideles, etiamsi non suspendantur, eodem
modo Bullam sint accepturi, cùm pro ipsis adeò
ingentes vtilitates eius beneficio constet adueni-
re. Quartò. Quia Indulgentiæ tales sub nullo
clausulæ suspensiuæ verbo continentur, vt patet
discurrenti per singula; neque animæ Purgatorij
sunt personæ secundùm communem compella-
tionem, sicut neque secundùm exactam Philo-
sophiam. Quibus addi potest de Pontificum pie-
tate non posse præsumi, vt concessione Bullæ a-
nimas Purgatorij velint concessis aliàs beneficiis
spoliare. Quòd si fauores ampliandi sunt, iuxta
sæpiùs dicta, hîc maximè id locum videtur ha-
bere, circa quod Christiana pietas adeò est soli-
cita, & Pontificum benignitas elucescit; vnde in
omnibus Canonicis Horis aliquod pro illis suf-
fragium admiscetur. In casu autem quòd altaris
priuilegium cesset, ait Trullench Bullam requiri
in celebrante, & non in stipendium tribuente.</P>
<P>  <absatz-nummer>292</absatz-nummer> Contrarium aliqui absolutè tenent, &<marginalia>Negatiuā|qui te-|neant, &|qualiter|probent.</marginalia>
P. Escobar. Examine 17. num. 130. §. Suspendi-
tur id procul dubio ita esse pronuntiat. Quod &
tenent Emmanuel Rodericus, Villalobos, Mo-
ure, quos adducit & sequitur Diana Tract. 11. ci-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0253.jpg/>
@@1@<SE253>234 Thesauri Indici Titulus V. Appendix Cap. XXVIII.
<duolan 2><-P>tato. Resolut. 86. Qui in Additionibus Resolut. 22.
æquè probabile iudicat oppositum, & tandem id
quod vidimus num. præced. determinat. Ludoui-
cus à Cruce uprà. Dub. 2. num. 11. P. Mendus
Disput. 29. Cap. 4. & alij. Quorum ratio est: quia
in suspensione à Commissario factâ iuxta Pon-
tificiam concessionem exprimuntur Ecclesiæ,
Monasteria, & pia loca: priuilegium autem al-
taris, Ecclesiæ, Monasterij, aut pij est loci, cùm
sit pars eius, & parua Ecclesia. Quibus addi po-
test dubium non esse Indulgentias pro Defun-
ctis suspendi conuenienter posse, sicut conue-
nienter ad certum tempus conceduntur, quo e-
lapso cessant; vnde & concedi sub quibusdam
conditionibus solent, præsertim quæ ad altaria
priuilegiata spectant: ergo quemadmodum si
inter conditiones dictas Bullæ acceptio ponere-
tur, nihil in tali concessione absurdum appare-
ret, similiter in suspensione dicendum, quæ ad
magnum ordinatur Ecclesiæ bonum, & reuali-
dari facili negotio potest. Pro Religiosis autem
ratio est non semel inculcata ex Bullæ verbis de-
sumpta; quòd scilicet Indulgentia hæc non sit
concessa Superioribus quoad eorum Fratres, vbi
de viuis est sermo, qui ad solos Ordines Mendi-
cantes spectant: mortui enim iam Ordinum Me&#x0303;-
dicantium non sunt, nec eorum res agunt Supe-
riores.</P>
<P>  <absatz-nummer>293</absatz-nummer> Sunt tamen quidam, qui mediâ gra-<marginalia>Mediam|viam qui|amplectan-|tur.</marginalia>
diuntur viâ, dicentes Religiosum celebrantem pro
anima Religiosi non indigere Bullâ, secus autem
si pro animâ sæcularis. Et vt consequenter hæc
sententia procedat, non de animâ cuiuslibet Re-
ligiosi debet procedere, sed eius, qui viuus pos-
set sine Bulla Indulgentias obtinere in eadem Re-
ligione, Fratrum nomine comprehensus. Ita
Trullench suprà. Cap. 3. num. 10. sine distinctio-
ne tamen vlla inter Religiosos & minimè sibi
consonus, vt patet ex dictis. num. 291. & ratio
esse potest iam indicata, quia nomine Fratrum
venire possunt & viui & Defuncti, & ita verè di-
cere possumus multos Fratres Ordinis SS. Do-
minici & Francisci esse in c&#x0153;lo. S. Agatha soro-
rem suam vocauit S. Luciam, S. Basiliscus Fra-
trem D. Ioannem Chrysostomum; & quod plus
est, Christus post resurrectionem Fratres vocauit
Apostolos Ioan. 20. v. 17. Vado ad Fratres meos &c.
Cùm ergo sæcularis defunctus frater nō sit, quia
nec viuus id habuit, non videtur pro eo locum
habere Indulgentia, nisi & ipse Bullam habuerit,
& tempus publicationis duret: non quòd vir-
tute illius liberari à p&#x0153;nis queat, quia fuit Bulla
viuorum, sed quia viuens abstulit impedimentum
sumptione Bullæ, quod obstare posset, ne pro se
defuncto Religiosus posset Indulgentiam appli-
care. Certiùs autem hoc obtinebitur, si Religio-
sus Bullam sumat, tunc enim nihil obstat sæcu-
laris liberationi.</P>
<P>  <absatz-nummer>294</absatz-nummer> Et sententiam quidem Trullench im-
pugnat P. Mendus suprà. num. 71. illudque con-<marginalia>P. Men-|dum non|benè Trul-|lench sen-|tentiam|impugna-|re.</marginalia>
tra illam inconueniens obiicit, dici etiam posse
Regularem non valere Indulgentiam vllam ex
concessis suo Ordini lucrari, applicando illam
pro animâ Defuncti sæcularis, nisi Bullam acce-
perit; quod inauditum est, nec videtur probabi-
le. Sed meminisse eum oportuit sententiam, quæ
asserit Religiosorum Indulgentias suspendi per<-P>@@

<-P>Bullæ publicationem, de quâ diximus. num. 282.
esse probabilem, nec leue ipsius fundamentum in
suspensionis forma contineri: vnde & non esse
inauditum constat. Si autem loquatur suppositâ
communi sententiâ, iuxta quam Bulla non est ad
lucrandas Indulgentias necessaria in Religiosis
Mendicantibus, in huiusmodi quæstionibus con-
ditionalibus magna latitudo est, & dum funda-
mentum non leue apparet, non est præcipiti
censurâ hic aut aliter sentiens feriendus. Funda-
mentum autem pro sententia dicta esse potest,
quod iam vidimus, Indulgentias scilicet pro Fra-
tribus tantùm concedi. Video responderi posse
concedi quidem pro Fratribus, sed non vt neces-
sariò debeant illas pro Fratribus applicare. Quæ
responsio est optima: sed responsiones etiam
congruas habent argumenta probabilium opi-
nionum; aliàs opiniones non essent, sed demon-
strationes. Cùm ergo res ista adeò incerta sit,
acceptione Bullæ securitas conquirenda.</P>
<Z><A+2>DIFFICVLTAS III.</A+2></Z>
<negEZ><A+1>Circa Indulgentias in Bullâ concessas vi-
sitantibus quinque Ecclesias, aut alta-
ria, & ibidem orantibus, iuxta for-
mam in Bulla præscriptam.</A+1></negEZ>
<P><absatz-nummer>295</absatz-nummer> <INI2>D</INI2>Ico primò. Etsi Indulgentia, quam
Bulla concedit, magnæ æstimationis<marginalia>Religiosi|Indulgen-|tiâ gau-|dent simi-|li ei, quæ|in Bulla|conceditur|visitanti-|bus Eccle-|sias, aut|altaria.</marginalia>
sit, cùm sit plenaria, iuxta communem senten-
tiam; immò & multas plenarias continens, de
quo inferiùs, & pro quo Trullench Lib. 1. §. 6.
Dub. 1. num. 5. Religiosi tamen facilius possunt
eamdem consequi, quia sic omnibus est à Pau-
lo V. in Indulgentiarum reductione concessum:
ita enim habet septima in ordine: Iidem Reli-
giosi intra claustra viuentes, qui suam Ecclesiam deuo-
tè visitauerint, &; vt præfertur, orauerint, consequen-
tur easdem Indulgentias, quas visitando Ecclesias Vrbis,
& extra eam, diebus Stationum consequuntur in om-
nibus diebus: perinde ac si ipsas Vrbis Ecclesias visitas-
sent. Sic Pontifex. Quod autem ait, Vt præfertur
orauerint, iuxta tenorem tertiæ Indulgentiæ ac-
cipiendum, in qua orandum decernitur pro Chri-
stianorum Principum concordia, hæresum extirpatione,
Romani Pontificis salute, ac S. Matris Ecclesiæ exalta-
tione. Cùm ergo pro Indulgentia ista non quin-
que Ecclesiarum, aut altarium, sed solius Ec-
clesiæ Religiosorum visitatio requiratur, illius
profectò est consecutio facilior. Et prætereà est
illa, attentâ caussæ grauitate, certissima. Funda-
tur enim in mundi abrenuntiatione, ac Religio-
sæ vitæ professione, in qua est heroicorum ope-
rum concatenatio mirabilis, nihil vt præter Mar-
tyrium maius illis esse possit.</P>
<P>  <absatz-nummer>296</absatz-nummer> Est autem circa illam eadem, quæ circa<marginalia>Quotidia-|nam esse|qui, &|quæ eorum|rationes|probent.</marginalia>
Indulgentiam Cruciatæ, difficultas, an scilicet
quotidie obtineri possit. Et quotidianam esse
nonnulli existimant, quod facilè deuoti arripi&#x0169;t,
fauente attestatione Commissarij, post Summa-
rium Indulgentiarum, quæ certis diebus obti-
neri possunt; sic enim subdit: Todos los demas dias
del año se ganan las Indulgencias, que en Roma, por
auer cada dia Estacion en ella. Sed oppositum mihi<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0254.jpg/>
@@1@<SE254>De Regijs prouentibus ex Cruciata. Vbi de Religiosis. 235
<duolan 2><-P>certum est, & id conuincunt rationes, quas ad-
ducit Trullench suprà, num. 7. & tenet etiam P.
Mendus Disput. 20. cap. 3. qui ad Commissarij at-<marginalia>Contrari&#x0169;|similius|prorsus ve-|ro in Cru|ciatæ In-|dulgentiâ.</marginalia>
testationem respondent, loqui illum de Indulgen-
tiis non plenariis. Iuxta omnes ergo quotidie
Indulgentiæ obtineri queunt, sed non plenariæ:
vnde visitatio Ecclesię aut altarium proderit quo-
tidie frequentata. Sed certè clausula dicta Com-
missarij iam non apponitur, & ita ex eo argui
potest pro contraria positione: sublata enim est,<marginalia>Non sic in|Religiosis|concessâ.</marginalia>
quia pro illâ solidum non extabat fundamentum.
Habet autem concessio Religiosis facta maius
probabilitatis pondus quoad hanc partem, quàm
habeat concessio Cruciatæ. Nam in ista desi-
gnantur dies certi stationum, non ita in illâ:
vnde si quotidie stationes sunt, aut pluribus
certè diebus, quàm ij sunt, qui designantur in
Bullâ; certius est Religiosis in hoc ampliùs in-
dulgeri.</P>
<P>  <absatz-nummer>297</absatz-nummer> Similiter dubitari circa vtramque potest<marginalia>Non esse|plenariam|Cruciatæ|quorumdā|sententia.</marginalia>
an sit plenaria: & non esse plenariam, quæ in
Cruciata conceditur, tenent Sorbus, Ludouicus
à Cruce, & P. Henriquez apud Trullench suprà
num. 5. quia in Bullâ originali non exprimitur
Indulgentia plenaria: & quando non exprimi-
tur, non venit generali illa collectione, propter
specialem difficultatem, quæ esse solet in plenariæ
Indulgentiæ concessione, vt ait P. Suarius Tomo
4. in 3. p. Disput. 52. sect. 8. num. 12. cum præfatis
sentiens, & eum citans Iulius Lauorius de Indul-
gentijs pag. 204. n. 125. sicut & P. Granadus Tomo
2. in 3. p. Controu. 12. Tractat. 6. Disput. 2. num. 4.
& 7. P. Quintana in Appendice, Tract. 6. Dub. vltim.
n. 5. adducens Nauarrum, Alfonsum à Leone, &
P. Ildefonsum Rodericum. Contrarium tamen<marginalia>Contrariā|plures am-|plexi, pro|quo & ra-|tio aperta.</marginalia>
tenent Fr. Emmanuel, Ludouicus Lopez, Villa-
lobos, Garnica, Diana eos adducens Parte 5.
Tractat. 12. Resolut. 2. Machadus, Leander, Basi-
lius Legionensis, citati cum aliis à P. Mendo
Disput. 20. num. 1. quos & ipse sequitur, sicut &
Trullench suprà. Ratio videtur aperta: nam in
diebus stationum verę sunt Indulgentiæ plenariæ
pro visitantibus vrbis Ecclesias: atqui Pontifex
easdem concedit in adductis concessionibus, & in
Bullâ Cruciatæ terminos distributiuos addit, di-
cens: Omnes & singulos: ergo non videtur de eo
posse dubitari. Licèt autem in concessione pro
Religiosis non inueniantur præfati termini, sunt
tamen æquiualentes, dum dicitur, consequuntur
easdem Indulgentias. Quod verificari nequit, si
tantùm partialem aliquam consequantur. Pro<marginalia>Et Com-|missarij au-|ctoritas.</marginalia>
Cruciatâ autem habetur insuper Commissarij
auctoritas, qui ita planè fatetur in summario In-
dulgentiarum, plenariam Indulgentiam pro om-
nibus diebus stationum proponens. Quod qui-
dem non videtur vti temerè appositum reprehen-
di posse, nisi à temerè prolocuto.</P>
<P>  <absatz-nummer>298</absatz-nummer> Illud verosimiliùs dici potest, Commis-<marginalia>Probabili-|ter procede-|re dici ne-|quit.</marginalia>
sarium opinionem probabilem hac in parte secu-
tum; sicut secuti, qui stationes pro omnibus
anni diebus assignarunt. Verùm sicut hoc; quia
incertum, sublatum est, ita & prius illud sublatum
pariter fuisset. Credendum ergo est de mente
constare Pontificum ipsis, ne absurdum sequatur
in materiâ adeò graui minimè tolerandum, vt
scilicet pro certis incerta venditentur. Quibus
non obstantibus, cùm tot Doctorum ex aduerso<-P>@@

<-P>consistat auctoritas, res non habetur penitus ex-<marginalia>Sed pro cō-|traria par-|te instantiæ|robusta|proponitur.</marginalia>
plorata, & pro ita sentientibus instari potest ex
concessione alia, quæ in Bullâ habetur, in quâ
sic dicitur: Item erogantes prædicti, qui diebus ieiunio
non suppositis, ad implorandum diuinum auxilium pro
vnione & victoria prædictis, voluntarium ieiunium,
vel, si ieiunare legitimè impediti fuerint, aliud opus
pium, arbitrio eorum Confessoris, vel Parochi assumpse-
rint; & simul preces ad Deum pro vnione & victoria
prædictis fuderint, toties quoties id fecerint, dicto anno
durante, quindecim annos, & totidem quadragenas, de
iniunctis eis, & quomodolibet debitis p&#x0153;nitentijs, miseri-
corditer in Domino relaxantur: & insuper omnium
precum, elee&#x0308;mosynarum, peregrinationum, etiam Iero-
solymitanæ, & aliorum omnium operum, quæ in vni-
uersali Militante Ecclesia, & singulis eius membris fiunt,
participes redduntur. Sic Pontifices: ex quibus ap-
paret ieiunio cum precibus, quod sanè opus ma-
ioris laboris & meriti est quàm visitatio dicta,
Indulgentiam plenariam non concedi. Quomo-
do ergo concedi visitationi credibile possit habe-
ri? Aut ergo non conceditur; vel si conceditur,
minùs apparet certa, quia opus minùs proportio-
natum est; cùm tamen proportionatum esse de-
beat iuxta communem Theologorum, Canoni-
starumque doctrinam, vt videri potest apud Dia-
nam Parte 5. Tractat. 12. Resolut. 10. vbi complu-
res adducit, & apud P. Suarium suprà, Disput. 54.
Sect. 3. qui num. 6. ex definitione Innocentij Ter-
tij in Cap. Cùm eo, de p&#x0153;nitentiis & remiss.
benè ostendit superfluas, & ita inualidas esse In-
dulgentias indiscretas, & irrationabiles, quæ lar-
giùs conceduntur, quàm caussa postulet, etiamsi
pia sit. Cùm ergo in casu nostro, si ad commune
bonum inspiciamus, eadem caussa sit; si autem
ad opus præstitum, maius ieiunium sit, cum quo
& concurrunt preces; superflua erit Indulgentia
visitationi concessa, si plenaria sit, cùm non sit
plenaria, quæ pro ieiunij labore conceditur.</P>
<P>  <absatz-nummer>299</absatz-nummer> In quo quidem ita sentientes non sunt<marginalia>Quæ non|est à pieta-|te aliena|iudicanda.</marginalia>
vti minùs pij vllatenus arguendi, quia vera pietas
est fideles ita instruere, vt Indulgentiarum intuitu
in operibus pietatis non torpescant, & in ipsis
lucrandis Indulgentiis, eas vt potuerint repeten-
tes: sic enim non magnâ, neque molestâ repe-
titione fiet, quod plenariis potest Indulgen-
tiis obtineri. Quid enim interest me opiniones
laxiores circa Indulgentias sequi, si coram
Deo illæ non sunt veræ? In aliis quidem re-<marginalia>Probabili-|tas opinio-|num nihil|pro Indul-|gentijs con-|fert.</marginalia>
bus vtilis esse fauorabilis opinio potest, quia
coram Deo obligatione aliquâ liberat, vt re-
stitutionis, ieiunij, &c. etiam si reipsa vera non
sit: quod secùs accidit in præsenti: licèt enim
mille Doctores dicant Indulgentiam posse hoc
aut illo modo obtineri, vel esse plenariam, & ad
hos aut illos extendi: si reipsa ita non est, bene-
ficium tale minimè, qui lucrari conatus fuerit,
comparabit. Vide Dianam suprà, Resol. 32. apud
quem Parte 10. Tractat. 11. Resolut. 34. contra-
rium sentiunt, quibusdam profectò piis magis,
quàm solidis coniecturis, & quibus positio pro-
posita neutiquam insinuatur, cùm & opinio
dicta satis dubia sit. Cui & fauet P. Amicus Tom.
8. Disput. 20. num. 214. Et quidem cùm possit
quis sumptâ Bullâ Indulgentiam plenariam semel
in vitâ, & semel pro morte consequi; eâ obtentâ
satis illi esse possunt Indulgentiæ stationum, etiāsi<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0255.jpg/>
@@1@<SE255>236 Thesauri Indici Titulus V. Appendix Cap. XXVIII.
<duolan 2><-P>plenariæ non sint; cùm negari nequeat quin sint
magnæ, & ita pro succedentibus lapsibus suffi-
cientes. Quod & pariter de Indulgentiis Reli-
giosorum dicendum: quibus quando habitum
Religionis suscipiunt, professionem faciunt, &
in Festo principali sui Ordinis, Indulgentiæ ple-
nariæ conceduntur. Possunt ergo quæ pro sta-
tionum diebus sunt, abundè eis sufficere pro quo-
tidianis erratis, & etiam si quid, (quod absit)
non ordinarium perpetrarint. Si prætereà illius
obtentio repetatur: pro quâ</P>
<P>  <absatz-nummer>300</absatz-nummer> Dico secundò. Indulgentia altarium,<marginalia>Posse toties|quoties ob-|tineri, iux|ta probabi-|lem senten-|tiam.</marginalia>
& idem est de Indulgentiâ simili Religiosorum,
roties quoties potest diebus assignatis obtineri,
iuxta multorum probabilem opinionem, quam
tenent Nugnus, Fr. Emmanuel, Villalobos, quos
adducit & sequitur Diana Parte 1. Tractat. 11.
Resol. 104. vide etiam Dianam Parte 5. Tractat. 1.
Resol. 45. P. Escobar Tractat. 1. Examine 17. cap. 4.
Vers. Possuntne. Angelus & Rosella apud P. Sua-
rium infrà. Nauarrus Tractatu de Indulgentijs No-
tabili 32. num. 46. & 47. Trullench §. 6. dub. 3.
P. Mendus Disput. 6. cap. 5. vbi præter alios adducit
Nauarrum in eodem loco, quo pro contrariâ sen-
tentiâ eum citat Diana, & quidem Vers. Per ea,
num. 47. id non obscurè significat, quidquid dixe-
rit Notabili 15. Et prætereà P. Henriquez, P.
Layman, P. Suarium, Cardinalem Lugo. Sed<marginalia>Auctores|pro suâ sen-|tentiâ ma-|lè à P. Me&#x0303;-|do citatos|ostenditur.</marginalia>
mirum est Auctores istos ita incuriosè perlectos,
vt pro hac afferantur sententia, cùm apertè tuean-
tur aduersam. P. Henriquez Lib. 7. Cap. 10. num.
2. vbi citatur, tantùm ait ad maiorem certitudi-
nem & efficaciam posse consequi eodem die:
non ergo absolutè, sed vt per vnam diligentiam,
quod fortè in aliâ defuit, suppleatur. Possunt er-
go diligentiæ repeti: quod & admonet Iulius
Lauorius suprà num. 129. sed non obtineri In-
dulgentiæ. Nam poterat esse opinio affirmans,
si simel adhibitæ Indulgentiam lucrandi gratiâ
diligentiæ insufficientes fuerunt, non posse vlte-
riores efficaciter adhiberi. Cardinalis Lugo citatâ
Disput. 27. n. 95. loquitur quando pro obtinen-
dâ Indulgentiâ non est designatus dies: quando
autem designatus est, vt in casu nostro, contra-
rium tenet, num. seqq. cum P. Suario Disputat. 57.
sect. 1. num. 7. vbi eum citat P. Mendus, qui &
idem confirmat num. 8. Cuius etiam doctrinam
manifestè amplectitur P. Laymam citato fimiliter
loco, scilicet Lib. 5. Tract. 7. Cap. 8. num. 8. Tenet
etiam Bonacina Tomo 1. Disput. 6. quæ est de In-
dulgentiis, Quæst. 1. Puncto 5. num. 32. vbi præter
citatos aliquos adducit D. Thomam, Cordubam,
Cardinalem Toletum, P. Sà, P. Reginaldum, P.
Filliucium, Graffium, & alios. Quod etiam docet
P. Quintana in Appendice, Tractat. 6. Dub. 6. num. 5.
& Iulius Lauorius pag. 205. num. 128. complu-
res adducens qui de Indulgentiâ cum prædictâ
temporis determinatione loquuntur, iuxta dicta
ex Card. Lugo, & P. Suario.</P>
<P>  <absatz-nummer>301</absatz-nummer> Iuxta quam opinandi diuersitatem illud<marginalia>Quid circa|praxim cō-|ueniens vi-|deatur.</marginalia>
tutissimè dici potest, quod ex P. Henriquez nu-
per à nobis positum & expositum, diligentias
posse quoties placuerit diebus assignatis adhiberi,
quo fiet vt vel toties lucrentur, si fortè opinio
prior vera est, vel si diligentiæ aliquis defectus
obrepserit, per alteram supplebitur, & sic In-
dulgentiæ fructus colligetur. Quod si opus præ-<-P>@@

<-P>fatum etiam exactè præstitum forsitan Indulgen-
tiæ proportionatum non est, repetitum poterit
debitam proportionem habere. Quæ doctrina
ei est conformis, quam habet P. Suarius suprà, Di-
sputat. 54. Sect. 3. num. 9. vbi ait quando Indulgen-<marginalia>Notanda|doctrina.</marginalia>
tia non habet proportionem cum opere, eo non
obstante aliquem effectum habere, proportiona-
tum quidem operi: id quod ex mente conce-
dentis videtur apertè colligi: si enim concedere
ita vult, vt plus quàm possit concedat, manifestum
est circa minus eiusdem intentionem dirigi, iuxta
vulgatam regulam juris in 6. quod in eo, quod
plus est, id, quod est minus, continetur. Et do-
ctrinam illam ita esse certam, vt in eâ omnes con-
ueniant, docet idem Pater num. 2. Potest ergo
operis iniuncti repetitio vtilissimè frequentari.</P>
<P>  <absatz-nummer>302</absatz-nummer> Dico tertiò. Quid nomine Ecclesiæ<marginalia>Nomine|Ecclesiæ O-|ratorium|etiam ve-|nire qui|censeant.</marginalia>
intelligatur non est penitus exploratum, cùm
de visitatione agitur; & Oratorium priuatum
sufficere tenet Trullench § 6. Dub. 2. cum P.
Henriquez suprà, num. 1. L. B. inde inferens no-
bilem visitando quinquies Oratorium suum ab
Episcopo approbatum, posse Indulgentiam Cru-
ciatæ lucrari: vbi nobilis ideò expressus, quia
illis solent Oratoria concedi: cùm tamen in om-
nibus eadem ratio sit, qui eamdem fuerint gratiam
assecuti. Quod & tenent Fr. Emmanuel §. 8.
Additionum, num. 1. Diana Parte 5. Tractat. 12.
Resolut. 43. & Parte 9. Tractat. 2. Resolut. 31. Hie-
ronymus Garcia Tractatu 3. Difficult. 8. Dub. 1.
Puncto 2. num. 21. Ludouicus à Cruce, Leander,
Machadus, P. $unclearardi apud ipsum postremo, P. Quin-
tana in Appendice, Tractat. 6. Dub. 2 num. 2. & 3.
P. Mendus Disput. 20. cap. 5. P. Escobar Cap 4.
citato. Ver. Visitatio. Qui, sicut & alii ita sentien-
tes, approbationem Episcopi necessariam esse
affirmant. Ex eorum tamen rationibus colligi<marginalia>Pro Orato-|rijs Regu-|larium non|est appro-|batio Epi-|scopi neces-|saria,</marginalia>
potest quid sit de Oratoriis Regularium sentien-
dum, pro quibus Episcopi approbatio non re-
quiritur: quia enim diuino cultui dedicata sunt,
& priuilegio immunitatis gaudent, etiamsi extra
Conuentus sint, vt in Grangiis, iuxta ea, quæ
habet Diana Parte 9. Tractat. 1. Resolut. 33. viden-
tur etiam ad lucrandas Indulgentias sufficere,
sunt namque Ecclesiæ pro dictis effectibus: ergo
& pro isto; quia Ecclesia quæ dici talis potest ad
aliquos effectus, etiam & ad omnes, pro quibus
tantùm Ecclesiæ ratio postulatur. Quando ergo
approbatio Episcopi desideratur, vt Oratorium
ad prædictos effectus valere possit, ideò est, quia
auctoritatem habet ad similem deputationem,
non præcisè, quia Episcopus est, vnde & Eccle-
sia Regularium ab Episcopo non benedicta, ad
effectus dictos apta est: sed quia in Episcopali
auctoritate, etiam auctoritas dicta continetur.
Cùm ergo Oratoria Regularium similem ha-
beant consignationem, ad eosdem effectus
præualebunt. Et hoc quidem videtur satis vero-
simile; licèt generaliter loquendo non careat
difficultate.</P>
<P>  <absatz-nummer>303</absatz-nummer> Et quidem si in domo Religiosâ solùm<marginalia>Amplior|circa Ora-|toria decla-|ratio, præ-|sertim Reli-|giosa.</marginalia>
Oratorium sit, non videtur rationabiliter nega-
ri posse ad effectum Indulgentiæ sufficere, quia
illud pro Ecclesiâ reputatur, cùm in ipso & Mis-
sæ sacrificium celebretur, & Ecclesiastica mini-
steria exerceantur. Id quod etiam videtur in
Bullâ ipsâ expressum, dum in eâ sic dicitur: Quin-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0256.jpg/>
@@1@<SE256>De Regiis prouentibus ex Bulla Cruciata. Vbi de Religiosis. 237
<duolan 2><-P>que Ecclesias, seu altaria, seu in illorum defectum, quin-
quies vnum altare deuotè visitauerint. Cùm ergo de-
fectus Ecclesiæ, & quinque altarium sit, benè po-
terunt Religiosi Indulgentias Cruciatæ in Ora-
torio lucrari. In concessione autem similis In-
dulgentiæ pro ipsis, id non habetur, quia quin-
que altarium visitatio non exigitur, sed solius Ec-
clesiæ, Ecclesias suas deuotè visitauerint: cumque O-
ratorium tunc eorum Ecclesia sit, aliam enim
non habent, videtur certum sufficere illud ad ef-
fectum lucrandi Indulgentias. Quod etiam de
sæcularibus videtur asserendum, quia tunc sine
improprietate dicuntur Regularium Ecclesiam
visitare. Et hoc quidem etiamsi in oppido sint, in<marginalia>Notanda|diuersitas|inter Ora-|torium so-|lum, &|cum Ec-|clesia con-|currens.</marginalia>
quo Ecclesia, aut Ecclesiæ adsint, propter dictam
rationem. Si autem Regulares Ecclesiam habeāt
ab Oratorio seu Capellâ diuersam, tunc alia vide-
tur esse ratio, quia Oratorium absolutè nomen
Ecclesiæ non habet. Vnde si quis dicat: Vado in
Ecclesiam, aut, Venio ex Ecclesia, non intelligitur ad
Oratorium vadere, aut ex eo venire. Ex com-
muni autem loquendi modo desumenda est le-
gum, & quarumcumque aliarum dispositionum
intelligentia, vt dictum. n. 224. & est communis
Scriptorum obseruatio. Pro quo videnda quæ
habet P. Thomas Sancius Lib. 6. de Matrimonio
Disput. 23. num. 3. vbi quòd vsus loquendi pro-
prietati est verborum præferendus. Hinc est vt
quando Iubilæum publicatur pro visitantibus
Ecclesias Regularium, non videantur illud lucra-
ri Oratoria eorum visitantes. Pro quo videnda
quæ habet P. Sancius suprà Lib. 7. Disput. 8. n. 13.
Videtur autem pro Regularibus ipsis eadem esse
ratio: & hoc etiamsi in Capellâ aliquâ sit SS. Sa-
cramenti Tabernaculum; quia ratione eius, etsi
Sanctitas crescat, non tamen in communi vsu ap-
pellatur Ecclesia, vnde, etsi oppositum probabi-
le sit, quia tamen incertum, securitati est in re
tanti momenti consulendum. Pro illa autem est
vlterius præsidium ex Bullâ Leonis X. pro E-<marginalia>Vlterius|pro Ora-|torij suffi-|cientiâ|præsidium.</marginalia>
questri Ordine S. Iacobi, in qua ad lucrandas In-
dulgentias Stationum Romæ tantùm exigitur vt
duo aut tria altaria etiam in Oratoriis aut Ca-
pellis visitentur. Licetenim Bulla talis reuocata
videatur, vt dictum. num. 257. accepta tamen
Bulla Cruciatæ illius vsus licebit, non obstante
reuocatione Indulgentiarum Pauli V. quia Bul-
læ clausula verificatur.</P>
<P>  <absatz-nummer>304</absatz-nummer> Dico quartò. Circa modum visitationis<marginalia>Assertio 4.</marginalia>
Ecclesię & aliar&#x0169; cōmunis est quęstio Religiosis
& sæcularibus, qualis scilicet accessus; qui motus,
& prec&#x0169; numerus earumq; cōditio quænam, vo-
calesne sint necessariæ, an mentales sufficiant: de
quibus citati Auctores, & alij de Indulgentiis tra-<marginalia>Ex Choro|posse al-|taria vi-|sitari. Cir-|ca quod|dubium|peculiare.</marginalia>
ctātes. Et vt speciale aliquid addamus, certum est
Moniales ex Choro posse altaria etiam distantia
ad effectum Indulgentiæ visitare: vnde pro viris
idem videtur dicendum, cùm constet distantiam
prædictam non obstare. Cōtingit autem multo-
ties in Ecclesiis Monialium quinque esse altaria,
sed quæ non possint omnia ab eisdem conspici:
vnde oritur difficultas, an ea, quæ videri neque&#x0169;t,
perinde habenda sint acsi nō essent, & ita repeti-
tione eiusdem altaris vtendum. Quod aliunde vi-
detur difficile: quia cùm non verificetur deesse
quinque altaria, non potest repetitio vnius & e-
iusdem suffragari. Et hoc vltimum apud me plus<-P>@@

<-P>ponderis habet, ac proinde existimo posse Mo-
niales quinque altaria etiam à se non visa visita-
re, conuersione aliquâ ad locum, in quo sunt:
quia quod non videtur, etiam visitari dicitur ra-
tione continentis: & ita SS. Eucharistiæ Sacra-
mentum visitari, quamuis in suo inclusum Ta-
bernaculo. Conspecto ergo Capellæ ingressu,
in quo altare est, dici etiam potest altare visitari,
quia aliquomodo conspicitur. Et quia certum est
Moniales posse lucrari Cruciatæ Indulgentias,
nec tamen declaratum à Pontifice est, ratione
impossibilitatis adeundi Capellas, cum ipsis dis-
pensari vt modo præfato visitent; sed quia reuerà
videtur cum proprietate visitatio stare: ideò di-
cendum pro viris etiam Religiosis eumdem visi-
tationis modum esse sufficientem. Non enim est
visitatio ad inquirendum quid in altari sit, vt cùm
ab Episcopo visitatur, sed ad fundendas preces
coram illo: pro quo parùm refert, quòd longè
sit aut propè, & quòd videatur, aut non videatur,<marginalia>Mentalem|accessum|non suffi-|cere.</marginalia>
dummodo aliqualis interueniat accessus, & non
purè mentalis sit, vt benè Cardinalis Lugo suprà
num. 98. quod est attentiùs obseruandum.</P>
<P>  <absatz-nummer>305</absatz-nummer> Et vt aliquid commune circa preces di-<marginalia>Quam-|cumque|orationem|etiam me&#x0303;-|talem suf-|ficere.</marginalia>
cam, ij qui certum earum numerum assignant, vt
semel, bis, aut ter Orationem Dominicam, & sa-
lutationem Angelicam, valde mihi videntur vo-
luntariè loqui. Vnde enim illud colligant, cùm
in concessionis formâ tale nihil exigatur, sed vt
deuotè pro præscriptis orent? Sufficit ergo quæ-
eumque oratio etiam mentalis, vt ait Cardinalis
Lugo suprà. num. 111. cum Nauarro Notabili.
32. citato. num. 48. Pro quo & alios adducit Dia-
na Parte 9. Tract. 1. Resolut. 30. Addit tamen Car-
dinalis tutius esse aliquid admiscere de oratione
vocali: ergo tutum non addi. Equidem si quis
loquendi vsum amittat, vt multis accidit paraly-
ticis, lucrari nihilominus Indulgentias poterit;<marginalia>Sed cum|morâ com-|petenti.</marginalia>
ergo absolutè non est vocalis oratio necessaria;
quia nulla pro talibus exceptio facta, & ita se-
cundùm concessionis formam obligatio tantùm
regulatur. Debet autem oratio non esse ita de-
properata, vt visitatio dici nequeat, sed transitus;
ad eum modum, quo dicunt Doctores, quando
Indulgentia potest toties quoties eodem die ob-
tineri, non sufficere ad id continuatum ingres-
sum & egressum, quia omnes illi pro vnâ visita-
tione reputantur. Pro quo videri P. Suarez po-
test Disp. 57. citatâ. Sect. 1. n. 7. Cardinalis Lu-
go suprà. numer. 95. Bonacina Disputat. 6. citata.
Quæstion. 1. Puncto. 5. num. 42. Debet ergo visi-
tatio aliquali fieri pausatione, vt & reipsa vide-
tur satis persuadere: quia scilicet de re summi
momenti agitur, & ita non debet leuiusculè per-
agi, & sic rogari Deus, vt nullus Principum,
aut inferioris notæ homo in re momenti qualis-
cumque rogatur. De quibus hæc satis.</P>
<P>  <absatz-nummer>306</absatz-nummer> Quia verò quod ad Oratorium atti-<marginalia>Infirmi vt|possint al-|taria visi-|tare.</marginalia>
net, satis probabile est, poterunt infir ni Cruciatæ
Indulgentias in suis lucrari lectis, si valetudina-
rium sit pariter Oratorium Superiorum auctori-
tate constitutum, & etiam speciales Indulgentias
Regularibus concessas: visitari enim altaria pos-
sunt aliquali ad ipsa conuersione, & vbi altaris
visitatio necessaria non est, sed Ecclesiæ, aliquid
exteriùs præstandum, quod visitationis rationem
habere possit, & non sola mentalis conuersio: vt<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0257.jpg/>
@@1@<SE257>238 Thesauri Indici Titulus V. Appendix. Cap. XXVIII.
<duolan 2><-P>inclinatio circa imagines, cum precum emissione.
Id quod etiam fieri poterit, si cubiculum orato-
rio proximum sit, vnde audiri Missa possit: sicut
enim sic audiens sufficienter satisfacit præcepto,
si fortè illo tenetur, & ita sufficientem modum
præsentiæ habet pro Missæ auditione: ita & pro
visitatione, vt de priuilegiis taceam pro infirmis
concessis vt lucrari Indulgentias possint, de qui-
bus Religiosi sua Compendia consulant. In<marginalia>Peculiaris|concessio|pro Socie-|tate.</marginalia>
Compendio quidem Societatis. V. Indulgentiæ.
§. 2. Sic habetur: & generaliter quando aliquâ ne-
ceßitate vel infirmitate essent præpediti, vel in itinere
constituti, ita quòd Ecclesias pro consequendis Indulgen-
tiis, vel aliis gratiis Societati s$unclearconceßis adire non pos-
sunt, illas consequentur dicendo dumtaxat illud, quod in
Ecclesia dicturi erant. Habetur in Summario Priuile-
giorum S. Iustinæ, in priuilegiis impressis fol. 121.
pag. 2. Sic ibi. Quod P. Henriquez Lib. 7. Cap. 19.
num. 3. vt generale proponit. Id igitur quod de
visitatione dictum est, ad maiorem impediti sa-
tisfactionem deseruire potest. Licet dubitari et-<marginalia>Specialis|difficulta-|tis enoda-|tio.</marginalia>
iam possit, & quidem non immeritò, an dictum
priuilegium locum habeat quando in valetudi-
nario, aut prope illud, extat altare & Oratorium:
cùm enim ad visitationem modo dicto facien-
dam impediti non sint, non videntur ab eadem
excusari. Illud certum, non esse necessarium ad
maiorem certitudinem vnam & aliam diligentiam
adhibere, sed visitationem sufficere emissione pre-
cum iniuncta: sic enim eadem fit oratio, quæ in
Ecclesiâ deberet fieri, & ita priuilegij forma pro-
posita cum visitationis supererogatione seruatur.
Quòd si visitatio nullius commodi sit, eò quòd
illa debeat in Ecclesiâ fieri, iuxta opinionem di-
ctam, preces ad effectum obtentionis sufficient
ratione priuilegij, quia vtile per inutile non vitia-
tur, vt est Iuris notissima regula. Et licet Indul-
gentiæ à Paulo V. sublatæ sint, numero præfato
relicto, priuilegium tamen dictum Indulgentia
non est, sed facultas specialis ad eas, quæ obtineri
possunt, quæcumque illæ sint, ab impeditis com-
parandas, vt in simili obseruat P. Quintana in
Appendice Tract. 4. Dub. 13. num. 3.</P>
<Z><A+2>DIFFICVLTAS IV.</A+2>
<A+1>Circa Gratias, quid sine Bulla Cruciatæ
possint Regulares.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>307</absatz-nummer> <INI2>Q</INI2>Vid Gratiæ nomine in Bullâ intelliga-<marginalia>Gratiar&#x0169;|amplior|explicatio.</marginalia>
tur, dictum. numer. 280. & suspendi
omnes à Pontifice concessas durante Bullæ pu-
blicatione, ex ipsius suspensionis tenore constat,
qui in Bullâ habetur, siue similes siue dissimiles
sint iis, quæ in Bulla conceduntur. Neque est
profectò facile, quæ illæ sint, designare, quando-
quidem & similes & dissimiles suspenduntur. Sed
iuxta datam explicationem negotium istud expe-
dientes, constat eas, quæ Superioribus Ordinum
Mendicantium erga suos Fratres tantùm conce-
duntur, non suspendi, vt ex tenore Bullæ per-
spect&#x0169; habetur, & ita quidquid in ordine ad ab-
solutiones, dispensationes, votorum commuta-
tiones, & similia, Superiores possunt cum Fra-
tribus tantùm, suo in robore perseuerat: licet id
non fiat semper à Superioribus, sed ab aliis, pro<-P>@@

<-P>ratione sui officij, quia totum id à Superiorum
auctoritate descendit. Si autem quidquam sit,
quod à Superiore præstari nequeat, quia alicui
officio est annexum, vt potestas absoluendi Su-
periorem ipsum à casibus reseruatis, similiter est
de illo sentiendum, quia ad fauorem Religionis
purè spectat, quam præcipuè Pontifex in exce-
ptione prædictâ intendit, nec Superiores debent
peioris esse conditionis, quibus in ordine ad Cō-
fessionem amplior facultas in Iure concessa repe-
ritur, vt constat ex Cap. finali, de p&#x0153;nitent. &
remiss.</P>
<P>  <absatz-nummer>308</absatz-nummer> Est ergo difficultas circa ea, quæ ad sæ-<marginalia>Circa gra-|tias pro sa-|cularibus,|vbi de|speciali|quadam|pro Con-|cionatori-|bus.</marginalia>
culares spectare possunt, & quando ad ipsos so-
lùm spectant, dictum iam. num. 291. quod ad
Indulgentias attinet, licet gratia illas concedendi
Indulgentia non sit, sed pura gratia. Et talis for-
tè est, quæ concessa est Fratribus Prædicatori-
bus, & Minoribus, & consequenter illis, qui in
priuilegiis communicant, vt scilicet prædicantes
in suis domibus possint 18. annos, & 322. dies
Indulgentiæ concedere: extra suas Ecclesias ve-
rò vltra dictos 18. annos, dies tantùm 222.
Tempore autem Quadragesimæ in suis domibus
prædicantes Feriâ 2. 4. & 6. 156. annos &
524. dies. De quâ concessione P. Quintanad.
in Appendice Iract. 4. Dub. 3. num. 8. censens il-
lam non suspendi, quia communis est Religiosis
& sæcularibus: cùm possint etiam Religiosi esse
auditores: quæ videtur ratio esse licet eam ipse
non adducat. Quod tamen valde dubium est,
cùm concessio ista ad hoc tendat, vt sæculares ad
audiendas prædictorum Patrum conciones alli-
ciantur: neque enim ipsi illâ indigent, cùm alias
habeant copiosissimas. Et quidem Concionato-
res ipsi illâ non fruuntur, vt non sit mirum Reli-
giosos eiusdem Ordinis nihil in eo opere labo-
rantes illam non obtinere. Sed de gratiâ tali,
atque aliis redintegranda tractatio, an scilicet per
Bullæ publicationem suspendantur, ad quod dif-
ficultas præcipua reuocatur; de gratiis enim com-
munibus Religiosis & sæcularibus, sicut de In-
dulgentiis philosophandum. Et non suspendi<marginalia>Quoad Re-|ligiosos non|suspendi|illas, etiā-|si commu-|nes cum|sæculari-|bus</marginalia>
quoad Religiosos ipsos, ita vt illis vti possint, con-
sequenter asserendum, respectu scilicet aliorum
Religiosorum. Quoad sæculares autem grauis
difficultas est, vtrùm scilicet sine Bullâ eo frui be-
neficio possint. Quòd verò illa necessaria in Re-
ligioso non sit, si eam sæcularis sumpserit, vide-
tur certum, quia duplex Bulla non est pro vni-
co beneficio necessaria: & cùm sæcularis ante
publicationem Bullæ beneficio gratiæ Religiosis
concessæ frui posset, dum Bullam sumit, impe-
dimentum penitus remouetur.</P>
<P>  <absatz-nummer>309</absatz-nummer> Potest autem dubitari, an si Religiosus<marginalia>An sit sa-|tis Religio-|sum Bul-|lam su-|mere, &|non sæcu-|larem.|Vbi vtrius-|que partis|fundamen-|ta propo-|nuntur.</marginalia>
Bullam sumpserit, id sit satis ad omnem difficul-
tatem in hoc puncto propullandam. Et id qui-
dem ratio nuper adducta videtur persuadere, quia
scilicet ad vnum beneficium vna Bulla sufficit. Et
prætereà Religiosus non poterat durante Bullæ
publicatione, vti gratiâ sibi concessâ: ergo sum-
ptâ Bullâ iam poterit: implicat autem quòd ab-
solutè possit, & quòd sæcularis Bullâ indigeat;
quia concesso aliquo conceditur id, sine quo illud
stare nequit. Item; suspensione huius gratiæ com-
modum contributionis intenditur: ergo cùm
illud habeatur sumptâ Bullâ, nihil refert quòd à<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0258.jpg/>
@@1@<SE258>De Regijs prouentibus ex Cruciata. Vbi de Religiosis. 239
<duolan 2><-P>Regulari, vel à sæculari sumatur. Videtur sanè
hoc non improbabile, sed incertum; quia praxis
contrarium videtur ostendere, & Bullæ ipsius te-
nor indicare, in quâ accipienti conceditur tantùm
vt absolui possit, commutari eius vota, & reliquis
vti gratiis, sicut & Indulgentiis: ergo ab eo Bulla
sumenda est, & non sufficit à Religioso sumi.
Præterquàm quòd taxa elee&#x0308;mosynæ eum respi-
cit, qui beneficio Bullæ quoad prædicta est gaui-
surus. Cùmque pro sæculari diuersa sit, ac pro
Religioso, si eam Religiosus sumeret, multum
contributio per Bullæ concessionem intenta mi-
nueretur, vt est manifestum. Sed quidquid de
hoc sit, difficultas præcipua restat, an scilicet sæ-
cularis absolutè loquendo indigeat Bullâ ad
fruendum gratiis, quæ Religiosis in ordine ad sæ-
culares conceduntur. In quo quidem affirmati-<marginalia>Qui affir-|mantem|teneant,|quoad ne-|cessitate&#x0303; in|sæculari.</marginalia>
uam sententiam tenent Trullench §. 9. Dub. 3.
num. 8. & apud eum Nauarrus, Sotus, Acosta,
Ludouicus Lopez, Fr. Emmanuel, qui contra-
rium priùs docuerat, sed re meliùs perpensâ re-
tractauit in Additionibus ad §. 12. Dub. 6. P. Escobar
Lib. 1. Examine, 17. cap. 4. v. 1. & alij.</P>
<P>  <absatz-nummer>310</absatz-nummer> Fundamenta sunt. Primò, tenor ipse su-<marginalia>Et quibus|probent.</marginalia>
spensionis iuxta formam Pontificiæ concessionis,
in quibus solum excipiuntur gratiæ concessæ Re-
gularibus quoad eorum Fratres tantùm: particula
enim Tantùm aliquid debet operari: quod tamen
ita non erit, si quoad sæculares etiam exceptæ
proferantur. Secundò; quia si ita non esset, Bulla
nullius ferè esset momenti, & intentio Pontificis
in eâ concedendâ frustraretur; aut certè maxi-
ma ex parte, quando id, propter quod præcipuè
sumi posset, sine illâ liceret. Tertiò, quia sic habet
praxis: quando enim gratiæ aliquæ Religiosis
concessæ publicantur, in ordine ad absolutiones,
commutationes, & similia, à Commissario ap-
poni solet debere Bullam Cruciatæ habere eis-
dem fruituros. Vnde addit Trullench senten-
tiam oppositam non ausurum se in praxim de-
ducere.</P>
<P>  <absatz-nummer>311</absatz-nummer> Sed nihilominùs illam tenent Ledesma,<marginalia>Contrariā|qui ample-|ctantur.</marginalia>
Joannes de la Cruz, Graffis, P. Henriquez, &
P. Thomas Sancius, quos adducit & sequitur
Diana Parte 1. Tractat. 11. Resolut. 100. addens in
praxi hodie ita obseruari. Idem repetit in Addi-
tionibus, Resolut. 23. vbi adducit Villalobos alios
ex Doctoribus Salmanticensibus congerentem.
Sed labor ille in P. Henriquez præcessit, qui
Lib. 7. Cap. 28. num. 7. in Gloßâ, l. Z. complures
adducit Cardinalis Lugo Disput. 20. de P&#x0153;nitentiâ,
num. 146. apud quem P. Salas in Expositione Bullæ
manuscripta. Leander Tomo 1. de Sacramentis, Tra-
ctat. 5. Disput. 12. Quæst. 57. Bassæus V. Priuilegium
3. num. 5. Vers. Sed petes, P. Mendus Disputat. 29.
Cap. 9. & alij, multipliciter arguentes, & nos cum
illis addentes aliqua, & aliena aliqualiter illu-
strantes. Primò, quia priuilegia Religionum pro<marginalia>Rationes|pro illa.</marginalia>
bono communi concessa, non sunt reputanda vt
suspensa, dum de illis expressa mentio non fit:
sunt enim adinstar legum, quæ in iure communi
continentur. Secundò, quia fauorabiliter inter-
pretanda. Tertiò, quia stat cum prædictâ exce-
ptione tenor verborum Bullæ, scilicet: quoad
eorum Fratres tantùm. Nam facultas absoluendi,
commutandi, &c. ad Fratres tantùm spectat:
neque enim alij præter ipsos possunt illis vti acti-<-P>@@

<-P>uè. Et prætereà particula illa potest ad priora
verba referri, scilicet Exceptis tamen conceßis Or-
dinum Mendicantium superioribus: vt sit sensus tan-
tùm excipi illas, quæ præfatis conceduntur.
Quartò, quia si sæcularis vt fruatur gratiâ Religio-
sis concessâ, Bullâ indiget; ergo gratia reualida-
tur respectu illius quando eam accipit: atqui id
stare nequit, quia gratia illa non erat sæculari
propria: ergo respectu illius non reualidatur:
neque etiam respectu Religiosi, quia gratia reua-
lidatur in eo, qui Bullam accipit: atqui Religio-
sus eam non accipit: ergo neque in eo reuali-
datur.</P>
<P>  <absatz-nummer>312</absatz-nummer> Arguitur item Quintò; quia nullo ex<marginalia>Postrema|collectio|valde vr-|gens ex te-|nore suspen-|sionis, &|alijs.</marginalia>
nominatis à Pontifice talis suspensio continetur,
vt patet discurrenti per singula, scilicet Ecclesias,
Monasteria, Hospitalia, loca pia, Vniuersitates,
Confraternitates, personas particulares. Vbi
enim hîc Religiosi Ordines? Si dicas cum Ludo-
uico Lopez nomine Monasteriorum designatos,
id minimè est consonum: nam ea, quæ Religio-
sis Ordinibus conceduntur, non dicuntur Mona-
steriis concedi, vt ex Bullis priuilegiorum appa-
ret. Monasteriis autem solent aliquæ Indulgen-
tiæ concedi pro ea visitantibus in Ecclesiis aut
Capellis: solent enim Ecclesiæ vt distinctæ à<marginalia>Ecclesiæ à|Monaste-|rijs vt di-|stinctæ po-|nantur.</marginalia>
Monasteriis poni, licèt in Monasteriis sint, quia
de Ecclesiis non Religiosis accipi solet Ecclesiæ
nomen, vt patet ex Pontificiis Bullis, in quibus
Ecclesiæ, quæ Regularium non sunt, sæculares
vocantur, & ita Monasteriorum Ecclesiis, vt
contradistinctæ proponuntur: & similis lo-
quendi modus ei, quem Cruciata complectitur,
habetur in Bullâ Pij Quarti prohibentis pro Iu-
bilæorum expeditione quidquam dare vel acci-
pere, vt videri potest apud Cherubinum Tomo 1.
Bullâ 382. cuius partem refert P. Quintanad. in
Appendice, Tractat. 2. Dub. 5. Pro quibuscumque par-
ticularibus personis, seu Ecclesijs, Monasterijs, Confra-
ternitatibus, &c. Vbi nequit dici Iubilæa Fratri-
bus concedi, cùm tantùm concedantur eorum
Ecclesias visitantibus, licèt ipsi etiam lucrari ea
possint: sed certè non quatenus Religiosi sunt,
sed vt fidelium nomine comprehensi. Quod au-
tem ait Trullench, si Monasteriorum nomine
non comprehenduntur, comprehendi nomine
particularium personarum, inuerosimile prorsus
est: quia cùm concedantur omnibus gratiæ istæ,
& nulli in speciali, nequeunt dici particularibus
personis concedi. Sextò, quia sic concessit Pius
Quintus, aut potiùs declarauit, vt testatur P.
Henriquez suprà. Septimò, quia sic habet praxis,
scientibus, & tacentibus Commissariis, vt ait Car-
dinalis Lugo. His positis</P>
<P>  <absatz-nummer>313</absatz-nummer> Dico Primò. Sententia hæc vltima om-<marginalia>Vltima sen-|tentia præ-|fertur.</marginalia>
nino tenenda est, quia validis nititur fundamen-
tis, & est pariter benignior: hîc enim quæ beni-
gnior meritò præferenda est, quia fauor iste vtili-
tati coniunctus, dum eo vti securè possumus sine
periculo illo, quod in Indulgentiis inueniri, dum
fauorabiliores opiniones præponuntur, diximus
num. 299. vbi & huius, quam modò rationem<marginalia>Illius vti-|litas pro|praxi.</marginalia>
tradimus, fundamentum indicauimus: absolutio
enim & commutatio, aut dispensatio coram Deo
valent, vt nequeat defectus potestatis absoluenti-
bus & absolutis, dispensatis & dispensantibus im-
putari. Cumq&#x0301;ue circa hoc Commissarij non<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0259.jpg/>
@@1@<SE259>240 Thesauri Indici Titulus V. Appendix Cap. XXVIII.
<duolan 2><-P>reclament, neque Pontificem pro declaratione
adeant, ex eo videtur reddi manifestum nihil il-
los in huius sententiæ praxi deprehendere, quod
contrarium Pontificiæ dispositioni sit, nec spe-
rare se posse quidquam, quod ampliùs vrgeat ob-
tinendum: eò quòd Pontifices maximè curent,
vt priuilegia sua, & Religiosis præsertim concessa,
quæ in commune bonum tendunt, exactissimè
conseruentur. Pro quo inter alia est Cap. Quantò<marginalia>Pontifices|sua priui-|legia con-|seruari de-|siderant.</marginalia>
ampliùs, de Priuilegiis, ibi: Mandamus quatenus
huiusmodi sententias in fraudem priuilegiorum nostro-
rum de cetero non feratis; quia si super hoc ad Nos clamor
denuò ascenderit, non poterimus conniuentibus oculis
pertransire, quia promulgatores talium sententiarum
seueritate debitâ castigemus. Sic ibi: vbi ad Archie-
piscopos & Episcopos sermo dirigitur ab Ho-
norio Tertio in fauorem Cluniacensium.</P>
<P>  <absatz-nummer>314</absatz-nummer> Neque obiecta vrgent. Ad primum<marginalia>Contraria|fundamen-|dissoluun-|tur.</marginalia>
enim dicimus de sensu verborum in exceptione
constare iuxta datam explicationem. Ad secun-
dum, eo non obstante, Bullam in magnâ æsti-
matione habendam, cùm multa alia, maiori pre-
tio dato, comparanda concedantur. Et praxis
ipsa ostendit nihil talem exceptionem obstare,
cùm vix sit, qui Bullam non sumat, etiamsi aliàs
de Religiosorum priuilegiis notitia subsit; vel cer-
tè si non sit, ex eâ parte nullum expeditioni Bullæ
obstaculum adhibetur. Ad tertium negatur pra-
xim generaliter acceptam sic habere, cùm de
contrariâ fidem faciat Cardinalis Lugo. In Iu-
bilæis quidem obseruari id solet, vt sine licentiâ
Commissarij minimè publicentur, quia iudex est
talium gratiarum specialiter deputatus: licèt Iu-
bilæi Anni Sancti, & similium alia sit ratio. Id
autem, de quo agimus, diuersum est, de quo ad
eum non spectat iudicari, cùm à Pontifice circa
illud ligatæ manus sint exceptione præfatâ. Vndé<marginalia>Timor in|illius praxi|nullus.</marginalia>
timor Trullenchij deducendi in praxim senten-
tiam nostram, non est cur debeat in aliorum cor-
dibus residere, cùm de praxi tali constet, & eam
non solus Cardinalis Lugo, sed Diana etiam
contestetur.</P>
<P>  <absatz-nummer>315</absatz-nummer> Dico secundò. De Indis loquendo,<marginalia>Indos Bullâ|non egere|pro gratijs|de quibus|agitur.</marginalia>
sine dubio assere&#x0303;dum est eos ad vsum gratiarum,
de quibus loquimur, Cruciatâ non egere. Id con-
stat ex amplissima concessione Pontificum, &
præsertim Gregorij XIII. per Bullam authenti-
cam die 1. Ianuarij Ann. 1573. ad instantiam Phi-
lippi Secundi immortalis memoriæ Regis, quâ
conceditur vt Indi, sicut & nati ex Indis &
Mauris, absolui possint ab omnibus casibus Sedi
Apostolicæ reseruatis, & etiam ab hæresi, ab Ar-
chiepiscopis, & Episcopis Indiarum, non obstante
reseruatione hæresis per Bullam non concessæ.
Quâ facultate gaudent etiam Religiosi Mendi-
cantes, & alij eorum gaudentes priuilegiis, in foro
p&#x0153;nitentiæ, vt aduertit Alfonsus à Veracruce in
suo Compendio. V. Episcopus, & Fr. Ioannes Baptista
in animaduersionibus pro Confessarijs Indorum, Pag.
443. Vers. Circa hanc, per specialia ad id priuilegia
generaliter concessa, vt tales Religiosi possint in
foro dicto quidquid maioribus Prælatis conces-
sum inuenitur. De quo priuilegio, & de aliis pro
Indis concessis inferiùs, Deo dante, Titulo inquam
12. disseremus.</P>@@

<Z><A+2>DIFFICVLTAS V.</A+2></Z>
<negEZ><A+1>De facultatibus non reuocatis pro Religio-
sis, & præsertim de illa quæ genera-
liter conceditur circa electionem Con-
fessarij.</A+1></negEZ>
<P><absatz-nummer>316</absatz-nummer> <INI2>Q</INI2>Vid facultas sit dictum num. 281. &<marginalia>Circa fa-|cultates|sicut circa|gratias phi-|losophan-|dum.</marginalia>
vix circa illas quidquam occurrit, in
quo hærere possimus, suppositâ doctrinâ, quam
circa Indulgentias & gratias præmisimus: simili-
ter enim ac de gratiis philosophandum, quia ea-
dem prorsus fundamenta sunt, si quæ occurrant,
iuxta datam explicationem. Amplissimè enim
interpretandæ sunt, cùm in earum vsu periculum
inualidationis non subsit respectu eius circa
quod versatur, & possit tali facultate vtenti vt cul-
pabilis imputari. Stante autem licito vsu, non
obstante Bullâ, oriri circa illum aliquæ difficul-
tates possunt, sicut circa alia, quæ nullum ad Bul-
lam respectum important, neque nostri instituti
est omnia huiusmodi persequi, ne moliminis ni-
mium operosi negotium sine spe terminandi
complectamus. Et talis equidem esse poterat
quæstio illa circa vsum altaris portatilis, qui pri-
uilegio Pij Quarti concessus Canonicis Regula-<marginalia>Priuilegi&#x0169;|speciale|circa vsum|altaris por-|tatilis in|cubiculis|Religioso-|rum.</marginalia>
ribus S. Saluatoris Lateranensis die 18. Maij Anni
1565. vt quauis infirmitate detenti, quibus ratio-
ne illius, aut judicio Medici, vel Superioris præ-
scripto, è cubiculis suis exire prohibentur, du-
rante tantùm infirmitate, Missam in proprio cu-
biculo super altari portatili, in loco tamen de-
centi & honesto, per aliquem Sacerdotem, per
eos iuxta libitum suum eligendum, celebrare fa-
ciant, & in cubiculis iacentis Missam audire, &
Eucharistiam sumere possint ordinariorum loco-
rum, seu quorumuis aliorum licentiâ desuper
minimè requisitâ; & vt ipsi, ac Presbyter per eos
eligendus Missam huiusmodi respectiuè audiendi
ac celebrandi, plenam & liberam licentiam & fa-
cultatem habeant. Prædictum autem priuilegium
in vsu haberi satis apertè significant qui illius
mentionem faciunt, scilicet Pasqualigus Decisione
174. & 176. Lezana Tomo 3. v. Altare, num. 16.
P. Quintanad. Tomo 1. Tractat. 7. Singulari 34.
num. 7. P. Pellizarius Tractat. 8. Cap. 2. num. 96.
Diana Parte 9. Tractat. 1. Resolut. 34. P. Dicastil-
lus Tractat. 5. Disput. 4. num. 104. Thomas Hur-
tadus Tractat. 12. num. 2228. Cardinalis Lugo in
Tractatiuncula de viuæ vocis Oraculis circa pri-
uilegia Societatis, V. Missa post §. 6. & illud Com-
pendio Societatis addendum voluit R. P. Gene-
ralis Mutius Vitellescus, vt testatur idem Cardi-
nalis.</P>
<P>  <absatz-nummer>317</absatz-nummer> Circa quam concessionem admiratur<marginalia>Rarus il-|lius vsus|apud illos.</marginalia>
Diana Pontificum liberalitatem, & modestiam
pariter Regularium, qui parcè & rarissimè illâ v-
tuntur. Quod quidem & ego sic faciendum mo-
nuerim, licèt circa priuilegij valorem non videa-
tur posse dubitari, cùm de illo constet, & post
Concilij Tridentini publicationem fuerit, vt
benè citatus Cardinalis obseruauit: nam dubita-
ri nequit quin in cubiculis infirmorum multa
occurrant indecentiæ plenâ, quæ neque oculis
aliorum possunt sine offensione præsentari.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0260.jpg/>
@@1@<SE260>De Regiis prouentibus ex Cruciata. Vbi de Religiosis. 241
<duolan 2><-P>Quòd si dicas ex eo fieri numquàm debere Mis-
sam in prædictis cubiculis celebrari, quia num-
quàm licet in loco indecenti id fieri, vt Pontifi-
ces præcauent quoties licentiam pro celebratio-
ne concedunt, vnde & in Bullâ nostrâ præter li-
centiam Commissarij approbatio Ordinarij præ-
scribitur per visitationem, & designationem,
iuxta id, quod à Consilio est Tridentino decre-
tum Sessione 22. in Decreto de obseruandis in celebra-
tione &c. & in priuilegio adducto id etiam sta-
tuitur, vt ex eius tenore constat. Ad id dico,<marginalia>Car non|frequens|liceat, cum|frequens|non ita.</marginalia>
etiamsi ordinariè in prædictis cubiculis illa, quæ
dicuntur, occurrant, & proptereà non debeat
Missa in illis frequenter celebrari; pro rariore
celebratione aliam esse rationem: tum quia pro
illa possunt decenter ornari & mundari cubicula,
quod pro frequenti non potest moraliter ita
præstari: tum quia licet minùs aliquid decens
adsit, status Religiosus, & locus sacer, quicum-
que ille sit, cùm in illo immunitas Ecclesiastica
vigeat, & pars sit Religiosæ habitationis, quæ
sanctitatem quamdam continet, vnde & Reli-
giosæ domus sanctæ & sacræ compellantur: &
prætereà Religiosæ professionis meritum, suo
iure postulant, vt eo, quod minùs apparet de-
cens, non obstante, dispensatio aliqua circa cele-
brationem præbeatur. Sic enim pro celebratio-
ne in domibus sæcularium priuilegium in Bullâ
conceditur; cùm tamen certum sit multa, quæ
indecentia sunt, in eisdem reperiri: propter con-
uenientiam enim aliquam in eo potest dispensa-
ri, attentâ bonitate Christi immensâ, quæ in hoc
Sacramento elucet, vnde horrori non est ipsi cu-
bicula immundissima ingredi, cùm pro Viatico
defertur; & in stomachos f&#x0153;tidissimos pene-
trare.</P>
<P>  <absatz-nummer>318</absatz-nummer> Licet autem facultas infirmo tribua-<marginalia>Cum sub-|ordinatione|ad Præla-|tos futu-|rus.</marginalia>
tur, vt possit celebrantem pro suo libitu eligere,
& sic electum facere vt celebret, nullius ad hoc
licentiâ requisitâ, cùm illis plena & libera ad hoc
licentia & facultas præbeatur: non est tamen
proptereà Religiosa subordinatio submouenda,
quia id minimè verosimile est in Religionibus,
vbi illa exactè custoditur. Vnde P. Quintanad.
addit tunc Superiorem localem altare approba-
turum, siue ex propriâ auctoritate, siue ex rati-
habitione aut commissione præsumptâ Prouin-
cialis. Quod videtur etiam probare Diana verbis
citati Auctoris adductis. Verùm quod illi dicunt,
non videtur pro debitâ subordinatione sufficere,
quia tantùm in altaris approbatione constituitur;
cùm tamen etiam locus considerari debeat &
tempus & persona, & in electione celebraturi
obseruanda etiam est: cùm non deceat Superio-
rem ita ligatum priuilegio euadere, vt non possit
negare quod infirmus petit, & minimè occupare
electum in re aliâ, vt tunc forsitan oportebit. Exi-
stimo ergo subordinationem erga omnia prædi-
cta minimè tolli; quia id nequit de Pontificiâ<marginalia>Quam|Pontifices|maximè|custodien-|dam cu-|rant.</marginalia>
prouidentiâ circa Regularem obseruantiam præ-
sumi. Et quemadmodum priuilegia concessa
Religiosis, sine præiudicio iurium Episcopalium
debent intelligi prodiisse, vbi aliud ex eorum te-
nore manifestè non constat; vt habetur in Cap.
Pastoralis, de Priuilegiis, vbi sic dicitur: Ad quod<marginalia>Cap. Pa-|storalis, de|Priuilegijs.</marginalia>
respondemus, quod nisi in Indulgentia Summi Pontificis
id contineatur expressum, suo Episcopo inconsulto in<-P>@@

<-P>posseßionem ipsarum eis non est licitum introire: quia
per indulgentiam huiusmodi Episcopali iuri non credi-
mus derogari. Hæc Innocentius Tertius. Pariter
ergo iuri Prælatorum Regularium non est cre-
dendum derogari à Pontifice, vt ijs inconsultis
possit subditus in re momenti tanti independen-
tiam omnimodam vsurpare. Et quidem si illa
esset talis, non posset in vsu dicti priuilegij ea
moderatio seruari, quia vnusquisque pro suo li-
bitu posset celebrationem Missæ disponere, &
quod ab alio videret fieri, etiam & ipse facere
vellet, deuotionis titulo ad auctoritatem tradu-
cto, cum dispendio Religionis.</P>
<P>  <absatz-nummer>319</absatz-nummer> Possunt ergo Prælati ipsi id circa se in-<marginalia>Prælati|circa se|possunt|quod cirea|alios in|vsu dicto.</marginalia>
firmos præstare, cùm ita maior eorum dignitas
videatur postulare. Possunt & alij, quibus suo
arbitrio agere permittitur, viri graues in Reli-
gionibus, in quibus non solet subordinatio exa-
ctè seruari: sic enim illa non læditur, cùm certum
sit Prælatos id non ægrè ferre, aut fore laturos.
Et tales profectò videntur illi, quibus prædictum
est priuilegium attributum: erant Canonici Re-
gulares, quibus constat laxiorem esse agendi ra-
tionem, vnde plus illis indultum, quàm aliis ex-
pedire possit quoad facultatis huius modum in
sui exercitio; licet quoad substantiam nihil de-
trahatur. In aliis ergo Religionibus, in qui-
bus omnia iuxta obedientiæ præscriptum tran-
siguntur, cuncta ad exercitium tale spectan-
tia cum subordinatione omnimodâ disponenda
sunt, vt scilicet licentia ad vsum petatur, & iuxta
illam cetera disponantur. Quod in Societate<marginalia>Qualis in|Societate|vsus.</marginalia>
nostrâ sic agitur, quando rarissimè priuilegium
istud in vsum venit: & aliter rem tractari, singu-
lare esset in subordinatione, quam in omnibus
solet seruare, portentum: & hoc modo vsus pri-
uilegij dicti à R. P. Generali permissus. Ex toto
autem Priuilegij tenore constat non posse eum,
cui conceditur, Missam dicere, quod adnotasse
oportuit; non enim defuerunt, qui extensionem
circa hoc non sunt veriti practicari. Sed remota
illa Doctorum prouidentia Prælatorum. Ratio
autem limitationis est obuia.</P>
<P>  <absatz-nummer>320</absatz-nummer> An autem liceat vsus talis quando Re-<marginalia>An liceat|egrotanti-|bus extra|claustra.|Vbi contra|nonnullos|pars nega-|tiua sta-|tuitur.</marginalia>
ligiosi extra claustrum ægrotant, & in domibus
sæcularium degunt, potest vlteriùs inquiri. Et
affirmat Pasqualigus, quem refert, nec impro-
bat P. Quintanad. Sed non videntur audiendi,
vt ex tenore verborum priuilegij ipsius apparet,
cùm in eo dicitur: In cubiculis suis: quod certè
ad sæcularium domos nequit aptari & multò
minùs id quod additur; In proprio cubiculo. Vnde
id negant Diana suprà, Hieronymus Garcia Tract.
3. Difficult. 8. Dub. 2. Puncto 3. num. 33. & alij,
qui dicunt nullum priuilegium circa hoc esse in
vsu. Et quidem vbi Cruciata publicatur, non
modicam sic celebrare faciens, & celebrans ipse
litis occasionem excitabunt. Præstat ergo ab hu-
iusmodi extraordinariis ausibus abstinere. Quod
& pariter dicendum de priuilegio alio Alexan-
dri Sexti concesso Minoribus, cuius mentio ex-
tat in eorum Compendio V. Missa. 1. §. 7. & a-
pud Emmanuelem Rodericum Tomo 1. qq. regul.
q. 43. artic. 4. habereque etiam locum post Tri-
dentinum, si Episcopi non obstant, affirmat Tho-
mas Hurtadus Tract. 12. num. 2225. de quo &
agit Fr. Ioannes Baptista in Animaduersionibus<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0261.jpg/>
@@1@<SE261>242 Thesauri Indici Titulus V. Appendix Cap. XXVIII.
<duolan 2><-P>citatis V. Altare. num. 3. & seqq. In quo concedi-<marginalia>Priuilegi&#x0169;|Minorum|celebrandi|in Cameris|sæculari&#x0169;,|quatenus|accipten-|dum.</marginalia>
tur Fratribus prædictis vt possint celebrare Mis-
sas in cameris sæcularium, vel in plateis, dato
quòd non videantur loca honesta. Affirmat au-
tem idem P. Ioannes Baptista simile priuilegium
Societati concessum à Gregorio XIII. Sexto V.
& Gregorio XIV. Sed concessiones istas tem-
porales fuisse, & iam earum tempus elapsum.
Verùm nihil tale Societati concessum, sed tantùm
pro Indiis vsus altaris portatilis in quocumque
loco decenti & honesto. Vt videri potest in Com-
pendio Indico. V. Altare. & in Bullis Pauli V. Vr-
bani Octaui, & Innocentij X. in quibus dicitur
debere esse in loco decenti, & vbi non est com-
moditas Ecclesiarum, & in casu necessitatis. Pro-
pter generalitatem autem concessionis videri po-
tuit Auctori præfato priuilegium ad cameras sæ-
cularium extendi: cùm tamen in contrarium
stet Iuris regula notissima, quòd in generali con-
cessione non veniunt ea, quæ quis non esset in
specie verosimiliter concessurus. in 6. & cùm in
tali priuilegio dicatur vsum esse in loco decenti
debere, & ipse Auctor fateatur cameras sæcula-
rium non videri loca honesta: ex eo fit non de-
bere generalem concessionem ad ea protendi.</P>
<P>  <absatz-nummer>321</absatz-nummer> Neque ex eo quòd casus necessitatis ap-<marginalia>Neque in|casu ne-|cessitatis|admitten-|dum. Et|quid fa-|ciendum|in illa.</marginalia>
ponatur, videri statim debet in cameris sæcula-
rium posse celebrari, quando scilicet commodi-
tas Ecclesiæ non est; quia tunc etiam locus ali-
quis disponi potest, in quo honestiùs celebretur,
quamuis sub dio: vt c&#x0153;lum ipsum templum sit,
& terra tamquàm scabellum pedum Dei suum
etiam sacrum ministerium offerre videatur. Vn-
de idem Auctor ita scribit: Aduertant tamen Reli-
giosi ne vtantur priuilegiis concedentibus vt Missæ<marginalia>P. Fr. Ioan.|Baptista.</marginalia>
poßint celebrari in Cameris sæcularium, vbi ipsi dor-
miunt, & feminis non solùm suis, sed fortè alienis
coniunguntur. In quibus copulis, etiam licitis, aliqua
aliquando obsc&#x0153;na interueniunt. Indecentissimum e-
nim est vti talibus priuilegiis & licentiis, similibus in
locis, nisi aliquâ vrgentissimâ necessitate instante. Nam<marginalia>Ob seruan-|da doctri-|na.</marginalia>
dicit Doctissimus, nec non pijssimus Mag. Sotus in 4.
Dist. 3. p. 3. art. 13. pag. 572. Col. 2. magis velle
quem non audire Missam, etiamsi non possit ad Eccle-
siam ad eam audiendam ire, quàm permittere vt in
prædictis cameris dicetur: nisi esset persona admodùm
illustris, cum quo faciliùs dispensatur. Quæ verba ma-
ximè notent Fratres illi præcipuè, qui in populis Indo-
rum, vbi commorantur Hispani, inhabitant. Nam
nullus ferè est Hispanus, qui non credat, & se iactet
talem esse, vt apud eum debeat sacrum optimo iure ce-
lebrari. Sic ille. Videndus etiam P. Suarius Tomo
4. de Religione Lib. 9. de Societate. Cap. 3. num. 12.<marginalia>Ad mini-|strandam|Euchari-|stiam in|Oratorio|à Religioso|requiritur|Oratorij|approbato|per Ordi-|narium.</marginalia>
vbi ait quòd licet à Religiosis Societatis possit
ministrari Eucharistia priuatim faciendo Sacrum
in domo ægroti, in oratorio scilicet, aut loco a-
lio eiusdem domus; locum tamen debere ap-
probatum esse ab Ordinario: & ita quoad hoc
semper hoc ministerium ab Ordinario pendere:
obtentâ tamen facultate ad faciendum sacrum,
non fore necessariam licentiam aliam ad mini-
strandam Eucharistiam, quia id ex vi priuilegij
licet. Idem autem dicendum de Religiosis aliis,
quia nulli sunt maioribus gaudentes priuilegiis,
quàm Societas IESV gaudeat, vt Compendia
comprobabunt.</P>
<P>  <absatz-nummer>322</absatz-nummer> Sed numquid si sæcularis in Monaste-<-P>@@

<-P>rio decumbat, in eius poterit cubiculo celebrari?<marginalia>Sæcularem|ægrotantem|apud Reli-|giosos, an|possit in|eius cubi-|culo cele-|brari.</marginalia>
Negat Pasqualigus Decisione 177. citatâ. Sed af-
firmat P. Quintanad. num. 7. citato. & Thomas
Hurtadus. num. 2229. quia pro hoc Regularium
priuilegia suffragantur, cùm altare tunc in eo-
rum domibus erigatur. Videtur dicendum vir-
tute priuilegij citati Pij Quarti id minimè licere,
quia apertè loquitur quando Canonici ipsi infir-
mantur, vnde nequit vllatenus ad sæculares ex-
tendi. Quòd autem nec virtute alterius priuile-<marginalia>Vt non li-|ceat effi-|caciter ar-|guitur.</marginalia>
gij id liceat, ex eo videtur efficaciter posse pro-
bari, quia priuilegium dictum vt maximè singu-
lare ab omnibus æstimatur, & ita, vt vidimus,
R. P. Generalis Mutius in Compendio Societa-
tis censuit apponendum. Ad quid autem opus
illo, quando quod per illud conceditur, à singu-
laribus poterat suorum priuilegiorum virtute
præstari? Deinde, licet verum sit vsum altaris
portatilis concessum fuisse Religionibus Mendi-
cantibus, sed id ante Concilium Tridentinum ac-
cidit, vt patet ex allatis à P. Quintanad. num. 2.
& quæ pro Societate habetur concessio in Bullâ
Pauli Tertij Ann. 1548. & incipit, Licet debitum,
satisque ampla est, dum per eam licet habere Ora-
toria, & in eis, ac quocumque alio honesto ac congruen-
ti loco in Altari portatili, etiam tempore Interdicti
Missas, & alia etiam diuina Officia celebrare: etiam
Tridentini publicationem anteiuit, in quo talia
priuilegia reuocata censent multi per Decretum
citatum Seßion. 22. Item, quidquid eo in genere
concessum est, aut eorum spectat commodum, &
ita planum est ad Sæculares extendi non posse
aut ipsorum ministeria: sic autem tantùm con-
ceditur casus necessitatis, vt vidimus num. 320.
Atqui vt Missa dicatur in Cameris, in quibus sæ-
culares ægrotant, nulla necessitas est, quia Eu-
charistia ex Ecclesiâ potest afferri, & audiendi
sacri præceptum non vrget: ergo non habet lo-
cum priuilegium respectu illorum.</P>
<P>  <absatz-nummer>323</absatz-nummer> Verùm hæc licet satis verosimilem par-<marginalia>Oppositum|tamen esse|non inue-|rosimile|ostenditur.</marginalia>
tem istam ostendant, non videntur tamen op-
positam penitus inuerosimilem comprobare.
Nam priuilegia, quæ vsum Altaris portatilis in-
tra domos præsertim Religiosas concedunt, suam
vim obtinent etiamsi ante Tridentini publicatio-
nem concessa fuerint: quia Concilium ea non<marginalia>Concilium|Tridentini|priuilegia|Altaris|portatilis|non reuo-|casse.</marginalia>
reuocat, sed Episcopis tantùm præcipit vt non
permittant Missas priuatis in domibus, atque omni-
no extra Ecclesiam, & ad diuinum tantùm cultum de-
dicata Oratoria, ab eisdem Ordinariis designanda &
à Sæcularibus aut Regularibus quibuscumque peragi.
Atqui domus Religiosæ non sunt priuatæ, & quę
intra ipsas, non sunt omnino extra Ecclesiam,
cùm tota domus Religiosa velut Ecclesia habea-
tur, vnde & priuilegio immunitatis fruitur, vt
num. 317. dicebamus. Præterquam quòd nulla
ibi reuocationis forma est, & vbi illa non appa-
ret, non est odiosè contra priuilegia pronuntian-
dum. Possunt ergo Episcopi celebrationem pro-
hibere, sed non quamlibet, tantumq&#x0301;ue illam, cui<marginalia>Quid circa|id possint|Episcopi.</marginalia>
non videtur loci decentia respondere. Quòd au-
tem Cameræ Religiosæ decentes & honestæ sint
benè obseruat Lezana adductus. num. 316. & à
Diana etiam Parte 6. Tract. 8. Resolut. 10. &
quòd Consilium non loquatur de celebratione
intra domos Religiosas, ex eo videtur omnino
simile vero, quia vix Episcopus scire potest quid<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0262.jpg/>
@@1@<SE262>De Regijs prouentibus ex Cruciata. Vbi de Religiosis. 243
<duolan 2><-P>intra Religiosos parietes peragatur. Et ita non
reuocata priuilegia per Tridentinum tenent mul-
ti, quos adducit & sequitur Diana Parte 9. Tractat.
1. Resolut. 34. P. Quintanad. Singulari citato, num.
1. & Fr. Ioannes Baptista suprà, num. 5. licèt plu-
res addant, Dummodò ab Episcopis non prohibeatur,
vt & Thomas Hurtadus suprà, num. 2225. Quòd
intelligendum est extra proprias domos, aut in-
tra, illas publicè tamen, & sine decentia loci &
ornatus. Et ita per hoc responsum est ad secun-<marginalia>Rationes|oppositæ|diluuntur.</marginalia>
dam rationem. Ad Primam autem dico concedi
liberam illam facultatem eligendi celebrantem,
ita vt Ordinarius contradicere nequeat modo ex-
plicato. Ad tertiam; licèt priuilegia aliqua ca-
sum necessitatis exprimant, non ita alia, vt est ci-
tatum Pauli Tertij: sufficit ergo specialis con-
gruentia, vt si fundator, aut Benefactor insignis
ægrotet: tunc enim valdè expedit, vt Religio
vsu priuilegij sui, quo ordinariè non vtitur, suam
erga illos gratitudinem protestetur. Et hæc circa
prædictam facultatem. Iam de aliâ, ad quam dif-
ficultas præcipua reuocatur.</P>
<negEZ><A+1>Bullam Cruciatæ pro eligendo Confessa-
rio in ordine ad reseruata sine Præla-
torum licentia minimè Religiosis suf-
fragari.</A+1></negEZ>
<P><absatz-nummer>324</absatz-nummer> <INI2>N</INI2>On omnes capiunt, neque capient ver-<marginalia>Religiosos|posse eligere|Confessari&#x0169;|in ordine|ad reserua-|ta, quæ pro-|bent ratio-|nes.</marginalia>
bum istud, cùm sint non pauci, qui
contendant oppositum esse probabile, quod sibi
sufficere existimant, vnde conantur quæsitis hinc
inde rationibus & auctoritatibus positionem
istam comprobare. Ex quibus illa præcipua est:
nam Bullæ vsus Religiosis conceditur, sicut &
aliis, & circa electionem Confessarij nulla exce-
ptio additur: ergo quemadmodum aliis conce-
ditur illa in ordine ad reseruata, ita & ipsis: nam
qui totum dicit, nihil excludit, & in toto pars in-
cluditur, vt est Iuris regula vulgatissima. Et qui-
dem cùm circa Religiosos aliquid speciale voluit
Pontifex, id Bulla in ipsâ declarauit, vt patet in
esu ouorum & lacticiniorum, quem diebus pro-
hibitis noluit Religiosis indulgere; vnde & id ex-
pressit: ergo si excipiendos circa electionem
Confessarij voluisset, vtique & expressisset. Cap.
Ad audientiam, de decimis, & Cap. Ad hoc, de ce-
lebratione Missarum: præsertim cùm fauor sit,
& ita non negandus; cùm priuilegia in Bullâ
concessa debeant amplè interpretari, vt volunt
multi Doctores, quos adducit & sequitur Dianâ
Parte 1. Tractat. 11. Resolut. 98. bonas indicans
rationes; & alij item, quos cum adductis à Diana
congerit P. Mendus Disput. 1. num. 45. quos &
sequitur num. 46. & seqq. P. Quintanad. Tomo 1.
Tractat. 8. Singulari 5. num. 3. & alij, qui inter
ceteras rationes, quas afferunt, illam adhibent:
quia ad absolutionem meliùs obtinendam con-
ducunt. Ex quo sit latam interpretationem in
ordine ad electionem Confessarij adhibendam
esse, cùm ad absolutionem meliùs obtinendam
dirigatur.</P>
<P>  <absatz-nummer>325</absatz-nummer> Accedit Doctorum complurium au-<marginalia>Doctorum|auctoritas|pro eâdem.</marginalia>
ctoritas ita sentientium, aut probabile existiman-
tium, ex quibus sunt Emmanuel Rodericus, P.
Henriquez, Ludouicus Lopez, Dominicus So-<-P>@@

<-P>tus, quos adducit Fr. Ioannes Baptista. V. Cruciata.
Vbi ex Ludouico Lopez ait multos viros doctos
huic parti suffragari. Basilius Pontius, Ioannes
Sancius, Ioannes à Cruce, Valerus, Clarus, Rius,
Mendoza, Freytas, & plures Salmanticenses Ma-
gistri apud Leandrum à Sacramento Tomo 1. Tra-
ctat. 5. Disput. 12. Quæst. 58. qui probabile repu-
tat. Et apud Dianam Parte 1. Tractat. 11. Resolut.
14. & Parte 4. Tractat. 4. Resolut. 43. & Parte 11.
Tractat. 6. Resol. 37. vbi alios addit, scilicet Mug.
Gallegum, & Martinum à S. Ioseph. quorum
sententiam ait se non audere vt improbabilem
reprobare. Trullench Lib. 1. §. 7. cap. 1. dub. 9. n. 11.
vbi Religiosos Societatis in eâdem esse sententiâ
ait, & ab eisdem practicari. Candidus, Cornejus,
Eusebius de Herrera, & Thomas Hurtadus,
quos allegat & sequitur Benedictus Remigius in
Praxi Parochorum editionis, 4. Tractat. 5. Cap. 5. §. 4.
à num. 5. vbi mordicus pro istâ decertat positio-
ne. Et huius Auctoris opus approbans P. Ouie-
dus, vt ex eius Censurâ initio eiusdem constat,
videtur etiam sententiam istam approbare, dum
opinionum omnium delectum laudat in Aucto-
re, & earum fundamenta. Eamdem post lon-
gum discursum absolutè non probans Thomas
Hurtadus Tomo 2. Tractat. 9. non improbabilem
pronuntiat, malè citato Dianâ Cap. 12. Pro quâ<marginalia>Fr. Iuri-|parus à|Drepano.</marginalia>
singulariter certat Fr. Iuniparus à Drepano Mi-
norita ex Reformatis strictioris obseruantiæ,
Prouincialis Panormitanus, & Vrbani Octaui
Capellanus P&#x0153;nitentiarius apud Lateranum, in
Tractatu de Casibus reseruatis, 1. Parte 2. Quæst. 5.
qui Cap. 15. & vltimo, plures adducit subscriptio-
nes diuersorum Ordinum Magistrorum, addens
Patres Societatis subscripturos, si per Constitu-
tiones non essent impediti: Cùm iidem nobis (ver-
ba illius sunt) mirè persuaserint, vt eammet opinio-
nem typis mandaremus, tamquàm cunctis Regularibus
quàm maximè necessariam: quorum nomina, bonis ducti
rationibus, subticemus. Sic ille.</P>
<P>  <absatz-nummer>326</absatz-nummer> Sed his non obstantibus sententia dicta<marginalia>Non esse|probabilem|ab intrin-|seco conclu-|ditur.</marginalia>
per principia intrinseca non apparet probabilis,
quod expressè affirmat P. Suarez Tomo 4. de Reli-
gione, Tractat. 9. Lib. 2. Cap. 16. num. 9. vbi de Re-
ligiosis in praxi illam sequentibus sic concludit:
Ego verò existimo eos magis fundari in ignorantiâ, pu-<marginalia>P. Suarez|sic testatus.</marginalia>
tantes contrariam sententiam esse practicè probabilem:
quod ego mihi non existimo. Sic ille. Cardinalis
Lugo Disput. 20. de P&#x0153;nitentiâ, num. 198. ita scri-<marginalia>Cardinalis|etiam Lu-|go.</marginalia>
bit: Hæc responsio multipliciter impugnari potest, &
simul probari nostra sententia argumentis adeo claris, vt
in re morali faciant demonstrationem, & num. 193.
ita scribit: Quidquid sit de eorum auctoritate, qui id
asseruerunt, qui fortaßè re non satis examinatâ, nec
fundamentis contrarijs visis judicarunt: jam tamen
accedente declaratione Sedis Apostolicæ, quæ, vt vidi-
mus, Confesiones illas irritas fuisse declarauit, cessare
omnino quamlibet probabilitatis speciem, quæ reuerà
sit probabilitas: ignorantia enim vel pertinacia alicu-
ius, qui sine sufficienti fundamento teneat, vel dicat id
esse probabile, quod probabile non est, non sufficit ad ac-
quirendam jurisdictionem. Sic vir ille sapientissimus
Romæ scribens, vbi de Pontificis mente notitiam
habere potuit clariorem: licèt ad sic pronuntian-
dum adeò vrgentia fundamenta sint, vt & Romæ
antipodæ, vel si remotiores quiquam similiter
possint & debeant iudicare. Magister Veracruz<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0263.jpg/>
@@1@<SE263>244 Thesauri Indici Titulus V. Appendix Cap. XXVIII.
<duolan 2><-P>apud Fr. Ioannem Baptistam suprà, sic ait: Modò<marginalia>Mag. Vera-|cruz.</marginalia>
per Gregorium XIII. datum est Fratribus Societatis, vt
nullus à casibus reseruatis per Bullam poßit absolui sine
licentia sui Prælati: & deseruit Mendicantibus per
communicationem: & hoc non intelligas odiosum, sed
fauorabile, quia ad bonum Religionis in communi est.
Et hanc quæstionem proponit Auctor Compendij in V.
Cruciatâ: & concludit non esse securum in conscientiâ<marginalia>Auctor Cō-|pendij.</marginalia>
Religioso vti Bullâ pro reseruatis: & adducit Pontifi-
cum declarationes. Quæ notent Fratres pro securitate
& serenitate conscientiarum suarum. Sic illi. Diana
Tractat. 11. Resolut. 14. citatâ, sic loquitur: Tertia<marginalia>Diana.</marginalia>
verò (sententia) Ioannis de la Cruz, videant viri docti
an sit probabilis: nam ego illam non approbo: etsi esset
probabilis, corrueret disciplina Regularis. Sic ille; qui
Resolut. 43. citatâ, ex Tractat. 4. Partis 4. Sic con-
cludit: & nota quòd in Constitutione Clementis Octa-
ui, quam confirmat Vrbanus, non aderant supradicta
verba, Quoadsibi reseruata: quæ quidem Summus Pon-
tifex Vrbanus Octauus, vt credo, posuit, ad tollendas
quæstiones omnes, & Doctorum opiniones. Sic ille:
videndus etiam in Additionibus ad tres priores Partes
Resol. 9. vbi improbabilitatem eiusdem sententiæ
statuit. Sicut & Bassæus V. Casus reseruatus num.
36. Vers. Et licet: vbi alios adducit: P. Luisius
Turrianus in Selectis Parte 2. Disput. 31. Dub. 35.
ita scribit: Ego verò eam opinionem neque probabilem,
neque tutam in conscientiâ existimo. Hæc ille: P.
Dicastillus Tractat. 8. Disput. 11. num. 357. Card.
Lugo secutus, P. Bardi Parte 1. Tractat. 2. Cap. 5.
P. Mendus Disp. 24. num. 123. & seqq. P. Escobar
de Mendoza in Theologiâ morali, Examine 17. Cap.
5. vers. Nam Regulares, videndus etiam Tomo 1.
Problematum, Lib. 7. num. 159. P. Petrus Hurta-
dus de Mendoza; vbi phrænaticos passione vo-
cat eos, qui contra voluntatem superiorum vsum
somniato priuilegio Bullæ pertentant, & ita sub-
dit: Benè meus doctißimus Magister Petrus Hurtado
de Mendoza hanc animi ad crimina proni opinionem
esse dicebat, qui ad delinquendi facilitatem captandam
rationes non rationes quotidie excogitat. Sic ille. Qui-
bus grauiora proferunt Ludouicus Beia 3. p. re-
spons. moral. Casu 16. & Laurentius Portel Tomo
2. Casu 3. 4. & 5. qui non contentus improbabi-
litatis censura, temeritatem adiungit, vt videri po-
test num. 16. citati Casus 5. Vterque autem conse-
quenter loquendo, sicut & alij, iterandas repu-
tant Confessiones. Pro quo & alij.</P>
<P>  <absatz-nummer>327</absatz-nummer> Et præter citatos pro improbabilitate<marginalia>Qui insu-|per ample-|ctantur.</marginalia>
contrariæ nostram tenent quamplurimi videndi
apud illos, & præsertim apud Cardinalem Lugo
num. 153. P. Mendum n. 121. Leandrum suprà.
Quibus addo P. Ildefonsum de Noreña Domini-
canum apud Fr. Ioannem Baptistam loco citato,
quem vocat ille doctissimum, & scripsit Com-
pendium ante annos 60. Ex citatis autem pro
contrariâ tenent Fr. Emmanuel Tomo 1. qq. regul.
quæst. 22. artic. 10. vbi absolutè sic statuens, licèt
addat in fine non audere se condemnare eos, qui
Bullam in ordine ad prædictum effectum ample-
ctuntur ob auctoritatem ita sentientium; subdit
tamen id, quod quæstionem tollit, esse scilicet li-
centiam tacitam, dum Prælati vident, & tacent,
neque leges prohibentes curant suis subditis inti-
mare. Si ergo resistant, aliter iuxta illum prorsus
enuntiandum. Pro quo & videndus in exposi-
tione Bullæ §. 9. num. 24. P. Henriquez Lib. 6.<-P>@@

<-P>Cap. 16. num. 7. respondenti in Glossa, L. P. vbi
ait ex tacitâ Prælatorum licentiâ omnes ferè Or-<marginalia>Fauent &|plures pro|contrariâ|citati, ex|quibus P.|Henriq.</marginalia>
dines Mendicantes priuilegio Bullæ gaudere: &
ita Prælatos priuilegio stricto renuntiasse, iuxta
quod non licebat vti Cruciatâ, pro quo varias
concessiones adducit; quod & repetit Lib. 7.
Cap. 22. num. 4. vtrobique autem Societatem
Iesv excipit ob rationes apud ipsum videndas.
Et huic testi omni exceptione maiori credere
potiùs Trullench debuit, quàm aliis minùs fide-
liter attestatis. Sicut & Decreto 5. Congregationis 6.
in quo vsus Cruciatæ ob declarationem Pontifi-
ciam improbabilis in Societate proclamatur, nec
se quemquam debere ritè absolutum arbitrari.
Contra quod si qui minùs fideles filij pronun-
tient, parum est de eorum assertione curandum,
quidquid Iuniparus fuerit protestatus. Ludouicus
Lopez Parte 2. Instructorij, Cap. 8. fol. 322. & 323.
docet quidem in Prætorio Cruciatæ ita practica-<marginalia>Ludouicus|Lopez.</marginalia>
ri, vt Religiosi Bullâ quoad reseruatorum abso-
lutionem vtantur. Addit tamen dum Religiosis
per suos Prælatos non intimatur aliqua reuoca-
tio & declaratio Papalis, non debere inquietari,
neque impediri à facultate sibi concessâ. Cùm
ergo declaratio Papalis extet, vt est perspicuum,
neque vna, sed multiplex, de quibus inferiùs, nihil
potest ex Auctore isto contrarium allegari.
Quod autem de praxi in Prætorio Cruciatæ ad-
dit, ad illa est referendum tempora, in quibus ille
scripsit, & declarationes ita vrgentes non exta-
bant. Vel etiam dicendum, practicari quidem, quia
ex tacitâ concessione Prælatorum talis praxis in-
ualuit, vt ex P. Henriquez nuper dicebamus.
Sotus autem nihil habet aduersum. Nam in 4.
distinct. 18. quæst. 4. articul. 3. in solutione ad Primum
argumentum, sic ait: Quòd licet frequentia horum<marginalia>Dominicus|Sotus.</marginalia>
priuilegiorum aliquid detrimenti Religioni (vt Prælati
aiunt) solita sit afferre (nam videtur quòd libera facul-
tas inscio Prælato confitendi alteri, nonnihil incommodi
regimini soleat inferre) nihilominùs postquàm Papæ
placet parendum est: vel aliter si in hoc jactura Religio-
nis, per eius auctoritatem huic jacturæ prouidendum
est. Sic ille habet: ex quo nihil contra nostram
Assertionem: concedimus enim parendum Papæ,
si placeat ipsi: negamus tamen placere, cùm de
voluntate ipsius argumenta certissima teneamus.
Non ergo fideliter præfati Auctores in caussam
præsentem allegantur.</P>
<Z><A+1>Vnica, solidißima, atque irrefragabilis pro-
batio ex Pontificia auctoritate.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>328</absatz-nummer> <INI2>V</INI2>Ideri quidem apud citatos nonnulla<marginalia>Decrota|Clementis|& Vrbani|VIII. pro|Assertione|expressa.</marginalia>
Pontificum Decreta possunt, quibus
apparet eorum voluntatis minimè fuisse vt Regu-
lares priuilegio Bullæ quoad effectum dictum
fruerentur: nobis autem duo sint satis, adeò ex-
pressa vt non possint apparenti quoquam re-
sponsionis nubilo vllatenus obscurari. Et illa
quidem vno & eodem memorabili scripto con-
tinentur. In Bullâ equidem Vrbani Octaui die
19. Iunij Ann. 1630. Pontificatus sui Ann. 7. quæ
Bullam Clementis Octaui commemorat, ex-
pressè habetur vt Regulares nequeant Bullæ pri-
uilegio vti in ordine ad reseruata, vsumque talem
inualidum fuisse & fore. Verba illius post alia<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0264.jpg/>
@@1@<SE264>De Regiis prouentibus ex Cruciata. Vbi de Religiosis 245
<duolan 2><-P>hæc sunt: Sed nostræ intentionis fuisse & esse, quod
iidem Fratres, & Moniales, quantùm ad Sacramen-
ti P&#x0153;nitentiæ, & Confessionis administrationem, or-
dinariæ dispositioni suorum Prælatorum, & Sedi Apo-
stolicæ, quoad sibi reseruata subiecti sint, earumdem te-
nore præsentium perpetuò declaramus. Sic Vrbanus
omnino Clementi consonans, pro quo sic præ-
miserat: Quare idem Clemens prædecessor suâ perpe-
tuò valiturâ Constitutione declarauit facultatem &
concessionem S. Cruciatæ, & aliorum indultorum præ-
dictorum quantum ad prædictum articulum eligen-
di Confessarium, & absoluendi à casibus reseruatis,
non habere locum cum Fratribus, & Sororibus Mo-
nialibus quorumcumque Ordinum & Congregatio-
num cuiusuis Instituti Mendicantium & non Men-
dicantium, tam in Prouincia Hispaniæ; quàm
extra eam vbilibet constitutis neque eis suffragari:
sed eiusdem Clementis prædicti intentum fuisse quòd
ijdem Fratres & Moniales, quantùm ad Sacra-
mentum P&#x0153;nitentiæ seu Confessionis administratio-
nem, dispositioni suorum Prælatorum subiecti essent.
Hæc ille. Et quid ad hæc dici, quod sit verosimi-
le, queat? Nonnullas tamen responsiones quo-
rumdam videamus: sunt enim adhuc aliqui re-
belles lumini: licet P. Mendus num. 144. affir-
met post Breue prædictum, Auctorem nullum
à se repertum contrariæ opinionis asseclam, im-
mò nec vllum virum doctum è pluribus à se con-
sultis. Sed sunt sanè nonnulli obstinatiùs aduer-
santes, & ita quæ ipsi adducunt, & adducere alij
possunt, oportet diluamus.</P>
<Z><A+1>Prima responsio confutata.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>329</absatz-nummer> <INI2>D</INI2>Icunt ergo in primis Decretum di-<marginalia>Reuocata|ab eisdem|concessione|Bullæ,|responsio|minimè|sustinen-|da.</marginalia>
ctum ab ipsismet Pontificibus reuo-
catum concessione Bullæ post ipsum publicatæ,
in quâ facultas ad electionem Confessarij sine re-
strictione tribuitur.</P>
<P>  Sed Contrà est. Nam Pontifices in suâ Con-
stitutione, eam asserunt perpetuò valituram: er-
go manifestum est illam ab ipsis non statim reuo-
catam, rebus eodem modo se habentibus, & mo-
tiuo talis Constitutionis suo in robore persisten-
te. Fuit autem illud, quod ipsi apertissimè pro-
tulerunt. Detrimentum scilicet Regularis disciplinæ
ex tali vsu deprehensum penitus amouere. Nec
quodlibet illud, sed maximum statûs & obseruan-
tiæ regularis præiudicium: quæ sunt verba Vrbani
Octaui. Quibus similia habet Gregorius XV.<marginalia>Greg. XV.|Decretum.</marginalia>
in suo Decreto de quo Cardinalis Lugo n. 166.
Cùm ratio doceat, & experimento compertum sit Re-
ligionibus valde perniciosum existere, vt eorum Reli-
giosis licitum sit Confessarium sibi eligere. Hæc au-
tem cura nequit in Pontificiâ Sede vllo vnquam
tempore deficere: ergo nec statim reuocatum
credi potest, quod in ordine ad illud paullò fue-
rit antè dispositum, clamantibus illis velle se vt
dispositio talis perpetuò perseueret. In Cap. Al-
ma mater, de Sent. excommunicat. in 6. sic lo-<marginalia>Cap. Al-|ma ma-|ter.</marginalia>
quitur Bonifacius Octauus: Alma mater Ecclesia
plerumque nonnulla rationabiliter ordinat, & consul-
tè, quæ suadente subditorum vtilitate postmodùm con-
sultiùs ac rationabiliùs reuocat, in meliusque commu-
tat. Sic ille: qui statim circa Interdicti obserua-<marginalia>Rebus eo-|dem modo|se haben-|tibus. Vt</marginalia>
tionem nonnulla statuit, eò quòd ex statutis
prioribus grauia inconuenientia sequebantur.<-P>@@

<-P>Quia vero ex districtione hujusmodi statutorum (ver-<marginalia>in casu|præsenti,|contra Ec-|clesiæ spi-|vitum esse|mutatio-|nes.</marginalia>
ba eiusdem sunt) excrescit indeuotio populi, pullu-
lant hæreses, & infinita pericula animarum insur-
gunt &c. Ex quibus manifestè conuincitur Ec-
clesiam non solitam mutare quod rationabiliter
& consultè statuit, nisi quando ex sic statutis in-
conuenientia videat pullulare: atqui in casu no-
stro inconueniens nullum occurrit pro mutatio-
ne, sed ipsorum Pontificum testimonio inconue-
niens erit semper magnum si statum non perdu-
ret, vnde illud volunt perpetuò valiturum, & res
in eodem statu perseuerant: ergo euidens est ab
eorum mente alienissimam esse mutationem.
Neque enim dici potest ex motiuo boni publici<marginalia>Ex com-|munis bo-|ni respectu|euasio nul-|la.</marginalia>
mutationem subsecutam: nam Decretum cir-
ca hoc ipsum versatur, vt scilicet non obstante
respectu boni publici, quod Cruciatæ concessio-
ne prætenditur, Religiosis minimè talis facultas
præbeatur: quia maius proculdubio detrimen-
tum bono publico obuenire potest ex Religiosæ
disciplinæ relaxatione, quàm ex aliquali dimi-
nutione pecuniæ ad bella cōtra Infideles. Et ego
quidem sic arbitror, vnum obseruantem Reli-
giosum maius bono publico compendium affer-
re, & magis velificari Catholici Regis fortunæ
felici, quàm ex iis plures, qui vt licentiam pro
reseruatis obtineant, ad Bullæ conuolant priui-
legium, elee&#x0308;mosynis hinc inde conquisitis.</P>
<P>  <absatz-nummer>330</absatz-nummer> Sed aiunt Pontifices in eo, quod de<marginalia>Pontifices|vt Docto-|res priua-|tos locutos|quorum-|dam effa-|tum.</marginalia>
Religiosæ disciplinæ detrimento proferunt ex li-
centiâ prædictâ, non vt Pontifices, sed Docto-
res particulares locutos: cùm in facilitate Con-
fessionis huiusmodi, sua etiam commoda repe-
riantur: ne videlicet reseruata habentes, & licen-
tiæ obtinendæ difficultatem experti, grauissimas
patiantur angustias, frequentia sacrilegia com-
mittant, & in malorum profundum miserrimè
deuoluantur.</P>
<P>  Contrà tamen. Nam vt demus id ita esse, quod<marginalia>Quod eui-|denter im-|probatur.</marginalia>
assumitur, & Pontifices vt priuatos Doctores
locutos, ratio adducta suam vim retinet. Nam
quomodocumque illi de conuenientia censeant,
censent tamen, & res in eodem statu sunt; testan-
turque ipsi se declarationem edere perpetuò va-
lituram: ergo stat illa, stabitque, qualitercum-
que iudicium tale eisdem tribuatur. Deinde, ne-<marginalia>Licentiam|totalem|pro reser-|uatis per-|niciosam|esse Religio-|nibus.</marginalia>
gari nequit quin totalis licentia in ordine ad Cō-
fessionem exitialis Religiosis sit, quod ostendi
multipliciter potest. Primò. Quia omnes Religio-
nes illam secundùm sua statuta repellendam iudi-
carunt. Secundò. Quia quamplurimæ apud Sedem
Apostolicam ob vitandum damnum licentiæ ta-
lis pro impetratione priuilegiorum egerunt, vt
Concessiones Cruciatæ, & similes minimè licitæ
ipsis haberentur: pro quo videndus P. Suarez
suprà num. 3. & Cardinalis Lugo num. 154. a-
liique ex citatis. Tertiò. Quia aliàs reseruatio non
esset conueniens, quod est manifestè contra de-
finitionem Tridentini Sessione 14. Cap. 7. verbis<marginalia>Reseruatio|quàm con-|ueniens.|Concilium|Trident.</marginalia>
illis: Magnoperè verò ad Christiani populi disciplinam
pertinere, Sanctissimis Patribus nostris visum est, &c
Pro quo & est Canon. 11. eiusdem Sessionis. At-
qui reseruatio per licentiam dictam penitus ces-
sat, quoad crimina scilicet, quæ frequentiùs Re-
ligiosum statum possunt infuscare, iteratâ scili-
cet toties quoties accederint, Confessione: & et-
iam circa reseruata Sedi Apostolicæ, pro quibus<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0265.jpg/>
@@1@<SE265>246 Thesauri in Indici Titulus V. Appendix. Cap. XXVIII.
<duolan 2><-P>licentia etiam, sed cum vicium limitatione conce-
ditur: ergo indubitabile est licentiam dictam es-
se statui Religioso admodum perniciosam. Quod
autem de angustiis prolapsi in reseruata dicitur,
reseruationem probat penitus submouendam.
Rogo autem sic arguentes, an in Prouinciis, in<marginalia>Instantia|vali dissi-|ma.</marginalia>
quibus Bullæ vsus non conceditur (& sunt sanè
illæ multò plures) angustias similes similiter pro-
lapsi patiantur? Fatebuntur equidem, ni velint
diuersam hominum naturam somniare. Tunc
ergo quid illis faciendum? Dicent ab Apostoli-
câ Sede remedia pro eiusmodi angustiis esse pro-
uisa. Benè quidem. Ergo & qui in Prouinciis
sunt, pro quibus Cruciata conceditut, eisdem
poterunt remediis subleuari. Vel certe Bulla pro
omnibus Christiani Orbis Religiosis conceden-
da est, ne ex licentiæ ad reseruata defectu in ma-
lorum profundum deuoluantur. Est ergo re-
sponsio dicta omni rationis pondere destituta.</P>
<P>  <absatz-nummer>331</absatz-nummer> Pergunt tamen, & vt vim Decreti Pon-<marginalia>Obiectio|contra de|cretum ex|declara-|tione inua-|lidarum|Confessio-|num.</marginalia>
tificij eleuent, obijciunt in eo aliquid non pro-
bandum contineri, scilicet Confessiones virtute
Bullæ factas de reseruatis fuisse inualidas, quod
verba illa significant iam adducta num. 328. Con-
cessionem S. Cruciatæ quantùm ad prædictum articu-
lum &c. nec vllo modo suffragari potuisse. Vbi mirari
licet audaciam arguentis, qui Pontificis assertio-
nem omnino suæ declarationi legitima conse-<marginalia>Pontifices|maximè|consequen-|ter locutos|ostenditur:|ob defect&#x0169;|iurisdictio-|nis in ab-|soluente.</marginalia>
quentia conformem, velut fundamento caren-
tem insimulat. An non, si facultas ad absoluen-
dum deficit, Confessio inualida dicenda est? Po-
tuit quidem bona fides intercedere, & sic non es-
se sacrilega: sed Pontifex absolutè loquitur, vt
omnes loqui debent quando Confessio fit iuris-
dictione carenti. Quòd autem iurisdictio defue-
rit, Pontifices declararunt, qui ante Clementem
& Vrbanum in Romanâ Sede præsederunt, &
videri possunt apud Emmanuelem Rodericum
Tomo 2. qq. regular. q. 62. artic. 4. Beiam ac Por-
telium citatos, & alios, quos adducit Cardinalis
Lugo suprà. n. 158. & juxta ejusdem doctrinæ
consequentiam locuti Patres Congregationis 6.
Decreto 5. iam citato, verbis illis: Quare nec Sacerdo-<marginalia>Congrega-|tio 6. So-|cietatis</marginalia>
tes absoluere quemquam ad se cum reseruatis casibus ac-
cedentem præsumant: nec qui accedunt, tutos se vllo
modo in conscientiâ, quasi ritè absolutos; arbitrentur.
Sic illi.</P>
<P>  <absatz-nummer>332</absatz-nummer> Verùm tolerabile quidem esset, si ra-<marginalia>Vrbanum|vt priua-|tum locu-|tum Do|ctorem sine|Theologica|nequit no-|ta consiste-|re.</marginalia>
tio aliqua à Pontificibus adducta ad ostenden-
dam dispositionis conuenientiam vt à priuatis
Doctoribus proposita diceretur: quia id non se-
mel accidere solet, quamuis in ea, de qua agi-
mus, euidentia illius fuerit demonstrata n. 330.
Asserere autem Vrbanum in clausulis dictæ Bul-
læ, vt Doctorem tantùm locutum, non video
quomodo possit sine notâ Theologicâ pronun-
tiari. Ex eo enim fit Bullam præfatam nullum
maius pondus auctoritatis habere, quàm si à
Maffæo Barberino prodiisset, & eâ ratione mi-
nus certè, quàm si à doctiore Theologo inter
Resolutiones fuisset Theologicas euulgata. Id
quod in grauem Sedis Apostolicæ iniuriam con-
stat redundare. Et hic philosophandi modus sta-
tim apparet quàm esse perniciosus possit, præser-
tim quando ad introducendas laxiores opinio-
nes vsurpatur. Rogo iam, an quando Pontifex
Bullam concedit, vt Doctor procedat, an vt<-P>@@

<-P>Christi Vicarius? Quis hic hæreat? Si ergo vt
Vicarius Christi?: ergo & cùm limitat, & men-
tem declarat suam, similiter procedit. Euidens
est illatio: ergo omnino irrationabiliter ad ip-
sum tamquàm ad Doctorem tantummodo pro-
uocatur. Pro quo & facit apertè id, quod in
eadem Bullâ Pontifex profitetur, dum sic ait:
Ex certa scientia, dèque Apostolicæ potestatis plenitudi-
ne, concessionem S. Cruciatæ &c. Apostolicæ po-
testatis plenitudo, non Doctoris est, sed Ponti-
ficis.</P>
<Z><A+1>Nonnullæ aliæ disiectæ responsiones.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>333</absatz-nummer> <INI2>E</INI2>X Bullâ Vrbani Octaui nullum nouum<marginalia>Bullam|Vrbani|nouum ro-|bur non|addere|Clementi-|næ, & ita|probab ili-|tatem non|tollere, ali-|quorum|responsio.|Quæ ta-|men aper-|tè conuel-|litur.</marginalia>
robur haberi ad probabilitatem senten-
tiæ oppositæ ex eo conantur ostendere, quòd
in substantiâ nihil speciale addat Bullæ Clemen-
tis Octaui, sed idem fusiùs inculcet: cùmque
stante Bullâ Clementis opinio ista esset proba-
bilis, idem dicendum stante Vrbani declaratio-
ne. Sed hoc nullius est momenti: demus enim
ita esse quod dicitur, & nihil noui in Bullâ Vr-
bani contineri: negandum tamen quod assumi-
tur; scilicet stante prædictâ determinatione Cle-
mentis opinionem dictam fuisse probabilem P.
Suarez, Veracruz, Ildefonsus de Noueño, Fr.
Ioannes Baptista, P. Petrus Hurtadus, Beia, de
quibus dictum num. 326. & 327. ante Vrbani
Constitutionem improbabilitatem præfatæ sen-
tentiæ proclamarunt. Et pro eo militauit etiam
Constitutio Pauli V. die 24. Decembris An. 1608.
Clementis Decretum perpetuò confirmantis, &
approbantis, de quo Cardinalis Lugo num. 155.
Deinde Vrbani Bulla nouum robur addidit, quia
Bullam Clementis innouauit & ampliauit, vt
ex tenore ipsius constat. Verbis illis: Præfatæque<marginalia>Vrbani|verba.</marginalia>
Clementis declarationi inhærentes, illamq&#x0301;ue tenore
præsentis innouantes, ac quatenus opus sit, amplian-
tes, motu proprio, & ex certa scientia &c. Addi-
tum etiam illud, Quoad sibi reseruata, ad omnes
quęstiones tollendas, vt ex Diana positum. n. 326.
quamuis sine verbis prædictis suam satis Cle-
mens mentem expresserit, vt videri potest in ad-
ductis num. 328. & eorum quidem verborum
sensus est alius, de quo Cardinalis Lugo n. 199.
& nos inferiùs. Et Clemens quidem ad instan-
tiam Procuratoris Carmelitani suum Decretum
edidit, & ita non omnibus forsitan intimatum,
aut ab eis acceptum, cùm omnium caussam ab
vnius Religionis homine agitatam non viderent.
At Vrbanus non ad alicuius instantiam, sed ex
certâ scientiâ, déque Apostolicæ potestatis ple-
nitudine, suam Constitutionem protulit, vt ipse
testatur. Habet ergo speciale pondus, vt ne-
queat illi, nisi per affectatam pertinaciam con-
trairi.</P>
<P>  <absatz-nummer>334</absatz-nummer> Vrgent tamen; si tamen vrgere potest<marginalia>Obiectio|ex eo quòd|clausula|exceptionis|à Pontifici-|bus non|apponatur.</marginalia>
qui tantùm vellicare contenderit veritatem. Si
ita est quòd Clemens, Paulus, Vrbanus, & alij,
Bullam quoad reseruata Religiosis nolunt suf-
fragari, cur in Bullâ ipsâ id ab ipsis non additum,
quo omnis quæstio tolleretur? Dum ergo non
additum, ex eo videtur fieri nolle eos à benefi-
cio Bullæ circa prædictum articulum excludere
Regulares. Ad quod dico Pontifices propter<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0266.jpg/>
@@1@<SE266>De Regijs prouentibus ex Cruciata. Vbi de Religiosis. 247
<duolan 2><-P>rationabilem aliquem respectum nolle Bullæ<marginalia>Fit illi sa-|tis.</marginalia>
textum alterare, ex eo enim forsan offensionis ali-
quid Catholicis Regibus pararetur. Vel certè, si
offensio nulla in ipsis timeri possit, quod ego ar-
bitror, Pontifices tamen ab omni illius occasio-
ne prudenter temperare. Vnde cùm Pater Di-
dacus de Torres Villalpandus Peruuianæ Iesv
Prouinciæ Procurator cum Clemente Octauo
de hoc ageret, & supplicationem suam humiliter
proposuisset, respondit Pontifex sanè prudentis-
simus: Visne inter me, & Regem Hispaniæ rixas ex-<marginalia>Prudens|clementis|VIII. re-|sponsum.</marginalia>
citari? Sic virum illum narrantem audiui, ma-
gnum equidem, & inter primarios Occidentalis
huius Tractus Euangelicos Ministros meritissi-
mò numerandum. Prætereà; non est in Bullâ
Clausula prædicta, sed pluribus habetur in Bullis
ad hoc tantùm destinatis. Qui ergo parerent
clausulæ in Bullâ contentæ, debent profectò tot
clausulis extra illam occurrentibus pari exactio-
ne parere, & verò crediderim etiam clausulæ in
Bullâ appositæ aliquid opponendum, ne leua-
mentum conscientiæ ad crimina pronæ, vt ex P.<marginalia>Etiam ap-|positæ clau-|sulæ nō de-|futuras|euasiones.</marginalia>
Hurtado num. 327. dicebamus, adeò facilè & ob-
uium desit, tot hucusque sinistris interpretationi-
bus comparatum. Posse in Bullâ ita clausulam
subiici, Exceptis Regularibus quoad reseruata. Di-
cent intelligi de reseruatis Sedi Apostolicæ, de
quibus pro aliis concessio præcesserat, & non de
reseruatis inferioribus Prælatis. Addatur ergo,
Quoad Prælatis reseruata. Dicere poterunt accipien-
dum id non de reseruatis quibuslibet, sed certi
generis, illis scilicet, quæ ex se reseruata sunt Sedi
Apostolicæ. Sed quia occulta sunt, Prælatis re-
seruantur, sicut Episcopis ea, quibus eorum sub-
diti fuerint innodati, juxta Concilij Tridentini
determinationem Seßione 24. Cap. 6. Cùm enim
non excipiantur reseruata Sedi Apostolicæ, sed
tantùm Prælatis, debent esse hæc eiusdem ordinis
cum Papalibus; non autem alia, in quæ homi-
nes cadere frequenter solent, id enim videtur in-
uerosimile. Vel dici poterit determinationem il-
lam Pontificis circa exceptionem fundari in falsâ
informatione Procuratorum, & contra volunta-
tem Religiosorum factam petitionem; aut ab eis-
dem, seu maiori eorum parte non admissam: &
sic aliter. Pro quo quidem erunt fortè qui fa-
ueant Tribunalis. S. Cruciatæ ministri, arbitran-
tes obsequium se præstare Regi, cùm tamen nihil
ingratius eius possit Religiosissimæ accidere vo-
luntati.</P>
<P>  <absatz-nummer>335</absatz-nummer> Respondent insuper Bullam prædi-<marginalia>Responsio|alia ex eo|quòd Bulla|Vrbani nō|admissa,|neque pu-|blicata.</marginalia>
ctam non receptam, neque obseruatam à maiori
parte Communitatum Religiosarum, quibus ne-
que à Prælatis notificata, & ita probabiliter non
obligare, secundùm receptas circa hoc doctrinas,
pro quibus specialiter Iuniperus suprà, num. 12.
qui & publicatam negat Cap. 3. num. 16. Quæ
responsio satis est infirma. In primis enim si à
Prælatis notificata non est, quia ipsi parum de
hoc curant, neque ægrè ferunt Religiosos suos<marginalia>Satis infir-|ma mon-|stratur.</marginalia>
Bullæ beneficio vti, illa est tacita licentia, iuxta
dicta, ex quâ sequitur Bullam prædictam ex se
obligare. Et idem similiter sequitur ex eo quòd
recepta non sit, si id constaret, aut necessarium
esset. Ceterùm quod ad notificationem attinet,
sustineri nequit; quia per Bullæ ipsius verba
apertè conuellitur, in qua sic dicitur: Vt autem<-P>@@

<-P>præsentium tenor omnibus innotescat, volumus eas in<marginalia>Notifica-|tionem spe-|cia lem nō|esse neces-|sariam.</marginalia>
valuis basilicæ Principis Apostolorum, & in acie Campi
Floræ de Vrbe, vt moris est, publicari, ipsasq&#x0301;ue sic publi-
catas, omnes & singulos vbique existentes ita afficere, ac
si omnibus personaliter intimatæ essent. Hæc Ponti-
fex: iuxta quæ ad obligationem sola notitia suf-
ficit quomodolibet comparata, & satis illa est ad
omnes deriuata Religiosos, cùm circa illius obli-
gationem quæstio adeò frequens habeatur: ex<marginalia>De publi-|catione cō-|stare.</marginalia>
quibus & publicatio constat. Non esse autem
necessarium vt ab omnibus, aut maiori parte
Communitatum acceptetur, ex eo euincitur, quia
de priuilegio agitur, cuius reuocatio iis inuitis,
ad quos pertinere poterat, stare potest, sicut &
limitatio ac declaratio. Pro quo videri potest P.
Suarez Lib. 8. de Legibus, Cap. 40. num. 7. Quòd si<marginalia>Pro reuo-|catione pri-|uilegij am-|pliorem non|necessariā.</marginalia>
dicas cum P. Palao Tomo 1. Tractat. 3. Disput. 4.
Puncto 21. §. 5. num. 1. & alijs, reuocationem
priuilegij debere eamdem publicationem habere
quam lex, dum per legem fit: illa certè in præ-
senti extat, vt ex adductis verbis Bullæ constat:
vnde non est necessarium, vt per rescriptum spe-
ciale, aut per nuntium intimetur. Videatur Trul-
lench suprà, num. 27. qui morti proximus senten-
tiam reuocauit.</P>
<P>  <absatz-nummer>336</absatz-nummer> Esse insuper aliud perfugium sic per<marginalia>Supplicat&#x0169;|Pontifici|responsio|alia.</marginalia>
Bullam constrictis potest, ex eo quòd de illâ sit
à Commissario Cruciatæ jussu Regis nostri Phi-
lippi Quarti supplicatum, vt testatur Iuniperus
citato Cap. 3. num. 21. & ex Illustrissimo Araujo sic
attestante refert Leander suprà adductus, & ex
eo P. Mendus num. 128. stante ergo supplicatio-
ne dictâ, obligatio Bullæ suspenditur, juxta mul-
torum doctrinam, quos adducit Iuniperusdudum
citatus, & num. 22. & seqq. vnde saltem erit pro-
babile quod intenditur, sicut erat ante illam.
Sed hoc non vrget, nec satisfacit: nam ex eo fit
Bullam ex se obligationem inducere, aliàs de illâ<marginalia>Validè re-|futata, &|cum instā-|tiâ manife-|sta.</marginalia>
supplicatum non fuisset. Deinde; supplicatio
effectum non habuit, aliàs id fuisset præconis
voce, & tubis benè sonantibus publicatum.
Quòd si Rex ipse supplicationem iniunxit, va-
num est argumentum illud quorumdam, Cru-
ciatæ scilicet priuilegium, cùm Regi concessum
sit, non intelligi reuocatum: jam enim Rex ipse
reuocatum intellexit. Præterquàm quòd suppo-
sitio est falsa, reuocari scilicet priuilegium: id
enim reuocatur quod concessum fuerat: num-
quàm autem hoc per Pontifices est priores con-
cessum, vt ostendimus, si vnum aliquem ex anti-
quioribus excipiamus. Est ergo declaratio pri-
uilegij, & non reuocatio. Vbi consideratio Iuni-<marginalia>Contractui|Pontificem|nō defuisse,|& Iuniperi|cōsideratio,|& narratio|reiecta.</marginalia>
peri refellenda venit, dum Cap. vltimo citato num.
& seqq. ait Bullam Vrbani effectum non habuis-
se, quia Anno concessionis 1630. accepit magnam
aureorum summam pro concessione, & ita fuit
contractus onerosus. Quòd si reuocatio pro
Religiosis effectum habuisset, multùm debuisset
ex tali summâ restitui, quia sic minoranda contri-
butio, & collectio pecuniæ; quod tamen non
ita factum; vnde & constat illius mentem non
fuisse contrariam. Quo in discursu satis à ratione
alienum apparet Regem nostrum datâ pecuniâ
concessionem Bullæ obtinuisse. Quamuis enim
ex summâ collectâ debeat certam aureorum
quantitatem pro fabricâ Ecclesiæ D. Petri con-
ferre, in quo nihil apparet absurdi: quòd tamen<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0267.jpg/>
@@1@<SE267>248 Thesauri Indici Titulus V. Appendix Cap. XXVIII.
<duolan 2><-P>concessio Bullæ datâ habeatur pecuniâ, in more
esse non solet, nec decere videtur Apostolicam
Maiestatem. Vnde Portel suprà, Casu 4. num. 1.
Censurâ dignam affirmat similem assertionem
de contractu oneroso. Potuit autem citatus Au-
ctor ex præfatâ collatione ad anteriorem publi-
cationem pertinente, æquiuocatione huiusmodi
laborare. Deinde, etiamsi Bulla Vrbani effe-
ctum habuerit, nihil debuit ex receptâ summâ
reddi, quia ipse Bullam concessit more aliorum
Pontificum, & præsertim Clementis Octaui:
atqui illi eam Religiosis in ordine ad effectum di-
ctum minimè concesserunt: ergo contractus
non includendo conditionem illam circa Reli-
giosos est celebratus; & ita ex eo illa non resul-
tat obligatio. Si tamen tale aliquid constet acci-
disse, ex quo contra Aduersarios potiùs argumen-
tum insurgit, quia Pontifex accepit dictam sum-
mam, & tamen prohibuit Religiosis vsum di-
ctum, nullâ in se reddendi quidquam obligatione
recognitâ.</P>
<P>  <absatz-nummer>337</absatz-nummer> Ne autem quis obstrepat, & in Indiis<marginalia>Registro in|Concilio|Indiarum|non eguisse|Vrbani|Bullam.</marginalia>
non obligare Bullam Vrbani contendat, ex eo
quòd non sit in Regio earum Concilio registrata;
statuendum est vti certissimum, Bullas vniuerso
Orbi Christiano communes, aut eas, quæ regnis
Hispaniæ ac Indiis tales sunt, sine registro præ-
dicto, etiam attentis Regiis legibus, vim obli-
gandi habere: quia leges Registrum statuen-
tes, de iis procedunt Bullis, quæ pro Indiis
specialiter expediuntur: vt videri potest apud
Emmanuelem Rodericum Tomo 11. qq. regul. q.
35. artic. 2. & quidquid de hoc sit, ea quæ ad
Cruciatam spectant, ad Regium Concilium non
auocantur, sed ad Concilium Cruciatæ ipsius, &
cùm Bulla ad patronatum Regium non spectet,
& ea, de quâ agimus, solam priuilegij limitatione&#x0303;
& declarationem contineat, indubitabile est nul-
lo ad obligandum registro penitus indigere.</P>
<P>  <absatz-nummer>338</absatz-nummer> His ergo pro euidentiâ positionis no-<marginalia>Vulgaris|exempli-|discussa ca-|ligo.</marginalia>
stræ præmissis, restat solùm ad vulgare exemplum
quo res ista declarari & componi videtur, respon-
dere. Prohibet Pontifex per Bullam adductam
vsum Cruciatæ Religiosis quoad præfatum arti-
culum: sed posteà illam ipse, aut alius concedit
nullâ adhibitâ limitatione: huic certè posteriori
determinationi parendum. Quemadmodum si
Prælatus jubeat alicui ne cras domo exeat, etiam-
si ipse vt exeat eidem iubeat, aut copiam exeundi
faciat: poterit is jussione, aut licentiâ subsecutâ
exire; quia hîc & nunc jubenti obsequendum est,
& exitus positâ licentiâ licet: aut si exeat, non
est proptereà damnandus, quia jure suo vsus est.
Sed leue satis hoc est; cùm ex adducto exemplo
potiùs oppositum colligatur. Is enim, cui sic
jussum est, jussione subsecutâ exire nequit, quia
sic expressè est eidem intimatum, & talis jussio
habere debet effectum posito illo additamento,
quod rationabiliter potest poni ob finem ali-
quem; aliàs nullius momenti esset. Secùs erit
si dicat Prælatus vt exeat non obstante prohibi-
tione hesternâ, jam enim tunc prohibitio reuoca-
tur. Cùm ergo Pontifex expressè dicat non esse
suæ voluntatis vt Bulla prosit Religiosis quoad
effectum dictum, etiamsi de prohibitione tali
mentio in Bullâ non inseratur; quando illam
sine prohibitione concedit, priori dispositioni<-P>@@

<-P>standum omnino est. Quòd si ipse aliud velit,
declaret & exprimat in Bullâ ipsâ. Et vtinam
declaratio, quæ oportet, obtingat, vt molestissi-
mæ istæ controuersiæ cessent, Religionum con-
sulatur commodo, tranquillitati, decoro. Licèt
enim expressione constante non sint modum in-
scirpo quærentes defuturi, vt num. 334. diceba-
mus; pauciores tamen erunt huiusmodi homines,
& doctis non fauentibus, eorum tandem perti-
nacia penitus comprimetur.</P>
<P>  <absatz-nummer>339</absatz-nummer> Omitto alia, pro quibus videri citati<marginalia>Ad securā|tenendam|viā nego-|tio in præ-|senti vehe-|mens ad-|hortatio.</marginalia>
possunt, neque enim instituti mei est ista ex pro-
fesso prosequi, sed veritate firmatâ, nonnulla à
modernioribus obiecta dissoluere, ne aliqui no-
uioribus istis delectati, non per viam salutis ince-
dant, sed Matris Ecclesiæ, & doctissimorum ho-
minum hortamenta sectando, in securo suas con-
scientias statuant, quo nihil solicitiùs accurādum.
Videte itaque, fratres, quomodo cautè ambuletis; non vt
insipientes sed vt sapientes; vt verbis vtar Apostoli E-<marginalia>Ephes. 5.|v. 15.</marginalia>
phes. 5. v. 15. Videntur siquide&#x0303; vt insipientes, & ita
non cautè ambulare, qui vnius aut alterius sum-
mistæ sententiam arripientes, relicto sapientissi-
morum Theologorum lumine, salutis suæ nego-
tium in apertum discrimen adducunt. Ergo do-
mus Iacob, electorum beata propago, venite, &
ambulemus in lumine Domini. Isaiæ 2. v. 5. vt vitæ<marginalia>Isa. 2. v. 5.</marginalia>
lumen à Christo promissum consequi mereamur.
Redimentes tempus, quoniam dies mali sunt: pleni
inquam periculis, & mortis inopinæ incursione
terribiles. Et quisnam erit, cui sub mortem o-
pinionum istarum non torqueat amplexus, de
incerto remedio peccatis adhibito, formidoloso,
anxio, trepidanti, & inter extremas angustjas de-
prehenso? Per tuta ergo, per solida, per plana, per
dilucida, & placida gradiamur.</P>
<Z><A+1>Circa nouitios quomodo fauorabilior
Bulla.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>340</absatz-nummer> <INI2>P</INI2>Osse illos beneficio illius integrè frui,<marginalia>Nouitij|integrè va-|lere Bullā|qui cen-|seant.</marginalia>
ex multorum sententia colligitur, quos
adducit & sequitur Diana Parte 3. Tractat. 2. Re-
solut. 4. & Parte 4. Tractat. 4. Resolut. 5. asserentes
Nouitios quoad electionem Confessarij eamdem
quam sæculares, habere facultatem, quia casuum
reseruatio pro Religiosis illos non comprehen-
dit. Et hanc esse communiorem sententiam ipse
& alij testantur: licèt non contemnendi Aucto-
res sint, videndi apud ipsum, & apud P. Gaspa-
rem Hurtadum similiter sentientem Disput. 11. de
P&#x0153;nitentiâ, Diffic. 7. qui contrarium tueantur: &
præter adductos à Dianâ pro sententiâ suâ, illam
tenent P. Mendus suprà, num. 172. Bassæus V. Ca-
sus reseruatus, n. 41. apud quem præter alios Tam-
burinus de jure Abbatum Tomo 2. Disput. 13. quæst. 5.
P. Bauny Tom. 1. tractat. 4. q. 21. P. Palaus Tomo 3.
tract. 16. disp. 1. Puncto 10. n. 9. vbi ait id P. Suarium
tamquàm certum tradere Tom. 4. de Religione, tract.
8. lib. 2. cap. 17. n. 12. vbi de hoc nec verbum. Qui
tamen cap. 16. n. 10. probabilius esse ait Bullæ
priuilegio gaudere, quia non habent integram
subiectionem, & propter alias rationes, de qui-
bus statim. Quidquid ergo de reseruatione sit,
quoad effectum dictum cum P. Suario sentiunt
P. Palaus suprà: licèt teneat Nouitios ita esse ex-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0268.jpg/>
@@1@<SE268>De Regiis prouentibus ex Cruciata. Vbi de Religiosis. 249
<duolan 2><-P>emptos à iurisdictione Episcopi & Parochorum,
vt nequeant ab illis absolui in eâdem di&#x0153;cesi seu
Parochiâ, siquidem Religionis exemptio etiam
Nouitios comprehendit: quod ex P. Suario hau-
sit numer. 14. 15. & 16. quibus addendum id,
quod habet idem Cap. 19. num. 1. P. Escobar Exa-
mine 17. Cap. 5. §. Quid de Nouitiis. Qui etiam vt
iuris communis id posse affirmat, quia onus est
reseruatio, à quo illi deobligantur. P. Mendus
suprà & alij.</P>
<P>  <absatz-nummer>341</absatz-nummer> Dico primò. Pro Nouitiis locum ha-<marginalia>Assertio 1.|Nouitior&#x0169;|peccata|posse reser-|uari.</marginalia>
bere potest reseruatio. Sic Corduba Vmbertus,
P. Luisius Turrianus, P. Suarez, & P. Vasquez
apud P. Hurtadum suprà. P. Layman Libr. 4.
Tract. 5. Cap. 4. num. 4. vers. Colligitur Quartò.
P. Mendus num. 172. Quod in Societate sic sta-
tutum in Regulâ. 7. Magistri Nouitiorum, quæ sic
habet: Habeat hic idem Magister Nouitiorum potesta-
tem ordinariam absoluendi à casibus reseruatis Noui-<marginalia>Regula|Societatis|id statuens.</marginalia>
tios, qui sub ipsius curâ degunt; nisi eius Superiori hæc
facultas aliquâ de caussâ restringenda videretur. Sic
Regula: quæ quidem consilio doctissimorum fa-
cta, vt obseruat P. Hurtadus. Est autem pro
Assertione ratio satis efficax ex omnimodâ ex-
emptione desumpta: nam Nouitij omnino ex-<marginalia>Ratio effi-|cax ex|omnimoda|exemptio-|ne.</marginalia>
empti sunt à iurisdictione Episcopali, & conse-
quenter ab omni aliâ inferiori, & ita cùm spiri-
tualis in Superiores est Religionum translata,
vnde & dari illis Confessarios possunt, etiam
non approbatos ab Episcopis sicut & Religiosis,
qui iam vota Religionis emiserunt: ergo & pos-
sunt Confessariis talibus iurisdictionem in ordine
ad peccata aliqua limitare. Patet Consequentia:
quia hac ratione possunt limitare pro aliis, scili-
cet quia limitatio talis ad absolutam potestatem
spectat in ordine ad spiritualem gubernationem,
pro quâ valde conueniens esse potest. Quis au-
tem dubitet conuenientem esse pro Nouitiis, ad
quorum fundandam conscientiæ puritatem hoc
maximè expedit; sicut ad capiendam experien-
tiam in ordine ad vitam reliquam? Id quod con-
firmari potest ex eo quod aiunt Auctores aliqui
ex adductis, vt videri præsertim potest apud Dia-
nam, & Bassæum, Nouitium, qui pro reseruatis<marginalia>Doctrina|apertè fa-|uens bono-|vum Au-|ctorum.</marginalia>
Confessarium siue sæcularem, siue Regularem
quæreret qui non esset ex assignatis, à Religione
expellendum: ergo talis reseruatio maximè con-
gruit ad Nouitiorum probationem. Quamuis
circa hoc cautè loqui oporteat: neque enim sciri<marginalia>Notanda|Cautela.</marginalia>
potest reseruata aliquem esse confessum, nisi ex
manifestatione eius, qui confessus est, aut Con-
fessarij. Et Nouitium quidem non manifestatu-
rum videtur clarum, cùm proptereà Confessa-
rium extraordinarium quærat, vt scilicet lapsus
sui minùs sint Superioribus manifesti. Confessa-
rium etiam seruaturum secretum, quod cum o-
bligatione sigilli excepit, dubitari nequit: ergo
praxis circa hoc, vt scilicet ad expulsionem de-
ueniatur, difficilis est.</P>
<P>  <absatz-nummer>342</absatz-nummer> Dico secundò. Nouitij, etiamsi reser-<marginalia>Assertio 2.|Nouitios|posse à re-|seruatis|per Bullam|absolui.</marginalia>
uationis legibus teneantur, vbi id ita constitutum
est, Bullæ beneficio vti possunt, secundùm valde
probabilem opinionem, quam citati Auctores
tenent, & prætereà Moure, Ledesma, Acosta,
& Villalobos, quos adducit & sequitur Diana
Parte 1. Tract. 11. Resolut. 15. Non est autem fa-
cile id probare, quia cùm hoc debeat ad volun-<-P>@@

<-P>tatem reduci Pontificum, de illâ non admodùm
constat. Et quidem Clemens Octauus in Decreto
de Reformatione Nouitiorum §. 94. sic statuit: Ipsi<marginalia>De cretum|Clementis|Octaui.</marginalia>
autem soli Magistro Nouitiorum Confessiones audien-
di cura committatur: liceat tamen Superiori etiam
locali, si ita expedire iudicauerit, vel per se ipsum,
vel per alium deputandum, semel aut bis in anno
eorumdem Nouitiorum Confessiones audire. Sic ille.
Iuxta quæ satis intelligitur non esse voluntatis
Pontificiæ vt nouitij laxam circa Confessarij e-
lectionem habeant facultatem; cùm circa hoc
minorem illis concedat, quàm Professis, pro
quibus Confessarios plures iubet in suo Decreto
de casibus reseruatis assignari. Si ergo Nouitij le-
gibus sunt reseruationis adstricti, non licebit il-
lis Cruciatâ vti quoad illa, quâ mens Pontificum
in eorum fauorem (si tamen fauor iste dicendus
est, qui in detrimentum Religionis vergit, vt in
simili ait P. Palaus suprà cum P. Suario) minùs
quàm in alios inclinata reperitur. Quòd si ad
communem rationem de oneribus Religionis, à
quibus liberi Nouitij sunt, recurramus, fallit
certè illa in onere reseruationis, sub cuius sup-
positione procedit Assertio: ergo & in Bullæ
beneficio, quod est consequens, sicut & in Pro-
fessis ob eamdem rationem. Nihilominùs quia<marginalia>Quæ pro|illo ratio|suffrage-|tur.</marginalia>
graues Doctores ita sentiunt, & quod ad reser-
uationem attinet non est prorsus certum, tutò
sustineri & practicari potest quod ipsi tradunt,
accedentibus rationibus congruentiæ, quas ad-
ducit P. Suarez: & ea inter alias, quòd Religio
ex hoc non videtur graue pati detrimentum,
quod Pontifices suis Decretis amoliri studue-
runt. Et certè non mirum si nuper naufragio e-
iectus in littus, vt Diuus Hieronymus loquitur,
è sæculi inquam occasionibus in portum Religio-
nis, salsas quas bibit aquas, non penitus reuo-
muerit; si adhuc fibræ peccatorum hæreant pau-
latim euellandæ.</P>
<P>  <absatz-nummer>343</absatz-nummer> Dico tertiò. Qui post emissa Religionis<marginalia>Assertio 3.|negans de|Præfatis|sub cura|Magistro-|rum, &|Religiosis|Societatis|non Pro-|fessis.</marginalia>
vota sub curâ Magistrorum sicut Nouitij sunt,
Bullæ beneficio frui nequeunt patet: quia verè
Religiosi sunt, & Pontificium Decreta de veris
Religiosis determinant. Vnde & eos, qui in So-
cietate IESV vota Religionis emiserunt, &
nondum Professi sunt, eo non gaudere sine vllâ
est prorsus dubitatione tenendum. Secùs autem
sentiendum de Oblatis, seu Donatis: ij enim,
cùm Religiosi non sint, neque in viâ aut proba-
tionead illud, vt Nouitij, ex nullo capite impe-<marginalia>Circa O-|blatos|quid.</marginalia>
diuntur quominùs gaudere beneficio Bullæ
queant. Quando autem isti se suaque omnia Re-
ligioni deuouerunt, vnde & cura spiritualis eo-
rum omnino est ad Superiores Religionis tradu-
cta, videtur non inuerosimile, posse pro illis pec-
cata aliqua reseruari, quia hoc ad eorum spiritua-
lem profectum potest pertinere. Tunc autem
amplior eis tribuenda facultas ad Confessarij ele-
ctionem.</P>
<Z><A+1>De Religionibus Militaribus.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>344</absatz-nummer> <INI2>P</INI2>Osse illas indulto Cruciatæ frui quoad<marginalia>Religiones|non Men-|dicantes|priuilegio|Bullæ gau-</marginalia>
articulum, in quo sumus, tenet Trul-
lench; immò & quasi actum supponit Dub. 9. ci-
tato num. 3. pro quo citat P. Henriquez Libr. 7.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0269.jpg/>
@@1@<SE269>250 Thesauri Indici Titulus V. Appendix Cap. XXVIII.
<duolan 2><-P>Cap. 22. num. 4. L. Y. vbi de Religionibus Mili-<marginalia>dere quoad|reseruata,|non vero à|Trullen-|chio asser-|tum.</marginalia>
taribus nihil in speciali habet, sed generaliter de
non Mendicantibus loquitur, quia illæ non com-
prehenduntur Decretis Pontificiis prohibitio-
nem continentibus. Quod quidem doctus Pater
dicere verosimiliter potuit eo, quo scribebat,
tempore, ante septuaginta scilicet annos, non
tamen Trullench eius auctoritate subniti, cùm
haberet expressas posteriorum Pontificum de-
cisiones de Religionibus Mendicantibus, & non
Mendicantibus expressè procedentes, vt videri
potest in adductis num. 328. Eas tamen non vi-
disse ex eo apparet; quòd cum eodem Patre &
Emmanuele Roderico, idem quod de Militari-
bus asseruerat, ad non Mendicantes extendit,
cautè addens: Attendendus tamen est indulti tenor.
Vnde si tantùm loquatur de Mendicantibus, non est
extendendum ad non Mendicantes: quia exceptio fir-
mat regulam in contrarium. Sic ille. Non ergo po-
test, vti aduersans, citari in ordine ad non Mendi-<marginalia>Neque pro|Militari-|bus benè|arguit ex|priuilegio|ouorum &|lacticinio-|rum.</marginalia>
cantes. Quoad Militares autem ex eo id probat,
quia ita videtur deduci ex clausulâ illâ, vbi in pro-
hibitione vescendi ouis & lacticiniis pro Regu-
laribus facta non comprehenduntur Militares.
Sed benè P. Mendus suprà num. 274. consequen-
tiam negat, quia ex vno aliud non sequitur: im-
mò ex eo quòd ibi exceptio facta sit, & non in
reseruatione, contrarium colligitur, arguendo
vt ipse Trullench arguit, quòd exceptio firmat
regulam in contrarium. Excipiuntur quoad oua
& lacticinia, & non quoad alia; ergo nihil licet
circa illa. Adde circa oua & lacticinia specialem
rationem succurrere ex eo quòd Militares sint,
& ita non debeat ieiunij tenor ab eisdem cum
omni suo rigore postulari, cùm viribus maiori-
bus egeant ad armorum tractationem.</P>
<P>  <absatz-nummer>345</absatz-nummer> Nihilominùs satis verosimile existimo<marginalia>Meliùs ex|verbis Vr-|bani colli-|gitur.</marginalia>
Religiosos dictos, qui scilicet Milites sunt, Cru-
ciatæ indulto gaudere, quod ex verbis Bullæ Vr-
bani colligo adductis num. 328. sic enim habet
loquens de simili Decreto Clementis Octaui:
Declarauit facultatem & concessionem S. Cruciatæ, &
aliorum indultorum prædictorum, quantum ad prædi-
ctum articulum eligendi Confessarium, & absoluendi
à casibus reseruatis, non habere locum cum Fratribus &
Sororibus Monialibus quorumcumque Ordinum &c.
Milites autem Regulares non solent in commu-
ni vsu vocari Fratres, sed ij tantùm, qui apud il-<marginalia>Aliæ pro|eodem con-|iecturæ.</marginalia>
los Ordines ad Clericalia officia profitentur.
Deinde, in Militaribus deficit motiuum Pon-
tificiæ decisionis: dispendium scilicet obseruan-
tiæ Regularis, vt ex tenore litterarum constat,
de quibus. num. citato. Nam Milites isti in sæcu-
lo viuunt, & more item sæcularium, peccato-
rum occasionibus implicati: & ita siue facilis siue
difficilis absolutio sit, eodem modo illorum, vitæ
cursus transigendus, vel certè non erit magni
momenti differentia. Item, ob instantiam Reli-
gionum Mendicantium, & Monachalium, in-
dulta sunt illis multa concessa vt earum Religiosi
non possent Cruciatæ concessione quoad reser-
uata gaudere, vt videri potest ex adductis à Bas-
sæo post alios. V. Casus reseruatio. num. 36. vers.
& licet. & Trullench Dub. 9. citato. n. 6. Pro Mi-
litaribus autem nihil tale occurrit: ergo signum
est decisionem ad illas non pertinere. Tandem
Præcipua cura Sedis Pontificiæ in caussa præsen-<-P>@@

<-P>ti circa Mendicantes versatur, vt constat per ex-
ceptionem, in illarum gratiarum reuocatione in
Bullâ appositam: ad hanc autem gratiarum con-
seruationem limitationem quoad reseruata spe-
ctare, probant plures ex adductis, & præsertim
P. Suarez Cap. 16. citato. n. 4. & Cardinalis Lu-
go suprà. num. 170. & seqq. qui ex eadem spe-
cialem rationem pro Mendicantibus subesse, vt
certum statuit, cùm tamen de aliis subdubitare vi-
deatur: sic enim ait. num. 179. Ad hoc facilè re-
spondetur, sub illa vniuersitate verborum non compre-<marginalia>Card. Lu-|go.</marginalia>
hendi Regulares, saltem Mendicantes. &c. Si ergo
neque de Monachalibus adeò solicita cura est, de
Militaribus certè non videtur adeò vrgens, vt eas
voluerit licentiæ tantopere earum statui con-
gruentis omnino expertes remanere. Quòd si
eas quoad hoc non expressit, cùm expresserit
quoad alia, ideò esse potuit, quia circa alia id e-
rat necessarium exprimi, quod circa articulum
aliorum satis compertum ex fine Bullæ ipsius vi-
debatur. Est ergo positio ista probabilis. Iam
ad aliam.</P>
<Z><A+1>Electio Confessarij pro non reseruatis an
liceat beneficio Cruciatæ.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>346</absatz-nummer> <INI2>A</INI2>Ffirmant Emmanuel Rodericus, &
Ludouicus à Cruce apud Trullench<marginalia>Pro non|reseruatis|valere Bul|lam qui|censeant.</marginalia>
Dub. 9. citato. n. 25. quos & sequitur Lean-
der. Tomo 1. Tract. 5. Disp. 12. Quæst. 62. P. Quin-
tanad. Tomo. 1. Tract. 3. singulari 18. P. Escobar
Examine 17. citat. Cap. 5. vers. Num. Regulares.
P. Mendus Disput. 24. Cap. 18. Quorum funda-
menta sunt. Primò. Quia ex toto tenore Bullæ,<marginalia>Eorum|funda-|menta.</marginalia>
siue pro&#x0153;mium attendamus, siue decisionem, ne-
que Clemens, neque Vrbanus aliud indicant
quàm reseruata: quantùm ad prædictum articulum
eligendi Confessarium, & absoluendi à casibus reserua-<marginalia>Clementis|& Vrbano|verba.</marginalia>
tis. Sic mens Clementis declaratur, quæ vt ia-
cent ab Vrbano approbantur, & innouantur:
cuius & illa verba: Dispositioni suorum Prælatorum,
& Sedi Apostolicæ, quoad sibi reseruata subiecti sint.
Sic ille postquàm eadem verba protulit, quæ pro
mente Clementis declarandâ pręmiserat, & à no-
bis adducta. Narratiua autem Procuratoris Car-
melitani solos casus reseruatos sonat, pro quibus
attributa libera electio, in detrimentum Regularis
disciplinę redundabat. Secundò. Quia pro negādo
beneficio isto saltem non est mens expressa Pon-
tificum: ergo cùm de onere submouendo aga-
tur, in partem est benigniorem inclinandum:
quia iuxta Iuris regulam, Odia sunt restringenda,
& fauores ampliandi. Neque dici potest non es-
se odium, quod in fauorem Religionis tendit, &
maiorem securitatem animarum: nam hac ratio-
ne nulla erit quantumuis onerandis positio, quæ
fauorabilis non sit: quandoquidem, quidquid
ius Canonicum disponit, ad salutem animarum
dirigitur, atque ad vitanda peccata: & si ad Re-
ligiosos spectet, ad Religionis etiam bonum
non constet ordinari. Tertiò. Quia ex hac faculta-
te non sequuntur inconuenientia quę ex reserua-
tis: hæc enim grauiora crimina sunt, pro quibus
facilis absolutio esse non debet; vt difficultas ip-
sius frænum ipsorum criminum habeatur. Vnde
non reseruata potest quis pluribus confiteri, qui
pro illis in Religiosis domibus assignantur. Quar-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0270.jpg/>
@@1@<SE270>De Regijs prouentibus ex Cruciata. Vbi de Religiosis. 251
<duolan 2><-P>tò. Etiamsi licentia ista aliquomodo deroget Re-
ligiosæ disciplinæ, ratione boni publici potest
damnum illud compensari; maiora enim sic dam-
na euitantur, infidelibus superatis, ex quorum
potentiâ grauissima possunt in Ecclesiâ damna
formidari: quod quidem in licentiâ sæcularibus
concessâ pro reseruatis Sedi Apostolicæ fateri ne-
cessè est. Quintò; quia sicut summum ius non est
sus, sed iniuria: ita Religiosorum libertatem in
angustias redigere, in destructionem potiùs erit,
quàm in conscientiæ ædificationem, & non re-
seruati, innumeriq&#x0301;; casus existimabuntur reserua-
ti; siquidem nec virtute priuilegij vllius, nec Cru-
ciatæ, ab aliquo mortali absolui possunt Regula-
res nisi à deputatis, quod maximè repugnat menti
Pontificum adeò limitantium casuum reseruatio-
nem, vt ex Decreto Clementis VIII. præsertim
apparet. Tandem in facultate istâ non solùm atten-
ditur ad commune bonum ob causam dictam, sed
etiam quia ad illud spectat, non ita arcum inflecti
vt frangatur, & nullus aditus pateat respirandi
animabus præ pudore in commissis penè pericli-
tantibus: si præsertim ordinarij Confessarij au-
steriores, ac scrupulosiores justo censeantur: &
Confessarius extra Religionem, vt decet, non est
quærendus, nec de ignaris aut minùs timoratis
eligendus.</P>
<P>  <absatz-nummer>347</absatz-nummer> Sed profectò adducta non vrgent, quia
aut nihil probant, aut nimis, ex quo etiam fit nihil
probare, vt iam ostendo</P>
<P>  Ad primum. Exordium Bullæ, & postulatio<marginalia>Primum|dissoluitur,|ex Bulla|Clementis|& Vrbani|nihil habe-|ri contra-|rium.</marginalia>
Procuratoris non vrget, cùm constet decisionem
Pontificiam ad alia extensam, quæ postulatio
non continebat. Procurator enim caussam suæ
Religionis agebat, & tamen decisio ad omnes est
Mendicantes directa, ex quibus est Carmeli-
tana, nec solùm ad Mendicantes, sed etiam
ad non Mendicantes. Item, postulatio de
Monialibus nihil continebat, & tamen ad illos est
etiam decisio prorogata. Quòd autem de reser-
uatis loquantur Pontifices, est quidem verissi-
mum; sed quòd de iis solis, non ita; cùm generalis<marginalia>Illius ver-|ba.</marginalia>
decisio eam non habeat limitationem: Sed quòd
ijdem Fratres, & Moniales quantùm ad Sacramentum
P&#x0153;nitentiæ, seu Confeßionis administrationem, disposi-
tioni suorum Prælatorum subiecti essent. Quæ sunt
mera Bullæ verba. Vbi si dicas intelligenda juxta
præcedentia & sequentia: Quantùm ad prædictum
articulum eligendi Confessarium, & absoluendi à casi-
bus reseruatis, nihil certè ex eo conficitur; cùm po-
tiùs oppositum sequatur: duo enim ibi dicuntur,
scilicet non licuisse electionem Confessarij, ne-
que absolutionem à reseruatis. Et licet negari ne-
queat aliquando particulam, &, expositiuam esse:
quod tamen hoc loco id habeat, gratis asseritur.
Et quòd non debeat sic accipi, ex inferiùs appositâ
clausulâ colligitur, in quâ de reseruatis nihil. Be-
nè verum est quòd si electio Confessarij tantùm
negaretur, consequenter erat facultas pro reser-
uatorum absolutione negata: sed oportuit eam
exprimi, quia de eo præcipuè agebatur, & postu-
lantes de alio forsitan non curarent, seu maioris<marginalia>Clausulæ|maioris|claritatis|gratiâ ad-|di solitæ.</marginalia>
claritatis gratiâ, vt in adductâ clausulâ: Quantùm
ad Sacramentum P&#x0153;nitentiæ, seu Confeßionis admini-
strationem: vbi sat erat Sacramentum P&#x0153;nitentiæ di-
xisse, cùm constet illud esse Sacramentum Con-
fessionis, sed maioris id claritatis gratiâ gemina-<-P>@@

<-P>tum. Propter quam rationem addi aliquando
clausulas, & ita non esse inutiles, obseruat Co-
uarruuias Lib. 2. variar. c. 5. n. 9. Pro quo & viden-
dus P. Th. Sancius in Opere morali lib. 2. c. 22. n. 20.</P>
<P>  <absatz-nummer>348</absatz-nummer> Verba autem illa, Dispositioni suorum<marginalia>Vera intel-|ligentia|verborum|Bullæ, quæ|malè ad-|uersantes|accipiunt.</marginalia>
Prælatorum, & Sedi Apostolicæ, quoad sibi reseruata
subiecti sint, non item aduersantes juuant, sed vr-
gent: vt enim testatur Cardinalis Lugo n. 199.
eorum sensus est, circa Sacramentum P&#x0153;nitentiæ
Religiosos suorum Prælatorum dispositioni sub-
iectos esse debere, sed non ita vt subiectio talis
ad reseruata Sedi Apostolicæ debeat extendi: vn-
de eidem Sedi quoad sibi reseruata debent esse
subiecti, illius circa ea dispositionem amplexi.
Quem sensum quia non ita exprimebant verba
Clementis, ideò ab Vrbano prudenter adiecta:
& ita sibi testatum Illustrissimum Maraldum, qui
Bullam præfatam Vrbani jussu construxit; ve-
hementerq&#x0301;ue admiratum, quod in illo alio sensu,
quem Moderni contendunt, potuerint accipi,
cùm in eâdem Bullâ totum Clementis Decre-
tum innouetur. Illustrissimus, & Eminentissimus
Cardinalis attestatur: qui tunc quidem Cardina-
lis non erat, esse tamen meruit; vt de illius ne-
queat fidelissimo testimonio dubitari. Ad quod
quidem aliqua minimè solida video responderi.
Dicitur enim Illustrissimum Maraldum quando<marginalia>Quædam|mimimè so-|lidæ respon-|siones.</marginalia>
consultus fuit, fortè legitimi sensûs oblitum. Item
eum quidem in eo posuisse sensu, quem affirma-
uit; sed ab Vrbano in alio, qui planior & fauora-
bilior est, cùm Bullam legeret aut lectam audiret,
verba prædicta comprobata. Quin etiam, cùm
res ambigua sit, non debet vnius Maraldi attesta-
tio rationum efficaciam infirmare.</P>
<P>  <absatz-nummer>349</absatz-nummer> Sed quis non videat hæc inconsultiùs<marginalia>Deijciun-|tur illæ, te-|stimonio Il-|lustrissimi|Moraldi|roborato.</marginalia>
pronuntiari? Miratur Illustriss. Maraldus nouum
illum verborum sensum, & rationem reddit ex eo
quòd Clementis Decretum fuerit innouatum; &
tamen oblitum illum asseritur eius, quod ante
annos tres cum tantâ fuerat animaduersione &
consultatione dispositum. Quòd autem in vno
positum sensu, & in alio approbatum Decretum,
indigna est viro sapienti coniectura, etiam gene-
raliter loquendo, cùm decisiones Pontificiæ juxta
mentem Pontificum construantur exactissimâ
consultatione præmissâ, & recognitione scripto-
rum: quod si non vt certissimum jaciatur funda-
mentum, Pontificiæ poterunt decisiones, vt vitio
incertitudinis quoad sensum verborum laboran-
tes improbari. In casu autem nostro id est spe-
ciale, quòd clausula dicta prudenter est ab Vrba-
no adiecta, quia in Decreto Clementis, vt suprà
dictum, non ita expressum habebatur. Licèt au-
tem vnius alicuius dictum non debeat rationum
efficaciam infirmare: quando tamen rationes
omnes ad auctoritatem, circa quam versatur di-
ctum illud, reuocantur, maximi profectò mo-
menti illud est: & testi de facto proprio depo-<marginalia>Testi de|proprio fa-|cto credi-|tur.</marginalia>
nenti integra fides adhibetur, vt ex Innocentio,
Aretino, Surdo, & aliis, habet Marius Antoninus
Lib. 3. variar. Resolut. 17. num. 2. Nec rationes ita
efficaces sunt, vt is, qui sic respondet, arbitratur,
cùm facillimam habeant solutionem.</P>
<P>  <absatz-nummer>350</absatz-nummer> Ad secundum satis esse apertam men-<marginalia>Secundum|infringitur|ex subor di-|natione Re-|ligiosa, quā</marginalia>
tem Pontificum, vt ex dictis apparet, quorum
attentio singularis circa regularem obseruantiam
excubat, nolentium debitam subordinationem<-P></duolan 2>

@0@<filename:W0001-A-0271.jpg/>
@@1@<SE271>252 Thesauri in Indici Titulus V. Appendix. Cap. XXVIII.
<duolan 2><-P>infringi, in quâ potissimum Religionis substantia<marginalia>Pontifices|mirè affe-|ctant.</marginalia>
consistit. Vnde Auctores sententiæ propositæ
docent Regulares non posse Bullam sumere,
quæsitâ ad id elee&#x0308;mosynâ, quia Pontifices nolunt
circa, hoc regularem obseruantiam relaxari. De
quo dictum suprà, num. 255. & 319. & videri
possunt Trullench §. 3. dub. 1. n. 11. & P. Mendus
disp. 4. n. 19. vbi sic ait: Quare sentio Pontificem vo-
luisse, vt regularis disciplinæ obseruantia vigeret in cun-<marginalia>Ideò Bullā|sine licentiâ|sumi non|posse.</marginalia>
ctis, subditum etiam in acceptatione Bullæ à Prælati vo-
luntate pendere, opusque illi esse facultate ipsius. Sic ille
pergens in probatione: si ergo circa acceptionem
ita Pontifices expedire iudicant, cùm tamen res<marginalia>P. Mendus.</marginalia>
sit satis exigua, nec materia peccati mortalis, juxta
receptissimam sententiam, pecuniæ quantitas, quę
à Religiosis exigitur: id quod est euidentius in
Indiis: quantò potiori jure credendum velle id
in re tanti momenti, qualis est illa, de quâ agimus
vt nulla maior possit inueniri? Siue ergo fauor,
siue onus sit, sic volunt Pontifices, sic Religionis
bono conducit, sic conscientiarum securitati con-
sulitur, sic recta ad cælum paratur via, anfracti-
bus labore plenis & periculo manumissis.</P>
<P>  <absatz-nummer>351</absatz-nummer> Ad tertium. Licèt detrimenta non<marginalia>Tertium|diluitur|ostensione|inconue-|nientium.</marginalia>
sint eadem, quæ ex licentiâ pro reseruatis, sunt
tamen non leuia; & satis graue inconueniens est
continuatâ licentiâ vt quis Confessario extra Re-
ligionem confiteatur, pro quo plures Religiones
specialem prohibitionem habent. Sed occurrit
P. Mendus optimâ præcautione, num. 191. dicens
Confessarium debere esse virum doctum, timo-
ratæq&#x0301;ue conscientiæ, qui attento confitentium
statu, medelam sciat eorum malis apponere, ad-
ditq&#x0301;ue: & decebit profectò non eligere Confessarium<marginalia>Cautio P.|Mendi su-|peruacua.</marginalia>
extra Religionem, aut saltem non sæcularem: rectiùs
quippè Confessarius intra ipsam Religionem, aut saltem
alius Regularis, communiter callet, quæ sint munera &
obligationes Religiosorum, poterit&#xE8BF;&#x0301; commodiùs consulere
bono spirituali P&#x0153;nitentis, & æquâ lance rem totam
ponderare. Sic ille, piè quidem & congruè. Sed
rogo iam, quotusquisque erit, qui huiusmodi
hortamenta sectetur; cùm experimentis constet
eos, qui sic ambulant, & optimos in Religione
Magistros habent pro conscientiarum regimine
constitutos fugiunt, ad indoctos & ineptos sæpè
diuertere, & moribus sibi consimiles, quos putant
nihil miraturos in alijs, cùm in se ipsis peiora, aut
pessima deprehendant? Docebit profectò, dicitur;
quod ab Auctore alio desumptum: sic enim scri-
pserat P. Quintanad. vt in fine, n. 346. ex eodem
positum, de quo ille suprà, n. 11. atqui tales decen-
tiam non curant. Patet: nam quid decentius
quàm spirituales Patres à superioribus maturo
consilio ad gubernandas conscientias designatos
adire, quales Clemens VIII. in suo de reseruatio-<marginalia>Quales de-|signandi|Confessarij|ex Decreto|Clem. VIII.</marginalia>
ne Decreto designari iubet verbis illis: Superiores
singulis in domibus deputent duos, tres, aut quatuor
Confessarios pro subditorum numero maiori, qui sint do-
cti, prudentes, & charitate præditi, qui à non reseruatis
eos absoluant, &c. Hac ergo decentiæ lege con-
temptâ, qui possit iam de talibus, quod deceat eo
in genere quisquam sibi verosimiliter polliceri?
Prædicta ergo bona quidem verba, sed verba tan-
tummodò sunt legenda in libris, sed in libris effæ-
ta & languida relinquenda.</P>
<P>  <absatz-nummer>352</absatz-nummer> Ad quartum. Damnum ex tali licen-<marginalia>Quartum|iliditur, ex</marginalia>
tiâ proserpens tunc quidem compensabile con-<-P>@@

<-P>tributione à Religiosis factâ pro Bullæ consecu-<marginalia>contribu-|tionis exi-|guo subsi-|dio.</marginalia>
tione censendum, cùm ita Sedes Aposto lica iudi-
cauerit: hucusque tamen aliter iudicasse. Præter-
quàm quòd incredibile est damnum, quod ab
Infidelibus timeri potest, subsidio Regularium,
quod non magnum esse potest, compensandum.
Quod si modica illa pecunia tanti ducitur, eam
Prælati per capita subditorum libenter attribuent
vt detrimentum ex laxitate licentiæ huiusmodi
progerminans amoliantur: & sæcularium qui-
dem diuersa valde ratio est, ex quibus grandis po-
test pecuniæ summa recolligi, & à quibus non ea
exigitur vitæ perfectio, quæ debet in Religiosis
elucere.</P>
<P>  <absatz-nummer>353</absatz-nummer> Ad quintum & sextum, si quid habent<marginalia>Quintum|& sextum|apertè sol-|uuntur.</marginalia>
roboris, id contra reseruationem, aut Religiosam
disciplinam auctoritate Sedis Apostolicæ consti-
tutam militare. Si summum ius non est ius, sed
iniuria, eò quòd Religiosi à nullo mortali absolui
possunt nisi à Deputatis, ergo vbi Cruciata non
publicatur, in maiori inquam Orbis Christiani
parte, summum ius est summa iniuria: & ita dum
Clemens VIII. vt vidimus n. 351. iubet vt Con-
fessarij pro non reseruatis deputentur, summam
Religiosis iniuriam irrogabit. Quomodo autem
contra mentem illius sit, quod ab eius determina-
tione descendit? Et reseruata quidem peccata illa
tantùm dicuntur, quæ à Prælatis solùm absolui
possunt, aut de eorumdem speciali facultate: non
autem omnia mortalia, eò quòd pro illis speciales
sint Confessarij designati. Quemadmodùm in
Prouinciis vbi Bulla Cruciatæ non viget, pro re-
seruatis non habentur. Reseruatio namque onus
specialissimum importat, ex speciali repugnantiâ,
quam quis habet in eo quòd Prælatis lapsus eius
grauiores innotescant, quando & leuiores solent
ab eorum notitiâ remoueri. His ergo præmissis</P>
<P>  <absatz-nummer>354</absatz-nummer> Dico primò. Religiosi nequeunt Bullæ<marginalia>Assertio 1.|negatiuam|sententiam|statuens.</marginalia>
indultis gaudere in ordine ad non reseruata, sic te-
nent Card. Lugo n. 195. & seqq. Diana Parte 4. tr.
4. resol. 43. vbi clarè & apertè deduci ex Bullâ Vr-
bani VIII. pronuntiat. Et quidem ponderatione
dignissimum occurrit Auctorem hunc benignio-
res semper opiniones amplexum, vel certè vt in
plurimùm, vt profitetur ipse, hîc nihil deprehen-
disse benignum, eò quòd benignitas in hoc gene-
re in magnam proculdubio Religionum perni-
ciem redundabit. Vnde meritò inconsequentiæ
in doctrinâ argui potest, dum Parte 11. tract. 6.
resol. 38. eam vt probabilem proponit: tenet etiam
P. Bardi 1. p. tract. 2. cap. 5. sect. 2. §. 4. & alij. Pro-
batur ex adductis dum fundamenta contrariæ
sententiæ solueremus.</P>
<P>  <absatz-nummer>355</absatz-nummer> Dico secundò. In Societate Iesv spe-<marginalia>Assertio 2.|in Societate|IESV id|specialius|asserend&#x0169;.</marginalia>
cialiùs præcedens vrget Assertio: pro quo sic scri-
bit P. Quintanad. suprà, n. 14. Praxim tamen opposi-
tam in nostrâ Societate credo esse; & huic in eâ standum
planè censeo, vtpotè ad spiritualem perfectionem condu-
centi in Religione, in quâ viget perfecta feruentioris di-
sciplinæ obseruantia. Sic ille: & quidem optimè. Ex<marginalia>P. Quinta-|nad. redar-|guitur.</marginalia>
quo contra ipsum argui potest: nam si praxi hu-
iusmodi standum est; quia est consona feruentio-
ris disciplinæ obseruantiæ: ergo vbi non viget,
ideò erit, quia languescit obseruantia disciplinæ.
Tunc vltra: ergo Pontifex concedens id, ex quo
tale detrimentum sequitur, illud etiam velle con-
uincitur. Atqui hoc incredibile est de Pontificio<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0272.jpg/>
@@1@<SE272>De Regijs prouentibus ex Cruciata. Vbi de Religiosis. 253
<duolan 2><-P>zelo, vt vidimus num. 350. ergo & licentiam, de
quâ agimus, per eum licere. Id autem respectu
Societatis ita esse, speciali est Gregorij XIII. au-
ctoritate firmandum, qui in Bullâ, quæ incipit,
Decet Romanum Pontificem, ita loquitur: Ne quis<marginalia>Greg. XIII.|auctoritate|firmatur.</marginalia>
autem Apostolicorum indultorum prætextu regularem
ac exemplarem Instituti prædictæ Societatis disciplinam,
quam modis omnibus retineri & conseruari volumus,
dissoluere, aut relaxare præsumat, non esse, nec fore vn-
quam mentis nostræ, aut Sedis Apostolicæ, vt personæ
Societatis absque expressa Superiorum eiusdem Societatis
licentiâ vtantur facultatibus, quæ in Iubilæis, Bullis
Cruciatæ, Confessionalibus aut alijs quibusuis Apostolicis
Indultis, siue communitatibus; siue priuatis personis, fiue
pijs locis, aut quomodocumq&#x0301;ue aliter hactenus concessæ
sunt, aut in posterùm concedentur: etiamsi in illis ex-
preßè indulgeatur, vt omnes Regulares, etiam Mendi-
cantes huiusmodi facultatibus vti poßint. Hæc ille,
alibi etiam à nobis data, sed quæ hîc omitti mini-<marginalia>Bullæ vs&#x0169;|etiam cum|Prælator&#x0169;|licentiâ nō|licere quo-|ad prædi-|cta, quo-|rumdam|sententia.</marginalia>
mè potuerunt: ex illis enim Assertio nostra ma-
nifestè comprobatur: cùm ex ipsis constet Cru-
ciatæ vsum non esse licitum in Societate sine su-
periorum licentiâ, in iis præsertim, ex quibus re-
gularis & exemplaris potest disciplina relaxari,
quale est id, de quo agimus. Ex eisdem etiam (vt
hoc interim dicamus) aliquorum sententia falsi-
tatis reuincitur, qui dicunt Prælatos non posse
subditis vsum Cruciatæ quoad reseruata conce-
dere; quia Vrbanus aliorum Pontificum Decretis
insistens, & præsertim Clementis, declarauit eo-
rum mentem non fuisse Cruciatam pro reserua-
torum absolutione concedere: ad id autem, quod
concessum non est, licentiâ nequit prælatorum
extendi; licèt aliunde possint ipsi suis vtentes pri-
uilegiis, aut facultate ordinariâ, licentiam similem
impartiri. Quod discrimen quoad rem ipsam nul-
lius videtur esse momenti. Ex prædictis autem<marginalia>Sed præsa-|tâ auctori-|tate refelli-|tur.</marginalia>
verbis Gregorij, cùm Cruciatam exprimat, vide-
tur clarè deduci licentiam à Prælatis posse ad il-
lius vsum in Societate concedi, & etiam in Reli-
gionibus aliis, communicatione gaudentibus:
neque enim priuilegium istud per Bullam reuo-
catum, cùm in Bullâ ipsâ facultates Religionibus
Mendicantibus concessæ quoad eorum Fratres
excipiantur.</P>
<P>  <absatz-nummer>356</absatz-nummer> Et præfata quidem verba potiùs quàm<marginalia>Pro Socie-|tate vlte-|riùs argui-|tur cum v-|tili moni-|tione.</marginalia>
subsequentia, oportuit adduxisse P. Mendum
num. 212. qui num. 203. doctrinam illam gene-
ralem suam de licentiâ pro non reseruatis etiam
in Societate locum habere contendit: contrà
quam resolutionem verba insinuata sibi obiecit.
Quæ quidem vt de reseruatis intelligenda demus,
priora certè generaliorem assertionem continent.
Circa quod admonendos superiores arbitror, vt
Bullam prædictam subditis intimare non negli-
gant, solùm reseruatis de soliciti: dum enim de aliis
nihil dicunt, tacitè videntur pro illis licentiam<-P>@@

<-P>indulgere: quod plus videtur habere roboris,
quando videmus scriptores aliquos Societatis, et-
si non ex præcipuis Theologiæ luminibus, sen-
tentiam laxitati fauentem perdocere. Licèt au-
tem in Decreto 5. Congreg. 6. mentio præfatæ Gre-
gorij concessionis habeatur, & ex eâ tantùm co-
nentur Patres stabilire vsum Cruciatæ in Societa-
te non licere quoad absolutionem à reseruatis:
non est inde inferendum quoad alia licitum iu-
dicasse, cùm Pontifex adeò generaliter loquatur;
sed de reseruatis statuisse, pro quibus etiam Cle-
mentis VIII. & Pauli V. concessionem allegarunt.
Circa illud namque, in quo magnum Religiosæ
nostræ disciplinæ detrimentum posse contingere
comperiebant, oportuit remedium efficax adhibe-
ri. Vel fortè res ista non erat tunc ita comperta
vt posteà ob Bullam Vrbani, qui Clementis
mentem ampliùs declarauit, & ita graues scripto-
res eandem illustrarunt, licèt quidam obstre-
pant.</P>
<P>  <absatz-nummer>357</absatz-nummer> Dico tertiò. Bulla non prodest Regu-<marginalia>Assertio 3.|nō prodesse|Regulari-|bus quoad|casus Pa-|pales.</marginalia>
laribus in ordine ad reseruata Pontifici, etiamsi in
Religione reseruata non sint. Patet ex clausulâ
Bullæ sæpiùs adductâ: Dispositioni suorum Prælato-
rum, & Sedi Apostolicæ, quoad sibi reseruata, subiecti
sint. Rogo enim quam vim illa habeant, si reser-
uata Sedi Apostolicæ vincula possunt peccato-
rum absolui? Deinde: Sedi Apostolicæ non nisi
atrociora crimina reseruantur. Quomodo ergo
credibile sit Pontificem absolutionem è reseruatis
in Religione prohibere, quorum plurima atrocia
non sunt, sed frequentia inter homines, vt furtum,
lapsus carnis, periurium &c. & licentiam ad ab-
solutionem pro atrocioribus, & Censuris eisdem
annexis adeò liberaliter & generaliter indulgere?
Videatur Cardin. Lugo in Responsis moral. Lib. 1.<marginalia>Sententiæ|aduersæ ne-|que ratio-|nem, neque|auctoritate&#x0303;|suffragari.</marginalia>
Dub. 27. & specialiter n. 12. P. Mendus num. 191.
sic dicens: Exceptis casibus in Religione reseruatis, ex
virtute Bullæ posse quemlibet Regularem absolui ab
omnibus peccatis & censuris, à quibus virtute Bullæ pos-
sunt absolui sæculares, colligitur ex prædictâ sententiâ.
Certè si ex tali sententiâ hoc sequitur, vel ex eo
capite omnino refellenda videretur. Non tamen
sequitur: quia cùm reseruata Sedi Apostolicæ
excipiantur, non fit argumentum ad illa, ex eo
quòd non reseruata in Religione possint per ab-
solutionem tolli. Non video equidem talis sen-
tentiæ fundamentum: vnde cùm aliàs auctoritate
destituta sit, non erit mirum si doctis minimè
probabilis videatur.</P>
<P>  Nec de Bulla hoc loco plura, cùm alterius sit.
Placuit autem circa quotidianam materiam, &
oppidò vtilem, nonnihil laboris attexere, pro
quo forsitan opportunior occasio non succurret;
vnde oportet iam à viâ digressis calamum ad eam
reducere, & instituti præcipui cursum vrgeri, vt
possit tandem consummari.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0273.jpg/>
@@1@<SE273>254 Thesauri Indici Titulus VI. Cap. I.
<Z><A+2>TITVLVS VI.</A+2>
<A+1>DE GVBERNATORIBVS, ET PRÆTORIBVS
INDORVM.</A+1></Z>
<P><A+1><INI6>D</INI6>E Indorum inquam Gubernatoribus, & Prætoribus; nam de iis,
qui Hispanorum sunt, disserere, amplioris negotij est, pro qui-
bus & libri integri extant apud Nostrates, & latinâ, & vulgari
linguâ conscripti. Quæ ergo ad nos spectant breuiùs discutie-
mus. Et iam quidem in superioribus stabilitum officia huiusmo-
di vendi non posse, vnde neque emi, & quibus dari illa opor-
teat, & an benemeriti præferendi. Circa alia ergo, quæ restant, instituenda
tractatio, pro quibus sit ante alia</A+1></P>
<duolan 2><Z><A+2>CAPVT I.</A+2></Z>
<negEZ><A+1>An juramentum, quod Prætores
Indorum præstant, sit obligato-
rium in conscientiâ.</A+1></negEZ>
<P><absatz-nummer>1</absatz-nummer> <INI7>I</INI7> Vrant illi non se exercitu-<marginalia>Prætores vt|iurent, &|qualis eor&#x0169;|sensus circa|iurament&#x0169;.</marginalia>
ros contractus in jurisdi-
ctionis suæ terminis, vt
cum Indis, aut per Indos
peragantur, & hoc iura-
mentum in ipso officij titu-
lo exprimendum, iuxta
præstationis formam iussit Excellentissimus Co-
mes Montis-regalis Peruuianus Prorex: vt re-
fert D. Solorzanus Tomo 2. Lib. 4. Cap. 2. num. 10.
& in Politicâ Pag. 756. Vers. Yenel Peru. Circa
cuius obligationem grauis iam pridem contro-
uersia extitit, volentibus multis eam esse omnino
vrgentem, qualemque verba ipsa videntur osten-
dere; quia nullum apparet caput, vnde aliter pos-
sit rationabiliter iudicari. Aliis autem, & non in-
fimæ notæ Magistris contrà tendentibus, & iura-
menti obligationem nullam esse asserentibus, eò
quòd vsu recepta non sit, cùm Prætores omnes
contractus ineant, scientibus Proregibus, immò
& fauentibus, dum sibi familiaribus eas præturas
conferunt, in quibus ad frequentiores, & quæ-
stuosiores contractus maior opportunitas perui-
detur. Hoc autem conscientiæ leuamen aliqui
aliter sibi conciliant, iurantes ore, non corde:
quod tamen non curant multi, sed periurij se reos
existimantes, ad lucra peruigilant, rati Confes-
sione post transactum officij tempus Sacerdoti
faciendâ omnia hæc inconuenientia componi, &
conscientiæ terriculamenta sopiri. Sed nescio<marginalia>Quam dif-|ficile sit vt|periuri&#x0169; in|illis Con-|fessione de-|leatur.</marginalia>
quomodo Confessio legitima esse possit, cui do-
lor verus de commissis non se comitem penitus
necessarium adiungit. Videt se diuitem præturâ
functus, & diuitiis exultat suâ partis industriâ, &
de acquisitionis modo doleat ille, sine quo stare
illæ non potuissent? Sed quale emendationis
propositum in eo, qui in eâ animi dispositione
versatur, vt officium idem, aut certè consimile<-P>@@

<-P>obuiis sit vlnis identidem admissurus? An ino-
pem se potiùs, aut certè non diuitem velit ex iis
aliquis, quàm iuramenti violatione locupletem?
Ipsi viderint: nam res profectò adeò periculosa
est, vt qui sic egerint, in labyrinthum Cretensi
difficiliorem planè se intromittant, vel in laqueum
Diaboli, vt Apostolus loquitur, 1. Timot. 6. v. 9.
incidunt, dum volunt diuites fieri: à quo vix se possint
expedire, Circa hæc ergo</P>
<P>  <absatz-nummer>2</absatz-nummer> Dico primò. Iuramentum dictum est gra-<marginalia>Assertio 1.|jurament&#x0169;|grauiter|obligare.</marginalia>
uiter obligatorium. Sic Dom. Solorzanus capite
2. citato, num. 9. & seqq. & sequitur ex communi
omnium doctrinâ circa iuramenta Regiorum
ministrorum, quando supra materiam alis gra-
uiter obligantem cadunt. Pro quo videri potest
P. Fragosus Tomo 1. Pag. 524. vers. 99. in vtroque
§. Ratio autem est manifesta: nam materia circa
quam iuramentum hoc cadit, est grauissima; vnde
Reges Catholici, ad continendos Prætores in
officio multa excogitarunt, vt obseruat Dom.
Solorzanus suprà, & inter alia iuramenti ab eis-
dem præstationem, pro cuius obseruatione plu-
res Proreges sunt apprimè soliciti, vt de Comite
Montis-regalis diximus, & de Marchione de
Montes-claro etiam est compertum; qui præsta-
tionis formam innouauit. Tendit namque ad vi-
tandam miserorum oppressionem, & sic ad fidem
stabiliendam, & ad conseruationem regnorum
Indicorum, & maximas inde obuenientes Reipu-
blicæ Christianæ vtilitates, quæ Indis deficienti-
bus euanescunt: ex quibus manifestè sequitur
esse obligatorium, & in eius violatione mortali-
ter posse peccari: vnde id negari sine graui notâ
nequit, quia ratio est clara, & nullus, qui aduer-
sus sit auctor inuenietur. Quos autem nuper
aduersos indicauimus in hoc non aduersari ex di-
cendis constabit.</P>
<P>  <absatz-nummer>3</absatz-nummer> Dico secundò: obligatio dicta tunc est<marginalia>Assertio 2.|id certiùs|quando ca-|dit supra|legem aliàs|grauiter|obligante&#x0303;.</marginalia>
innegabilis, quando sublato juramento leges
grauiter obligant, præsertim si sit lex naturalis,
cuius violatio iniustitiam continet, aut aliam no-
tabilem deformitatem: & quidem de obligatio-
ne legum, quando obligatio purè ciuilis est, non
est facilè dignoscere quantum illius pondus; an
scilicet sub mortali, an sub veniali, an purè p&#x0153;na-
lis sit; circa quod tot à Doctoribus traduntur<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0274.jpg/>
@@1@<SE274>De obligatione Iuramenti in Prætoribus. 255
<duolan 2><-P>regulæ & tot circa particulares leges circumstan-
tiæ occurrunt, vt nihil firmum possit stabiliri, &
ita iudicio sapientum relinquendum: in præsenti
autem cùm Reges Catholici leges statuentes circa
Prætores, & in iis illam vt à contractibus prorsus
abstineāt, id profectò curent ne Indi grauentur, &
graues erga ipsos iniustitiæ committantur; in id
certè iuramenti pondus incumbit, vt scilicet nul-
las ab iis plagas accipiant, quibus eorum com-
missa est salus; & sic nihil erga eos ratione con-
tractuum fiat, per quod graue nocumentum pa-
tiantur. Obligabit ergo illud ad non perpetranda
talia, quæ lege sunt naturali prohibita, & circa
hæc non poterit desuetudo allegari, quia contra
naturalem legem nihil iuuare desuetudo potest,
vt non iuuat in luxuriâ; quamuis legem prohi-
bentem illam, tot sint, qui violent, vt si lex ciui-
lis, aut Canonica esset, fortè ad obligationem in
sæcularibus tollendam, desuetudo huiusmodi suf-
ficiens posset iudicari. Et sic in aliis, quæ contra
naturalem legem inualuisse conspicimus. Sed
non ideò licita reputamus.</P>
<P>  <absatz-nummer>4</absatz-nummer> Dico tertiò: si contractus à Prætoribus<marginalia>Assertio 3.|Secus esse|cum lex|grauiter|non obli-|gat, vnde|stare in|Prætoribus|potest.</marginalia>
ita exerceantur, vt nulla Indis fiat iniuria; aut a-
liquod ex ipsis graue nocumentum oriatur, non
sunt de lethali culpâ damnandi, ob iuramenti
violationem. Sic viri docti iam pridem, quod &
modò plures tutum reputant, & iuxta eam sen-
tentiam praxis multorum procedit. Probatur:
quia iuramentum additum legi non obligat, nisi
suppositâ legis obligatione, quam reddit arctio-
rem, vt tradunt Doctores. L. Si quis maior. C. de
transaction. & in L. finali C. de non numerata pecuniâ.
Pro quo aliquos adducit Dom. Solorzanus lib. 3.
cap. 6. n. 62. Vnde si obligatio est sub veniali, gra-
uis non consurget obligatio; & si nulla, erit pa-
riter nulla; nisi quis expressè velit se obligare,
quod numquam accidit, nisi fortè ex ignorantiâ,
quæ facit inuoluntarium. Quod sine limitatione
dictâ tenent plures, quos adducit P. Fragosus
num. 99. citato. Sic autem contingit in præsenti:
nam cùm leges dictæ tantum intendant damna
quæ Indis solent inferri, depellere, vbi nulla talia
extant, neque ipsorum periculum, non est cre-
dendum voluisse Reges Catholicos laqueum æ-
ternæ damnationis Vasallis iniicere, vt cum bo-
nis Auctoribus dictum Tit. 2. num. 4. & quidem
sine tali obligatione sa$unclearis est communi bono pro-
uisum: & tunc obligationem sub lethali non es-
se admittendam, ibidem citati defendunt: nam
pro nocumentis vitandis adest naturalis lex, &
juramentum: illis autem sublatis, non est gra-
uioris obligationis indicium. Fauet quod de le-
ge vsu non receptâ tradunt Doctores apud Patre&#x0303;
Palaum Tomo 1. Tract. 3. Disp. 1. Puncto 13. n. 9.<marginalia>Ex lege|vsu non|recepta ar-|guitur.</marginalia>
& 10. juxta quos non est scientia & patientia
Principis necessaria, vt lex desinat obligare. Quòd
si cùm Prætori culpa transgressionis opponitur,
rerum contractabilium amissione punitur; ex eo
solùm habetur legem esse p&#x0153;nalem, quæ iuxta
grauium Scriptorum sententiam sub peccato non
obligat: vnde nec iuramentum circa illam, vt
cum aliis docet P. Fagundez Tomo 1. in Decalo-
gum Lib. 2. Cap. 23. num. 9. & licet addant obli-
gari ad p&#x0153;nam, id erit si petatur post sententiam
saltem declaratoriam, iuxta receptam sententiam,
de quâ Tit. 4. num. 67. & 75. alibique. Fitque<-P>@@

<-P>id meritò, quia rationabiliter præsumitur non
sine Indorum iniuriis mercimonium constitisse,
& violatam cum iustitiâ iuramenti sanctitatem.
Est ergo hoc satis probabile, si ita tractari con-
tingat, vt in Assertione proponimus. Et posse
reuerà ita contingere certum mihi est experimen-
to multorum, quibus Dei timor omni est com-
modo temporali potentior, subuerentibus solici-
tè nequa sibi restitutionis obligatio exacto offi-
cio supersit, spina doloris æterni futura.</P>
<P>  <absatz-nummer>5</absatz-nummer> Dico quartò. Iuransore, non corde,<marginalia>Assertio 4.|Peccare|grauiter|non corde|iurantes.</marginalia>
circa id, in quo est obligatio legis certa, grauiter
peccat. Id probo. Quia officium datur à Rege
sub eâ conditione, qui sic intendit bono com-
muni prospicere, aliter non daturus: ergo non
apponens verè illam, in contractu deficit, frau-
dem Regi obtrudit, & traditionem officij red-
dit nullam, cùm inuoluntarium faciat ignoran-
tia; in quibus constat graue peccatum inueniri.
Item, licet sint graues Scriptores, qui dicant pro-
missionem posse fictè iurari, ita vt graue in eo
peccatum non sit: addunt tamen pro eo debere
caussam vrgentem intercedere, vt videri potest<marginalia>Iuramenti$unclear|quando li-|ceat circa|fictam pro|missionem.</marginalia>
apud P. Thomam Sancium Libr. 1. de Matrim.
disp. 11. num. 2. qui varios casus adducit, & plu-
res P. Azor Tomo. 1. Libr. 11. Cap. 4. Quæst. 5.
Atqui in præsenti nulla est talis caussa, vt patet,
quia ad officium voluntarius venit neque ad fin-
gendum potest vllum excogitari grauamen: er-
go nullo modo est licita talis fictio.</P>
<P>  <absatz-nummer>6</absatz-nummer> Dico quintò. Iurans fine animo implen-<marginalia>Assertio 5.|Et sine a-|nimo im-|plendi id,|ad quod|grauiter|obligantur|sed non|alia.</marginalia>
di id, ad quod obligatus sub mortali non est, non
peccat mortaliter. Sic P. Lessius Lib. 2. Cap. 42.
num. 42. vers. Si primo modo. Probatur ex dictis.
num. 4. quia cùm lex non obliget, non est obli-
gatio iurandi, nisi iuxta illius qualitatem: vnde
est communis Scriptorum doctrina iuramentum
sequi naturam contractûs, cui adiicitur, de quo
P. Sancius suprà Lib. 6. Disput. 11. num. 3. apud
quem Doctores P. Vincentius Tancredi de Reli-
gione Tract. 4. Lib. 2. Disput. 14. Quæst. 1. & Disp.
15. num. 5. & 6. cum Caietano, Soto, Gutierrez,
& PP. Suario, Sancio, Palao, & Lessio. Et etiam
cùm de Statutis agitur, iuramentum circa illa
prout in vsu sunt dirigitur: de quo P. Azor su-
prà. Cap. 8. Quæst. 8. & est communissima reso-
lutio. Secus si talia sint, vt secluso iuramento sub
mortali obligent. Pro quo P. Fagundez Tomo 1.
in Decalogum. Lib. 2. Cap. 23. n. 7. & 8. P. Pa-
laus Tomo 3. Disput. 2. de Iuramento. Puncto 6. §. 5.
num. 7. & ante eos Gutierrez de Iuramento pro-
mißi Cap. 37. & 38. & per hæc quidem quæstio-
ni præsenti videtur satisfactum, circa quam fu-
sissimi aliqui; cùm tamen ex principiis apud Scri-
ptores siue vt certis, siue vt probabilibus, receptis,
possit non admodum operosè resolui. Pro am-
pliori autem explicatione sit iam</P>
<Z><A+2>CAPVT II.</A+2></Z>
<negEZ><A+1>Explicantur in particulari ea, ad quæ
Indicorum Prætorum iuramentum
extenditur.</A+1></negEZ>
<P><absatz-nummer>7</absatz-nummer> <INI3>D</INI3>Iximus extendi ad ea, quæ grauem in-
iustitiam continent, & nocumenta
possunt non leuia Indis inferre, quæ
in speciali oportet percurramus.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0275.jpg/>
@@1@<SE275>256 Thesauri Indici Titulus VI. Cap. II.
<duolan 2><P>  Primò ergo grauis iniustitia est, quando vi-<marginalia>Violatio|iuramenti|in vini|venditio-|ne.</marginalia>
num Indis venditur taxâ à Prætoribus designatâ
pro libitu, quæ excessiua planè est, vnde illi mi-
nori pretio emere illud possent, si eisdem emptio
permitteretur. Traditur ergo Caciquio vn&#x0169; vini
quadrantal reddituro pro eo decem, aut duode-
cim octi regales: quæ summa cùm exorbitans
sit, ex eo iustificari dicitur, quòd vinum minu-
tatim diuendatur: cùm tamen non semper ven-
dendi eo modo opportunitas adsit; vnde & ne-
cessè est vt Caciquius de suo soluat, lautissimè
bibiturus. In his quidem, cùm contractus em-
ptionis & venditionis interueniat, & manifesta
iniustitia sit, contra iuramentum delinquitur. In
quo & damnum aliud est, ebrietatis scilicet; &
per vinum, quod est Indorum natiuæ constitu-
tioni nociuum. Vnde sunt qui censeant absolutè
esse peccatum mortale illud ipsis vendi. Pro quo
Dom. Reyna in Perfecto Prælato Tomo 2. Lib. 4.
Tit. 1. Cap. 4. & pro eodem diuersæ extant Pro-
regum Prouisiones; atque Edicta Prælatorum.</P>
<P>  <absatz-nummer>8</absatz-nummer> Secundò. Idem est cernere in textrinis,<marginalia>Et in Tex-|trinis.</marginalia>
quas suis compendiis Prætores instituunt, & in
eis pueros & puellas cum aliis grandioris ætatis
laborare compellunt, satis exiguo diurni laboris
stipendio. Vbi bellissima est eorum excusatio,
sic videlicet Indos socordi ingenio, & ad otium
procliui vtiliter, vitatis otiositatis incommo-
dis occupari: quasi incommodorum talium de-
uitatio vni debeat Prætoris commodo militare:
cùm magis rationi consonum sit, ad eorum vti-
litatem laborem adhibitum referri, & communia
ipsorum onera hoc pacto leuiora reddi, ornari
Ecclesias, & foueri opera pietatis.</P>
<P>  <absatz-nummer>9</absatz-nummer> Tertiò. Dum colendis addicuntur agris,<marginalia>Circa a-|grorum|culturam.</marginalia>
vt copiosis messibus Prętores quęstuosas nundi-
nationes exerceant, vnde & inuitis onus agrico-
lationis iniungitur, stipendio laboris permodi-
co, & suo aliàs dispendio, dum terrulas suas non
vacat colere, vt necessaria vitæ prouideant: aut
certè cariùs illis constat, dum necessè habent a-
lias conducere, aut laborem cum ingenti mole-
stiâ geminare: si & hoc fortè semper licet, cùm
longiùs à propriis laribus ad prædicta distractis,
non vacat agellos suos propriâ aut alienâ manu,
diurna aut nocturna versari. Hîc etiam, cùm de
contractibus agatur, & Indorum damna adeò
perspecta sint, nihil eorum sine iuramenti mul-
tiplici violatione consistit. Licet enim dici pos-
sit cum Indis non exerceri contractus, id mini-
mè releuat compulsores, cùm perspicuum sit eo-
rum laborem eò tendere vt contractus ex labo-
rum fructibus exerceantur.</P>
<P>  <absatz-nummer>10</absatz-nummer> Quartò, Cùm Indi ad valles sub aduer-<marginalia>In missione|ad valles|insalubres.</marginalia>
so sibi cælo constitutas, mittuntur, vt vinum, Co-
cam, herbam Paraquariam, aut quidpiam aliud
inde extrahant, cum vitæ periculo manifesto. Et
in hoc quidem, cùm periculum tale sit, stipen-
dium maius solito esse deberet, iuxta id quod
ratio penitus comperta demonstrat: cùm tamen
nihil minùs quàm id mittentium cura prouideat.
Hic ergo iniustitia inhumanitati Christianis pe-
ctoribus indignæ coniuncta.</P>
<P>  <absatz-nummer>11</absatz-nummer> Quintò: Quando siue in his siue in il-<marginalia>In conti-|nua ab|oppidis ab|sentia In-</marginalia>
lis negotiorum ministeriis ferè continuis Indi di-
stenti, in suis oppidis vix pedem aliquando figere
permittuntur. Ex quo fit, matrimonij vsum im-<-P>@@

<-P>pediri, & præter alia damna hinc emergentia, il-<marginalia>dorum. Et|quæ inde|damna.</marginalia>
lud certè, quod Regibus Catholicis, & Christia-
næ omni reipublicæ admodum præiudiciale di-
gnoscitur, dum Indi deficiunt generationibus
imminutis, & ita etiam, qui Mineruas exerceant,
vnde diuitiæ extrahuntur ad infidelium, & hære-
ticorum potentiam retundendam. Indis enim su-
blatis, actum est de Indiis, illorum enim laborem
qui suppleant inueniendi nulli, vt est luce claris-
simâ manifestius.</P>
<P>  <absatz-nummer>12</absatz-nummer> Sextò: cùm Indis traduntur aliqua ad<marginalia>In peculia-|ri artificio|ad lucrum|ex poculo|familiari.</marginalia>
familiaria sibi pocula conficienda vt Mayzium,
vel quid simile, & ab eisdem pretium sic facti re-
quiritur, iuxta mensuræ pretium ordinarium, vt
ipsis & faciendi & vendendi imponatur onus, &
commodum Prætoris, aut Prætorissæ sit quod in
idem recidit; siue illi vendant, siue non; vt ven-
ditionis defectus quis debeat imputari; qui pro-
fectò, si non vendant, bibent, quod pro eodem
ad lucrum sic iubentium reputatur: qui sic phi-
losophantur: si tu ex tuo Maysio mensuram hu-
jus poculi facias, tanti vendes: fac ergo ex meo,
& tantumdem redde: & vbi laboris pretium? Red-
dent certè; sed & de hoc dubito, quia ad negan-
dum illud aliquale poterit auaritiæ commentum
suffragari.</P>
<P>  <absatz-nummer>13</absatz-nummer> Septimò: Quando laborantibus Indis a-<marginalia>In vendi-|tione ve-|stuarij cir-|ca opera-|rios.</marginalia>
liqua ad vestuarium spectantia venduntur, sed
pretio non iusto, in quo aliud iniustitiæ admisce-
tur genus; quòd scilicet laborum merces hoc pa-
cto soluitur, illis frequentiùs inuitis, qui vt mer-
cedem recuperent, quacumque sunt rerum hu-
iusmodi acceptione contenti, quas viliùs ven-
dunt, aut vsui non necessario, neque satis accom-
modato conformant. Itaque vulgatum illud a-
pud nos; Mali debitoris vel in paleis accipien-
dam solutionem; hic verissimum comprobatur.</P>
<P>  <absatz-nummer>14</absatz-nummer> Octauò: cum magni arietum greges,<marginalia>In condu-|ctionibus|gregum &|armento-|rum.</marginalia>
aut boum armenta à Prætoribus empta in ciuita-
tes ministerio Indorum remittuntur, vt in illis
magno remittentium lucro vendantur. Sic enim
Indis grauia parantur incommoda absentiæ lon-
gæ, peregrini c&#x0153;li, fraudatæ mercedis; cùm in
rebus aliis fructuosiùs possent laborare. Et si e-
nim dici possit totum hoc in publicam vtilitatem
cedere, dum carnes prædictorum animalium in
vrbibus abundè suppetunt; id certè excusationi
non est, quia talis prouisio ab aliis fieri potest, qui
voluntarios Indos conducant. Vnde Prætores in
huiusmodi remissionibus solicitè cauent ne præ-
dicta ad eos pertinere supremis gubernatoribus
innotescat, aut denuntiator sit; nam eo pro com-
perto habito & iuridicè probato, oleum sunt &
operam perdituri. Non ergo communis boni
caussam agunt, sed suam ipsorum tantùm, vnde
non præmium, sed p&#x0153;nam iustissimam prome-
rentur legis & Sacramenti violatores.</P>
<P>  <absatz-nummer>15</absatz-nummer> Nonò: Quando in pascendis Indicorum<marginalia>In arietum|Indicorum|pastione.</marginalia>
arietum gregibus detinentur, vbi nec doctrinam
edoceri, Missam audire, aut more Christiano-
rum viuere promptum est, quia in desertis id agi-
tur ab hominum communione remotis: quod
tamen ad mercimonia spectat, quæ ministerio a-
nimalium exercentur, vel erga animalia eadem,
dum venduntur, & sic etiam contractus vendi-
tionis interuenit, ad quem ferè quidquid de con-
tractibus Lege cautum est, & iuramento firmari<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0276.jpg/>
@@1@<SE276>De obligatione restitutionis in Prætoribus. 257
<duolan 2><-P>iubetur, constat reuocari: non ergo hic doctrinâ
scriptorum quamplurium se tueri Prætores pos-<marginalia>Doctrin am|de negotia-|tione non|suffragari.</marginalia>
sunt, qui de negotiatione Clericis prohibitâ a-
gentes, dicunt non esse talem, cùm qui animalia
emit, & meliora facta diuendit, cùm negotiatio
tunc solum accidat, cùm res, nullâ in ipsis factâ
mutatione, venduntur. Prætoribus siquidem non
sola negotiatio, sed contractus etiam prohiben-
tur, & ij præsertim, qui Indis præiudicari possunt,
ad quorum bonum lex, & iuramentum indictum
ordinatur.</P>
<P>  <absatz-nummer>16</absatz-nummer> Tandem vendere aliqua Indis in Mine-<marginalia>In vendi-|tione calli-|da, contrà|eorum li-|bertatem.</marginalia>
ris, aut aliis molestis operibus laborantibus dilatâ
solutione, eo tamen intuitu, vt cùm soluere ne-
queant, in labore persistere compellantur: immo-
rituri planè in eâ, quia numquam soluendo futuri.
Sic alia esse possunt his similia auaritiæ genimina.
Enumerari enim non potest quantis modis cupiditas
sæuiat, vt ait Diuus Valerianus homiliâ 20. vbi &<marginalia>D. Vale-|rianus.</marginalia>
illud ad præsens institutum: Fertur homo vndis voto
quadruplicandæ pecuniæ, portatur aurum, vt reportetur
cum falsitate periurium. Sic ille: vt periurij in Præ-
toribus Indicis perfrequentis caussam genuinam<marginalia>Auaritiæ|sauitia, &|portenta.</marginalia>
agnoscamus: cupiditatem, inquam, immodicam,
dum quadruplicanda pecunia contenditur, quæ
pro officij forsan adeptione suffragata est; aut ea
quæ ad contractus exponitur, & non quadrupli-
cari tantùm solet, sed exorbitantiùs augeri. Sed
væ illis, quibus pecunia, non in qualemcumque
damnationem futura, vt illa de quâ D. Petrus Act.
8. v. 20. sed in quadruplicatam, & quadruplica-
tâ maiorem, at Deus Pater misericordiarum est.
Sic credo: sed horum interitus non esse talis so-
let, vt de eorum salute solidum spei fundamen-
tum habeamus ob restitutionis raritatem, de
quâ esto</P>
<Z><A+2>CAPVT III.</A+2>
<A+1>Qualis restitutionis obligatio ex præce-
dentibus capitibus oriatur.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>17</absatz-nummer> <INI2>C</INI2>Ertissima iuris regula illa est; peccatum<marginalia>Restitutio-|nis regula|irrefraga-|bilis.</marginalia>
non dimittitur, nisi restituatur ablatum;
quarta in sexto, cuius rationem D. Thomas lucu-
lenter reddit, 3. parte, q. 68. art. 5. ad 3. ex eo quòd,
restituere malè ablata proximis, & satisfacere de iniu-<marginalia>D. Thom.</marginalia>
rijs illatis, est cessare à peccando: quia hoc ipsum quod
est detinere aliena, & proximum læsum non placare<marginalia>Cur sine|restitutione|dimitti ne-|queat pec-|catum.</marginalia>
est peccatum. Iuxta hæc ergo regula prædicta de-
currit, in palatiis, foris, compitis, domibus, &
conclauibus ipsis, grandioribus debebat apud In-
dias characteribus exarari. Sed modò cum Præ-
toribus agimus è quorum cordibus, vbi præfatam
regulam Auctor naturæ conscripsit, eam diabo-
lus conatur abradere conatu præ aliis speciali, vt
videntes non videant, & audientes non intelli-
gant, & sic nihil de sanitatis beneficio consequan-
tur. Sciant ergo, si salutis animæ curam non p&#x0153;-
nitus abiecerunt, restituendum ab eis, quod iniu-
stè constiterit vsurpatum; sicut & resarcienda pa-
riter damna, quæ miseris indigenis, & fortè aliis,
vt frequenter accidit, intulerunt: sciant equidem,
ita ut se scire opere ipso significent: quod pau-
corum erit, quorum tetigerit Deus corda; vt
scriptura loquitur. Sciant & qui officia ita auidè<-P>@@

<-P>arripiunt, vt pondus exhorreant, cui si humeros
supposuerint, cum gemitibus est perpetuis susti-
nendum. Vt ergo circa prædicta capita, quod
est communi Doctorum sensu firmatum, pro-
feramus, eodem procedentes ordine. Circa
Primum</P>
<P>  <absatz-nummer>18</absatz-nummer> Dico primò: ex prædictâ vini venditio-<marginalia>Assertio 1.|circa resti-|tutione&#x0303; pro|vini ven-|ditione fa-|ciendam.</marginalia>
ne obligatio restitutionis insurgit, juxta valorem
justum regulanda, nec supremum, neque infi-
mum, sed medium. Quia verò restitutio fieri ex-
actè nequit, cùm emptores ignorentur in parti-
culari: ea est circa hoc adhibenda regula, quam
scriptores tradunt, vt scilicet communitati resti-
tuatur id, quod communitati deberi constat, pro
quo modus conueniens exquirendus. Sic ex Ca-
ietano, P. Molinâ, & P. Lessio tradit Diana Parte
11. Tractat. 6. Resol. 48. qui diuidenda inter om-
nes dicunt: non tamen in hoc casu id conue-
nienter fieri potest, quod faciendum à Taberna-
riis Doctores tradunt, vt scilicet læsionem passis
supereffluentem mensuram tribuant vsque ad ve-
rosimilem proportionem. Pro quo P. Molina
Disput. 745. num. 4. & alij, quos adducit Diana
Parte 4. Tractat. 4. Resolut. 46. neque enim noua
taberna instituenda est, aut vinum Indis abundan-
tius tribuendum. Melius ergo fiet aliis alimento-
rum generibus ipsorum genio accommodatis, si-
ue eorum hospitalibus, Ecclesiis, Communitati-
bus, aut aliis piis operibus, iuxta ea, quæ tradit
Dom. Solorzanus Lib. 2. Cap. 24. n. 117. & Fer-
dinandus Zurita in Enchiridio Indico, quæst. 7. Pro-
posit. 2. vbi ait expendi posse in alendo Prædicato-
re. Quia verò restitutio hæc non potest nisi in-<marginalia>Composi-|tione vti|posse.</marginalia>
certis personis fieri, & circa quantitatem singulis
debitam incertitudo extat omnimoda, videri ali-
cui posset locum esse compositioni iuxta doctri-
nam aliquorum, quos doctissimorum nomine
citat Nauarra Lib. 4. Cap. 2. n. 69. pro quo & do-
ctum Magistrum Dominicanum adducit Diana
suprà, qui & non esse improbabile existimat: quia
stante eâ incertitudine, potest restitutio fieri pau-
peribus: quod cùm accidit, locus est compositio-
ni, vt communiter scribentes asserunt.</P>
<P>  <absatz-nummer>19</absatz-nummer> Est autem pro fundandâ probabilitate,<marginalia>Ex Bullæ|tenore de-|ducitur.</marginalia>
Bullæ ipsius compositionis auctoritas, in quâ sic
dicitur: & est casus 18. Item, si alguno ha vendido
vino aguado porpuro, ô medido confalsa medida: ô vbiere
vendido otra cosa alguna con menores pesos ô medidas,
ô vendido vna cosa por otra, ô mezelado, ô pesado, ô mal
medido, no sabiendo à quien se vbiere vendido, se pueda
componer. Sic Bulla iuxta Commissarij explicatio-
nem: vnde ita tenet expressè P. Mendus Disput.
34. Cap. 20. nam licet dicatur id tantùm procede-
re, quando ignorantur emptores; verè censen-
tur ignorari, cùm tantùm in communi eorum
habetur notitia: non poterat siquidem Com-
missarius ignorare tabernarium vendentem in
oppido aliquo probè scire oppidanis se debere
quibus vendi consueuit: ea autem scientia igno-
rantia reputatur, ob confusionem, quæ etiam per
præcones, & cedulones vocatis, non posset tolli;
& etiamsi posset, ad id non teneri benè adnotat
P. Lessius Lib. 2. Cap. 14. num. 32. Benè verum<marginalia>Quæ obli-|gatio quæ-|rendi cro-|ditores.</marginalia>
est in oppidis Indorum id esse facilius ob eorum
paruitatem: sed adhuc incertitudo relinquitur,
vt, licèt faciendam illis restitutionem sit mihi cer-
tum sine compositionis subsidio; oppositum ta-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0277.jpg/>
@@1@<SE277>258 Thesauri Indici Titulus VI. Cap. III.
<duolan 2><-P>men iudicem non esse vt improbabile reproban-
dum. Ideò autem viam hanc exonerandis con-<marginalia>Doctrinæ|ratio red-|dita.</marginalia>
scientiis apertam relinquo, quia restitutio est dif-
ficillima, postquàm aliena substantia conuersa est
in carnem & sanguinem. Sit ergo ita grauatis
compositionis perfugium, ne pereant, dum nul-
lum restat aliud ad spem salutis concipiendam.
Caciquiis verò quia certi in damnificatione sunt,
aliqua facienda restitutio, iis attentis, quæ illius
quantitatem possunt verosimiliter indicare, docti
alicuius Confessarij consultatione præmissâ. Cir-
ca secundum iam</P>
<P>  <absatz-nummer>20</absatz-nummer> Dico secundò obligationem esse com-<marginalia>Assertio 2.|circa labo-|rantes in|textrinis.</marginalia>
pertam, vnde merces labori iusta soluenda. Ne-
que locus compositioni, quia explorari facilè pos-
sunt, qui in officinis prædictis laborarunt. Quod
si incertum esset, illius beneficio vti liceret. Sed
laborantibus, non Caciquiis tradendum, quod
deberi constiterit: immò neque parentibus, aut
maritis, quia nihil ad eorum manus ex tali sub-
uentione perueniet. Addo non tantùm com-
munem soluendam esse mercedem, sed plus ali-
quid; vltronei siquidem operarij non sunt, sed
inuiti, & clausurâ oppressi, vnde maius debetur
laboris pretium, iuxta communem doctrinam:
de quo & dictum Titul. 1. num. 137. Iam circa
tertium</P>
<P>  <absatz-nummer>21</absatz-nummer> Dico tertiò. Rationem esse claram ob<marginalia>Assertio 3.|circa §. 9.</marginalia>
fraudatam etiam mercedem: & prætereà ob de-
trimenta rei domesticæ, quæ prudenter æstiman-
da pro compensatione faciendâ, neque enim ad
vnguem possunt computari. Circa quartum</P>
<P>  Dico quartò non posse dubitari. Vbi & obli-<marginalia>Assertio 4.|circa §. 10.</marginalia>
gatio esse potest grauissima, si Indi ad prædicta
compulsi, in regionibus illis moriantur, & vxores,
ac filios, atque aliquando parentes etiam relin-<marginalia>Ex caussa|mortis quæ|obligatio|restitutio-|nis.</marginalia>
quant miserabiliter indigentes. Qui enim horum
caussæ sunt, obligationes homicidarum subeunt,
de quibus passim Doctores, & valdè accuratè
post alios Cardinalis Lugo Tomo 1. de Iustitiâ, disp.
11. Sect. 4. De quibus etiam post illum P. Bu-
senbaum in Medullâ Theolog. moral. lib. 3. Tractat. 5.
de Septimo Præcepto, cap. 2. Artic. 3. & Portel Tomo
2. Casu 54. Certè vt cum omni rigore non de-
beat iste homicida censeri; æquiualenter tamen
talis est in ordine ad prædictum effectum. Sicut
enim, vt arguit P. Vasquez Tractat. de Restitut.
§. 3. Dub. 7. qui per vim, vel fraudem impedit
volentem mihi legatum relinquere, vel aliud be-
neficium conferre, ex iustitiâ tenetur totum il-
lud damnum compensare, vt communiter Do-
ctores affirmant: ita & homicida, cùm per vio-
lentam actionem impediat ne alij habeant, quod
ex debito aut liberalitate occisi erant habituri,
debet ex iustitiâ damnum integrè compensare.
Quam rationem ille iudicat euidentem; sicut &
P. Mæratius Tractatu de Iustitiâ, Disput. 26. Sect. 3.
& 4. Thomas Hurtadus Tractat. num. 232. &
P. Turrianus 2. 2. Tomo 2. Disput. 28. Dub. 3. n. 15.
& manifestum est in omnibus locum habere, qui
iniustæ mortis causa sunt. Licèt enim illa non ple-
nè probetur Card. Lugo quoad omnes ab occi-
so pendentes; sicut nec P. Becano Tractatu de
Iure & Iustitiâ, Quæst. 14. de Restitutione num. 6.
in ordine tamen ad prædictos eamdem comple-
ctitur, ex quo, & etiam Trullench idem tenet P.
Busenbaum suprà num. 11. & ita iuxta illum &<-P>@@

<-P>alios, obligationem restitutionis, qui caussa est
mortis, incurrit: non quia specialis caussa circa
modum, sed ex damnificatione; vnde quomo-
cumque accidat, tale onus incumbit. Pro quo P.
Molina Disp. 83. & alij adducti à citato Cardinali
n. 29. Iam circa quintum</P>
<P>  <absatz-nummer>22</absatz-nummer> Dico quintò: non videtur esse obliga-<marginalia>Assertio 5.|circa §. 11.</marginalia>
tionem restitutionis, quia impeditio prædicta, ex
quâ Indorum diminutio, est caussa valde remota<marginalia>Ex caussa|remota dā-|ni non sub-|esse obliga-|tionem re-|stitutionis.</marginalia>
damnorum, de quibus ibi. Quando autem caussæ
tales sunt, non videtur restitutionis obligatio sub-
esse. Vt si quis sit caussa abortus, non ideò tene-
tur ad aliquid restituendum parentibus, quorum
poterat f&#x0153;tus necessitatibus subuenire, quia id
valde remotum est, & contingentiis multis obno-
xium, & hanc doctrinam, adductis aliis, ingenio-
sè & solidè fundat Cardin. Lugo suprà num. 79.
& seqq. & Disput. 8. Sect. 8. ex quo P. Busenbaum
suprà, n. 12. & seqq. Circa sextum iam</P>
<P>  <absatz-nummer>23</absatz-nummer> Dico sexto: non esse rationem dubi-<marginalia>Assertio 6.|circa §. 12.</marginalia>
tandi, si nullum laboris pretium tribuatur pro
confectione & venditione; & laboris quidem
inuoluntarij, ac defatigationis pleni. Est insuper
lucrum cessans, quia sic laborans sibi poterat vti-
liùs laborare, vnde & addend&#x0169; ex eo titulo. Quia
verò non semper vendendi opportunitas esse so-
let, & ideò sine lucro distrahitur aut bibitur, non
bibendum aliàs; inde etiam restituendi nascitur
obligatio quia quod bibitur perinde est acsi vt
inutile funderetur, cùm necessitati non seruiat,
sed superuacuæ voluptati in præiudicium animæ
& corporis redundanti. Septimum affine est po-
stremum, circa quæ</P>
<P>  <absatz-nummer>24</absatz-nummer> Dico septimò: obligationem esse mani-<marginalia>Assertio 7.|circa §. 13.|& 16.</marginalia>
festam, nec solùm ad restituendum quod ex pre-
tij habetur excessu, sed etiam genus illud capti-
uitatis debet pretio compensari: sicut enim seruus
pretio æstimabilis est, ita & genus quodlibet ser-
uitutis quale hîc dispicitur, cùm nequeant misel-
li inde exire, & si id attentent, magnâ suâ mole-
stiâ, & seruili tractatione ab intento reuocantur.
Nihil autem ita legibus Regum nostrorum cau-
tum, quàm vt Indi in suâ libertate plenissimè
conseruentur, de quo diximus Tit. 1. cap 11. Circa
octauum tandem</P>
<P>  Dico octauò, statim restitutionis onus appa-<marginalia>Assertio 8.|circa §. 14.|& 15.</marginalia>
rere, & philosophandum iuxta dicta: nam &
merces plenè soluenda, lucra cessantia compen-
sanda: si mors ex cæli intemperie obtigerit, iam
circa Quartum dictum & iuxta resolutiones istas
in aliis est conscientiæ oneribus, si de illis depo-
nendis agatur, discurrendum. Quod vtinam sic
eueniat vel paucis, vel paucissimis, non quidem
cum Zachæo reddentibus quadruplum, si quid
aliquem defraudarunt; hoc enim quis speret in<marginalia>Galat. 1.|v 4.|Hebr. 12.|v. 1.</marginalia>
præsenti sæculo nequam, sed vel tantundem, sine quo
omne pondus, & circumstans peccatum, neque in hoc
sæculo, neque in futuro, currentibus licet sæculo-
rum sæculis, dimittendum. Prô miseram & la-
mentabilem c&#x0153;citatem, sic lucris hærere caducis,
vt æterni regni cum tormentorum auctario fiat
numquàm reparanda iactura. Sed alia eorum
onera persequamur.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0278.jpg/>
@@1@<SE278>De obligationibus Prætorum Indicorum. 259
<duolan 2><Z><A+2>CAPVT IV.</A+2>
<A+1>Quædam alia Indicorum Prætorum con-
scientiæ onera percurruntur.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>25</absatz-nummer> <INI2>G</INI2>Rauissimum certè illud, Regiâ pecu-<marginalia>De nego-|tiantibus|pecuniâ|Regiâ, &|Parochor&#x0169;|stipendia|retardan-|tibus.</marginalia>
niâ ex tributis collectâ, & in arcis pro
eo deputatis, iuxta legum præscripta, reponen-
dâ, ad contractus vti. Quod quidem honestari
nequit ex quocumque prætextu, sicut de Regiis
Officialibus dictum Tit. præced. Cap. 2. Non esse
autem restituendi obligationem, dictum ibidem:
pro quo & videri potest Card. Lugo Tomo 1. de
Iustitia Disp. 17. num. 49. Cui aliud annexum est,
Parochis scilicet stipendia opportunè non solui,
quæ cum tributis, & veluti eorum portio, ad
hunc, qui primus dicitur, effectum, exiguntur.
In quo quidem grauiter peccant, iuxta receptis-
simam doctrinam, cùm sit notabilis dilatio so-
lutionis; & licèt Parochi conniuere soleant, id
certè inuiti præstant, neque ad suprema tribuna-
lia audent deferre querelas, ne eos hostes infen-
sissimos patiantur. Si quod autem damnum ex
dilatione obueniat Parochis, compensationis
vrget obligatio, iuxta receptam doctrinam, pro
quâ P. Lessius Lib. 2. Cap. 16. num. 33. Ab hoc
autem onere communiter sunt Prætores immu-
nes, quia nullus est qui damna requirat Pa-
rochus sibi reparari; cùm omnes satis fortuna-
tè secum agi arbitrentur, si quod sibi est iux-
ta Regiam taxationem debitum contigerit ob-
tinere.</P>
<P>  <absatz-nummer>26</absatz-nummer> In eo insuper eorum grauantur conscien-<marginalia>Vt peccat|in locum|tenentium|resigna-|tione.</marginalia>
tiæ, quòd locum tenentes sine personarum de-
lectu constituunt, solo maioris pretij interue-
niente respectu: vnde accidit vt Indorum vexa-
tiones accrescant prauorum hominum potesta-
te. Et quidem tales Vicarij constitui nequeunt,
nisi necessitas, aut magna vtilitas vrgeat, quæ ad
Indos spectet, pro meliore ipsorum gubernatio-
ne: cùm manifestum sit multiplicatis iudicibus,
Indorum etiam multiplicari molestias, qui vix
possunt vnius Prætoris super capita impositi o-
nus sustinere. Deinde si tales locum tenentes
immites, auari, & lassiui homines sint, nihil est
aliud eos in regimine isto constitui, quàm lupum
regendis ouibus applicari. Vnde peculiaribus le-
gibus cautum est, ne in oppidis Indorum locum
tenentes sint, de quibus Curia Philippica pag. 19.<marginalia>Eorum|officium|vendi non|posse.</marginalia>
num. 7. Præterquam quòd talia officia vendi ne-
queunt, nisi à Rege. Cùm enim Regio nomine
iustitiam administrent, & sic virgam Regiam por-
tent, ac titulum accipiant, dum per Regias ha-
bentes vices approbantur, eorum officium vendi
nequit, sicut neque alia, de quibus dictum Tit. 3.
Cap. 5. & ita tenet P. Thomas Sancius Tomo 1.
Consiliorum Lib. 2. Cap. 1. Dub. 38. num. 19. Vi-
dendus etiam P. Lessius Lib. 2. Cap. 32. num. 29.
& Remigius Tract. 5. circa Octauum Præceptum. in
examine Prætorum. num. 9. & licet P. Sancius ad-
dat. num. 20. quòd si Prætor committat alicui
actum, quem per se exercere potuisset, de diui-
dendo lucro possit cum eo pacisci, vt cum Al-
guacellis de parte executionem, quia ius habet
ad totum lucrum, & sic nulli facit iniuriam parte<-P>@@

<-P>illius reseruatâ, vt docet Aragon. 22. quæst. 63.
art. 3. sub finem. & Recentiores alij dicentes sic
esse vsu receptum, & in Regio Castellæ Senatu
circa hoc dissimulari, licèt contrarium legi sit,
quæ prohibet locare directè, aut indirectè: quod
nec ipse P. Sancius admittit, quidquid dicat Aui-
les: quia hoc non est genus locationis, sed com-
missio actus, quem per se posset Prætor exerce-
re. Licet inquam hoc ita sit, in casu nostro alia
est ratio, quia respectu officij talis nulla est pro
venditione facultas, neque Regis aut aliorum vi-
ces eius gerentium dissimulatio: plenaque iusti-
tiæ administratio, & non specialis commissio,
vt duo videantur esse Prætores, vnde est ratio
discriminis manifesta. Quòd si pura esset com-
missio respectu actûs à Prætore factibilis, non
esset necessarius titulus. Ex quo fit officium ta-
le vendi non posse, sicut neque posset quis offi-
cium Prætoris vendere sine Regiâ facultate. Et
quidem si venditio officiorum talium esset licita,
non deberet Rex salarium assignare Prætoribus,
quia ex talibus venditionibus plus certè possent
adquirere ad suam sustentationem, quàm ex sa-
lario ipsis obueniat: vnde immeritò grauarentur
Vasalli ad contributiones pro tali effectu per-
petuas.</P>
<P>  <absatz-nummer>27</absatz-nummer> Videtur autem restitutionis onus instare:<marginalia>An ex|venditione|oriatur|obligatio|restitutio-|nis. Et pro|parte af-|firmante|funda-|menta.</marginalia>
cùm enim vendant id, quod non est suum, sed
Regis, ad hunc debet emolumentum tale perti-
nere: nec enim est fructus industriæ, sed rei
ipsius, officij nempe: fructus autem rei ad domi-
num pertinent, iuxta communem Doctorum
innixam Iuri sententiam, §. Is verò. Instit. de rerum
diuisione. Hinc qui torquem alienam locauit, aut
equum &c. ad restitutionem tenetur, vt videri
potest apud P. Lessium Lib. 2. Cap. 12. n. 114.
P. Becanum Quæst. 31. de Restitutione. & Bona-
cinam Tomo 2. Disput. 1. de restitutione. Quæst. 3.
Puncto. vlt. §. 1. num. 4. qui plures alios adducit.
Nec valet si dicatur Regem non venditurum ta-
lia officia: quia eo stante obligatio est eadem, vt
videri apud Citatos potest, & apud Card. Lugo
Tomo 1. Disp. 17. num. 59. iuncto num. 50. pro-
pter eamdem rationem. Neque item si dicatur
turpem esse venditionem: nam & fructus sic per-
ceptos restituendos benè ostendit citatus Cardi-
nalis. num. 56. & 58. cum P. Tomâ Sancio Lib. 2.
Operis moralis Cap. 23. n. 102.</P>
<P>  <absatz-nummer>28</absatz-nummer> Nihilominùs onus hoc non videtur illis<marginalia>Negatiua|vt proba-|bilis pro-|ponitur,|iuxta re-|ceptas $unclearo-|ctrit$unclearas.</marginalia>
vt omnino certum imponendum: excusari enim
possunt ex eo quòd Rex talia emolumenta non
curet, nec de illis sit lex. Quâ ratione Diana
Parte 2. Tract. 17. Resolut. 50. excusandum cen-
set Rusticum, qui subreptum à se mulum homi-
nis prædiuitis per multos annos locauit. Quod
ex P. Lessio hausit. num. 114. citato. Tum etiam
quia probabile est non esse obligationem resti-
tutionis, quando dominus rem non erat locatu-
rus, vel ad fructum quomodolibet ferendum ap-
plicaturus: ex hoc enim nihil minùs habet, quàm
esset, si res vacaret, habiturus. Pro quo, Aucto-
res apud Citatos occurrent. Item, quia non
planè apparet emolumentum dictum ad indu-
striam non spectare, quia neque rei naturalis est
neque artificialis, sed officij, de quo leges non
loquuntur: & saltem dici potest, ad extraordi-
nariam industriam pertinere, iuxta doctrinam<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0279.jpg/>
@@1@<SE279>260 Thesauri Indici Titulus VI. Cap. IV.
<duolan 2><-P>Nauarri, & Malderi apud Dianam suprà & Car-
dinalem Lugo num. 51. quibus addi potest esse
quidem fructum rei alienæ, sed voluntariæ ipsi
Prætori, & sic quodammodo suæ; vnde ad indu-
striam videtur spectare, per quam tale est offi-
cium constitutum.</P>
<P>  <absatz-nummer>29</absatz-nummer> Ex huiusmodi autem Vicariorum desi-<marginalia>Deobliga-|tio restitu-|tionis ra-|tione ab-|sentiæ lon-|gioris.</marginalia>
gnatione aliud solet conscientiæ grauamen e-
mergere, quòd scilicet Prætores suas deseren-
tes Prouincias, ad ciuitates diuertunt, vt otien-
tur ibi, aut verò etiam negotientur, idque per
dies plures, salario nihilominus integro potien-
tes. Quod quidem si per dies paucos accideret;
posset quidem tolerari, vt si ad festum aliquod,
vel quid simile, etiamsi ad eorum pertineret
commodum; talis enim absentia pro præsentiâ
reputari potest, quia sic in iure disponitur. L.
Quidquid Instit. de regulis iuris: ideoque breui reuersa
mulier, nec diuertisse videtur. Si autem absentia
diuturna sit, non videtur quomodo iustificari
possit, & salarium plenè leuari cessante labore,
cui illud respondet, nec potest fieri satis ex eo
quòd per Vicarium cura huiusmodi suppleatur:
non enim Vicario, sed illi officium traditum est,
& consequenter cura eidem annexa: cuius & est
pro eo electo industria; pro quo videnda quæ
in simili adducit Dom. Solorzanus lib. 2. cap. 25.
num. 23. & seqq. Cùm etiam debeat super suo vi-
gilare Vicario, attendens an rectè suo fungatur
munere, an Indi vexentur, vt ab istis fieri solet
hominibus, an Parochij in iis, quæ ad fidem
promouendam spectant, opportuna tribuantur
auxilia, an ebrietati fomenta multiplicatis taber-
nis ministrentur. Quæ quidem indubitatata sunt,
vnde & proculdubio asserendum in absentiis ta-
libus grauiter & cum restituendi salarij obliga-
tione peccari, & pro comprobatione stat præ-<marginalia>Ex Regiâ|Pragmati-|câ quæ spe-|cialis obli-|gatio.</marginalia>
tereà Pragmatica Regia Matriti edita 7. Februarij.
Ann. 1535. Carolo Quinto regnante, de quâ
Auiles cap. 1. Prætor. verbo salario, num. 12. P.
Fragosus Tomo 1. pag. 421. num. 63. in quâ ex
caussâ iustâ fit copia Prætoribus absentandi se
per 90. dies: quod si amplius abfuerint, non ha-
bendos pro talibus. Adduntque quòd si Recto-
res ciuitatis faciant facultatem se absentandi Cor-
rectori vltra illud tempus 90. dierum, non lu-
crabitur salarium, si absit vltra illos dies; poterit
tamen salarium à Rectoribus repetere. Pro quo
auctores videndi apud eosdem. Addit tamen P.
Fragosus num. 64. ante sententiam non esse pri-
uandum salario, quia lex est p&#x0153;nalis, quæ ad obli-
gandum requirit sententiam saltem criminis de-<marginalia>P. Fragosi|doctrina|non conse-|quens.</marginalia>
claratoriā. Pro quo Auctores congerit, & est sanè
receptissima sententia. Verùm non video quo-
modo id consonet dictis ab eodem, num. 61. iux-
ta irrefragabilem Doctorum sensum, quos ibi-
dem allegat, & textus Iuris expressos, quòd sci-
licet salarium non debetur Officiali, seu Iudici,
pro tempore, quo non seruit, Ac proinde, si quid
accipiat, non poterit retinere. Quæ sunt Citati Au-
ctoris verba; ergo ante omnem sententiam obli-
gatio restitutionis perstat: sicut in operario quo-
libet, cùm merces labori respondeat: & P. Moli-
na, ac P. Sancius quos ille citat de p&#x0153;nâ amissio-
nis officiorum loquuntur, non de salario, vt vi-
deri potest apud illum disput. 96. Ver. Quod dictum
est. & hunc lib. 2. Operis moralis Cap. 22. num. 20.<-P>@@

<-P>nisi fortè salarij p&#x0153;na imponatur illi, qui serui-
uit, tunc enim alia ratio est. Cùm ergo Docto-
res allegati, à citato Auctore in eo sensu loquan-
tur, iuxta eumdem est etiam ille accipiendus, vt
eius sibi constare doctrina possit & ex dictis con-
stat non esse excusationem sufficientem: si dicatur
Prætorem absentem per Vicarium seruire, nam
in casu, de quo Pragmatica loquitur, manife-
stum est ciuitatem non relinquendam sine aliquo,
qui locum Prætoris teneat, & tamen salarij &
officij amissione punitur.</P>
<P>  <absatz-nummer>30</absatz-nummer> Est insuper aliud, in quod conscientiæ<marginalia>Ex rebus|sine pretio|acceptis,|aut certè|viliori.</marginalia>
Prætorum impingunt, dum ea, quæ ad victum
sibi necessaria sunt, minori pretio ab Indis ex-
torquent, & fortè aliquando nullo pretio solu-
to. Contra quod malum zelus Catholicorum
Regum iam pridem armatus, varias pro eo amo-
uendo schedulas expediuit, vt videri potest apud
Dom. Solorzanum lib. 4. cap. 2. num. 19. & 20.
& in Politicâ lib. 5. cap. 2. pag. 757. col. 2. Mos
enim inualuerat, vt quædam ex iis gratis daren-
tur, cùm tamen dantibus nihil ingratius; alia
minori, & quidem pro justi medietate. Id
quod & cum Parochis agebatur. Sed quia con-
tra iustitiam, & humanitatem, ad iustitiæ est &
humanitatis regulas reuocatum. Per leges qui-
dem; sed quod de necessitate dicitur, quòd scili-
cet lege careat, id etiam de auaritiâ pronuntian-
dum. Comedant ergo Prætores lautè, splendi-
dè, opiparè, & eorum mensæ Regias exæquent;
& multoties antecedant: si tamen vexatione Indo-
rum est, dum pretia iusta cibariis auferuntur, di-
uitias, quas deuouarunt, euoment, & de ventre
eorum extrahet illa Deus, vt Sophor loquitur a-
pud Iob. 20. v. 15. vbi & illud Prætor quisque<marginalia>Iob 20.|vers. 14.|& 15.</marginalia>
sibi dictum accipiat. Panis eius in vtero illius verte-
tur in fel aspidum intrinsecus v. 14. & de obliga-
tione restitutionis adeò circa hæc constat, vt su-
perfluum omnino sit in eo probando vel paullu-
lùm immorari.</P>
<P>  <absatz-nummer>31</absatz-nummer> In Syndicatu alia sunt, quibus Præto-<marginalia>In Syndi-|catu quan-|ta conscie&#x0303;-|tiæ graua-|mina.</marginalia>
rum conscientiæ grauissimè deprimuntur, dum
scilicet successor in officio decessoris ad Syndica-
tum iudex constituitur. Cùm enim exoptet ipse
officij, quod auspicatur, exitum habere felicem,
id cum decessore agit, quod secum faciendum à
successore desiderat. Sic miseris Indis, quæ sibi
sunt debita recuperare non licet, testibus timor
incutitur; omnia malefacta disparent, & sen-
tentia cum egregiâ Syndicati laude profertur, ob
rectè administratam iustitiam, vt dignus planè
sit, quem Regia Maiestas pergat maioribus mu-
neribus honorare. Ad hoc autem eliciendum e-
logium quid non agat Syndicatus? sed omnia
adeò in propatulo malitiam habent, vt non sit
opus illa exquisitiùs declarare. Falsorum testium
inductio, notissimum malum est, ad quod multa,
& fere omnia huius generis reducuntur, de qui-
bus dictum Titulo 4. Cap. 18. §. 1. & 2. Inde
violata iustitia, decussatæ sententiæ, & tribuna-<marginalia>Ex auari-|tiæ impe-|rio, cuius|fructus re-|censentur.|S. Asterius.</marginalia>
lium irreparabilis corruptela; dum omnia auari-
tiæ imperio disponuntur. Tui sunt isti, scelerata
auaritia, fructus (Sancti Asterij verba sunt, ho-
mil. 3.) tuo impulsu, & incentiuo filius parenti ini-
micitias denuntiat; tu comples terram latronibus, &
homicidis, mare pyratis, vrbes turbis, atque tumulti-
bus, forum, ac tribunalia falsis testibus, Sycophantis,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0280.jpg/>
@@1@<SE280>De obligat. Commendatoriorum circa Indorum protectionem. 261
<duolan 2><-P>proditoribus, aduocatis, ac iudicibus, eò propendenti-
bus, quò tu pertraxeris. Auaritia mater inæqualita-
tis, immisericors, inhumana, crudelis. Hæc ille, &
alia, multis Indicorum Prætorum adaptanda:
pro quibus hæc diseruisse sit satis, ad e&#x0303;a enim
possunt quæcumque alia, quibus opprimi eorum<-P>@@

<-P>conscientiæ solent, reuocari, vnde ad alia.</P>
<P>  Vide Indicem Verb. Bene meriti Conquisitores,
Consilium Regium Indiarum, Officiales Regij, Officium,
Prorex, Rex, Tributa, Venditio, & alia, vbi circa Præ-
tores, & Gubernatores, Indorum multa occur-
rent.</P></duolan 2>
------------------------------------------------------------
<Z><A+2>TITVLVS VII.</A+2>
<A+1>DE INDORVM COMMENDATARIIS.</A+1></Z>
<P><A+1><absatz-nummer>1</absatz-nummer> <INI8>D</INI8>E illis Dom. Solorzanus fusè satis, & eruditè disseruit,
toto scilicet Posterioris Tomi secundo libro, & Tertio Po-<marginalia>Commen-|datarij qui|dicantur.</marginalia>
liticæ. Quia tamen ferè omnia ad forum exterius spe-
ctant, & feudalia iura concernunt; illis relinquenda; qui
forensibus caussis defendendis intenti, obligationes con-
scientiæ non attendunt, nisi secundùm generalem illam
rationem lustitiæ ius suum vnicuique tribuentis. Nos ergo
muneri vacantes nostro, & iura conscientiæ ventilantes,
quæ circa Commendatarios occurrere eius generis possunt, non equidem mul-
ta, sed vtilia proponamus, explicatione nominis præmissâ. Sunt enim Com-
mendatarij Indorum illi, quibus ob specialia merita ius confertur, vt à certis
Indorum populis, tribubus, aut familiis tributa exigere possint, quæ Regi deben-
tur, sub certis conditionibus, quales apponi in feudi concessione solent. Di-
cuntur autem Commendatarij, quia Indi eorum tutelæ commendantur, defen-
dendi sanè, & in Christianis moribus promouendi. Quod si faciant, confiden-
ter poterimus eorum animas Creatori earum Omnipotenti commendare. Pro
illis ergo sit</A+1></P>
<duolan 2><Z><A+2>CAPVT I.</A+2></Z>
<negEZ><A+1>De Iuramento Fidelitatis, & alio-
rum, ad cuius Commendata-
rij præstationem obligantur.</A+1></negEZ>
<P><absatz-nummer>2</absatz-nummer> <INI5>I</INI5>Vrant illi ante inuestituram, seu<marginalia>Iuramenti|eorum ma-|teria-</marginalia>
missionem in possessionem, se
fidelitatem Regi seruaturos, &
iuge obsequium in omnibus;
ac pro eo, & regni defensione,
ac præsertim Prouinciæ, in quâ beneficium
Commendæ assecuti sunt, se aduersus omnes
homines de mundo militaturos, prælioque cum
equis, & armis adfuturos, quoties ad id fuerint
aduocati; Circa quod</P>
<P>  Dico primò. Iuramentum hoc ad id obligat,<marginalia>Assertio 1.|Nihil one-|rosum in|illo.</marginalia>
quod in more positum, & iuxta probabiles opi-
niones, quocirca talem obligationem apud Do-
ctores occurrunt, de quibus Dom. Solorzanus
lib. 2. cap. 23. & in Politicâ lib. 3. cap. 4. Itaque
Commendatarij pro illo anxij esse non debent:
quod enim ad fidelitatem attinet, nihil importat
aliud, quàm sub Regis se subiectione futuros;
eum & non alium pro tali recognoscendo, ne-
que contra ipsum aliquatenus insurgendo. Hoc<marginalia>Hispanæ|fidelitatis|præroga-|tiua.</marginalia>
aute&#x0303; nullam in illis ingenerare debet anxietatem,
quando etiamsi Commendatarij non essent, eo
esse animo deberent, vt sunt omnes Regij va-<-P>@@

<-P>salli, quibus fidelitas vitâ ipsâ charior est, singu-
lari illâ Hispani sanguinis prærogatiuâ in iis, qui
ad primitiuam Coronam spectant, de quibus ce-
lebris ex nostris Poe&#x0308;ta illis versibus, quos pueri
hausimus:</P>
<shi>El que fuere español no lo consienta,<marginalia>Vega.</marginalia>
Y mas el que ha nacido Castellano,
Y en las reliquias, y valor sequenta,
De aquel famoso Principe Asturiano.</shi>
<P>Quoad alia verò vix est aliquod, quod esse one-
rosum queat; equum enim, & arma habere, vt
si vocatus fuerit, prælio adsit, minimè potest
esse molestum iis, qui ad equestrem se classem
spectare sciunt, & iactant; vnde & regni defen-
sio nequit illis esse grauis, ad quam nobiles præ-
sertim prouocantur; quia plus habent, quod pos-
sint amittere, vnde ipso naturæ pondere, ad id
videntur incitari. Et quidem aut commodè a-
desse defensioni possunt aut non. Si Primum:
magni facienda occasio strenuitatis, industriæ,
& fortitudinis ostentandæ, sicque amplificandi
merita, vt maiores à Rege honores & vtilitatum
augmenta consequantur. Si Secundum, mittere
alium pro se possunt circa quod Dom. Solorza-
nus sapienter disserit Cap. 23. citato num. 96. &
seqq. & Cap. 25. Politicæ. Id autem quod addit,
num. 97. feudatarium neque per se, neque per
substitutum seruire teneri, si paratus sit soluere
domino dimidiam partem redditus feudi vnius
anni, contra fidem iuramenti non est, quia, vt di-
xi, iuramentum obligat secundùm receptas Do-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0281.jpg/>
@@1@<SE281>262 Thesauri Indici Titulus VII. Cap. II.
<duolan 2><-P>ctorum opiniones circa modum obligationis; se-
cluso ergo iuramento, videndum est quid proba-
biliter fieri aut non fieri possit; & eo addito nul-<marginalia>Iurament&#x0169;|dictum nō|ampliat|obligatio-|nem.</marginalia>
la circa id crescit obligatio; quia iuramentum vt
diximus Titulo præcedenti cap. 1. non ampliat obli-
gationem, sed strictiorem reddit eam, quæ aliàs
grauiter vrgebat: non est ergo, vt dixi, cur Com-
mendatarij de iuramento esse anxij debeant, licèt
eius obligatio magna sit, quando nihil ratione
illius molestum accidit, quod aliàs non sit spontè
& laudabiliter faciendum.</P>
<P>  <absatz-nummer>3</absatz-nummer> Quid ergo cum equis, & armis adfuturos<marginalia>Circa ha-|bendos e-|quos & ar-|ma quæ|obligatio.</marginalia>
se prælio iurant, non arguit obligationem ha-
bendi equos, & arma specialia in conscientiâ esse
grauem, si quando se obtulerit occasio, commo-
dè possint habere prædicta. Quamuis fortè p&#x0153;nâ
aliquâ affici possint, si ea non habeant, vt de mo-
re est apud tales habere. Et obligatio præsertim
cessabit, si Commendatarius in eâ iam ætate sit,
aut talibus corporis impedimentis, vt seruire
per se ipsum nequeat; vel paratus mediam partem
annui redditus soluere, vbi id in vsu fuerit. Quod
quidem tunc præsertim intelligendum, quando
de Regni defensione agitur ob exteros hostes in-
gruentes; quia verò in Indiis timeri incursus ab
ipsis indigenis possunt, & Commendatarij iurant
defensuros se præsertim Prouinciam, in quâ est
illorum Commenda, videri alicui non immeritò
posset Commendatarios teneri equos, & arma in
promptu habere. Quod quidem in partibus vbi
tale aliquid timeri potest, ita videtur asserendum;
secùs in aliis vt sunt multæ pace altissimâ per-
fruentes. Et hoc certè quàm sit necessarium,
damnis frequentibus experimur, dum ita securi,
& imparati agimus, acsi nihil posset aduersum
pertimeri, & fauenti quidem manifestissimè Deo,
victores sæpiùs euadimus, vincendi penitus, si
munitiones nostræ cum apparatibus hostium in-
gentibus componantur. Et dolendum profectò<marginalia>Circa præ-|sidia India-|r&#x0169; incuria|dolenda.</marginalia>
est regna adeò opulenta, quorum diuitiis orbis
vniuersus existat, omni securitatis munitas non
esse præsidio, quorumque ciuitates muris possent
argenteis roborari. Et Reges quidem nostri satis
id prouidenter gubernatoribus iniungunt; qui ta-
men, vt thesauros, quos in Hispaniam transmit-
tunt, reddant ampliores, præsidiariis sumptibus
parcunt, & leuis gratiæ captandæ studio, quod
est potissimum derelinquunt; augendis attenti
riuulis, eorum fontibus prætermissis. Et possem
specialia quædam hoc ipso, quo hæc scribo, tem-
pore sub oculos occurrentia, & ministrorum
Regiorum circa militarem paraturam, minùs
fidelem industriam, ac boni publici detrimen-
ta traducere: parco tamen quia non omnium
hæc culpa est, & quæ dixi, satis esse possunt, vt
aperiant oculos qui ad res istas debent attentiùs
vigilare.</P>
<P>  <absatz-nummer>4</absatz-nummer> Quòd si ad defensionem Prouinciæ, in<marginalia>Teneri ad|Indorum|defensione&#x0303;|Commen-|datarios vi|iuramenti.</marginalia>
quâ commendam possident, præsertim tenentur
Commendatarij, specialissimâ quadam ratione id
agere debent circa Indos, quos sibi commendatos
habent, vt scilicet eos omni solicitudine defen-
dant, & eorum quietum statum studeant pro
viribus contutari, & ad hoc quidem obligatione
grauissimâ conscientiæ obstrictos esse dubitari
nequit: protereà namq&#x0301;ue Regia cura circa præ-
dicta ad eos traducta est, vt quæ in Rege esse spe-<-P>@@

<-P>cialis circa omnes potest, cùm cōmunis omnibus
sit, in ipsis sit peculiaris, & ita commune bonum
valeat meliùs promoueri. Vnde iuramentum ad
hoc etiam videtur extendi; licèt de militari tan-
tùm obligatione, cùm bellum instat, procedere
videatur. Pro quo facit id, quod habet Dom.
Solorzanus Lib. 2. cap. 24. num. 1. & Cap. 25. num.
32. & in Politicâ Pag. 425. Col. 2. vbi ait in Com-
mendis constituendis à piissimis nostris Regibus
non minùs, immò magis curatum, cautumq&#x0301;ue
fuisse, vt Commendatarij Indorum in se cliente-
lam reciperent, & spiritualem salutem tempora-
lemque curarent, vtpotè miserabilium, & multis
iniuriis atque captionibus expositorum; quàm
militare seruitium, & Indicarum Prouinciarum
initionem, quod maximum Commendatariorum
onus esse videtur. Cùm ergo in iuramento spe-
cialis mentio Prouinciarum, in quibus Commen-
dæ existunt, habeatur, ex eo apparet manifestum
illius obligationem ad talem defensionem exten-
di; aliàs Regum piissimorum prouidentia circa
punctum grauissimum claudicaret. Et ita ex An-
tonio de Leone affirmat Dom. Solorzanus suprà
num. 39. & Cap. 25. num. 32. & in Politicâ Pag.
425. Col. 2. qui & obseruat adhuc in titulis Com-
mendatariorum antiquas clausulas de Indis in
fide instruendis apponi, & iurari, ob significan-
dam obligationem prædictam, licèt Rectores ha-
beant pro eisdem. Pro quâ sit vltra.</P>
<Z><A+2>CAPVT II.</A+2></Z>
<negEZ><A+1>Obligatio tuendi Indos in Commenda-
tariis expenditur: & quid de iis, qui
in Hispaniâ degunt.</A+1></negEZ>
<P><absatz-nummer>5</absatz-nummer> <INI3>O</INI3>Bligatio sanè grauissima est: & licèt
indicata dudum, eam oportet ma-
gis ex professo demonstremus: nec
dilucidiùs id præstari potest, quàm verbis Regiæ
Schedulæ Ann. 1555. ad Limanam Audientiam
directæ, in quâ sic: Porque ya sabeis que el origen de<marginalia>Regia Sche-|dula circa|obligatione&#x0303;|dictam.</marginalia>
estas Encomiendas fue respetando siempre el bien de los
Indios, paraque fuesen dotrinados en las cosas de nuestra
santa Fe Catolica, y paraque los tales Encomanderos
tubiesen cargo de la tal Dotrina y defensa de los Indios,
que les estan encomendados, para no los dejar mal tratar
en sus personas y haciendas, y los tubiesen en Encomienda
paraque ningun agrauio recibiesen, y con esta cargase
los dieron, y han dado siempre, y es cargo conexo à la En-
comienda; de tal manera, que enno cumpliendo, serian
obligados à restituir lo que lleban, y es legitima causæ
para los priuar de las Encomiendas, &c. Ex quibus
constat obligationem istam talem esse, vt pecca-
tum mortale sit circa curam huiusmodi dormita-
re. Nec dici potest plus centum iam elapsos an-
nos ab huius rescripti transmissione, & varias cir-
ca Indorum regimen dispositiones rigorem obli-
gationis dictæ mitigasse: nam Indis ad curam
spiritualium dati Parochi, ad politicam guberna-
tionem & tuitionem Prætores, & Commenda-
tarios iussos à commendatis sibi populis remotos
degere, in vrbibus scilicet Hispanorum, quæ sunt
Commendis propinquiores: ex quibus videtur
obligatio prædicta cessare.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0282.jpg/>
@@1@<SE282>De obligat. Commendatariorum circa Indorum protectionem. 263
<duolan 2><P>  <absatz-nummer>6</absatz-nummer> Sed certè non cessat: nam quod de Pa-<marginalia>Non esse so-|lùm in or-|dine ad de-|fensionem|Prouinciæ,|sed ad om-|nimodam|Indorum|defensione&#x0303;.</marginalia>
rochis dicitur, nihil euincit, cùm manifestè con-
stet illis etiam temporibus Parochos fuisse, licèt
pauciores, quàm opus esset pro messe adeò co-
piosâ. Et quando quidem in Parochis ipsis esse
circa munus suum damnabilis negligentia potest,
Commendatariorum solicitudo meritò à Regibus
nostris exigitur: vt si quid tale deprehenderint,
remedium apud eos requirant, à quibus potest
adhiberi. Quod autem ad Prætores attinet, ma-
nifestius est, cùm exploratum sit, Indos ab ipsis
solitos hostiliter diuexari: vnde actum est ali-
quando, an magis expedire eos penitus tolli, &
alium modum gubernationis induci, vt testatur
Dom. Solorzanus ex P. Acosta, & aliis Lib. 4.
Cap. 2. num. 4. quia eorum multi peiores in suis
Prouinciis sunt quàm pyratæ, & prædones eas
infestantes, iuxta cumdem, num. 7. non erit ergo
circa hoc Commendatariorum superuacua de-
fensio: ad quam quidem ex ciuitatibus, in qui-
bus degunt, possunt attendere, cùm ad eos fre-
quenter Commendati veniant, ex quibus possunt
eorumdem vexationes agnoscere; licèt cautelâ
opus sit, nec facilè fides eorum querelis adhiben-
da, nisi quando prudens circa illas possit iudicium
efformari. Et pro his quidem videri etiam potest
Dom. Solorzanus Lib. 2. Cap. 24. num. 29. & seqq.
vbi benè ostendit quomodo ex Parochorum, &
Prætorum designatione non cessauerit ea, de quâ
loquimur, obligatio; quod & tenet Antonius de
Leone de Regijs Confirmat. 1. p. Cap. 25. n. 35.</P>
<P>  <absatz-nummer>7</absatz-nummer> Defensio autem multa complectitur, de<marginalia>Explicātur|ea, ad quæ|illam opor-|teat exten-|di.</marginalia>
quâ hîc præsertim agimus, & ita ad illa om-
nia se extendit, in quibus Indos vexari conti-
gerit, & patrocinio quomodolibet indigere;
etiamsi vexatio aut molestia à Regio Consilio
proueniat: possunt enim dispositiones aliquæ
inde procedere, ex incertâ rerum maximè distan-
tium notitiâ, quibus oporteat obluctari. Quòd
si etiam adhoc pecuniâ indigeant, & succurrere
Commendatarij possint, id debent facere, quia
quidquid sic expenderint, recuperare possunt;
cùm præsertim Indi in suis negotiationibus te-
nues expensas faciant. Hac de caussâ Commen-
datarius quidam his proximis annis, cùm videret
Commendatis sibi terras auferri, quas diu posse-
derant, & aliàs minimè æquales tribui, iudicum
ad compositionem terrarum deputatorum sen-
tentiâ, vnde illi migrare aliò cogebantur: suâ
pecuniâ illas per compositionem obtinuit, &
Commendatis tradidit. In quo quidem licet illis
ægregiè benefecerit, suum tamen negotium egit,
quandoquidem eo pacto Commendati in suis
remansêre sedibus, & ita Commendatario suo
vtiles esse imposterum, sicut fuerant anteà, po-
tuerunt: & hoc quidem Commendatarij aduer-
tere semper debuissent; quidquid scilicet com-
modi Commendatis accurent, in suimetipsorum
commodum redundare: quemadmodum in agri-
colæ commodum cedit quidquid opportunè
cultui plantarum impenditur. Ex quo habetur
etiam Commendatarios grauiter peccare, si ad
se accedentes austerè Commendatos excipiant,
& fastidiosè repellant, ipsi querelis tædiati; sic
enim illi non audebunt deinceps ad eosdem pro
remedio miseriarum suarum accurrere, & ita
obligationi primariæ protectionis & defensionis<-P>@@

<-P>deerunt, qui & humanis & diuinis ad illam iuri-
bus perurgentur, ex contractu scilicet cum Re-
ge & iuramento: sunt namque Indi pusilli cor-
dis, & formidolosi ac pauidi; vnde repulsi semel
vix habebunt vnquam animum reuertendi. Au-
diant diuinum spiritum dicentem illis: Congrega-
tioni pauperum affabilem te facito, Eccli. 4. v. 7. Quæ<marginalia>Eccli. 4.|v. 7.</marginalia>
verba peculiarem continent energiam: non
enim iubet vt affabilem se quisque exhibeat, sed
vt faciat: vt scilicet si aliàs homo austerus sit
erga pauperum congregationem nihil tale præse-
ferat, sed naturæ vim faciat, & hoc non erga vnum
aut alterum, sed erga Congregationem. Et quis
non videat Indorum populum, aut eorum tri-
bum, Commendatario traditos, congregationem
esse pauperum, erga quam Commendatarij af-
fabiles se præbere debeant, quia pauperes, &
ingenio pauidi & suæ aliàs clientelæ? & ita mul-
tiplici ex capite obligatio vrget eos benignè &
amicabiliter excipiendi. Vbi integrum poterat
Concilij Limensis Caput ex scribit. Tertium
videlicet Act. 3. quod mirè in præsentem cau-
sam cadit: sed vt totum non demus, eius portio
minimè subtrahenda, dum sic ait: Nihil est in<marginalia>Concilium|Limens. 3.|quantum|benignam|Indorum|commendet|tractatio-|nem.</marginalia>
harum Indicarum gentium prouincijs, quod Ecclesiæ
Præsides, ceterique ministri, non Ecclesiastici modò, sed
etiam sæculari potentiâ insignes, à Christo summo E-
piscopo ac Rege animarum sibi vehementiùs commenda-
tum existimare debeant, quàm vt huic nouo tenero-
que Dei gregi paternum affectum, curamque pro spiri-
tuali & temporali eorum neceßitate, prout Ministros
Christi decet, impendant & certè harum gentium man-
suetudo, & perpetuus seruiendi labor, & naturalis obe-
dientia, atque subiectio, quosuis homines, quantumuis
feros, mouere iure poßit, vt eos defendendos potiùs ar-
bitrentur, quàm improborum prædam esse paterentur.
Quapropter dolens impensè sancta Synodus, &c.</P>
<P>  <absatz-nummer>8</absatz-nummer> Et propter obligationem defensionis alia<marginalia>Commen-|datarios|sub mortali|ad residen-|tiam sibi|assignatam|teneri.</marginalia>
est Commendatariis imposita, in suis scilicet Pro-
uinciis residendi, & in vrbibus Commendæ pro-
pinquis: de quo latè disserit Dom. Solorzanus
Lib. 2. cap. 25. & in Politicâ Lib. 3. cap. 27. &
obligationem talem ad conscientiam spectare, &
sub mortali constringere, non videtur posse du-
bitari: nam cum eo onere Commenda tribui-
tur, & defensio Prouinciæ cum Indorum pro-
tectione iuratur: neque obligationi defensionis
satisfieri potest, si absentia protrahatur: vnde
& obligatio restitutionis insurgit, si Commendæ
redditus absentes imbursarint. Pro quo sunt
manifesta Regij rescripti verba, de quo n. 3. De
tal manera que no cumpliendo, serian obligados à resti-<marginalia>Secùs fa-|cientium|obligatio|restitutio-|nis.</marginalia>
tuir lo que lleban. Atqui absentes nequeunt imple-
re quod in præfato rescripto habetur, vt est in
superioribus explicatum: tenentur igitur ad re-
stitutionem. Neque ad communem doctrinam
de lege p&#x0153;nali potest esse recursus, quæ ante
sententiam non obligat; quia id non habet lo-
cum quando p&#x0153;na imponitur ob defectum o-
peræ, cui est salarium aut pretium assignatum,
vt in præsenti contingit, & diximus Titul. præced.
num. 29.</P>
<P>  <absatz-nummer>9</absatz-nummer> Potest autem ad absentiam licentia con-<marginalia>Licentiam|pro absen-|tia quis da-|re possit.</marginalia>
cedi non solùm à Rege, sed etiam à Prorege &
Gubernatoribus, vbi illi supremam habent po-
testatem: ea tamen nequit nisi ex iustis caussis
peti, sicut neque concedi. Cùm verò tempus<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0283.jpg/>
@@1@<SE283>264 Thesauri Indici Titulus VII. Cap. III.
<duolan 2><-P>breue dicatur esse futurum, non videtur posse
præcisè decerni, quia circa breuitatem, cùm de
illâ in Iure agitur, sunt varij dicendi modi, nam &
sunt qui ad annum extendant, vt in Glossa qua-
dā, Decreti legisse me memini: sed melius equide&#x0303;
ad arbitrium est Gubernatorum ratione modera-
tum, & attentis caussis, reuocandum. Tunc autem
substitutum relinquendum, à Commendatario
designandum, & à Gubernatore approbandum,
ex Regiis rescriptis habetur, de quibus Dom. So-<marginalia>Pro damnis|in illa quæ|restitutionis|obligatio.</marginalia>
lorzanus suprà num. 39. Si quæ autem damna
inde Commendatis obueniant, vt plerumque
accidit, à Commendatario sarcienda: bene&#x0303; idem
textibus & Auctoribus inductis ostendit. n. 40.
& seqq. Ex quo fit quòd vtcumque absentia
contingat, si Commendatis aliquæ irrogantur
iniuriæ, pro illis compensandis Commendata-
rios obligari. Si inquam tales sint, quibus ipsi
obuiare absolutè potuissent, iuxta experientiam
de talibus haberi solitam E. g. si locum tenentes
grauia ipsis onera intulerint, eorum abstulerint
terras aut bona alia iniquis prætextibus. Et cùm
in casibus istis Indi ad Commendatarios accur-
rere soleant; & illi succurrere; in absentiâ tamen
hoc penitus recursu fraudantur, & sic prædictis
iniuriis expositi relinquuntur. In quo quidem
euentu non videntur ad integram compensatio-
nem teneri, quia protectionis cura non ex inte-
gro ad eos spectat, sed ad Prætores: vnde ex tri-<marginalia>Ad Præto-|res etiam|spectare.</marginalia>
buto Commendatariis solui solito, portio quæ-
dam detracta est pro salario Prætorum integran-
do. Sicut ergo emolumentum imminutum, ita &
curæ obligatio mitigata. Pro quo videri po-
test Dom. Solorzanus suprà. Cap. 24. num. 34.
Nec tamen in Prætoribus ita dicendum, qui in-
tegrè ad damnorum recompensationem tenen-
tur, cùm habeant plenam iustitiæ administratio-
nem, & manum validam ad omnem iniuriam pro-
pulsandam, iuxta sæpiùs dicta de obligatione
Magistratuum, qui ex iustitiâ ad prædicta te-
nentur: quidquid nescio quis in re omnium con-
sensu receptissimâ obstrepere videatur apud Dia-
nam Parte 8. Tract. 7. Resol. 38.</P>
<P>  <absatz-nummer>10</absatz-nummer> Quando autem ob impedimenta alia<marginalia>Circa im|peditos o-|bligatio|qualis.</marginalia>
abesse coguntur, diuersimodè loquuntur Au-
ctores: & quando nulla est culpa conueniunt il-
li non esse noxium impeditis, apud Dom. So-
lorzanum Cap. 25. cit. num. 63. quando autem,
licet impedimentum culpabile non sit, in culpâ
tamen fundatur, vt carceratio, & exilium, alij
nocere asserunt, secus alij: si delictum tale non
sit, vt secum afferat p&#x0153;nam priuationis. Et hoc
vltimum vt Iuri & rationi conformius amplecti-
tur citatus Scriptor num. 77. & seqq. Et iis au-
tem quæ adducit, non solùm sequitur absolutè
Commendam non amitti, cuius priuatione mul-
ctatur, qui sine legitimâ abfuerit facultate; sed
neque illius redditibus absentiæ tempori respon-
dentibus, quia habetur pro residenti, vt videri
potest. num. 99. Quod tamen ita videtur acci-
piendum, si per substitutum suæ satisfacere obli-<marginalia>Benignior|doctrina|qualiter|accipienda.</marginalia>
gationi curauerit; nam eo deficiente, non appa-
ret quo titulo possit totum Commendæ emolu-
mentum, ac si præsens adesset, reportare. Pro
quo faciunt quæ adducit Doctor idem cit. Cap.
num. 12. & seqq. vbi probat restitutionis bene-
ficium non mereri eum, qui non curauit de mit-<-P>@@

<-P>tendo Procuratore, quando per se adesse non
potuit. Non enim negligentibus subuenitur, sed
necessitate rerum impeditis L. Non enim. D. Ex
quibus caußis maior. Et licet in iis, qui caussâ stu-
diorum absunt, id exceptionem patiatur, iuxta
id, quod Auctor idem congerit num. 115. &
seqq id tamen in casu præsenti non est ad rem,
vbi de impedimentis alterius generis disputa-
mus.</P>
<P>  <absatz-nummer>11</absatz-nummer> Et id quidem quod de sustituto dictum<marginalia>De Com-|mendata-|riis ad ser-|uiendum|ineptis.</marginalia>
est, debet fieri quando Commenda etiam à Rege
tribuitur illis, quos Rex ipse esse impeditos ag-
noscit, vt feminis, pueris, & iis, qui in Hispaniâ
degunt. Vbi quidem gratiæ tenor attendendus
est, & illi standum. Si autem in formâ ordinariâ
titulus concedatur, Substitutus est constituendus,
quod pro pueris illi facient, qui eorum curam
gerunt, qui sicut in aliis, debent vtiliter nego-
tium istud tractare, quod adeò est graue, & quæ-
stuosum; si secus autem faciant, non ideò detri-
mentum aliquod pueri patientur, quia non po-
test illis neg igentia, de quâ nuper dictum, im-
putari. Dubitari autem potest an in ætate gran-<marginalia>Iuramen-|tum an|præstare|debeat qui|in pueritiæ|Commen-|dam asse-|cutus.</marginalia>
diori præstare iuramentum debeant. Et videtur
negatiuè respondendum, cùm ab eisdem non
exigitur, quia cùm sit onus, de cuius obligatione
non constat, non debet sibi illud imponere, qui
ab eo est beneficio pueritiæ releuatus. Si autem
petatur ab eo in ipsâ concessione in ætate discre-
tionis, intelligendum de ætate, in quâ possit mi-
litare, & decimum septimum annum saltem, ex-
pletum tamen, requirit: de quo Alexander ab
Alexandro Lib. 1. dierum genialium Cap. 20. vbi
& Tiraquellus: licet in hoc vires attendi opor-
teat: non enim omnes in ea ætate tractandis ar-
mis idonei: arbitrio est ergo gubernantium re-
linquendum.</P>
<Z><A+2>CAPVT III.</A+2>
<A+1>De obligatione circa spiritualia spe-
cialiùs agitur.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>12</absatz-nummer> <INI3>E</INI3>X verbis Rescripti num. 5. adducti<marginalia>Quomodo|possint|Commen-|datarij in-|structione&#x0303;|Indorum|vrgere.</marginalia>
constat Commendas institutas Para-
que los Indios fuesen doctrinados en las
essas de nuestra Santa Fe Catolica: pro quâ instru-
ctione cùm Parochi dati sint, qui propterea Do-
ctrinarij dicuntur, videndum restat ad quid talis
se extendat obligatio. Cùm enim Commenda-
tarij in oppidis Indorum sibi commendatorum
degere nequeant, non videtur quomodo talis in-
structio ad eos possit pertinere. Verùm ex dictis
num. 6. intelligi potest qualitas huius obligatio-
nis, de quâ Dom. Solorzanus Cap. 24. num. 31.<marginalia>Dom. So-|lorzanus.</marginalia>
ita scribit vt si Commendatarij, Doctrinarios dictos,
vel remissos & negligentes notanerint, vel impro-
bos, & impuros, velcupidos, & rapaces, denique gre-
gem domini lædi grauiter insolontiâ Pastoris animad-
uerterint: pro fide, quam suis Indis debent, ad Epi-
scopos deferant: & quantùm in ipsis fuerit ardenter
agant, vt illis quàm optimâ fide consultum sit. Sic
vir ille pietate, & sapientiâ insignis, quibus dilu-
cidè obligationem Commendatariorum expo-
suit, & modum eidem faciendi satis declarauit.
Pro quo & in Politicâ pag. 477.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0284.jpg/>
@@1@<SE284>De obligat. Commendatariorum circa spiritualem curam &c. 265
<duolan 2><P>  <absatz-nummer>13</absatz-nummer> Iuxta hæc ergo Commendatarius tene-<marginalia>Et inquisi-|tionem fa-|cere iuxta|modum|procedendi|Parocho-|rum.</marginalia>
tur grauiter circa modum agendi Parochum in-
quirere, commendatos sibi Indos interrogando,
neque expectando, vt ipsi defectus Parochorum
manifestent; poterit enim accidere vt illi de hoc
taceant, vel quia instrui non admodum curant,
& ita neque de Pastorum incuriâ dolent, vel
respectu alio timoris, aut simili. Neque tamen
inquisitio talis esse debet, vt ad particularia des-
cendat, sed generaliter de modo agendi interro-
gentur, aut per capita potiora: an honestè viuat,
an doctrinæ incumbat, an eos ad labores com-
pellat, & laboris pretia persoluat. Quæ quidem
omnia ad spiritualem curam pertinere possunt:
si enim Indi à suis Parochis ad labores compel-
lentur, eosdem inuisos habent, & ita inuiti au-
diunt, nec peccata illis integrè in Confessione
aperiunt; immo nec fidem dictis adhibent, vnde
& fidei apud multos adhuc fundamenta non ia-
cta, peruersitate Pastorum & quidem quod dicere
Indi possunt, licitè potest ab eisdem interrogari.
Possunt autem illi cùm publica apud eos sint, Pa-
storis vitia deferre; vnde & Commendatarius per-
contari: erit autem commodus inquirendi mo-
dus, si Indi de Christianâ doctrinâ interrogen-
tur: quam si probè calleant, signum erit dili-
gentiæ in Pastore, & ita quoad hoc non erit o-
pus interrogatione. Occasione autem rectæ in-
structionis, de qua laudari Pastor poterit, circa
alia inquisitio cordata procedet: quamquam
cum Indis non sit opus delicatiori scrutatione, ne
scilicet intelligant de modo agendi Pastoris sini-
stram opinionem haberi; quia non ita in illis,
qui in suis oppidis habitant, discursus attollitur,
vt læsio possit famæ in Pastore timeri. Propter
quam rationem in Cap. Inquisitionis, de accusatio-
nibus §. Tertiæ. Cauetur ne inquisitionis viâ con-<marginalia>Inquisitiō|cur non|liceat circa|non labo-|rantem|infamiâ.</marginalia>
tra aliquem procedatur qui aliquâ non laboret
infamiâ; vt enim benè ait P. Lessius Lib. 2. cap.
15. numer. 122. meritò quisque posset queri sibi fieri
iniuriam, si in vitam eius iuridicè inquiritur; cuius
fama alioquin est integra: nam per talem inquisitio-
nem redditur suspectus: sic ille. Quod quidem
propter eamdem rationem non videtur licitum;
etiamsi iuridica inquisitio non sit; pariter enim
suspectus redditur, dum circa speciale malefi-
cium inquisitio formatur seriâ, & vrgenti inter-
rogatione. Quod tamen, vt dixi, circa Indos non
est cur communiter timeatur. Præterquam quòd<marginalia>Quando|id licitum.</marginalia>
vt citatus Auctor cum Nauarro ait in Rubrica se
Iudiciis. num. 92. inquisitio talis licet quando fit
ad maleficia impedienda, & eorum occasiones
tollendas, videatur num. 121. & id quidem in
præsenti contingit, vt non debeat circa hoc scru-
pulis esse locus: ad alia vtilius deriuando, de qui-
bus inferiùs.</P>
<P>  <absatz-nummer>14</absatz-nummer> Constat ergo ex dictis Commendata-<marginalia>Et Com-|mendata-|rij queant|informa-|tionem ta-|libus iura-|me&#x0303;tis con-|ficere, &|tabellionis|fide muni-|re.</marginalia>
rios in ordine ab bonum spirituale Indorum suæ
Commendæ inquisitionem circa Parochos om-
nino extraiudicialem facere posse: iudicialis e-
nim non licet ex defectu iurisdictionis, & erit
illa contra Ecclesiasticam immunitatem. Non
esset tamen talis, si in ordine ad informandum
Episcopum aliquorum dicta scripto exciperen-
tur, etiamsi firmata iuramento: quia iudiciale
non est, quod iudicis auctoritate non fit, vt ex
nomine ipso liquet, & est recepta doctrina. Vn-<-P>@@

<-P>de etsi tabellionis fides talem informationem ro-
borarit, idem etiam dicendum, quia tabellio non
est iudex, & ea etiam, quæ iudicialia non sunt,
suâ potest attestatione firmare, vt passim accidit
in testamentis, donationibus, contractibus, &
aliis. An autem ad hoc possit auctoritas iudicis
interponi communis quæstio est; de quâ post a-
lios Diana Parte 1. Pract. 2. Resolut. 53. & Parte<marginalia>An etiam|iudicis au-|ctoritas in-|terponi.</marginalia>
3. Tract. 1. Resolut. 52. vbi pro vtraque parte
Auctores congerit, & licet pro negatiua stet,
oppositam non iudicat esse improbabilem. Et
quidem Doctores illam tenentes vt sunt, & tantæ
auctoritatis, vt meritò debeat satis probabilis iu-
dicari. Pro casu autem nostro fauet apertè Sousa
in Bullam C&#x0153;næ disp. 95. numer. 3. vbi ait, quòd
quando non est aditus ad Prælatum, qui iuridicè
se informare possit, de facto criminali alicuius
Ecclesiastici, & in eo continuatur, & est pericu-
lum in mora, potest iudex sæcularis informatio-
nem facere, vt Prælato præsentet, non verò in
aliis casibus. Quam doctrinam ait Diana Reso-
lut. 53. valde esse notandam à iudicibus laicis.
Cumque Resol. 52. citata similem aut potiùs eam-
dem ex Riccio afferat in praxi Tomo 4. Resol. 460.
num. 5. sic concludit: sed ego non puto recedendum<marginalia>Dianæ mi-|nus conse-|quens as-|sertum.</marginalia>
esse à nostrâ sententiâ quia tales casus sunt metaphy-
sici, & moraliter vix possunt accidere. Sic ille: cuius
admonitio ad iudices laicos nullius momenti
redditur, quandoquidem non est valde notan-
dum, quod moraliter, accidere non potest. Quod
ergo priùs vt omnino verosimile proposuerat,
posteà videtur non ita probasse. Sed certè si quā-
do id accidat, quod vix moraliter accidere posse
pronuntiat, doctrinam talem iudicem laicum
amplecti posse, videtur tandem affirmare. Quam
& generaliùs amplectitur P. Lessius in Resolutio-
nibus posthumis. Verb. Iudex. Casu. 2. Non esse au-
tem moraliter improbabile in Indiis, comproba-
tur, & in casu de quo loquimur, passim accidit;
propter distantiam enim, & alias circumstantias
difficillimum sæpiùs est Episcopos circa modum
agendi Parochorum pleniùs informari. Ego ta-
men in casus eiusmodi contingentiâ auctor essem<marginalia>Quid pro|Indijs con-|uenientius.</marginalia>
Commendatariis, vt minimè iudicialem infor-
mationem efformarent, quæ eo ipso odiosa futu-
ra est, & penitus reiicienda; & ita opportunius
erit sine auctoritate iudicio eam instrui, & cum
omni securitate transmitti.</P>
<P>  <absatz-nummer>15</absatz-nummer> Sed quid si Prælati remedium efficax<marginalia>Quod si|Prælati|remedium|efficax non|apponant.</marginalia>
non apponant, vt accidere potest, & vtinam non
srequenter; solent enim ista visitatoribus com-
mitti, per quos nihil videtur in melius commuta-
ri; videtur equidem remedium difficile, si enim
adeatur Patronus, vt Prælatum admoneat, & il-
le respondeat à se circa ista prouisum, & in iudi-
cio nihil contra delatum resultasse ob quod de-
beat castigari: quid vltra est Patrono faciendum?
Nihilominùs instandum; sic enim res meliùs a-
gitabitur, & Patronus Prælatum vrgebit, atque
hic ad remedium adhibendum efficaci instantiâ
compelletur. Et ad hæc quidem Commenda-
tarius grauiter obligatur, nec tuta illius esse con-
scientia potest, si cuicumque succumbat obsta-
culo. Faciendum namque ab illo, quod absque
dubio fieret, si de auferenda ipsi Commenda tra-
ctaretur: vni enim sententiæ non cederet, sed
supplicaret, & in supplicatione victus, ad supre-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0285.jpg/>
@@1@<SE285>266 Thesauri Indici Titulus VII. Cap. IV.
<duolan 2><-P>mum Consilium prouocaret, nullumque non
moueret lapidem, ne Commendæ emolumen-
tis priuaretur. Cùm ergo illa eo cum onere da-
ta sit, cùm spiritualis totum hoc complectatur,
quandoquidem extraordinarium non est, vt pro-
bat diligentia explicata pro non admittendâ Cō-
mendâ; fit ex eo non esse in conscientiâ tutum,
qui cum medio frustrato desistit, videns cum o-
uibus pariter perire Pastorem, aut cum Pastore
oues, pro vitę fontibustoxica propinante. Quod<marginalia>Ratio effi-|cax exa-|ctionem di-|ligentiæ|ostendens.</marginalia>
vlterius roborari potest ex obligatione defensio-
nis, quæ non modo quolibet facienda est, sed
vsque ad sanguinis effusionem certandum pro ea,
vnde arma & equos habere debent Commenda-
tarij, & cum illis omnibus hostiliter inuadenti-
bus occurrere: ergo & in negotio salutis anima-
marum pro virili etiam decertandum. Id quod ex
maioritate rationis conuincitur; quod est argu-
mentum in iure fortissimum, de quo Euerar-
dus Loco 66. & alij apud P. Sancium Lib. 8. de Ma-<marginalia>Duplex|insuper ex|Iure argu-|mentum.</marginalia>
trim. Disp. 1. num. 21. Sicut & valet argumentum
de milite corporali ad spiritualem, ex iis, quæ ad-
ducit Dom. Solorzanus Lib. 2. Cap. 15. n. 13.</P>
<Z><A+2>CAPVT IV.</A+2></Z>
<negEZ><A+1>Grauamina conscientiæ in Commen-
datariis ex oneribus circa Com-
mendatos cumulatis.</A+1></negEZ>
<P><absatz-nummer>16</absatz-nummer> <INI3>P</INI3>Lurima esse illa possunt, propter quæ<marginalia>Commen-|datarios|non posse|in Com-|mendæ op-|pidis habi-|tare.</marginalia>
vitanda iussi ab oppidis abire, in qui-
bus Commendæ sunt, & in illis neu-
tiquam habitare. Vnde si secus faciant, vt accide-
re solet, eò quòd circa illas villas aut prædia ha-
beant, aut habitatione continua, aut per maio-
rem anni partem, transgressores legis manifestis-
simi comprobantur. Ex eo præsertim quia ha-
hitatio talis in id tendit, vt seruitio Indorum in-
debito prorsus vtantur. Ita quidem præter iniu-
riam, dum violentiis opprimuntur, cum onere
compensationis iuxta æstimationem laboris, vi-
detur etiam iuramenti minimè obscura transgres-
sio. Cùm enim iurent defensuros se Indos; id<marginalia>Iuramen-|tum ad id|extendi.</marginalia>
certè iurant, quod præcipuam Indorum tran-
quillitatem concernit, & ita à se non vexandos:
à nullis enim magis timeri hostilitas potuit, quàm
à Commendatariis ipsis, vnde circa hoc tot le-
ges Regum Catholicorum extant, & propter
duriora hæc experimenta ab oppidis exclusi, &
gubernatio oblata penitus, cùm Vasallorum do-
minis soleat eorum præfectura concedi. Paucis
res ista absolui potest. Iuratur defensio: & qui
vexant non defendunt; rei ergo sunt violati Sa-
cramenti Para no desarlos maltratas en sus personas
y haciendas. Sic Rescriptum, de quo num. 5. Vi-
deant ergo quomodo hoc præstent, qui seruitiis
addictos tenent. Si dicant se non ita cogitasse,
cùm iurarunt: non erunt quidem iuramenti rei
in foro animæ, secus in exteriori, quia lex ad
huiusmodi defensionem, vti ad præcipuam, vult
dirigi iuramentum, & poterunt vt violatores e-
iusdem puniri Commendæ priuatione, vt in Re-
scripto citato habetur expressum.</P>
<P>  <absatz-nummer>17</absatz-nummer> Siue ergo in oppidis Commendæ sint,<marginalia>Nihil ab|illis exigi|præter tri-|buta posse.</marginalia>
in vrbibus vicinis idem prorsus cauendum est,
ne scilicet indebitis seruitiis vrgeantur: id pro<-P>@@

<-P>certo statuendo, Commendatos nihil præter tri-
buta debere, & ita ad seruitium nullum persona-
le posse compelli: nec plus iuris erga illos habe-
re, quàm erga Æthiopes nondum emptos, Hi-
spanos, Italos, aut Germanos. Quo certissimo
fundamento, vt iniquum, & compensationi pe-
cuniariæ obnoxium, seu alterius æquiualentis
generis, reputandum est quidquid eidem videa-
tur aduersari; vt non sit opus ad singulares serui-
tij modos descendisse, & ita vno generali Rescri-
pto prohibiti, de quo Dom. Solorzanus Cap. 24.
num. 101. licet plura sint quæ de peculiaribus
agant apud eumdem. num. 103. Sunt ergo Indi<marginalia>Quibus|similes</marginalia>
velut censuarij, à quibus præter redditus nihil
exigi potest; aut sicut Emphytheutæ ad solam
obligati pensionem: aut secus tributarij Regis,
à quibus nihil præter tributum exigitur, nisi for-
tè commune bonum speciale quidquam postu-
let; quod est omnibus commune, & ita ad id
compellere ad solam supremam eius spectat po-
testatem. Non dicant ergo Commendatarij In-
dos esse suos: sui enim non sunt; sicut neque
Regis sunt, vt non sunt ij, qui in Hispaniâ, aut<marginalia>Pleno gau-|dent iure|libertatis.</marginalia>
in aliis Coronæ regnis tributa pendunt: homo
enim liber nullius est, & hoc est esse liberum:
sunt autem Indi liberi iure plenissimæ libertatis,
de quo Tit. 1. num. 99. & seqq. & ita sui iuris, &
consequenter non alterius, iuxta §. Liberorum.<marginalia>Instituta.</marginalia>
Instit. de verb. significat ibi: Liberorum appellatione
continentur, non tantùm qui sunt in potestate, sed om-
nes qui sui iuris sunt.</P>
<P>  <absatz-nummer>18</absatz-nummer> Ad præcauendum autem omne Indos<marginalia>Regium|Rescriptum|grauiter|obligans|ne ad Pa-|rochias In-|dorum|Commen-|datariorum|cognati|præsenten-|tur.</marginalia>
vexandi periculum, Regis Philippi Secundi piis-
simo sanè Rescripto dispositum vt nullo pacto
ad Parochias Indorum præsententur Clerici aut
Religiosi Commendatariorum cognati. 28. Maij
1597. quod nescio an penitus obseruetur. Vi-
detur autem grauis esse obligatio, quia expe-
rientia docet ex huiusmodi concursu nihil fauo-
rabile Commendatis posse resultare. Quidquid
ergo pro obligatione graui legum afferri à Do-
ctoribus solet, hic profectò locum obtinet, de
quo dictum aliquoties, sed præsertim Tit. 2. n. 3.
& quod ad quemcumque gradum cognationis
spectat, de quo in Rescripto, non ita accipien-
dum est, vt de eo delicatior debeat inquisitio fie-
ri; sed videndum an dicti vt cognatos sugerant; eo
enim ipso discludendi & licet in aliquo ob mo-
rum integritatem ratio videatur prohibitionis
cessare, nihilominùs debet illa seruari, quia sem-
per est periculum, & sanguis, iuxta vulgare pro-
uerbium, de quo & alibi, sine igne feruet. Et vt
verè periculum absit, est tamen periculum facien-
di in posterum contra legem ob præmissum ex-
emplar, & quilibet se æquè bonum Indorum ze-
latorem esse contendit; estque sanè difficile ac
valde odiosum, morum discrimina explorare;
cùm debeat id stare fixum nemini, nisi morum in-
tegritate conspicuo, Beneficium esse Indicum cō-
ferendum. Nequit ergo dici cessare penitus in
hoc aut illo rationem legis, quando nec cessat
periculum dictum, nec potest Patronus morum
discrimina comprobare. Quæ quidem doctrina
grauium est Scriptorum, qui varia exempla ad
comprobationem inducunt, vt videri potest apud
P. Palaum Tomo 1. Tract. 3. Puncto 14. n. 13. de quo
& dictum. Tit. 5. n. 15. & Tit. 7. n. 18.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0286.jpg/>
@@1@<SE286>Commendatarijs qui modus in restitutione seruandus. 267
<duolan 2><Z><A+2>CAPVT V.</A+2></Z>
<negEZ><A+1>Circa modum restitutionis à Commen-
datariis seruandum, vbi & pro aliis,
respectu Indorum.</A+1></negEZ>
<P><absatz-nummer>19</absatz-nummer> <INI3>P</INI3>Ro damnis & iniuriis, de quibus su-<marginalia>Modus ide&#x0303;|restitutionis|qui & Præ-|toribus.</marginalia>
prà, compensationem adhibendam,
indubitatum est, pro quâ philoso-
phandum sicut de Prætoribus, iuxta dicta Titul.
præcedenti, Cap. 3. quando similia damna sunt. In
eo autem quod num. 18. propositum, quando
ignorantur ij, quibus damna sunt illata, alia vide-
tur esse ratio, quia Commendatariis notiores Indi
suæ Commendæ sunt, & faciliùs possunt damna
eisdem illata compensare. Si tamen aliquando
tale quid accidat, eo sanè modo res disponi pos-
sunt. Est autem dubitabile an id, quod Indis de-
betur, etiamsi noti illi sint, possit non solui, eò<marginalia>An facien-|da restitu-|tio Indi, ad|ebrictates|abusuris.</marginalia>
quòd illud sint suis in ebrietatibus consumpturi,
& quomodo facienda restitutio. Circa quod di-
cendum est, si apertè constet de ebrietate futura,
restitutionem opportuno tempori reseruandam.
Sic Dom. Solorzanus Lib. 2. Cap. 24. num. 115.
vbi ait sic resoluere D. Thomam 2. 2. q. 62. art. 5.
& 8. & 1. 2. q. 66. art. 4. & 2. 2. q. 31. & 3. p. q.
68. art. 5. quæ citationes tumultuariè congestæ:
nam S. Doctor solùm, 2. 2. q. 62. art. 5. ad 1. pun-<marginalia>Modus ge-|neraliter|tenendus.</marginalia>
ctum attigit, de quo alibi nec verbum. Citato ergo
loco in Corpore optimè circa hoc philosophatur:
Quòd quando res restituenda apparet grauiter esse noci-<marginalia>D. Thom.</marginalia>
ua ei, cui restitutio facienda est, vel alteri, non debet ei
tunc restitui; quia restitutio ordinatur ad vtilitatem
eius, cui restituitur. Omnia enim quæ poßidentur, sub
ratione vtilis cadunt, nec tamen debet ille, qui detinet
rem alienam sibi appropriare, sed vel reseruare vt con-
gruo tempore restituat, vel etiam alibi tradere tutiùs
conseruandam. Sic ille. Quæ ergo Indis debentur,
si ebrietas ex solutione fouenda sit, & verosimile
id prorsus appareat, commodiori sunt tempori
reseruanda; quod si commodum tempus non oc-
currat, id fieri potest, quod Titul. præced. num. 18.
dictum, vt in alimenta, vestes, vel vtilia alia con-
uertantur. Nullo autem modo ob solam ebrie-<marginalia>Stipendia|Indis ob|rationem|prædictam|non negan-|da.</marginalia>
tatis suspicionem stipendia laboris neganda sunt,
aliàs vix vllum illis dominium circa stipendia
relinqueretur, cùm tamen liberi homines sint, &
nullibi ob consuetudinem ebrietatis, solent labo-
rantibus stipendia, numeratâ pecuniâ, denegari.
Et quidem, si denegarentur, magnum inde bono
publico damnum obueniret, non enim essent
qui laborare vellent, cùm scirent se laboris sui de-
bitâ, mercede fraudandos.</P>
<P>  <absatz-nummer>20</absatz-nummer> Quando autem certi creditores sunt, du-<marginalia>Restitutio|an fieri pos-|sit alendo|prædicato-|rem.</marginalia>
bitatum est ab aliquibus an possit restitutio fieri
per prædicationem; quia illi circa doctrinam
Christianam instrui opus habent, & pro Prædi-
catore habendo tenentur facere expensas, vt spi-
ritualia seminantes, carnalia metant, iuxta doctri-
nam D. Pauli 1. Cor. 9. v. 11. Si nos vobis spiritualia
seminauimus magnum est, si nos carnalia vestra meta-<marginalia>1. Cor. 9.|v. 11.</marginalia>
mus? Quam quæstionem versat Ferdinandus Zu-
rita in quæstionibus Theologicis circa Indos,
quæst. 7. & negatiuè resoluit, estque communi
Theologor&#x0169; confessione receptum, qui restitutio-<-P>@@

<-P>nem rei temporalis temporali compensatione fa-<marginalia>Negatiua|resolutio ob|generalem|doctrinam|de compen-|satione in|re eiusdem|generis.</marginalia>
ciendam esse determinant; aliàs enormes iniustitię
possent committi, quia restitutio facillima est,
vna enim salutatio Angelica pretiosior est omni-
bus Cræsi thesauris, & vna Missa id etiam habet
incomparabiliter; circa illud ergo nequit gene-
raliter dubitari. Et idem dicendum etiam in casu
proposito, quando scilicet instructio circa Chri-
stianam doctrinam factis esset expensis procu-
randa: quia de tali Indorum voluntate non con-
stat, ad quam ex iustitiâ non tenentur; sicut ne-
que Prædicatorem voluntarium alere: quidquid
de alio genere obligationis sit. Parochorum au-
tem sustentatio ex pacto obligat, & ita ex iustitiâ,
quemadmodum, & Parochi ex iustitiâ ad prædi-
cationem, & aliorum ministeriorum exercitium
obligantur. Circa hoc ergo nulla debet esse du-
bitatio, neque vano hoc prætextu substantiolis
suis miselli isti fraudari.</P>
<P>  <absatz-nummer>21</absatz-nummer> Si verò ignoti sint ij, quibus facienda re-<marginalia>Quod si|ignotí sint|creditores.|Vbi senten-|tia affir-|mantium.</marginalia>
stitutio, post diligentiam, quæ verè talis dici pos-
sit, adhibitam, existimat præfatus Auctor Proposit.
2. posse per prædicationem debito satisfieri ex
doctrinâ D. Thomæ 2. 2. q. 69. art. 5. ad 3. vbi ait
quòd cùm omnino est ignotus is, cui debet fieri
restitutio, debet homo restituere secundùm quod
potest, scilicet dando in elee&#x0308;mosynas pro salute
ipsius, siue sit mortuus siue sit viuus. Ex quâ S.
Doctoris, quæ & aliorum est communis doctri-
na, videtur colligi per prædicationem posse fieri
restitutionem, quia prædicatio quando ad igno-
rantes dirigitur, genus elee&#x0308;mosynæ spiritualis est,
& ita inter opera misericordiæ spiritualia nume-
ratur instructio ignorantium: quæ quidem pro
salute eius offerri Deo potest, cui erat restitutio
facienda: si præsertim in eo oppido fiat, cuius
ille erat incola. Sic enim etiam ad propinquos
potest fructus peruenire. Sed certè D. Thomas
de spirituali elee&#x0308;mosynâ non loquitur, sed de
corporali, quæ tamen in spirituale bonum domi-
ni ignoti redundat, vt patet ex illis verbis iam al-
latis. Scilicet dando in elee&#x0308;mosynas pro salute ipsius.<marginalia>Doctrinam|D. Thomæ|pro illis non|facere.</marginalia>
Estque id iuxta communem doctrinam de quâ
nuper, iuxta quam restitutio in bonis spirituali-
bus non admittitur, quando corporalia suppe-
tunt: si autem debitor sit pauper, ea posse sibi
retinere, multorum sententia est, pro quâ videri
potest P. Fagundez Tomo 2. in Decalogum, lib. 7.
cap. 22. num. 17. vbi eamdem approbat, addens<marginalia>Posse reti-|nere, qui|pauper est.</marginalia>
tamen de Consilio confessarij debere id fieri, vt
rectè fiat, quia nemo suæ paupertatis rectus iudex
esse potest. Sed certè nullus melior iudex esse
videtur, quàm qui in se ipso incommoda pau-
pertatis experitur, vt dicere meritò cum Ieremiâ
possit Tren. 3. v. 1. Ego vir videns paupertatem meam.
Hac ergo stante opinione, si is qui Indis debet<marginalia>Notanda|pro casu|proposito|doctrina.</marginalia>
pauper sit, non tenetur prædicatione debitum
compensare; quòd si necessitas illius vrgeat ob
ignorantiam illorum, quæ aliunde suppleri ne-
queat, id certè non ex iustitiâ, sed ex charitate
proueniet, & ita nihil refert ad negotium restitu-
tionis. Erit autem vtilis, & laudabilis ille re-
spectus in eo qui propter ipsum voluerit operari.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0287.jpg/>
@@1@<SE287>268 Thesauri Indici Titulus VII. Cap. VI.
<duolan 2><Z><A+2>CAPVT VI.</A+2>
<A+1>In tributis exigendis qualiter grauari
Commendatariorum conscientiæ
possint.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>22</absatz-nummer> <INI3>V</INI3>T Indi ad labores honestos, sibiq&#x0301;ue<marginalia>De tributis|non in pe-|cuniâ, sed|in speciali-|bus solui|solitis.</marginalia>
vtiles excitentur, legibus dispositum
est vt tributa non solùm in pecuniâ
soluant, sed in iis, quas vocant species, ex agri-
cultura scilicet & opere textrino; aliisq&#x0301;ue iuxta
regionum diuersitatem: dum enim ad soluen-
dum tributum in iis se exercent, non solùm quæ
ad id suppetant, parant, sed & quæ vitæ sustenta-
tioni sufficiant. Ex huiusmodi ergo Commen-
datariis tributa soluuntur, non tamen omnibus
eodem modo; quibusdam enim specierum pre-
tium soluitur, iuxta taxam lege præfixam, quid-
quid sit de pretio currenti solutionis tempore.
Possunt ergo, si velint species designatas contri-
buere, aut earum pretium in pecuniâ, quia ad
alterutrum tantùm obligantur. Aliis beneficium
specierum conceditur (sic vsus loquendi habet)
quia in ipsâ commendæ concessione tale eis bene-
ficium confertur, vt possint tributarios suos ad
species tribuendas obligare. Quod beneficium
licet communiter conferri soleat, communiter
etiam Commendatarii eo non vtuntur, sed in
pecuniâ iuxta moderatum pretium integrum va-
lorem accipiunt, pacto cum Indis circa hoc inito,
in quod illi libenter concurrunt; quia verò pa-<marginalia>Prohibitæ|circa illa|pactiones,|& qualiter</marginalia>
ctiones, quas commendatarij cum tributariis suis
facere solent in ordine ad huiusmodi commuta-
tiones, minùs fauorabiles; immò & præiudicia-
les, illis esse solent, prohibitæ sunt per rescripta
Regia, de quibus Dom. Solorzanus Lib. 1. cap. 20.
num. 82. & lib. 2. cap. 24. num. 102. & in Politicâ
lib. 3. cap. 26. pag. 432. §. Lo quarto. Quibus tamen
non obstantibus si pactiones istæ reuerà præiudi-
ciales non sint, & Indis ipsis annuentibus, &
propendentibus fiant, Protectoriq&#x0301;ue eorumdem
auctoritate firmentur, non videntur improban-
dæ, quia proculdubio vtiles illis esse possunt, &
ita quando tales, minimè prohibitæ: iuxta regu-
lam satis vulgatam Iuris in sexto. Quod ob gratiam
alicuius conceditur, non est in eius dispendium retor-
quendum. Et ita video à Commendatariis timo-
ratæ conscientiæ practicari, vnde circa hoc non
est illis scrupulus iniiciendus.</P>
<P>  <absatz-nummer>23</absatz-nummer> Est tamen omnino iniiciendus illis, im-<marginalia>Si vnaspe-|cies pro a-|lia exiga-|tur, pecca-|ri cum re-|stitutionis|obligatio-|ne.</marginalia>
mò, & spina in eorum cordibus, pro salute au-
tem eorumdem infigenda, qui cùm de speciebus
accipiendis agitur, vnam pro alia petunt; quia
sibi commodiorem æstimant. Quod quidem si
in re aliqua semel, aut iterùm accidat, nec vis ali-
qua pauidis eorum animis inferatur, tolerari po-
test, neque vt lethalis permutatio ista condem-
nari. Id autem frequenter fieri, sine reatu morta-
lis culpæ nequit; quia circa frequentiam hanc in-
uoluntarij Indi sunt, qui probè cognoscunt per-
mutationes tales sibi esse incommodas, vnde si
eisdem annuunt, ex timore id faciunt, qui nullos
reddit contractus, secundùm plures, & graues Do-
ctores, quos adducit Bonacina Tom. 2. disp. 3. de
contractibus quæst. 1. puncto 2. §. 3. n. 3. & P. Oñate<-P>@@

<-P>Tom. 1. disput. 3. sect. 13. quos, & sequitur; vel cer-<marginalia>Contractus|vbi metus,|non susti-|netur.</marginalia>
tè nullandos, vt cum aliis tenet ipse Bonacina
ibidem, & P. Fagundez lib. 1. de Iustitiâ, cap. 6. cum
multis. Ex quo fit in foro conscientiæ teneri
eum, qui metum incussit iniustum, ad restitutio-
nem damni sic irrogati, quia per iniuriam illatum
est, & ita per restitutionem debet inæqualitas ad
æqualitatem reuocari. Pro quo citatus Auctor
cum Nauarro, Syluestro, & PP. Sancio, Lessio,
Reginaldo, & Rebello num. 7. quibus adde Car-
dinalem Lugo disp. 22. de Iustitiâ, n. 138. P. Lui-
sium Turrianum Disput. 55. de Iustitia, dub. 11. P.
Gasparem Hurtadum Disp. 1. de contractibus, Diffic.
5. Vers. Et ob rationem, P. Bauny Lib. 1. de Contra-
ctibus, Tractat. 1. Quæst 9. Vers. Infertur primò. Vbi
alios adducit, & Bassæum V. Contractus num. 23.
non est ergo quod Commendatariis faueat in<marginalia>Doctrinam|circa re-|scissionem|contractûs|Commen-|datarijs. nō|fauere.</marginalia>
permutationibus istis quomodocumque libeat
opinari; & licet Auctores, qui validum contra-
ctum dicunt, rescindendum tamen; addant hoc
faciendum; si ita velit, qui metum passus est; vnde
dum voluntatem suam non aperit videntur, qui
metum incusserunt, iustè possidere: & ita dum
Indi rescissionem non petunt, Commendatarios
nihil vrgere, quo eorum grauari conscientiæ pos-
sint; licèt inquam hoc ita sit, nequit tamen ad ca-
sum præsentem accommodari; quia in Indis, vt re-
scissionem contractus non petant, perseuerat me-
tus, & ita non est eorum expectanda petitio.</P>
<P>  <absatz-nummer>24</absatz-nummer> Addendum prætereà; quòd licet tolerari<marginalia>Pro dam-|nificatione|semper obli-|gationem|dictam ex-|tare.</marginalia>
queat vt contractus non rescindatur, quòd tamen
damnificatio non sit recompensanda; etiam Indis
nihil petentibus; nullo potest pacto sustineri. Est
autem in permutationibus dictis semper damnifi-
catio aliqua, dum vnum pro alio exigitur: quod
enim datur, eo ipso quòd ab inuito extorquetur,
maioris valoris est: sicut enim merces vltroneæ
vilescunt, ita quæ vltroneitate nihil, aut parum ha-
bent; maioris pretij sunt, vt est communis Theo-
logorum, & Iurisperitorum doctrina, de quâ &
dictum alibi, & quidem cùm quis rogatur vendit,<marginalia>Rei inuito|extractæ|maius pre-|tium.</marginalia>
plus valoris habet res ab eo tradita: ergo cùm in-
uitus id dicendum potiùs, quia magis inuolunta-
rium est, vt cum communi docet P. Lessius Lib.
2. cap. 15. num. 8. Id autem quod de pretio circa
venditionem dicitur, etiam est in quolibet alio
contractu dicendum ob eamdem rationem: vnde
& in permutationibus de quibus loquimur.</P>
<P>  <absatz-nummer>45</absatz-nummer> Potest etiam in eo Commendatariorum<marginalia>Species su-|pra valore&#x0303;|medium nō|posse exigi.</marginalia>
conscientia grauari si non sint iis rebus, quas Indi
tribuunt, contenti, licèt mediocris valoris sint,
sed velint eas esse summæ æstimationis: neque
enim est lex, quæ talem æstimationem taxet, immò
neque taxare rationabiliter valeret; quia difficil-
limè id stare possit, quatenus illæ meliores, & me-
liores esse possunt, vnde semper in voluntate
Commendatariorum positum esset meliora, &
meliora exigere, & dum talia suo iudicio non da-
rentur, valoris defect&#x0169; pecuniâ supplendum con-
tendere, & sic miseros Commendatos tyrannicè
diuexare. Pro quo est communis Iurisperitorum<marginalia>Pecunia|qualibet|fieri posse|solutionem.</marginalia>
sententia, quos adducit Dom. Solorzanus Lib. 1.
cap. 20. num. 75. quibuscum & sentit Pharaonius
Tract. 1. sess. 30. casu 4. dicentium debitorem tribu-
torum, vel aliarum quantitatum, in monetâ quali-
bet vsuali soluere posse. Pro quo & est L. 6. Titul.
14. lib. 6. Recopilat. sicut ergo in monetæ contribu-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0288.jpg/>
@@1@<SE288>Commendatariorum circa tributa obligationes. 269
<duolan 2><-P>tione non est obligatio ad meliorem, sed quali-
bet vsuali fieri solutio potest, ita & in speciebus
pariter dicendum propter eamdem rationem.</P>
<P>  <absatz-nummer>26</absatz-nummer> Quid sterilibus annis faciendum & qua-<marginalia>Sterilitatis|tempore|species non|deberi, sicut|nec deci-|mas.</marginalia>
lis indulgenda remissio: dictum à nobis Titul. 1.
num. 178. & 179. & ea generalis doctrina ad ca-
sum præsentem applicanda: vbi de Commendatis
agimus. Ad species ergo quas per temporum in-
clementiam habere minimè potuerunt, tribuen-
das, vrgeri tutâ conscientiâ nequeunt. Sicut non
tenentur, ad decimas, qui copiam aliquam, ex quâ
illas deducerent, ob sterilitatem neutiquam ha-
buerunt: sicut autem de tributis, & collectis ad
decimas regulariter valet argumentum, vt probat
Euerardus loco 72. Pro quo & Doctores adducit
D. Solorzanus lib. 1. cap. 21. n. 1. ita potiori iure de<marginalia>Adecimis|ad tributa|argumen-|tum.</marginalia>
decimis ad tributa, quandoquidem decimæ minùs
odiosæ sunt, cùm Deo offerantur, non sic tributa,
quibus odiosius nihil; licèt iure aliàs debeantur.
Cùm ergo decimæ defectus non debeat com-<-P>@@

<-P>pensari pecuniâ, nec specierum debet, ne seruus
maior sit domino suo; si autem pactione consti-
tutum sit, vt totum tributum in pecuniâ soluatur,
& sic in anno sterili Commendatarius id quod in<marginalia>Quid si in|pecuniâ sol-|ui solitæ.</marginalia>
aliis accipiat, non videtur ad restitutionem obli-
gandus, quandoquidem erga tributarios Regis
tale quid agitur, vt constat ex dictis n. 179. citato
ex eo fundamento, quòd vnius anni sterilitas, al-
terius abundantiâ compensatur, & ideò pactio
præcessit vt scilicet communia essent damna, &
commoda Commendatariis, & Commendatis, &
hi cùm beneficiunt habeant specierum, & ex eo
commoda frequentia reportant, & satis videtur
exiguum, quod ex speciebus potest singulis capi-
tibus respondere. Et hæc pro Commendatariis
sit satis adnotasse, si illud tantùm in fine adda-
mus, quæ dicta de Commendatariis sunt ad
Pensionarios extendenda, pro quibus videndus
Dom. Solorzanus Lib. 2. Cap. 3. & præsertim,
num. 26.</P></duolan 2>
------------------------------------------------------------
<Z><A+3>TITVLVS VIII.</A+3>
<A+2>DE CAPITVLIS CIVITATVM, ET DIVERSIS
EORVM OFFICIALIBVS.</A+2></Z>
<negEZ><A+1>Vt non semel admonui, ad illa quæ pro Indijs specialia sunt, no-
stra est tractatio coarctanda; si enim generaliter libeat excurre-
re, opus interminabile moliremur. Inter plurima ergo, quæ de
Capitulis ciuitatum tractari possent, selectißima pro Indijs assu-
mendo, sit pro illis</A+1></negEZ>
<duolan 2><Z><A+2>CAPVT I.</A+2></Z>
<negEZ><A+1>Capitulares Ciuitatum, siue Re-
ctores, an pro electione Offi-
cialium accipere aliquid possint,
& quædam alia circa illud.</A+1></negEZ>
<P><absatz-nummer>1</absatz-nummer> <INI7>C</INI7>Ommunis quidem est dif-<marginalia>Pro electio-|ne officia|lium posse|pretium ac-|cipi ex ve&#x0303;-|ditione à|Rege facta|videtur|probari.</marginalia>
ficultas, sed ad Indicos Se-
natores, vulgò Regidores,
eatenus peculiariter spe-
ctare potest, quatenus in
illis hoc malum fortè fre-
quentius, ob terræ opulen-
tiam, & ambitionem quorumdam inibi arden-
tiùs æstuantem, qui vbi Rex longiùs abest, reguli
esse cuiusuis pretij oblatione contendunt. In
quâ quidem erunt fortè qui fieri posse affirment,
eò quòd hunc præ aliis eligere mera gratia est:
ergo potest pro eâ, pretium accipi, sicut & dari:
nemo enim gratis tenetur facere id, ad quod non
obligatur. Quòd si leges id prohibeant, non
videntur in conscientiâ obligare: quia ex nullo
capite id constat; & cùm Rex officia Rectorum<-P>@@

<-P>vendat, id verosimilius redditur; quia plus in-
decentiæ apparet in eo, quòd officia vendantur,
quàm in eo, quòd pro electione annualis Officia-
lis aliquid accipiatur. Ideò namque indecens
communiter asseritur venditio officiorum, quia
minùs apti eo pacto eliguntur, ad augmentum
pretij oculis venditoris intentis. Hoc. autem in
officiis perpetuis quantum habeat inconuenien-
tiæ statim apparet, cùm inconuenientia pariter
debeant perdurare. Cùm ergo Rex iis non ob-
stantibus ea vendat, circa minora inconuenientia
dispensare videtur, quæ in electione annui Offi-
cialis occurrere possunt, dum aliquid ab eligente
accipitur, qui pro electione suâ ampliora se me-
morat contulisse. Et hoc sanè satis verosimile
indicium est voluntatis Regis, vt nolit ea ad mor-
tale peccatum transgredientes obligari, quod de
illius eximiâ nequit præsumi erga subditos pieta-
te: iuxta dicta Titul. 2. n. 3.</P>
<P>  <absatz-nummer>2</absatz-nummer> Et quod saltem non sit peccatum mortale<marginalia>Vt non sit|peccatum|mortale vt|conserat,|quorumdā|doctrina de|venditione|officij trās-|feribilis.</marginalia>
sed solum veniale; probari potest ex aliquorum
scriptorum sententiâ, qui dicunt non peccare
mortaliter eum, qui cùm habeat facultatem à Re-
ge transferendi officium in alium, pro eo pretium
accipit. Sic enim tenent Peña, Petrus Soto,
Orellana & alij Theologi apud Salonium Tomo
1. q. 63. art. 2. controu. 8. conclus. 4. & Petrum de<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0289.jpg/>
@@1@<SE289>270 Thesauri Indici Titulus VIII. Cap. I.
<duolan 2><-P>in Summa Tomo 2. Tract. 7. Cap. 1. Conclus. 25.
qui, & illam probabilem existimat: sicut & Ioan-
nes de la Cruz in Directorio. Part. 1. Præcepto
7. Quæst. 7. Artic. 2. Dub. 10. Conclus. 3. & vi-
detur probare Cardinalis Lugo Tom. 2. de Iusti-
tia Disput. 38. num. 79. Nam eadem ratio vide-
tur esse in eligente accepto pretio ob fundamen-
tum, quod adducit Ledesma, ex eo quòd habeat
licentiam ad transferendum officium, & ex acce-
ptatione pretij nullum Reipublicæ detrimentum
sequatur; cùm supponatur eum, in quem est fa-
cienda translatio, futurum idoneum; neque ipsi
electo damnum aliquod infertur, cùm nullum
habeat ius ad officium gratis habendum, & me-
liùs illi sit, illud pretio aliquo dato frui, quàm
penitus eo carere. Quæ quidem casui, de quo a-
gimus, possunt pariformiter applicari. Et de
duobus postremis constat: circa primum autem;
etsi qui pretio accepto eligit, non transferat of-
ficium; habet tamen absolutè facultatem eligen-
di, & valde materialiter videtur se habere, quod
ad suum officium eligat, vel ad aliud, cùm in pro-
hibenda lucrosa venditione idem in omnibus re-
spectus habeatur: nihilominus</P>
<P>  <absatz-nummer>3</absatz-nummer> Dico primo: Senatores Vrbani peccant<marginalia>Assertio 1.|Negatiua|assertio sta-|tuitur.</marginalia>
mortaliter pretium accipientes pro officialium
electione, quæ fieri solet ad Reipublicæ admi-
nistrationem. Videtur clarum ex L. 8. Tit. 2. lib. 7.
nouæ Compilat. in qua sic dicitur: Mandamos que
ningun officio de veynte quatrias, Regimientos, Alcal-
dias, Alguacilazgos fieles executores, ô Iuraderias, no
se puedan vender, ni trocar, ni dar en pago, ni por otro
precio: al respeto de precio alguno ahora lo den las per-<marginalia>Pro qua|lex Hispa-|niæ.</marginalia>
sonas en quien se renunciaren o traspasaren, ò otras per-
sonas por ellos, directa, ni indirectamente: y lo mismo
sea en los votos, que se dieren en las elecciones, y pro-
uisiones para los tales officios, de Procuraciones de corte.
O, escribanias publicas de donde por Priuilegio, ô co-
stumbre se eligen por votos. Por manera que no inter-
uenga precio, ni respecto de precio, ni Soborno. Et in-
feriùs: Y la persona que lo compare, ô aquien se re-
nunciare, ô Comprare voto para lo auer, ô lo vbiere por
ruegode otras personas a su pedimiento, o por causa suya
directa, ô indirectamente, no pueda auer, ni aya el tal
officio, puesto, que nos le hagamos merced de el, por vir-
tud de la renunciacion. Sic lex; quæ quidem circa<marginalia>Illius gra-|uis obliga-|tio.</marginalia>
materiam versatur grauissimam, & si intentio
non obligandi grauiter in legislatore deesset,
nullius momenti redderetur; ex quibus obliga-
tionem sub mortali colligi diximus Titulo 2.
num. 3. & quidem p&#x0153;nalis non est, cùm nullam
p&#x0153;nam assignet, neque fundata in præsumptio-
ne, vt constat; neque vsu reiecta, quia illius ob-
seruantia viget in gremio præcipuo Senatorum:
ergo nullum est indicium, vt obligationis vim
illi detrahere debeamus.</P>
<P>  <absatz-nummer>4</absatz-nummer> Solùm esse difficultas potest, quia in præ-<marginalia>Ex prohi-|bita inter|cessione|obiectio,|cum eius-|dem solu-|tione.</marginalia>
dictâ lege pariter prohibentur pretium accipi,
& intercessione tertiæ personæ moueri, & ita ad-
ditur: ô lo vbiere por ruego de otras personas à su pe-
dimiento. Et antea immediatè post adducta: Ni
ruego de otras personas por interceßion, ô causa del que
vbiere de serelegido. &c. Atqui propter intercessio-
nem eligere non videtur esse peccatum graue; vn-
de intercessiones frequentissimè occurrunt, idque
sine graui scrupulo; & satis durum esset interces-
sorum myriades de lethali reatu condemnare. Sed<-P>@@

<-P>certè hoc non videtur vrgere: nam lex non pro-
hibet intercessionum respectu omnimodis ope-
rari; sed ne intercessio vnica sit caussa electionis,
nullis aliis requisitis consideratis: sic enim ini-
quissima electio esset; etiam si aliàs benemeriti sit,
quia totum quod ad benemerita attinet, materia-
liter se habet: vnde si talis non esset, eodem mo-
do eligeretur; stante eadem formali ratione ope-
randi: idem enim inquantùm idem, semper est
natum facere idem. Quia verò lex humana actus
internos directè prohibere non potest; si quis re
ipsa propter intercessionem eligat; id tamen ex-
teriùs non significet, non facit contra legem; pec-
cabit tamen mortaliter contra legem naturalem,
iuxta quam tenetur eligere dignum, secundùm
quod dignus est; quod tamen non præstat, cùm
re ipsa propter intercessionem eligat, & ita digni-
tas materialiter tantùm se habeat. Sic ergo nihil
est in lege dictâ, ex quo obligatio tantùm leuis
possit coniectari. Et ita grauem agnoscunt
communiter Scriptores, & vti certum pro eorum
examine in confessione statuit Remigius, in Pra-
xi Praxi Parochorum fol. 302. num. 7. cum P. Les-
sio, Corduba & aliis. Et Cardinalis Lugo suprà.
num. 78. P. Thomas Sancius. Tomo 1. Consiliorum.
lib. 3. Cap. vnico Dub. 1. num. 27. & 28. P. Fra-
gosus Tom. 1. Pag. 417. num. 42. vt alios omit-
tam.</P>
<P>  <absatz-nummer>5.</absatz-nummer> Neque adducta in contrarium vrgent:<marginalia>Fit satis|obiectis.</marginalia>
nego enim ex eo quòd Senatores officia emerint,
vendere posse; quandoquidem eis expressè pro-
hibetur, non obstante emptione & licet in illa
non leuia inconuenientia sint, ex eo non sequi-
tur inconuenientia alia addenda, ne inconue-
nientium cumulo bonum publicum opprima-
tur. Nec verum est abusum ex electione lucra-
tiua annuorum Officialium ob breuius tempus
minoribus esse inconuenientibus expositum:
nam reuerà tempus breuius non est collectiuè,
dum vna electio aliam subsequitur, & omnes ac-
cepto pretio constant; vnde inconuenientia fiunt
perpetua. Ex opinione autem illâ de renuntia-
tione officij non sequitur, quod intenditur: quia
Rex talem officij translationem concedens, non
videtur circa modum translationis talis prorsus
inuitus: quia cùm Rex ipse vendere illud soleat,
dum copiam transferendi facit, circa venditionem
etiam annuit, vel certè non penitus illi videtur
displicere, dum eam non prohibet. Circa ele-
ctiones autem à Senatoribus faciendas volunta-
tem suam omnibus reddit promulgatione legis
manifestam, & ita de vno ad aliud fieri nequi ar-
gumentum. Neque est eadem ratio de electione,
& translatione officij: hæc enim Regio nomine
fit; illa autem secus; in hac non apparet trans-
ferentis turpitudo, secus in illâ; subornationes
enim in habentibus publica officia turpissimæ iu-
dicantur ab omnibus, quia Officium non ad pu-
blicam vtilitatem, pro quâ institutum est, sed ad
priuatam inclinatur. Item qui vendit, iudex non
est, nec publici officij actum exercet in eius tran-
slatione; cùm tamen Senator eligens, publico fun-
gatur munere, & ita quod accipit subornatio est;
quod dici nequit, cùm officium vendit, sicut de
nullo alio, id, quod suum est vendente.</P>
<P>  <absatz-nummer>6</absatz-nummer> Dico secundò: Senator vrbicus accipiens<marginalia>Assertio 2.|Non esse|obligatio-</marginalia>
aliquid pro electione non obligatur ad restitu-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0290.jpg/>
@@1@<SE290>De electione Alcaldiorum & iuramenti obligatione. 271
<duolan 2><-P>tionem, secundùm valde probabilem sententiam,<marginalia>nem resti-|tutionis,|cum pecu-|liari &|notanda|explicatio-|ne.</marginalia>
quam cum multis tenet P. Sancius. suprà n. 29.
& 30. Cardinalis Lugo n. 77. & seqq. P. Frago-
sus suprà pag. 416. num. 41. vbi alios adducit.
Quando scilicet id, quod datur; ex mera libera-
litate tribuitur, licet leges municipales prohi-
beant, quia non impediunt dominij translatio-
nem. Quam limitationem cùm alij etiam adii-
ciant, oportet illam, vt expedita decisio ista ma-
neat; explicari. Omnis certè, qui vt officium
obtineat aliquid confert, credendus est liberali-
ter offerre, etiamsi inuitus conferat, quatenus
gratius illi esset, si officium merè gratis offerre-
tur. Quod patet ex eo, quòd officium ita habe-
re velit, vt illius acceptio legitima sit, nec sit illi
restituendi illud obligatio. Cùm ergo, si libera-
liter non tribuat, quod pro suffragio electoris
tribuit, acceptio officij nulla sit, vt ex verbis le-
gis constat adductio num. 3. No pueda auer, ni
aya el tal officio; dicendum est, ita dare velle, vt
datio liberalis censenda sit. Quòd quidem si non
ita debeat intelligi, quod Auctores sententiæ
propositæ affirmant, minimè consonum esse po-
test. Nemo enim electori ita liberaliter tribuit, vt
electione non stante esset aliquatenus tributurus.
Tribuit ergo ad obtinendam electionem; &
quomodo dici potest liberaliter tribuere? Certè
nisi ad explicationem traditam non habeatur re-
cursus: non video quomodo possit sustineri. Tri-
buit ergo liberaliter quatenus & si officium non
obtineat, non sit datum, repetiturus: vel quia
suffragium emere non intendit, sed gratum se
pro eodem exhibere. Vnde si tantùm promisit,
& officium assecutus est ante impletam promis-
sionem, ad nihil tenetur ex iustitiâ, sicut & non
adepto: licet autem qui tribuit ob electionem
obtinendam non habeat expressè omnes dictos
respectus, cùm tamen ita velit tribuere, vt electio
ex eo non reddatur nulla, credendus est iuxta il-
los confusè conceptos operari.</P>
<P>  <absatz-nummer>7</absatz-nummer> Sidieas: legem prohibentem subornatio-<marginalia>Obiectioni|ex legis|vrgentia|factum sa-|tis.</marginalia>
nes, eas etiam, vt à nobis sunt explicatæ, prohi-
bere, & consequenter electionem propter eas fa-
ctam, esse nullam: nam etiam sub prædictis re-
spectibus eadem habent inconuenientia, & cùm
ad modum interiorem operandi spectent, ad fo-
rum externum & humanas leges non spectant.
Est quidem valida instantia, & propter quam op-
posita sententia videtur similior vero, vnde &
eam grauissimi Doctores complectuntur, vt vi-
deri potest apud P. Sancium, suprà num. 28. Nos
autem vt eam quam vt valde probabilem ob Au-
ctorum eam sequentium multitudinem, & gra-
uitatem proposuimus, iuxta modum aliquem ve-
rosimilem explicemus, prædicto modo philoso-
phati sumus: & ad instantiam dicimus, illam qui-
dem esse vrgentissimam; sed nihilominus domi-
nij translationem non prohiberi, quando datum
liberale est sub respectibus explicatis, qui merè
interni non sunt, quando iuxta illos debet, quod
tribuitur, regulari, vt scilicet impleatur, aut non
impleatur promissio, & quod datum est, repeta-
tur. Quæ explicatio si adhuc non penitus vi-
deatur satisfacere, quærant aliam sententiæ hu-
juscemodi sectatores. Pro cuius probatione ex-
plicatio dicta sufficiat, dum tantùm intendimus
eius probabilitatem ostendere, ne Senatorum<-P>@@

<-P>conscientias minimè ad restitutionem procliues
videamus remediis facilioribus defraudare. Ex-
optandum equidem asylum coram supremo Iu-
dice reis probabilis opinio, quando præsertim de
molestissimo agitur restitutionis onere, cui pas-
sim hominum agmina miseranda succumbunt.</P>
<Z><A+2>CAPVT II.</A+2></Z>
<negEZ><A+1>De electione Alcaldiorum & qualiter
in illa soleant delinquere Senatores,
vbi & de iuramenti obligatione.</A+1></negEZ>
<P><absatz-nummer>8</absatz-nummer> <INI3>A</INI3>Lcadij apud nostrates dicuntur, qui<marginalia>Alcaldij|iidem qui|Ædiles|Romanis.</marginalia>
Romanis Ædilibus videntur respon-
dere, de quibus Tullius lib. 3. de legi-
bus sic ex lege 12. Tabularum suntoque Ædiles cu-
ratores vrbis, annonæ, ludorumque solemnium, ol-
lisque, (idem, quod illis) ad honoris amplioris gra-<marginalia>Tullius.</marginalia>
dum is primus ascensus esto. Illorum vsus in Indiis,
sed cum potestate ampliori; sunt enim iudices<marginalia>Eorum in|Indijs vsus.</marginalia>
ordinarij, etiam vbi Regales Audientiæ sunt, &
& Togati iudices criminum, ac Prouinciæ: &
quandoque etiam vbi & simul Prætores, exiguo
profectò fructu; si tamen aliquo, inconuenien-
tibus ex eorum electione, & administratione mi-
nimè compensando. Sunt ergo illi ad solatium
potiùs ciuitatum, quàm ad considerabilem vtili-
tatem huc vsque conseruati, vt scilicet ciuibus ho-
norifica aliqua officia suppetant, ne gubernatio
tota extraneis deferatur: & duo solent annuatim
eligi, nec modicis frequenter turbis, nisi vbi
Proregis auctoritas iis potest obuiare. Et quod
ad electionem attinet, quatenus non sine subor-
nationibus esse solet, iam dictum à nobis, nunc
circa alia non nihil oportet adiiciamus.</P>
<P>  <absatz-nummer>9</absatz-nummer> Dico primò. Qui factiones nutriunt, vnde<marginalia>Assertio 1.|Circa eo-|rum ele-|ctionem|factiones|esse letha-|les.</marginalia>
oriuntur turbæ, & inimicitiæ inter ciues; occa-
sione electionum, grauissimè peccant, sicut &
supremi Gubernatores, qui hæc scientes non stu-
dent efficaciter factiones huiusmodi dissoluere,
etiam relegatione eorum, qui vix aliter conquie-
scent. Res est plana, & pro eâ Regiæ extant sche-
dulæ, de quibus Dom. Solorzanus lib. 4. cap. 1.
num. 14. & 15. & in Politica lib. 5. cap. 1. pag.
749. in fine. Et inter alias peculiaris extat, in
quâ iubet Phillippus Tertius sacrosanctæ memo-
riæ Rex, vt officia Decurionum, seu Vrbicorum
Senatorum inquietis Decurionibus adimantur,
& alia circa electionem per sortes faciendam in<marginalia>Sortibus|fieri posse.</marginalia>
vrnam missas, quæ tamen non vbique sunt re-
cepta. Esse autem illam licitam, quando de ele-
ctione ad officia sæcularia agitur; communis est
resolutio, pro quâ Auctores congerit P. Tho-
mas Sancius lib. 2. Decalogi Cap. 38. num. 37. &
38. de quo etiam Diana num. sequenti allegan-<marginalia>Vnde illæ|licitæ.</marginalia>
dus, & ratio est quia sortes hoc modo nihil aliud
includunt, quàm humanum quemdam contra-
ctum, quo ex communi consensu habentium ius
ad aliquid id inter ipsos sorte diuiditur, vt illius
sit, cui sors obtigerit. Videtur autem ratio dicta
in casu præsenti cessare; quia sortes non exer-
centur ex communi sensu, sed ex Regis imperio.
Nihilominus potest illa sustineri; quia licet ex
imperio Regis id fiat, Respublica tamen ius om-<-P></duolan 2>

@0@<filename:W0001-A-0291.jpg/>
@@1@<SE291>272 Thesauri Indici Titulus VIII. Cap. II.
<duolan 2><-P>ne suum in ordine ad electiones in Regem tran-
stulit, vt id circa illas disponat, quod commodius
arbitrabitur, lubente ergo illo vt hoc modo fiant;
communis circa illum consenfus est, & ita nul-
lius iniuria, vnde possit electio reprobari. Si au-
tem quispiam velit tunc non esse consensum, ex
quo habeatur iuris singulorum cessio, vt videtur
officium, cui sors obtigerit; dici potest illum non
esse necessarium; vt sortes licitæ sint; quia vel
stare possunt ex communi consensu, vel ex Su-
perioris imperio, & ita potest in definitione sor-
tium diuisoriarum apponi.</P>
<P>  <absatz-nummer>10</absatz-nummer> Dico secundò. In electionibus prædictis<marginalia>Assertio 2.|Peccari|grauiter|ineptorum|designatio-|ne.</marginalia>
peccari grauiter solet propter ineptorum designa-
tionem, quia vel iuuenes parum cordati, & mo-
ribus improbatis, aut senes ad vigilias, & actio-
nes alias, quæ expeditos exigunt, prorsus inuali-
di, aut lucrum ex illa facturi hesterni incolæ, &
ita ignoti, sicut & Reipublicæ status ignari, vel
aliter incapaces eliguntur. Et electores tales
prorsus esse damnabiles res est adeò perspicua,
vt non egeat probatione; & magis profectò
damnabiles in vrbanis Senatoribus, quàm si à
superiori potestate descenderent. Illi enim tam-
quam Reipublicæ immediati curatores, in quos
illa curam omnem sui ipsius transtulit, qui &
membra illius præcipua, specialissimâ obligatio-
ne tenentur, ad prouidendum ipsi optimos iudi-
ces, ex quibus eiusdem bonum magna ex parte,
immò & potiori, dependet. Et circa hoc qui-
dem nequeunt se electores isti ea opinione tueri,
quæ in electionibus ad sæcularia officia non esse
obligationem ad digniores eligendos affirmat:
non enim modò de dignis & dignioribus sermo
est, sed de indignis, in quorum electione omnes
graue peccatum recognoscunt. Quod licet adeò
exploratum sit; oportet tamen inculcari; quia
plures circa hoc miserè errant cum magno Rei-
publicæ dispendio, vnde siue ignorantia, siue in-
curia, aut incogitantia debet frequentiùs incusari.
Si præsertim addamus teneri illos ad restitutio-<marginalia>Et cum re-|stitutionis|obligatio-|ne.</marginalia>
nem omnium damnorum, quæ ex prauâ fuerint
electione secuta. Quod quidem videtur indubi-
tabile, & vt tale illud docent Doctores, quos ad-
ducit Diana Parte 2. Tract. 2. Miscellaneo. Resolut.
67. In qua quidem de obligatione agit circa di-
gniorum electionem, & ex multis Auctoribus
probat Senatores ad illam teneri cum onere re-
stitutiones: quamuis alij apud eumdem contra-
rium teneant. In quâ quidem controuersiâ vt<marginalia>Modus fa-|cilis ad|conscientiæ|leuamen|in electione</marginalia>
benigniùs cum Senatoribus agamus, vt medium
saltem teneant, eosdem possumus admonere. Non
equidem digniores eligant, sed neque indignos:
erimus ergo dignorum electione contenti: cùm
præsertim inter homines sæculares non sit ita fa-
cilè excessum dignitatis explorare. Et ita quoli-
bet sibi bene viso, non ex passione, sed bono zelo
agentibus, se obligationi suæ satisfecisse; subla-
tis conscientiæ remorsibus, per me licet arbi-
trentur.</P>
<P>  Addendum in fine cum Diana, sic nonnullis
immutatis. Scripsi ad instantiam. N. Faxit Deus vt<marginalia>Dianæ vo-|tum, quod|& Autho-|ris.</marginalia>
sint profutura, si non ad electionem dignioris, saltem
ad abominationem eius, quâ indigni ad Reipublicæ re-
gimen prouehuntur.</P>
<P>  <absatz-nummer>11</absatz-nummer> Dico tertiò, Pro Indorum ad ciuitatem<marginalia>Assertio 3.|De Iud. ce</marginalia>
aliquam Hispanorum pertinentium gubernatio-<-P>@@

<-P>ne, solet alicubi cum Alcaldiis iudex specialis eli-<marginalia>peculiari|Indorum.</marginalia>
gi, qui dicitur iudex Naturalium seu Indigena-
rum. In cuius electione ratio in primis haben-
da Indorum, vt scilicet talis illis tradatur Iudex,
qui eorum possit bonum spirituale, & politicum
promouere. Quod dum non attenditur, grauis
in electione culpa admiscetur. Et vt, quæ de illo
dici possunt, breuiter complectamur: talis præ-
fectura Indis debet esse prorsus innoxia: vnde ad
propria commoda ministeriis Indorum vti ne-
queunt magis, quàm si Hispani essent, vt de
Commendatariis dicebamus. Si secus faciant,
præter grauia in eo peccata reperta; restitutionis
oneri subiacebunt.</P>
<P>  <absatz-nummer>12</absatz-nummer> Dico quartò: circa prædictas electio-<marginalia>Assertio 4.|Circa iu-|ramentum|Senator&#x0169;,|præsertim|in electio-|nibus.</marginalia>
nes, & alias, juramentum ita obligat; quod de
fideliter agendo officio; ac præsertim dum de
electionibus agitur, solent præstare Senatores, vt
si indignos eligant, rei sint violati iuramenti: si
autem dignos, licet non digniores, non ita; sic
Diana cum aliis suprà Dicto Quarto. Fundamen-
tum est idem quod de Prætoribus agentes, Tit. 6.
Cap. 1. iuxta receptissimam doctrinam stabiliui-
mus: Iuramentum scilicet non addere nouam
obligationem extensiuè, sed eâ suppositâ, iuxta
ipsam obligare. Cùm ergo Senatores ad electio-
nem dignorum, reiectis indignis, grauiter vrgean-
tur: sacrilegi erunt indignos eligentes: & cùm
aliàs non obligentur secundùm probabilem opi-
nionem ad electionem digniorum, saltem sub
mortali eos omittere graue sacrilegium non e-
rit; immò neque leue, si recto animo proceda-
tur iuxta num. 10. si quis autem manifestè depre-<marginalia>In dignio-|ris omissio-|ne vt pec-|cari con-|tingat.</marginalia>
hendat maiorem alicuius dignitatem, & propter
humanum aliquem respectum minùs dignum e-
ligat, nullo modo videtur excusari posse à pecca-
to veniali graui, quandoquidem & digniori ali-
qualem iniuriam irrogat, qui vti melior Reipu-
blicæ pars maius habet ius ad honorifica munera,
& insuper causa est aliquorum damnorum, quæ
Reipublicæ obuenire possunt, aut saltem minus
bonæ administrationis, quæ vix intelligi potest
quomodo stare sine damnis multis possit, quan-
do, vt alia desint, ipsa boni diminutio damnum
est, eius præsertim comparatione, qui ad bonum
procurandum obligatur.</P>
<Z><A+2>CAPVT III.</A+2>
<A+1>Alcaldiorum obligationes in conscien-
tiæ foro specialius explicatæ.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>13</absatz-nummer> <INI3>P</INI3>Rima eorum personales mores con-<marginalia>Scandal&#x0169;|in illis cir-|cumstan-|tia spe-|ciem mu-|tans.</marginalia>
cernit, ne scilicet turpibus amoribus
implicati, ineptos se ad aliorum cor-
rectionem reddant. Sint ergo casti, vel saltem
cauti, quamuis difficile valde sit vt turpis possit
conuersationis successiuus tractus occultari. Scā-
dalum certè in illis grauius peccatum est, nec tan-
tùm aggrauans circumstantia, sed mutans spe-
ciem ob specialem officij qualitatem; oriter enim
non solùm ex violatâ communi lege charitatis,
aut virtutis specialis, contra quam est scandalum,
secundùm diuersas opiniones; sed ex eo quòd
contra officij propriam institutionem agitur, ad<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0292.jpg/>
@@1@<SE292>Alcaldiorum obligationes in conscientiæ foro. 273
<duolan 2><-P>commune bonum, & prauitatum correctionem
destinati. Vnde communiter Doctores circum-
stantiam hanc, vt specialem, & ita in confessione
aperiendam contestantur: estque prima respectu
aliarum, quæ vulgari carmine designantur, scili-
cet Quis. Et ita tenent in speciali, quos adducit
P. Fagundez Lib. 4. in præcepta Ecclesiæ Cap. 4.
num. 5. licet ipse non esse circumstantiam, quæ
speciem mutet, affirmet, confitendam tamen
iuxta suam opinionem de obligatione confiten-
di circumstantias aggrauantes de qua Cap. 2. sed
certè rationem adductam specialis obligationis
ratione officij non tangit, sicut neque alij non
pauci, vnde pariter loquuntur de Prælato, & vi-
ro graui, quorum praua exempla specialiùs indu-
cunt ad præiudicialem imitationem; cùm tamen
certum sit diuersæ rationis esse obligationem, quę
est in Prælato, ac iudice, ab eâ quæ in viro gra-
ui est.</P>
<P>  <absatz-nummer>14</absatz-nummer> Et de furto quidem loquendo, quod Iu-<marginalia>Furtum|in iudice|non esse|circum-|stantiam|notabiliter|aggrauan|tem, pro-|babilis|sententia.</marginalia>
dex Reipublicæ faciat, sunt qui censeant non es-
se circumstantiam notabiliter aggrauantem, quia
est obligationis transgressio eiusdem speciei, sci-
licet in genere iustitiæ; ex iustitiâ enim tenetur
quis non furari, & ex iustitiâ etiam tenetur iu-
dex ciuium bona custodire; multiplicatio autem
obligationum in eodem genere non aggrauat
notabiliter, vnde neque violatio ex eo notabili-
ter aggrauatur, sicut in faciente plures scripturas
de eadem re, & promissionem infringente. Sic
citatus Auctor suprà Cap. 3. num. 2. cum Henrico
& Palacio. Apud eumdem tamen ibidem. Ioan-
nes de Medina, & Bartholomæus de Medina;
circ&#x0169;stantiam notabiliter aggrauantem esse cen-
sent, & necessariò in confessione aperiendam.
Addunt tamen priores id intelligendum secluso
scandalo & quidem cùm sententiæ istæ bonos
Auctores habeant, licebit illas in praxi amplecti,
& id quod de furto dictum est ad luxuriam trās-<marginalia>Quæ ad|luxuriam|potest trās|ferri.</marginalia>
ferre. Tenetur enim quis in eo genere prauum
exemplum non præbere, ita vt ex eo alij ad simi-
lia non sint verosimiliter inducendi: quæ obli-
gatio in iudice quidem est, sed ei similis, quæ in
viro alio graui; non enim esse maior potest; nisi
quatenus magis ex eo moueri possunt, qui vi-
derint, aut scierint; atqui hoc non solùm in Iu-
dice sed in alio grādis auctoritatis contingere po-
test; quòd si dicas plus mouere exemplum iudi-
cis, quia cùm ipse in eo genere apertè delinquat,
non poterit alios similiter peccantes corrigere, &
sic luxuriæ regnum propagabitur: id non vide-
tur vrgere, quia totum illud reducitur ad amplio-
rem peccandi licentiam, quæ circumstantia non
mutat speciem, quia magis, & minus non variant
illam iuxta receptissimum axioma. Licebit ergo,
vt dixi, commodâ hac adhibitâ explicatione sen-
tentias dictas amplecti.<marginalia>Sed prior|sententia|præfertur,|& robo-|ratur.</marginalia>
<P>  <absatz-nummer>15</absatz-nummer> Nihilominus quod asserui prius, vali-
dissimo fundamento innititur, cui non plenè fit
satis per adducta: Ratione enim officij specialis
obligatio est, vt negare potest nemo; quia ea non
oritur ex communi lege charitatis, nec specialis
virtutis Castitatis, vt etiam est planum, quia illæ
rationes sunt communes omnibus: ergo ex spe-
ciali titulo officij: atqui obligatio talis non est
leuis, cùm circa materiam grauissimam versetur,
& ex quâ salus populorum pendet; ergo est gra-<-P>@@

<-P>uis, & ita illius obligationis transgressio erit mor-
talis. Vnusquisque ergo in suo sensu abundet:
& sit probabile, quod Doctores citati conten-
dunt, mihi contrarium solidiori videtur ratione
fundatum & quidem Sancti Patres grauissimè in-
uehuntur in eos, qui in dignitate positi, licentiùs
peccant, eorum specialem malitiam perpenden-
tes, quia ex officio ad rectè agendum astringun-
tur. Quæ sanè ponderationes, admonitiones, &<marginalia>SS. Patres|in judices|scandala|perpetran-|tes acriter|inuehun-|tur.</marginalia>
increpationes nullius essent roboris, quando-
quidem rectores populorum ad nihil speciale,
quod obligationem sub mortali inducat, & ape-
riri in confessione debeat, sunt adstricti. Talis il-
la Diui Isidori Lib. 2. officiorum. Cap. 5. sic lo-
cuti; quia fronte subditos arguere poterit, cùm illi
statim poßit correptus ingerere: ante docente quæ re-<marginalia>D. Isidorus.</marginalia>
cta sunt? quapropter qui negligit recta facere, ne-
gligat recta docere. Sic ille: vnde est memorabilis
illa Diui Gregorij Magni sententia: Pastoralis cu-
ræ Partè 2. Cap. 2. ita scribentis: Rector semper co-<marginalia>D. Gregor.|Magnus.</marginalia>
gitatione sit mundus, quatenus nulla hunc immundi-
tia polluat qui hoc suscepit officij, vt in alienis quoque
cordibus pollutionis maculas tergat: quia necesse est
vt esse munda subeat manus, quæ diluere aliorum sor-
des curat; ne tacta quæque deteriùs inquinet, si sor-
dida in semens lutum tenet. Hæc Doctor Sanctus.
Quod autem ad materiam iustitiæ attinet, non
obstare communem illius rationem diuersitati
specificæ malitiæ, clarè ostendit P. Petrus Hur-
tadus. 2. 2. Disput. 173. §. 61. quem Diana ad-
ducit Parte 5. Tract. 7. Resol. 2.</P>
<P>  <absatz-nummer>16</absatz-nummer> Secunda obligatio, quæ & illis cum Se-<marginalia>Alcaldij|& Senato-|res gra-|uando Ta-|bernarios|vt peccent,|& ad re|stitutionem|teneantur.</marginalia>
natoribus communis, ne potestate vtantur vt Ta-
bernarios grauent vendenda obtrudentes, inui-
tis sanè, quia sua licet commodè vendere, & ma-
iori pretio coguntur accipere, ad arbitrium tra-
dentium soluturi. Et solet illis hoc operis quan-
tum est compensari permissione multorum quo-
ad vitæ turpitudinem, siue quoad officij vsum
Reipublicæ noxialem. Est ergo in his non so-
lùm peccatum, sed peccatorum aceruus penitus
manifestus cum obligatione restitutionis in soli-
dum faciendæ. Quantùm autem & qualiter, iux-
ta regulas est apud Theologos obuias compo-
nendum, à peritis Confessariis neutiquam
ignorandas. Et poterit quidem continge-
re vt restitutionis nulla obligatio sit; si videli-
cet Tabernarij libenter id onus subeant, vt sibi
viuendi ad libitum fa cultas tribuatur: scienti e-
nim & volenti non fit iniuria, vt est Iuris regula
nemini non nota. Licet cessante obligatione
circa Tabernarios, possit alia maior remanere:
si videlicet illi iniustitias vendendo commiserint,
quibus compensationem nequeant exhibere.
Tunc enim Senatores & Alcaldij ad restitutio-
nem tenentur, quia cùm ex officio ad eas vitan-
das tenerentur, id minimè præstiterunt; immo
fomentum suâ conniuentiâ cumularunt. Habent
tamen refugium Bullæ ob incertitudinem debi-
torum, sicut de Prætoribus & Commendatariis
dictum. Vide etiam Tit. 3. num. 18.</P>
<P>  <absatz-nummer>17</absatz-nummer> Tertia, ne ludorum domos permittant,<marginalia>In permis-|sione item|ludorum|extialium.</marginalia>
in quibus grauia crimina committuntur, iuxta
diuersas ludorum & ludentium qualitates: sunt
enim contubernia diabolorum, abominationum
sentinæ, inferorum simulacra, & lupanaribus
deteriores: in quibus quæ committuntur pecca-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0293.jpg/>
@@1@<SE293>274 Thesauri Indici Titulus VIII. Cap. III.
<duolan 2><-P>ta minùs profectò grauia sunt; & illa quidem ob
vitanda maiora mala aliquando permissa: do-
mus autem dictæ nullius maioris mali vitandi in-
tuitu tolerabiles inueniuntur; cùm aliunde mul-
torum & ingentium malorum caussæ certissimæ
comprobentur. Pro quo videri possunt statim
adducendi. Quòd si pretio à iudicibus accepto
foueantur, nihil cogitari indignius potest in ho-
mine Christiano. Quot in illis flagitia ebulliunt,
eidem tribuuntur auctori: si quæ iniustitiæ, onus
restitutionis inducunt.</P>
<P>  <absatz-nummer>18</absatz-nummer> Quarta circa ludum etiam versatur, pro
quâ nequeunt præfati, sicut neque Gubernato-<marginalia>Mensas an|queant pro|ludo expo-|nere.</marginalia>
res aut Prætores, mensas exponere. Et genera-
liter loquendo de exponentibus illas, si absurda
prædicta, communiter accidentia timeantur &
multò potiùs si experientiâ constent, comper-
tum videtur in eo multa mortalia committi. Pro
quo videndi P. Molina Disput. 521. §. Quod at-
tinet P. Petrus Hurtadus. 2. 2. Disput 173. §. 406.
& seqq. P. Dicastillus Lib. 2. de Iustitia. Tract. 18.
Disput. 5. Dub. 4. Trullench Lib. 7. Cap. 27. Dub. 1.
Diana Parte 2. Tract. 15. Resolut. 65. P. Oñate
Disp. 131. num. 113. Pharaonius Tract. 1. Seßione.
11. Casu 22. vt alios omittam. Non defuerunt
autem qui licitam talem expositionem assererent
apud Dianam & Trullench, qui dum commu-
nem sententiam tutiorem & veriorem dicit, non
videtur oppositam penitus improbare. Procedit
autem illa iuxta receptam doctrinam de rebus
indifferentibus, quæ ministrari possunt abusuris
iuxta dicta Tit. 1. numer. 144. & seqq. & Tit. 4.
numer. 45. Pro quâ & videri prætereà possunt
P. Ægidius. 2. 2. Disp. 18. num. 114. & P. Gra-
nadus ibidem pag. 211. num. 3. & roborari po-
test ex receptâ sententiâ de artificibus taxillorum,
tabularum, tesserarum, seu taxillorum, iuxta
quam non peccant, vt videri potest apud Caie-
tanum in Commentario Artic. 2. quæst. 169. ad
finem. circa 3. Dubium. 2. 2. P. Dicastillum, & a-
lios. Alij autem verosimilius locuti, dum expo-
sitionem mensarum non reprobant, si præfata
absurda caueantur. Pro quo citati, & prætereà
Card. Lugo Disput. 31. num. 6. & P. Fragosus
Tomo 1. pag. 207. num. 295. vers. 1. quia ex se
id non habet deformitatam notabilem, cùm lu-
dus ex se sit licitus, & leges de illo loquentes v-
su non receptæ. Circa quod P. Oñate aliquid
addit neutiquam omittendum, dum ait quòd et-
iamsi inter honestos lusores aliqui misceantur,
qui contra mensas exponentium voluntatem in-
iustè luderent, non est eis omnino absolutio de-
neganda: quia vitia, vt supponitur, contra eorum
voluntatem sunt, & aliàs ludus est iustus contra-
ctus, si & pretium pro commoditate exhibitâ ad
illum sit moderatus.</P>
<P>  <absatz-nummer>19</absatz-nummer> Et hæc quidem Gubernatoribus & a-<marginalia>Quid pro|illis faciat.</marginalia>
liis, de quibus loquimur, fauent, in quorum do-
mibus faciliùs possunt ingentia illa grauamina
conscientiæ caueri, dum ipsi aduigilant, & eorum
auctoritas potest collusores in officio continere.
Quâ ratione ludus in Corpore custodiæ militaris
vt licitus admittitur, iuxta Dianam, & P. Oñate
suprà, quia vt milites nihil exorbitans ludendo
committant, adsunt Præfecti militiæ. Quòd au-
tem ex eo emolumentum aliquod Gubernatori-
bus accrescat, non videtur obstare, quia gratis à<-P>@@

<-P>ludentibus tribuitur, dum eorum gratiam eo pa-
cto faciliùs & honestiùs aucupantur. Vnde &
illi circa hoc suos habent defensores.</P>
<P>  <absatz-nummer>20</absatz-nummer> Nihilominùs secundùm ea loquendo<marginalia>Sed plura|sunt contra|ipsos.</marginalia>
quæ communiter accidunt, & ex quibus solet in
ordine ad conscientiæ grauamen resolutio desu-
mi; prædicta mensarum expositio non videtur li-
cita ob multa, quæ in illâ non tolerabilia con-
currunt. Nam Primò sine delectu ludentes ad-
mittuntur. Secundò excessiuæ ludo exponuntur
quantitates, vnde grauia in familias præiudicia
resultant. Et quidem cùm in Castellâ statutum
lege sit ne quis vltra duos Regales ludo expo-
nat; quod in Indiis posset ad octo, aut etiam ad
duos octiregales extendi: quomodo non ab-
surdissimum sit, & notabiliter deforme; vt in do-
mo eius, qui administrandæ iustitiæ, & legum
obseruationi præficitur, immensæ ludo quanti-
tates exponantur. Licet enim leges dictæ non
videantur vsu receptæ, ostendunt tamen grauia
inconuenientia in earum transgressione. Tertiò
quia ludus per maiorem noctis partem protendi-
tur, vnde vxorati minùs serò in suas se domos
recipiunt, cùm grauissimâ earum molestiâ, & li-
tium interminabilium occasione. Quartò. Lu-
crum Gubernatorum esse immoderatum solet,
vt satis notum. Vnius ex minoribus huius Regni
ciuitatis Prætor, cùm per biennium ob litem illi
intentatam abfuisset: indoluit ex animo quadra-
ginta mille octiregalium se lucrum propter in-
terceptum ludum amisisse. Quintò. Nam cùm
ij, qui ludere quæstuosiùs possunt, viri poten-
tiores sint, vt ad ludum afficiantur, viuere vt li-
buerit permittuntur: neque illi solummodò, sed
quicumque ad eos possunt pertinere. Sexto. Quia
cùm Magistratus communiter vxorati sint, & fi-
lias maiusculas habeant, tot intrantium congressu
periculis exponuntur, & illæ vt aliquid à luden-
tibus accipiant, ad eos accedere non verentur,
& ab ipsis indecenter contrectari. Sextò. Quia
Ecclesiastici ad ludendum admittuntur, & mo-
dum illi circa substantiam & conditiones ludi
transgrediuntur. Octauò. Nam importunis pre-
cibus solent plures ad ludendum adduci: quo e-
uentu, si perdunt, obligatio restituendi subest,
iuxta probabilissimam sententiam, quam cum
multis amplectitur P. Thomas Sancius Tomo 1.
Consiliorum. Libro 1. Cap. 8. Dub. 9. & est iuxta
mentem omnium si importunitates cum metu ad-
hibeantur, vt accidere frequentiùs potest; quan-
do ad id per se, aut per alias inuitant magistra-
tus. Pro quo videri potest doctrina Cardinalis
Lugo Disp. 31. citata, num. 28. iunctis iis, quæ
habet Disput. 22. num. 148. Tandem (vt alia o-
mittam) quia in hoc magna ciuium offensio, &
scandalum intercedit, & valde vilescunt sic agen-
tes, in eorum oculis, vti homines pessimæ con-
scientiæ, quibus priuata lucra potiora iustitiâ
sunt; & omni communis boni respectu.</P>
<P>  <absatz-nummer>21</absatz-nummer> Et hæc quidem fere communia sunt, cùm<marginalia>Modus|præiudicia-|lis compel-|lendi ad|ludum, &|obligatio|restitutio-|nis ex illo.</marginalia>
sint alia quandoque, quibus absurditas cōmercij
huius aggeratur. Cōtingit enim mirabile aliquid,
in oculis multorum, vt scilicet qui perdunt, per-
dant, & qui lucrantur non lucrantur. Quia scilicet
lucrantibus non permittitur, vt pecuniam secum
tollant sed in arcâ concluditur, vt sic ad crastinum
ludum redire compellantur. Quod quidem in<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0294.jpg/>
@@1@<SE294>Alcaldiorum obligationes in conscientiæ foro. 275
<duolan 2><-P>iis, qui ex ludo non viuunt, sed rariùs in eo se
exercent, cum graui iniustitiâ videtur esse con-
iunctum; forsitan enim non rediret quis, &
timore non recuperandæ pecuniæ redit, vnde si
redeat, & perdat, obligatio restitutionis emergit,
quia talis metus contractum inuoluntarium red-
dit. Pro quo P. Sancius suprà, num. 3. & 7. licèt
autem sint qui probabiliter sentiant attrahentem
ad ludum, quomodocumque id faciat, etiamsi per
iniuriam, non teneri ad restitutionem eius, quod
lucratus est; quia absolutè voluntarius ludus fuit,
& sicut perdere potuit, ita & lucrari, & lucrans
ad restitutionem minimè teneretur; quod secùs
accideret, si contractus esset nullus, vt videri po-
test apud P. Molinam sic tenentem Disput. 516.
illi tamen de colludente loquuntur, non de attra-
hente modo dicto, licèt ratio videatur similis,
quæ reuerà non est; eò quòd vsu pecuniæ suæ
priuatus sit omnino inuoluntariè & huic coa-
ctioni metus est amissionis adiunctus, & ad hunc
modum alia adinueniuntur quotidiè conquiren-
di per ludum artificia, auctore diabolo: in qui-
bus iniustitia vngues statim ostendit suos, ex qui-
bus eam dignosci operosum non sit, & ita con-
fessarij officio suo poterunt satisfacere, ex prin-
cipiis communibus, & sententiis per Doctores
Classicos approbatis. Vnde nos ad alia.</P>
<P>  <absatz-nummer>22</absatz-nummer> Quinta obligatio est circumeundi noctu<marginalia>De obliga-|tione cir-|cumeundi|noctu ciui-|tatem, cum|notanda|doctrina.</marginalia>
ciuitatem, & submouendi quidquid occurrerit
noxiale. Circa quod docti aliqui ita sentiunt, vt
licet iuramentum circa custodiendas leges præ-
cesserit, quod ad specialem illam, de quâ loqui-
mur, se extendat, non tamen sit periurus minister
publicus, si noctu post signum nolæ inueniat
per vrbem, etiam cum armis, sibi notos, & con-
sanguineos, & illos abire sinat, cùm ea sit consue-
tudo, & vsus receptus; dummodo certò sciat
nullum damnum ab ipsis alicui inferendum.
Quod etiam habet locum quando nobiles inue-
niuntur, præsertim si ex eorum delatione detri-
mentum aliquod timeatur: non enim obligat iu-
ramentum cum notabili periculo, vt est sententia
communis. Sic P. Fragosus Pag. 524. vers. Acce-
dit, citans P. Lessium Lib. 2. cap. 13. dub. 10. num.
76. vbi nec verbum; & licet videatur de mini-
stro iustitiæ loqui, qui magistratus non est, cùm
ab obligatione accusationis ob metum excuset:
re tamen vera de Iudicibus, & Magistratibus lo-
quitur, vt patet ex contextu, & magistratus etiam
timere aliquando; atque ex timore aliquid obli-
gatorium prætermittere possunt, si inde illis spe-
ciale detrimentum immineat; dummodò Respu-
blica ex eo notabile detrimentum minimè patia-
tur. Aliquid ergo ob simultatis, tumultus, ini-
quas capitulationes vitandas nobilibus potest in-
dulgeri. Alios autem ob pretium aliquod, &
respectum humanum, non attingere, & in turpi
commercio inuentis diabolicam indulgentiam
ob largitionem concedere, piaculum est, quod
vtinam possint tales per sacras indulgentias ex-
piare.</P>
<P>  <absatz-nummer>23</absatz-nummer> Postrema (vt præteream alias ad prædi-<marginalia>De obliga-|tione circa|ludos pu-|blicos.</marginalia>
ctas reuocandas) circa ludos publicos versatur,
vt taurorum agitationes, equestres velitationes,
cannis pro lanceis adhibitis, comedias, & similes,
& quod ad istas attinet, nihil est, quod pro Indiis
occurrat speciale: circa ludos autem dictos sint-<-P>@@

<-P>nè liciti, quod ad equestres velitationes attinet:
dubitari nequit de quibus similiter dicendum
nihil pro Indiis peculiare haberi. Quoad agita-
tiones verò taurorum peccare profectò dicti Ma-
gistratus possunt, si eorum vsum frequentiorem
inducant; cùm constet in Indiis. cum speciali
periculo Indorum exerceri: quod ex naturâ rei<marginalia>De agita-|tione tau-|rorum.</marginalia>
illicitum est, & specialiter à Clemente Octauo in
Bullâ omnium circa hoc temperatissimè proui-
detur; pro quo videndus P. Thomas Sancius
suprà dub. 31. num. 2. & 12. Vnde & poterat du-
bitari an generaliter peccatum graue sit illud per-
mittere, ad supremos etiam Magistratus referen-
dum. Quod equidem mihi ita videtur; sed ni-
hilominùs assero illis circa hoc non esse scrupu-
lum iniiciendum, quia ad nihil deseruiet, nisi est
qui bonâ procedunt fide malam habere incipiant,
& eâ non obstante iuxta consuetudinem operen-
tur, quamquam & futuros plures pro certo ha-
beri possit qui conscientias Magistratuum omni-
no sint securas reddituri, quicumque autem lu-<marginalia>Collectæ pro|ludis qua-|liter facie&#x0303;-|dæ.</marginalia>
di sint, pro expensis in illis faciendis collectas
facere, & Officiales inferiores, seu mechanicos
artifices irremissibili exactione grauare, sicut &
rerum ad vsum quotidianum in victu, & aliis
opportunarum venditores, non videtur quomo-
do possit cum iustitia componi. Licèt enim ali-
quorum sententia sit ciuitatibus collectas esse li-
citas, dum à Rectoribus pro communibus ne-
cessitatibus fiunt, & ita vsque ad certam quanti-
tatem in regnis Hispaniæ concessæ, vt cum aliis
tradit D. Escalona in Gazophylacio Part. 1. pag.
160. num. 6. illæ tamen non ab aliquibus, sed ab
omnibus attentâ singulorum facultate exigendæ
sunt, vt docent communiter Doctores, & inter
alios Syluester, Viualdus, Sayrus, Duardus, Bo-
nacina, quos adducit, & videtur sequi P. Palaus
Tomo 6. Disput. 3. Puncto 6. num. 3. quandoquidem
eos citat, nec contradicit; sed neque contradi-
cere potest, cùm sit communis explicatio, pro
quâ etiam stat P. Thomas Sancius Tomo 1. Consil.
lib. 2. cap. 4. dub. 1. n. 2. & alij.</P>
<P>  <absatz-nummer>24</absatz-nummer> In eo autem non est certa eorum senten-<marginalia>In Bullâ|C&#x0153;næ non|comprehe&#x0303;-|sas, etiamsi|excessiuæ|sint: & ex-|cessus ex-|plicatus.</marginalia>
tia, quod per Bullam quæ existimant non excom-
municari collectas imponentes Excommunicat. 5.
id quod potest ex ipsâ collectæ explicatione pro-
bari: cùm enim per eam non imponatur onus
improportionabile ciuibus, sed ab illis iuxta
mensuram facultatum exigatur, nulla in eo esse
inæqualitas potest, & ita neque iniustitia, sicut
accidit in aliis exactionibus: & prætereà colle-
cta est ad actum vnicum, & ita transit; cùm ta-
men exactiones aliæ soleant æternare. Quæ cùm
ita sint; collecta quæ solos ordinarios artifices,
& viliores venditores grauat, pro exigentium ar-
bitrio, prorsus videtur iniusta: pro quo aucto-
res quamplures adducit Diana Tomo 1. Tractat. 3.
Resolut. 2. proportionabilitatem tamquam certissi-
mam necessariam statuentes. Quòd si dicatur id
quod ab illis colligitur esse sufficiens, & ita non
oportere collectam ad alios extendi id quidem
tunc stare poterit, quando ij, qui hoc anno con-
tribuerunt, anno sequenti nihil tribuunt, & ita
currentibus annis ea seruetur proportio, vt tan-
dem omnes partem oneris constet sustinere: &
satis quidem videtur absurdum, vt ditiorum, ac
potentiorum voluptas pauperum sudoribus<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0295.jpg/>
@@1@<SE295>276 Thesauri Indici Titulus VIII. Cap. IV.
<duolan 2><-P>disponatur, qui eam, quam tribuunt partam sudo-
re pecuniam omnibus habent ludis Circensibus
potiore&#x0303;. Licèt autem iniustæ huiusmodi collectæ
sint, non videntur excommunicatione citatâ
comprehensæ, quia de illis non est sermo. Quod
etiam ex aliâ potest probabili doctrinâ saluari;
quod scilicet cùm facultas est ad genus aliquod
exactionis, per excessum in illâ non incurritur
excommunicatio prædicta. Sic Nauarrus, Hu-
golinus, Cardinalis Toletus, P. Filliucius, Sayrus,
& P. Reginaldus, apud P. Palaum suprà num. 6.
cùm ergo collectæ. Parlamentis, Capitulis, an
Conciliis ciuitatum liceant, excommunicatione
præfatâ non comprehensas probabiliter asseren-
dum. Pro quibus non amplius.</P>
<Z><A+2>CAPVT IV.</A+2></Z>
<negEZ><A+1>Senatores Vrbani an abesse possint
ad c&#x0153;tum vocati in Indiis. Vbi
de peculiaribus quorumdam mune-
ribus.</A+1></negEZ>
<P><absatz-nummer>25</absatz-nummer> <INI3>D</INI3>Ico primò: Generaliter loquendo;<marginalia>Assertio 1.|absolutè|negans.</marginalia>
nequeunt Senatores vocati ad c&#x0153;-
tum, abesse, nullo extante iusto im-
pedimento. Id clarum; quia officio desunt in
re magni momenti, vbi scilicet de communi bo-
no ciuitatis agitur, & idoneis officialibus eli-
gendis.</P>
<P>  Dico secundò: obligatio talis est sub morta-<marginalia>Assertio 2.|& sub|mortali.</marginalia>
li. Constat ex ratione adductâ; quia scilicet cum
hoc onere officium suscepit, cuius prærogatiuis
fruitur; qui autem sentit honorem, etiam onus
sentire debet vt est regula iuris notissima.</P>
<P>  Dico tertiò: semel aut iterum sine legitimâ<marginalia>Assertio 3.|sed non|semper.</marginalia>
caussâ abesse, quando nihil agendum, pro quo
absentis suffragium magni momenti esset, graue
peccatum non est. Probatur; qui vocat non
vrget suo præcepto, & aliàs absentia in præiudi-
cium boni communis non cedit; ergo non est
vnde esse mortale peccatum queat.</P>
<P>  <absatz-nummer>26</absatz-nummer> Dico quartò. Qui in Capitulis India-<marginalia>Assertio 4.|neque om-|nes, sed|meri Sena-|tores.</marginalia>
rum meri Senatores sunt, magis speciali obliga-
rione ad assistendum c&#x0153;tibus tenentur, quando
ad illos conuocantur. Assertio hæc supponit in
Capitulis Indiarum esse aliquos, qui meri Sena-
tores non sunt, quod reuerà ita est: sunt enim
officia quædam, quæ à Rege iis venduntur, & vt
maioris æstimationis sint, Senatorum cætui ad-
scribuntur, cum voce, & voto, vt dicitur, in Ca-
pitulo, & aliis Senatorum prærogatiuis. Et hi
quidem cùm dignitatem Senatoriam velut ac-
cessoriam habeant, in cuius concessione non
onus illis, sed honorem conferri Regis videtur
intentio; inde est vt de onere id sumere possint,
quod ipsis placeat, & ita ad cærum venire pro li-
bitu: non sic autem meri Senatores, qui onus
non accessoriè habent, sed ex primariâ officij in-
stitutione, & ita ad cætum venire grauiter obli-
gantur: quæ autem officia sint illa, in quibus
onus accessorium est, satis ipsis habentibus con-
stat, sicut & aliis Senatoribus. At nonnulla
proferamus; talia videntur Protoscribæ mariti-
mi, Depositarij, Protectoris bonorum de-<-P>@@

<-P>functorum, Administratoris censuum Indo-
rum, Præpositi Haberiæ, & alia, quæ vide-
mus in diuersis Prætoriis & ciuitatibus nouiter
exoriri.</P>
<P>  <absatz-nummer>27</absatz-nummer> Dico quintò: qui vocatus ad cætum ire<marginalia>Assertio 5.|etiamsi suf-|fragio nihil|obtenturè|frequen-|tiùs.</marginalia>
renuit, eò quòd frequenter illius suffragium nul-
lius momenti est in ordine ad bonum publicum,
non ideò desistere prorsus potest; si merus Sena-
tor sit. Ratio est; quia licèt frequentur id acci-
dat, non est tamen moraliter certum ita futurum
semper, cùm in Respublicâ Christianâ zelus boni
publici saltem in aliquibus non sit res penitus
desperata: mutari enim in melius possunt, &
eius exemplo minùs dociles prouocari. Ad au-
ctoritatem etiam Reipublicæ spectat, vt in eius
cætu Cato aliquis, aut Fabius inueniatur. Itaque
assistentia talis prodesse potest, nocere nequit:
ergo ad illam ratione officij tenentur vt in plu-
rimum Senatores.</P>
<P>  <absatz-nummer>28</absatz-nummer> Dico sextò: si certò sciatur in Capitulo<marginalia>Assertio 6.|secus, si|certum sit|in casu a-|liquo.</marginalia>
concludendum aliquid pro re iniustâ, quæ scili-
cet in notabile damnum Reipublicæ cedat, &
vnus tantùm sit pro iustitiâ certans, non peccabit
mortaliter si non veniat. Sic à fortiori tenent, qui
id etiam asserunt quando concludendum scitur à
maiori parte, de quibus statim. Probatur; quia
assistentia in hoc casu non deseruiet ad damnum
repellendum, neque ad alium magni momenti
effectum: ergo non est mortale illam denegare:
neque obstat quod dudum est à nobis dictum
Assertione præcedenti: nam de frequenti absentiâ
est ratio diuersa: quod autem ad auctoritatem
Reipublicæ attinet, per absentiam ipsam habe-
tur; dum enim quis adesse renuit; satis ostendit
c&#x0153;tus iniquos sibi displicere, vt dicere cum Iacob
possit: In Consilium eorum non veniat anima mea,
& in c&#x0153;tu illorum non sit gloria mea. Genes. 49.<marginalia>Gen. 49.|v. 6.</marginalia>
vers. 6.</P>
<P>  <absatz-nummer>29</absatz-nummer> Dico septimò: etsi probabile sit idem<marginalia>Assertio 7.|non tamen|cùm à ma-|iori parte|concluden-|dum, pro|contraria|alijs stan-|tibus.</marginalia>
dicendum quando constat concludendum à ma-
iori parte; sic enim tenent Ledesma, Valerus,
Nicolaus Garcia, quos adducit, & sequitur
Diana Parte 1. Tractat. 3. Resolut. 18. Oppositum
tamen videtur verius, & solidiori innixum funda-
mento: quod tenent Cardinalis Paleotus, Mol-
fesius, & Madariaga apud eumdem. Probatur;
quia Senatores tenentur vt possunt pro bono
publico certare, & ita adesse quando eorum præ-
sentia magnæ esse vtilitati in ordine ad illud po-
test; atqui in hoc casu ita contingit; ergo debent
assistere. Maior est certa, & Minor ostenditur:
nam licet pro parte contraria concludendum sit,
valde tamen interest, vt qui pro iustificata suffra-
gantur, plures pro se habeant, sic enim ad suffra-
gandum liberiùs incitantur, & eorum suffragia
multis innotescunt. Vnde Respublica gaudet, &
meliora sibi promittit; tum etiam quia sic vita-
tur scandalum, quod multis datur videntibus ci-
ues, & ciuium iuratos patronos, aut contra Rem-
publicam agere, cuius bonum debebant procu-
rare; aut non audere sic agentibus resistere; &
ita omnes quæ sua sunt quærere, non quæ Jesv
Christi; id est quæ pauperum, quæ oppresso-
rum, quæ sub impositionum oneribus, conge-
mentium. Tum denique: quia licet conclusio
pro re iniquâ videatur certa; potest tamen ali-
ter accidere; vt non semel est experientiâ com-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0296.jpg/>
@@1@<SE296>De obligationibus Fidelis-Executoris. 277
<duolan 2><-P>probatum: dum auditis Senatorum zelo boni
publici exardescentium rationibus, alij, qui in
partem propendebant contrariam, in melius
commutantur. Vbi nequit dici alios priùs suffra-
gaturos; nam cùm ante publicatam determina-
tionem locus sit retractationi, semper esse spes
potest dictæ mutationis. Quod si suffragia sint
secreta, id est multò certius: nam multi qui ex-
teriùs vnum dicunt, aliud in foro secreto perfi-
ciunt. Vnde quando sic res peragenda est, num-
quam est de bono successu penitus desperandum.
Quod tandem comprobari ex Regiis Auditori-
bus potest, qui deesse nequeunt, cùm circa ali-
quid deliberandum est, in quo eorum suffra-
gium nihil pro caussâ profecturum iudicatur.</P>
<Z><A+2>CAPVT V.</A+2>
<A+1>Circa obligationes Fidelis-Executoris.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>30</absatz-nummer> <INI3>S</INI3>Olet officium hoc à Rege vendi, &<marginalia>Fidelis-|Executoris|quod mu-|nus.</marginalia>
vni tantùm, quæ ad illud spectant,
conuenire, sæpe sæpiùs autem ad Vr-
banos Senatores pertinent annuatim seruientes.
Illorum autem munus est: annonaria prouisio,
visitatio, & taxatio victualium, quod per Regia
rescripta eisdem reseruatum: de quibus agit Dom.
Solorzonus lib. 4. Cap. 1. num. 19. In quo qui-
dem frequentia solent admisceri peccata; & in
primis, si panis Verbi gratia pretium ita taxetur,<marginalia>Circa pi-|stores no-|tanda do|ctrina, vt|lucrum a-|liquod ex|officio ha-|beant: &|de&#x0303; obliga-|tione resti-|tutionis,|si secus|fiat.</marginalia>
vt nullum, aut valde exiguum lucrum pistoribus
relinquatur, licet bono videatur fieri zelo, sed
non secundùm scientiam. Ex eo enim fit panem
minoris ponderis vendi, & in graues scrupulos
vendentes incidere: & cum minore pondere
deprehenso mulctantur, iniusta est condemnatio,
& ita duplicia damna patiuntur. Fit etiam ex eo
plures ab illo minimè lucroso artificio desistere,
& sic Rempublicam inde plus detrimenti capere,
vnde emolumentum quærebatur. Et hoc quidem
licet rariùs accidat, est tamen ita accidere mihi
penitus exploratum. Nec dici potest annis, qui-
bus triticum viliùs emitur, plus lucrari, & ita mi-
nus lucrum sequentis anni eo pacto compensari.
Non enim in hoc genere modus talis compensa-
tionis admittitur, quia est circa res, quarum pre-
tium variatur, & semper illud attendendum est
secundùm præsentem statum; vbi aliter non fue-
rit pactione firmatum. Cùm ergo triticum hoc
anno cariùs ematur; iniquum est pistores com-
pellere, vt eodem pretio, aut fere eodem, panem
vendant; vnde moderatum illis debet lucrum as-
signari: id quod est omnium sententiâ manife-
stum: & ita obligatio restitutionis, si secus fa-
ctum fuerit, consequenter asserenda.</P>
<P>  <absatz-nummer>31</absatz-nummer> Dico scienti & volenti non fieri iniuriam,
& ita cùm nullus pistores ad commercium tale
compellat, si ipsi illud cum onere prædicto susci-
piunt, nulla ex eo obligatio in Reipublicæ mo-
deratoribus resultabit. Sed contra hoc est: nam
licet tales spontanei sint, nihilominus pro vtilita-
te publicâ laborantibus merces condigna debe-
tur. Faciunt enim voluntarij id, quod si non
facerent, aut ipsi aut alij facere cogerentur: ne re-
fugium panis, omnium maximum, Reipublicæ
deesset. Sicut ergo iniuria fieret illi, qui com-<-P>@@

<-P>pelleretur officium dictum exercere nullo, aut
satis exiguo lucro, & obligatio inde restitutionis
emergeret, sic etiam in casu, de quo est sermo,
dicendum: licet in priori propter violentiam
pretium deberet augeri; non quidem minuendo
panis pondus, sed aliquid per modum mercedis
tribuendo, quæ diurno labori responderet, aut
priuilegio alio, quod esset pretio æstimabile, iux-
ta illius voluntatem. Accedit quod iam insinua-
tum est, cùm de rerum pretio agitur, iniustitiam
Reipublicæ administratores committere, si illud
citra iustum constituant, & ad restitutionem te-
neri, quia damni multiplicis caussa sunt, etiamsi
ij, qui vendunt, voluntariè vendant, quia in eo
vendendi modo inuoluntarium aliquid admisce-
tur, ex necessitate vrgente. Cùm enim artificium
suum quisque habeat multis expensis instru-
ctum, aut aliud vitæ quærendæ genus, cui iam
assueuit; durissimum est ad noua diuertere: &
ita cùm vtuntur assuetis exiguo lucro, quia sic
Magistratus vrgent, necessitatis planè imperio
compelluntur. Pro quo est doctrina P. Lessij
Lib. 2. Cap. 12. n. 63. vbi ait quòd si pressus ne-<marginalia>P. Lessius.</marginalia>
cessitate famulus exiguò conuenit, quia domi-
nus ampliùs dare noluit; tunc quòd operam suam
multò pluris valentem tam paruò locet, non<marginalia>Famulo|debetur iu-|stum sti-|pendium|etiam ex|necessitate|seruienti.</marginalia>
sponte facit (sicut si quis necessitate pressus paruò
vendat rem aliquam magni pretij) tenetur ergo
dominus supplere stipendium ad æquiualentiam.
Sic ille, statim addens hoc debere intelligi: si do-
minus tali seruitio egebat, vel si magnum ex eo
capiat emolumentum: tunc enim merces non
minuenda, iuxta Nauarrum Cap. 17. num. 108.
& seqq. Pro quo & iam P. Dicastillus Libr. 2.
Tract. 2. Disp. 9. num. 147. cum aliis. Atqui pisto-
rum opera valde est necessaria Reipublicæ, vt
constat, & magnum ex eâ emolumentum capit.
Licet autem doctrinam P. Lessij non omnes vi-<marginalia>Sed minùs|quàm in-|uitato.</marginalia>
deantur amplecti, dum affirmant famulos in ne-
cessitate constitutos posse minori pretio condu-
ci: re tamen verâ non contradicunt: volunt e-
nim minori quidem pretio conduci posse; iusto
tamen, attentâ vtilitate, quæ domino ex labore
eius accrescit, secundùm communem æstima-
tionem. Pro qua conciliatione adest Bonacina
Disput. 3. de Contractibus. Quæst. 7. Punct. 4. n. 6.
Quidquid autem de hoc sit, aliunde est certissi-
ma nostra positio, quia scilicet opifices, & vi-
ctualium venditores pro Reipublicæ bono ab
eadem inuitantur, ex quorum defectu grauia pa-
teretur incommoda, & sic non vt voluntarij ha-
bendi sunt, quorum vilescant operæ, sed vt pro
necessitate vocati: & ita congruum est illis pre-
tium pro operis & victualibus assignandum, cuius
violatione onus restitutionis supra se tollant ne-
cesse est nimiùm iusti Magistratus. Vnde est et-<marginalia>Mercato-|res plus|petere posse|ratione|officij.</marginalia>
iam communis Doctorum sententia Mercato-
res posse plus exigere ratione officij: pro quo vi-
deri potest Bonacina suprà Quæst. 2. Punct. 4.
num. 30. apud quem alij.</P>
<P>  <absatz-nummer>32</absatz-nummer> Sed hoc rarius; cùm sit illud profectò
frequentius, rerum pretia excessiua permitti, vel<marginalia>Grauius|peccatum|in excessis|pretij non|curato.</marginalia>
iniuriâ, vel vtilitatis alicuius intuitu, aut humano
alio respectu. Id quod non rarò accidit ex re-
vendentium copia, quos non prohibent, quia
ad potentiores nundinatio eorum pertinet, vel
quia sua ipsi vendere excedenti pretio cupiunt,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0297.jpg/>
@@1@<SE297>278 Thesauri Indici Titulus VIII. Cap. VI.
<duolan 2><-P>& ita alios suo sinunt arbitrio procedere, suo pa-
riter processuri. Sic Reipublicæ faciem mutatam
aspicimus, & decrescentibus ciuium facultatibus,
contra naturæ ordinem rerum pretia sublimata.
Et damnum cùm videamus vsquequaque diffu-
sum, an seriò de remedio, serò licet cogitetur,
penitus ignoramus. Doctorum omnium senten-
tia est pretium aliud esse legitimum seu legale,
vulgare aliud, illudque tale dici quia à lege defi-
nitum, siue à Principe, aut legitimo alio Supe-
riore, vt à Senatu, &c. Rogo iam an tale pretium
sit abstractum aliquid, aut vniuersalis Platonici
adinstar, quod numquam sit ad vsum, etiamsi ne-
cessitas vrgeat, aduocandum? Quod cùm dici
nequeat, & aliquando vsus statuendus, cur non
modò? Si necessitates pro eo requiritur, quando
maior? Sed dolendum quòd voces istæ serò ni-
mis sint ad eorum peruenturæ aures, ad quos cu-
ra ista dirigitur. Sed si ij non audiunt audient alij;
& quod præsentibus & locis & temporibus pro-
desse nequit, aliis & locis & temporibus profu-
turum confidamus, Naturæ imperio gemimus. Iu-
uenalis Satyra. 16. Sed gratiæ beneficio confo-
uemur.</P>
<Z><A+2>CAPVT VI.</A+2>
<A+1>Generalis Depositarij obligationes pro
foro animæ.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>33</absatz-nummer> <INI3>C</INI3>Ommunissima hoc loco quæstio,<marginalia>Ex qua|culpa De-|positarius|generalis|teneatur.</marginalia>
ex quâ culpâ teneatur, cùm esse lata,
leuis, & leuissima queat. Et quod
ad forum exterius attinet, cùm in casus contin-
gentiâ res sit ad tribunalia deferenda, & ibidem
iuxta circumstantias, quas expendi oportebit, iu-
dicandum; non est cur hoc loco circa illud pro-
lixius quidquam adiiciamus. Teneri de leui mul-
ti dicunt, quando depositio in deponentis & De-
positarij commodum cedit: alij de leuissima:
pro quo videri potest P. Lessius Lib. 2. Cap. 27.
Dub. 3. Si verò in solius Depositarij, communis
reso lutio est de leuissima teneri, vt videri apud
eumdem potest, & alios passim. Sicut quando
in solius deponentis commodum, solùm delata.
Qualis autem in facti contingentia fuerit, valde
est difficile explorari: vnde iudicium, varietate
aliàs opinionum extante, arbitrarium est futu-
rum: cùm aliunde etiam emergat difficultas, ex
eo scilicet quòd difficilis probationis sit quando
depositio in vnius tantùm, aut vtriumque com-
modum cedat. Et in Generali Depositario, cùm
stipendium pro custodiâ lege taxatum accipiat,
ex quo in rigore Depositarius non est, cùm ta-
lis mercedem non accipiat, vt notant Doctores,
& habetur in. L. 1. §. Si vestimenta. D. Depositi. non
videtur dubitari posse depositionem ad illius
commodum pertinere: vnde & officium tale
magno obtinetur pretio, & inter Reipublicæ
præcipua computatur. Quòd autem in eius com-
modum non tantùm cedat, videtur facilè ostendi
posse ex eo quod tale officium non est propter
Depositarij commodum, sed propter vtilitatem
publicam institutum: & eorum, quorum bona
deposita sunt, res vtiliter agitur, dum in tuto
collocantur. Quòd si depositio p&#x0153;nalis sit; tunc<-P>@@

<-P>aut alterius, cui adiudicanda sunt bona, nego-
tium geritur, aut certè Fisci. Per hoc ergo potest
Depositarius, si quidquam infaustum occurrerit,
se tueri.</P>
<P>  <absatz-nummer>34</absatz-nummer> Quod verò ad forum animæ spectat,<marginalia>Ex mortali|tantum te-|neri osten-|ditur.</marginalia>
mihi satis est verosimilis eorum opinio, qui cen-
sent ex sola mortali culpa Depositarium teneri,
si depositum pereat, aut graue detrimentum pa-
tiatur. Pro quo est D. Thomas. 2. 2. quæst. 62.
artic. 6. in Corp. vbi de Depositario loquens sic
concludit: Propter hoc si ei subtrahatur res absque<marginalia>D. Tho-|mas</marginalia>
suâ culpâ, non tenentur ad restitutionem: secus autem
esset si cum magna sua culpa rem depositam amitteret.
Sic ille. Quod & eâ mihi ratione persuadeo: nam
obligari aliquem ad compensationem damni, p&#x0153;-
na grauissima est: ergo nequit leui culpæ respon-
dere. Quod p&#x0153;na sit, satis constat: nam ideò cul-
pa præsupponitur. Et quòd illatio sit certa; ex
eo liquet, quia inter culpam leuem, & p&#x0153;nam
grauissimam non est proportio, quæ tamen de-
bet inter culpam, & p&#x0153;nam iustam inueniri, vt<marginalia>P&#x0153;nam|debere cul-|pæ propor-|tionari.</marginalia>
omnes fatentur, & dictat ratio manifesta: nam
aliàs aliqui gradus p&#x0153;næ infligentur immerenti,
quandoquidem culpæ vnus aut alter respondet;
vt si merenti duodecim verbera, infligantur cen-
tum, nonaginta efficiunt immerentem. Ideò
ita decisum in vtroque iure; scilicet in L. Santi-
mus. C. de p&#x0153;nis, & in Cap. vt Clericorum, de vitâ,
& honestate Clericorum. Quòd si dicatur hoc ha-
beri ratione contractus, in quem quis volunta-
riè Consentit, & ita scienti, & volenti nullam
fieri iniuriam, nec propriè haberi rationem p&#x0153;-
næ, licet culpam præsupponat; quia restitutio
non est p&#x0153;na, sed obligatio ex violatâ iustitiâ
orta. Contra est, quia etiamsi contractus sit, ex
nullo capite haberi potest velle quempiam se in
foro animæ ad recompensandum damnum obli-
gare. Deinde: quòd obligatio recompensationis
sit in odium culpæ, manifestè probatur: nam si
culpa nulla sit, omnes fatentur vix quopiam re-
nuente apud Pharaonium Tract. 2. Seßione 4. Ca-<marginalia>Pro fortui-|tos nullam|esse obliga-|tionem.</marginalia>
su. 10. nullam esse obligationem. Vnde L. 1.
§. sæpè, π. Depositi casus fortuitos excipit, quia in
illis culpa nulla interuenit. Sed etiam culpā, & custo-
diam præstet non tamen casus fortuitos. Verba illius
sunt: culpa ergo non tantùm materialiter se ha-
bet, sed formaliter in ordine ad obligationem. Et
licet obligatio restitutionis esse dicetur, hoc ip-
sum p&#x0153;nale est; obligari scilicet ad restituendum
id, quod culpâ leui tantùm periit, aut damnifi-
catum est; & vt demus p&#x0153;nam non esse, est ta-
men onus grauissimum, quod quidem humanæ
leges in exteriori foro constituere potuerunt,
non ita in conscientiâ, quia ex eo grauitas oneris
geminatur: quod nequit præsumi de eximiâ sic
disponentium pietate; si aliàs demus id eorum
non transcendere potestatem.</P>
<P>  <absatz-nummer>35</absatz-nummer> Qui discursus videtur esse clarissimus,<marginalia>Auctores|resolutioni|fauentes.</marginalia>
vnde sententiam istam communiter iam Theo-
logi amplectuntur, saltem tamquam probabilem,
quibus credendum potiùs in negotio conscien-
tiæ, quàm Iurisperitis, & ita pro illâ adduximus
Titulo 3. Cap. 9. num. 65. Cardinalem Lugo &
Bassæum alios referentes, & P. Amicum, viden-
dum etiam pro Depositario Disput. 29. de Iustitia.
num. 10. quæ & valde placet Remigio, Tract. 2.
in septimum præceptum. §. 31. ac P. Dicastillo<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0298.jpg/>
@@1@<SE298>Obligationes Depositarij Generalis. 279
<duolan 2><-P>Lib. 2. Tractat. 3. num. 413. qui se remittit ad Tract.
8. num. 37. & seqq. vbi de Depositario. Sicut &
Thomæ à Iesu in Cap. Non dicatis, Parte 3. Cap. 6.
in fine: & ante alios eam eleganter, & robustè
firmauit P. Lessius Lib. 2. Cap. 7. Dubit. 6. vbi ge-
neraliter loquitur de obligatione restitutionis or-
tâ ex damno dato, Dubitatione autem 7. magis in
speciali de damno in officio. Dubitatione autem 8.
num. 43. vbi magis in speciali agit de Deposito,
affirmat leges obligationem statuentes pro culpa
leui, non videri quoad forum conscientiæ rece-
ptas: nemo enim, qui pignori, vel rei conductæ
putet se maiorem custodiam debere ex iustitiâ,
quàm dominus ipse adhibere solet. Addit tamen
num. 45. contrariam sententiam esse communio-
rem, & ordinariè in praxi seruandam. Probabi-<marginalia>P. Lessij|ratio, cuius|expenditur|vis.</marginalia>
litatem etiam sententiæ oppositæ recognoscit:
Cap. 17. num. 11. referens se ad dicta Dubitatione
8. citatâ: & quidem ratio ab eo adducta citato
cap. 7. num. 27. aut hoc probat, aut pro aliis nullius
momenti est: sic enim arguit, quando solùm culpa
venialis commißa est, non est actus perfectus in ratione
iniuriæ, sed imperfectus, ergo non inducit obligationem
restitutionis saltem perfectam, quâ astringatur sub pec-
cato mortali: non enim potest obligatio maior esse in
suo ordine, quàm fuerit iniuria, ex quâ nascitur, in suo.
Sic ille; quis autem non videat rationem istam
etiam pro damno in contractibus contingente
concludere? Quid si in illis vim non habet, ne-
que generaliter habebit; dici enim poterit esse
actum imperfectum, sed voluntarium, & cùm
absolutè damni caussa fuerit, obligationem ex eo
restitutionis oriri. Quæ solutio est insufficiens;
sed ei tamen similis est, quæ ad damnum in
contractu secutum applicatæ potest adhiberi.
Culpa enim leuis Depositarij actus imperfectus
est, ad quod ineptè dicitur esse absolutè caussam
damni, & ita ad restitutionem obligari: quia hoc,
sicut aliud, potest confutari ex eadem imperfe-
ctione actûs. Quòd si recurratur ad leges, non
cessat instantiæ vis: nam leges propter actum
imperfectum in foro interno nequeunt onus im-
ponere, quo mortaliter conscientiæ grauentur:
ideò enim pro peccato veniali nequit maior ex-
communicatio fulminari. Videatur etiam Pha-
raonius Tract. 2. Seß. 3. Casu 9. in fine.</P>
<P>  <absatz-nummer>36</absatz-nummer> Quibus præiactis; quæ ad Depositarios<marginalia>Deposita-|rius an vti|rebus dispo|fitis queat.</marginalia>
videntur generaliter pertinere, circa Indicos id vi-
deo frequenter accidere, vt rebus sibi in deposi-
tum traditis ad sua commoda vtantur, & de re-
compensatione non admodum videntur esse soli-
citi; itaque mancipijs, iumentis, & alijs prædia
colunt sua; & mirum in modum locupletantur;
in quo qualia conscientiæ grauamina interue-
niant perquirendum: & communis resolutio
est: Depositarium non posse deposito vti con-<marginalia>Id lege pro-|hibitum.</marginalia>
tra domini voluntatem. Sic habetur in L. sacculum.
D. depositi. Pro quo & videri potest Bonacina
Tract. 3. de contractibus, quæst. 14. Puncto 1. num. 3.
P. Molina Disput. 524. P. Lessius Cap. 27. citato
Dubit. 2. P. Gaspar Hurtadus Disput. 10. de contra-
ctibus, difficult. 2. & alij communiter de contracti-
bus agentes: qui sunt sanè quamplurimi, apud
quos aliquæ exceptiones sunt. 1. Si Depositarius<marginalia>Exceptio-|nes quædā.</marginalia>
bonâ fide existimet id non displicere domino,
etiamsi reipsa displiceat; dummodò non constet
displicere post præcedentem vsum, & in eo<-P>@@

<-P>procedatur. 2. Ex domini expressâ, aut tacitâ
concessione; tacita autem verosimilibus fundan-
da coniecturis pro re contingenti ponderandis.
3. Quando depositum est res consumptibilis vsu
vt triticum, vel pecunia, & depositarius certus est
habiturum se tantumdem quod reddat, cùm de-
positum repetetur: in quo aliqui peccatum ve-
niale esse dicunt: sed certè aut mortale esse debet,<marginalia>Et sine ve-|niali staro|posse.</marginalia>
si vsus in re magni momenti sit, aut nullum: nam
vsus talis contra voluntatem domini, est peccatum
mortale absolutè loquendo, nec Depositarius
speciale ius ad illum habet, cùm res deposita alte-
rius sit, neque ipse dominium proprietatis, aut
vtile habet. Quod si proptereà mortale peccatum
esse negatur, quia nullâ violentiâ à domino res
aufertur, & ex vsu nullum patitur detrimentum,
ex eo fit nullum esse peccatum: si enim tale esset,
ideò certè, quia contra voluntatem illius non est;
aliàs esset peccatum mortale: vel quia licet contra
illum sit; est tamen irrationabilis talis voluntas;
quando autem talis est, nullum est peccatum de
illâ non curare. Quod aliunde ostendi potest,
ex eo scilicet, quòd ea, quæ functionem acci-
piunt, cùm in depositum traduntur, non debent
eadem numero reddi, & ita dominium earum, in
depositarium transit, & consequenter vsus est
licitus, iuxta ea quæ adducit P. Oñate Tom. 2. Disp.
54. n. 15. 4. Addi potest limitatio quando non
vsus esset noxius deponenti, vt si deposita putre-
scerent, aut serui otiosi penitus manerent. Quo
euentu non solùm licet, sed obligatio est procu-
randi ne damna dicta sequantur; si quid autem in
eo specialis laboris abhibitum, compensatio est
debita facienda.</P>
<P>  <absatz-nummer>37</absatz-nummer> Iuxta hæc ergo satis compertum est; de-<marginalia>Magis in|speciali|quid liceat|aut non li-|ceat expli-|catur.</marginalia>
positarios Indicos non posse depositorum vsu
ditescere generaliter loquendo; si autem deposi-
tum pecuniæ sit, & non clausa, aut obsignata,
cùm functionem accipiat, lucrari per eam possunt
iuxta nuper dicta; reddenda tamen illa eiusdem
omnino valoris, & perfectionis, vel quod inter-
est compensandum: non tamen si non reddatur,
lucrum ex ea factum cedit deponenti, quia vsus
fuit veri domini: & vt non talis esset, fuit fructus
industriæ, vt aliàs dict&#x0169; est de Regiis officialibus,
& Prætoribus aliisq&#x0301;ue. Quod videtur extenden-
dum ad pecuniam, etiam si clausa, & obsignata
tradatur: quâ erit vti illicitum, sed non restituen-
dum lucrum, si nullum inde damnum emergat
lucro compensandum. Et consequenter idem
dicendum de rebus aliis fungibilibus; si enim per
eas negotietur, lucrum negotiationis acquiret,
etiamsi lex aliqua sit negotiationem prohibens,
iuxta dicta etiam, cùm de præfatis ageremus.
Videatur P. Molina suprà. Circa iumenta autem
vsus non licet, & est obligationi compensationis
obnoxius, si ex labore detriment&#x0169; alicuius consi-
derationis accipiant, vt ordinariè contingit, dum
onera subire coguntur, aut modis aliis laborare.
Id quod circa seruos non ita videtur faciendum;<marginalia>Quid circa|seruos.</marginalia>
quia iumenta securè, & cum vtilitate domini in
pascuis, aut stabulis relinquuntur; cùm tamen
serui non debeant otiosi relinqui. Laborent ergo
quia & manducant, & de aliis ad vitam neces-
sariis à Depositario prouidetur, & vt scrupuli
cessent, labor sit mercedi respondens, & merces
labori, vt scilicet maior non sit, quàm sit illius<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0299.jpg/>
@@1@<SE299>280 Thesauri Indici Titulus VIII. Cap. VII.
<duolan 2><-P>Pretium ad necessaria pro victu reuocatum. Cùm
autem labor multò esse maior soleat, quàm qui
solo possit victu compensari; quandoquidem vix
quarta pars pretij soleat victui laborantium re-
spondere: satis ex eo apparet depositarios ad
superabundantium pretij reddendam obligari.
Pro quo est Lex 1. §. Si quis. D. Depositi. vbi sic<marginalia>L. 1. D.|Depositi.</marginalia>
dicitur: Si quis seruum custodiendum coruerit fortè
in pristinum; siquidem merces interuenerit, custodiæ
puto esse actionem aduersus pristinarium ex conducto.
Vbi id Doctores tradunt, & exornant, & colligi-
tur ex doctrina generali eorum, dum docent in
his, quæ habent vsumfructum, vt equus, vestis, &c.
debere depositarium restituere valorem talis vsus,
si contra Domini voluntatem vtatur: illud enim
& cætera seruos manifestè complectitur. Adducit
autem pro eâ Bonacina suprà, Doctores plures,
dicens illos ita docere cum S. Thoma 2. 2. q. 63.
art. 6. cùm tamen in eâ quæstione talis articulus
non sit. Articulo autem sexto, quæst. 62. in quâ de
restitutione agit, & depositarij mentionem inse-
rit, de quâ num. 34. nec verbum quidem de rebus
habentibus vsumfructum; sed in re clarâ non est
cur diutiùs hæreamus; sicut neque circa alia, quæ
vt dixi, communia sunt, vt non sit opus pro In-
diis plus aliquid contulisse.</P>
<Z><A+2>CAPVT VII.</A+2>
<A+1>De Ministris Vrbanorum Senatuum.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>38</absatz-nummer> <INI3>I</INI3>Nter primarios Alguacellus maior ci-<marginalia>De maiori|Alguacello.</marginalia>
uitatis numeratur, de quo iam dictum
Titulo 4. Cap. 19. §. 1. dum de Algua-
cello maiori Prætoriali dicta ibidem ad Vrba-
num sunt etiam referenda in iis, quæ ferè com-
munia sunt. Illud tamen hoc loco opertet ad-
iecisse, in Indiis faciliùs solere maiores Algua-
cellos à ciuitatibus abesse, & alios suo loco relin-<marginalia>Ex substi-|tuti prauo|vsu quan-|do tenea-|tur.</marginalia>
quere, in quo id agendum, quod Regiis est ordi-
nationibus constitutum, circa eorum approbatio-
nem. Quæ licet id sit, si illi officio desint, &
eorum incuria, aut lucri auiditate, alioue huma-
no respectu, quidquam circa carceratos accidat,
ex quo damnum alicui sequatur, ab iisdem resti-
tutione factâ compensandum. Approbatio enim
non suffragatur: vt liber ille ab eâ obligatione
remaneat, quando damnum nequit à substituto
exigi, non habente vnde reddat: non enim debet
approbatio plus prodesse ipsi damnificanti sub-
stituto, quàm eidem substituenti prodesset, si
damnum simile eo præsente, & cooperante con-
tingeret. Suâ ergo culpâ damnum accidit, qui
ineptum substituit; quod si approbatio extitit,
qui approbarunt sunt ab eodem decepti, licèt
forsan bona fide processit, & ita electio in eius
debet caput retorqueri: & quod ad forum exter-
num attinet, ita quidem fiet, & debet fieri, quan-
do tertij damnum extat: si autem bona fides ex-
titit, poterit doctrina adducta capite præcedenti
se tueri: quia scilicet grauis culpa abfuit: non<marginalia>Dubium|bonam fi-|dem exclu-|dit.</marginalia>
erit bona fides, quando de sufficientiâ substituti
dubitauit; quia dubium bonam fidem excludit;
cùm de inchoanda possessione agitur, iuxta ea,
quæ adducit P. Lessius Lib. 2. Cap. 6. num. 10. cùm
aliis ita communiter pro certo statuentibus; &<-P>@@

<-P>hoc est quod ordinariè contingit, dum substi-
tuentes, de substituentium sufficientiâ plenam
notitiam non habent, sed priuato aliquo respectu
ad electiones huiusmodi permouentur.</P>
<P>  <absatz-nummer>39</absatz-nummer> Vbi & dubitari potest (quamuis & du-<marginalia>Circa Al-|guacellum|notabiliter|impeditum|dubitatio.</marginalia>
bium hoc commune sit, sed occasione casus con-
tingentis discutiendum) quid faciendum quando
maior Alguacellus est notabiliter impeditus, ita
vt ad ea, quæ muneris sui sunt, & hominem exi-
gunt expeditum, diu noctuque valentem, ad ea
quæ occurrunt, aut occurrere possunt prom-
ptum ministerium exhibere. Ad quod quidem
dicendum videtur dubio procul talem debere a-
lium substituere, qui satisfacere officio possit: vel<marginalia>Debere per|substitut&#x0169;|seruire.</marginalia>
si hoc ipse renuat, supremus magistratus id præ-
stare poterit competenti salario, ex iis, quæ ad
proprietarium spectant, designato. Licèt enim
Regio Ministro non seruienti ob infirmitatem
integrum debeatur salarium iuxta Regias ordi-
nationes, neque ad eum spectet substitutum assi-
gnare; id quidem in illis singulare est, quia sic
legi dispositum, & talium officiorum prouisiones
ad Regem penitus spectant: quod secus accidit
in prædictis, qui seruire per substitutos possunt,
& stipendium ab exerciti officij, & variis eius
functionibus vendicant, quasi quotidianas distri-
butiones. Itaque tenentur seruire, & non ser-
uiunt, quorum tamen seruitium est necessarium
Reipublicæ; ergo debent, cùm possint, supplere
defectum. Aut ergo quærant gratis pro amicitiâ
facientem officij honore contentum, aut si non
inueniant qui velit seruire gratis, raræ enim sunt
istæ aues in terris, cùm alia emolumenta par-
tiantur. Et in auditoribus Regiis, aliisque maio-<marginalia>Diuersa|ratio in|Auditori-|bus Regijs,|& alijs nō-|nullis.</marginalia>
ribus Officialibus alia est ratio præter dictas, vt
cum illis agi benignè debeat, quia scilicet quando
ægrotat vnus; alij sunt qui eorum supplere mini-
sterium possint, quòd secus euenit in iis, qui sin-
gulares sunt, etsi eorum ministerium desit, eo sit
Respublica penitus caritura. Vnde & similiter
est de Prætoribus dicendum, qui si impediti sint,
locum tenentes debent designare, & cum eis
emolumenta dispartire. Pro quo videri potest P.<marginalia>Sed non in|Prætoribus.</marginalia>
Fragosus Tom. 1. Pag. 420. num. 61. vers. Excusa-
tur: vbi ex grauibus scriptoribus firmat impe-
ditum eatenus non priuari salario, aut etiam offi-
cio, quatenus seruire potest per substitutum à se
designatum. Quamuis de Regiis Auditoribus alia
sit ratio, de quibus ibidem.</P>
<P>  <absatz-nummer>40</absatz-nummer> Est autem in Senatu Vrbano Procura-<marginalia>Procurato-|ris Vrbani|obligatio-|nes.</marginalia>
tor, qui scilicet pro ciuitate stet, si forsan contra
illam Senatores aliquid moliantur, & vt ea, quæ
vtilia illi esse vtcumque possunt in Capitulo pro-
ponat, & apud omnes qui iuuare ad id possunt;
quia superiorem gubernationem exercent, nego-
tia prosequatur. In quo quidem graue potest
per iniuriam peccatum irrepere: dum officium
tale perfunctoriè geritur, & cùm multa occur-
rant, pro quibus solicitudo desideratur, nihil de
illis curatur. In quo etiam pestis auaritiæ se po-
test ingerere: si ob interesse aliquod, aut omis-
sionis, aut commissionis peccatum admittatur;<marginalia>Esse sub|mortali &|ex iustitia.</marginalia>
& obligationem Procuratoris esse sub mortali, &
ex iustitiâ commutatiua, ita vt non possit à pro-
secutione desistere, communis sententia firmat:
cuius violatio obligationem restitutionis inducit.
Pro quo textus, & Auctores adducit P. Oñate<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0300.jpg/>
@@1@<SE300>De Ministris Vrbanorum Senatuum. 281
<duolan 2><-P>Tom. 2. Disput. 45. num. 55. Quod quidem Indi-
cis Procuratoribus seriò, & frequenter inculcan-
dum, in quibus, quæ ad commune bonum spe-
ctant somniculosè tractantur; & quidem cùm in
Procuratore ad caussam specialem alicuius priua-
ti constituto, obligatio præfata militet, inde
licet coniicere quanta sit illa, quæ in Procurato-
re residet, ad totius ciuitatis vtilitatem designato,
& quamuis stipendium non habeat speciale, non
ideò cessat obligatio, quandoquidem sic cum
ciuitate contraxit, & in eo etiam casu obligatione&#x0303;
dictam esse probant adducta à P. Oñate, suprà.
cùm aliàs dici possit Procuratorem talem non
carere emolumentis, habet enim honorificam se-
dem, & immunitates alias; cùm etiam ciuis sit de
communi vtilitate participat, quam pro commu-
ni solicitat; ex iustitia ergo, & cum obligatione
restitutionis ad officij implementum obligatur.</P>
<P>  <absatz-nummer>41</absatz-nummer> Cui affine est officium Aduocati capituli<marginalia>Aduocati|Capituli|onera con-|scientiæ.</marginalia>
vrbani, circa cuius electionem peccari grauiter
potest, dum minùs sufficiens eligitur ob priua-
tum aliquem respectum, quia scilicet vir nobilis;
cùm tamen talis sit, vt nullus eum ex ciuibus ad
caussam momenti alicuius eligeret defensorem.
Huic certè salarium soluitur, quod peritissimo
redderetur; in quo manifesta est iniustitia cum
restitutionis obligatione; quandoquidem sala-
rium non à Capitularibus ex suis facultatibus
soluitur, sed ex bonis ciuitatis. Quòd si contin-
gat negotium magni momenti, alius aduocatus
quærendus, cui & salarium tribuendum; ex qui-
bus constat ciuitati detrimentum non leue com-
parari. Aduocatus ergo quicumque ille sit iura
ciuitatis ita tueri debet, vt non desistat ab eâ curâ
vitandi laboris caussâ. Et dicens in casus contin-
gentia aliquid non esse probabile, aut licet pro-
babile sit, parum tamen probabilitatis habere,
vt nequeat victoria in lite sperari: cùm tamen sint
certę expensæ faciendæ. Hæc namque siue non
sint, satis liquet quàm sint contraria iustitiæ, &
quale onus restitutionis inducant. Possunt au-
tem vera putari, quia libri non consulti, in quo
similis est conscientiæ clauus. Quòd si post adhi-
bitum studium aliquid probabile appareat licet
minùs probabile quàm oppositum, id ita Capi-
tulo proponendum; eius autem erit decernere
an intentanda lis sit, audito Aduocati consilio,
qui & ad illud post libros, conscientiæ sincera di-
ctamina consultabit. Non debet autem ex eo<marginalia>Notanda|doctrina.</marginalia>
quòd ius ciuitatis minùs probabile sit, illud acsi
nullum esset prætermitti; quia id quod minùs
probabile Aduocato videtur, poterit forsan à iu-
dice probabilius iudicari, & ita pluribus adductis
tenet P. Fragosus. Tomo 1. pag. 728. num. 262.
pro quo etiam & Diana Parte 2. Tract. 13. Reso-
lut. 4. Pharaonius Tract. 1. Seßione 3. Casu. 9. &
10. & Cardinalis Lugo disp. 41. num. 8. Nec de
Aduocato plura, pro quo alia dedimus Titulo 4.
num. 214. & seqq.</P>
<P>  <absatz-nummer>42</absatz-nummer> Suus item est Tabellio in Senatu vrbi-<-P>@@

<-P>co, qui à Capitulo nomen adsciscit, & dicitur<marginalia>De Capi-|tuli Ta-|bellione.</marginalia>
scribanus Capituli, atque inter alios per honori-
ficum officium, qui publici, Regales, aut de nu-
mero dicuntur, vnde & magno emi pretio solet:
& de eorum obligationibus, quatenus scribanij
sunt, videri specialiter potest P. Fragosus suprà
Disput. 13. lib. 4. §. 11. vbi multa congerit, &
de eorum peccatis præsertim agit. num. 286. &
seqq. videantur etiam dicta à nobis Titulo 4. n. 404.
& seqq. & de capitulari specialiùs loquendo, pec-
cat ille, si vocatus vt Capitulo adsit, & acta con-
scribat, ire renuat priuatis commodis impeditus:
& peccatum quidem graue est, quia in re mo-
menti magni suo deest officio. Quòd si sciat ni-<marginalia>Quid circa|iuramen-|tum.</marginalia>
hil, quod momenti sit alicuius, in Capitulo tra-
ctandum, & ire detrectet, non videtur grauiter
peccare, quia ex eo nullum bono publico sequi-
tur detrimentum. Obedientia autem illa non est
talis, vt sub præcepto Capitulares iubere censean-
tur. Quòd si sub p&#x0153;nâ præstiti iuberetur, adesse,
videndum, an iuramentum ad id se extendat, vt
videtur extendi, cùm de exequendo fideliter of-
ficio sit. Hæc enim pars officij est, Capitulis sci-
licet adesse; licet aliàs obligatio non videatur a-
deò rigerosa, quia sicut secluso iuramento, non
est obligatio grauis, cùm res tractanda parui mo-
menti est, ita & iuramento posito, quòd vt sæpiùs
dictum, intelligendum est præstari iuxta præce-
dentem obligationem, vt scilicet grauem, grauio-
rem reddat, non autem vt ex leui grauem. Præ-
terquam quòd iuramentum videtur se extendere
ad omnia prædicta, sed ad fidelitatem, vt nihil
falsum suo testimonio firment; & ad stipendium,
vt nihil vltra taxam admittant. Si autem res ma-
gni momenti sit, & ex absentiâ scribanij non con-
cludatur id, cuius defectu damnum aliquod sub-
sequatur, ad restitutionem teneri, iuxta receptissi-
ma principia est; de quibus à nobis dictum variis
in locis. Videātur specialiter P. Gaspar Hurtadus
Disp. & diffic. vltima de iustitia §. Circa fidelitatem.<marginalia>De nouiter|inuentis|officijs.</marginalia>
P. Fragosus suprà. n. 275. Nec plura de illis, si-
cut neque de aliis nouiter inuentis officiis, de qui-
bus num. 26. circa quorum obligationes, & alio-
rum nouiter creandorum, iuxta dicta philoso-
phandum est; vix enim aliquid ita implicatum
occurret, vt vel ad conscientiæ obligationem non
spectet ob legis circa illud positionem, & tunc
rei grauitas perpendenda est, & inconuenientia
ex transgressione, vel propter restitutionem ex
damno dato, aut titulo alio pro quo multa sunt
à nobis non leui discussione proposita. Quæ er-
go ad vnum ex dictis officium spectant, ad alia
transferenda, & in mitiorem partem ita inclinan-
dum, vt præcipui Theologiæ duces propter v-
nius, aut alterius summistæ nouum inuentum mi-
nimè deserantur. In quo certè magni nostris his
temporibus notantur excessus, quos oporteret
censoriâ virgâ supremorum in hac materia Iudi-
cum cohiberi. De quo aliàs, vt iam ad alia.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0301.jpg/>
@@1@<SE301>282 Thesauri Indici Titulus IX. Cap. I.
<Z><A+2>TITVLVS IX.</A+2>
<A+1>DE CONSVLATV MERCATORVM, ET ALIIS
AD INDICOS CONTRACTVS SPECTANTIBVS.</A+1></Z>
<duolan 2><P><absatz-nummer>1</absatz-nummer> <INI7>M</INI7>Ercatores in Indiis, si non<marginalia>Erectio|Tribunalis|pro Mer-|catoribus,|& qualiter|in Indijs|etiam no-|biles esse|tales pos-|sint.</marginalia>
præcipua, præcipuæ pro-
xima portio sunt, de iis lo-
quendo, quæ ad ciuilem
statum pertinent: quia
cùm plurima ex Hispaniâ
in Indias, & non pauca
ex Indiis in Hispaniam transuehantur, in hoc
commercialis vitæ genere, & validissimo & ne-
cessario, multæ hominum myriades occupantur.
Quando etiam intra regna ipsa Indiarum, quæ est
earum opulentia, vt diuitias parent, multi nun-
dinationum auidi reperiuntur. Hinc factum vt
mercatura nobilitati non officiat, nisi quando in
tabernis, quas Teendos dicimus, actu personaliter
exercetur. Quod est conforme L. Nequis C. de
dignit. liber. lib. 12. & iuribus aliis. De quo Tira-
quellus de Nobilitate. Cap. 27. num. 7. & seqq. &
Cap. 33. num. 19. & fusiùs Cap. 10. per totum; &
alij, quos adducit D. Solorzanus. Lib. 4. Cap. 1.
num. 10. & in Politicâ Lib. 5. Cap. 1. Col. 1. & Hæ-
uia in labyrintho Cap. 1. num. 28. Vnde videmus
multos ex præcipuis mercatoribus Equestrium
Ordinum insignibus decoratos, sancti scilicet Ia-
cobi, Calatrabæ & Alcantaræ, quibus maior Hi-
spaniæ nobilitas gloriatur. Quia verò quæ ad
contractus speciales spectant, meliùs ipsi quàm
ordinarij Iudices norunt, optimo rerum nostro-
rum consilio speciale ex ipsis Tribunal erectum
caussis huiusmodi decidendis, in quo vnus præsi-
det Prior, & Consules duo, qui annuatim eligun-
tur. Habent autem primam tantùm instantiam,
nam ab illis ad Regium Auditorem pro eo desi-
gnatum appellatur, de quo diximus Titulo 4. num.
92. & de cuius erectione & authoritate necessa-
riâ ad illud, videndus Ioannes de Heuia in Citato
labyrintho contractuum lib. 2. Cap. 15. circa illorum
ergo obligationes, & contractuum quorumdam
genera in Indiis peculiarium oportet inquiramus.
Pro quo sit</P>
<Z><A+2>CAPVT I.</A+2>
<A+1>Qui iudicandi modus in Consu-
latu debeat obseruari.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>2</absatz-nummer> <INI3>R</INI3>Atio dubitandi est, nam vel iudican-<marginalia>Circa mo-|dum iudi-|candi diffi-|cultas pro-|posita.</marginalia>
dum est ex æquo, & bono, & vt dictat
ratio naturalis; sic autem multoties eue-
niet vt contra leges scriptas iudicetur, quæ qui-
dem contrariæ rationi naturali non sunt, & fal-
luntur sæpe homines aliter iudicando. Si autem
secundùm leges scriptas, earum sunt Mercatores
ignari, & congruentius esset ab ordinariis iudici-
bus ista tractari. Licet autem Assessorem habeant
litteratum, non videtur fieri satis, quia id ipsum<-P>@@

<-P>indicat à litteratis iudicibus meliùs caussas huius-
modi terminandas, cùm tandem non Assessoris
sit iudicium, sed eorum, qui de legum intelli-
gentiâ parum sciunt. Accedit multa apud eos
impunè manifestari, quæ coram ordinariis Iudi-
cibus non possent, quia contraria legibus sunt,
in quibus contractari non posse iubet L. 3. Tit.
24. lib. 5. nouæ compilat. quæ extra registrum ex-
portata, & sic alia, quia sic illi contrahunt, & in
eo possunt controuersiæ commerciales excitari.
Quæ quidem non videntur quomodò possint ap-
tâ ratione componi. Nihilominùs</P>
<P>  <absatz-nummer>3.</absatz-nummer> Dico primò: Tribunal dictum æquissi-<marginalia>Assertio 1.|Consulatus|conuenien-|tiam sta-|tuens &|ostendens.</marginalia>
mo potuit iure fundari. Probatur ratione iam
dictâ de experientia Mercatorum circa ea, quæ
ipsi tractant, quandoquidem vnicuique suâ in arte
credendum est vt dictum à nobis suprà, & præ-
tereà, quia commercium non debet pro rogatio-
ne litium impediri: cùm sit illud valde Reipu-
blicæ necessarium: id autem ita contingeret, si
omnes circa ipsum lites ad ordinaria tribunalia
essent deferendæ, in quibus omnes iuris solemni-
tates, & subtilitates adhibentur; cùm tamen in
consulatu procedi debeat breuiter & summariè, ve-
ritate inspectâ & bonâ fide seruatâ, vt illius ordina-<marginalia>Qualis in|eo proce-|dendi mo-|dus.</marginalia>
tiones statuunt, & pro quibus bene Heuia suprà
num. 37. Ex quo foret, vt lites aliæ in ordinariis
tribunalibus agitari solitæ nimiùm quantum re-
tardarentur; nam Mercatores vti potentiores sua
vellent priùs tractari negotia, & frequentiùs ob-
tinerent. Accedit hoc pacto auaritiæ iudicium
occasiones præcidi; quod periculum in iudicibus
ex eodem gremio non imminet, quia sua ipso-
rum agunt negotia cùm iudicant, iudicandi cras
ab iis, quos hodie contigerit iudicari. Præter-
quam quòd cùm homines diuites sint, suborna-
tionibus non sunt obnoxij, vt litterati esse so-
lent, quotidianâ auri prurigine laborantes.</P>
<P>  <absatz-nummer>4</absatz-nummer> Dico secundò. Modus iudicandi in con-<marginalia>Assertio 2.|Modum|iudicandi|non debere|esse legibus|contrari&#x0169;.</marginalia>
sulatu non debet esse legibus contrarius. Id cla-
rum; quia quod pro bono publico institutum
est, non debet in boni publici detrimentum re-
dundare: nihil autem maius detrimentum bono
publico afferre potest, quàm legum stabilita
transgressio, & publica sententia confirmata. Ad
hoc autem Assessoris peritia deseruit, vt scilicet
leges faciat manifestas, quarum obtentâ notitiâ,
prudenter possunt iudices, adiunctâ experientiâ,
& consuetudine apud ipsos, quod melius visum
fuerit iudicare. Quod si quidquam minùs iusti-
tiæ consonum ab eisdem fuerit pronuntiatum, à
iudice appellationis poterit emendari. Vbi au-
tem lex nulla expressa pro casus contingentiâ sit,
satis apparet conueniens, ab illis ex æquo, & bo-
no caussas tractari istas, qui suas probatas con-
suetudines, & leges quasi conuentionales habent,
seu stylum generaliter receptum; quæ quidem
attenderentur, si leges circa hæc constituendæ<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0302.jpg/>
@@1@<SE302>In quibus Indicos Consulatus grauiter peccare contingat. 283
<duolan 2><-P>essent, & ita quasi leges viuæ apud eosdem sunt
regula iudicandi.</P>
<P>  <absatz-nummer>5</absatz-nummer> Illud tamen, quod de non quintatis, nec<marginalia>Quomodo|idstat cum|praxi, quæ|contrari&#x0169;|videtur|amplecti.|Vbi notan-|da aliqua.</marginalia>
registratis dicitur; specialem videtur difficultatem
habere; & dici ad illud potest, intentionem Regis
ad prædicta non extendi, ex Mercatorum autem
conuentione, ita stabilitum, qui iudicio tali sesta-
turos conuenerunt, eò quòd aliter non possent
controuersiæ istæ componi; ita vt cum effectu
iustitia sua cuique redderetur. In quo quidem li-
cet approbatio Regis non sit, eius tamen videtur
esse permissio, non enim possunt isti supremi gu-
bernatores ignorare. In casibus autem prædictis
non debet appellari, quia appellatio est à Iudice
legitimo in caussâ, in quâ vt talis procedit Regiâ
auctoritate; quod tamen in dictis casibus non ac-
cidit, & valde indecens esset, vt Regius Auditor
circa ea sententiam ferret, quæ per leges Regio
sunt Fisco adiudicanda. Addo non videri cur
non etiam dici possit Consulatum posse auctori-
tate Regiâ de præfatis iudicare, quia illa ad Regem
non pertinent, nisi post sententiam: cùm ergo
talia sint, & ex eo quòd iste potiùs quàm alius illa
possideat, nullum Rex patiatur detrimentum; &
aliàs conueniens sit cuique quod est suum reddi,
cùm id iustitia exigat; meritò dici potest id mini-
mè Regiæ voluntati repugnare. Vnde, & appel-
lari etiam poterit ob eamdem rationem, quia si
iustum est ius suum vnicuique reddi, & iuxta Re-
gis voluntatem circa illud in primâ instantiâ iudi-
catur, benè etiam iudicari in secundâ poterit. Per
quod non tolletur quò minùs Rex possit rem cir-
ca quam lis vertitur, si aliàs apprehenderit, sibi pe-
nitus vendicare. Sic ergo hic dicendi modus non
improbabilis.</P>
<Z><A+2>CAPVT II.</A+2>
<A+1>In quibus Iudices Consulatus grauiter
peccare contingat.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>6</absatz-nummer> <INI3>P</INI3>Rimò id accidere potest, quando<marginalia>Peccare|grauiter|iudices li-|tium pro-|rogatione.</marginalia>
contra Tribunalis huius institutio-
nem lites nimium protelantur. Con-
stat ex dictis num. 3. caussæ enim in illo debent
breuiter, summariè, & veritate inspectâ terminari.
Si ergo anni transeant, & adhuc sub iudice lis est,
quomodo finis institutionis Tribunalis huius
obtinetur? Quis autem non videat in hoc gra-
uiter delinqui, cùm ex eo præter graues litigan-
tium molestias, & multiplices expensas, illis, qui
ius fundatum habent, rebus suis vti non liceat,
aut si in possessione sunt, eâ frui pacificè denege-
tur. Ex quo habetur etiam restitutionis obliga-
tio, quæ tunc datur, cùm negligentia est manife-<marginalia>Quando|negligentia|sit imputa-|bilis in or-|dine ad re-|stitutione&#x0303;.</marginalia>
sta; & negligentia quidem tunc conuincitur,
quando tenetur quis intra tempus præfixum à
lege vel statuto, aliquid perficere, & non fecit;
iuxta ea, quæ adducit P. Fragosus Tom. 1. pag. 943.
num. 80. in vtroque versiculo. Licèt autem non sit
per legem aut statutum præfixum tempus ad
caussas, in consulatu decidendas; cùm tamen
breue generaliter præscribatur, dum per annos
decisio protrahitur, sufficienter videtur negligen-
tia comprobari. Nisi casus aliquis rarus obtin-<-P>@@

<-P>gat, in quo nequeat præscripta breuitas obser-
uari.</P>
<P>  <absatz-nummer>7</absatz-nummer> Secundò: in eo grauis esse lapsus potest,<marginalia>Assessoris|iudicium|vt sequi te-|neantur.</marginalia>
si iudices suo nimiùm iudicio fidentes, Assessoris
Concilium non attendant, & quidem vbi lex non
fuerit, iuxta quam debeat in iudicio pronuntiari,
non erit graue peccatum in dissensu, quando aliàs
æquitate inspectâ, & stylo attento, Assessoris iu-
dicium minùs verosimile iudicatur. Vbi autem
res magis videtur ad ius spectare, Assessoris iu-
dicium non vexari, sine graui stare culpâ nequit:
nisi fortè Assessor ipse iudicium suum tantùm vt
probabile proponat. Tunc enim licebit illud
non amplecti; vel si magis probabile affirmet:
quia etiam tunc dissentire licebit, eò quòd id,
quod attento iure magis probabile est, æquitate
& stylo attentis possit esse practicè conuenien-
tius; vt omittamus modò sententiam eorum, qui
affirmant iudices posse secundùm minùs proba-
bilem sententiam iudicare, quam tenent plures<marginalia>Iudices iu-|xta minùs|probabilem|sententiam|iudicare|posse qui se&#x0303;-|tiant: quod|in iudici-|bus Consu-|latus gene-|raliter non|probatur.</marginalia>
apud Dianam Parte 2. Tractat. 13. Resolut. 3. P.
Fragosus Tomo 1. Pag. 450. vers. secunda propositio.
Bassæus verbo Conscientiâ, num. 16. vers. Nihilomi-
nus. Cardinalis Lugo Disputat. 37. de Iustitiâ num.
117. varios casus referens, in quibus id liceat. Et
alij, qui tamquàm probabile id amplectuntur,
quando probabilitas est ex parte iuris, & non ex
parte facti; vt omittam inquam, quia id in iudi-
cibus, de quibus agimus, specialem videtur habe-
re difficultatem, eò quòd debeant bona fide, seu
juxta æquitatem, non attentis iuris solemnitati-
bus & subtilitatibus, iudicare; non videtur autem
bonâ iudicare fide, & ex æquo, & bono, qui eo,
quod sibi verosimilius apparet, prætermisso,
quòd minùs est verosimile anteponit: illud enim
de maiori probabilitate, & rationibus anteponen-
di opiniones, ad iudices spectare videtur, qui cir-
ca hoc philosophari subtiliùs possunt, & obliga-
tionis suæ terminos penetrare. Sciunt namque
id, quod inspecto iure sibi apparet verius, forsi-
tan non esse tale, quia alij circa hoc acutiùs vide-
re possunt, & tales fortè esse illos, qui sententiam
minùs probabilem communiter iudicatam conse-
stantur. Qui discursus in hominibus mercaturæ
deditis communiter esse non possunt: sunt ta-
men aliqui ingenio præcellentes, quas experien-
tia, lectio, & litteratorum commercium satis ha-
biles reddiderunt; de quibus non aliter, quàm de
litteratis iudicibus iudicandum. Et Ioannes qui-<marginalia>Ioannes|Heuia vn-|de profece-|rit.</marginalia>
dem de Heuia curiâ Philippicâ, & labyrintho
contractuum celebris, hoc pacto doctrinæ est
mirabilem supellectilem assecutus, qui scholas
frequentauit numquam, immò nec latinæ linguæ
videtur plenam notitiam habuisse.</P>
<P>  <absatz-nummer>8</absatz-nummer> Tertiò, in eo iudicum istorum graue esse<marginalia>Peccare|grauiter il-|los iurisdi-|ctione&#x0303; am-|pliando.</marginalia>
peccatum potest, si iurisdictionem extendant; hoc
enim est illam vsurpare, & sic iniuriam supremo
iudici facere. Potest autem id non rarò contin-
gere, cùm mercatura plures habere consequen-
tias possit, & ad multos eius respectus extendi.
Debet ergo aut certò constare de iurisdictione
in ordine ad casum occurrentem, aut saltem pro-
babiliter. Vbi cùm quæstio de mero iure sit, vi-
detur locum habere doctrina nuper adducta de<marginalia>Minùs pro-|babilem o-|pinionem|aliquando|præserendā.</marginalia>
minùs probabili opinione. Quæ ex eo securior
redditur in præsenti, quia bono communi magis
expedit, vt caussæ ad mercaturam pertinentes à<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0303.jpg/>
@@1@<SE303>284 Thesauri Indici Titulus IX. Cap. III.
<duolan 2><-P>Consulatu decidantur ob rationes dictas: &
quando opinio aliqua æquitati fauet, alteri præ-
ferenda est rigori iuris adhærenti, per ea, quæ ad-
ducit Heuia num. 37. & quando tale quid acci-
dit, non est dicendum sine iurisdictione iudicari,
quia Rex in casu probabilis opinionis illam con-
ferre credendus est; sicut de Pontifice tradunt<marginalia>Iurisdictio|quomodo à|Rege &|Pontifice|cùm proba-|biliter agi-|tur, confe-|ratur.</marginalia>
communiter Theologi, sciente esse opiniones cir-
ca Sacramentorum administrationem, iurisdi-
ctionem requirentem: quæ si reipsa verà non sit,
Sacramentum erit multoties nullum, quod præ-
sertim in Sacramento P&#x0153;nitentiæ accidit. Non
est tamen credendum id ita velle Pontificem; &
ita doctrina talis videtur approbata, & iurisdictio-
nem conferri ne Sacramentum irritum toties sit,
& animæ fidelem adeò graue, & irreparabile
quandoque detrimentum patiantur. Quamuis
hoc non omnino certum sit, vnde non vrgente
necessitate per planiora, quæ & securiora, gra-
diendum. De quo benè Bassæus suprà num. 10.
vers. Ceterum.</P>
<P>  <absatz-nummer>9</absatz-nummer> Quartò peccant grauiter, si caussa Cleri-<marginalia>Clericos nō|posse in|Consulatu|conueniri.</marginalia>
corum, aut Religiosorum iudicent, contra quos
lites apud ipsos intentantur. Contrarium tenet
Heuia suprà num. 27. Mexiam, & Azebedum ad-
ducens; ita vt si Clericus mercaturam exerceat,
non possit iurisdictionem declinare. Sed est illud
omnino à veritate alienum; quia Clericus im-
munitate omnimoda gaudet, & casus iste neque
in iure, neque in Doctoribus ob declarationem
aliquam Pontificam, aut rationis similitudinem
communiter exceptus inuenitur; quidquid duo
citati sine fundamento significent. Verùm qui-<marginalia>Clericus|negotiator|quando fo-|ri priuile-|gium amit-|tat.</marginalia>
dem est Clericum negotiatorem, si ter admonitus
non desistat, perdere immunitatis priuilegium,
quoad bona, quæ Ecclesiastica non sunt, in or-
dine ad gabellæ volutionem, & alia similia laico-
rum statuta, de quo Doctores à Diana adducti
Parte 1. Tractat. 1. Resolut. 47. & Parte 3. Tractat.
1. Resolut. 47. & tunc posse coram sæculari Iudi-
ce conueneri multorum sententia est, quamuis
alij à Diana adducti Resolut. 45. citatâ contrarium
sentiant, dicentes tantùm posse coram Ecclesia-
stico Iudice conueniri. Sed hoc non est ad pro-
positum: nam pro amissione immunitatis extat
aperta decisio Pontificis in Cap. Ex litteris, de vita,<marginalia>Cap. Ex|litteris, de|vita & ho-|nest. Cler.</marginalia>
& honestate Clericorum. Sed in primis seruanda
forma est de trina monitione, de quo tamen Au-
ctores citati non videntur curare. Deinde. Tex-
tus ille iuxta narratiuam procedit, in quâ dicitur
de Clericis negotiatoribus quod, nolunt statutis
patriæ (quibus quoties expedit, sicut laici, se tuentur)
in negotiationum suarum quæstibus subiacere. Quæ
sunt mera illius verba: est autem valde diuersum
de non seruatis patriæ statutis agi, aut litem quam-
libet circa negotiationes occurrentem intentare.
Iuxta hæc ergo ex decisione prædicta potiùs fir-
matur nostra, & prorsus vera positio; nam exce-
ptio firmat regulam in contrarium: si ergo pro
immunitate amittenda solus præfatus casus ad-
mittitur, alius, de quo loquimur, omnino diuerso
debet modo iudicari, vt scilicet minimè exceptus
habeatur. Circa hoc ergo non videtur posse du-
bitari: vnde Clericus, & Religiosus declinare pos-
sunt iurisdictionem.</P>
<P>  <absatz-nummer>10</absatz-nummer> Tandem in eo esse graue peccatum po-<marginalia>Graue eo-|rum pecca-|tum in iu-</marginalia>
test, si iura Regia studeant suis sententiis defrau-<-P>@@

<-P>dari: hoc enim contra institutionem huius Tri-<marginalia>rium de-|fraudatio-|ne Regali&#x0169;.|contra illa|iudicando.</marginalia>
bunalis esse videtur; per quam quoddam est qua-
si pactum stabilitum, vt scilicet illi circa res suas
iudicent; sic Rege liberaliter annuente, & ipsius
Regis nullum ex tali iudiciali foro detrimentum
iura legitima patiantur. Et hoc est quod num. 4.
dicebamus, non posse contra leges iudicari, cùm
iniquum videatur semper contra Regium patri-
monium in sententiis ire, & confidentiam eius
temerari. Nisi fortè circa aliqua probabilis opi-
nio sit minùs Regi fauens, tunc enim iuxta dicta
num. 8. procedendum neque credendum est id
contra illius non esse penitus voluntatem, quan-
doquidem opiniones tolerat, quæ eo ipso, quòd
probabiles sunt, potest iuxta illas iudicari. Et cer-
tè quod vna via videtur tolli, per aliam recupera-
tur: opulentia enim commercij in magnum Re-
gij patrimonij commodum militat, cùm inde
iurium accretio, inde donatiua pro temporibus
necessitatis habeantur. Et hæc pro Consulatu
satis, quæ ad animæ forum spectant, pro aliis au-
tem citatus Heuia consulatur; vt iam ad speciales
in Indiis contractus veniamus. Nec omnes pro-
sequi possibile est, quando & plurimi sunt, & ali-
qui pro diuersitate regionum prorsus ignoti, ex
iis autem quæ circa præcipuos quosdam dicenda
sunt, ad alios poterit vtilis consequentia deriuari.
Sit ergo pro illis</P>
<Z><A+2>CAPVT III.</A+2>
<A+1>De contractu argentearum pinnarum.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>11</absatz-nummer> <INI2>E</INI2>X argento puro antequam quinta pars<marginalia>Quid pin-|ne.</marginalia>
Regi soluatur, & in massam redigatur
grandiorem Regio fignaculo consignatam, pinnę
diuersorum ponderum conficiuntur, quarum
commercium communissimum apud Mercatores
habetur. Sunt tamen circa illud aliqua difficilia,
& ita videndum, quid in eo liceat, quidue possit
conscientias prægrauare. In primis statuendum
est vt certum pinnas huiusmodi aliarum mercium
more diuersa pro tempore pretia sortiri. Licèt<marginalia>Ear&#x0169; pre-|tium non|esse fixum,|& quare.</marginalia>
enim per leges iam pridem statutum sit vt argenti
Marcha, vulgo Marchus, sit argenti valoris regula,
& Marcha iuxta legem habeat octo vncias, quæ
faciunt sexaginta quinque regales, L. 1. Titul. 21.
Lib. 5. Compilationis. Nihilominùs vsus inualuit,
vt Marchiæ valor fixus non sit inter Mercatores,<marginalia>Marchæ|vt valoris|regula.</marginalia>
vnde secundùm accidentia temporum variatur:
idque non solùm in Indiis, sed etiam in Hispa-
niâ, quod suo modo etiam in auro contingit.
Circa quod dubitari nequit, quin sit licitum,
quandoquidem ita communi vsu receptum, qui
maximè iuxta naturam rerum est, & aliarum re-
rum vsui conformis; sicut enim ferrum, æs stan-
num, & alia metalla fixum pretium non habent,
sed iuxta raritatem, aut copiam, aliasque ratio-
nes occurrentes variatur; ita & in argento, &
auro similiter affirmandum: leges autem fixum
pretium statuentes, de argento hoc pinnario non
loquuntur, cùm in eo prohibeant contractus ce-
lebrari, vt dictum num. 2. cuius pretium valde
inferius esse solet, eò quòd Regia marcha valorem
augeat, cuius & aliæ rationes esse solent.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0304.jpg/>
@@1@<SE304>De contractu pinnarum argentearum. 285
<duolan 2><P>  <absatz-nummer>12</absatz-nummer> Hac ergo pretij varietate stāte solent Mer-<marginalia>Pinnas an-|cipata so-|lutione emi|posse; &|doctrinæ|pro eo ge-|nerales.</marginalia>
catores minerariis ad expensas ingentes, quæ in
eruendo argento, & ad suam puritatem redigen-
do siunt, anticipatam pecuniam tradere, eo pa-
cto vt in pinnis sibi persoluant, designato pretio,
cùm pecunia traditur, quidquid de pretio sit,
quod traditionis tempore sint habituræ. Vbi
quidem contractus emptionis, & venditionis est,
& ita iuxta ea regulandus, quæ Auctores de eo
dicunt, cùm res anticipatâ solutione emuntur,
pretio in ipso contractu constituto; si enim ita
emantur vt currenti debeant pretio dari, nulla est
in eo contractu difficultas. In eo autem, de quo
agimus, pro certo habeo esse omnino licitum,
etiam quando verosimiliter creditur traditionis
tempore plus esse valituras & cùm fit contractus
plus etiam valeant. Quæ quidem iuxta satis pro-
babilem sententiam sunt, quam circa emptiones
huiusmodi tenent doctissimi scriptores, ex quibus
P. Molina Disp. 360. P. Lessius Lib. 2. Cap. 21. Dub.
7. P. Gaspar Hurtadus Disp. 2. de Contract. diffic. 6.
Card Lugo Disp. 26. n. 109 & seqq. P. Oñate Disp.
64. Sect. 1. 2. & 3. Bonacina Disp. 3. de contractibus,
quæst. 2. Puncto 4. num. 20. qui alios adducunt. Et
vt aliàs rationes, quæ ab illis adduntur, omittam,
illa in præsenti certè militat, quæ ex periculo pa-
cti non implendi desumitur. Quando enim pe-
riculum est amittendi pretij, aut partem illius, li-
cet viliùs emere, iuxta receptissimam sententiam,
pro qua citatis aliis P. Busembaum in Medulla
circa præceptum. 7. Cap. 3. Dub. 7. n. 8. & 9. Atqui ita
in casu nostro contingit: Minerarij enim rarò im-
plent, quod promittunt quia multis obligatam
habent fidem, multorum subsidiis indigentes: vn-
de & Gubernatores ipsos videmus huiusmodi
cōtractibus implicatos, querelis ob fraudatam fi-
dem onustos & magnas pati, Deo sic altè proui-
dente, iacturas, vt malè parta malè dilabantur.</P>
<P>  <absatz-nummer>13</absatz-nummer> Præter contractum dictum, qui cum<marginalia>An ab iis,|qui Mine-|rarij non|sunt, ne-|queat sunt|aliquate-|nus habi-|turi.</marginalia>
Minerariis iniri solet, alius est similis, qui circa
pinnas etiam fit, sed cum iis, qui Minerarij non
sunt, neque cum illis vllum commercium habent:
dantur enim illis pecuniæ, vt reddant pinnas assi-
gnato tempore, pretio, vt de contractu præce-
denti diximus, constituto: Quod si non reddant
pinnas, reddent pecunias cum augmento vsque
ad valorem pinnarum tunc futurum; & videtur
quidem licitus ob similes rationes eis, quæ pro
illo, qui anticipata solutione fit, à Doctoribus
adducuntur, aut potius easdem: sic enim arguunt:
Primò: quia anticipatâ solutione ementes, patiun-<marginalia>Rationes|pro eo, quæ|& pro em-|ptione an-|ticipata so-|lutione.</marginalia>
tur iacturam lucri, quod intermedio tempore
possent suæ pecuniæ vsibus obtinere. Secundò:
quia res tradenda post aliquot menses, minùs va-
let emptori, quàm si statim illi traderetur: res e-
nim præsens multas habet opportunitates, quas
non habet futura. Tertiò; est ratio à nobis addu-
cta, periculi inquam perdendi pretium: homines
enim commercium huiusmodi exercentes, dubiæ
fidei esse solent, ergo licitus est contractus talis.
Rationes istas adducit P. Lessius cum aliis, non
est autem opus vt omnes in contractus quoslibet
quadrare debeant, quæ pro alio adducuntur,
quælibet enim vtriq; communis videtur sufficere
nam vbi est eadem ratio, eadem est & iuris dispo-
sitio, iuris inquam non positiui tantùm, sed etiam
diuini ad forum conscientiæ pertinentis.</P>@@

<P>  <absatz-nummer>14</absatz-nummer> Sed aliunde contractus dictus videtur<marginalia>Vnde illi-|citus con-|tractus di-|ctus videa-|tur.</marginalia>
minimè licitus, sed planè vsurarius, vtpotè in quo
ratione mutui lucrum obtingat; nam iste à quo
pinnæ dicuntur emi, tradendæ post aliquot tem-
pus, neque habet, nec creditur pinnas habiturus;
ergo verè, & propriè non vendit, Patet conse-
quentia; quia defuit propria ratio venditionis,
quæ est permutatio mercis pro pretio, cùm ergo
accipiatur pecunia cum augmento reddenda; mu-
tuum sanè est, cum auctario, & ita contractus v-
surarius. Si dicas pretium pinnarum esse incer-
tum, & posse tempore designato traditioni mi-
noris emi, quàm fuerint emptæ tempore antici-
patæ solutionis: id certè nequit sustineri, nam ex
eo casus destruitur; dicitur enim quòd si non red-
dat pinnas is, qui pretium anticipatum accipit, eò
quòd illarum copia non sit, debeat reddere preti&#x0169;
currens. Cùm ergo earum tanta copia sit, vt mi-
noris emantur quàm fuerit pretium anticipatè
datum, satis manifestè apparet non esse rationem
cur non reddat pinnas, cùm possit eas pretio tali
emere, vt in contractu lucretur. Quando ergo
pretium anticipatè soluitur, supponitur id, quod
frequenter euenit, & moraliter constat euentu-
rum, pinnas scilicet plus valituras; & ita huic con-
tractui applicatur doctrina illa de anticipatâ solu-
tione: sic enim quæstio proponitur, An scilicet
liceat minoris emere, ob anticipatam solutionem,
vt videri apud Auctores potest. Si ergo incertum
sit quale sint habituræ pretium, sitque moraliter
contingens, vt minùs valeant, non videtur esse
difficultas, vt videri potest apud P. Lessium Lib. 2.
Cap. 20. num. 145. Præterquam quòd non fit sa-
tis argumento ex eo procedenti, quòd in contra-
ctu dicto non sit propria ratio venditionis, cùm
non sit permutatio mercis pro pecuniâ, nec futu-
ra speretur quando pretium traditur.</P>
<P>  <absatz-nummer>15</absatz-nummer> Roboratur, & explicatur. Nam si quis<marginalia>Vrgetur ex|contractu|simili in|tritico &|similibus|cum no-|tanda do-|ctrina.</marginalia>
ad alterum accedat, & petat ab eo mutuum, re-
nuatque ille; dicat tamen daturum se, si in tritico
soluat messis tempore pretio currenti, cùm ta-
men ille prædium non habeat, nec aliunde tale
commercij genus, vsura in eo videtur intercede-
re; datur enim mutuum cum obligatione huius-
cemodi; ideò enim apponitur, quia creditur sic
petentem non habiturum triticum, & ita redditu-
rum quod accepit, & præterea interesse, ex eo
quòd triticum non reddat, cùm obligatio illa sit
pretio æstimabilis; ponitur ergo pro mutuo o-
bligatio contra rationem mutui propriam, vnde
vsuræ incurritur turpitudo. Itaque triticum non
emitur, quia neque est, neque futurum speratur:
si enim esset moralis potentia ad illud, etiamsi
quis non sit agricola, & animus reddendi adsit,
contractus est licitus, iuxta ea, quæ adducit Dia-
na Part. 1. Tract. 8. Resolut. 26. Vnde non tradi-
tur pecunia nisi mutuò, quia contractus alius esse
nequit, & additur obligatio, ex quâ redditur vsu-
raria. Quæ doctrina est communissima apud om-<marginalia>Vsura|quid &|applicata|casui defi-|nitio.</marginalia>
nes agentes de vsuris, & ex definitione vsuræ con-
stat, iuxta quam dicitur lucrum ex mutuo. Hoc
autem quod in casu prædicto euenit, similiter in
eo, de quo agimus, inuenitur. Cùm enim homi-
nes pecuniâ opus habeant, nec mutuam inue-
niant, modo prædicto se obligant, alieni prorsus
in cogitatione suâ à pinnarum traditione; sicut &
pecuniam tribuentes, qui probè sciunt quid sit<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0305.jpg/>
@@1@<SE305>286 Thesauri Indici Titulus IX. Cap. III.
<duolan 2><-P>euenturum; vnde vsurarij deprehendantur: ab eo
namque, quod verosimiliter euenturum creditur,
vsuræ qualitas innotescit: vnde si quis tradat mu-
tuò certas mensuras tritici, accepturus tot alias
tempore quo plus creditur valituras, si ita reci-
piat, vsuram committit, vt docet P. Lessius suprà
num. 152. & cum conditionibus ab eodem ex-
plicatis non videtur posse negari, licet sint aliqui
generaliter asserentes, in mutuo semper posse
exigi eamdem mensuram, seu idem pondus re-
rum: intelligendi enim sunt cùm is, qui mutuò
dedit, rem non erat leuaturus, aut incertum erat
pretium futurum tempore solutionis, & mutua-
tarium ad non soluendum ante certum tempus
obligauit.</P>
<P>  <absatz-nummer>16</absatz-nummer> Quæ autem pro aduersâ parte sunt ad-<marginalia>Fit satis|adductis|pro con-|traria po-|sitione.</marginalia>
ducta, non vrgent: loquimur enim de contra-
ctu iuxta ea, quæ secundùm se dicit, alia autem,
aut nimiùm probant, aut mutuo etiam possunt
conuenire. Prima enim ratio est ob lucrum ces-
sans, & tertia ob periculum amittendi pretium:
quæ quidem accidentaria sunt, & in mutuo pos-
sunt reperiri, iuxta sententiam communem; se-
cunda autem ex eo, quòd res præsens multas ha-
beat opportunitates, quas non habet futura; pro-
bat ex mutuo lucrum posse accrescere, quia pe-
cunia præsens fimiliter plures habet opportuni-
tates: ergo qui eâ se se alienat, dum mutuam tra-
dit, aliquid proptereà lucrari potest. Quod con-
stat quàm sit à Catholicâ doctrinâ alienum, iuxta
quam vsuræ non licent; licerentautem si ob ca-
rentiam pecuniæ fas esset lucrum reportare. Pro
quo videndus Cardinalis Lugo Disput. 25. de Iu-<marginalia>Ob caren-|tiam pecu-|niæ nil posse|accipi, vbi|notata Ca-|ramuelis|sententia.</marginalia>
stitia num. 17. qui sententiam quorumdam vti
falsissimam reiicit, dicentium pro obligatione
non repetendi mutuum posse aliquid vltra sor-
tem accipi, quod amplexus est Caramuel in Theo-
logia morali num. 799. & sequenti. Quod si non
amplexus ex integro, satis amplectendi animum
indicauit; dum adeò verosimile conatur ostende-
re, & ad rationem oppositam, desumptam ex pro-
prio mutui conceptu, solutionem est suo iudicio
sufficientem meditatus. Sed sit hoc vtcumque
probabile, vt nonnullis videtur apud Caramue-
lem; in nostro certè casu non videtur habere lo-
cum: quia in eo non paciscitur iuxta illud, vt sci-
licet tradens anticipatè pecuniam, ex eo lucrum
velit; quia se obligat ad non repetendam vsque ad
certum tempus, quod quidem deberet in pactum
deduci; sed alio diuerso modo contractum em-
ptionis præseferente.</P>
<P>  <absatz-nummer>17</absatz-nummer> Si dicas: ergo rationes adductę non sunt<marginalia>Obiectioni|fit satis.</marginalia>
efficaces ad probandum licitum esse minoris e-
mere anticipatâ solutione, quandoquidem duæ
ex illis etiam mutuo communes sunt, & alia mul-
tùm probat, ac propterea nihil: responderi po-
test nobis non incumbere omnes Auctorum ra-
tiones pro resolutionibus probabilibus defende-
re, cùm non semel plures earum inefficaces re-
periantur, & pro opinione dicta aliæ profectò
sunt satis genuinæ: vt meritò propter illas, acce-
dente grauium scriptorum auctoritate, debeat
valde probabilis iudicari. In casu autem nostro<marginalia>Validiores|rationes|pro contra-|ctu antici-|patæ solu-|tionis.</marginalia>
illæ non habent locum, vt videri potest apud P.
Lessium in tertiâ, & quintâ ratione, quarum
prior ex eo desumitur, quòd sicut modus ven-
dendi creditò, inducit multitudinem emptorum,<-P>@@

<-P>& ita facit pretium crescere; ita è contrario mo-
dus vendendi solutione anticipatâ facit pretium
decrescere, quia pauci sunt, qui hoc modo e-
mant, & plurimi qui vendant. Secundo: quia si
res solùm vendi possent pretio currenti, res tem-
pore traditionis minùs valerent ratione copiæ.
Et quia venditores passim merces ingerunt, præ-
sertim si terræ fructus sint, ob vitandos sumptus
in illis colligendis, & conseruandis, & ob necessi-
tatem pecuniæ ad soluenda debita, quæ tunc in-
stant ob expensas circa eosdem. Quæ quidem
pro casu præsenti non militare omnino perspi-
cuum est.</P>
<P>  <absatz-nummer>18</absatz-nummer> Si dicas: ex hoc sequi neque rationem<marginalia>Discussa|obiectio.</marginalia>
à nobis adductam pro casu priori, quando cum
Minerariis contrahitur, esse legitimam; quia ex
eo quod est valde accidentarium contractui, de-
sumitur; scilicet ex periculo amittendi pretium.
Respondeo absolutè loquendo ita quidem esse,
sed quia periculum tale ita certum est, vt rarò
absit, iuxta illud rectè posse argumentum proce-
dere, vbi non de metaphysicis rationibus agimus,
& à circumstantiis penitus abstractis, sed secun-
dùm circumstantias semper moraliter adhæren-
tes. Ne autem ex eo solùm probare videamur; ad-<marginalia>Notanda|ratio pro|Assertione.</marginalia>
di potest etiam ratio iam insinuata: nam venden-
tes pinnas solutione anticipatâ, emptores rogāt,
eò quòd pecuniâ indigeant ad expensas in metal-
lis elaborandis multiplices, & ita cùm vltroneæ
merces sint, vilescunt; iuxta tritum axioma, & ad-
dunt multi pro tertia parte.</P>
<P>  <absatz-nummer>19</absatz-nummer> Iuxta hæc ergo; non videtur contractus<marginalia>An opposi-|ta sit pro-|babilis.</marginalia>
dictus admittendus; an autem probabile sit illum
esse licitum, erunt fortè qui censeant, & ita vidi
ab aliquibus affirmari, qui tamen rem seriò, ma-
turè, & per otium non videntur expendisse. Nec
fauet pro asserendâ probabilitate Caramuel num.
746. qui cum aliis censet licitum esse tradere pe-
cuniam soluendam tempore messis in tritico, pre-
tio eiusdem assignato, quod non debet esse cur-
rens messis tempore. Ille enim de emente agit ab
eo, qui est rusticus, & ita qui triticum creditur
habiturus. Quod autem addit num. sequenti. o-
bligationem scilicet non exigendi pecuniam vs-
que ad messis tempus esse pretio æstimabilem;
non est absolutè admittendum, quando mutuum<marginalia>Pro obliga-|tione non|repetendi|pecuniam|vsque ad|certum|tempus ni-|hil exigi|posse. Vbi|notanda|ratio cur|pro mutue|nil possit|accipi.</marginalia>
est datum vsque ad tempus illud; quia de ratione
mutui est vt nequeat repeti ante tempus, pro quo
datur, iuxta dicta num. 15. & 16. Est enim libe-
ralis quædam donatio pro illo tempore, & in eo
ab omnibus aliis contractibus distinguitur, qui
onerosi sunt. Sicut autem pro donatione nihil
exigi potest per modum pretij, ita neque pro mu-
tuo; est enim contractus, quem humanæ naturæ
sincerum dictamen inuenit, vt homines sibi be-
nefaciant nihil amittendo, sed quod illis non est
opus pro tempore aliquo tribuendo, recepturi
post tempus assignatum; & ita beneuolentiam
generaliter habituri. Quâ explicatione corruit,
quidquid à Caramuele, & aliis, ac præcipuè à
P. Lessio Cap. 20. citato, dubit. 14. iuxta eorum,
& non propriam mentem, adducitur aut adduci
potest. Pro quo etiam videndus Cardinalis Lu-
go Disputat. 25. Sect. 3. vbi ingeniosè suo more
philosophatur. Neque Caramuel contrarium as-
seruit citato loco; locutus enim de obligatione non
repetendi, etiamsi indigeat: quo euentu verum<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0306.jpg/>
@@1@<SE306>De contractu pinnarum argentearum. 287
<duolan 2><-P>est ratione damni emergentis aut lucri cessantis.
Nec de pinnis plura modò occurrunt, quæ autem
de illis dicta sunt, ad argenti glebas extenden-
dum, quæ in quauis aliâ formâ, ante quintatio-
nem circumferri inter Mercatores solent, & ad
aurum similiter, siue in glebis, siue in puluere, vt
dicitur, circa quæ tamen quæri vlterius potest, &
sit pro eo</P>
<negEZ><A+1>Difficultas circa obligationem Legum, quæ
perfectionem auri, & argenti præscri-
bunt, in quibus contractari licet.</A+1></negEZ>
<P><absatz-nummer>20</absatz-nummer> <INI2>P</INI2>Er leges regni statutum est vt aurum<marginalia>Quid per|leges circa|valore&#x0303; au-|ri & arge&#x0303;ti|statutum|sit, vt vsui|possint ad-|hiberi.</marginalia>
trium tantùm legum, vt vulgò dicitur,
esse possit, viginti scilicet, & quatuor graduum,
quos Characta dicimus, seu qualitates, & est om-
nium perfectissimum; vel viginti duorum, vel sal-
tem viginti. Quod si aurifices alio vsi fuerint in-
fra gradus prædictos, p&#x0153;na amissionis eisdem
imponitur in Pragmaticâ Regum Catholicorum
die 25. Iulij anni 1499. cap. 3. quæ est lex 4. Lib. 5.
Titulo 24. compilationis. Pro argento autem est
lex eorumdem 12. Aprilis anni 1488. & 1. ac 2.
in citato libro & Titulo, & aliæ quæ habentur toto
Titulo 22. vbi statuitur debere illud habere vnde-
cim nummos, vulgo dineros & quatuor grana, nec
posse aliud ab Argentarijs ad opera adhiberi, vn-
de nec Regia Marcha signari. Nummus autem,
seu denarius, vt alij vocent, non significat mone-
tam aliquam, sed gradum perfectionis argenti,
iuxta minutissimas diuisiones, vsque ad grana,
quæ iuxta pondus grani triticei solitæ regulari:
quamuis per legem 3. citato Titul. 22. conficien-
dorum granorum noua forma præbeatur. De
quâ exactissimâ diuisione agit ex professo Mi-
chae&#x0308;l de Roxas in libello, quem inscribit. Iardin
de en sayadores, & ante illum Matienzus ad ci-
tatas leges post Couarruuiam exactissimum,
& eruditissimum tractatorem, cuius ille se la-
bore profecisse ingenuè profitetur. Qui in
Glossa 1. Circa legem 4. citatam Titul. 24. num. 8.
obseruat circa auri æstimationem, & argenti di-
uersam in Indiis haberi rationem ab eâ, quam le-
ges generaliter præscribunt, sed certê quoad
communem Marchæ æstimationem vix est in
quo discrimen videatur: num. etiam 7. aduertit
Marchum, seu Marcham argenti non signatum
Regiâ Marchâ minoris æstimari pro quinta parte,
quæ scilicet Regi debetur. Cùm ergo leges ita
circa auri, & argenti æstimationem statuant, vi-
dendum qualis ex illis conscientiæ obligatio sub-
oriatur. Circa quod</P>
<P>  <absatz-nummer>21</absatz-nummer> Dico primò: si aurifices, & argentarij<marginalia>Assertio 1.|peccare|grauiter|artifices|fraude v-|tentes circa|illum.</marginalia>
auro, & argento viliori vtantur, quàm sit per le-
ges permissum, & illud vti legitimum ven-
dant juxta gradus designatos, peccant mortali-
ter cum obligatione restitutionis. Id quod om-
nino apparet manifestum; quia rem vilem pro
pretiosa vendunt in quo est fraus cum iniustitia
coniuncta.</P>
<P>  Dico secundò: ob præcisam violationem le-<marginalia>Assertio 2.|ratione|præcisè le-|gum, non|esse graue|peccatum.</marginalia>
gis non videtur esse in casu dicto mortale pecca-
tum. Probatur: primò ex communi doctrinâ
de lege ciuili p&#x0153;nali non obligante in conscien-
tiâ. Tales autem leges p&#x0153;nales sunt, vt ex eorum<-P>@@

<-P>tenore constat. Si dicas magnum ex eo detri-
mentum Reipublicæ sequi, dum aurum vile pro
pretioso obtruditur, & similiter argentum. Con-
tra hoc est, quia non est verum prædicta obtrudi,
quandoquidem iusto pretio venduntur. Deinde
aurum, & argentum ignobiliora non frustrà
natura produxit, vt debeant tamquam vilissima
alia tractari, aut penitus abiici. Cùm ergo serui-
re debeant humanis vsibus, in illis si iustè omnia
fiant nullum est Reipublicæ detrimentum. Et
hæc sit ratio secunda.</P>
<P>  <absatz-nummer>22</absatz-nummer> Dico tertiò: valor legibus designatus<marginalia>Assertio 3.|idem sta-|tuens circa|valorem in|non signatis|Regiâ|Marchâ.</marginalia>
non obligat in conscientiâ in auro & argento
Regiâ Marchâ non signato. Probatur: quia
leges de illâ non loquuntur, vt constat, quan-
doquidem illud prohibent in ordine ad contra-
ctationem.</P>
<P>  Dico quartò: Aurum, & argentum non<marginalia>Assertio 4.|non signa-|ta minoris|non esse va-|loris pro|quinta par-|te.</marginalia>
signatum Regiâ marchâ non habent minorem
valorem signatis pro quintâ parte vt ex Matienzo
positum num. 20. Ratio est; quia quandoqui-
dem leges de illis non loquuntur, æstimatio su-
menda est ex vtilitate, quam illa pro humanis
possunt vsibus exhibere: deficiente enim legitimo
pretio, succedit naturale, juxta omnium scriben-
tium doctrinam. Nec dici potest per legem ha-
beri, ex eo quòd auro & argento signatis per le-
ges est valor assignatus, & ita consequenter non
signatis, ex quibus quinta pars debetur Regi,
vnde non debet cum alijs æstimari: nam licet
debeatur Regi, qui ita contrahunt, existimant in
conscientiâ non deberi, & illis non minoris com-
moditatis est id, quod signatum non est, quàm
id, quod signatum, immò & frequenter maioris,
vt annorum proximorum experientia compro-
bauit. Prætereà: non est verum etiamsi quinta
pars detrahenda sit, valorem esse, qui respondeat
quatuor ex legis taxatione; quandoquidem lex
circa hoc non determinat, & secundùm tempo-
rum contingentias potest humanis vsibus plus
aut minus deseruire. Vnde cùm valor pinnarum
proximis annis vsque ad sexaginta ferè regales ex-
creuerit, modò quadraginta, & octo venduntur;
multò certè maioris quàm si quintæ tollatur par-
tis valor; Marchus enim argenti signati sexaginta
sex regalibus, & sex marapetinis æstimatur; iuxta<marginalia>Marchi si-|gnati quis|valor.</marginalia>
eumdem Matienzum; vnde detractâ quintâ parte
valor deberet esse quadraginta trium regalium,
& non nihil amplius, quamuis secundùm no-
uiores ordinationes Marchus tantùm habeat
sexaginta quinque regales, vt videri potest apud
D. Escalonam secunda parte Gazophylacij pag. 129.
num. 2. Non est autem credibile Reges nostros
ita voluisse argenti non signati valorem consti-
tuere, vt contra communem æstimationem
adeò inferior remaneret: non est ergo fixus
& stabilis, vt ne fas sit à puncto illius fixo de-
clinare. Et hæc pro contractu pinnarum, iam
pro aliis sit</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0307.jpg/>
@@1@<SE307>288 Thesauri Indici Titulus IX. Cap. IV.
<duolan 2><Z><A+2>CAPVT IV.</A+2>
<A+1>De Contractu argenti signati Regiâ
Marchâ, vulgo de Barras.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>23</absatz-nummer> <INI3>C</INI3>Irca Barras Regiâ est ordinatione
dispositum; vt mille argenti ponde-
ra non excedant, vel quod centum
& viginti Marchos tantùm habeant, & quod iu-
xta hanc mensuram Regia iura in transuectione
soluantur: vnde circa hoc resoluenda occurrit</P>
<Z><A+2>DIFFICVLTAS I.</A+2></Z>
<negEZ><A+1>An sit graue peccatum Barras maioris pon-
deris efficere, quàm Regiâ sit ordina-
tione dispositum.</A+1></negEZ>
<P><INI2>D</INI2>Ico primò. Regij Officiales qui effectioni<marginalia>Assertio 1.|affirmans,|quando est|notabilis|excessus.</marginalia>
Barrarum adstant, grauiter peccant, si
Barras effici sinant ponderis notabiliter exceden-
tis, & cum restitutionis obligatione. Probatur;
quia suo officio desunt in re magni momenti
iuxta Regiam æstimationem. Sic enim pro Barrâ
excedentis ponderis eadem Regi iura soluuntur
quæ pro habente pondus lege dispositum: vnde
Regia defraudantur iura, & ita Officiales fidei da-
tæ desunt in contractu, quem ineunt cùm ad
officium admittuntur, curandi scilicet Regias vti-
litates, vt Rex eorum infidelitate nihil minùs ha-
beat, quàm quod ipsi soluendum legibus ordi-
natur. Quod quidem iuxta communem doctri-
nam est, de quâ sæpiùs.</P>
<P>  <absatz-nummer>24</absatz-nummer> Dico secundò: si Barrarum pondus a-<marginalia>Assertio 2.|negans,|cùm non|talis, nec|frequenter.</marginalia>
liquantulum excedat, idque non semper, sed se-
mel, aut iterùm fiat, non videtur in eo graue pec-
catum esse. Ratio est; quia in eo videtur ratio
legis cessare, ne scilicet iura Regia in transuectio-
ne fraudentur, in maiori enim illo excessu parum
est, in quo defraudatio esse queat, vnde non est
verosimile Regis voluntatem esse ad obseruan-
tiam ita rigidam obligare; si fortè etiam potest,
de quo ob materiæ leuitatem meritò possit dubi-
tari. Quando autem id esset frequens, alia est
ratio, quia sic ex multiplicatione Barrarum
notabilis esse potest Regiorum iurium defrau-
datio.</P>
<P>  <absatz-nummer>25</absatz-nummer> Dico tertiò. Qui Barras sibi fieri curat<marginalia>Assertio 3.|qui Barras|fieri curant|vt peccent.</marginalia>
cum notabili excessu, eatenus peccare potest,
quatenus Officiales Regios ad peccandum indu-
cit. Quòd si illis non conniuentibus, tale aliquid
fiat, non videtur in eo graue esse peccatum, quia
solutio Regalium iurium pro transgressione in-
certum est an in conscientiâ obliget, & vt obliga-
tio aliqua sit, ea non est lege istâ, de quâ loqui-
mur, imposita, sed aliâ; contra quam tantùm itur,
quando cum effectu iura negantur: & contin-
gere etiam potest, vt Barra numquàm transueha-
tur, sed vel ad monetam seruiat, vel aliis vsibus
applicetur.</P>
<P>  Dico quartò. Aliquando sine vllo scrupulo<marginalia>Assertio 4.</marginalia>
Barræ excessiui ponderis transuehi possunt solu-
tione communi habentium pondus lege præscri-
ptum. Probatur; quia multoties Barræ minoris<-P>@@

<-P>ponderis transuehuntur, & tamen eadem iura pro
illis soluere compelluntur transuehentes, ac si
ponderis præscripti essent. Propter quod Con-
sulatus Limanus apud Regem de hac est iniuriâ
conquestus, & ad Proregem rescriptum, vt
circa hoc opportunè prouideret. Cùm ergo
iusta circa hoc compensatio esse queat, non
sunt ita facientes violatæ iustitiæ vllatenus ar-
guendi.</P>
<Z><A+2>DIFFICVLTAS II.</A+2></Z>
<negEZ><A+1>Contractatio Barrarum quomodo esse lici-
ta possit, quandoquidem per legem deter-
minatum valorem habent.</A+1></negEZ>
<P><absatz-nummer>26</absatz-nummer> <INI2>V</INI2>Idetur equidem non licere, ita vt valor<marginalia>Barrarum|valorem|non posse|variari,|quæ videā-|tur ostende-|re.</marginalia>
varietur, & vendi, ac emi more aliarum
mercium. Ideò enim moneta vendi maiori aut
minori pretio nequit, quia illum habet lege præ-
scriptum sicut & alia, quorum valor proptereà
dicitur consistere in indiuisibili, ad distinctionem
valoris naturalis, seu vulgaris, qui latitudinem
habet iuxta receptissimam doctrinam. Accedit
Barras censeri monetas, cùm sint argentum
Regio signaculo consignatum cum valoris de-
terminatione: nihil enim aliud videtur ad ra-
tionem monetæ necessarium, licèt non ita vsua-
lis ac aliæ; deseruit tamen ad contractus amplio-
res, vnde & monetam esse plures censent. Ni-
hilominùs</P>
<P>  Dico primò. Licita est contractatio Barra-<marginalia>Assertio 2.|contrari&#x0169;|statuens, &|licitum esse|contract&#x0169;.</marginalia>
rum pretio intra latitudinem iusti variato: sic est
vsu receptum, & non solùm vulgari opinione, sed
doctorum, ac piorum assensu, & vsu comproba-
tum. Pro quo præsertim Heuia in labyrintho Cap.
6. num. 7. Probari potest primò ex ipso vsu; qui
cùm eorum est, qui in arte sint periti, & à doctis,
& piis approbatur, nihil est vlteriùs dubitandum.
Deinde: res pretio æstimabiles, prout magis, &
minus sunt humanis vsibus vtiles, possunt habere
pretij varietatem; atqui hoc in Barris contin-
git, vt experientiâ constat, & modò à 42. vsque
ad 35. valor earum est imminutus, eò quòd
immensa quantitas vitiatæ monetæ in Barras
redacta sit, sic metallo à cupri superfluitatibus
expurgato; ergo licita est in illis contractatio.</P>
<P>  <absatz-nummer>27</absatz-nummer> Neque obest valorem habere deter-<marginalia>Nec obsta-|re determi-|nationem|valoris per|legem.</marginalia>
minatum per legem: nam id non tollit quò mi-
nùs per cambium permutari possit pretio variato:
hoc enim & in monetâ accidit, cuius pretium
maximè omnium determinatum est; & nihilomi-
nùs per cambium permutari potest variato valore;
quia vnum genus monetæ alio esse vtilius potest;
& ita communiter admittunt Doctores, & videri
pro eo potest specialiter P. Lessius Lib. 2. Cap. 23.
Dubit. 2. Cardinalis Lugo Tomo 2. de Iustitiâ, Disp.
28. num. 8. vbi ait omnes Doctores Theologos,
& Iuristas eiusmodi lucrum approbare. Indiuisi-
bilitas ergo valoris legalis non tollit varietatem
ratione maioris, aut minoris vtilitatis, quam lex
non attendit, nisi in ordine ad aliquos effectus.
Sic ergo cùm quis monetam cudere vult, Barræ
debent secundùm valorem legalem admitti, &
cùm Rex soluit similiter, qui salaria non in pecu-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0308.jpg/>
@@1@<SE308>De Contractu Barrarum argentearum. 289
<duolan 2><-P>nia, sed in pasta, vt dicitur, soluit Officialibus ma-<marginalia>Vnde pretij|indiuisibi-|litas desu-|matur.</marginalia>
ioribus; & quidem totum hoc pretij negotium
qualiter debeat accipi vsus declarat, iuxta quem
deprehendi facilè potest, vbi indiuisibile sit, vbi
latitudinem habeat, non obstante indiuisibilitate.</P>
<P>  <absatz-nummer>28</absatz-nummer> Non est autem certum id, quod initio<marginalia>Barras non|esse mone-|tam.</marginalia>
difficultatis dicebatur, Barras scilicet esse mone-
tam: id enim plures negant; ex quibus D. Esca-
lona pag. 127. num. 2. & probari quidem potest:
quia Regium signaculum non adiicitur vti mo-
netæ, sed vt constet habere legem valoris, aut va-
lorem legis, & quintam partem esse Regi solutam.
Sic enim & argenteis vasis, aut aureis solet appo-
ni, quando accidit illa quintari, vti annis præce-
dentibus est ordinatum, licet id generaliter non
potuerit executioni mandari. Cùm ergo ex Re-
gio signaculo videatur tantùm assumi assertionis
prædictæ fundamentum, videtur sanè leuissimum:
ex materiâ enim ineptè arguitur quandoquidem
argentum, licet materia accommodata monetæ
sit, ex se tamen ad illud est prorsus indifferens:
sicut plumbum, & cuprum, ex quibus etiam mo-
neta fieri potest. Accedit, valde improportiona-
tam molem videri, vt moneta esse possit, idque
sine exemplo: vnde vt moneta deberet credi, o-
portuisset id omnino apertè declarari; cùm ta-
men oppositum videamus.</P>
<P>  <absatz-nummer>29</absatz-nummer> Dicò secundò. Siue Barræ dicendæ sint<marginalia>Nec satis-|fieri si so-|lutio in iis|fiat.</marginalia>
monetæ, siue non, qui debet, non satisfacit in
foro conscientiæ Barras tribuendo, si creditor
illis non sit contentus. Constat quia solutio talis
esse debet, vt constituat æqualitatem, cùm sit a-
ctus iustitiæ commutatiuæ: atqui stare potest, vt
non sit æqualitas Barras pro solutione tribuen-
do, quia possunt illæ minoris esse pretij, & mi-
nùs vtiles notabiliter creditori, quàm pecunia; er-
go non fit satis per eas obligationi solutionis; &
hoc licet moneta sint, quia debitor debet soluere
in monetâ, quæ licet non sit eiusdem speciei, ha-<marginalia>Non in|qualibet|moneta|fieri illam|posse.</marginalia>
beat tame&#x0303; eumde&#x0303; valorem fixum in ordine ad v-
tenti&#x0169; cōmoditates: vnde solutio magnę quantita-
tis nequit apud multas regiones fieri in pecuniâ
æreâ, propter incommoditatem accipientis, quod
in Italia ita seruari affirmat Bonacina Disp. 3. de
Contractibus, q. 2. Puncto 1. n. 2. & in Lusitaniâ cer-
ta tātùm pars admittitur, vt ibidem lege disposit&#x0169;,<marginalia>Quid in|Hispaniâ.</marginalia>
de quo P. Rebellus. Parte 2. Lib. 11. Quæst. 2. n. 7.
Sed quidquid de æreâ monetâ sit, propter legem
Hispaniæ quæ solutionem fieri posse ait in qua-
cumque moneta, etiamsi aurea, vel argentea non
sit, dummodo sit in Regno vsualis, vt videri po-
test. L. 6. Tit. 14. Lib. 6. Compilat. Omnes tamen
supponunt, aut potiùs aduertunt pecuniam de-
bere esse eiusdem valoris, ita vt Creditor tantum-<marginalia>Inquocum-|que euentu|monetam|æqualis|valoris esse|debere.</marginalia>
dem accipiat, in minuta moneta, ac in alia me-
talli pretiosioris, ita vt circa hoc nullus dubitet,
nec possit dubitare. Videndus Azeuedus ad di-
ctam legem, & Matienzus, qui cum plurimis,
quos adducit, generaliter loquitur, cùm vtiliori
monetâ soluitur, quod fieri posse statuit L. 9. Tit.
11. Libri 5. ad quam ille. Glossa 4. num. 8. & 9. illa
enim semper limitatio addenda: Modò valor non
minuatur. Cùm ergo Barra minoris valoris sit,
quando fit solutio, eadem de illâ est ratio, ac de
moneta minutiore. Vbi non obstat quod de pre-
tio legali dici potest, quandoquidem valor alius,
qui præcipuè attenditur in ordine ad contracta-<-P>@@

<-P>tionem Barrarum valde imminutus est. Quòd
autem hoc ita sit, ex eo redditur manifestum; quia
Rex ipse per Officiales suos vendere Barras solet
maiori pretio, quàm sit legale, eò quòd illud val-
de soleat accrescere inter Mercatores, vt annis
proximioribus occasione abrogandæ monetæ,
quia generaliter vitiata, omnes conati sunt, vt a-
bolitionis edictum eos minimè pecuniosos inue-
niret, & ita Barras emere certatim ambierunt;
quæ tamen occasione aliâ non multò post ad
prædictum 35. à 50. sunt redactæ.</P>
<P>  <absatz-nummer>30</absatz-nummer> Quia verò hæc tanta pretij diminutio<marginalia>Circa Bar-|rarum va-|lorem pe-|culiaris|dispositio.</marginalia>
præiudicialis poterat esse commercio, & non ad-
mittentibus creditoribus, grauia inde debitoribus
incommoda resultare, dum ad solutionem adi-
guntur: edicto publico cautum est, vt solutiones
fieri in illis possent, sed cum aliquâ distinctione;
nam Barræ ex puro argento & numquam signa-
to vt moneta esset vsualis, factæ, valorem lege
taxatum retinere debent, quadraginta scilicet
duorum argenteorum ponderum, quæ dicuntur,
Ensayados. Aliæ vero ex argento signato, sed non
vitiato factæ, quadraginta tantùm: & huius edicti
vis hucusque perseuerat, iuxta quod potest debi-
tor creditorem compellere vt solutionem admit-
tat, sicut reipsa multi compelluntur. Mercatores
autem hoc modo solutionis vti generaliter re-
nuunt, quia id sibi minùs honorificum reputant,
eò quòd creditum videatur vacillare.</P>
<P>  <absatz-nummer>31</absatz-nummer> Vbi quæri potest an edictum tale con-<marginalia>Edictum,|iuxta quod|creditores|coguntur|admittere|Barras, an|an iustum.</marginalia>
scientias soluentium securas reddat, quandoqui-
dem adeò grauia detrimenta creditores patian-
tur? Et simile quid extat inquirendum, etiam E-
dicto huiusmodi sublato: quoad pretium legale:
eam si quis soluat iuxta illud, creditor admittere
cogitur, quia & Rex ipse iuxta pretium tale so-
lutiones admittit, vnde non videtur in eo discri-
men posse conuenienter constitui, & iustitiam
Edicti talis verosimilem reddit, quod habet P. Re-
bellus suprà, vbi adducens ordinationem Lusita-<marginalia>Pro eo ad-|ducitur|sententia|P. Rebelli|circa mo-|netam.</marginalia>
nam, iuxta quam in quacumque monetâ satisfie-
ri posse debito monetæ præstantioris deciditur,
& teneri creditorem ad acceptandum; etsi spe-
cialis pactio de soluendo in specie certæ monetæ
præcesserit; eam defendit contra Pinellum, qui
iniustam dixit; quia iactura illa, quam creditor
subire cogitur, ex fine boni publici potest hone-
stari, & congruentiam ibidem pro eodem addu-
cit, addens num. 8. extra Lusitaniam idem posse
probabiliter defendi propter similem receptam
consuetudinem, vt testatur Glossa in l. si quis ar-
gentum C. de donationibus. Cùm consuetudo vim
legis obtineat; ipse autem oppositum probabi-<marginalia>Qui pro-|babilius|cum alijs|contrari&#x0169;|censet.</marginalia>
lius censet, vbi similis lex non fuerit, & ita non
obligari creditorem in foro conscientiæ ad ac-
ceptandam alterius materiæ pecuniam, quando
de certa materia conuentio præcessit, vt Pinellus,
& Couarruuias cum plerisque aliis asserunt, di-
centibus consuetudinem illam vbique gentium
seruari solitam, non obtinere vim legis, quia ex
vrbanitate tantùm & benignitate creditorum
profecta: quæ in dubio pari non debet extendi
vt obligationem in foro conscientiæ inducat, cùm
sit stricti iuris quoad interpretationem, vt est Do-
ctorum communis sententia. Iuxta hæc ergo:
edictum, de quo loquimur, iustificatum videtur,
saltem probabiliter, vnde qui soluunt, probabili-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0309.jpg/>
@@1@<SE309>290 Thesauri Indici Titulus IX. Cap. IV.
<duolan 2><-P>ter etiam poterant manere in conscientiâ securi.
Circa quod</P>
<P>  <absatz-nummer>32</absatz-nummer> Dico tertiò. Probabile videtur Edictum<marginalia>Assertio 3.|Edictum|ad Con-|scientiæ|forum etiā|spectare,|vt proba-|bile confir-|mans.</marginalia>
prædictum ad conscientiæ forum etiam spectare,
ita vt soluens securus in conscientiâ maneat. Pro-
batur ex dictis nuper, & prætereà, quia prodiit à
legitimâ potestate, & intuitu boni publici: quod
quidem si ad conscientiæ exonerationem non
prodesset, parum profectò vtile videretur, immo
nociuum potiùs esset, cùm ex eo conscientiæ
manerent nodis inextricabilibus implicatæ. Ac-
cedit, secluso edicto posse creditores cogi ad ac-
ceptandam solutionem iuxta valorem legalem, vt
Mercatores, qui iudices in consulatu fuerunt,
vti certum admittunt; quod & in solutionibus,
quæ Regi fiunt, vidimus etiam obseruari. Quoad
Barras autem inferioris materiæ valorem aliquā-
tulum immutatum, rationi videtur conforme, &
ita etiam iuxta illum admittendas consequenter
potuit imperari. Vt autem tam lex, quàm edi-
ctum æquitati consonum vlteriùs ostendi possit,
est ratio; quòd scilicet non videtur in eo nota-
bilis esse iactura: nam sicut creditor compellitur
ad acceptandam solutionem, ita & ille compelle-
re suum creditorem potest, vt similiter acceptet.
Quod si creditorem non habet, potest Barras
seruare, & expectare tempus, in quo valor illa-
rum augeatur: hoc enim frequenter euenit, vt
ex adductis constat. Solùm videtur esse incon-<marginalia>Inconue-|niens ob-|iectum.</marginalia>
ueniens in multis piis operibus, quæ hoc pacto
videntur deteriorari: sunt enim pro illis census
instituti, qui si oblatis Barris, quando illæ infe-
ferioris pretij vulgaris sunt, redimantur, redditus
cessant, quia non sunt, qui Barras etiam viliori
pretio velint; vel si volentes sint, in eo contractu
nimiumquantùm deperditur. Quòd si in tem-
pus, in quo plus valituræ sperantur, reseruentur,
toto eo spatio, aut Missæ, aut Orphanorum sub-
sidia, aut Monialium alimenta; aut elee&#x0308;mosynæ,
duram satis cessationem habebunt. Sed hæc non<marginalia>Cui fit|sati</marginalia>
videntur vrgere, quia census talibus sunt euenti-
bus obnoxij; cùm enim redimuntur, non est
facile securum censuarium inuenire, & ita opera
pia interdum cessant, & frequentes deterioran-
tur per censuariorum mutationes: quæ iacturæ
compensantur nouorum piorum operum adie-
ctione; cùm enim quotidianæ sint hominum
mortes, multa etiam bona opera quotidiæ insti-
tuuntur. Sed occasiane dictorum insurgit.</P>
<Z><A+2>DIFFICVLTAS III.</A+2></Z>
<negEZ><A+1>Contractatio Barrarum quatenus Eccle-
siasticis prohibita videatur. Vbi casus
speciales.</A+1></negEZ>
<P><absatz-nummer>33</absatz-nummer> <INI2>N</INI2>On dubium contractationem Barra-<marginalia>Ab solutè|Ecclesiasti-|cis esse|prohibitā,|cum gene-|ralibus li-|mitationi-|bus.</marginalia>
rum Ecclesiasticis esse prohibitam, si-
cut & rerum aliarum, quæ negotiationis nomine
in Iure comprehenduntur, & iuxta Doctorum
receptas explicationes debent practicari: adhibi-
tis etiam limitationibus, quas docti aliqui subii-
ciunt, de negotiatione per alios, non srequenti,
ex vrgenti necessitate, & si quæ sunt aliæ de qui-
bus videri potest. P. Rebellus Parte 2. lib. 9. Quæst.
vltima Sect. 2. P. Comitolus Tomo 1. Lib. 1. Quæst.<-P>@@

<-P>53. P. Lessius Lib. 2. Cap. 21. num. 6. P. Filliucius
Tract. 35. Cap. 1. Cardinalis Lugo Disp. 26. de Iu-
stitia Sect. 3. P. Fagundez Lib. 5. De Iustitia. Cap. 12.
num. 1. P. Dicastillus Lib. 2. Tract. 9. Disp. 1. n. 245.
Diana Parte 1. Tract. 8. Resolut 72. & 73. & Parte
4. Tract. 1. Resolut. 28. & Parte 5. Tract. 1. Resolut. 27.
& Parte 7. Tract. 10. Resolut. 21. & Parte 9. Tract. 7.
Resolut. 69. P. Molina Disput. 342. Bonacina Di-
sput. 3. de Contractibus, Quæst. 1. Puncto 5. num. 18.
& seqq. P. Gaspar Hurtadus, Disp. 2. de Contracti-
bus, Difficul. 17. & alij de contractibus agentes.<marginalia>Et in Con-|cilio Pro-|uinciali|Argenti-|no si de-|claratum.</marginalia>
Et id quod ex se videbatur omnino compertum,
specialiter declarandum iudicarunt Pręlati docti,
qui in Ciuitate Argentinâ ad Concilium Prouin-
ciale conuenerunt, cuius tunc erat Archiepisco-
pus Illustriss. Dom. D. Ferdinandus Arias de
Vgarte, pietate insignis, & rerum experientiâ sin-
gularis, vt de eius vitâ liber vulgatus attestatur.</P>
<P>  Hac ergo veritate constanti, in Controuersiam<marginalia>An emi|possint vt|soluatur in|ipsis, com-|modo nota-|bili.</marginalia>
vocatum fuit, an Ecclesiastici emere Barras pos-
sint, non vt vendant, sed vt soluant; quod potest
dupliciter contingere: Primò, emendo pretio in-
feriori, animo quidem non vendendi, sed seruan-
di in tempus aucti valoris, & tunc eis vtiliter v-
tendi, sine venditione tamen, soluendo inquam
debita, vel emendo aliquid, quandoquidem, &
pretium esse possunt. Secundò emendo vt em-
ptis statim quis soluat; aut aliquantò post, etiamsi
pretium earum non accrescat, obligando cre-
ditorem vt solutionem accipiat iuxta pretium le-
gale, ex quo commodum non leue conseque-
tur. Et pro vtraque parte ratio aliqua statim oc-<marginalia>Pro affir-|mante par-|te argui-|tur.</marginalia>
currit, vt liceat quidem, quia in hoc non est ne-
gotiatio sacris canonibus prohibita, de quâ præ-
sertim Gelasius in Cap. Consequens 88. dist. verbis
illis: Clericis ab indignis quæstibus abstinendum, & ab<marginalia>Cap. Con-|sequens.</marginalia>
omni cuiuslibet negotiationis ingenio cessandum. &c.
Est autem negotiatio emptio rei, vt cum lucro
immutata vendatur: vt videri potest apud cita-<marginalia>Quid ne-|gotiatio.</marginalia>
tos; ante illos autem sit tradidit D. Thomas 2. 2.
quæst. 77. art. 4. ad 1. & 2. & in hoc vltimo sic
loquitur. Non quicumque cariùs vendit aliquid, quàm<marginalia>D. Tho.|mas.</marginalia>
emerit, negotiatur; sed solùm qui ad hoc emit: vt ca-
riùs vendat. Sic ille: cùm ergo in casu nostro; li-
cet quis Barras emerit, non ea vendat, sed eis sol-
uat, aut emat, non videtur contra prohibitionem
facere, vt colligitur ex D. Thoma nuper addu-
cto ad Tertium, vbi de Ecclesiasticis loquens, eam
illis negotiationem prohibitam docet, quæ ab ip-
so fuerat explicata, & non alia. Quibus additur:
Barras esse monetam secundùm multorum exi-
stimationem, in qua videtur esse Caramuel num.
814. & faciunt etiam quæ habet Cardin. Lugo
in Responsis moral. Lib. 6. Dub. 11. num. 6. & ita
cùm per eam solutio fit, aut aliquid emitur cum
aliquâ vtilitate, meliùs apparet in eo venditionem
non exerceri. Cumque aliàs Canones prædicti
p&#x0153;nales sint, non debent vltra proprietatem
verborum extendi: iuxta vulgatam iuris regulam,
quòd p&#x0153;næ seu odia restringenda sint, fauores
ampliandi, quæ & est Scriptorum communis do-<marginalia>P&#x0153;nas non|extendi,|etiamsi|major ra-|tio sit. Sicut|& odia.</marginalia>
ctrina vnde etiamsi eadem sit ratio, vel etiam ma-
ior, non extenditur dispositio. Pro quo plura
adducit exempla Diana Parte 2. Tract. 3. Miscel-
laneo. Resolut. 66. & est satis notabilis resolutio
cōplurium apud ipsum circa præcipuam difficul-
tatem, de quâ ibidem agit, Videndus etiam Ma-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0310.jpg/>
@@1@<SE310>De Contractu Barrarum argentearum. 291
<duolan 2><-P>rius Antoninus Lib. 1. variarum, Resolut. 69. num.
2. & Lib. 3. Resolut. 9. num. 4. vbi casui, de quo
ibidem aptatur Lib. 4. §. Totus. D. de damno in festo:
quod vbi verba non conueniunt, nec conuenit dispo-
sitio.</P>
<P>  <absatz-nummer>34</absatz-nummer> Vt verò licitum non sit, occurrit statim<marginalia>Pro con-|traria ar-|guitur.</marginalia>
ipsa species casûs, quæ negotiationem præseferre
manifestè videtur; emitur enim, & non emptione
pro necessariis vitæ, sed pro habendo lucro, in
quo maximè consistit negotiatio. Quod osten-
ditur ex D. Thomæ doctrinâ suprà, in corpore;
vbi ait duplex esse genus commutationis rerum:
vna enim est quasi naturalis, & necessaria, per
quam fit commutatio rei ad rem, vel rerum, &
denariorum, propter necessitatem vitæ, & talis<marginalia>Negotiatio-|nis orati|magis ex-|plicata.</marginalia>
non propriè pertinet ad negotiatores, sed magis
ad &#x0153;conomicos, & politicos, qui habent proui-
dere, vel domui, vel ciuitati de rebus necessariis
ad vitam. Alia verò commutationis species est,<marginalia>D. Thom.</marginalia>
vel denariorum ad denarios, vel quarumcumque
rerum ad denarios, non propter res necessarias
vitæ, sed propter lucrum quærendum. Prima au-
tem commutatio laudabilis est, quia deseruit na-
turali necessitati. Secunda autem iustè vitupera-
tur, quia quantùm est de se deseruit cupiditati lu-
cri, quæ terminum nescit, sed in infinitum tendit.
Hæc S. Doctor: iuxta cuius doctrinam habe-
mus contractum, de quo loquimur, ad priorem
speciem commutationis non spectare, quia non
est propter necessitatem vitæ: ergo ad secundam,
& ita esse propriam negotiationem; quod & de-
clarat illius finis, quia est propter lucrum, licèt
prætextus alius asseratur.</P>
<P>  <absatz-nummer>35</absatz-nummer> Neque est alicuius momenti quod dici-<marginalia>Euasio ex|eo quòd nō|sit venditio|nulla oste&#x0303;-|ditur.</marginalia>
tur, finem scilicet non esse venditionem rei im-
mutatæ, sed vsum vtilem rei emptæ sine illâ: nam
talis emptio eò tendit vt lucrum habeatur, si enim
non attenderetur illud, neutiquam emeretur; est
autem omnino materiale, & impertinens, quòd
commutatio per propriam venditionem fiat, aut
alio modo, quandoquidem lucrum ex re immu-
tatâ prætenditur; vnde Doctores, cùm negotia-
tionem prohibitam definiunt, obseruant nomine
venditionis, permutationem etiam intelligi, quæ
venditio non est secundùm receptam emptionis
& venditionis acceptationem: nam negotiatio<marginalia>Per muta-|tionem ne-|gationis|nomine cō-|prehensam.</marginalia>
& fuit, antequam esset pecunia, & est apud gentes
plures, apud quas non est vsus pecuniæ; & quis
dubitet ante inuentos nummos negotiationem
esse potuisse, quandoquidem nummisma, vt ad-
uertit D. Thomas suprà Art. 1. in corpore, ex Aristo-
tele 5. Ethicorum cap. 2. ad hoc inuentum est, vt
esset mensura quantitatis rei datæ secundùm eius
vtilitatem? Quod etiam ex adductis constat:
nam in permutationibus potest esse lucrum, &
ita illæ seruire cupiditati, quæ terminum nescit,
& in infinitum tendit. Leue ergo videtur effugi&#x0169;,
quod ex venditione desumitur. Videatur P. Les-
sius suprà Vers. Negotiatio. Qui negotiationis no-
mine permutationem inclusam, vti certùm sta-
tuit. P. Rebellus, sect. 1. vbi id tamquam præsup-<marginalia>P. Rebellus.</marginalia>
positum indubitabile proponit, sic dicens: Quæ-
stio ergo procedit de permutatione, quæ fuit pecuniæ ad
pecuniam, aut rerum ad pecunias, aut rerum ad res,
non ad vitæ neceßitatem, seu ad lucrum, quæ propriè
negotiatio dicitur. Sic ille, quæ & est diui Syl-
uestri. V. Negotiatio num. 1. Cardinalis Lugo suprà<-P>@@

<-P>num. 21. idem cum P. Lessio vti certum supponit
in explicatione definitionis propriæ negotiatio-
nis. P. Molina Disput. 339. in principio, similiter<marginalia>P. Molina.</marginalia>
loquitur verbis illis: aut alio permutationis genere
acquirendo rem aliquam, illamque non mutatam cariùs
vendendo, aut alio aliquo modo cum lucro permutando.
similiter vers. Sequenti. & etiam immediato, vbi
pressè, & propriissimè negotiationem ait esse in
permutatione ob lucrum, cùm res immutata di-
strahitur. Idem intellige de commutatione, &c. &
alij; qui quidem cambium inter proprias nego-<marginalia>Vnde &|cambium.</marginalia>
tiationes enumerant, quod & res ipsa satis per-
spectum reddit; nulli enim magis soliciti nego-
tiatores campsoribus, & magis lucri instantes;
& tamen in cambio venditio non est, sed mera
permutatio pecuniæ pro pecuniâ cum loci di-
stantiâ.</P>
<P>  <absatz-nummer>36</absatz-nummer> Siue ergo Barra moneta non sit, siue pro-<marginalia>Nil iuuare|quod Barræ|moneta nō|sint.</marginalia>
priè talis, ex eo nihil videtur pro excusatione le-
gitimâ talis contractûs haberi: nam & circa mo-
netam esse negotiatio potest, vt constat in cam-
bio, vbi obiter notare iuuat Caramuelis lapsum
sed venialiter fortè, dum iuxta audita proloqui-
tur sub alio c&#x0153;lo positus; quamuis id quod res
est, potuisset facilè in tabulis Geographycis per-
uidere, aut in narrationibus Indicis nemini non
obuiis: sic ergo scribit num. illo. 814. Respondeo.
In Portubello (insula est maris Oceani, ad quamstatutâ<marginalia>Caram ue&#x0308;-|lis lapsus|circa illas,|& alia.</marginalia>
die omnium Indiarum mercatores appellunt) vix mone-
tam cusam cognosci. Mercium traduntur sarcinæ, &
massæ & aureæ & argenteæ (Barras eas nominant)
recipiuntur: non enim tempus sufficeret tantæ argenti-
ui numerandæ, si minutæ partes traderentur. Barræ
illæ tribus aureis millibus nonnumquàm æquiualent: &
facili negotio huiuscemodi calculis, vel maximum nume-
rum æqualis Antuerpiæ, Amstelodami, loco pecuniæ
etiam Barras tradi, & recipi vidi. Sed & Barræ sigilla-
tæ sunt, & videntur ab alijs monetis solâ differre ma-
gnitudine. Resoluo igitur ad venditionis, & emptionis
rationem requiri metallum signatum. Sic ille: sciat
ergo qui legerit, Portumbellum non esse insu-
lam, sed terram firmam, Peruuij scalam; eò non
omnes Indiarum Mercatores appellunt, sed ex
Peruuio aliqui, & Panamensi tractu: neq; statu-
ta appulsûs dies est, sed cùm classis Regia ex Hi-
spaniâ aduenerit. Non vix ibi moneta cognosci-
tur, sed immensa illius copia conspicitur. Barræ
tribus millibus aureis æquiualentes nullibi ex-
tant. Quod Amstelodami loco pecuniæ dentur,
& recipiantur, id quidem verissimum; sed dolen-
dum sanè est ad inimicos armandos, multorum
ex Hispanis Mercatoribus auaritiam arma po-
tentissima ministrare. Vtinam Regij ministri vi-
deant, & pergant vel sero de remediis proui-
dere. Barrarum sigillum non sufficere, vt pecunia
dici possint iam vidimus num. 28.</P>
<P>  <absatz-nummer>37</absatz-nummer> Id autem in quouis potest aliqua consti-<marginalia>Soluens|quomodo|dicatur ne-|gotiari.</marginalia>
tui, scilicet eum, qui soluir, non negotiari, quia
neque contractum init, sed debito satisfacit, vim
certè nullam retinet: nam licet verum sit tunc
non perfici contractum, perficitur tamen nego-
tiatio, quia emptio eo fine facta est vt scilicet sol-
uendo lucrum habeatur. Quòd si ea ratio quid-
quam valeret, sequeretur ex eâ eum, qui multas
merces emit, & reseruat, vt ex eis lucrum referat,<marginalia>Mercator|vnde do-|ctus.</marginalia>
sed sine venditione, dum soluit eisdem, non ne-
gotiari; quod constat quàm sit absurdum. Merca-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0311.jpg/>
@@1@<SE311>292 Thesauri Indici Titulus IX. Cap. IV.
<duolan 2><-P>tores certè non à vendendo, sed ab emendo tales
dicuntur; mercari enim emere est; inde enim ne-
gotiatio dicitur mercatura, quia scilicet emitur ex
fine lucrandi; vnde negotiatio à Syluestro suprà
definitur; Commutatio ob lucrum, & quidem si a-<marginalia>Negotiatio-|nis defini-|tio ex Syl-|uestro.</marginalia>
ctio quæuis in negotiatione per se sumitur nego-
tiatio non erit. Qui enim emit non dicitur, nego-
tiari, quia sola emptio non est negotiatio, & qui
vendit similiter; quia vendere ex se negotiari
non est. Debent ergo actiones istæ coniungi, & v-
na c&#x0169; respectu ad aliam cōsiderari, quatenus eme-
re ad lucrandum, & lucrari ex eo quod emptum
est, & immutatum traditur, integrant negotia-
tionem. Hinc est vt in Cap. Eijciens 2. dist. 88.
vbi ex D. Chrysostomo negotiationis explicatio
proponitur, licèt de venditione facta fuerit men-
tio, quia communiter per illam exercetur, nullâ
tandem de ipsâ factâ mentione sic tandem defi-
niatur: Qui comparat rem, vt illam ipsam integram,<marginalia>Ex Cap.|Eijciens|alia.</marginalia>
& immutatam dando lucretur, ille est mercator, qui de
templo Dei eiicitur. Sic ille: quamuis verum sit
homiliam illam, scilicet 38. in Matthæum non esse
D. Chrysostomi; quia opus imperfectum in
Matthæum non est Doctoris tanti, sed alterius
non sanę in omnibus doctrinæ, vt obseruauit P.
Maldonatus, qui permitti ait sicut alia antiquio-
rum, de quo aliàs. In hoc certè Doctores com-
muniter sententiam illius capitis approbarunt,
quod satis nobis ad præsentem positionem. Et in
eodem cap. ex Cassiodoro in Psalm. 70. sic negotia-<marginalia>Ex Cassio-|doro item.</marginalia>
tio definitur: Quid est aliud negotium, nisi quæ pos-
sint viliùs comparari, cariùs velle distrahere? vbi nego-
tiatio non est per venditionem explicata, sed per
verbum amplioris significationis.</P>
<P>  <absatz-nummer>38</absatz-nummer> Neque tandem quidquam vrget, quod<marginalia>Non fieri|extensione&#x0303;|legis p&#x0153;na-|lis.</marginalia>
de p&#x0153;nali lege dicebatur, non extendenda ad ca-
sum non expressum secundùm verborum pro-
prietatem; id enim damus; negamus tamen non
expressum casum, de quo est disputatio, quando-
quidem iuxta receptissimam intelligentiam ven-
ditio in definitione negotiationis apposita quam-
cumque commutationem lucratiuam compre-
hendit: nec in præsidium assertionis huius opus
est ad doctrinam quamplurium & grauissimorum
scriptorum recurrere, asserentium legem p&#x0153;na-
lem extendi ad casum non expressum, quando
ratio est eadem, de quo dictum suprà: quia non
est omnino certa, licèt valde probabilis. Id autem
quòd à nobis dictum non videtur posse negari,
quòd scilicet negotiatio non dicat necessariò
venditionem, licèt per eam explicetur, sed exem-
pli gratiâ posita sit vti frequentior, secundùm ne-
cessariam intelligentiam ex auctoritate scripto-
rum eam vt certam approbantium, vtpotè neces-
sariò applicandum cambio, in quo propria nego-
tiatio est. Quando enim legis alicuius intelligen-<marginalia>Quando in|illâ verbo-|rum nō de-|beat tenori|stari, sed|ampliori|debeat.</marginalia>
tia talis est, vt non possit ad speciem, quam expri-
mit, arctari, quia constat alicui alteri, conuenire,
non est opinio circa intelligentiam dictam, sed
omnimoda certitudo. Quemadmodum ea non
si quis suadente diabolo. Excommunicationem sta-
tuit in eum, qui manus violentas in Clericum
iniecerit. Vbi tamen dici nequit arctandum illum
ad id, quod exprimit, manuum scilicet iniectio-
nem; quia communis intelligentia illum cum li-
mitatione dictâ non recepit, & constat eum, qui
non manibus, sed pedibus Clericum percutit, ex-<-P>@@

<-P>communicatione ligari, vnde cùm de manuum
iniectione tantùm loquitur Canon; id exempli
gratiâ positum, quia frequentiùs est, debet ab
omnibus affirmari: & tamen Canon dictus p&#x0153;-
nalis est, & eximiè quidem p&#x0153;nalis: quia tamen
fauorabilis statui Ecclesiastico, dictam ampliatio-
nem accipit; & quia aliàs ferè redderetur inutilis,
cùm iniurijs janua aperta remaneret. Videatur<marginalia>Congruum|exemplum|altari ad-|iectum.</marginalia>
Bonacina Tomo 2. Disput. 1. Quæst. 1. Puncto 8. num.
23. & 24. communem doctrinam proponens, &
exemplum accommodatum in lege imponente
censuram contra surripientes centum aureos, quę
extenditur ad æquiualens: nam aurei, gratiâ ex-
empli positi sunt, & certè si ad aureos tantùm di-
rigeretur, ferè inutilis esset, cùm aureorum subre-
ptio rara satis sit, & erga eos soleat contingere, qui
non multùm eâ subreptione læduntur, vt lædi alij
possunt, quibus aurei vix sunt de facie noti.</P>
<P>  <absatz-nummer>39</absatz-nummer> Cùm ergo hæc ita se habeant, & sen-<marginalia>Resolutio|difficulta-|tis.</marginalia>
tentia negans licere contractum, adeò sit robu-
stis fundamentis stabilita, illi videtur penitus
adhærendum, vt meritò dubitari possit, an
opposita possit aliquatenus probabilis iudica-
ri, & ita quidem censuêre nonnulli, sed ne-
scio an re penitus inspectâ, & Auctoribus de
hoc ex professo agentibus consultatis; nam
& mihi probabilis visa est, vbi primùm est con-
trouersia proposita, pro quâ & nonnihil addidi,
quod est visum consideratione dignum: modò
autem non audeo talem pronuntiare: nam pro
intrinsecâ probabilitate nihil solidum occurrit.
An autem ab extrinseco illi concedenda sit, vi-
derint alij; ego enim nulli detrahere inconside-
ratè pergam, quod auctoritatis doctrina & pie-
tas conciliauit. Addam tamen casus aliquot, in
quibus circa contractationem istam possint Ec-
clesiastici securâ conscientiâ versari.</P>
<P>  <absatz-nummer>40</absatz-nummer> Primò; si quis emat Barras non animo<marginalia>Prima cir-|ca illam li-|mitatio, si|non eman-|tur animo|lucrandi.</marginalia>
lucrandi expresso, & directo, sed vt securiùs suas
custodiat facultates; pecuniæ siquidem facilè
surripi possunt, non ita Barræ; aut etiam ne ad
mutuationes frequentes compellatur, cùm ex-
cusationem habeat obuiam, scilicet se non habere
regales. Sic autem emptis illis; si occasio aliqua
occurrat vendendi, & lucrandi in illis, id licitè fa-
cere poterit; exemplo eius, qui emit pro suo
vsu aliqua, ex quibus si nonnulla supersint, po-
test illa cum lucro vendere, etiamsi præuiderit
id ita posse contingere, & spem sic faciendi ha-
buerit. Quem casum vrget Cardinalis Lugo suprà
n. 32. in Procuratore Conuentus; quia finis prin-
cipalis non fuit lucrum, sed prouisio, defectibus,
qui contingere possunt, occurrens.</P>
<P>  <absatz-nummer>41</absatz-nummer> Secundò: potest quis Barras emere si<marginalia>Secunda,|cùm in illi:|fit solutio.</marginalia>
in illis fiat ipsi solutio debiti, quam nequeat ali-
ter obtinere nisi cum magno incommodo; tunc
enim emptio interuenit, quia de pretio est con-
uentio, & pro illis datur id, quod erat debitum;
& licet etiam sic contrahere, vt speret quis se illa
aliquando cum lucro venditurum. Huius ratio
est eadem, quæ casus præcedentis, scilicet tunc
intentionem principalem ad lucrum non dirigi,
sed ad recuperationem debiti. Quod intelligen-
dum etiam si quis non emeret, nisi speraret lu-
crum dictum; quia adhuc tunc intentio princi-
palis de illo non est; applicando etiam doctrinam
Cardinalis Lugo, de quâ nuper.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0312.jpg/>
@@1@<SE312>De Contractu argenti viui. 293
<duolan 2><P>  <absatz-nummer>42</absatz-nummer> Tertiò. Idem licet si quis iter facturus<marginalia>Tertia,|cum ex|fine trans-|uectionis,|etiam cum|spe lucri.</marginalia>
ob commodiorem exportandi modum Barras e-
mat, quia moneta in magnâ quantitate cum in-
commodo transportatur: & hoc quidem cum
spe lucri alicuius; & tunc erit certius, quando eo-
dem modo emerentur illæ, etiamsi lucrum nul-
lum speraretur; per accidens enim se habet; non
tamen obstat spes dicta lucri, ita vt si quis non
speraret illud, non etiam emisset, quia tunc et-
iam intentum præcipuum non est lucrum sed cō-
moditas transuectionis, vt spes illa sit quasi remo-
uens prohibens, non autem finis emptionis, vt
citatus Auctor loquitur. Quod etiam suadetur
ex eo quod ex D. Thomâ adduximus num. 34.
scilicet eam commutationem esse lucro seruien-
tem, & ad negotiationem pertinere, quâ non emi-
tur aliquid ad necessitatem vitæ pertinens, sed ad
fouendam cupiditatem, quæ terminum non ha-
bet. In casu autem nostro emptio non habet ori-
ginem à cupiditate, sed à necessitate, vt scilicet vi-
tetur incommodum transuectionis, & ita in eo
negotiatio propria non exercetur, sed commu-
tatio talis ad prius genus pertinet, de quo S. Do-
ctor.</P>
<P>  <absatz-nummer>43</absatz-nummer> Quartò. Poterit Prælatus Religionis, aut<marginalia>Quarta,|vt necessa-|ria com-|modius e-|mantur,|cum no-|tanda pro|Religiosis|doctrina.</marginalia>
Procurator domus eius nomine Barras emere, si
intelligat in Portubillo, aut Hispaniâ plus valitu-
ras, vt ex iis venditis necessaria comparet, quæ in
Indiis cariori pretio comparantur. Nam in hoc
casu turpis lucri cupiditas non exhibet cōtracti-
bus originem, sed ab &#x0153;conomicâ prouidentiâ,
iuxta D. Thomæ doctrinam num. 34 adductam,
proficiscitur; & aliàs venditio alibi fit, vbi scan-
dalum est nullum, & occasio cessat diuersionis à
diuinis officiis; necnon per alios exercetur; quod
licere, vbi scandalum non est, & diuersio dicta
cessat, Doctores adducti tenent. Potest autem
specialiter accidere, quando ad emenda Æthio-
pica mancipia ad prædiorum culturam necessa-
ria, aliquis destinatur. Vbi etiamsi ille Religio-
sus sit, & per se vendat, videtur sine graui culpâ
stare posse, quia venditio talis respondet emptio-
ni, quæ non directè ob lucrum; sed ob commo-
ditatem comparandi necessaria celebrata est: vn-
de ad primam classem commutationum reuocan-
da est, de quâ D. Thomas, & non negotiator,
sed prouidus dispensator talis est Prælatus appel-
landus. Quod & potest cuilibet alteri Ecclesia-
stico applicari.</P>
<P>  <absatz-nummer>44</absatz-nummer> Tandem. Generaliter loquendo tum<marginalia>Vltima,|cum lu-|crum ex|primar ia|intentione|non quæ|ritur Vbi|& obser-|uanda|quædam.</marginalia>
Barrarum contractatio licebit Ecclesiasticis,
quando lucrum ex primariâ intentione non ve-
nit, sed secundariò, aut quasi remouens prohi-
bens, nisi adsit scandalum; vt inconueniens aliud
oriatur. Quod quidem non solum in Barris, sed
etiam in aliis rerum contractabilium generibus
affirmamus, ob adductas rationes. Neque in Re-
ligiosis hoc semper damnandum, quamuis vi-
deantur illi ad maius in hac parte exemplum te-
neri, quàm clerici sæculares: vt constat ex Cap.
sed nec, Ne Clerici, vel Monachi. Nam eorum ne-
cessitates sunt multò maiores, quibus dum non
consulitur à Prælatis, grauissimis inconuenienti-
bus ianua aperitur: vnde non est credibile velle
Pontifices, Canonum sacrorum Auctores, præ-
dictos &#x0153;conomiæ solicitudinis modos illis pro-
hibere, qui nihil studiosiùs curat, quàm vt Reli-<-P>@@

<-P>gionis status in regulari obseruantiâ conserue-
tur. Non quòd indecens aliquid admittendum<marginalia>Negotiatio|qualiter|Ecclesiasti-|cos dede-|ceat.</marginalia>
sit, vt commodum inde Religiosæ obseruantiæ
procuretur: neque enim facienda sunt mala vt
eueniant bona; quando scilicet indecentia talis
est, vt positiuam ex se repugnantiam habeat cum
virtute; sed quòd id, quod ex se tale non est, licet
ob status Ecclesiastici decorum per sacros Cano-
nes est prohibitum, ob illius aliquando maius
bonum possit exerceri. Quòd autem indecentia
pugnans absolutè cum virtute non sit, ex eo præ-<marginalia>Et permis-|sa aliquā-|do.</marginalia>
ter alia ostenditur, quia in concilio Elibertino
facultas conceditur Clerico negotiandi intra
Prouinciam vbi degit, non tamen extra. Sic Cano-
ne 29. & hoc referens P. Bauny Tom. 3. Lib. 1. in<marginalia>P. Bauny.</marginalia>
Epitome Tract. 2. Cap. 6. vers. sed etiam ita subdit:
eâ tamen (facultate) si Chrysostomo, & Augustino
credere animum induxerit, numquam in Ordinis sui
dedecus, statusque vtitur. Sic ille, indicans vbi de-
decus Ordinis, & status non est, vt in casibus di-
ctis, non esse damnandum vsum talis facultatis;
sed de hoc aliàs. Videantur dicta Titulo 5. Cap. 7.
§. 2.</P>
<Z><A+2>CAPVT V.</A+2>
<A+1>De Contractu Argenti viui.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>45</absatz-nummer> <INI3>A</INI3>Ctum de illo Titulo 1. Cap. 12. &<marginalia>Circa pre-|tium ar-|genti viui|difficultas.|Et quidam|reprobatus|contractus.</marginalia>
multa adiecta Titulo 5. Cap. 10. in
cuius fine de contractu egimus, qui
inter Minerarios, & Mercatores est frequentissi-
mus, & an iustus attentâ præsertim pretij impro-
portione potest meritò dubitari, & quod ad o-
bligationem spectat non distrahendi metalli, sed
Regi pro statuto pretio tradendi, iam vidimus
quid possit verosimiliter affirmari. Quod autem
nimia improportio in pretio seruetur, non vide-
tur iuxta iustitiæ posse leges tolerari. Et olim
quidem maior erat improportio: cùm enim quin-
tale metalli huius quingentis argenti ponderibus
æstimaretur, iuxta quod pretium emebatur à Re-
ge, anticipati emptores inde viginti detrahebant
contra omnem rationem, & consuetudinem, Scri-
ptorumque doctrinam. Erat enim pretium tale
infra infimum, quod omnes condemnant Clas-
sici Doctores eâ ratione: quia hoc esset lucrari
aliquid supra sortem ex vi mutui impliciti: qui
enim solutionem anticipat, implicitè mutuat, &
posteà dum ei res empta pluris valens, tradetur,
implicitè fit ei restitutio cum vsurâ: nam illud in-
crementum, quo res pluris valet, quàm pretium,
datur ex vi pacti præcedentis propter anticipa-<marginalia>Vsura quo-|modo in|anticipata|solutione.</marginalia>
tam solutionem, id est, propter vsum pecuniæ
tanti temporis. Qui est optimus discursus Patris
Lessij Lib. 2. Cap. 21. num. 59. quod vrgeo: nam
iste si pecuniam illam mutuam daret, cum pacto
tamen soluendi lucri cessantis pro triginta, aut
quinquaginta, immò pro centum, viginti augme&#x0303;-
tum non acciperet, ergo quemadmodum si tri-
ginta daret, non posset viginti amplius accipere,
ita neque in contractu dicto, quandoquidem si
non quinquaginta in pecuniâ accipit, id tamen ei
redditur, quod valet quinquaginta, vnde accipit
sortem triginta, & viginti. Insuper pro anticipa-
tione, quæ est nimis exorbitans vsura, & ita tunc
homines doctissimi censuerunt.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0313.jpg/>
@@1@<SE313>294 Thesauri Indici Titulus IX. Cap. V.
<duolan 2><P>  <absatz-nummer>46</absatz-nummer> Successu verò temporis pretium quinta-<marginalia>tam au-|cio legali|pretio con-|tractus di-|ctus non|probandus|apparet.</marginalia>
lis adauctum, & contractus aliquantulùm tem-
peratus, vt tertiâ parte minus pretium anticipa-
tum sit, quàm legitimum, iuxta quod Regi tradi-
tur. Vt vidimus citato Cap. 10. num. 83. quod
licet minus de iniustitiâ habeat, non videtur ta-
men eidem adæquari; quia rationes factæ pos-
sunt applicari similiter, eò quòd videatur infra in-
fimum, & quia ratione lucri cessantis habitâ, nullo
modo potest excessus ille saluari. Si enim centum
non respondent iuxta stylum forensem vigin-
ti pro cessante lucro, sed multò minùs: quomo-
do stare queat, vt sexaginta respondeat lucrum
viginti? Attentâ ergo præcisè ratione contractûs
non videtur id posse saluari. Quibus addi potest
communis Doctorum sententia circa lucrum
cessans, neminem scilicet ad illius compensatio-
nem obligari, nisi fuerit in pactum expressè de-
ductum. Pro quo videri potest P. Rebellus Parte<marginalia>Pro lucro|cessante|quando|obligatio.</marginalia>
2. Lib. 8. Quæst. 7. P. Lessius Lib. 2. Capit. 20. Du-
bit. 11. & alij. Cùm ergo de lucri cessatione nihil
in contractu isto dicatur, non debet pretium mi-
nui ratione illius. Præterquam quòd de contra-
ctu tali loquimur secundùm ea, quę illi iuxta pro-
priam rationem conueniunt, non verò ex acci-
denti: & vt demus imminutionem pretij dictam
ratione accidentium iustificari: illa non adeò
magna videri possunt, vt tantam possint inæqua-
litatem excusare.</P>
<P>  <absatz-nummer>47</absatz-nummer> Sed his non obstantibus sunt plures qui<marginalia>Sed sunt|qui susti-|nendum|censeant.|Et prima|pro eo ra-|tio ex eo|quod est|contractus|vtilis Rei-|publicæ, &|tales non|debent fa-|cilè repro-|bari.</marginalia>
contendant non deberi contractum istum con-
demnari; iis omnibus attentis, quæ in illo inter-
ueniunt, & sunt, Primò, sic esse communiter re-
ceptum, & ab ipsis, qui eum exercent, aliisque
vsurarium non censeri. Contractus autem tales
præsertim si vtiles Reipublicæ sint, condemnandi
non sunt, vt admonent Doctores, & in simili ha-
bet P. Lessius Lib. 2. Cap. 23. num. 57. vbi de certo
Cambiorum genere loquens, ait illa damnanda
non esse, licet vsuraria videantur, eò quòd solùm
ratione longioris temporis maius pretium postu-
latur; cùm omnes passim illis vtantur: inter quos
multi viri probi, & conscientiæ religiosæ qui si
iuberentur abstinere, soli laxioris conscientiæ il-
lis vterentur; quo fieret vt pretia Cambiorum
istorum crescerent, & cum magno Reipublicæ in-
commodo valde intenderentur: neque enim vm-
quam obtineri poterit; vt Mercatores non pluris
æstiment concessionem longi temporis, quàm
breuis. Sic ille loquitur, casui præsenti accom-
datissimè, cuius sentiendi modum alij probant.</P>
<P>  <absatz-nummer>48</absatz-nummer> Secundò: quia Minerarij Mercatores<marginalia>Secunda|quia Mi-|nerarij ro-|gant, &|sunt mer-|ces vtro-|neæ.</marginalia>
rogant, eò quòd si pecunia illis anticipata deficiat,
non poterunt in labore suo progredi. Quando
autem vltroneæ merces sunt, & rogantur empto-
res, vilescunt merces pro tertiâ parte, vt superiùs
dictum, immo & pro medietate: pro quo Aucto-
res adducit Diana Parte 1. Tract. 8. Resolut. 53.</P>
<P>  <absatz-nummer>49</absatz-nummer> Tertiò: quia Mercatores se exponunt<marginalia>Tertia ex|periculo|solutionis,|iuxta re-|ceptam do-|ctrinam.</marginalia>
periculo amittendi pretium, eo quòd Minerarij
rarò stent promissis. Quando autem periculum
tale est, potest aliquid de pretio detrahi, vt est
communis opinio, de qua dictum suprà num. 12.
& pro quâ Auctores congerit Diana nuper ad-
ductus Resolut. 57. quantùm autem debeat tale
periculum æstimari, ex circumstantiis pendet, vt
meritò hoc locum habeat, quod P. Lessius n. 47.<-P>@@

<-P>adductus in fine dubitationis asseruit, sic locutus:
verùm vtrum lucrum sit moderatum, an non excedens,<marginalia>P. Lessius.</marginalia>
non est Doctorum determinare, sed proborum virorum
in arte illa peritorum. Hoc tantùm affirmo, hunc con-
tractum ex formâ suâ iniquum non esse. Sic ille.</P>
<P>  <absatz-nummer>50</absatz-nummer> Quartò. Quia in contractu, in quo ali-<marginalia>Quarta ob|maius lu-|cr&#x0169;. Quod|non admit-|titur.</marginalia>
qua ex præfatis occurrunt, contingit maius lu-
crum, vt in eo, de quo P. Lessius num. 58. in quo
Mercatores 36. in centum intra vnum annum lu-
crantur: quem citatus Auctor probat, vt nuper
ex eo posuimus. Rarò autem continget ad eam
summam conscendere, vt experientiâ constat;
pro quo e&#x0303;a quæ diximus in fine citati Capitis 10.
consulenda: praxis enim illa satis ostendit quàm
sit iste contractus dubiæ fidei, vt numquàm to-
tum id Mercatori reddatur, de quo præcessit pa-
ctum. Dantur ergo quatuor cùm debeantur de-
cem, & aliquando plura; & quandoque vix ali-
quid Mercator assequitur, & suo quidem merito.
Quis enim non renuat, si modicum illi pruden-
tiæ fuccurrat, talibus se fallaciis implicari.</P>
<P>  <absatz-nummer>51</absatz-nummer> Iuxta hæc ergo probabilitas dicti con-<marginalia>Probabili-|tati con-|tractus di-|cti obiecta|non obsta-|re.</marginalia>
tractûs apparet; contra quam non vrgent addu-
cta: iam enim vidimus pretium ex circumstantiis
explicatis iustum videri, & licet lucrum cessans
non sit æquale, si vtrumque simpliciter confera-
tur: benè tamen qualitatibus eorum attentis.
Nam lucrum decem moraliter certum tanti æsti-
matur, quanti lucrum incertum viginti, & fortè
etiam ampliùs; quando præsertim experientia
talem incertitudinem comprobauit; & insuper
circumstantiæ concurrunt aliæ, vt in contractu
lucrum excrescere possit pretij imminutione; quia
rogatur emptor, & alia, quæ diximus. Quod au-<marginalia>Lucrum|cessans|quomodo|debeat in|pactum|deduci.</marginalia>
tem de lucro cessante, non deducto in pactum, di-
cebatur, verum est, vt non debeat in particulari
solui, quando solutio sine culpâ differtur, aut pe-
cuniam mutuans nihil de illo meminit. Quando
autem illo inspecto pretium taxatur, & venditor
plane consentit; alia est ratio; in ipsà enim pre-
tij taxatione respectus ad lucrum cessans habe-
tur. Quamuis dici etiam possit in hoc contractu
non attendi ad lucrum cessans, sed ad alia; ex
quibus pretium cum prædicta tertiæ partis detra-
ctione taxatur. Licet generaliter loquendo do-
ctrina illa de improportione pretij per compa-
rationem ad lucrum optima sit, ad intelligendum
scilicet excessum iuxta modum explicatum: quod<marginalia>Notanda|doctrina.</marginalia>
valde diuersum est à respectu lucri in taxatione
pretij; à respectu inquam lucri, quod Mercator
talis reipsa erit habiturus. Licet enim quis Mer-
cator non sit, nec de lucris cogitet; si pecuniam
eodem modo tribuat, simili modo poterit con-
trahere, eodem inquam pretio, quia & rogatus
emit, & periculo se exponit; quod & in aliis con-
tractibus accidit, eodem enim pretio emere pos-
sunt, qui Mercatores non sunt, licèt in ordine ad
venditionem priuilegium aliquod Mercatoribus
plures Doctores attribuant, vt cariùs scilicet eme-
re ratione officij possint.</P>
<Z><A+1>Circa venditionem aliis factam; præter
Regem, disquisitio.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>52</absatz-nummer> <INI2>Q</INI2>Vando Mercatoribus venditur, qui<marginalia>Occultè|vendentes|& ementes</marginalia>
Regi vendunt modo dicto Titulo 5.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0314.jpg/>
@@1@<SE314>De contractu argenti viui. 295
<duolan 2><-P>num. 84. licitum esse contractum, eò quòd ex<marginalia>grauiter|peccare|probatur.</marginalia>
parte Regis pactio non impleatur, verosimile sa-
tis est ex dictis ibidem num. 81. Difficultas tamen
est: quando occultè vendunt alijs, nam cùm illis
venditur, in Regias tandem apothecas infertur,
vnde Rex nullum patitur detrimentum, neque
bonum publicum, ad quod legibus istis attendi-
tur. Cùm autem occultè distrahitur, aliter eue-
nit, priuatur enim Rex emolumentis magnis: ex
argento enim, quod beneficio hydrargyri col-
ligitur, jura Regia non soluuntur, & præcipuè
quinta pars; sicut neque ex hydrargyro ipso,
ex quo quintum deberi constat ex dictis Titulô
citato num. 80. & quidem contractum inter Re-
gem, & Minerarios intercedere, cui stari vtrim-
que debeat, dictum citatis locis. Vt autem Mer-
catores ab eo onere sint exempti, dum ex parte
Regis non adimpletur exactè promissio, non
sunt laxandæ penitus habenæ, sed quantùm satis
est, vt illi satisfacere suo officio possint, sine Re-
gis & boni publici detrimento. Atqui ad hoc
sufficit venditio Regi facta, sic enim pretium le-
gitimum accipiunt: ergo transgressio contra-
ctûs non debet ad distractionem quamlibet, cùm
detrimentis dictis propagari, quibus accedit,
occultis istis emptoribus grauissimas esse p&#x0153;nas
impositas, & ita videntur grauiter peccare, non
solùm illi, sed in peccato participes, quibus p&#x0153;-<marginalia>Leges p&#x0153;-|nales quā-|do grauiter|obligent.</marginalia>
næ item imponuntur amissionis bonorum, &
mortis. Quando autem p&#x0153;næ tales sunt, pecca-
re grauiter transgressores communiter tenent
scriptores. Hinc asserunt Cardinalis Lugo Disp.
31. num. 6. P. Molina Disp. 521. vers. Quod attinet.
P. Fragosus Tomo 1. pag. 247. num. 295. & alij.
peccatum lethale esse mensas ludi exponere, at-
tentâ acerbitate p&#x0153;narum, si illæ non vsu sint
receptæ. In casu autem nostro, licèt quoad mor-
tem numquàm sint executioni mandatæ, quoad
confiscationem autem bonorum, quæ apud
reos inueniuntur, quando metallum apprehendi-
tur, obseruari solent: vnde non videntur à reatu
culpæ lethalis excusandi.</P>
<P>  <absatz-nummer>53</absatz-nummer> Nihilominùs sunt qui excusent, viam ad<marginalia>Oppositum|quæ videā-|tur verosi-|mile osten-|dere.</marginalia>
id verosimilem conquirentes, ne tot homines re-
medio destitutos relinquant, quos difficillimum
fuerit ab eo contractandi genere, quo sibi, & fa-
miliæ de necessariis consulunt, reuocare: & fun-
damentum excusationis est iam insinuatum, Re-
gem scilicet pactioni non stare, etsi illi hoc mo-
do ea, quæ ad opificium illud necessaria sunt, non
quærant, minimè in eo processuros: neque sat
est Mercatoribus vendere modo explicato; vt me-
tallum in Regias inferatur apothecas, quia illi non
adeò copiosè emunt, vt pro necessariis sufficiant,
nundinationibus aliis intenti. Sunt etiam qui
maius pretium offerant, & non per menstruas
exhibitiones, sed vnica, eaq&#x0301;ue numerosa. Licèt
autem magna sit p&#x0153;narum acerbitas, rarò tamen
ad earumdem excusatione&#x0303; deuenitur. Et ita quod
de p&#x0153;nis exponentium mensas ludo dictum est,
eas scilicet non obligare sub mortali, quia non
sunt vsu receptæ, præsenti etiam casui venit appli-
candum. Verum quidem est aliquando circa ali-
quem minùs cautum seueriùs agi, ne leges istæ
penitus videantur abrogatæ; sed id rarò accidit,
& ita non videtur sufficiens judicium obligationis
sub mortali. P&#x0153;na quidem mortis, triremium,<-P>@@

<-P>perpetui carceris, aut confiscationis bonorum
omnium, numquàm imponenda, quæ ad terro-
rem tantùm videtur ordinata. Amissio autem<marginalia>P&#x0153;na gra-|uis nō sem-|per indici&#x0169;|obligatio-|nis.</marginalia>
metalli ipsius, & aliorum bonorum, quæ simul
exportentur, non adeò grauis est, vt propter in-
signe lucrum, ex contractu tali non possit aliquis
se periculo incursionis exponere. Sic enim peri-
culosæ nauigationes, militia, & artes aliæ cum pe-
riculo, non quidem omnino certo, sed aliquali, eò
quòd non semper, aut ferè semper, sed aliquando
fatale aliquid accidat, exercentur: non ergo con-
tra charitatem propriam est, quâ se quisque dili-
gere debet, præfato se periculo exponere; seclusâ
obligatione legis: quæ aliàs non videtur esse sub
mortali, quandoquidem vsus illius benignitatem
declarauit.</P>
<P>  <absatz-nummer>54</absatz-nummer> Quod autem de Regis detrimento dice-<marginalia>Ex Regijs|detrimentis|nihil euin-|ci.</marginalia>
batur, eius est ministris imputandum, dum con-
tractui non statur. Commune autem bonum
non videtur ex eo præiudicium pati, cùm potiùs
videatur augeri: cum metalli distractio pro ar-
gento colligendo sit in diuersis mineralibus, cu-
ius prouentus, vnâ aut aliâ viâ in Regis, ac regni
opulentiam cedunt, vnde Rex non debet penitus
inuitus, sicut nec læsus, æstimari. Ad eum mo-
dum, quo de diuinâ voluntate loquitur D. Tho-<marginalia>Diuinæ|prouide&#x0303;tiæ|exemplo.</marginalia>
mas 1. part. quæst. 19. art. 6. in corpore, quæ sem-
per impletur, etiam cùm mala sibi displicentia
fiunt; ita enim loquitur: Quod recedere violetur à
diuina voluntate secundùm vnum ordinem, relabitur
in ipsam secundùm alium. Sicut peccator, qui quantùm<marginalia>D. Thom.</marginalia>
est in se, recedit à diuinâ voluntate peccando, incidit in
ordinem diuinæ voluntatis, dum per eius justitiam pu-
nitur. Sic ille: licèt autem transgressor legis dictæ
non relabatur in Regiam voluntatem per iusti-
tiam, relabitur tamen, dum illi militat, regni o-
pulentiam promouendo. Potest ergo sententia
ista vt probabilis sustineri, dum res istæ aliter non
disponuntur.</P>
<Z><A+1>Circa pretium difficultas.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>55</absatz-nummer> <INI2>E</INI2>St illud lege præscriptum, & cùm indi-
uisibile sit, non videtur posse variari
iuxta communem sententiam. Nihilominùs res
aliter se habet; licèt enim Regi iuxta pretium
constitutum vendant, aliis tamen vt possunt Me-
tallarij tradunt ordinario pretij incremento. In
quo quidem non maior videtur esse difficultas,
quàm in Barris argenteis, de quibus dictum num.
27. Rex autem pretium determinans pro se tan-
tùm legem statuit, magnâ adhibitâ moderatione:
vnde nihil de pretio vulgari curauit, prohibitâ
contractatione: non enim ad eum spectat pre-
tia rebus prohibitis assignare. Illa ergo secun-
dùm communem æstimationem statuenda sunt,
sicut & de argenteis pinnis dictum n. 11.</P>
<P>  <absatz-nummer>56</absatz-nummer> Dixi Metallarios vendere vt possunt,<marginalia>Metalla-|rios vende-|re posse vt|volent, sed|intra lati-|tudine&#x0303; iusti|pretij.</marginalia>
quod intra latitudinem iusti pretij intelligendum,
iuxta communem sententiam. Quamquàm in
hoc non sit illis peculiaris scrupulus iniiciendus:
difficilè enim explicari potest quantitas valoris,
vnde vnicuique bonâ fide agenti relinquitur:
neque obstat dictis, quod habet P. Lessius Lib. 2.
Cap. 2. num. 14. scilicet si pretium legitimum sit
minus, vulgare maius, non esse licitum exigere
vulgare, sed solum legitimum: quia hoc censen-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0315.jpg/>
@@1@<SE315>296 Thesauri Indici Titulus IX. Cap. V.
<duolan 2><-P>dum est verum rei pretium à Magistratu defini-
tum, ne excedatur. Iuxta illum ergo videtur di-
cendum pretij vulgaris taxationem falso iudicio
inniti, & ita non curandum, sed standum iudicio
Magistratûs, qui sapientium consilio adhibito,<marginalia>Circa pre-|tium legi-|timum &|vulgare|obseruatio|peculiaris.</marginalia>
& semotis affectibus iudicauit. Sic enim hoc ac-
cipiendum est: nam si magistratus sine consilio
pretia imponere pergat, nihil faciet, & poterit il-
lius sententia repudiari. Est tamen illud diffici-
le: quia aliàs non esset simul pretium vulgare
& legitimum: cuius contrarium supponitur à
præfato Auctore; quia pretium vulgare iuxta da-
tam explicationem pretium non est, cùm non in-
nitatur veritati. Quòd autem verum pretium sit
constat ex præcedenti resolutione eiusdem Patris
num. 13. vbi ait, quod si pretium legitimum ma-
ius sit quàm vulgare, ordinariè non est licitum
exigere pretium legitimum; quia ordinariè pre-
tium taxatur in gratiam emptorum, vt non exce-
datur; non autem vt infrà non descendatur, si
circumstantiæ varientur, & communis æstimatio
minoris faciat. Iuxta quam doctrinam pretium
vulgare est verum pretium, & de illo consequen-
ter loquitur in secundâ assertione: non ergo
Magistratûs taxatio ita punctum veritatis attingit
vt pretium vulgare debeat penitus falsum repu-
tari. Aliàs resolutio prior stare non poterit, iu-
xta quam pretio legitimo vulgare anteponendum
affirmatur. Posito ergo pretio legitimo, non ideò
vulgare cessat, sed impeditur: vnde si legitimum
cesset, statim vulgare succurrit, quod idem fue-
rat ante legitimi positionem, quia communis æ-
stimatio semper est eadem. Vnde si quis ignorans
pretium legitimum, iuxta vulgare contrahat, non
est ad restituendum obligatus. Immò etiam si
non ignoret, idem dicendum graues scriptores
affirmant, ex quibus P. Molina Disput. 364. Vers.
Conueniunt Doctores, & Disput. 365. Vers. Ex his,
& ex quinque. P. Rebellus eius doctrinam addu-
cens, vt quæ magnam probabilitatem habeat Part.
2. lib. 9. quæst. 2. n. 14. & alij.</P>
<P>  <absatz-nummer>57</absatz-nummer> Quidquid autem de hoc sit in rebus alijs,<marginalia>Quid pro|casu præ-|senti spe-|ciale.</marginalia>
in casu nostro non videtur vrgere illa P. Lessij
doctrina, aliorumque, quia illorum ratio non
habet locum: pretium siquidem taxatur à lege
in gratiam emptorum, quorum ita vtilitati consu-
litur, quod equidem ita euenit in argento viuo,
quatenus in gratiam Regis pretium illius deter-
minatum est, licèt reipsa maius sit; quia vt tale
sit respectu Regis aliqua considerantur, propter
quę conueniens ea moderatio fuit. Quemadmo-
dum pragmatica tritici solet esse diuersa respectu
exterorum, & indigenarum, de quo scriptores in
materiâ de Contractibus, & pro quo P. Molina<marginalia>Exteris ca-|riùs vendi|posse.</marginalia>
Disput. 346. P. Lessius suprà num. 30. P. Thomas
Sancius Tomo 1. Consiliorum, Lib. 1. Cap. 7. Dub. 4.
num. 6. & Dub. 5. num. 10. Cardinalis Lugo Disp.
26. num. 62. & alij. Atqui emptoribus nullam
gratiam facere voluit, quandoquidem emptionem
illam exosam habet; & ita pretium vulgare, &
non legitimum cessaret, vulgare esset multò ma-
ius, vnde etiam stante illo potest & hoc locum
habere, quamuis communem sententiam de obli-
gatione pretij legitimi aliàs teneamus.</P>@@

<Z><A+1>De obligatione alia ex Contractu prædicto
resultante.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>58</absatz-nummer> <INI2>C</INI2>Vm Minerariis argenti viui Indi ad la-<marginalia>Praxis Me-|tallarior&#x0169;,|vnde diffi-|cultas.</marginalia>
boriosum illud opificium tradantur,
obligatio illis imponitur, vt quotannis vndecim
quintalia, seu centilabras pro singulis capitibus
reddant à Rege iuxta taxam dictam emenda.
Quia verò labor eorum ad plura præualet, vendi-
tiones illæ anticipatæ fiunt; quarum non semper
sunt fortunati successus. Multoties siquidem la-
bor spei non respondet, & ita non habent, quo
possint Regi pariter, & emptoribus satisfacere;
cùm tamen instent isti, & sibi debitum reddi con-
tendant. Quia verò reddi non est possibile in
specie, vrgent dandum sibi tantum pecuniæ, quan-
tum sufficiat ad emendam quantitatem eamdem,
quæ tunc quidem, non secundùm legale pretium,
sed secundùm vulgare est mensuranda, quia non
inuenient, qui velit pro legali vendere, & ita qua-
lecumq; vulgare sit, iuxta illud dicunt satisfactio-
nem faciendam, vt seruentur indemnes: cùm
communis doctrina sit eum, qui est in morâ sol-
uendi, ad reparationem damni teneri creditori,
cuius est caussa. Sic accidit vt Metallarij vel non
soluant, & sic conscientiæ grauamen incurrant;
vel soluant quidem, ne creditum amittant, hinc
inde conquirentes & se nouis oneribus prægra-
uantes, & emptores lucrum immane repor-
tent, centum scilicet pro centum. Circa quod
operæ pretium erit pro iustitiâ aperiendâ labo-
remus.</P>
<P>  <absatz-nummer>59</absatz-nummer> Et in primis si Metallarius verosimiliter<marginalia>Quid pro|illa in casu|vno tenen-|dum.</marginalia>
sibi persuasit non futuram sibi tantam metalli
copiam, vt & Regi, & emptoribus satisfacere
possit, ad recompensationem integram tenetur,
si constet emptorem ab alio empturum, qui con-
tractum adimpleret. Tunc siquidem dolo malo
caussa damni est, aut lucri cessantis, non secùs,
ac si volentem contrahere cum aliquo, eum per
fraudem à contractu, ex quo certum esset lucrum
habiturus, reuocaret. In quo dubium esse nequit,
quia hoc pacto iustitia commutatiua manifestè
violatur, & violatio talis per restitutionem debet
ad æqualitatem reuocari. Et ita hæc est commu-<marginalia>Regula pro|obligatione|restitutio-|nis.</marginalia>
nis regula à Doctoribus de restitutione agentibus
assignata. Pro quâ videri possunt P. Lessius Lib.
2. Cap. 12. Dubit. 18. Bonacina de restitutione Disp.
1. quæst. 2. Punct. 12. & plures apud ipsum. P. Mo-
lina disp. 340. vers. Quamuis sine re.</P>
<P>  <absatz-nummer>60</absatz-nummer> Non tamen ita ex integro obligatio re-<marginalia>Moderatio|adhibita|cum doctri-|na de impe-|diente ali-|quem ne|bonum ali-|quod con-|sequatur,|& qualiter|spes æsti-|manda.</marginalia>
stitutionis est, vt debeat restitui, quidquid hîc &
nunc necessarium est ad metalli quantitatem e-
mendam. Et ratio est; quia non erat certum, si
cum alio contraheret, eum fidem contractûs ser-
uaturum. Sicut enim hic, cum quo contraxit,
stare contractui non potuit, posset & alter, & li-
cet verosimilius esset alterum non defuturum
contractui, id tamen omnimodam certitudinem
non habuit, & in hoc præsertim genere frequen-
tes casus occurrunt, quibus spes solet successus
desiderati frustrari. Vnde circa hoc prudentis
consilium adhibendum, & pro hoc stat commu-
nis scriptorum sensus, videriq&#x0301;ue citati possunt.
Prior quidem num. 123. vbi ait fraude impedien-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0316.jpg/>
@@1@<SE316>De contractu argenti viui. 297
<duolan 2><-P>nem teneri ad restitutionem, quanti iudicio pru-
dentis ea spes sic impedito valebat. Posterior
autem numer. 1. vers. Verumtamen est. ita scribit:
verumtamen est in hac restitutione faciendâ habendam
esse rationem circumstantiarum: vt videlicet attenda-
tur bonum à quo alter fuit impeditus: non fuisse bo-
num in re, sed in spe, dependens à mutabili voluntate
collatoris: bonum autem in spe minus, valet, quam in
re. Sic ille, pro se adducens P. Molinam. P. Vas-
quez & communem aliorum sensum.</P>
<P>  <absatz-nummer>61</absatz-nummer> Quando autem Metallarius bonâ fide<marginalia>Si bona|adsit fides,|ad compen-|sationem|non teneri,|qui contra-|ctui non|stetit.</marginalia>
contraxit, sed spei non successit euentus, teneri
in conscientiâ ad compensationem damni, aut lu-
cri cessantis, probabiliter potest negari, iuxta di-
cta Titulo præcedenti. num. 34. circa Depositarium,
non scilicet teneri nisi ex mortali culpâ. Docto-
res autem sic tenentes generaliter loquuntur de
damno ex contractibus prouenienti, quorum ea-
dem est ratio. Pro quo sunt etiam plures, quos
adducit & sequitur Diana Parte 1. Tract. 8. Reso-
lut. 43. & Parte 2. Tract. 15. Resolut. 49. id gene-
raliter asserentes de moroso inculpabiliter debi-
tore. Pro quo & videri potest P. Amicus Disput.
20. de Iustitia num. 93. Item obligatio compensa-
tionis aut oritur ex contractus ipsius naturâ; aut
ex speciali contrahentium conuentione, vel ex
lege aliquâ positiuâ. Non primum, quia con-
tractus emptionis, & venditionis sine tali obliga-
tione stare potest; vt constat, cùm consistat tan-
tùm in commutatione mercis, & pretij, quod
reddendum iustitia cogit, si venditor contractum
nequeat adimplere. Nec secundum, quia de tali
conuentione non constat; & vt constaret, dubi-
tari posset, an obligaret, si pro tali obligatione
pretium aliquod non fuerit constitutum. Quod<marginalia>Cùm obli-|gatio super-|additur|contractui,|pretium|etiam adij-|ciendum.</marginalia>
sic probo; nam cùm obligatio specialis superad-
ditur contractui, nouum est etiam pretium adii-
ciendum, vt est communis doctrina; pro quâ
Cardinalis Lugo Disput. 26. numer. 180. Neque
tertium quia lex talis non est, etsi aliqua esse di-
catur ex ciuilibus, vt L. 2. §. Non vtique, & L. 4.
π. de eo, quod certo loco. eam non obligare in con-
scientia probabiliter dici potest, iuxta dicta Titulo
præcedenti num. 35. eò quòd vbi grauis culpa non
est, nequeat grauamen improportionatum im-
poni, & mortali tantum reatui correspondens, &
ita de legibus istis sentit Cardinalis Lugo Disput.
18. num. 28. qui numer. 35. Dianæ, & aliorum
sententiam complectitur.</P>
<P>  <absatz-nummer>62</absatz-nummer> Quod etiam à simili probari potest ex<marginalia>Ex euictio-|ne robora-|ta petitio.</marginalia>
communi doctrinâ, de quâ etiam citatus Cardi-
nalis ibidem num. 158. circa euictionem, quan-
do res aliena vendita est; si enim quis sciens esse
alienam vendidit, tenetur in conscientia ad
interesse, & damna emptori, & rem ipsam tra-
dere vero domino post redditum pretium em-
ptori. Si autem ignorans vendidit, cognitâ veri-
tate, tenetur quidem reddere pretium emptori,
non tamen ad interesse, vel damna. Est autem si-
mile in casu nostro, dum quis vendit quod suum
reuerà non est, quia neque reuera est aut erit, &
ita ad damna, & interesse non tenetur, sed ad
pretij accepti redditionem.</P>
<P>  <absatz-nummer>63</absatz-nummer> Item ex receptissima alia doctrina, de<marginalia>Item ex ca-|sibus for-|tuitis, pro|quibus ces-|sat obliga-|tio.</marginalia>
qua pluribus citatis, Bonacina de Contractibus
Disput. 3. Quæst. 1. Puncto 6. num. 21. dicunt e-
nim, quòd quando res aliena perit casu fortuito,<-P>@@

<-P>accipiens non tenetur ad restitutionem, siue rem
acceperit in sui, siue alterius contrahentis, siue
in vtriusque vtilitatem, excepto tamen pacto,
culpâ, & morâ: atqui in casu, de quo loquimur,
simile quid est, quia vel casu fortuito metalli ex-
tractio non fuit, aut fortuito simili, dum id, quod
verosimiliter sperabatur iuxta ordinarium rerum
cursum, suâ est expectatione frustratum: ergo si-
militer dici potest nō esse obligationem ad dam-
na, & interesse, sed ad pretij solutionem.</P>
<P>  <absatz-nummer>64</absatz-nummer> Prætereà, est sententia alia, quam vti iuri<marginalia>Et ex do-|ctrina alia|circa mo-|ros&#x0169; tradi-|torem rei|venditæ.</marginalia>
communi conformem proponit, & complectitur
P. Molina Disp. 368. vers. Tertia conclusio. Vbi ait
quòd si emptor pretium tradat, & venditor in
morâ sit tradendi rem venditam, tenetur ad om-
ne interesse intrinsecum rei illius. Vt si tempore,
quo res erat tradenda, plus valuit, & posteà vel
deterior est facta, vel decreuit in pretio; non ve-
rò ad interesse extrinsecum, quale est lucrum ces-
sans, aut damnum per accidens, vt si mancipium
fame periit. Tunc sic. In casu nostro res traden-
da nullum habuit interesse intrinsecum, quia non
enti nullæ sunt proprietates; ergo ratione illius
nihil debetur, & aliunde nihil etiam est debitum
ratione lucri cessantis, aut damni emergentis: red-
ditione igitur accepti pretij res videtur absoluta.</P>
<P>  <absatz-nummer>65</absatz-nummer> Nihilominus communis sententia con-<marginalia>Contraria|positio est|communis|apud Do-|ctores, ob|pactum|tacitum.</marginalia>
trarium tenet, quia vt ait P. Lessius Lib. 2. Cap. 16.
num. 33. contractus tacito consensu videntur sic
intelligendi, vt videlicet post terminum tenearis
soluere, vel damna emergentia compensare; nisi
fortè interim in grauem necessitatem incideris
&c. Pro quo & Cap. 20. num. 69. ait, quòd quan-
do in contractibus constituitur terminus solutio-
nis, vel rei exhibendæ; initur tacitum pactum,<marginalia>P. Lessius.</marginalia>
vt non soluens teneatur ad interesse, defectu so-
lutionis obueniens, iuxta leges citatas num. 61.
sequenti autem numer. 70. casum impossibilitatis
excipit, quando impotentia est inculpabilis, non
tamen ob detrimentum graue rei familiaris. Vn-
de mirum est à Diana pro sua sententia citari
quem ad vnguem sequitur Trullench Lib. 7. Cap.
19. Dub. 8. ex eodem principio id tenet P. Mo-<marginalia>P. Molina.</marginalia>
lina Disput. 315. num. 2. quoniam eo ipso quòd
terminus solutioni præfigitur, tacitè, ac virtute
censetur interuenire pactum, quòd debitor tenea-
tur ad interesse; si non soluat. Iam enim tunc
qui dedit, inuoluntariè illo priuatur. Eum cum
aliis sequitur P. Oñate Disp. 107. n. 17. & 18. P. Sa<marginalia>P. Sa.</marginalia>
V. Mora n. 2. pro eodem videtur stare, quatenus
firmat sententiam istam vsu Mercatorum recep-
tam. Si ergo recepta vsu, pactum videtur tacitum
intercedere, & quòd in nostro casu recepta sit, vsu
est etiam manifestum: soluunt enim qui possunt,
cùm tamen ad id per iudices non compellantur
quia caussæ istæ lucem tribunalium reformidant.
Et vsum quidem talem, ac tacitum pactum, con-
uenienter illi inducere potuerunt, quia probatio
moræ inculpabilis est sæpè difficilis, & in eo cau-
sa communis agitur: sicut enim quis ad interesse
compellitur, potest & ille debitores suos com-
pellere. Et in casu nostro licet facilè probari pos-
sit metallum sufficiens defuisse; potest tamen e-
mere ab aliis, & sic emptori satisfacere, vnde non
est ad casus impotentiæ, velut ad tribunal supe-
rius prouocandum.</P>
<P>  <absatz-nummer>66</absatz-nummer> Quod vrgeri vlterius potest ex iis, quæ<-P><marginalia>Credito-|rem posse</marginalia></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0317.jpg/>
@@1@<SE317>298 Thesauri Indici Titulus IX. Cap. VI.
<duolan 2><-P>habet P. Molina Disput. 754. vbi licet propter<marginalia>debitorem|vsque ad|executio-|nem vr-|gere. Ex|quo confir-|matio, si|cut ex ven-|ditione sub|hasta.</marginalia>
graue detrimentum, quod ad impotentiam redu-
citur, existimet debitorem excusari à reddendo
debito; addit tamen creditorem sine peccato pos-
se eumdem vrgere, vsque ad executionem facien-
dam, & venditionem bonorum sub hastâ, in
quo venditionis genere grauia debitoribus de-
trimenta congeruntur. Cùm ergo executione
vtentes non peccent; signum est sic inter Merca-
tores in vsu haberi, vt excusationes inculpabilis
moræ non admittantur; etiam quando adeò ri-
gido medio solutio est debitorum vrgenda. Quia
scilicet in eo communis caussa vertitur, dum qui
executione vexantur, debitores etiam suos pos-
sunt executione vexare. In casu autem impoten-
tiæ non est mirum, si obligatio in conscientiæ fo-
ro non sit. Quod secus accidit in eo, de quo agi-
mus, in quo impotentia non est, licet grauamen
aliquod adsit: vnde satis est rationi conforme
Mercatores eo modo contrahere, & ita obliga-
tionem iustitiæ ex non adimpletione resultare.
Est ergo vtrumque probabile, & de Hydrargyro
satis. In fine addendum quod post hæc scripta
comperi, custodiæ Minarum præpositos metal-
lum occultè extrahere, & vt possunt vendere:
quod aliqui ex eo iustificant, quia tacitus con-
sensus Minerariorum est, ex quo omnis cessat
difficultas. Vnde consulendus vsus. Quòd si in
bona fide sint, nihil mouendum, quia succedet
alia, & cum eâ peccatorum copia. Vide Titul. 1.
num. 124.</P>
<Z><A+2>CAPVT VI.</A+2>
<A+1>De contractu circa Indos pro Mineris
assignatos.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>67</absatz-nummer> <INI3>Q</INI3>Via de Indis Metallariis notanda<marginalia>Praxis cir-|ca Indos|minimè|toleranda|ex auaritiæ|pestê.</marginalia>
quædam occurrunt, & de iis præ-
sertim qui in Minerâ sat celebri ar-
genti viui laborant, post contractus circa illud
operæ pretium erit discussionem istam subiicia-
mus: solet namque circa Indos, qui ex diuersis
Prouinciis ad metalla effodienda designati sunt,
contractus talis exerceri, vt ij quibus illi dantur,
non Indos, sed pecuniam pro eisdem accipiant, &
certum stat vt non pretium habent, iuxta Pro-
uinciarum distantiam: ita vt pro quolibet capite
quinquaginta argenti pondera, siue octiregales
quandoque accipiant, pro bimestri, & multoties
ampliùs; & plerumque accidere, vt personaliter
euntes prohibeantur, & deterreantur, effregen-
turque; testis est D. Escalona in Gazophylaico
Libr. 1. pag. 45. vt sit occasio mittendi iudicem à
Gubernatore, qui per Prætores Prouinciarum
faciat eos, qui ex assignatis desunt, pecuniâ com-
pensari, iuxta taxationem dictam, aut fortè ma-
iorem.</P>
<P>  <absatz-nummer>68</absatz-nummer> In quo quidem adeò aperta iniustitia est,<marginalia>Per rescri-|pta Regia|damnata.</marginalia>
vt nequeat contractus talis in quæstionem reuo-
cari. Id quod Philippus Tertius Rex noster suo
Regio rescripto Anni 1620. die 15. Iulij, quod in-
tegrum proponit citatus D. Escalona pag. 44. his
est verbis protestatus, de Indis agens Potosini
montis Minerariis assignatis. Que mas de la tercia
parte de los Indios, que estan repartidos para la labor<-P>@@

<-P>de las minas del dicho Eexxo, de Ian de subir à trabajar
à ellas porque los Mineros, à quien estan repartidos, los
releuan de ello, por cobrar siete pesos deâ ocho reales ca-
da semana por cada Indio de los que se quedan, dicien-
do que con esta plata alquilan otros Indios que trabasen:
y que aunque es verdad que algunos lo hazen, los masen
general sequeduan con la plata, y no lleuan quien tra-
baje en lugar de los Indios: lo qual demas de ser cosa
que ni en consciencia, ni en Iusticia se debia permitir,
era ocasion paraque los dichos quintos ayan venido en
tanta diminucion. &c. Pro quo & alia videnda
apud Dom. Solorzanum Tom. 2. Lib. 1. Cap. 17.
num. 10. & seqq. & in Politicâ Lib. 2. Cap. 18. §. La
segunda & seqq. vbi rescripta alia refert, & graui-
tatem peccati cum restitutionis obligatione per-
pendit, addens n&#x0169;dinationem aliam Indorum, d&#x0169;<marginalia>Quando|compensa-|tio videa-|tur appro-|bari.</marginalia>
ij, qui eos ad Minerarum laborem accipiunt, aliis
vendunt iusto preti&#x0169; in Regia iam schedula præ-
missum. In quâ tamen compensatio pretij videtur
approbari, si is, qui pro aliquo pretium accipit,
substituat alium, cùm tamen in acceptione pretij
dicti suasit etiam difficultas.</P>
<P>  <absatz-nummer>69</absatz-nummer> Et quidem quando Indi à labore pro-<marginalia>Restitutio-|nis obliga-|tio quando|manifesta|ob impedi-|tos malitio-|sè Indos.</marginalia>
hibentur, & vt non veniant accurratur, pretio eo-
rumdem accepto, restituendum illud Indis eis-
dem, omnino exploratum est: quia sic pretium
dictum imbursans, nullum habet titulum ad illius
acceptione&#x0303;. Si aliquis enim esse potest, ille profe-
ctò, qui ex assignatione resultat, pro labore in Mi-
neris exhibendo, & sibi vtili futuro: atqui labor
cessat: ergo & cessat titulus. Neque ab Indis com-
pensatio aliqua exigi potest, per quos non stat la-
boris huiusce defectus, cùm venire, aut redire inui-
tis accidat, & est iuris regula manifesta; quòd: cùm<marginalia>Cap. Cùm|non stat,|de reg. Iur.</marginalia>
non stat per eum, ad quem pertinet; quo minus conditio
impleatur: haberi perinde, ac si impleta fuisset 66. in 6.
Regi autem ob defraudationem quintorum non
deberi restitutionem aliquam, videtur ex citato
rescripto probari, dum ait: loqual de mas de ser cosa
que ni en consciencia, ni en Iusticia se debia permitir,
era oracion paraque los dichos quintos &c. Vbi quod
ad quintos attinet, non ad obligationem iustitiæ
refertur, & ita neque obligatio restitutionis inde
videtur resultare.</P>
<P>  <absatz-nummer>70</absatz-nummer> Nihilominus id non videtur posse nega-<marginalia>Regi fa-|ciendam|ostenditur.</marginalia>
ri, quia Indi sub eâ conditione traduntur; & licet
dici possit quintorum obligationem aliquantu-
lum minuendam, quia expensæ maiores iam sunt,
& Minerę tenuia emolumenta suppeditent, quod
tamen Rex absolutè iuribus istis defraudari tutâ
conscientiâ queat, minimè potest sustineri. Qui
ergo in caussa est vt illis priuetur, ad restituen-
dum iuxta prudentis arbitrium obligatur. Ne-
que Regium rescriptum obligationem in hoc iu-
stitiæ negauit, sed ea generaliter asserta, magnum
illud Regij patrimonij detrimentum expressit, in
quo constat aliàs iustitiam violari. Quemadmo-
dum neque in prædictâ quintorum expressione
obligatio conscientiæ adiecta est, de quâ præ-
missum. Que ni en conscientia. Et tamen negari
nequit quin grauamen aliquod conscientiæ sit,
quia fides Regi præstita violatur, bono communi
præiudicium infertur, & caussa est vt Regij vasalli
plus im positionibus grauentur, dum magnum il-
lud quintorum subsidium deficit, & pariter mas-
sa integra, ex quâ illa extrahuntur, pro commu-
ni bono summopere valitura.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0318.jpg/>
@@1@<SE318>De emptione furtiuorum argenti frustorum. 299
<duolan 2><P>  <absatz-nummer>71</absatz-nummer> Iam quod difficile dicebamus, scilicet<marginalia>Cōpensatio|praxi rece-|pta multo-|rum iniu-|sta compro-|hatur.</marginalia>
pretium pro Indis accipere, quos ex assignatione
deesse contingit, ex eo suadetur, quia Indus non
debet dare nisi quantum labor eius æstimatur;
cùm ergo multò minoris æstimetur iuxta Regiam
taxationem, iniquum videtur adeò excessiuum
pretium reportare. De quo dixi Titulo 1. num.
135. & seqq. Nec dici potest eos pretium liben-
ter offerre, & scienti, ac volenti non fieri iniu-
riam: quia in eo Indi suam redimunt vexationem;
eorum ad instar, qui ob necessitatem vsuras sol-
uunt: vnde non est verum scientes, & volentes
esse, eo voluntatis gradu, qui ad huiusmodi suf-
ficiat: est enim voluntarium mixtum, vt commu-
niter Doctores dicunt. Et quis non videat in-
humanum esse Indum laborem suum diurnum
pondere argenteo redimere, & summam ingen-
tem pro diebus pluribus suæ obligationis accre-
scere, cuius vniuersum peculium vix ad illam sol-
uendam satis esse queat?</P>
<P>  <absatz-nummer>72</absatz-nummer> Verùm hæc erit qui audiat quispiam, sed<marginalia>Circa quā|aliqua ob-|seruatione|digna pro-|ponuntur.</marginalia>
qui exaudiat nullus, cùm præsertim citata sche-
dula circa hoc nullum iniicere scrupulum videa-
tur. Erit tamen tunc indubitabilis restitutionis
obligatio, quando sic soluentibus Indis, inue-
niuntur alij, qui minori velint pretio laborare.
Item quando labor eius, qui eum pretio redimit,
non erat talis futurus, qualis eius, qui ex argen-
teo octi-regali conducitur; hi enim robusti & ex-
perti sunt, & vno die plus emolumenti præstant,
quàm alij duobus, adolescentuli, & inerperti;
non est simile pretium exigendum. Vnde cùm
Caciquij pro aliquibus personaliter non compa-
rentibus, qui esse plures solent, pretium redem-
ptionis offerant, non debent secundùm numerum
æstimari æqualiter, quia in illis multi sunt viribus
inæquales, vt non possint conductitiis exæquari.
Quæ quidem nimis delicata aliqui reputabunt,
qui ad maiora non hærent: sed iustitia delicata
res est, cùm omnem profliget iniuriam, æquali-
tatem inducat. Et in hoc quidem non leue ali-
quod detrimentum vertitur, sed sanè ingentia,
dum de iniuriis pusillorum agitur, & grandi pro
redemptione labores pretio disceptatur.</P>
<Z><A+2>CAPVT VII.</A+2>
<A+1>Contractus alius Indis & Hispanis Me-
tallariis vsitatus.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>73</absatz-nummer> <INI3>S</INI3>Olent Indi in fodinis argenteis labo-<marginalia>Frustra ar-|genti ab|Indis me-|tallarijs|subrepta an|liceat eme-|re publicè|exposita,|iuxta pra|xim quoti-|dianam.</marginalia>
rantes, cùm diues est vena, frusta quæ-
dam metalli cum terrâ permixti seli-
gere, & sibi occultè reseruare. Quæ autem oc-
cultè sustulerunt, publicè vendenda committunt,
nisi fortè etiam per se ipsos vendant: quæ qui-
dem Metallarij emunt vt possunt, sicut & Indi vt
possunt, vendunt, & numquàm magno pretio;
quia non sunt rerum istarum delicati æstimato-
res. Circa quem contractationis modum iam
pridem iteratæ & seriæ sunt habitæ consultatio-
nes, quia res consideratione dignissima videbatur.
Vt enim non liceret, communia, & certa funda-<marginalia>Partis ne-|gantis fun-|damenta.</marginalia>
menta succurrebant, scilicet portiones illas me-
tallicas esse furtiuas, & ita non emptibiles: res e-
nim furtiua vendi nequit, cùm debeat domino<-P>@@

<-P>restitui, & ita neque emi. Item quia per talem
venditionem non transfertur dominium, quod
est apud dominum rei furtiuæ, & ita venditio
est nulla. Prætereà: ementes fiunt participes cri-
minis venditorum, quia venditio stare sine em-
ptione nequit. Quo pacto etiam illorum pecca-
ta fouentur, quia si non essent emptores, non
essent qui vt venderent furarentur. In casu item
præsenti maximum videbatur inconueniens; quiæ
Indi recentis fidei videntes sua furta emi, & ita
non reprobari, existimare poterant licitum esse
furari. Quid enim furari non liceat, si licet argen-
tum? Et argui quidem hoc dilemmate potest.
Aut Indi peccant, aut non peccant in huiusmodi
subreptione: si primum, eorum debet peccatum
impediri; si secundùm, debent corrigi, & impe-
diendo contractationem dictam efficaciter edo-
ceri. Et vt demus iustificari posse subreptionem
ex eo quòd Indi existiment hoc pacto suum la-
borem compensari, cui merces est satis exigua
constituta: id certè locum non habet in Indis
conductitiis, quibus stipendium proportionatum
tribuitur, & isti vtpotè expertiores talia furta fre-
quentiùs solent committere: & ita cùm eorum
furta cum aliis in mercatu concurrant, non de-
bet generaliter eorum contractatio tolerari: &
multò minùs frequentari. Deinde ad huiusmo-
di contractum permittendum nulla esse vide-
tur ratio momenti considerabilis; quia neque
bono publico vtilis est, nec Regi, & facilè potest
prohiberi.</P>
<P>  <absatz-nummer>74</absatz-nummer> Nihilominùs suos habuit contractus<marginalia>Pro affir-|mante ra-|tiones.</marginalia>
iste defensores, vnde & auctoritate publica tole-
ratus, pro quo istæ esse rationes potuerunt.</P>
<P>  Prima: etsi prohibeatur, Indos ab huiusmodi
subreptionibus non destituros, & vendituros oc-
cultè, esse autem vtilius, publicè talia furta ven-
dantur, ne scilicet argenti copia extra Mineralia,
in quibus sunt furta communia, deferantur.</P>
<P>  Secunda: etsi Indi furando peccent, à domi-
nis tamen Minerarum debita ista remitti, dum-
modò publicè vendantur; sic enim facilè recupe-
rare oblata possunt; vel etiam vt Indi promptio-
res hac indulgentiâ in labore sint.</P>
<P>  Tertia: quia multoties Indi in hac surreptio-
ne non peccant, putant enim sibi licere aliquid
reseruare, quod satis exiguum est comparatione
eorum, quæ aliis suo labore comportant. Sicut
non peccat vindemiator, qui racemum comedit,
aut poma colligens, si aliquorum comestione
laborem alleuiet collectionis, & quidem labor
effossionis adeò est magnus, & horrore plenus, vt
non sit mirum putare Indos ista sibi leuamenta
licere.</P>
<P>  <absatz-nummer>75</absatz-nummer> Quarta: quia etiamsi peccare contingat,
id ex erroneâ conscientiâ descendit, neque opor-
tet eos circa hoc pleniùs instruere, ne ad maiora
audaciam sumant: vnde maius peccatum minoris
permissione cauetur. Si enim manifesta quando-
que peccata ex tali fine tolerari possunt, cur non
etiam illa, quæ peccata reipsa non sunt, nisi qua-
tenus ex erroneâ conscientiâ perpetrantur. Sic
frequenter cùm serui in Confessione de furtis se
accusant Dominis factis, Confessarij non dicunt
apertè in illis non peccare, etiamsi reuerà non
peccent, quia domini illis necessaria non tri-
buunt, ne, si illis ea aperiatur via, ad inconcessa<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0319.jpg/>
@@1@<SE319>300 Thesauri Indici Titulus IX. Cap. VIII.
<duolan 2><-P>pertentent, cùm difficile sit intra lineam se iusti-
tiæ continere.</P>
<P>  <absatz-nummer>76</absatz-nummer> Quinta: nam peccatum tale in Indis
non constat esse mortale: quia licet futari præ-
dicta vt malum quid apprehendunt; non tamen
ordinariè in rebus talibus malitiam lethalem ad-
uertunt, sed quod dissonum rationi: vt norunt
ij, qui cum eisdem agunt & eorum indoles non
diu & solerter exculta facilè persuadet. Quando<marginalia>Facere|quod vt|malum tā-|tùm appre-|henditur,|non esse|mortale.</marginalia>
autem quis eo modo operatur, non pecccat mor-
taliter, ruxta valde probabilem opinionem, pro
quâ Doctores adducit Diana Parte 5. Tractat. 5.
Resolut. 31. licèt P. Torres in Selectis pag. 152.
vocet improbabilem. Quando autem peccatum
veniale est aliquid, facilè occurrere ratio con-
uenientiæ potest, vt licitus possit esse contra-
ctus.</P>
<P>  <absatz-nummer>77</absatz-nummer> Sexta: quia qualecumque peccatum in
furtis talibus accidat, qui emit non cooperatur,
dum ignorat an quod hic & nunc venditur, ita
furtiuum sit, vt qui vendit nequeat transferre do-
minium, & actu peccet vendendo. Indis enim
multæ iniuriæ fiunt, pro quibus facere compen-
sationem possunt: ad laborandum enim supra
vires vrgentur sæpiùs, laboris spatia protrahun-
tur, & merces generaliter est tenuis. Pro quo est
doctrina P. Thomæ Sancij Tomo 1. Consiliorum,
Cap. 7. Dub. 3. num. 4. de magistris sartoribus fra-
gmenta vendentibus. Et licet conductitiis maior
solui soleat, quia tamen ij pauciores sunt, non est
iuxta illos iudicandum, sed iuxta alios, quorum
est potiùs commoditas attendenda, sicut in aliis
contingit: sic enim multa religionis opera pu-
blicè fiunt pro fidelium pietate fouendâ, cùm ta-
men certum fit aliquos ex illis ad flagitia occasio-
nem sumere, & in ciuili gubernatione ludi publici
proponuntur pro communi solatio, quibus abu-
tuntur plures, quorum non habetur ratio, ne
communitas debitâ sibi recreatione fraudetur. Et<marginalia>Fragmenta|serica vt|queāt emi.</marginalia>
in eo genere, de quo loquimur, est notanda
sententia P. Sancij loco nuper adducto, numer. 5.
de vendentibus fragmenta serica, in quo maior
pars iustè vendentium attenditur, & ita emi
possunt.</P>
<P>  <absatz-nummer>78</absatz-nummer> Septima: quia ea, quæ furto ablata sunt,<marginalia>Furto ab-|lata quādo|emi possint.</marginalia>
possunt multoties emi, quando non est spes do-
minum ea recuperaturum. Pro quo videri potest
P. Lessius Lib. 2. Cap. 21. Dub. 8. Dicto 3. & P. Mo-
lina Disput. 118. §. Illud postremò. Quod præsertim
accidit quando publicè venditur. Vbi dici nequit
cooperationem esse ad peccatum alterius, quia,
vt citati, & alij idem tenentes explicant, ex eo
quòd quis non emat, non euitatur vendentis
peccatum; erunt enim alij plures emptores. Quæ
ratio licet difficilis videatur aliquibus, est tamen
satis probabilis, & hoc sufficit ad negotium præ-
sens, in quo eadem est ratio, non scilicet inuenien-
di domini eius, quod venditur.</P>
<P>  <absatz-nummer>79</absatz-nummer> Tandem: quia Minerarij scientes furta
hæc sibi fieri, possent Indis dicere vt sibi redde-
rent, & se illis aliquid donaturos. In quo quidem
non peccarent: tum quia suam redimerent vexa-
tionem; tum quia absolutè non suaderent pec-
catum, sed peccati minorationem: dum enim
domino redduntur prædicta, etsi sub præfato o-
nere, minus peccatum committitur, quàm si alijs
venderentur. Ex quo fit emere etiam posse quan-<-P>@@

<-P>do publicè venduntur, sic enim minus peccatum
Indi committunt, quàm si venderent aliò expor-
tanda, ex quo ad dominos peruenire non possent;
quod tamen in publicâ venditione contingere
valet; quia licet incertum sit quid in particulari
ad singulos pertineat: dum tamen vnus hoc, &
alter illud, emunt, si non suum, saltem æquiualens
tandem assequuntur.</P>
<P>  <absatz-nummer>80</absatz-nummer> Iuxta hæc (quæ quidem apud nullum<marginalia>Resolutio|quæstionis.</marginalia>
pro vtraque parte expensa deprehendi) dicendum
forsan aliquibus visum fuit sine conscientiæ scru-
pulo posse contractationem talem non solùm
permitti, sed etiam ex parte ementium frequen-
tari: sed contraria & communis sententia de-
serenda non est, vtpote efficacissimis funda-
mentis fulcita.</P>
<Z><A+2>CAPVT VIII.</A+2></Z>
<negEZ><A+1>An Mercatores Indici possint merces
vltramarinas pro libitu vendere, vel
pretium illis valeat per publicam po-
testatem imponi.</A+1></negEZ>
<P><absatz-nummer>81</absatz-nummer> <INI3>Q</INI3>Vando merces abundant, vix vlla<marginalia>Quid de|præsenti|statu, &|Mercato-|rum stylo.</marginalia>
scrupulo ratio subest, tunc enim
omnia moderatè venduntur, quod
sibi vtilius reputant Mercatores: si enim genera-
liter pretium augeretur, emptores essent rariores,
& paucioribus essent contenti, vt videmus tem-
poribus accidere caritatis: sic autem merces de-
teriorarentur, & multi in iis asseruandis sumptus
fierent, ac frigesceret contractatio. Vnde expe-
rientia ostendit moderatum pretium esse com-
modius, & eo pacto plus Mercatores diuitari.
Est autem difficultas quando abundantia cessat
classium retardatione, qualis diebus proximis, in
quibus rerum pretia nimisquantùm excreuerunt,
& Magistratus nihil pro communi vtilitate mo-
liuntur, existimantes fortè id ampliùs expedire:
vt Mercatores scilicet lucris competentibus non
fraudentur, ex quorum opulentiâ Regiorum iu-
rium copia dependet, communibus necessita-
tibus occurritur, pia opera confouentur. Sed
certè oportet discutiamus: possunt enim in illis
multa iustitiæ non conformia deprehendi.</P>
<P>  <absatz-nummer>82</absatz-nummer> Pro quibus statuendum in primis id<marginalia>Pretium|vulgare|qualiter|constituen-|dum.</marginalia>
quod Doctorum consensus firmat, pretium re-
rum aliud esse vulgare, seu naturale; aliud legi-
timum; illud autem non pro cuiusque libitu de-
bere constitui; aliàs naturale & vulgare non esset;
sed tot essent pretia, quot capita. Debet ergo il-
lius iustitia ex prudentium judicio desumi, om-
nibus quæ pro temporum varietate occurrere
possunt, expensis. Pro quo videri possunt P.
Molina Disput. 348. P. Lessius Lib. 2. Cap. 15. Dub.
2. & 3. Trullench Lib. 7. Cap. 20. Dub. 1. Nauar-
ra Lib. 3. cap. 2. Couarruuias Lib. 2. variarum, cap. 3.
num. 1. & 4. qui plures adducunt, & multò plu-
res P. Oñate Disput. 63. num. 59. Erit autem pru-
dens tunc iudicium, quando attento pretio, quo
Mercator emit, moderatum ei lucrum relinqui-
tur. De quâ moderatione cùm non ita in parti-<marginalia>Peculiaris|obseruatio|circa illud.</marginalia>
culari Doctores agant, illud pro assignatione il-
lius videtur deseruire, quod apud Mercatores de
more habetur circa lucrum cessans, quod ordi-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0320.jpg/>
@@1@<SE320>Mercatores an rebus pretium pro libitu &c. 301
<duolan 2><-P>nariè ad septem aut octo pertingit, & ita cùm pe-
cunia mutuò traditur cum onere cessantis lucri,
iuxta eam summam solet computari, quòd dici-
tur dari ad damn&#x0169;. Est ergo moderatum lucrum
simile, cùm per contractus adquiritur in ordina-
ria contractione. Solent autem aliquando tales
circumstantiæ concurrere, vt lucrum cessans mul-
tò ampliùs æstimetur. Numquam tamen adeò
excedit, vt quinquaginta pro centum tribuan-
tur, & multo minùs, centum pro centum. Tale
ergo lucrum vltra moderationem est in extraor-
dinaria etiam contractatione; si certis in hac ma-
teria principiis velimus attendere, & non Mer-
catorum cupiditati blandiri.</P>
<P>  <absatz-nummer>83</absatz-nummer> Quia ergo cupiditas malus esse consilia-<marginalia>Ad Magi-|stratum|spectare|pretia re-|bus impo-|nere ad v-|sum spe-|ctantibus|frequentio-|rem.</marginalia>
rius solet, circa hoc debet Magistratuum proui-
dentia vigilare. Adhibendum ergo eorum Mer-
catorum consilium, qui & periti, & Dei sint ti-
more conspicui; multi enim tales inueniuntur.
Est enim certum ad Magistratus spectare, rerum
pretia statuere, non solùm quæ ad victum per-
tinent, sed etiam aliarum, quæ ad ordinarium v-
sum conferunt; quia omnium eadem est ratio:
& sicut in agricolis potest frugum pretium au-
gere cupiditas, ita & in Mercatoribus, in quibus
maior esse illa solet, vt meritò de ipsa Cassiodori
sit illud vsurpandum: In immensum iactata rapi-<marginalia>Cupiditas|frænanda|Mercato-|rum.</marginalia>
tur, si iustitiæ ponderibus non prematur. lib. 4. variar.
39. Pondere ergo iustitiæ pretia rerum sunt om-
nibus attentis statuenda; circa merces omnes ad
necessitates homin&#x0169; conducentes. Vnde Aucto-
res generaliter loquuntur de mercibus, vt videri
potest ex multis, quos adducit Couarruuias Lib. 3.
Var. Cap. 14. n. 3. Videantur etiam P. Molina Disp.
364. & præsertim vers. Dubium est. Vbi in ordine
ad pretij taxatione&#x0303; frumentum, & cori&#x0169; pro cal-
ceis iungit. Card. Lugo Disp. 26. Sect. 4. qui n. 49.
adducit Doctores assere&#x0303;tes valde conueniens esse
vt pretia rerum taxentur, quæ ad vitam homi-
num magis necessariæ sunt, & ne Mercatorum
arbitrio relinquantur. Mercatoribus ergo pon-
dera iustitiæ præcipuè imponenda sunt. Et licet
sint, qui apud eumdem Cardinalem censeant
non expedire pretia rebus imponere, quia tem-
pore abundantiæ non est opus illis, & necessita-
tis tempore non seruantur; fatentur tamen po-
testatem Magistratuum ad talem pretij imposi-<marginalia>Obligare|taxam,|cùm est|rationa-|bilis.</marginalia>
tionem extendi, & obligare quando rationabilis
est attentis circumstantiis: neque ad sola victua-
lia coarctari, vt videri potest apud P. Rebellum
secunda parte. lib. 9. quæst. 2. num. 4. & 5. qui non
negat absolutè conuenientiam taxationis pretij,
vt illi adscribit citatus Auctor, sed quatenus per
accidens solet vitio hominum inutilis reddi, ne-
que alia est mens Nauarri pariter citati in Ma-
nuali Cap. 23. num. 88. vnde positio nostra com-
muni omnium Scriptorum est calculo compro-
bata; pro qua etiam potest consuli P. Thomas
Sancius Tomo 1. Consilior. lib. 1. cap. 7. dub. 4. n. 11.
vbi potestatem taxandi ad omnia se extendere
ait, sed præsertim ad ea, quæ vitæ necessaria sunt.
Pro quo & P. Oñate Disp. 65. Sect. 2.</P>
<P>  <absatz-nummer>84</absatz-nummer> Et hæc quidem communis, & inconcus-<marginalia>De vltra.|Marinis|mercibus|eamdem|esse ratio-|nem.</marginalia>
sa doctrina ad eas etiam merces pertinet, quæ
vltramarinæ sunt; nam in illis sicut pretium esse
vulgare potest, ita & legitimum. Attentis enim
nauigationis laboribus, periculis, & expensis,<-P>@@

<-P>constat illas communem æstimationem non ex-
cedere, & iuxta illam prudentium iudicio posse
commutari, vnde & per publicam potestatem ea-
rum pretium definiri. Omnia prædicta æstima-
tionis motiua augent quidem æstimationem; sed
in illa sui sunt certi fines. Quemadmodum in iis,
quæ è longinquis regionibus per terram addu-
cuntur certa æstimatio est; & non immensa. Non
est autem alia ratio eorum, quæ per mare trans-
portantur; quod quidem minoribus sumptibus
constare solet, & etiam periculis; cùm manife-
stum sit id quod aliàs inquit Apostolus 2. Cor.
11. v. 26. In itineribus sæpè, periculis fluminum,
periculis latronum, periculis in ciuitate, periculis in
solitudine, &c. & Auctores quidem de pretio lo-
quendo exceptionem vltramarinarum mercium
nullam faciunt, sed de illis generaliter pronun-
tiant; cùm constet innumera esse, quæ per mare
transuehuntur. Et nauigatio quidem adeò faci-
lis reddita est ad ordinaria commercia, vt sine
horrore vllo suscipiatur. Nec solùm generali il-
las locutione comprehendunt, sed in particulari
de illis agunt; & videri potest apud P. Molinam
Disput. 348. in principio; & in fine. vers. Quando
de nouo, vbi agit de pretio ligni Brasilici, & de iis,
quæ ex Indiâ asportantur, & quomodo taxan-
dum sit. Scotus item, Maior, Couarruuias, Me-
dina, & Conradus apud eumdem ibidem, §. Ex
dictis de Mercatoribus agunt, qui infortunia nau-
fragiorum patiuntur. Sicut & Bonacina Disput. 3.
de Contractibus, Quæst. 2. puncto 4. n. 29. & quo-
modo pretium ex eo augeri, aut non augeri
queat: & negantium sententiam amplectitur P.
Lessius Cap. 21. numer. 29. & Cardinalis Lugo
num. 41. non ergo potest circa hoc esse dubita-
tio, Quibus præiactis</P>
<P>  <absatz-nummer>85</absatz-nummer> Dico primo. In Indiis non possunt Mer-<marginalia>Assertio 1.|In Indijs|Mercatores|pro libitu|vende&#x0303;re|non posse.</marginalia>
catores pro libitu vendere, sed debent pretij ra-
tionem habere, quæ generaliter assignatur; non
quidem iuxta ipsorum Mercatorum commune
iudicium, quod cupiditas elicit, sed iuxta pruden-
tem considerationem; de qua dictum. Iuxta hæc
ergo iniquæ venditiones sunt, in quibus non so-
lùm centum pro centum, sed & bis centum, &
ter, ac quater lucrantur, vt modò videmus, quan-
do vna ceræ libra vltra sex octiregales venditur,
vno vendi solita cum non exiguo lucro, nullis
circa hoc genus nouis factis expensis, sed raritate
aliquâ inductâ ob Classium retardationem. Et
ad hunc ferè modum in aliis accidit. Quod ex di-
ctis redditur manifestum, & prætereà ex eo quòd
ea quæ ex Indiis in Europam asportantur mode-
ratum pretium habent, vt nuper dicebamus, &
argentum, atque aurum Indicum more aliorum
similium metallorum æstimatur: ergo & è con-
uerso in iis, quæ ex Europa aduehuntur idem est
prorsus asserendum.</P>
<P>  <absatz-nummer>86</absatz-nummer> Dico secundò. Non expedit vt omni-<marginalia>Assertio 2.|Pretium|rebus om-|nibus non|esse à pu-|blica pote-|state ta-|xandum.</marginalia>
bus mercibus pretium legitimum imponatur:
sic P. Molina Disput. 364. vers. Dubium est Car-
dinalis Lugo Disputat. 26. num. 50. & alij citati
num. 83. Ratio est: quia taxatio pretij in tanta
mercium diuersitate esset valde difficilis. Tum
etiam, quia Doctores agentes de conuenientia
taxationis pretij, dicunt eam tunc contingere;
cùm circa ea versatur, quæ ad vsum hominum
sunt necessaria: atqui quamplurimæ sunt mer-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0321.jpg/>
@@1@<SE321>302 Thesauri Indici Titulus IX. Cap. VIII.
<duolan 2><-P>ces, quæ voluptati, aut vanitati potiùs, quàm ne-
cessitati seruiunt: ergo circa illas non est oppor-
tuna taxatio. Hac ratione lapidibus pretiosis, &<marginalia>Nonnullæ|exprimun-|tur.</marginalia>
quibusdam aliis, de quibus P. Lessius Lib. 2. Cap.
15. Dubit. 3. pretium nullum assignatum est, &
ita posse vendi pro vendentium libitu, multorum
sententia est, quamuis contrarium teneat citatus
Auctor, & Cardinalis Lugo num. 47. cum aliis.
Sic etiam non est cur debeat Gubernator de pre-
tio curare quo vlna lintei Cameracensis vendi-
tur, quod modò ad duodecim octiregales ex-
creuit: nec de garapinis, exquisitâ purpurâ pro
palliis nobilium, galeris castoreis, & similibus,
quorum excedens pretium potest aliquando vti-
le censeri Reipublicæ, vt sic vanitati, & voluptati
minùs seruiatur.</P>
<P>  <absatz-nummer>87</absatz-nummer> Dico tertiò. In mercibus aliis quarum<marginalia>Assertio 3.|In aliis esse|conueniens|ostenditur.</marginalia>
vsus est necessarius, valde expediens est pretium
à Magistratibus assignari: Tales sunt, lintea com-
munis vsus, panni diuersorum generum, in qui-
bus villosi funeribus seruientes, sericum non ex-
quisitum, cera, ferrum, papyrus, & alia quæ po-
terit prudens Magistratus consilio peritorum ad-
hibito examinare, an scilicet ex necessariis sint,
vel Mercatorum arbitrio relinquenda; & quidem
in cerâ, cùm illa diuino cultui præsertim deser-
uiat, inhumanum, & irreligio sum videtur eam
pretio exorbitante diuendere, & diuendentium
cupiditatem sine habenis currentem non fr&#x0153;na-
ri. Vbi non est quòd timeatur hoc pacto occul-
tandas merces, & maiora futura Reipublicæ de-
trimenta. Quo euentu abstinendum à taxatione
Doctores aduertunt, vnde & eas nonnulli non
esse conuenientes dicunt de quo num. 83. nam
licet possit accidere vt aliquandiu occultatio fiat,
non potest esse diuturna, quia valde esset Merca-
toribus nociua. Deinde p&#x0153;nis compelli ad ven-
dendum possunt, & eorum apothecæ visitari,
quæ omnia recte cederent si diuini seruitij, &
boni publici zelus in gubernantibus cerneretur.</P>
<P>  <absatz-nummer>88</absatz-nummer> Neque illa quæ num. 81. sunt adducta<marginalia>Partis ad-|uersæ ra-|tiones ex-|punctæ.</marginalia>
pro excusanda huiusmodi remissione sufficiunt:
licet enim regia iura ex Mercatorum opulentiâ
succrescant, ciuium tamen decrescunt facultates,
ex quibus sui etiam Regij prouentus haben-
tur. Neque Rex ita iurium suorum requirit au-
gmentum, vt non sit illi potior vasallorum salus,
tranquillitas, & commoda viuendi ratio. Vult
ergo corpus Reipublicæ vegetum, & succulen-
tum esse, licet non impinguentur sanguisugæ.
Quod autem ad communes necessitates attinet,
omnino est tali modo agendi cōtrarium, quando-
quidem illis extantibus tyrannicè agunt, excessiuis
pretiis plus indigos onerando. Auferunt ergo à
multis vt dent paucis, quæ superfluunt, cùm sa-
tius esset multorum indigentiam remissione pre-
tiorum subleuare. Per quod est etiam ad id, quod
de operibus piis dicitur, respondendum. Pietati
namque iustitia præferrenda est; nec Deo grata
sacrificia sunt, quæ ex iniustis compendiis offe-
runtur. Sacrificate sacrificium iustitiæ, & sperate in
Domino; multi dicunt: quis ostendit nobis bona?<marginalia>Psalm. 4.|vers. 6.</marginalia>
Psalm. 4. v. 6. vbi Mercatorum videtur esse vox:
quis ostendit nobis bona? id est diuitias. vt habet
Campensis in Paraphrasi. Illis ergo dicitur, vt ita
ipsis comparandos studeant, quòd Deo sacrificia
iustitiæ possint immolare. Hæc enim grata Deo;<-P>@@

<-P>non illa, quæ ex indigentium exsucto sanguine
proferuntur.</P>
<P>  <absatz-nummer>89</absatz-nummer> Dico quartò. Mercatores excessiua pre-<marginalia>Assertio 4.|obligari ad|restitutio-|nem vt su-|prà ven-|dentes.</marginalia>
tia reportantes, non solùm peccant grauiter, sed
ad restitutionem obligantur. Hoc est consequens
ad prædicta, & tenent omnes Auctores citati, &
alij, quos ipsi adducunt, siue de pretio legitimo
siue de vulgari loquamur. Cùm enim in hoc
violatio iustitiæ commutatiuæ interueniat, &
aperta rapina, dum id, quod non est debitum,
contra ementium acquiritur voluntatem, per re-
stitutionem debet talis inæqualitas ad æqualita-
tem reuocari. Videatur præter adductos Bona-
cina suprà. vers. Non tamen. Quia verò innumeri
sunt, qui his indigentiæ temporibus vendunt, vt
possunt, quique ab eo lucrandi progressu, pro-
posito iniustitiæ, & consequenter damnationis
scopulo, in quem passim impingunt, non po-<marginalia>Circa pro-|babilita-|tem partis|aduersæ|quæstio.</marginalia>
terunt auocari, videndum an via sit aliqua, quà
securè possit eorum conscientia procedere; quod
tunc accidet, cùm probabilitatis aliquid in op-
posita sententia fuerit deprehensum: pro quo
oportet inscrutemur.</P>
<P>  <absatz-nummer>90</absatz-nummer> Et generaliter quidem asserere rem ven-<marginalia>Rem posse|vendi pro|vendentis|libitu, quā|censuram|mereatur.</marginalia>
di posse eo pretio, quo quis voluerit, quod sonat
L. 1. §. Si heres. D. ad Senatus Consultum Tabell.
dum in ea dicitur rem tanti valere, quanti emi po-
test, non solùm improbabile, sed erroneum ex
Bañez, & Aragon, proponit Bonacina loco nu-
per adducto: quamuis ipse nullam censuram ad-
hibeat; sicut neque alij ab eo adducti. Quamuis
P. Molina Disp. 351. vers. Ad secundum. dicat Iu-
ris-Consultos quosdam, qui ita censuerunt, er-
rasse turpiter: quod aliud profectò est à censura
erroris Theologici, qui est hæresi proximus.
Nihilominus sententia illa sic generaliter prolata
nequit vllo pacto sustineri, licet eam nonnulli
tenuerint; de quibus P. Molina Disputatione illa<marginalia>In casu|præsenti nō|procedere.</marginalia>
in principio, qui contrariam tantùm proponit vt
communem. Sed est valde illa diuersa ab eâ, circa
quam versamur; quando scilicet propter mer-
cium raritatem pretia accrescunt: tunc enim est
diuersa ratio ab eâ, quæ pro sententia dicta gene-
raliter proponitur; quemlibet scilicet in euentu
quocumque posse pro arbitrio vendere, quòd
esse contra iustitiam videtur manifestum.</P><marginalia>Primum|fundamen-|tum proba-|bilitatis ex|sententia|circa res|non ha-|bentes ta-|xatum pre-|tium.</marginalia>
<P>  <absatz-nummer>91</absatz-nummer> Vt ergo in casu, de quo loquimur, pro-
babiliter liceat, hæc fundamenta succurrunt. In
primis: quia Doctores graues docent ea, quæ
non habent pretium taxatum à Principe; vel à
communi hominum æstimatione, posse quem
vendere pretio, quo voluerit; cuiusmodi sunt
gemmæ, falcones, statuæ antiquæ, picturæ ve-
teres, canes insignes, & alia. Sic plures, quos
adducit Bonacina suprà num. 25. atqui in casu
nostro merces non habent pretium taxatum à
Principe, neque etiam videntur habere à commu-
ni æstimatione, quia si illa desumenda est à
peritis Mercatoribus, illi sunt in hoc modo vi-
dendi primarij, & ita modum talem videntur ap-
probare, cùm probi aliàs sint, & timentes Deum;
non ergo determinatum communi æstimatione
pretium haberet.</P>
<P>  <absatz-nummer>92</absatz-nummer> Deinde Doctores etiam graues sunt, qui<marginalia>Secundum|ex senten-|tia alia|circa dam-</marginalia>
affirmant posse Mercatores pretium augere, ob
ereptam lucrandi occasionem mercibus aliis, in
quibus iacturam passi, vt si nauis sit submersa, in<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0322.jpg/>
@@1@<SE322>Mercatores an rebus pretium pro libitu &c. 303
<duolan 2><-P>quâ illæ asportabantur, aut capta ab hostibus, vel<marginalia>na in mer-|cibus à|Mercatori-|bus tolera-|ta.</marginalia>
domus exusta, in quâ asseruabantur. Tunc enim
damnum illud recompensari potest cariùs ven-
dendo: quæ est sententia Scoti in 4. dist. 15. q. 2.
art. 2. ad finem maioris ibidem q. 41. & aliorum;
non enim ducibus tantis deesse asseclæ potuer&#x0169;t.
Tunc sic: Mercatores his retardationis clas-
sium temporibus grauia damna patiuntur, quan-
doquidem pecunias otiosas habent, & contracta-
tio friget, vnde & videmus eorum elee&#x0308;mosynas
esse valde tenues, quæ anteà abundantiores vide-
bantur, dum illi lucrorum tenuitatem pro caussa
reddunt; ergo probabiliter possunt damna ista au-
cto eorum, quæ vendunt, pretio compensare.</P>
<P>  <absatz-nummer>93</absatz-nummer> Prætereà, sententia est D. Antonini, An-<marginalia>Tertium|ex alia ite&#x0303;|circa leue&#x0303;|& impru-|dentem em-|ptorem.</marginalia>
geli, Conradi, & Syluestri, quos adducit Nauarra
Lib. 3. Cap. 2. num. 30. eum qui ex leuitate mentis,
seu imprudentia emptoris rem pluris vendit, cō-
mittere iniustitiam, id quod etiam alij communi-
ter tenent. Medina autem apud eumdem, con-
trarium sentit, & probat: sibi enim imputet stul-
tus emptor. Cùm autem Nauarra ipse commu-
nem amplectatur sententiam, sic concludit: sed
prior sententia videtur verior, si latitudo iusti pretij ex-
cedatur. Hæc ille: quibus satis ostendit dictam
sententiam esse probabilem, cùm suam, & com-
munem tantùm dicat veriorem: & ita intellexit
P. Bauny Lib. 1. de contractibus quæst. 12. vers. An au-
tem. Quod & indicat Bonacina suprà num. 23.
Vers. Tertiò, Quando. Vbi cùm sententiam commu-
nem proponat, sic concludit: Quidquid aliqui sen-
tiant in contrarium. Sunt ergo contrarium sentien-
tes, in quorum sententia nihil notand&#x0169; deprehen-
ditur, nisi quòd communi, & veriori refragetur.
Quis autem non videat eamdem esse rationem,
quando quis spontaneus emit penuriæ tempore?
immò maior videtur esse ratio, quia in hoc veriùs
comprobatur, quod inter regulas iuris habetur;
videlicet scienti, & volenti non fieri iniuriam:
qui enim ex imprudentia emit, non videtur esse
sciens, & volens, cùm genus ignorantiæ sit im-
prudentia.</P>
<P>  <absatz-nummer>94</absatz-nummer> Item in venditione sub hastâ illud cense-<marginalia>Quartum|ex vendi-|tione sub|hasta.</marginalia>
tur pretium justum, quod extorqueri potest,
etiamsi aliàs res secundùm se considerata minùs
multò valeat, de quo diximus aliàs, Titul. 4. num.
43. & Titul. 5. num. 16. & videri etiam potest
Bonacina suprà num. 21. vers. Ex quo patet: vbi plu-
res Auctores adducit. Ergo similiter dici potest
tempore penuriæ. Consequentia ostenditur:
nam quod ibi facit licitantium fauor, potest hîc
facere generalis necessitas, quæ non habet legem;
& ita omnes Doctores conueniunt, quando talis
est, pretia rerum accrescere. Et licet communiter
dicatur in subhastatione id esse licitum quia sic
emens omnino voluntariè emit, & sciens, ac pru-
dens talem tribuit excessum, vnde & donatio prę-
sumitur, cùm neque ignorantia, nec vis, nec
fraus, neque necessitas cogat: in casu etiam no-
stro idem dici potest: & quod ad ignorantiam,
vim, & fraudem spectat, manifestum est; quoad
necessitatem verò est ratio facta: quia necessitas,
de quâ loquimur, pretium auget. Et prætereà
stare potest, vt is, qui in subhastatione emit, ex
necessitate emat, illi necessitati simili, quę in mer-
cibus tempore penuriæ occurrit; nec proptereà
Doctores, qui licitum talem venditionis mo-<-P>@@

<-P>dum affirmant, illum in tali casu illicitum pro-
nuntiarunt. Et certè, qui ita emunt contra lici-
tantes, & sic desiderium rem comparandi ferui-
dum declarantes, satis eo ostendunt rem sibi ne-
cessariam esse, & ita frequentiùs accidit.</P>
<P>  <absatz-nummer>95</absatz-nummer> Quod si solus titulus necessitatis obstare<marginalia>Ex necessi-|tate non|videri vr-|gentem ra-|tionem.</marginalia>
dicitur, vt non liceat in penuria rerum, quod in
subhastatione: ex eo manifestè sequitur res illas,
quæ non necessitati, sed voluptati, aut vanitati
seruiunt; posse à Mercatoribus vendi eo pretio,
quod potuerint extorquere. Poterunt ergo deli-
cata lintea; vt byssum, Ruanum, Cofresium, Ca-
meracum, vulgo Cambray. Purpuram, pannum
Anglicum, sericas telas, quibus delicatiores vtun-
tur, Puntas Flandricas, ambarum, muscum, alga-
liam, mappas Alemanicas, tibialia rarioris texturæ,
theristra subtilissima, flammeola, & his similia
dicto modo vendere. Si autem hoc admittatur,
ex eo ad alia fieri argumentum potest, quia diffi-
cile est gradum necessitatis attingere, & cùm pe-
nuria circa prædicta eorum pretium auxerit, con-
sequenter videtur dicendum, pretium aliorum
propter eamdem rationem augendum.</P>
<P>  <absatz-nummer>96</absatz-nummer> Tandem P. Bauny suprà Assertione tertiâ,<marginalia>Postremum|ex senten-|tia Patris|Bauny &|alior&#x0169; circa|fraude&#x0303; in-|tra latitu-|dinem iusti|pretij, &|eiusde&#x0303; Au-|ctoris circa|casum præ-|sentem.</marginalia>
cùm sic statuat: Debet proinde debitor emptori dece-
pto restituere excessum pretij, in quo se læsum queri iustè
ille potest. & ratione à nobis adductâ, & commu-
ni probet, ita subdit: Quia tamen contraria senten-
tia est probabilis propter Auctores, qui illam sibi defen-
dendam existimant, etsi iuxta eam persuadendum non
sit p&#x0153;nitenti, ne restituat; dici tamen potest sufficere, si
hic ex animo cum proximo acturum se in posterùm sin-
cerè, ac sine fraude spondeat: quia operari ex sententia
probabili in fauorem sui p&#x0153;nitentis fas esse, tam ipsa
ratio, quæ cuique naturæ est insita, quàm Theologorum
Schola ingens Doctorum, ac numerosa non vltimarum
partium turba docet: sed multorum est hominum doctri-
nâ, & virtute præstantium opinio, fraudem, quæ intra
iusti pretij limites vendendo admittitur, eò quòd hæc
charitati dumtaxat aduersetur, justitiæ neutiquam,
neceßitatem restituendi non parere: hæc ergo, etsi
consuli debeat, non tamen imponi. Hæc ille: iuxta
quæ satis apparet quantò id potiùs in nostro sit
casu dicendum, vbi nulla fraus interuenit, sed ven-
ditor id apertè petit, quod iustum putat, & em-
ptor sciens & volens emit; sciens planè penuriam
inducere caritatem. Quod ampliùs vrgebit, si
addamus leges negantes actionem emptoribus
intra medietatem justi pretij, securos in conscien-
tia reddere venditores, quod latissimè probat D.
Escobar à Corro Tractatu de vtroque foro. Art. 5.
in casu percelebri post. num. 364. Vbi & multos pro
co Auctores adducit, vt non debeamus P. Bauny
doctrinam admirari.</P>
<P>  <absatz-nummer>97</absatz-nummer> Videtur autem prædicti Auctoris con-<marginalia>In illius|philosophā-|di modo|quid imple-|xum.</marginalia>
clusio non esse ad rem; quia Assertio tertia, suprà
quam ea doctrina cadit non fuerat pro fraude in
tra latitudinem justi pretij, sed generaliter de ex-
cessu pretij, in quo læsio esse potest; non ergo
aptè & ad rem pro illa concluditur, quando de
altera est sermo. Ad quod responderi in primis
potest, quidquid de eo sit, ad nos non spectare
defensionem; sed an consequentia in dictis, aut
modo dicendi sit, ipsi viderint, qui dum scripta
euulgant, ea omnium censuræ committunt. Sed
in præsenti dici potest, licèt Auctor dictus non
sic manifestè deduxerit, ex quadam sententia pro<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0323.jpg/>
@@1@<SE323>304 Thesauri Indici Titulus IX. Cap. IX.
<duolan 2><-P>aliâ argumentum instruere. Sunt enim qui di-
cant quòd quando deceptio est intra latitudinem
iusti pretij, non est contra justitiam, sed contra
fidelitatem, vt videri potest apud P. Molinam
Disput. 351. cuius oppositum tenet ipse, sicut &
P. Filliucius Tractat. 35. num. 72. Bonacina suprà,
vers. Respondeo non posse, nu. 6. & alij. Iuxta quam
sententiam ait consulendum esse p&#x0153;nitenti, sed
onus illi reluctanti non imponendum, quia con-
traria est probabilis. Sed ego adhuc hæreo non
inueniens multos illos doctrinâ, & virture præ-
stantes ita sentientes, quando vnum tantummo-
do suppresso nomine refert P. Molina: quidquid<marginalia>Quid tan-|dem circa|probabili-|tatem.</marginalia>
de hoc sit; sententia, de quâ agimus, probabilis
visa est viro docto, & erudito: ergo non erit
damnandus qui iuxta illam in fauorem p&#x0153;niten-
tium judicauit. Hanc illis salutis aperiamus viam,
ne latam illam, & spatiosam, per quam filij perdi-
tionis ambulant, amplectuntur. Non tamen sine
animaduersione prætereundum, quod citatus
Auctor habet in principio dictæ quæstionis, vbi
ita scribit: Proponi potest hæc quæstio tam de emptoris<marginalia>Auctoris e-|iusdem di-|cta quædā|lucidata.</marginalia>
imprudentiâ, quàm de vendentis malitia, cùm scilicet
dolo, fraudeque ementem venditor circumuenit; quod
facere eum posse intra, vel vltra justi pretij dimidium
Scriptores tradunt. Sic ille; qui statim apponit ex-
emplum, vt si res valet tantùm decem aureis, de-
ceptio erit vltra dimidium justi pretij, si quinde-
cim & medius exigatur, intra dimidium si duode-
cim tantùm. Hoc ergo fieri posse ex scriptorum
sententiâ proponit, ac si id communi eorum sit
assensu firmatum; cùm tamen contrarium sta-
tim asserat: non ergo ita accipiendum vt verba
præseferre videntur, sed ita vt sensus sit; quosdam
esse scriptores sic asserentes; aliàs immeritò sic
statim adderet: & de vtraque hac deceptione quæri-
tur, an sit mortalis, & ex ea nascatur restituendi obli-
gatio. Et immeritò etiam statim esse illicitum
affirmaret. Quod quidem animaduertisse opor-
tet, quia ex vno aliquando boni Auctoris verbo
inaduertenter posito, solet occasio absurdæ opi-
nionis assumi. Sed iam ad alia.</P>
<Z><A+2>CAPVT IX.</A+2>
<A+1>De lucro Cessante, & quomodo in con-
tractibus Indicis illius sit habenda
ratio.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>98</absatz-nummer> <INI3>D</INI3>E lucro cessante frequens apud<marginalia>Ratione|lucri cessā-|tis posse a-|liquid vl-|tra sortem|accipi sen-|tentiam esse|practicè|certam.</marginalia>
Auctores mentio de contractibus
agentes, ex quibus præ aliis fusè,
grauiter & accuratè P. Molina Disput. 314. &
duabus seqq. & Disputat. 355. & ex nouioribus
Cardinalis Lugo Disput. 25. à num. 86. solidè &
ingeniosè, vt sua sit laus etiam aliis, qui post eum
scripserunt ex Societate nostrâ, aut quorum scri-
pta jam anteà, in lucem tamen posteà prodie-
runt. Iuxta quos, & alios pro certâ statuenda est
sententia, affirmans licitum esse cariùs vendere &
aliquid vltra sortem exigere ratione lucri cessan-
tis. Pro certâ quidem: non tantum speculatiuè
loquendo contraria probabilis non sit, quam
tenuerunt multi, quos ex aliis congerit citatus<-P>@@

<-P>Cardinalis Lugo num. 87. sed quia affirmatiua ita
est vsu recepta, vt de illâ nequeat practicè dubi-
tari, sed quasi aliæ, quæ omnino sunt certæ circa
contractus, amplecti; & ita eam tenent quot-
quot his temporibus scribunt, & multis retrò an-
nis scripta pervulgarunt. Videantur plures apud
eumdem, num. citat. Vers. Secunda sententia, & P.
Becanus Quæst. 4. de vsurâ. P. Turrianus 2. 2. Tom.
2. Disput. 61. Dub. 2. P. Palaus Disput. 4. de Iustitiâ,
Punct. 5. P. Fagundez Lib. 5. de eadem, Cap. 31. P.
Dicastillus Lib. 2. Tractat. 10. Disputat. 2. Dub. 4.
Malderus Pag. 446.</P>
<P>  <absatz-nummer>99</absatz-nummer> Habet autem sententia ista indubitabile<marginalia>Fundamè-|tum illius|in Iure Ca-|nonico.</marginalia>
fundamentum in iure Canonico propter duo-
rum Pontificum decisiones, scilicet Alexandri
Tertij in Cap. In ciuitate de vsuris. & Gregorij
Noni, in Cap. Nauiganti, eodem titulo. Prior enim
declarat non esse contractum vsurarium, si quis
merces, quas vendit, & vltra quinque libras non
valent, pro sex vendat, soluendis eo tempore,
quo talem sunt valorem habituræ. Nisi dubium<marginalia>Cap. In|ciuitate,|de vsuris,|expenditur.</marginalia>
sit res illas plus, minusúe solutionis tempore valituras.
Quæ sunt verba Pontificis. Iuxta quæ si sex acci-
pi possunt pro valentibus quinque tempore cele-
brati contractus, eò quòd plus valituras speratur,
manifestum est titulo cessantis lucri id fieri posse;
quia si quinque tantùm darentur tempore solu-
tionis, venditor lucrum libræ vnius amitteret; &
quidem Pontifex ad augmentum illud pretij satis
esse ait, si dubium sit plus minusúe solutionis tem-
pore valituras. Vnde si valde probabilis spes sit,
id erit certius: videtur autem difficile, quod ob
solum dubium sit tantumdem soluendum, quan-
tùm si probabilis, ac certitudini æquiualens esset
spes; quia ratio videtur esse diuersa, & ita Docto-<marginalia>Spes quan-|ti æstimen-|da, & quòd|plus quàm|dubium.</marginalia>
res communiter tradunt minoris esse æstiman-
dum dubium, quàm spem, in quo non videtur esse
dubium posse, quando spes verosimile habet
fundamentum. Immò etiam tunc, quia omni-
moda certitudo non est, aliquid videtur de lucro
detrahendum: quia spes non æquiualet possessio-
ni, & ita in L. Minus 205. de regulis iuris, sic dici-
tur: Minus est actionem libere, quàm rem. Pro quo
P. Molina Disput. 316. Vers. Hinc iam patet. Ni-
si spes, vt dixi, adeò certa sit, vt æquiualeat
p&#x0153;nitus possessioni; tunc enim communis, &
receptissima sententia est tantumdem valere,
juxta ea, quæ habet P. Lessius Lib. 2. cap. 21.
Dub. 8. licèt opposita sententia sit satis proba-
bilis.</P>
<P>  <absatz-nummer>100</absatz-nummer> Dici ergo potest Pontificem tan-<marginalia>Sensus ver-|bor&#x0169; Pon-|tificis in|citato Ca-|pite decla-|ratus.</marginalia>
tùm velle excessum illum pretij æstimandum
secundùm rationem dubij, in quo plus, &
minus valoris solet attendi, vnde dictio illa,
Plus minusúe, est ita in vsu, vt applicari possit etiam
cùm locus non est in ordine ad minus, si tamen
sit in ordine ad plus, quia in ipso, quod plus est,
potest esse minus, quod tamen non curatur, sed
solus excessus, ratione cuius dictio talis vsurpa-
tur. Itaque cùm Pontifex ait: Nisi dubium sit res
illas plus, minusúe valituras; idem est acsi dice-
ret: Plus valituras. In ipso autem excessu valo-
ris esse plus, & minus potest, licèt esse nequeat
in necessario excessu sex ad quinque: si ergo
dubium esset an merces valituræ essent sex li-
bras, aut minùs, non possent pro sex libris<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0324.jpg/>
@@1@<SE324>De lucro cessante, & quid pro Indiis speciale. 305
<duolan 2><-P>vendi, quia pretium sex librarum esset incertum,
& ita minùs valerent iuxta dicta. Debet ergo du-
bium esse circa valorem vltra sex: tunc enim
merito sex peti possunt, cùm tamen non sit du-
bium minus quàm quinque valituras; si enim
esset, peti non possent, quia tunc lucrum esset
incertum, & etiam damnum ex minori valore;
vnde vnum alio compensatur. Sic ergo breuiùs
& faciliùs dici potest, Plus minusúe valituras. Sic
esse accipiendum vt sensus sit, plus, minusúe,
quàm sex libras, non plus, minusúe, quam quin-
que; sic enim decisio rationi consonat, & com-
muni Doctorum sensui non contradicit: licet
reuerà modus loquendi Pontificis aliud videatur
indicare.</P>
<P>  <absatz-nummer>101</absatz-nummer> Sed est vlteriùs difficultas alia non leuis<marginalia>Augmen-|tum pretij|an habere|possit, qui|merces non|erat serua-|turus.</marginalia>
circa eamdem decisionem; an scilicet ita illa cur-
rat, vt augmentum pretij dictum habere Merca-
tor possit; etiamsi paratus esset merces statim
vendere, & reuerà vendidisset huic sex libras
promittenti, si quinque traderet de præsenti, aut
alteri cuicumque. An verò intelligenda sit pro eo
tantùm casu, quo venditor merces erat vsque ad
tempus solutioni assignatum seruaturus. In quo
affirmat Caietanus 2. 2. quæst. 78. art. 2. ad 7. pro-<marginalia>Caietani|sententia|affirmans|reijcitur|vti contra-|ria Ponti-|ficiæ deci-|sioni, in|Cap Na-|uiganti|eod. tit.</marginalia>
bans, quia in hoc æqualitas pretij seruatur in con-
tractu venditionis, qui tunc consummatur, cùm
fit solutio: atqui solutio fit tempore, quo res
plus valet, ergo pretium tunc currens est atten-
dendum. Nec aduersari existimat decisionem.
Cap. Nauiganti: in quo sic habetur: Ratione hu-
ius dubij (scilicet circa pretium tempore solutio-
nis) excusatur, qui pannos, granum, vinum, oleum,
vel alias merces vendit, vt amplius, quàm nunc va-
leant, in certo termino recipiat pro eisdem: si tamen ea
tempore contractus non fuerat venditurus. Ait e-
nim casum esse diuersum, & Glossas vtriusque
capitis perperàm eumdem reputare. Sed contra
illum præter Glossas est communis sensus Scri-
ptorum, & videri præsertim potest P. Molina
Disputat. 355. vers. Dubium est, vsque ad finem:
vbi solidas, & vrgentes rationes adducit. Ego il-
lud solùm expendo, quod videtur apertè con-
uincere. Nam si proptereà ampliori pretio res
vendi potest dilatâ solutione, quia quando solui-
tur tunc consummatur contractus, ergo quoties
non soluitur, non est consummatus contractus,
& ita siue res seruanda sit, siue non, ad tempus est
solutionis attende&#x0303;dum. Atqui hoc stare non posse
est manifestum ex adducta decisione. Cap. Naui-
ganti, si tamen ea tempore contractus non fuerat ven-
diturus. Ergo si venditurus, tunc consummatur
contractus, & ita non est ad solutionis tempus
attendendum. Iuxta Caietani ergo sententiam
non alium sensum habent Pontificis verba, si ta-
men ea in tempore contractus non fuerat venditu-
rus; ac si diceret, etiamsi tempore contractus ea fue-
rat venditurus. Quæ est omnino opposita pro-
positio, sed quam citatus auctor amplectitur,
iuxta quem hæc est vera: Plus accipi potest tempore
solutionis, quam res valebat tempore traditionis; etiamsi
venditor illam in tempore contractus non fuerat ven-
diturus. Et ipsa Pontificis verba satis clarè indi-<marginalia>Contractus|venditionis|quando|consum-|matur.</marginalia>
cant tunc contractum perfici, quando res tra-
ditur, vocat enim illud tempus contractus; si
tamen ea in tempore contractus. &c. Cùm tamen
nullo modo dici possit tempore solutionis con-<-P>@@

<-P>trahere, vt est indubitatum; quia tunc non con-
trahitur obligatio, licet illi satisfiat: est autem
contractus vltro citroque obligatio. Ex quo apparet
sententiam dictam solido esse fundamento desti-
tutam.</P>
<P>  <absatz-nummer>102</absatz-nummer> Ex cap. autem Nauiganti iam citato<marginalia>Vtriusque|citati Ca-|pitis eam-|dem esse|doctrinam.</marginalia>
idem, quod ex Cap. In ciuitate probatur quoad
licitum pretij augmentum ex lucri cessatione:
ideò enim plus accipi potest, quàm res de præ-
senti valeat; quia si id tantùm acciperetur, quod
valeat, tunc venditor lucrum illud amitteret,
quod erat tempore solutionis habiturus. Vnde
non vrget ratio, quæ pro oppositâ sententiâ ad-
ducitur; scilicet id, quod non est, vendi non
posse; & ita neque lucrum, quod cessare dicitur;
quia illud nondum erat. Si enim hæc ratio vim
haberet, sequeretur decisiones Pontificum addu-
ctas esse contra iustitiam, quia lucrum illud pro-
pter quod, plus accipi potest, non est cùm res
venditur. Quod autem spes lucri vendi possit, ex-
plorata res est apud scriptores, pro quo videri
potest Ioannes de Medina Cod. de Restitutione
Quæst. 12. vbi quòd non tantùm spes, sed etiam
res non extantes possint vendi, & P. Amicus
Disputat. 20. de Iustitia. num. 114. & 119. vi-
dendus tot. Sect. 8. Quòd autem D. Thomas non
aduersetur bene ostendit P. Molina Disput. 315.
in fine, vbi congruam adhibet explicationem,
sicut & alij.</P>
<P>  <absatz-nummer>103</absatz-nummer> Quia verò in Indiis casus dictus con-<marginalia>Circa pra-|xim Mer-|catorum in|Indijs diffi-|cultas ca-|riùs credi-|tò venden-|tium.</marginalia>
tingere potest, quòd scilicet vendens dilatâ solu-
tione plus exigat, frequentiùs quàm alibi, quia
Mercatores copiam mercium aliis aliunde ve-
nientibus vendunt, eò quòd merces quamplures
emant, & inter alios distrahant certas earum me-
morias, quas vocant, aut collectiones: viden-
dum quid circa illos debeat consuli, aut quid
probabiliter procedendo tolerari. Sic ergo ven-
dentes, aut creditò penitus, aut partim creditò,
partim præsenti pecuniâ vendunt; cariùs tamen,
lucri cessantis intuitu. Vbi tamen difficile est il-
lud, quòd merces dictas non essent vendituri cer-
tò, cùm eas vendunt, si talis venditor non ades-
set. Quando ergo vendunt, non cessat certum
lucrum, sæpiùs enim contingit, vt memoriæ ta-
les diu in apothecis inclusè teneantur. Accedit
non esse certum, neque probabilem haberi mul-
toties coniecturam de maiori valore, quem sint
tempore solutionis habituræ. Iuxta hæc ergo
non currit decisio Cap. In ciuitate, etiam secundùm
fauorabilem sententiam Caietani. Neque deci-
sio Cap. Nauiganti. quia non constat merces istas
asseruandas in tempus, quo plus erant valituræ.
Quomodo ergo potest modus iste contractatio-
nis adeò vsitatæ saluari?</P>
<P>  <absatz-nummer>104</absatz-nummer> Ad quæ dico inprimis certum videri,<marginalia>Illius re-|solutio.</marginalia>
si tales memoriæ non erant certò seruandæ, non
posse pretium ita augeri, vt tale sit, quale tempo-
re solutionis, sed quia non erat certum etiam ven-
dendas alteri esse, contingens tamen; si ex eo
alicuius lucri iactura redditur dubia, iuxta du-
bium debet augmentum pretij moderari; spei e-
nim habenda ratio est, vt num. 100. diximus, pro
quo & videndus P. Molina ibidem adductus. Et<marginalia>Spes non|certa etiā|æstimabilis,</marginalia>
Cardinalis Lugo. num. 95. vbi & P. Salas addu-
cit, iuxta quos spes non certa est pretio æ-
stimabilis. Iuxta quæ etiam locum habere potest<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0325.jpg/>
@@1@<SE325>306 Thesauri Indici Titulus IX. Cap. IX.
<duolan 2><-P>decisio. Cap. In ciuitate. vbi de dubio valoris, si ita
contrahitur, & Caietani sententia, quæ proba-
bilitate penitus non caret, potest sustineri: si au-
tem lucri iactura nulla sit, quia nec spes amplio-
ris pretij in posterum futuri, ex eo titulo iustifi-
cari venditio nequit, vnde, aut quærendus alius,
aut si desit, non admittendus contractus; & ordi-
nariè esse solet periculum solutionis, qui suffi-
ciens est, vt aliàs diximus, & inferiùs dicemus. Cap.
10. Etsi non sint defuturi, qui Caramuelis am-
plectantur doctrinam, dicentis num. 755. pecu-
niam numeratam plus valere quàm numeran-
dam, & ita Mercatores viliori pretio vendere
paratâ pecuniâ posse, quàm parandâ. De quo
aliàs.</P>
<Z><A+1>Circa lucrum cessans in mutuo difficultas.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>105</absatz-nummer> <INI2>I</INI2>N capitibus citatis non sunt de mutuo<marginalia>In mutuo|locum ha-|bere respe-|ctum lucri|cessantis.</marginalia>
locuti Pontifices, in ordine ad lucrum
cessans, sed de venditione; vnde dubitari potest
an liceat in illo aliquid accipere ratione cessantis
lucri, & sunt qui negent; ij videlicet, qui ab-
solutè negant in contractu quolibet, in quo dif-
fertur solutio, & in speciali illi, quos adducit
P. Molina Disput. 315. vers. Innocentius, qui ta-
men cum multis aliis contrarium tenet, pro quo
etiam videri potest Cardinalis Lugo Disput. 25. n.
87. P. Bauny lib. 2. de Contractibus Tract. 6. q. 84.
apud quem alij, P. Gaspar Hurtadus, Disput. 3. de
Contractibus difficult. 9. Cap. 10. Caramuel n. 750.
quam plures congerens. Et multò plures. P. O-
ñate Disputat. 107. num. 37. qui circa conditio-
nes pro eo necessarias solidè & diligenter excur-
rit. Liceat Auctorem laudasse domesticum; li-
cet laus eius consu matissimo in opere satis eluce-
scat. Pro quo est etiam praxis receptissima, &
ratio clara: quia mutuum esse tantùm exigit, vt<marginalia>Ratio pro|eo aperta.</marginalia>
ratione illius nihil exigatur; atqui hoc serua-
tur in casu, de quo loquimur, quia pro mu-
tuo absolutè nihil exigitur: ergo nihil fit contra
illius rationem; cessatio autem lucri onus spe-
ciale est, quod mutuum ex se non dicit, neque
mutuans tenetur illud gratis subire, quia est pre-
tio æstimabile, & nulla lex obligat, nisi in casu
necessitatis non communis, ad illud; immò si
onus tale mutuantem premeret, id enim est con-
tra rationem, mutui vniuersaliter acceptam. Mu-
tuum enim per Dei prouidentiam, & humanæ
naturæ reciprocam affectionem inductum est in-
ter homines, vt vnus, alium in necessitatibus com-
munibus amicabiliter adiuuaret; vnde lex ista nul-
lum debuit grauamen adiicere, quo homines à
benefaciendo retardarentur. Vnde sciens alium
mutuo indigere, non tenetur ad exportandam
pecuniam, aut rem aliam in eius domum, sed sat
est petenti dare, quia onus illud exportationis,
præsertim suis expensis faciendæ, difficillimam
redderet subuentionem. Ergo similiter, non est
obligatio subeundi iacturam lucri, quia si ita es-
set, valde molesta, & ita etiam difficilis mutuatio
redderetur. Vix enim homines adduci possunt
ad mutuandum, etiam eâ sublatâ obligatione,
iuxta praxim communissimæ opinionis: quid er-
go esset si tale sibi onus subeundum persuade-
rent?</P>@@

<P>  <absatz-nummer>106</absatz-nummer> Hoc ergo fundamento præiacto, &<marginalia>Difficultas|speci alis|pro Indijs|respectu|eorum, qui|non habent|pecunias|expositas|negotiatio-|ni. Et ta-|lem non|esse datio-|nem ad|damnum.</marginalia>
communibus circa illud ac fauorabilibus senten-
tiis suppositis, pro quibus citati consulendi, vt
circa Indias aliquid specialibus dicam, video in
foro vsitatissimum contractum huiusmodi, qui
dicitur Dar à daño, dare ad damnum. Vbi licet
damnum dicatur, non est equidem damnum e-
mergens, de quo posteà, sed mutuum cum præ-
mio ob lucrum cessans, quia in eo proportio
habetur ad lucrum, quod quis esset per ne-
gotiationem habiturus: quod communiter, vt
suprà dixi, septem aut octo non excedit. Sed illud
difficile, quoòd sic dantes negotiationi non va-
cant, nisi illi, quæ in huiusmodi mutuationibus
exercetur, quia videlicet si isti mutuum sine præ-
mio lucri cessantis datur, amittetur lucrum, quod
ex mutuo alteri dato esset sic tribuens habiturus.
Per hoc autem non iustificari contractum istum,
ex eo constat; quia in tantùm admittitur præ-
mium ob lucrum cessans, in quantùm per nego-
tiationem posset tale lucrum haberi: atqui mu-
tuum dare non est negotiari, sicut nec benefi-
cium conferre: ergo ratione vnius mutui non
dati alteri, nequit in mutuo alio lucri cessantis
præmium reportari. Qui discursus est iuxta com-
munem doctrinam, admittentium pro lucro ces-
sante posse præmium accipi. Prætereà, sumptâ
mutuatione respectu huius, & illius, atque om-
nium, quibus fieri potest, sine respectu ad ali-
quam aliam negotiationem, ex eâ quis lucrum
recipit. Ergo absolutè mutuum est caussa lucri;
quod tamen nullâ ratione potest admitti. Item.
Hæc præstatio mutui dicitur licita accepto præ-
mio lucri, quia per aliam præstationem lucri
præmium haberi poterat. Tunc vltra. Illa alia
præstatio esset licita; quia amitteretur lucrum re-
spectu huius; ergo absolutè loquendo per hanc
potest lucri præmium accipi, sine respectu ad a-
liam. Patet illatio. Nam propterea in mutuo po-
test præmium lucri cessantis sumi, quia cessat
quod per negotiationem haberi poterat, vnde
negotiatio sine respectu ad negotiationem aliam
ex se lucri præmium habere potest: sic se habet
mutuatio ista respectu alterius; ergo erit per se
lucratiua. Tandem: tota collectio mutuatio-
num, quæ ab hoc fieri possunt, nullum extra
se lucrum respicit, & omnes sunt eiusdem ratio-
nis, ergo sicut collectio nullum respicit lucrum,
ita neque mutuationes in particulari, quia non
habent aliam rationem particulariter sumptæ ac
in communi: vnde hoc videtur penitus indubi-
tatum.</P>
<P>  <absatz-nummer>107</absatz-nummer> Peccant ergo grauiter & cum restitu-<marginalia>Vnde pra-|xis sic dan-|tium iusti-|ficari possit.</marginalia>
tionis onere, qui ex hoc tantùm titulo lucrantur
in mutuo; quia vsurarius contractus est; pro quo
videri potest P. Lessius in Resolutionibus post-
humis verb. Mutuis Casu. 1. sed quia multi in hoc
genere contractationis sunt, in quo sine con-
scientiæ remorsu procedunt, & multi eos secu-
ros reddunt; essetque valde peri ulosum velle
hunc lucri conquirendi modum abrogare; quæ-
rendum an ille alium deposcit sustineri & vide-
tur quidem ex eo quòd non est penitus alienus à
propria negotiatione. Qui enim pecunias ha-
bet, licet Mercator non sit, desiderat eas sibi esse
proficuas capitali integro; aliàs breui ad pericu-
lum indigentiæ reducendus. Sic ergo desiderans,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0326.jpg/>
@@1@<SE326>De lucro cessante in mutuo. 307
<duolan 2><-P>& in eo genere non expertus, videt Mercatori-
bus pecunias à Mercatoribus aliis dari cum
præmio aliquo, & ipse etiam offert nihil cupiens
iniustum, sed faciliorem eum lucrandi modum
existimans. Quòd si non inueniret sic volentem
accipere ad damnum, vt dicitur, alium modum lu-
crandi quæreret, licet nullum in speciali apud se
excogitauerit; dum necessitas non occurrit. In
hoc ergo non videtur conscientiæ interuenire
grauamen; & probari potest ex eo quod tam-
quam probabile admittit P. Lessius Lib. 2. Cap. 20.<marginalia>Obseruan-|da doctri-|na.</marginalia>
num. 95. iunctis præcedentibus probationibus,
ex explicationibus à num. 90. & absolutè appro-
bat Cardinalis Lugo num. 94. quòd scilicet si
pecuniam quis destinauerit negotiationi, non ab-
solutè, sed dumtaxat sub conditione, vt si dicat
Vellem negotiari, nisi multi mutuum peterent; possit
tunc præmium lucri cessantis peti, quia reuerà
lucrum cessat ex negotiatione, quæ mutuatariis
deficientibus quæreretur. Id quod tenere etiam
viros alios doctissimos affirmat P. Lessius. Et
reuerà tenet P. Amicus suprà. num. 121. & Mal-
derus. 1. 2. pag. cit. Dicto. 5. Potest ergo idem
ob eamdem rationem in casu nostro dici.</P>
<P>  <absatz-nummer>108</absatz-nummer> Neque obstare potest sic mutuantes<marginalia>Non ob-|stare mu-|tuatarium|esse roga-|tum.</marginalia>
ordinariè quærere mutuatarios, & ita in eorum
gratiam à negotiatione non abstinere, sed pro-
prij commodi respectu. Id enim efficere poterit
vt præmium lucri sit minus, non autem vt non
debeat esse proportionatum. Et ita tenent P.
Lessius P. Filliucius, & Bartholomæus à S. Fau-
sto: quos adducit & sequitur P. Gaspar Hurta-
dus Difficultate 9. Citata, pro quo & P. Lessius.
num. 101. adducit Sotum, & Nauarrum, genera-
liter asserentes non obstare mutuatarium esse ro-
gatum vt possit de præmio lucri pacisci, qui mu-
tuum tradit, vbi addo non obstare aliquid inuo-
luntarij admisceri, vt cùm Auditores Regij, &<marginalia>Notanda|limitatio|post am-|pliationem.</marginalia>
potentes alij pecunias sic tradunt, quandoqui-
dem illæ verè proficuæ sunt accipientibus. Secus
esset si aliqui anni essent ad negotiationes steriles,
& vellent tales mutuantes idem lucri præmium
habere; tunc enim iniustissimum id esset, quan-
doquidem per negotiationem nihil illis commo-
di accresceret, si negotiationem vellent exer-
cere.</P>
<P>  <absatz-nummer>109</absatz-nummer> Potest etiam aliter mutuatio eorum qui<marginalia>Ex contra-|ctu So-|cietatis ex-|cusatio a-|lias iunctis|duobus|aliis.</marginalia>
negotiationi aliàs non vacant, excusari. Per con-
tractum scilicet societatis, cui addatur alius asse-
curationis Capitalis, & alius assecurationis deter-
minati lucri, vel per venditionem incerti pro
certo, vel per assecurationem ab eo, qui pecuniam
accipit præstitam. Hoc esse licitum, licet quidam
negent, ex quibus Heuia in labyrintho, Cap. 1.
lib. 2. num. 11. cum Nauarro & Antonio Go-
mes, pro quo & Pragmaticam quandam addu-
cit; tenent tamen multi, quos adducunt, & se-
quuntur Diana Part. 1. Tract. 8. Resolut. 30. Bo-
nacina Disput. 3. de Contractibus Quæst. 3. Puncto
11. Cardinalis Lugo Disputat. 30. num. 40. &
seqq. P. Gaspar Hurtadus Disput. 3. de Contractibus
Difficult. 17. P. Lessius in Resolut. citatis V. Mu-
tuum. num. 3. & 5. vbi formam aliam adducit.
P. Dicastillus. Lib. 2. Tract. 10. Disput. 2. Dub. 21.
P. Oñate Disputat. 107. Sect. 12. & Pharaonius
pag. 494. quorum ratio est: quia tres dicti con-
tractus si cum tertio aliquo celebrentur, liciti<-P>@@

<-P>sunt; ergo & cum eodem, quoniam non est vn-<marginalia>Contractui|Societatis|quomodo|contraria|sit assecu-|ratio capi-|talis.</marginalia>
de id repugnet, cùm in iis iustitiæ seruetur æqua-
litas. Si dicatur obstare naturam ipsam contra-
ctus societatis, iuxta quam socius non debet se-
curitatem Capitalis habere, periculo in socium
alterum reiecto, quod & Sixtus quintus speciali
constitutione prohibuit, quæ incipit, Detestabilis.
Id certè non vrget: quia licet de ratione societa-
tis id sit, quatenus specialis contractus est, non
repugnat vt ratione alterius contractus securitas
habeatur, qui quidem minimè onerosus socio sit,
vt non est in casu nostro; quandoquidem qui
capitale assecurat, id non facit gratis, sed iusto
pretio accepto. Ex quo colligitur Bullam Sixti
Quinti hoc non prohibere; cuius mens est graua-
men iniustum ex societate proueniens amoliri.
Cumque tale non inueniatur in casu nostro, &
sciret doctus Pontifex graues auctores huiusmo-
di contractum approbare, incredibile prorsus est
voluisse illum eumdem prohibere. Vnde id sibi
tantùm voluit, vt assecuratio sine iusto præmio
non esset, sed ex vi tantùm contractûs socialis ad-
deretur. Non est ergo in contractu dicto pro-
prium mutuum, sed apparens.</P>
<P>  <absatz-nummer>110</absatz-nummer> Quantum autem post contractus istos,<marginalia>Circa|quantita-|tem præmij|doctrina|multiplex.|Et quid|pro Indijs,</marginalia>
ex quibus Mercator multipliciter obligatur, præ-
mium debeat pecunias tribuenti remanere, non
potest certò definiri. Et communiter quidem
se ptem, aut octo tribuuntur, aliquando minùs.
Sed certè vltra octo non videtur tribuendum,
quando præsertim, & qui tribuunt negotiationi
certæ non incumbunt, & qui accipiunt non sunt
item Mercatores. Quo euentu aliter sentit P. Di-
castillus, & tantùm videtur habere locum con-
tractus mutui, non autem Societatis: & Cardi-
nalis Lugo septem pro centum in exemplum ad-
ducit. Bonacina quinque, alij sex, Pater Les-
sius sicut & Pater Dicastillus octo; & non vi-
deri decem prohibendos. Sic numer. 5. Cara-
muel numer. 755. duodecim; quod tamen in
Indiis tunc tantùm accidere potest, quando lu-
crum magnum occurrit, vt in Portubello acci-
dere solet nundinarum tempore; vbi multò ma-
ior solet esse excessus; sed examinandum profe-
ctò quàm legitimus: quidam namque sic pecu-
niam tribuunt, quia Mercatores sunt, sed maius
lucrum sibi accrescere deprehendunt ex datione
ad damnum, quàm ex Mercaturâ, & ita mutuare
plus placet, vnde & ingentes pecuniæ copias eò
deferunt, lucraturi multum, vel emendo com-<marginalia>Quid vsu-|rarium, &|ita non fe-|rendum.</marginalia>
modè, vel ad damnum tribuendo. In quo qui-
dem vsurarium vitium admiscetur. Cùm enim
præmium lucri in mutuo debeat respondere lu-
cro ipsi habendo alias per negotiationem: si hoc
minus erat futurum, quomodo præmium maius
est, quod sine vsuræ labe stare nequit? Talis ergo
lucrandi pestis penitus expungenda, quę ad vigin-
ti quinque aliquando lucrum extendit, vnde mul-
tæ Mercatorum fallaciæ passim, cum multorum
iacturâ, conspiciuntur. Sint ergo circa hoc Con-
fessarij peruigiles, neque lucrorum istorum iudi-
cium p&#x0153;nitentibus relinquant, quos excæcare, &
præcipites agere in foueam perditionis auaritia
solet.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0327.jpg/>
@@1@<SE327>308 Thesauri Indici Titulus IX. Cap. X.
<duolan 2><Z><A+2>CAPVT X.</A+2>
<A+1>De periculis, quæ habenda ratio in
Indicis Contractibus.</A+1></Z>
<P><INI2>C</INI2>Irca hoc diuersæ occurrere difficultates pos-
sunt, ex quibus sit</P>
<Z><A+1>DIFFICVLTAS I.
In mutuo ratione periculi an pacisci li-
citè de aliquo præmio possit.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>111</absatz-nummer> <INI3>G</INI3>Regorius Nonus in Cap. Nauiganti<marginalia>Cap. Na-|uiganti|videri re-|probatum|lucrum ob|assecura-|tionem à|mutuante&#x0308;|factam.|Vbi aliqua|circa illud.</marginalia>
sic decernit: Nauiganti, aut eunti ad
nundinas, certam mutuans pecuniæ
quantitatem, eò quòd suscipit in se periculum, receptu-
rus aliquid vltra sortem, vsurarius est censendus. Sic
ille: per quod videtur non habere locum posse
contractum assecurationis, quo mutuans in se
periculum pecuniæ suscipit, quod ad mutuata-
rium pertinebat; eò quòd per mutuum transfe-
ratur dominium; & ita si pecunia pereat, mutua-
tario perit. Licet autem videatur contractus iste
ineptus, quia cum pecunia apud alium futura sit,
eâ pro libito vsurum, & qui mutuat nequeat spe-
cialem aliquam diligentiam adhibere, vt salua
sors sit, & qui recipit eo ipso negligentior in eâ
custodiendâ reddi possit: nihilominus contra-
ctus potest vtilis esse mutuanti, & frequenter
contingere in casibus à Pontifice indicatis; in
nauigatione scilicet, & nundinis, quando mutua-
ta pecunia maris aut itinerum periculis expo-
nenda est: tunc enim mutuans in se periculum
suscipit, & ita si pecunia pereat, eius damno perit,
non vt domini, quia dominus mutuatarius est, sed
vt assecuratoris, qui tamen præmium assecura-
tionis recipit, & hic quidem contractus apud no-
strates est in vsu, & dicitur dare ad periculum na-
uis, dar à riesgo de Nao. & solet esse ad rationem
duodecim pro centum. Et idem in Lusitaniâ ac-
cidere erga nauigationem Indicam testatur P.
Molina Disput. 318. quod tamen fieri non posse
tenet Glossa citati capitis, & alij nonnulli.</P>
<P>  <absatz-nummer>112</absatz-nummer> Potest autem periculum aliter accide-<marginalia>Ob dubiā|fidem, mu-|tuatarij|non posse|aliquid|exigi mul-|torum sen-|tentia, &|illius fun-|dament&#x0169;.</marginalia>
re, quia scilicet mutuatarius non est persona, cui
plenè confidi possit, vnde periculum est aut amit-
tendi sortem, aut recuperandi cum molestia, aut
expensis. Id autem non sufficere, vt aliquid accipi
supra sortem possit, graues Scriptores censent,
quos adducit P. Salas Tract. de vsuris, dub. 12. n. 2.
Diana Parte 1. Tract. 8. Resolut. 37. Cardinalis
Lugo Disput. 25. num. 79. nec sine solido fun-
damento: nam mutuatarius aut soluturus est, vt
est obligatus, circa locum, & tempus, & sortis in-
tegritatem, aut non: si primum, solutione ipsa ces-
sat omne periculum, & ita non est pro quo de-
beat compensationem; si autem non sine expen-
sis, & damnis aliis subsecutis ex retardatâ solutio-
ne, ad illa certum est obligari, & ita pro periculo
non est noua compensatio facienda. Molestiæ<marginalia>Pro mole-|stia nil vi-|deri posse|recipi.</marginalia>
autem si tantùm consistant in anxietate, & solici-
tudinis internæ tormento, pretio ęstimabiles non
sunt, cùm sint actus interiores, qui in contractum<-P>@@

<-P>non veniunt; vnde qui soluit, sed post aliquam
mutuantis molestiam, quia illi ante solutionem
significauit se non soluturum statuto tempore,
vt illuderet, sicut auaris fieri solet, vel ex alio fine
molestiam ingereret; non tenetur proptereà ad
aliquam restitutionem. Vbi non videtur satisfa-
cere quod docti dicunt, molestias non esse ob-
noxias compensationi, quia non fuerunt in pa-
ctum deductæ; si autem deducerentur, esse pre-
tio compensandas; nam actus interni non sunt
in genere bonorum æstimabilium pecuniâ, præ-
sertim in ordine ad contractus: nihil enim tale
in vsu est apud homines. Quod ex eo vrgere
possumus: quia si quis ex mutuo accepto ingen-
tem lætitiam concipiat, non potest mutuans pro
illa compensationem pecuniarum exigere; non
aliâ ratione, nisi quia actus interior est: ergo idem
est de molestiâ dicendum. Præterquam quòd si
quid molestiæ illatum est, gaudio solutionis com-
pensatur.</P>
<P>  <absatz-nummer>113</absatz-nummer> Si dicas cum P. Dicastillo Lib. 2. de Iu-<marginalia>Gaudio so-|lutionis|compensari|contra P.|Dicastill&#x0169;.</marginalia>
stitia, Tract 10. Disp. 2. num. 254. molestiam non
compensari per redditionem rei, sed ex solutio-
ne rei mutuatæ iterùm redire delectationem,
quam si non mutuasset, mutuans, & eo ipso ha-
buisset, quo caruit, & modò etiam haberet. Con-
tra est: quia reuerà ex solutione speciales dele-
ctationes sunt. Prima quia mutuans benefecit.
Secunda, quia eo pacto bonum acquisiuit no-
men. Tertia: quia amicum fecit de mammonâ
iniquitatis. Quarta; quia pecuniam, aut rem a-
liam recuperauit; habet enim speciale aliquid
recuperatio ad lætitiam conciliandam: non enim
tantùm habet, quod habebat ante mutuationem,
sed à periculo liberatum: sicut specialem lætitiam
habet qui post lethalem morbum consecutus est
sanitatem: & sic aliæ. Huiusmodi autem actus
possunt esse durabiles, cùm tamen molestia ob
periculum solutione transierit. Habet ergo illa
plenam compensationem.</P>
<P>  <absatz-nummer>114</absatz-nummer> Item cùm accedit aliquis mutuum pe-<marginalia>Ratio alia|vt non li-|ceat lucr&#x0169;|ob pericu-|lum.</marginalia>
titurus, & non deprehenditur talis, vt de solutio-
ne possit plenè esse securitas, repelli potest: cùm
ergo non repellatur, sed eius petitioni qui roga-
tur, annuat; manifestum videtur velle dare mutu&#x0169;,
non obstante periculo, & ita voluntatem mutui
respectum ad periculum habere. Atqui mutuum
vt tale nequit lucrum respicere: ergo nec ratione
periculi potest intendi. Si dicas duos esse con-
tractus, vnum mutui, & alium ob periculum. Id
videtur iam dictis sufficienter impugnatum; quia
semper respectus ad periculum habetur. Et præ-
tereà si præcessit contractus mutui, non potest
contractus alius succedere ex quo mutuatarius
grauetur, & mutuum reddatur contractus lucra-
tiuus respectu mutuantis, qui tamen in mutua-
tarij commodum est prorsus institutus.</P>
<P>  <absatz-nummer>115</absatz-nummer> Dico primò. Contractus mutui secun-
dùm priorem explicationem suscepti periculi est<marginalia>Assertio 1.|Licere il-|lud.</marginalia>
licitus. Sic plures, quos adducit P. Salas suprà
Dub 13. num. 1. quos & ille sequitur. P. Molina
Disput. 318. Cardinalis Lugo suprà num. 77. P.
Laymam Lib. 3. Tract. 4. Cap. 16. numer. 13. in
fine. P. Palaus Disputat. 4. de iustitia, puncto. 18.
P. Bauny. Lib. 2. de Contractibus. Quæst. 24. Bo-
nacina Disput. 3. Quæst. 3. Puncto 5. num. 1. Ca-
ramuel num. 759. & alij. Ratio est clara nam con-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0328.jpg/>
@@1@<SE328>De lucro in mutuo ob periculum. 309
<duolan 2><-P>tractus talis cum alio à mutuante diuerso licitus
est, quia est contractus assecurationis, ergo &
cum ipso mutuante. Patet consequentia: quia
nulla apparet ratio diuersitatis. Si dicas primò
mutuantem non posse obligare mutuatarium ad
alium contractum, vt nuper arguebamus. Con-
tra est: quia ex eo sequitur, quod vbi obligatio
non est, poterit contractus dictus iniri, vnde ab-
solutè loquendo vsurarius non est, & ita hæc be-
ne distinguit P. Molina, & iuxta talem distin-<marginalia>Cap. Na-|uiganti|sensus.</marginalia>
ctionem explicari conuenienter potest. Cap. Na-
uiganti: vt scilicet tantùm sibi velit Pontifex mu-
tuatario non posse tale onus imponi: bene ta-
men si in illud omnino vltroneè conueniatur. A-
liæ autem explicationes videri apud citatos pos-
sunt.</P>
<P>  <absatz-nummer>116</absatz-nummer> Est autem explicatio singularis, quam<marginalia>Singularis|illius ex-|plicatio, ex|qua sen-|tentia con-|traria eli-|citur.</marginalia>
adhibet P. Laymam ex Bernartio de vtilitate le-
gendæ historiæ: Lib. 2. sub initium; scilicet tex-
tum dicti capitis esse corruptum, & in clausula
vltima illius deficere particulam negantem, per
quam sensus omnino oppositus, & conformis
assertioni propositè redditur. Itaque vbi dicitur
Vsurarius est censendus. Legendum est, vsurarius
non est censendus. Quæ & placet P. Palao, & in
eam ait inclinare Fachinetum Lib. 2. Controuers.
Cap. 48. Neque illa omnino voluntaria videtur,
sed ex ipso modo loquendi deducitur, quatenus
statim sic addit Pontifex. Ille quoque qui dat decem
solidos, vt alio tempore totidem sibi grani, vini, vel
olei mensuræ reddantur, quæ licet tunc plus valeant,
vtrum plus, vel minus, solutionis tempore fuerint va-
lituræ, verisimiliter dubitatur, non debet ex hoc vsura-
rius reputari. Sic ille: cùm ergo sic statuat; si in
priori casu vsuram esse censeret, aliter fuerat lo-
cuturus, sic videlicet: Ille autem qui dat & non; ille
quoque. Nam particula Quoque similes casus iun-
git, non sic particula Autem, quæ aduersatiua est,
sicut Tamen, verò &c.</P>
<P>  <absatz-nummer>117</absatz-nummer> Sed certè fundamentum istud valde le-<marginalia>Impugna-|tur illa c&#x0169;|ipsius etiam|fundamen-|to.</marginalia>
ue est, vbi communis Doctorum sensus, anti-
quissima exemplaria, Glossæ veteres, correcti
post exactam diligentiam textus, aliter habere
deprehenduntur. Neque ob rigidas Grammati-
cæ leges in singulares est sententias abeundum,
quando iuxta illas, si non cum exacta proprieta-
te, cum sufficienti tamen potest sensus receptissi-
mus retineri. Quod quidem in præsenti accidit:
nam particula Quoque, & similes, vt Etiam, itaque.
nō semper iungit sententias quoad sensum eum-
dem, sed index est alicuius similitudinis, saltem<marginalia>Particula|Quoque|quomodo|similitudi-|nis nota.</marginalia>
quia de aliquo genere agitur, in quo conueniunt,
licet in aliis sit differentia. Sic Genes. 4. v. 4. A-
bel quoque obtulit de primogenitis gregis sui. Vbi
quidem ob similitudinem oblationis in genere
posita est particula, Quoque. cùm tamen in rigore
aduersatiua esset collocanda, vt ex verbis textus
colligitur; significatur enim Abelem aliter, ac<marginalia>Genes. 4.|v. 3. & 4.</marginalia>
Cainum obtulisse, de quo dicitur vers. 3. Factum
est autem post multos dies, vt offerret Cain de fructibus
terræ munera Domino. Vbi notant Interpretes
Cainum non electa, & meliora obtulisse, secus
autem Abelem, & hoc voluisse Scripturam signi-
ficare, dùm obtulisse de primogenitis affirmauit.
Dicendum ergo: Abel autem obtulit de primogeni-
tis. Sed non ita positum, quia particula Quoque,
satis mysterium declarauit. Videatur P. Corne-<-P>@@<marginalia>Act. 13. v.|50. & 52.</marginalia>

<-P>lius ibi. Similiter Act. 13. v. 52. Discipuli quoque
replebantur gaudio, & Spiritu Sancto. Vbi sensus
aduersatiuam particulam requirebat; sic enim
præcesserat v. 50. Iudæi autem concitauerunt mu-
lieres religiosas, & honestas, & primos ciuitatis, &
excitauerunt persecutionem in Paulum, & Barna-
bam. &c. Tum ergo discipuli gaudio repleban-
tur, & Spiritu Sancto, & ita scribendum: Di-
scipuli tamen &c. Sed vna particula pro aliâ sub-
stituta. Et quidem sine antiquitatis, & commu-
nis sensus offensione, quando de emendatione
Textus licentia vsurpatur, satiùs fuisset loco par-
ticulæ, Quoque, aliam ex aduersatiuis ponendam
affirmare, sic enim in sensu mutatio nulla, & Tex-
tus decisio inoffensè omnino procedit.</P>
<P>  <absatz-nummer>118</absatz-nummer> Circa quod Caramuel num. 759. cùm<marginalia>Caramue-|lis asserta|quædam|discussa,|nec proba-|ta.</marginalia>
Textus eme&#x0303;dationem propositam maximè pro-
bet, non nulla addit, quę operę pretium fuerit ad-
notasse. In primis enim Bernartium vocat Be-
marium. Deinde ait iuxta P. Laymam in Textu
esse apertissimum mendum: quod tamen ille non
dicit, sed probat circa hoc Bernartij suspicionem.
Arguit vlterius Theologicè, vt nequeat senten-
tia Pontificis cum negatione consistere, hoc mo-
do: si sine vsuræ culpâ potest fieri secundum il-
lud, quod Pontifex definit, etiam & illud pri-
mum; est enim summa rationis paritas. Nam si
hodie cùm mensura venditur duobus solidis,
possum sine vsuræ labe dare mutuos decem soli-
dos, recepturus decem mensuras; maximè, quia
cùm dubitem an solutionis tempore valituræ sint
duobus, an medio solido, me expono periculo
perdendi, & lucrandi; atqui ille, qui nauigatu-
rus recipit aliquid vltra sortem, se exponit simi-
liter periculo perdendi & lucrandi: poterit enim
vel illud præmium lucrari; vel totum capitale
perdere. Igitur si Pontifex hunc secundum abu-
sum excusat, debet etiam excusare illum primum;
vel si illum condemnet, etiam hunc: latet ergo
mendum, debetque particula, Non, tolli, aut po-
ni vtrobique. Quod autem non debeat tolli in
secundo, sed debere in primo prætermissam re-
stitui; sic probat. Si nauigaturus declarante A-
driano Pontifice vltra sortem recipere non pos-
sit, declararetur debere se exponere periculo per-
dendi, cum certitudine non lucrandi, ac propte-
reà declararetur stultus. Quis enim gratis, & vl-
trò vellet se talibus periculis exponere? vt igitur
æquitas seruetur, seruetur æqualitas. Nemo
tenetur periculum perdendi subire, sine spe lu-
crandi. Sic ille, arguens deinde ex Grammatica.</P>
<P>  <absatz-nummer>119</absatz-nummer> Verùm cum bona viri docti venia,<marginalia>Contra|illa in|speciali|agitur.</marginalia>
aduertere oportuit ipsum nauigaturum non esse,
qui recipit vltro sortem, sed eum, qui nauigaturo
tribuit. Item Pontificem declarantem contra-
ctum esse vsurarium, non esse Adrianum, sed Gre-
gorium Nonum. Argumentum insuper probat
quidem nihil, quia de secundo ad primum incon-
gruè arguitur. In secundo enim est contractus
emptionis, & venditionis anticipatâ solutione, in
quo pretium valoris rei secundùm temporum
contingentias adæquatur, & directè celebratur
in ordine ad vtilitatem ementis, qui & lucrari, &
perdere in illo potest; in primo autem est contra-
ctus mutui, qui ad commodum dantis non diri-
gitur & ex se gratuitus est. Neque est in eo peri-
culum perdendi, & non lucrandi, quia non est<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0329.jpg/>
@@1@<SE329>310 Thesauri Indici Titulus IX. Cap. X.
<duolan 2><-P>contractus aliorum instar, qui ad lucrum ordi-
nantur. Sed non ex eo sequitur tantùm se ad
perdendum exponere mutuantem; quia morali-
ter non se exponit, etsi enim quod mutuò da-
tum est, pereat, Domino perit, mutuatario in-
quam, & tenetur integrè soluere; licet autem pe-
riculum aliquod sit generaliter loquendo, id non
est pretio compensabile, quia ratio mutui ex se
illud dicit, quod tamen gratis dandum ex Euan-
gelio habemus Lucæ 6. v. 35. Mutuum date, nihil<marginalia>Lucæ 6.|v. 35.</marginalia>
inde sperantes, & habet prætereà compensationem,
ex eo quòd apud dominum etiam poterat peri-
clitari; & multoties accidit, vt apud mutuatarium
res periculo exempta sit, quod apud dominum<marginalia>Mutuanti|sua etiam|sunt com-|modæ, qui-|bus mutu-|ationis ge-|nerale peri-|culum cō-|pensatur.</marginalia>
subiisset. Liberatur etiam custodiendi curâ, quæ
solet esse non exigua, & dilapidationis, quia
compertum illud est, quod prouerbio nostro
circumfertur; quantùm ad manum, tantùm ad dam-
num. Concedo deinde benè argui ex secundo ad
primum, sed non ideò particula negationis tol-
lenda est, quia eâ constante, potest verissimus il-
lius constare sensus; scilicet vsurarium esse cen-
sendum contractum, quando mutuatario onus
soluendæ assecurationis imponitur. Cumq&#x0301;ue &
hæc, & aliæ satis commodæ expositiones à Do-
ctoribus adhibeantur, retentâ negatione, om-
nino iniustè pro illius substractione pugna-
tur. Quæ quidem à me ideò dicta sunt, vt
videant scriptores, qui alios carpunt, valde
sibi de exacta scribendi ratione curandum,
quia pro mensura, quâ alios mensi fuerint,
illis proculdubio remitietur. Videantur à ci-
tato Auctore aculeatiùs, & minùs dignè tanta
auctoritate dicta contra P. Dicastillum num.
778.</P>
<P>  <absatz-nummer>120</absatz-nummer> Dico secundò Pro periculo recupe-<marginalia>Assertio 2.|pro pericu-|lo recupe-|randi mu-|tuatum,|posse præ-|mium exi-|gi.</marginalia>
tandi, quod datur, siue mutuò, siue aliter, potest
præmium aliquod accipi, antecedente circa illud
pactione, sic tenent plures, quos adducit, & se-
quitur Bonacina Puncto 5. citato. Et prætereà P.
Palaus suprà Puncto 17. P. Bauny suprà quæst. 29.
& 37. Dubio 2. Cardinalis Lugo Disput. 25. num.
81. & seqq. P. Gaspar Hurtadus Disput. 3. difficult.
20. P. Becanus Quæst. 5. de Vsura. P. Onate Disput.
107. num. 30. & magis ex professo Sect. 8. P. Di-
castillus Disput. 2. citatâ, n. 224. & seqq. Malderus
2. 2. pag. 449. dub.  14. P. Turrianus in selectis Cent.
1. Dub. 84. & alibi. Caramuel num. 769. Vbi mul-
tos congerit. Ratio est; quia periculum est pre-
tio æstimabile, vt constat ex contractu assecura-
tionis communiter probato. Vnde si quis non
vellet mutuò dare, nisi daretur ei securitas, & alius
assecurator daretur, sic faciens pro dato sibi asse-
curationis pretio, nihil in eo contrahendi modo
iniustum misceretur. Ergo quemadmodum alter
assecurationis pretium haberet, ex quo mutuum
supra obligationem sortis soluendæ, onus aliud
soluendi assecurationem secum ferret, ita & mu-
tuans quod alter erat habiturus exigere potest,
eò quòd assecurationem non petat, volens in se
periculum amissionis sustinere, nam mutuatarius
non plus grauatur, quàm ex assecuratione licitè
petitâ.</P>@@

<Z><A+1>DIFFICVLTAS II.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>121</absatz-nummer> <INI2>V</INI2>Bi singularis occurrit quæstio: an si<marginalia>An ide&#x0303; di-|cendum, si|mutuata-|rius offerat|assecura-|tionem.</marginalia>
mutuatarius assecurationem offerat
ab alio factam, possit mutuans eam non accepta-
re, sed velle in se periculum sustinere per additio-
nem alicuius supra sortem, & videtur iuxta dicta
Assertione præcedenti respondendum, quia est onus
mutuatario impositum, qui potest assecuratorem
gratuitum forsitan inuenire. Sed vrgeri potest in
casu, quo assecurator talis non sit, sed cui idem
pro assecuratione soluendum sit, quod mutuans
tamquàm præmium exigit; tunc enim non vide-
tur illi onus speciale imponi. Nihilominus idem
videtur dicendum, quia etiam est onus pretio æ-
stimabile, & ita inueni post hæc scripta sentire
Caramuelem, n. 777. vers. vlt. & certè cùm iam
mutuans de securitate nō curet, animus vsurarius
aperitur, dum plus ex mutuo habere desiderat,
& non titulo securitatis, quæ offertur, & ita ra-
tione mutui palliati.</P>
<Z><A+2>DIFFICVLTAS III.</A+2></Z>
<P><absatz-nummer>122</absatz-nummer> <INI2>D</INI2>Ixi de tali præmio paciscendum, quod<marginalia>An mutu-|atarius pos-|sit in casu|dicto au-|gmentum|retinere.</marginalia>
quando periculum in venditione acci-
dit, facile est aucto pretio. Vbi & specialis diffi-
cultas occurrit, an emptor, qui scit ratione pericu-
li sibi pretium augeri, solutionem suo tempore
præstans, possit augmentum illud pretij retinere.
Nam cùm sit probabilis opinio, vt vidimus, quæ
affirmat accipi nō posse aliquid ob titulum dict&#x0169;,
consequenter videtur dicendum non esse obliga-
tionem ad soluendum. Aliunde autem cùm pre-
tium rei fit totum illud, & sub ea sit pretij desi-
gnatione contractum, voluntasque contrahen-
tium pro lege fuerit, non videtur de eo quidquam
tolli sine iniustitia posse. Nihilominus prius est
probabile, dummodò de titulo aucti pretij con-
stet, & de augmenti quantitate.</P>
<Z><A+1>DIFFICVLTAS IV.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>123</absatz-nummer> <INI2>I</INI2>N mutuo autem, quia solent petentes<marginalia>De eo, qui|simulat se|talem esse,|cui possit fi-|di in mu-|tuatione.</marginalia>
personarum suarum dubiam pro solu-
tione fidem abscondere, & tales se exhibere, qui-
bus possit plenè confidi, inde oritur dubium, an
debeant quando soluunt aliquid supra sortem
adiicere; quia reuerà is qui mutuauit, id non fe-
cisset, nisi cum præmio periculi, & ita inuolunta-
rius fuit, vnde videtur debere illi aliquid supra
sortem reddi, quo nequit contra suam priuari vo-
luntatem. Circa quod P. Gaspar Hurtadus suprà<marginalia>P. Gasparis|Hurtadi|sententia.</marginalia>
ait etiamsi adsit periculum, plenè satisfacere mu-
tuatarium solutione solius sortis; efficere tamen
iniuriam inchoatam, & quasi in viâ, ipsi mutuanti
dictum ignoranti periculum, si non assecuret so-
lutionem ei faciendam absque molestiis & ex-
pensis; cui vtpotè inchoatæ, & non perfectæ, non
tenetur posteà satisfacere; vt tamen ab  ea iniu-
ria, & peccato excusetur, tenetur solutionem
quoad substantiam, & quoad molestias, & ex-
pensas assecurare, vel aliquid pro periculo tem-
pore mutui conferre, vel posteà soluendum in pa-<marginalia>Vt admit-|tenda illa.</marginalia>
ctum deducere. In quâ doctrinâ verum quidem<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0330.jpg/>
@@1@<SE330>De lucro in mutuo ob periculum. 311
<duolan 2><-P>est iniuriam non esse perfectam, quoad sortis a-
missionem, & ita concedi potest, solutione iniu-
riam huiusmodi compensari, sic enim mutuans
nihil minùs habet. At quoad lucrum ex periculo
alia diuersa obligatio videtur, & ita iniuria in suo
ordine perfecta, quandoquidem illo priuatur
mutuans contra suam voluntatem. Vnde si certò
constaret ita esse, forsan alicui videretur, quod
deberet compensatio fieri. De peccato autem
eius, qui se talem simulat, cui possit omnino fidi,
dubitari nequit; quia rem alienam exponit pe-
riculo.</P>
<Z><A+1>De Molestia.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>124</absatz-nummer> <INI2>D</INI2>Ico tertiò. Pro molestiâ in recupe-<marginalia>Assertio 3.|Pro mole-|stia inter-|na nihil|posse exigi.</marginalia>
rando debito, quæ solùm ad actus in-
ternos reducitur, non videtur quidquam posse
exigi: sic qui de periculo negant, & specialiter
P. Dicastillus suprà num. 250. oppositam senten-
tiam vocat improbabilem speculatiuè, & morali-
ter in praxi perniciosam, cùm tamen eidem sub-
scribat num. 254. vt illi obiicit Caramuel num.
778. citato. Probatur autem ex dictis num. 112.
Aliud ergo est periculum, aliud molestiæ, vnde
non benè illud ad molestias reducitur, quarum
est caussa, & nihil est aliud, quàm damnum immi-
nens amissionis rei, aut retardandæ possessionis:
& non est annexum mutuo, sed generale aliud, de
quo num. 119. Ex quo patet ad obiectionem<marginalia>Sententiā|Ioan. Me-|dinæ im-|meritò cen-|suratam.</marginalia>
num. eodem. Fuit autem sententia Ioan. de Me-
dina Quæst. 32. de Restitut. §. Inde infertur asseren-
tis, si graue & molestum alicui sit pecuniâ carere,
posse eo titulo aliquid exigere. Quam Trullench
Lib. 7. Cap. 19. Dub. 12. non improbabilem repu-
tat, & absolutè amplectitur P. Dicastillus suprà
num. 257. & etiam non stante molestia P. Lessius
in Mercatoribus. Verb. Mutuum, num. 9. in Resol.
posthumis. Sed P. Onate Disput. 107. num. 149.
ait esse contra fidem generaliter de Medinæ sen-
tentia locutus. Qui certè Auctorem non videtur
legisse, vt ex citatione etiam apparet: vnde non
est illius curanda censura.</P>
<Z><A+1>Specialis argumenti enodatio.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>125</absatz-nummer> <INI2>E</INI2>St illud contra præcipuam Assertio-<marginalia>Ex non as-|securato|præmio in|mutuo ar-|guitur, &|fit satis pe-|culiari do-|ctrinæ.</marginalia>
nem: nam si pro securitate exigi ali-
quid potest, vt decem pro centum, pro decem se-
curitate etiam poterit aliquid peti, & pro eo aliud,
& sic in infinitum, & ita pro centum dabitur præ-
mium infinitum, quod cùm dici nequeat, faten-
dum est pro periculo Capitalis nihil debere, sic-
ut nec pro periculo præmij debetur. Ad quod
dico pro securitate decem nihil deberi, quia illa
sufficiens præmium, etsi non plus secura, censeri
debent. Hoc enim pendet ex hominum æstima-
tione, & modo contrahendi. Vbi dicunt aliqui
posse peti fideiussorem pro decem. Sed quidem
si pariter detur pro Capitali, est implicatio in eo:
dato enim fideiussore cessat periculum: quia ta-
men facilè potest fideiussor inueniri pro decem,
non ita pro centum, ea responsio poterit sustine-
ri pro eo casu. Licèt etiam sit difficilis, nisi ex
decem aliquid detrahatur, datâ iam securitate:
minùs enim valent incerta quàm secura. Argu-<-P>@@

<-P>mentum autem si quam vim habet, tantùm est in
eo casu, in quo pro decem non sit maior securi-
tas quàm pro centum: & ad id sufficienter re-
sponsum est.</P>
<P>  <absatz-nummer>126</absatz-nummer> Contendit autem Caramuel num. 771.<marginalia>Caramue-|lis subtilis|quædam|ratiocinan-|di ratio nō|admissa.</marginalia>
rem hanc subtiliorem esse, quàm Doctores de
illa agentes existimant & num. 773. affirmat pro
securitate præmij, quando non est maior quàm
Capitalis, posse præmium exigi, & pro præmio
præmij præmium aliud in infinitum. Addit au-
tem num. 774. omnia illa præmia secundaria, licèt
infinita sint syncathegorematicè, non peruenire
ad octauam partem primarij, pro quo compu-
tum arithmeticè subdit factâ calculatione. Sed ad
rem moralem labor iste superuacaneus apparet,
& duæ istæ Assertiones in præfato Auctore vi-
dentur esse pugnantes inter se: Prima num. 773.
Si Antonius pro præmio non det securitatem sufficien-
tem, pro periculo præmij poterit adhuc secundum præ-
mium exigere, & pro periculo secundi tertium, & sic in
infinitum. Secunda num. 776. In præmijs non da-
tur infinitus processus. Ratio est; quia vltra minimam
monetam non proceditur. Sic ille. Adde. Si præmia
secundaria accedant, licèt non perueniant ad o-
ctauam partem primarij: ergo sunt excessiua re-
spectu illius. Patet; quia illud est decem pro
centum: & ita proportione seruatâ pars de-
cima debebat esse præmium secundarium in
tota præmiorum collectione: octaua ergo ex-
cessiuum est.</P>
<Z><A+2>CAPVT XI.</A+2>
<A+1>De damno emergente circa Indicos
contractus.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>127</absatz-nummer> <INI3>A</INI3>Lius est hic titulus, propter quem<marginalia>Pro damno|emergente|aliquid|posse exigi|certa sen-|tentia.</marginalia>
aliquid supra sortem exigi possit,
iuxta communissimam sententiam,
pro quâ plures congerit Caramuel suprà numer.
756. & videri prætereà possunt Bonacina Disput.
3. quæst. 3. Pan. 4. Trullench Lib. 7. Cap. 19. dub. 8.
Malderus in 2. 2. Pag. 444. P. Turrianus 2. 2.
Tomo 2. Disput. 61. Dub. 3. Pharaonius Tractat. 2.
Seß. 13. Casu 1. P. Molina Disput. 314. Cardinalis
Lugo Disput. 25. Sect. 6. P. Gaspar Hurtadus Disp.
3. de Contractibus, Difficult. 8. P. Amicus Disput. 20.
de Iustitiâ, Sect. 7. P. Fagundez Lib. 5. de Iustitiâ, cap.
31. P. Palaus Disput. 4. de Commutatiua. Puncto 17.
P. Bauny Lib. 2. Tractat. 6. Quæst. 30. & seqq. P.
Filliucius Tractat. 34. num. 83. P. Dicastillus Lib.
2. Tractat. 10. Disput. 2. Dub. 7. P. Oñate Disput.
107. Sect. 1. P. Escobar de Mendoza in Theologiâ
morali pag. 349. P. Busembaum Lib. 3. Tractat. 5.
Cap. 3. Dub. 7. num. 10. vt alios omittam. Qui
obseruant, vix aliquo dissentiente apud. P. Moli-
nam, damnum tale non deberi, nisi fuerit dedu-
ctum in pactum, dummodo solutio fiat tempore
designato; quia fortè mutuatarius eo cum onere
non acceptasset. Si dicat fortè accepturum,  &
ita pro eo dubio aliquid deberi; quam difficul-
tatem Auctores non tangunt. Dicendum id non
obstare, quia melior est tunc conditio possidentis,
& iuxta rationem, quam mutuum ex se dicit,
iudicandum, dum mutuans nihil de obligationi-
bus aliis adiicit, cùm posset adiicere. Et commu-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0331.jpg/>
@@1@<SE331>312 Thesauri Indici Titulus IX. Cap. XI.
<duolan 2><-P>nibus difficultatibus circa damnum emergens o-
missis, circa Indias occurrit</P>
<P>  <absatz-nummer>128</absatz-nummer> Primò, solere aliquos lucrum ex mu-<marginalia>An sit obli-|gatio pro|illo ex obli-|gatione nō|repetendi|mutuum.</marginalia>
tuo quærere nomine damni, qui tamen nullum
videntur speciale timere. Vbi quæri potest an
pro obligatione non repetendi mutuum, etiamsi
ratio vrgens occurrat, possit aliquid exigi. Licèt
enim de ratione mutui sit, vt non repetatur ante
tempus designatum, id non videtur currere, cùm
ratio inopinati euentus occurrit: hæc enim vide-
tur esse mutuantium mens, cùm id tradunt, quod
sibi non fore necessarium pro tempore mutua-
tionis arbitrantur. Et aliud iuxta humanam con-
ditionem præsumi nequit; quòd scilicet velit quis
damnum pati, cùm habeat apud alium id, quo
damno possit obuiare. Et ita videtur tenere Ca-
ramuel num. 765. specialiter de mutuo locutus,
quando pro solutione est terminus assignatus.
Videndus etiam num. 743. vbi obligationem non
repetendi, etiamsi indigeat, ait esse pretio com-
pensabilem. Et etiam P. Molina: licèt enim Disp.<marginalia>Pars affir-|mans vt|queat su-|stineri.</marginalia>
299. §. Si certus, asserat quòd si terminus præfi-
xus fuit ad redditionem mutui, illud intra talem
terminum debeat reddi; alioquin mutuatarius ad
damna omnia tenebitur, etiam lucri cessantis, quæ
ex morâ secuta fuerint; & non debere reddere
anteà etiamsi petatur. Et §. Quando solutioni addat,
quòd quando terminus præfixus non est, mutua-
tarius debet illud soluere quando mutuans repe-
tierit; non verò si statim petat, circa cuius spatij
determinationem nonnulla tradit: subdit tamen
sic: Nisi fortè superueniat sufficiens caussa, quæ cogat<marginalia>P. Molina.</marginalia>
statim repetere. Quæ limitatio pariter currit, siue
terminus præfixus sit siue non, quia vtrobique
ratio est eadem. Et ita intelligendum quod ex
professo probat Disput. 308. §. Est tamen, & 314.
§. Interrogabis, & seqq. Pro quo & P. Amicus num.
98. P. Dicastillus Dub. 8. Malderus 2. 2. Pag. 449.
Dub. 15. & alij.</P>
<P>  <absatz-nummer>129</absatz-nummer> Quòd & probari potest ex sententiâ e-<marginalia>Ex commo-|dato com-|probatio.</marginalia>
iusdem P. Molinæ circa commodatum, pro quo
Disput. 294. vbi cum Angelo, & Syluestro asserit,
quòd licet obligatio sit non repetendi illud ante
tempus, pro quo commoditas concessa est, etiam-
si petatur; quin potiùs si commodatario sine li-
bero ipsius consensu auferretur, accipiens tam in
conscientiæ foro, quàm in exteriori, teneretur ad
interesse damnorumq&#x0301;ue restitutionem, vt Ius
Canonicum, & Ciuile tradit: nihilominùs si
commodanti detrimentum aliquod inopinatò
occurat, cui non possit, nisi commodatum repe-
tendo contrariè, posse ita facere in vtroque foro,
propter voluntatem præsumptam commodantis:
sic enim de omnibus est singulis præsumendum,
iuxta quod rei ipsius natura docet. Pro quo &
P. Palaus Disput. 3. de Iust. Commut. Puncto 5. P.
Dicastillus Lib. 2. Tract. 7. num. 8. aliique. Cùm
ergo in mutuo eadem ratio sit, idem videtur pa-
riter asserendum. Neque Cardinalis Lugo, qui
Disputat. 25. num. 17. sententiam, admittentem
posse aliquid accipi pro obligatione non repeten-
di mutuum, falsissimam dicit, in hoc casu loqui-
tur, sicut nec alij: non ergo obligatio talis est
mutuo adstricta, & ita pretio æstimabilis debet in-
dubitanter iudicari.</P>
<P>  <absatz-nummer>130</absatz-nummer> Cùm ergo pars ista videatur profectò
probabilis, & ita se tueri possunt mutuantes,<-P>@@

<-P>quamuis neque contractum societatis inire velint<marginalia>Resolutio|affirmati-|ua c&#x0169; val-|de obser-|uanda de-|ctrina.</marginalia>
cum triplici illa obligatione, de quâ dictum num.
109. in quo nec propria ratio mutui est, neque
ad lucrum cessans habeatur respectus. Quia verò
euentus isti inopinati rariores sunt, non debet
pręmium æquale esse illi, quod propter probabile
periculum peti posset, vt videtur clarum; & quia
rarissimè his temporibus aliquod periculum re-
cuperationis abest, licèt illud notabile non sit; ti-
tulus iste præfato potest adiungi, & ex vtroque
maioris præmij exactio justificari. Non videtur
autem necessarium, vt hoc expressè in pactum
deducatur, sed eo ipso, quòd à persona, quæ ab
vsurarum cupiditate reputatur aliena, & moribus
Christianis viuit, aliquid more solito ratione
damni petatur; intelligendum est ad non peten-
dum debitum ante tempus designatum obligari,
quandoquidem alius non apparet titulus, quo
præmium peti possit, & ita intelligendum est
propter illum peti, vt in simili ait P. Dicastillus
de contractu trigemino, de quo ait num. 109.
cum aliis. §. 440. Poterit ergo mutuatarius ne-
gare illud, si anteà petatur, nec proptereà ad dam-
na secuta obligari. Quod etiam probabiliter dici<marginalia>Probabilis|sententia|repetitione&#x0303;|negans in|omni euen-|tu.</marginalia>
potest, etiamsi mutuum sine obligatione aliquâ
speciali fuerit datum, sed cum termino præfixo
solutionis: quia eo ipso non posse ante illum re
peti, etiamsi quidpiam inopinatum obuenerit, est
probabile, & illud defendit Nauarrus in Manuali
Cap. 17. num. 182. ob ius comparatum ad vsum;
quo priuari nequit à commodante, sicut neque
donatarius re donatâ, quidquid donatori super-
uenerit, qui debuit prouidere sibi pro talibus
successibus, & dum non prouidit excipiendo
illos, visus est nullum sibi ad repetitionem ius re-
seruasse.</P>
<P>  <absatz-nummer>131</absatz-nummer> Secundò: solent Indici Gubernatores,<marginalia>Guberna-|tores an li-|citè mu-|tuas pecu-|nias exigāt|à Mercato-|ribus, vt|Regij the-|sauri, que&#x0303;|transmit-|tunt, copiā|augeant,|nullo lucro|reddito.</marginalia>
vt thesaurum Regium augeant, qui quotannis in
Hispaniam transmittitur, magnam pecuniæ co-
piam à Mercatoribus mutuam accipere, sed sine
præmio aliquo lucri, aut damni. Et quæri meri-
tò potest an id liceat, licèt soluendam curent ex
tributis, & iuribus aliis, quæ in Regias arcas fre-
quenter afferuntur. Ratio autem dubitandi est:
quia Mercatores non habent otiosam pecuniam,
& ita dum eâ priuantur, lucrum eorum cessat, &
damnis se non leuibus exponunt, pro quibus ta-
men nullam recompensationem accipiunt, nisi
fortè expensarum in recuperatione; nec videtur
dici posse id sponte facere, quia vix est qui non
faciat inuitus, & cum metu cadente in constan-
tem virum, ne scilicet irā Gubernatorum prouo-
cent, à quâ non est appellatio, nisi ad patientiam:
vnde & possunt grauiora sibi damna subuereri: &
vt metus grauis non sit, leuem sufficere ad indu-
cendum obligationem in conscientiæ foro, quan-
do ille tantùm est, qui dat caussam contractui,
graues Auctores tenent, de quo dictum Titulo 7.
num. 22.</P>
<P>  <absatz-nummer>132</absatz-nummer> Ad hoc dicendum videtur, si non om-<marginalia>Decisio c&#x0169;|non conte&#x0303;-|nendis ani-|maduersio-|nibus.</marginalia>
nino gratuitò talis mutuatio fiat; obligationem
inde ad lucra, aut damna resultare, sicut contin-
geret quolibet alio ad similem actum compellen-
te. Iuxta receptissimam doctrinam de obligatio-
ne talis quando mutuum est coactum. Pro quo
& in speciali loquitur P. Molina Disput. 315. in
principio, vbi inter alia exempla coacti mutui, &<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0332.jpg/>
@@1@<SE332>De Damno emergente. 313
<duolan 2><-P>obligationis ad lucra, & damna resultantis;
istud subiicit, si vasallus ideò Regi, aut alteri Do-
mino temporali mutuum det, quia meritò timet
fore ab eo vexandum, aut graues molestias ab
eo passurum, nisi mutuum illi det. Pro quo &
Sotus Lib. 6. de iustitia, quæst. 1. art. 3. Conclus. 3.
in eadem casûs specie loquens. Rarus autem est,
qui omnino gratuitò tribuat, & ita iuxta id, quod
generaliter accidit, iudicandum. Sunt autem a-
liqui nimis opulenti, qui nequeunt totâ, quam
habent, pecuniâ negotiari, & si mutuum det mu-
tum eis restat, quo possint damno cuilibet super-
uenienti obuiam ire. Et hi solent gratuitò mu-
tuare Regi, quia sic gubernantium gratiam sibi
ad multa necessariam aucupantur; vnde talibus
præmium nullum tribuendum præter illud, quod
ipsis est ex gratitudine debitum, aut debito alio,
qui iustitiæ non sit. Pro quo Auctores videndi<marginalia>Bonacina.</marginalia>
apud Bonacinam Disput. 3. de contractibus Quæst.
3. Puncto 2. num. 6. 7. & 8. nec est contrarium
quod cum aliis addit num. 9. eum esse vsurarium
mentaliter, qui dat mutuò pecuniam Principi,
sperans lucrum ex mutuo tamquàm pretium, &
in recompensationem non gratuitam, nec libe-
ralem: siue principaliter speret, siue minùs prin-
cipaliter; siue aliàs non esset mutuatarius sine eâ
spe, siue etiam mutuatarius fuisset ob amicitiam,
vel ob alium finem. Loquitur enim de mutuan-
te ob recompensationem non gratuitam, qualis
non est ea de quâ loquimur; sperare enim com-<marginalia>Sperare|commod&#x0169;|ex mutuo|vt liceat.</marginalia>
modum ex mutuo etiam pretio æstimabile, dum-
modò ex iustitiæ debito, non sit tribuendum, ex
mente omnium, vt ipse ait, tradit Caramuel num.
740. vbi plures allegat; cuius, & doctrina alia
ex num. 736. consonat; scilicet posse mutuum
dari obligando aliquem ad id, quod aliàs tenetur
facere. Quod & docet P. Filliucius Tract. 34.
numer. 94. cùm ergo Rex debeat gratificari sibi
subuenientibus, non erit contra rationem mutui
si proptereà ipsi tribuatur.</P>
<P>  <absatz-nummer>133</absatz-nummer> Quod autem ad expensas attinet, &<marginalia>Compensa-|tione vti|quomodo|dicti credi-|tores pos-|sint pro|damnis &|expensis|circa solu-|tionem.</marginalia>
damna ex mora solutionis secuta, posse com-
pensationem exigere in conscientiæ foro, certius
est quàm vt debeat pluribus demonstrari. Pote-
runt ergo sic fraudati vti compensatione in iis,
quæ occurrent. In quo quidem gubernantium
conscientiæ videntur onerandæ, vt soluant, scien-
tes Regium patrimonium iis compensationum
periculis à Mercatoribus verosimiliter faciendis
exponendum. Dici enim nequit Gubernatores,
dum mutuunt exigunt, vt thesaurum annuum
impinguent, negotium Regis vtiliter gerere; cùm
enim id, quod mutuò accipitur sit quàm primùm
soluendum, quod in præsenti est auctum, anno
est sequenti, è Regio thesauro detrahendum, &
semper arcæ Regiæ immensis debitis onerandæ:
quod quidem non videtur iuxta Regiam esse
voluntatem. Rex ergo hac ratione nihil plus ha-
bet, & alioqui damna compensationum patitur:
sunt ergo illa gubernantium illaudabili proceden-
di modo tribuenda, & ita Regio patrimonio sua
integritas per restitutionem iuxta prudens fa-
ciendam arbitrium, tribuenda. Quod tunc ces-
sabit, si restitutio damnificatis fiat, vnde sperari
possit eos à compensationibus ex Regiis iuribus
faciendis abstenturos. Sed quis erit, qui ita re-
stituat? videtur sanè Rex commodissimè facere,<-P>@@

<-P>dum à supremis Gubernatoribus in Hispaniam
redeuntibus donatiua postulat, sic enim, & sibi
consulit, & eorum conscientiis, scienter, aut in-
scientium consiliis circa Regium patrimonium
oneratis.</P>
<P>  <absatz-nummer>134</absatz-nummer> Tertiò: ob vitiatam pecuniam annis<marginalia>Circa vi-|tiatam pe-|cuniam|difficultas,|cùm sol-|uendum|mutuum.</marginalia>
proximè elapsis, cuius & modò dolendi effectus
sentiuntur; in dubium vertitur; quomodo sit ei
soluendum, qui mutuum dedit ante abrogatio-
nis edictum. Pro quo videnda, quæ diximus
suprà Cap. 4. difficult. & controuersum valde est,
an famâ extante edicti proferendi circa imminu-
tionem valoris possit fieri solutio totidem argen-
teis, quot mutuò dati fuerunt, cùm iam minoris
esse valoris videantur eo ipso, quòd proximè sint
suum valorem amissuri. Modò enim sunt minus
vtiles, quia non erit, qui vendere pro illis velit
iuxta valorem pristinum, neque ad alios contra-
ctus admittentur. Aliunde autem dum de immi-
nutione valoris edictum non extat, videntur pri-
stinum retinere, vnde & creditores compelli pos-
sunt vt accipiant; circa quod</P>
<P>  <absatz-nummer>135</absatz-nummer> Dico primò, si mutuans pecuniam vi-<marginalia>Assertio 1.|In ea posse|solui ante|edictum, si|erat ser-|uanda.</marginalia>
tiatam erat seruaturus vsque ad tempus publica-
tionis edicti, neque in mutuationis actu aliquid
fuit circa solutionis modum in speciali conuen-
tum, satisfacit qui totidem argenteos reddit, et-
iamsi minoris iam valoris sint. Hoc tenent non
solùm qui existimant fieri satis reddendo eam-
dem quantitatem, quos adducit Caramuel. num.
730. sed etiam ex iis quidam, qui aliter circa id
sentiunt, vt Syluester. v. Vsura. Quæst. 15. qua-
tenus affirmat, quòd non licet mutuare pecu-
niam, quam scio breuiter minuendam in valore,
vt alia eiusdem pretij soluatur; nisi quando illam
mox essem expensurus. Pro quo Alexandrum
adducit in quodlibetis. Ex quo videtur idem senti-
re in casu, quo quis mutuauerit nihil de mutua-
tione cogitans; sic enim cùm seruaturus pecu-
niam esset, & non mox expensurus, nequit pe-
cuniam maioris valoris exigere, vel ab inuito ac-
cipere, iam enim haberet lucrum ex mutuo.
Quod tamen non ita accidit, cùm pecuniam mox
erat expensurus; quia idem lucrum, quod modò
habet, sic expendens habuisset. Pro quo etiam
est P. Bauny. Tract. 6. Quæst. 37. Dub. 6. vbi sic<marginalia>P. Bauny.</marginalia>
ait: si pecunias ad diem, aut tempus, quo earum pre-
tium erit auctius, seruaturus erat mutuans, tantum-<marginalia>Ex pecuniæ|aucto va-|lore argui-|tur.</marginalia>
dem à mutuatario petere potest. &c. Habetur ergo
ratio in mutuo de seruandis pecuniis: & ita siue
valor crescat siue diminuatur, eadem est haben-
da ratio; & quidem quando augetur pretium.
Ratio cur debeat talis respectus haberi, illa est,
quòd mutuans ex beneficio detrimentum pate-
retur, ad quod nulla lex obligat, vnde sua sibi
esset damnosa charitas, vt citatus Auctor arguit,
& est satis compertum: atqui cùm decrescit valor
& tantumdem redditur, ac illud quod mutuans
erat seruaturus, nullum damnum incurrit; ergo
nulla in eo iustitiæ violatio est, & ita neque o-
bligatio restitutionis Et quidem quod in rebus,
circa quas contractus exercentur, habenda sit
ratio temporis seruandi, vel non seruandi illas,
negari nequit, quia sic habetur manifestè in Cap.
Nauiganti. de vsuris, de quo iam dictum: ergo si-
militer in pecuniâ, quia quoad hoc eadem om-<marginalia>Contrari&#x0169;|esse proba-|bile.</marginalia>
nino ratio est. Fateor contrarium tenere Nauar-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0333.jpg/>
@@1@<SE333>314 Thesauri Indici Titulus IX. Cap. XI.
<duolan 2><-P>ram Lib. 3. Cap. 2. num. 82. P. Molina Disp. 112.
vers. Atque hinc Cardinalem Lugo Disputat. 25.
num. 124. vers. Vltimo. P. Filliucium Tract. 34.
num. 60. Caramuelem numer. 735. vnde negari
nequit, quin hoc sit valde probabile. Contrarium
autem vt probabile in Assertione propono, sicut
& visum P. Filliucio, quia magis videtur fauora-
bile in ordine ad praxim: mutuans enim nihil
perdit, & mutuatarius graui se onere ex parte li-
berat; & in præsenti caussa magis videtur fauen-
dum mutuatariis, quia magis egent, vnde & eo-
rum angustiæ subleuandæ. Præterquam quòd ra-
tio pro sententia ista magis videtur vrgere.<marginalia>Assertio 2.|Non satis-|facere sol-|uentem|infamata|pecunia|mutuo ac-|ceptum.</marginalia>
<P>  <absatz-nummer>136</absatz-nummer> Dico secundò. Qui mutuam accipit
pecuniam, non videtur satisfacere, si eam soluat
quando iam est destinata mutuationi, in quâ mi-
noris valoris est futura, nisi mutuans eam possit
expendere nihil de præsenti valore perditurus.
Ratio est: quia nullus hoc pacto mutuum dat,
talem ex mutuo iacturam facturus, esset enim
hoc mutuationem, quæ opportunum est indi-
gentium remedium, valde odiosam reddere, &
ita minus vsitatam, ex quo grauia incommoda in
conuictu humano sequerentur. Hoc videtur esse
clarissimum.</P>
<P>  <absatz-nummer>137</absatz-nummer> Dico tertiò. Quando pecunia est mu-<marginalia>Assertio 3.|Secus esse|in debitis|alio titulo.</marginalia>
tuationi dictæ proxima, satisfacit qui debet ali-
quid ob alios titulos, nisi nomine alterius agat se-
cundùm explicationem statim exhibendam. Pro
hoc stat communis vsus, de quo oculatus testis
Caramuel, vt ipse testatur num. 728. quando
tempore Philippi Tertij in Hispaniâ cuprea mo-
neta mutata est; huius enim mutationis rumore
sparso certis coniecturis, magnâ solicitudine, &
diligentiâ, qui grauabantur ære alieno, vendito-
ribus satisfaciebant, ne cogerentur posteà du-
plum refundere. Vidimus hoc etiam annis præ-
teritis argenteæ monetæ mutatione vulgatâ, cre-
ditores enim per potestatem publicam compelle-
bantur solutionem acceptare iuxta valorem pu-
blicum. Quod quidem meritò fieri potuit, quia
solutiones debent acceptari cùm fiunt monetâ
currenti, quæcumque illa sit, vt vidimus n. 29. Est
autem moneta curre&#x0303;s, & vsualis, dum auctoritate
publicâ non mutatur. Et licet ob difamationem
minoris videatur valoris, eo nō obstante possunt
creditores compelli, vt admittāt, quia & ipsi suos
etiam possunt compellere creditores; esset enim
magnum inconueniens, si solutiones non admit-
terentur, quia contractatio cessaret, & rerum
necessariarum copia non daretur; quandoqui-
dem non essent, qui venderent, aut certè multò
maiori pretio id facerent. Cùm ergo in contra-
ctibus rerum istarum retineatur monetæ valor,
& qui vendunt eam accipere compellantur; de-
bet item valor idem in ordine ad solutiones reti-
neri; non enim aliud æquitas patitur, & monetæ
valor debet esse idem pro omnibus, quando non
est auctoritate publicâ variatus. Quòd si credi-
tor aliquis sit, qui compulsus accipere, nequeat
iuxta valorem eumdem expendere, quia debitor
ipse non est, vt compellere creditorem possit, nec
censum habeat, quem redimat, & ita necessarium
patiatur detrimentum, id certè per accidens est,
& ad rationem boni publici parum conducens:
nam quandoquidem aliquis est detrimentum
passurus, aut debitor scilicet, aut creditor; nihil<-P>@@

<-P>Reipublicæ interesse videtur, quòd vnus potiùs,<marginalia>Debitori-|bus quàm|creditori-|bus potiùs|fauendum.</marginalia>
quàm alius, illud patiatur. Et generaliter loquen-
do, debitoribus est potiùs, quàm creditoribus fa-
uendum, propter rationem adductam. num. 135.
illi enim inter maiores versantur angustias; vn-
de illa contra Creditores Dei exprobrantis vox
Isaiæ. 58. v. 3. Et omnes debitores vestros repetitis.
Circa id autem quod obstare poterat ratione pio-
rum operum, diximus, num. 33.</P><marginalia>Limitatio|Assertionis|notanda|pro execu-|toribus te-|stamento-|rum.</marginalia>
<P>  <absatz-nummer>138</absatz-nummer> Limitatio autem in Assertione addita,
Nisi nomine alterius agat; quia contingit, vt testa-
tor iubeat determinatam aliquam pecuniæ quan-
titatem in opus pium conferri, quæ sit apud exe-
cutorem deposita, & circa quam nulla esse varia-
tio valoris queat. Tunc autem non deerit exe-
cutor (& talem aliquem nouimus) qui velit in-
famata pecunia soluere, quod legatario soluen-
dum. Sed est illud omnino à iustitiâ, & fidelitate
alienum, quia contra manifestam testatoris vo-
luntatem, & ius legatarij in eadem voluntate fun-
datum. Est item contra leges depositi; vnde si
testator debitum repeteret, nullo modo esset tali
solutione contentus. Si ergo testatori non fie-
ret satis, ergo neque legatario, in quem ille om-
ne ius suum transtulit. Et simile erit, si quis;
quod à testatore in optimâ monetâ accepit, velit
Barras tribuendo exequi, quarum pretium fo-
rense inferius est, vt necessariò legatarius in illis
sit partem non modicam perditurus.</P>
<P>  <absatz-nummer>139</absatz-nummer> Dico quartò: quod dictum est de so-<marginalia>Assertio 4.|Circa mu-|tuum cum|loco, & a-|liam illis|esse ratio-|nem.</marginalia>
lutione in superiori Assertione, intelligendum
etiam in mutuatariis; quando mutuum non est
omnino gratuitum; sed cum præmio ob lucrum
cessans, aut damnum emergens. Ratio est, quia
contractus tales ordinariè non fiunt in gratiam
mutuatarij, sed respectus ad lucrum habetur, &
ita non currit in illis fundamentum Assertio-
nis primæ, quòd scilicet mutuum sit beneficium,
ex quo nullus grauari debet. Quòd si contingat
in foro exteriori compelli. Sic gratuitò mutuan-
tem admittere solutionem, id in foro animæ ni-
hil proderit, vnde mutuatarius ad plenam recom-
pensationem manebit in Dei oculis obligatus.
Sed communia hæc aliis extra Indias sunt. Ad
alia iam specialia veniamus.</P>
<Z><A+2>CAPVT XII.</A+2>
<A+1>Contractus alij Indici percurruntur,
præsertim Ecclesiasticorum.</A+1></Z>
<P><INI3>C</INI3>Irca præcipuos, quatenus speciales sunt
aut speciale aliquid in illis admiscetur,
dictum à nobis, quod est visum oppor-
tunum: vnde circa alios breuioribus est clausulis
decurrendum; licet in nonnullis diutius insisten-
dum.</P>
<Z><A+1>§. I.
De contractu circa Cocam.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>140</absatz-nummer> <INI2>D</INI2>Ictum de illâ Titulo 1. num. 138. &<marginalia>Religiosi an|habere Co-|ciceta|queant, id|est arbores|Cocæ co-|lere.</marginalia>
seqq. Hic quæro an Religiosi habere
possint prædia, in quibus arbores istæ coluntur,
& emolumentis earum frui; cùm enim genus
istud foliorum ea habeat inconuenientia, de qui-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0334.jpg/>
@@1@<SE334>De contractibus Indicis circa Ecclesiasticos. 315
<duolan 2><-P>bus loco citato diximus, Religiosos, qui om-
nium spirituali bono, ac præsertim Indorum con-
uersioni, & in fide promotioni debent attendere;
videtur dedecere. Quod quidem ego sic arbitror,<marginalia>Posse, sed|non decere|nisi ali-|quando.</marginalia>
dedecere quidem ob rationes dictas, sed nihilo-
minus non peccare grauiter, si ex donatione ali-
cuius habuerint, neque eam commodè possint
alienare: dummodò prædia in pago non insalu-
bri sint, in quo scilicet Indi cultores de vita pe-
riclitentur, quorum aliqui inueniuntur. Ratio
est, quia ea, quæ minùs decent, ob rationes ali-
quas specialis conuenientiæ solent licita reddi.
Sic D. Paulus indecens sibi iudicauit habere, qui
alimenta ministraret circa euangelij prædicatio-
nem occupato, vnde ait 1. Cor. 9. v. 12. Sed non<marginalia>1. Cor. 9|v. 5. & 12.</marginalia>
vsi sumus hac potestate, sed omnia sustinemus, ne
quod offendiculum demus Euangelio Christi. Et tamen
alios Apostolos non ita fecisse ibidem præmise-
rat, dicens v. 5. Numquid non habemus potestatem
mulierem sororem circumducendi: sicut & ceteri Apo-
stoli, & fratres domini, & Caphas? Quod ergo mi-
nùs decens videbatur, Apostoli alij faciebant,
quia ad id cogebat necessitas, & indecentia illa
magnitudine virtutum, & excellentia miraculo-
rum supplebatur, vt nullum Euangelio obsta-
culum videretur. Existima autem indecentiam
fore non tolerandam, si Coca in propriis Reli-
giosorum domibus minutiùs esset venalis; nam
& abusus illius, non sine graui nota in Religio-
sos c&#x0153;pit propagari.</P>
<Z><A+1>§. II.
De aliquibus Religiosorum contractibus,
qui negotiationem videntur præseferre.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>141</absatz-nummer> <INI2>S</INI2>It hoc ad nuper dicta consequens, de<marginalia>Aliqua emi|in Indijs|ab eis posse|cariùs in|Hispania|vendenda,|necessitatis|titulo.</marginalia>
quo P. Molina Disput. 342. §. Tertiò ob-
seruandum. Vbi ait Religiosos in Indiâ, & Brasi-
lia, nonnullos regionum illarum fructus emere
viliori pretio, vendendos maiori in Europa, vt
inde quæ illis necessaria sunt empta transmittan-
tur. Quod ipse Pater probat, quia ad illud ne-
cessitas cogit; dummodò intra necessitatis limites
se contineant, & non cedat in lucrum, quod est
necessitati tantummodò indultum. Et hanc eius
doctrinam alij posteà sunt amplexi; pro quâ &
auctoritas sic facientium esse potest affatim suf-
ficiens; cùm viri docti, & probi sint, qui meliùs,
quàm alij, circumstantias rerum noscere potue-
runt. Pro quibus est caput. Multa sunt, ne Cle-<marginalia>Cap. Mul-|ta sunt.</marginalia>
rici, vel Monachi. in quo sic ex Concilio Mogun-
tino: nec tamen iustum negotium est interdicendum
propter neceßitates diuersas, quia legimus sanctos A-
postolos negotiatos fuisse. &c. Pro quo etiam: extra
de dicimis Cap. dilecti.</P>
<P>  <absatz-nummer>142</absatz-nummer> Illud non ita excusabile, vendere agro-<marginalia>Religiosos|non posse|agros con-|ducere vt|fructus|vendant.</marginalia>
rum fructus quos Religiosus conduxit: quod
quidem prohibitum in Cap. Multa sunt citato,
verbis illis: conductores sæcularium rerum, aut Pro-
curatores. Vt ibi Doctores intelligunt, & expres-
siùs in Cap. Peruenit. 21. Quæst. 3. ex Concilio 1.
Carthaginensi, in quo Nicolaus Papa Episcopis
Castillanis sic dixisse legitur. Verba citati Capi-
tis sunt: Decreuit igitur sancta Synodus, neminem
deinceps eorum, hoc est, non Episcopum, siue Clericum,<-P>@@

<-P>aut Monachum conducere posseßiones &c. Idem ha-
betur in Cap. Placuit. Vbi tamen de Monachis
non est sermo. Constat autem ex Cap. Sed nec:
ne Clerici, vel Monachi. Ea quæ quæ ad negotia-
tionem spectent, strictiùs Religiosis inhiberi, ver-
bis illis: Districtiùs autem eum decernimus punien-<marginalia>Negotiatio|illis stri-|ctiùs pro-|hibita.</marginalia>
dum, si Religiosorum quisquam aliquid prædictorum
ausus fuerit attentare. Sic ibi ex Alexandro Tertio
in Concilio Turonensi. Cùm etiam in priori Ca-
pite expressa Monachorum habeatur mentio;
nil refert in alio Capite illam non extare, vt est
manifestum; & hoc debent Parochi Regulares
attendere quia & prohibitio comperta est, &
Doctores in ea agnoscenda, & asserenda conue-
niunt.</P>
<P>  <absatz-nummer>143</absatz-nummer> Addunt tamen id contingere quando<marginalia>Limitatio|ex fine ve&#x0303;-|ditionis|fructus.</marginalia>
aliena pr$unclearædia conducuntur, vt vendantur fructus.
Pro quo videri possunt P. Molina Disputat. 342.
vers. Idem dicerem. Cardinalis Lugo Disputat. 26.
numer. 29. P. Lessius Libr. 2. Cap. 15. num. 6. P.
Gaspar Hurtadus Disp. 2. de Contractibus, difficultate
17. vers. Addimus. Bonacina de Restitutione Disp. 2.
Quæst. 9. Puncto 2. num. 4. P. Dicastillus Libr. 2.
Tract. 9. Disp. 1. num. 238. & alij, qui communi-
ter addunt ex huiusmodi contractu debere alca-
ualam, vel quocumque alio nomine vocetur id,
quod ex venditione debetur. Si ergo prædia non
conducantur, vt vendantur fructus, & quæstus ex
illis fiat, sed ex aliis finibus, non currit prohibitio.<marginalia>Notanda|exempla.</marginalia>
Ex .g. si conducantur, vt propria animalia ibi
pascantur, quia non est locus commodus Reli-
giosis vbi id facere possint. Quod ampliandum,
etiamsi pascantur vt benè enutrita vendi meliùs
possint. Vbi & ampliatio alia fieri secundùm a-
lios potest, videlicet etiamsi animalia emantur, &
ibi diutiùs alantur, & curentur, vt sic per indu-
striam meliora reddita vendi cum lucro possint.
Non enim immutata venduntur, quod commu-
niter Doctores requirunt ad propriâm negotia-
tiorem; de quo dictum n. 33. & melioratio videtur
esse fructus industriæ, quamquàm hoc vltimum
difficultate non careat. Videatur Cardinalis Lu-
go num. 29. & 34. & decretum 84. Congregatio-
nis septimæ nostræ Societatis.</P>
<P>  <absatz-nummer>144</absatz-nummer> Item si conducantur, eò quòd ad culturam<marginalia>Et amplia-|tio conside-|ratione|digna.</marginalia>
propriorum prædior&#x0169; notabiliter conferant, vel
ob pascua, vel ob aquas irrigationi necessarias, vel
propter vitanda damna ex vicinis prædiis occur-
rentia, quæ sunt semper frequentissima: ob rixas
rusticanorum, & vicinor&#x0169; æmulationes, insidias,
suffurationes, simultates. Sic Abraham & Loth,
licet cognati, & iusti. Non poterant habitare com-
muniter. Genes. 13. v. 6. Vnde & facta est rixa inter<marginalia>Genes. 13.|v. 6. & 7.</marginalia>
pastores gregum, Abram, & Lot. v. 7. in his ergo &
similibus casibus, licet ex conductis prædiis ven-
dantur fructus, non contrauenitur iuris canonici
dispositionibus, iuxta quas solùm negotiatio ob
directum finem quæstus faciendi prohibetur, que&#x0303;
generaliter Textus damnat, vt videri potest tota
Distin. 88. & toto Titulo. Ne Clerici, vel Mona-
chi: non autem eum, qui intra rationis contine-
tur limites, & nihil inordinatum: aut scandalo oc-
casionem præbens, constat præseferre. Videatur
Cardin. Lugo in Responsis moral. Lib. 3. Dubio. 20.
num. 3. Et quod dictum est de Religiosis, etiam
de Clericis est intelligendum, circa quos tamen
aliquid specialius adiiciendum.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0335.jpg/>
@@1@<SE335>316 Thesauri Indici Titulus IX. Cap. XII.
<duolan 2><Z><A+1>§. III.
De Contractibus Clericorum, & speciali
pro Indijs prohibitione.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>145</absatz-nummer> <INI2>C</INI2>Irca prohibitionem in genere viden-<marginalia>Fructuum|decimali&#x0169;|conductio|Clericis|prohibita.</marginalia>
dus Dom. Solorzanus Tomo 2. Lib.
1. cap. 16. num. 60. & 61. & in Politica Pag. 170.
In particulari loquendo conducere alienos agros
Clerici prohibentur, vt vidimus: ex quo non-
nulli videntur colligere non esse sibi prohibitam
fructuum decimalium conductionem, vnde vide-
mus aliquos contractatione istâ, non solùm diui-
tes, sed etiam opulentos euasisse, sed non esse il-
lam licitam videtur omnino compertum. Tum ex
Concilio Limensi 3. Actione 3. id specialiter pro-
hibente Cap. 21. Tum etiam iuxta id quod Docto-
res communiter circa prohibitionem negotiatio-
nis affirmant. Emunt siquidem fructus vt immu-
tatos vendant: neque id titulo aliquo pietatis,
aut necessitatis honestant: & supra conductio-
nem agrorum aliquid est in eo ampliùs, vnde illa
magis prohibita debeat judicari. Siquidem quan-
do conducuntur agri non ibi emptio aliqua in-
teruenit, quia neque agri ipsi neq; fructus emun-
tur: in conductione autem decimarum emuntur
fructus, qui posteà immutati venduntur. Si autem<marginalia>Limitatio|specialis.</marginalia>
mutatio accidat, erit forsitan conductio toleran-
da, vt si Clericus habeat molendinum, & fructus
decimales emat, siue quoscumque alios, vt in fa-
rinam reductos cum lucro vendat; quod fieri
posse probabile apparet. Et erunt etiam qui af-<marginalia>Reiecta a-|lia.</marginalia>
firment licere illud, etiamsi Clericus proprium
non habeat molendinum, ob mutationem in eo
factam. Quod tamen non videtur admittendum,
quia mutatio illa non est effectus industriæ
ipsius Clerici, neque ex aliquo prouenit, quod
eius sit, eamdemque indecentiam habere vide-
tur, acsi penitus immutati tales fructus vende-
rentur. Pro quo videri possunt P. Molina Di-
sputat. 324. citatâ, & Cardinalis Lugo num. 34.
ob multa, quæ adducunt similia, & minimè licere
testantur. In specie autem casus præsentis loqui-
tur P. Molina vers. Idem dicendum, de Clerico in-
quam, qui alieni beneficij fructus conducit. Et
idem erit si quando decimæ conductoribus tra-
duntur, Clericus conductorem supponat, qui suo
nomine conducat, cùm tamen reipsa Clericus ipse
totum sit negotium per se principaliter peractu-
rus. Verba enim legis amplectitur, sed contra le-
gis voluntatem faciens, vnde manifest&#x0169; est in lege&#x0303;
peccare, vt est regula iuris notissima.</P>
<P>  <absatz-nummer>146</absatz-nummer> Et licet Episcopi possint Clericis admi-<marginalia>Episcopos|circa id di-|spe&#x0303;sare posse,|& quando|sic facere|censeantur.</marginalia>
nistrationem aliquam committere rerum dicta-
rum, vt habetur in Cap. Peruenit 21. quæst. 3. non
ideò possunt conductionibus istis annuere, cùm
prohibitio à suprema potestate descendit, nisi for-
tè indecentiâ cessante dispensent, vt videntur posse
facere, quandoquidem id non inuenitur in spe-
ciali prohibitum; iuxta multorum doctrinam.
Pro quo videndus P. Thomas Sancius Lib. 1. de
Matrimonio Disput. 61. numer. 3. vbi quamplures
adducit. Sed an ex Prouinciali Concilio id pro-
hibenti oriatur specialis impossibilitas; dicendum
inferiùs. Videntur autem multoties dispensare<-P>@@

<-P>Episcopi, quia vident, nec prohibent, aut puniunt
sic facientes: taciturnitas enim eius, qui prohibere
potest, cùm facilè prohibere possit, est tacita di-
spensatio, vt innumeri docent Auctores apud
Ioannem Sancium in selectis disp. 44. n. 3. Pro quo<marginalia>Dispensatio|tacita quā.|do contin-|gat.</marginalia>
& videndus P. Palaus Tom. 1. tractat. 3. disp. 6. Pun-
cto 12. num. 3. vbi & alios adducit. Videntur au-
tem eâ ad dispensationem dictam ratione moueri:
quia sic res Ecclesiæ meliùs transiguntur, dum
conductores securiores habentur, qui & Prælatos
verentur offendere, & quæ congregant, in vsus
tandem pios creduntur expensari; quod non ita in
sæcularibus euenit, vt experientiâ est manifestum.</P>
<P>  <absatz-nummer>147</absatz-nummer> Contingit etiam in Indiis Mercatores<marginalia>De Merca-|toribus qui|sacros reci-|piunt Ordi-|nes, & re-|manent|Mercato-|res.</marginalia>
aliquos etiam bigamos dispensatione, vt possunt
obtenta, fieri Clericos, sed communi ferè omnium
judicio Mercatores remanere, licèt eorum nomi-
ne non videantur mercimonia procedere, sed a-
liorum, quibuscum societatem ineunt, vel admi-
nistratores sunt: & vtrumque hoc, scilicet socie-
tatem inire posse, vel per alios negotiari, Docto-
res plures affirmant, qui videri possunt apud Dia-
nam Parte 1. tract. 8. resol. 71. & 72. & aliis locis
citatis n. 33. & Bonacinam disp. 3. de contract. q. 1.<marginalia>Contract&#x0169;|Societatis|vt inire|clerici que-|ant.</marginalia>
Puncto 5. n. 19. Addunt tamen ita sentientes, li-
mitationes aliquas, quas isti non videntur obser-
uare. Quòd scilicet pecunia ita tradatur socio, si
contractus societatis initur, vt tota cura illi relin-
quatur, & solius pecuniæ, ac lucrorum communi-
catio sit. Ita Card. Lugo n. 36. cum P. Molina
disp. 342. vers. Vtrum autem, & P. Lessio lib. 2. cap. 15
n. 6. Syluius 2. 2. q. 77. art. 4. Renatus à Valle apud
Dianam Parte 9. tract. 7. resol. 69. quod & ipse am-
plectitur addens cum Card. Lugo, peccatum ve-
niale futurum, si aliquantulùm curæ, & superin-
tendentiæ in eo interueniat, quod & prius tradi-
derat P. Rebellus Parte 2. lib. 9. quæst. 18. num. 8.
Prætereà dicunt, si per administros id faciant, non<marginalia>Qualiter|per admi-|nistros ne-|gotiari.</marginalia>
debere ita negotiationi intendere, vt quasi causæ
principales sint, quod benè à Renato, & Syluio
explicatum amplectitur Diana suprà in fine. Que&#x0303;
influxum ita explicare possumus, vt administri in
emptionibus, & venditionibus, cambiis, permuta-
tionibus, &c. quoad substātiam & modum omni-
no à Clericor&#x0169; voluntate dependeant, scribendo,
& rescribendo frequenter, quod facere etiam laici
solent, dum administros adhibe&#x0303;t negotiationibus,
quas per se ipsos nequeunt exercere. Sic enim ha-
bet Regula Iuris in Sexto 72. Qui facit per alium, est
perinde, acsi faciat per se ipsum. Addunt item, ad ne-<marginalia>Iustam pro|eo caussam|requiri.</marginalia>
gotiationem talem debere iustam aliquam subesse
causam: sic P. Lessius dudum citatus in fine. vers. vlt.
Tales autem limitationes non seruari ab aliqui-
bus, ex eo ostenditur; quia Mercatores vt anteà
reputantur, & de justa causa non constat, neque
vlla specialis apparet. Sibi ergo consulant, ratio-
nem dati, & accepti Deo ob sacerdotalem dignita-
tem, quam gerunt, exactissimè reddituri.</P>
<P>  <absatz-nummer>148</absatz-nummer> Dubitari autem potest an iusta caussa<marginalia>Ansittalis,|si ex fine|piorum ope-|rum fiat.</marginalia>
sit si in negotiatione persistant, vt plura acqui-
rant in operibus pietatis expendenda. Ad quod
dicendum: si negotiatio non penitus per alios
exerceatur, sed ipsi habeant principalem influ-
xum, ita vt Mercatores reputentur, minimè ob
finem dictum negotiationem honestari, quia per
illam easdem distractiones incurrunt, quas ob fi-
nes alios, si negotiarentur incurrerent, & illæ<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0336.jpg/>
@@1@<SE336>De contractibus Indicis circa Ecclesiasticos. 317
<duolan 2><-P>sunt, quas sacri Canones student iteratis cautio-
nibus remouere. Vide 21. Caussam per totam
quæstionem tertiam. Deinde sola necessitatis
ratio in excusationem admittitur, vt vidimus ex
Cap. Multa sunt, ne clerici, vel Monachi. Scanda-
lum prætereà perseuerat, paucis enim caussæ illæ
pietatis innotescunt; & qui eas norunt, non rectè
de huiusmodi solicitudinibus sentiunt, vt expe-
rientiâ constat. Si autem negotiatio per alios
modo decenti fiat, satis iusta caussa videtur præ-
dicta, quia ob pietatem in multis videtur dispen-
sari, vt propter orphanorum, & viduarum defen-
sionem; aut earum personarum quæ maximè Ecclesia-
stico indigent adminiculo, propter timorem Dei, vt ha-<marginalia>Cap. Per-|uenit, 21.|q. 3.</marginalia>
betur in Cap. Peruenit 21. quæst. 3. vbi de negotia-
tione est sermo.</P>
<P>  <absatz-nummer>149</absatz-nummer> Ex quo habemus; quod si in Concilio<marginalia>Concilij|prohibitio|vt intelli-|genda.</marginalia>
aliquo contra Clericos negotiationi vacantes ex-
communicatio ipso facto incurrenda proferatur,
illos non liget, qui eâ seclusâ grauiter in eo genere
non deliquerint, iuxta datas explicationes, quia
videlicet non per se, sed per alios, & per alios ita,
vt cura eisdem relinquatur, & conductione bo-
nis respectibus honestatâ, & talis est excommuni-
catio Concilij Limensis Tertij. Actione 3. cap. 4.
In quo sic post alia: Cui tanto malo, quod & indies
latiùs serpere, & Indorum saluti vehementer nocere ani-<marginalia>Peculiaris|Concilij|Limensis 3.</marginalia>
maduerterit, cupiens pro data sibi à Domino potestate,
efficacius occurrere, strictè præcipit, ne qua persona Ec-
clesiastica, cuiuscumque gradus, dignitatisúe sit, negotia-
tionem Sacris Canonibus toties prohibitam, quacumque
arte, coloreúe exerceat, si quis autem Clericus mercaturæ
operam dederit, præter p&#x0153;nas à jure, atque Concilio su-
periore impositas, quas innouamus, excommunicationis
sententiam ipso facto incurrat. Sic Concilium à Sixto
V. approbatum; quod cùm de quacumque perso-<marginalia>In Minori-|bus consti-|tutos non|ligari.</marginalia>
na Ecclesiastica loquatur, solum sacris Ordinibus
ornatos comprehendit, iuxta communem Do-
ctorum sententiam, pro quâ videri omnes citati
possunt. De Beneficiatis autem, in sacris non con-
stitutis, magis dubia caussa est, & sunt qui negent
obligari, communior autem, & praxi recepta sen-<marginalia>Circa Be-|neficiatos|vtrumque|probabile.</marginalia>
tentia affirmat, pro quâ videri Auctores possunt,
quos adducit Bonacina disp. 3. de contract. quæst. 1.
Puncto 5. n. 19. Diana tract. 8. citat. Resol. 73. Card.
Lugo disp. 26. num. 36. & alij. Sed cùm probabilis
prior sententia sit, illâ poterit, qui voluerit, se
tueri.</P>
<P>  <absatz-nummer>150</absatz-nummer> Religiosos autem prohibitione dicta, &<marginalia>Religiosos|minimè cō-|prehensos.</marginalia>
illius p&#x0153;nis, nisi quatenus eorum aliquæ de jure
communi sunt, non ligari, stante illorum exem-
ptione, receptissima sententia est, pro quâ videri
potest P. Suarez lib. 4. de legibus c. 20. P. Palaus tom.
1. tract. 3. disp. 2. Puncto 1. n. 11. P. Amicus disp. 5. de
Iustitiâ. n. 341. & seqq. & maximè in specie loquens
Nauarrus Concilio 2. de sepulturis, & plures alij,
quos adducit & sequitur Diana Part. 1. tractat. 10.
Resol. 11. & alij passim: neque obstat dictum Con-
cilium esse à Pontifice confirmatum, etiamsi vera
confirmatio sit, quia confirmatio non ampliat di-
spositionem, sed roborat, quatenus maioris facit
auctoritatis ex Cap. Proposuit, de concessione Præben-
dæ, circa quod Barbosa in collectaneis ad dictum ca-
put n. 7. & 13. Ex his non audiendus D. Villaroel
qui parte 2. quæst. 12. art. 5. n. 107. ait Religiosos
ligari legibus synodalibus, seu di&#x0153;cesanis.</P>@@

<Z><A+1>§. IV.
Circa Parochos Indorum quid speciale ex
Concilio Limensi.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>151</absatz-nummer> <INI2>V</INI2>Rgentior est eiusdem Concilij decisio<marginalia>Circa Pa-|rochos ma-|gis specia-|lis.</marginalia>
Cap. 5. contra Indorum Parochos
negotiantes, sic enim habet post grauitatem cri-
minis ponderatam. Idcirco Sancta Synodus sub eis-
dem p&#x0153;nis proximo decreto propositis, vetat, ne quis In-
dorum Parochus per se, vel aliam interpositam personam
quamcumque, cum quibusuis Indis mercaturam exercere
præsumat. Insuper neque pecora quæcumque alere præter
necessaria ad victum, aut agros colere, aut vehendis mer-
cibus animalia tenere, vel locare: neque Indos ipsos ad
mineralia sibi curanda mittere, vel eorum operam loca-
re; denique neque cum ipsis Indis negotiari, neque
cum alijs per ipsos; qui istorum quodlibet egerit, etiam
excommunicatione latæ sententiæ se nouerit innoda-
tum. Sic ibi; vbi quod ad interpositam perso-<marginalia>Quid cùm|per interpo-|sitam per-|sonam res|agitur.</marginalia>
nam attinet, juxta dicta num. 148. est explican-
dum; quando scilicet fit per illam, sed cum cau-
sæ principalis influxu, nam & caussa etiam par-
tialis principalis esse potest, vt ex Philosophia
notum. Dummodò contractus aliàs ex se illici-
tus non sit, de quo dictum, cùm de Indorum
Prætoribus ageremus. Titulo 6. cap. 1. Quod de<marginalia>De alendis|pecoribus.</marginalia>
alendis pecoribus dicitur, ad greges pertinet, quos
Castellæ dicimus Ganado de Castilla. oues, boues,
& capreas; ista enim ad victum pertinent: non
ergo videtur prohibitum, equos alere, & propa-
gationem eorum, sicut aliorum animalium,
accurare. Prætermissum sanè illud, quia in Pe-
ruuio nullum est inconueniens ex cura huius-
modi deprehensum; si tamen equæ, & asinæ aut
è contra pariter alerentur ad mulorum, & mula-
rum generationem, maior esse difficultas posset,
quia inde animalia prodeunt prouehendis mer-
cibus apta, quorum retentionem paullò infe-
riùs Concilium vetat. Si ergo non ad eum effe-
ctum, sed ad vendendum simplicitur tenean-
tur, non videtur prohibitio circa illorum gene-
rationem vrgere.</P>
<P>  <absatz-nummer>152</absatz-nummer> Agros colere, si conducti sint, iam vi-<marginalia>De culturæ|agrorum.</marginalia>
dimus non licere: & ita frequenter accidit in Pa-
rochis Indorum, qui proprios agros non possi-
dent. Si autem conducti non sint, & tantùm pro
necessariis ad victum coluntur, idem quod de
pecoribus indulgetur. Vnde etiamsi agri condu-
cti sint, idem per Concilium licebit. Vbi non de-
licata commensuratione procedendum est, vt nihil
amplius, quàm quod necessarium est, colligatur:
cùm enim id nequeat omnino exactè cognosci,
neque annorum sit semper vna eademque fertisi-
tas, ad copiam debet conatus dirigi, & licet aliquid
vendendum restet, id non est contrarium decisio-
ni Concilij judicandum; applicando Doctrinam,
quam habet circa emptionem, & venditionem
Cardinalis Lugo Disput. 26. num. 32. & est etiam
aliorum, quod & in pecoribus pariter asseren-<marginalia>De anima-|libus pro|mercibus|vehendis.</marginalia>
dum. Id autem, quod de animalibus pro merci-
bus vehendis additur, duo genera eorum com-
plectitur. Primum arietum peruuianorum, quos
vocant Ganado de la tierra, qui cùm ad genus Ca-
melorum accedant, vehendis mercibus aptissimi<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0337.jpg/>
@@1@<SE337>318 Thesauri Indici Titulus IX. Cap. XII.
<duolan 2><-P>reputantur. Has alere Parochi solent, & teneros
vili pretio emunt, maiori vendendos. Secundum
mulorum, & mularum cum stramentis, & or-
natu per numeros ductorum Piaras appellant.
Hæc tenere, & locare non licet; videlicet custo-
dienda, & ducenda per Indos; si autem per alios<marginalia>Locatio vt|liceat.</marginalia>
famulos, probabile est id licere, etiamsi ad locan-
dum fuerint empta. Quod licet neget P. Molina
Disput. 342. in fine, redarguit tamen eum Cardi-
nalis Lugo num. 34. quia ipse P. Molina fatetur
posse Clericum propria prædia, vel iumenta lo-
care: postquàm autem illa emit, iam sunt propria
illius, sicut si domi nata fuissent. Quòd verò eo
animo emerit, non videtur satis; quia licet præ-
dia emerit animo locandi, id non esset illicitè ne-
gotiari; ergo & idem in iumentis erit, nisi fre-
quentia emptionis speciem negotiationis habue-
rit. Sic ille arguit.</P>
<P>  <absatz-nummer>153</absatz-nummer> Quod ad mineralia attinet, satis perspi-<marginalia>De Indis|pro Mine-|ralibus non|occupādis.</marginalia>
cuum est: ipse autem modus loquendi indicat de
Indis propriæ Parochiæ esse sermonem, dum dici-
tur nec mitti, nec locari posse: illi ergo non pos-
sunt mitti, qui nec locari: est autem manifestum
alienæ Parochiæ Indos non posse locari à Paro-
cho, & ita nec mitti, quod satis ostendit de Indis
propriæ Parochiæ esse sermonem, missio enim ad
subiectos spectat. Si ergo Parochus minerale
habeat, non prohibetur Indorum aliorum vti mi-
nisterio, qui voluntariè voluerint laborare: ne-
queunt autem habere nisi in illis hæreditario iure
succedant, de quo D. Solorzanus Tom. 2. Lib. 1.
Cap. 16. num. 61. & in Politicâ Pag. 170. Col. 1.
fin. cum Indis denique negotiari Parochi prohi-<marginalia>Neque ne-|gotiandum|cum ipsis.</marginalia>
bentur, quod accidit dum illis vinum, & familiare
ipsis poculum, Chicha, vestes, & alia venduntur:
aut quas Indi ipsi ex propriis laboribus merces
acquisitas vendere Parochis compelluntur, in qui-
bus non solùm multa indigna, & sordida, sed et-
iam iniusta frequenter reperiuntur. Quod si Pa-
rochus matrem secum aut sororem habeat, &
earum nomine aliquid prædictorum agatur; non
ideò videntur excusandi, cùm constet lucrum eo-
rum ad ipsos pertinere. Pro quo videre potest P.
Rebellus Parte 2. Lib. 9. Quæst. 78. num. 8. Quòd si
panis vendatur publicè, vbi emi ab aliis etiam po-
test, cuius venditionis lucrum satis moderatum
esse solet, & ita etiam valde credibile ad matrem,
aut sororem pertinere, non debent conciliaris de-
creti transgressores reputari, & idem est de qui-
busdam aliis. Negotiari autem per Indos cum a-<marginalia>Sicut neque|per ipsos.</marginalia>
liis tunc accidit, cùm ab ipsis onerata animalia
ducuntur, & rerum variarum commercium agita-
tur. Dum autem, neque cum alijs per ipsos dicitur,
aliorum nomine non Hispani solùm veniunt, sed
quicumque alij, etiam Indi; quod contingere po-
test, si Parochus Indos Parochiæ suæ ad alios In-
dorum populos mittat, apud quos mercimonium
possit exerceri. Eadem enim ratio est tum aua-
ritiæ remouendæ in Parochis, tum damni tem-
poralis, & spiritualis Indorum; qui alienis com-
modis addicti propria non curant, neque instrui
plenè de diuinis possunt pro salute eorum op-
portunis.</P>
<P>  <absatz-nummer>154</absatz-nummer> Post excommunicationis sententiam<marginalia>Quæstua-|riæ artes|qualiter à|Concilio|prohibitæ.</marginalia>
pronuntiatam sic additur: Sciant etiam Parochi
Indorum mineralium officinas siue ingenia, pannorum
quoque Lanificinas, cæterasque quæstuarias artes sibi esse<-P>@@

<-P>penitus interdictas. Neque enim qui Euangelizandi
ministerium susceperunt, Deo simul & Mammonæ ser-
uire possunt. Hæc Concilium: quæ cùm post ex-
communicationis sententiam posita sint, non vi-
dentur per ipsam comprehensa. Et quidem quæ-
stuariæ artes non sunt aliàs Clericis, etiam Paro-
chis interdictæ, quia vbi artificium interuenit,
negotiatio non est, vt sæpiùs dictum, & præser-<marginalia>In minera-|libus non|esse nego-|tiationem.</marginalia>
tim num. 33. & mineralium officinæ, siue ingenia,
licèt alias per Regia edicta Ecclesiasticis non per-
mittantur; id tamen ob alias satis congruentes
rationes est, & non quia negotiatio in illis possit
deprehendi, à quâ illi iubentur abstinere. De of-<marginalia>Secus in la-|nificio si la-|næ eman-|tur.</marginalia>
ficinis autem pro lanificio communis quidem
sententia est Ecclesiasticis non licere, quando lanę
ad opificium emuntur, vt videri potest apud P.
Molinam Disput. 342. vers. Secundum est. Cardin.
Lugo suprà numer. 43. P. Filliucium Tractat. 35.
num. 22. & alios. Si autem lanæ ex propriis gre-
gibus sint, non est ita exploratum vt videri potest,
apud Cardinalem Lugo. Numquam autem
prædictis officinis lanæ non emptæ sufficiunt,
iuxta quod potuit Concilium generaliter loqui
communem sententiam amplectendo.</P>
<Z><A+1>§. V.
Circa Dispensationem notanda doctrina.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>155</absatz-nummer> <INI2>V</INI2>Idendum iam restat id, quod in hunc<marginalia>Episcopos|dispensare|in prædictis|posse, sed|rarò cau-|sam iustam|reperiri.</marginalia>
locum remisimus; an liceat Episcopis
circa prohibitiones præfatas dispensare: & ge-
neraliter loquendo videtur licere, sicut dictum
num. 146. si videlicet caussa ista sit. In facti autem
contingentiâ rarò talis caussa occurret, & ita rarò
etiam poterit dispensatio iusta reperiri. Aut enim
necessitas est, & tunc non est opus dispensatione.
Aut vtilitas, & tunc per alios potest negotiari,
quod licere iam vidimus, & præter Auctores ci-
tatos id tenet Bassæus v. Clericus, num. 14. In Pa-
rochis autem Indorum neque necessitas vrget,
quia sufficientem habet sustentationem, quod &
negotiatio ipsa arguit, quæ non est nisi ex super-
abundantibus instruenda. Vtilitas autem nulla
potest esse talis, quæ præponderare queat vtilita-
ti Indorum, à Parochis ante omnes alias exquiren-
dæ, & negotiationibus istis constat impediri.
Quod quidem Concilium eleganter expressit ci-
tato Capite 5. fic dicens: Cùm Neophyti isti ea de<marginalia>Concilium|idem pro|damnu In-|dorum.</marginalia>
caussa, tum scandalum graue sustineant, tum instructio-
nis suæ iacturam non mediocrem faciant, dum ab his in
temporalibus ipsorum quæstibus occupantur, à quibus de-
bebant spiritualibus incrementis augeri. Sic ibi. Quæ
quidem rationes, & scandali scilicet, & instructio-
nis iacturæ, cùm adeò vrgentes sint, quis non vi-
deat rarissimè euenturum vt cessent, & sic possit
negotiatio sustineri? Tum etiam quia cùm di-
spensatio Parocho alicui ab Episcopo confertur,
impossibile est eum omnes circumstantias præ-
uidere in negotiatione futuras, vnde non est sa-
tis generaliter caussam aliquam dispensandi sub-
esse pro aliquo actu, & generaliter illam proce-
dere, quia impossibile moraliter est in omnibus
actibus inconuenientia cessare. Id autem Paro-
chorum conscientiæ relinquere, nimis pericu-
losum est. Deseruire tamen illud ad euitandam<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0338.jpg/>
@@1@<SE338>De Concilij Prouincialis auctoritate. 319
<duolan 2><-P>excommunicationem, erit fortè qui censeat, iux-
ta probabilem sententiam, asserentem dispensa-<marginalia>Dispensa-|tionem in-|iustam esse|validam, si|non sit in|lege Supe-|rioris.</marginalia>
tionem iniustè datam esse validam, quando non
est in lege superioris. Pro quo quam plures ad-
ducit P. Thomas Sancius Libr. 8. de Matrimonio
Disputat. 17. num. 27. Diana Parte 1. Tract. 10.
Resolut. 32. & Recentiores alij communiter. Con-
cilium autem Prouinciale in ordine ad leges con-
dendas, & consequenter in ordine ad dispensa-
tiones, non esse superius singulis Episcopis tenet
P. Arriaga Tract. de legibus, Disputat. 18. num. 57.<marginalia>Quod ca-|sui præsenti|non qua-|drat, ob|Concilij|Pontifi-|ciam con-|firmatione&#x0303;.</marginalia>
& Disputat. 29. Sect. 2. Verùm hoc non vide-
tur accommodari præsenti casui posse, quando-
quidem Concilium approbatum est à Sixto
Quinto. Quando autem approbatio, quæ &
idem cum confirmatione videtur, accedit, Con-
cilium Prouinciale iuxta auctoritatem confir-
mationis regulandum est, vt non liceat in eo,
sicut neque in iure communi, inferioribus dis-
pensare, nisi iustâ interueniente caussâ, ex cuius
caussæ defectu redditur inualida dispensatio,
vt citati tradunt, & videri potest præsertim P.
Sancius Disput. 27. ciatata, num. 30. vbi alios ad-
ducit.</P>
<P>  <absatz-nummer>156</absatz-nummer> Sed certè, licet prædictum Consilium<marginalia>Sed illam|non videri|omnimo-|dam, vnde|ex eo non|plenè con-|cludi.</marginalia>
approbatum sit, non tamen videtur confirma-
tum eo confirmationis genere, quo Prouincialia
Concilia ad idem auctoritatis culmen, quo Ge-
neralia, solent eleuari; iuxta quod non dubitat
Cardinalis Bellarminus Lib. 2. de Concilijs Cap. 5.
asserere ea errare non posse, & oppositum pro-
ferre temerarium esse, erroneum, & hæresi pro-
ximum. Neque etiam alio confirmationis gene-
re approbatum apparet quod inferius sit; tali ta-
men vt eius decreta nequeant in Conciliis aliis
Prouincialibus abrogari: nullum enim verbum
in approbatione extat, ex quo similis auctoritas
possit coniectari. Neque enim Bulla approba-
tionis est pro hoc expedita, sed Cardinalis Cara-
fa, nomine Congregationis Cardinalium, Conci-
lio Tridentino interpretando præpositorum Ar-
chiepiscopo Limano rescribit; Concilium dictum
à præfatis Cardinalibus, ex suo munere, & suæ
Sanctitatis iussu diligenter perlectum, sic sub-
dens: nunc Synodum prædictam ad Amplitudinem<marginalia>Cardinalis|Carafæ|verba.</marginalia>
tuam remittunt; vbi visum fuit emendatam atque
aptatam, vt eo modo, qui illam acceperit, edendam, &
pro istorum populorum salute, atque Ecclesiasticæ doctri-
næ conseruatione, omnino curet obseruandam. Sic
ille: vbi quidem nullum Pontificium præceptum
elucet, & Cardinalis solius Congregationis no-
mine loquitur; nullum ex se etiam præceptum
adiiciens, sed admonitionem pro eo, quod etiam
eâ non extante ab Archiepiscopo erat diligenter
accurandum, Synodum, inquam, sic emendatam,
& aptatam edendam, & pro illius obseruatione
specialem solicitudinem adhibendam. Vbi si ex
eo quòd Pontifex Cardinalibus Congregationis
negotium remiserit, quod ab eis actum est videa-
tur approbare, immò & confirmari; talis certè<marginalia>Confirma-|tio simplex|quid con-|ferat.</marginalia>
confirmatio simplex est, per quam non velle Pō-
tificem rei naturam variare, quamplurium Do-
ctorum sententia est, quos adducit Barbosa in
collectaneis Lib. 2. Titulo 30. Cap. Porrecta 6. licet<marginalia>Vide in-|fra n. 170.</marginalia>
hoc ex illo capite non deducatur.</P>
<P>  <absatz-nummer>157</absatz-nummer> Et per hoc responderi potest ad id,<marginalia>Quid actu|circa præ-</marginalia>
quod in adnotationibus ante ipsum Concilium<-P>@@

<-P>propositis habetur specialiter circa casum præ-<marginalia>fatam ex-|communi-|cationem|coram Pō-|tifice.</marginalia>
sentem. Cum enim Procuratores Cleri Pere-
uiensis validè coram Pontifice instassent vt ex-
communicatio dicta tolleretur, Consilium Re-
gium Indiarum contra stetit, & Rex Philippus
Secundus iudicio se Concilij plenè conformans,
ad Pontificem scripsit, supplicans vt non permit-
teret tolli, sed suâ illam auctoritate confirmaret.
Cui piissimæ, & conuenientissimæ postulationi
annuisse Pontificem non videtur posse dubitari.
Confirmauit ergo, sed modo dicto, quia nihil
ampliùs necessarium videbatur. Clerus volebat
tolli, & pro eo ad Sedem Apostolicam appellauit,
cùm à Concilio, conuenientiâ prospectâ, conser-
uandam fuisset iudicatum. Post exactam noti-
tiam, & auditis partibus, ait Pontifex: non tollatur.
Manet ergo firma, sicut sententia quælibet Apo-<marginalia>Posse ab|alio Conci-|lio tolli.</marginalia>
stolicâ auctoritate roborata. Dum enim Conci-
lium aliud Prouinciale non habetur, clarum est
vim habiturum decretum tale, sicut & alia. Quod
si processu temporis Concilium aliud contrari&#x0169;
iudicauerit, quia diuersus erit rerum status, inte-
grum erit Patribus excommunicationem tollere,
quia res per easdem caussas dissoluitur, per quas
nata est, vt est regula iuris notissima. Cap. 8. quæ
sine præiudicio melius sentientium dicta velim,
neque vti certa, sed per coniecturam non peni-
tus inuerosimilem. Sed iam tollendæ excommu-<marginalia>Etiam su-|blatam à|Paulo V.</marginalia>
nicationis cura à Paulo V. sublata in Bulla, quæ
incipit, cùm sicut accepimus. Die 7. Maij. anni
1607. & affertur integra à P. Quintana Tom. 2.
Tract. 6. Singul. 5. in ea enim, aliis relictis p&#x0153;nis
in suo robore, excommunicationem tollit à Cō-
cilio Limensi præsertim impositum, sicut aliàs
contra Clericos negotiatores.</P>
<Z><A+2>DIGRESSIO.</A+2>
<A+1>Circa potestatem dispensandi in Decretis
Concilij Prouincialis.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>158</absatz-nummer> <INI2>S</INI2>Ententiam circa hoc P. Arriagæ n. 115.<marginalia>Concilium|Prouincials|non esse|quolibet E-|piscopo su-|perius con-|tendit P.|Arriaga,|cuius fun-|damenta|proponun-|tur.</marginalia>
præmisimus, circa quam tamen operæ
pretium fuerit nonnihil immorari. Affirmat ille,
Concilium non esse quolibet Episcopo superius,
sed dum aliquid statuunt, quod scilicet vim sit
legis, aut statuti habiturum, vnumquemque id
circa suā di&#x0153;cesim dicernere, quod in di&#x0153;cesana
Synodo poterat, & sic plures esse leges, aut sta-
tuta iuxta di&#x0153;cesum numerum, maiori tamen de-
liberatione ex Patrum auctoritate, in quibus sa-
pientia, probitas, & experientia solent eminere.
Vnde non solum quilibet Episcopus dispensare
in statutis, & legibus Concilij poterit, sed ea et-
iam abrogare, sicut potest illa, quæ in di&#x0153;cesana
Synodo ab ipso fuerint definita. Hoc probat
Primo: quia nullus textus Canonici iuris, ex iis,
qui à Doctoribus adducuntur, id probat; immò
aliqui contrarium videntur indicare. Sicut dist.
18. in cuius initio dicitur: Episcoporum igitur Con-<marginalia>Dist. 8. ex|Cabilon.|Concilio.</marginalia>
cilia (vt ex præmißis apparet) sunt inualida ad defi-
niendum, & ad constituendum, non autem ad corrigen-
dum: sunt enim necessaria Episcoporum Concilia ad
correctionem; habent tamen auctoritatem imponendi,
& indicendi, quod aliàs statutum est, & quod genera-
liter seu specialiter obseruari præceptum est. Sic ibi.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0339.jpg/>
@@1@<SE339>320 Thesauri Indici Titulus IX. Cap. XII.
<duolan 2><-P>ex Cabilonensi Concilio Cap. 6. Alia autem eius-
dem distinctionis Capitula nihil speciale statuunt
in ordine ad leges statuendas. Quod si Cap. vlti-
mum quidquam de legibus innuit, ad di&#x0153;cesanā
est Synodum referendum. Caput verò Concilia
dist. 17. potiùs videtur ea inualidare Concilia: sic<marginalia>Cap. Con-|cilia 7.|distinct.</marginalia>
enim ibi dicitur: Concilia Sacerdotum Ecclesiasticis
legibus quotannis decreta per Prouincias, quia præsen-
tiam Papæ non habent, valitudinem perdiderunt. Sic
ibi ex Symmacho Papa.</P>
<P>  <absatz-nummer>159</absatz-nummer> Arguit secundo: ex Cap. Nullus Pri-
mas 9. quęst. 3. vbi sic dicitur: Si sine Concilio, &<marginalia>Cap. Nul-|lus Pri-|mas 9.|quæst. 3.</marginalia>
voluntate omnium Comprouincialium Episcoporum ex-
tra suam Parochiam aliquid tentauerit, gradus sui
periculo subiacebit, & quod egerit irritum erit. Quæ
decisio etsi non loquatur expressè in casu Con-
cilij, id tamen videtur supponere, quandoqui-
dem requirit omnium Consilium, & voluntatem,
quod commodè fieri non potest nisi in Conci-
lio. Tunc sic: omnium consensus requiritur:
ergo non est maior vis in Concilio, quàm in quo-
libet Episcopo. Euidens est consequentia: quia
si maior vis esset, per illam posset quilibet in par-
ticulari cogi ad acceptandas eas leges, quæ à ma-
iori parte ferrentur.</P>
<P>  <absatz-nummer>160</absatz-nummer> Prætereà, argui tertiò potest ex eodem<marginalia>Ex ratione|arguitur.</marginalia>
Nam maior hæc vis non competit Concilio ex
natura rei, supposito ordine gratiæ, & institutio-
ne Ecclesiæ à Christo; quia stat congregari E-
piscopos, & nullam in ea Congregatione maio-
rem vim esse, neque ad concedendam teneri Pon-
tificem: vt si multi seculares iudices diuersarum
Prouinciarum conuenirent ad agendum de bono
communi, non ideò ex naturâ rei, aut ex con-
cessione Principis, censerentur habere nouam iu-
risdictionem, etiamsi Princeps ipse hortatus sit
eos ad talem conuentum propter bonum publi-
cum: neque etiam talis maior vis habetur ex
concessione Pontificis; quia de illa non constat,
neque necessario est ad finem, propter quem
Concilia talia iubentur congregari: ergo nullo
modo est talis maior virtus in illis, nisi in ordine
ad correctionem, & punitionem criminum non
grauiorum in Episcopis, vt disponitur in Conci-
lio Tridentino Seßione 24. Cap. 5. de Reforma-
tione.</P>
<P>  <absatz-nummer>161</absatz-nummer> Dico primò: In Concilio Prouinciali<marginalia>Assertio 1.|Contrari&#x0169;|vt certum|statuens.</marginalia>
maior est vis, & auctoritas in ordine ad leges, &
statuta, quàm in singulis Episcopis: & ita Con-
cilium superius est singulis Episcopis. Hoc esse
certum affirmat P. Suarez Lib. 6. de legibus Cap. 15.
num. 4. & meritò; quia Doctores omnes ita af-
firmant, aut supponunt. Firmat praxis, & Cano-
nica videntur decreta comprobare. Et quidem
Concilium Prouinciale posse statuta condere, in-
dubitatum est, vt ex pluribus Capitibus distinct.<marginalia>Posse sta-|tuta con-|dere, omnes|Episcopos|obligantia|demonstra-|tur.</marginalia>
8. constat. Item ex Cap. Graue nimis, de Præbendis
Cap. Sicut olim de accusationibus. Ex Concilio Tri-
dentino suprà Cap. 2. Tunc vltra. Statuta huius-
modi tenentur obseruare Episcopi vti à superio-
ri venientia potestate, iuxta Canonici iuris dis-
positionem. Quod in primis constat ex Cap. Epi-
scopus, citata distinct. 18. in quo sic habetur ex Con-<marginalia>Cap. Epi-|scopus 18.|distinct.</marginalia>
cilio Carthaginiensi 4. Cap. 16. Episcopus ad Syno-
dum ire non tardet, si non satis graui neceßitate inhi-
beatur: sic tamen vt in persona sua legatum mittat
suscepturus, (saluâ fidei veritate) quidquid Synodus<-P>@@

<-P>statuerit. Sic ibi: cùm ergo Episcopus non ad-
stans Concilio, quidquid statutum fuerit, susci-
pere teneatur: manifestum est Concilio inferio-
rem esse, à quo potest per statuta ab eodem obli-
gari.</P>
<P>  <absatz-nummer>162</absatz-nummer> Vt autem textus alios communis iuris<marginalia>Ex Conci-|lio Triden-|tino aperta|probatio.</marginalia>
omittam, iuuat maximè ex Concilio Tridentino
rem istam apertè demonstrare. In Cap. 2. citato
sic habetur. Episcopi, qui nulli Archiepiscopo subijciun-
tur, aliquem vicinum Metropolitanum semel eligant,
in cuius Synodo Prouinciali cum alijs interesse debeant,
& quæ ibi ordinata fuerint, obseruent, ac obseruari
faciant; in reliquis omnibus eorum exemptio, & priui-
legia salua, atque integra maneant. Hæc Conci-
lium, ex quibus liquet Episcopos Concilij subie-
ctos esse decretis; quandoquidem exempti ad il-
la tenentur. Pro quo & est declaratio Cardina-
lium sic se habens: Prætereà ad obseruationem De-<marginalia>Declaratio|Cardinal.</marginalia>
cretorum Concilij Prouincialis omnes esse obligatos, qui
Episcopali iurisdictioni subduntur, atque item exemptos
in casibus, in quibus à iure communi, & Concilij decre-
tis, specialiter Episcopis, aut Concilio Prouinciali in ip-
sos potestas tributa est: contra inobedientes autem iu-
ris remedijs esse procedendum. Sic Congregatio ex
recognitione Ioannis Gallamert. Iuxta editio-
nem Lugdunensem Anni 1631. Vbi dici nequit
potestatem Concilij ad omnes extendi, quatenus
illius decreta vim habent à proprio Episcopo.
Nam eo pacto res erat omnino indubitata, ne-
que declaratione indigens: & ita solùm pro Con-
cilij iurisdictione erga totam prouinciam, & sub-
ditos etiam exemptos, debuit declarari. Subdi-
tos namque exemptos debere parere Episcopo
in iis, in quibus exempti non sunt, omnino ex-
ploratum est: vbi & obseruandum quod dicitur,
Episcopis, aut Concilio Prouinciali. Est ergo diuersa
Episcoporum, & Concilij Prouincialis potestas,
& hæc ad multa se extendit, ad quæ Episcopo-
rum potestas nequit extendi. Quot item ex Cō-
cilio ostendi clarè potest, dum potestates istas
vt distinctas proponit, Seßione citata Cap. 18. vbi
de concursu ad Parochialia Beneficia loquitur,<marginalia>Concilij|verba.</marginalia>
& inter alia sic ait: Etsi Episcopo, aut Synodo Pro-
uinciali pro regionis more videbitur magis expedire,
per edictum publicum vocentur qui volent examinari:
sic ibi; est ergo diuersa potestas Concilij, & sin-
gulorum Episcoporum in ordine ad statuta.</P>
<P>  <absatz-nummer>163</absatz-nummer> Pro quo & sunt aliæ Cardinalium de-
clarationes circa citatum Caput. 5. apud eum-
dem: quarum prima sic habet: non solùm Episcopi<marginalia>Declara-|tiones aliæ.</marginalia>
tenentur eligere (Metropolitanum, cuius Synodo
intersint) vt in hoc decreto; verum etiam prælati in-
feriores, qui hanc electionem liberam habent; licet eo-
rum Capitula contradicerent: quia Capitula tenentur
ad eamdem obseruantiam decretorum in Concilio Pro-
uinciali conditorum, sicut ipsi prælati eligentes. Se-
cunda ita est. Capitula etiam exempta tenentur ob-
seruare Decreta in Synodo Prouinciali facta. Ex qui-
bus dilucidè apparet iurisdictionem Concilij di-
uersam esse, quandoquidem Capitula ad obser-
uantiam Decretorum tenentur, & non ratione
immediatæ subiectionis ad Prælatos, quæ cùm
eorum pugnare nequit exemptione; & quia Prę-
lati ipsi pariter dicuntur subiecti. Tertia in hunc
modum procedit. Et notandum, quòd Episcopus
exemptus, qui Metropolitanum vicinum semel elegit, &
eius Metropolitanæ Synodo interfuit, non potest ab eo-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0340.jpg/>
@@1@<SE340>De Concilij Prouincialis auctoritate. 321
<duolan 2><-P>dem Metropolitano compelli, nec cogi ad constitutiones
in ea Synodo editas obseruandas. Sic Congregatio cen-
suit, & hoc ratione exemptionis: nam Concilium lo-
quitur tantùm de interessentia, in reliquis verò ser-
uat exemptionem Metropolitanorum. Sic Congre-
gatio. Ex quibus fit Episcopos non exemptos
ad obseruantiam posse compelli, cùm non solùm
ad interessentiam teneantur.</P>
<P>  <absatz-nummer>164</absatz-nummer> Videntur autem prima, & secunda de-<marginalia>Inter illas|compugnā-|tiam non|esse.</marginalia>
claratio inter se pugnare: illa enim ait Prælatos
exemptos ad obseruantiam decretorum teneri;
quod tamen hæc negat, redditâ ratione quia Cō-
cilium Tridentinum loquitur de interessentia, in
reliquis autem seruat exemptionem: quod pari-
ter de aliis videtur accipiendum. Sed certè non
sunt inter se pugnantes; vbi primò dicere aliquis
possit non pugnare; quia prior de prælatis infe-
rioribus loquitur, posterior de Episcopis, quibus
Concilium præter interessentiam, seruari in aliis
exemptionem imperat: de aliis autem nihil sta-
tuit. Sed perstat difficultas; quia Concilium ex-
pressè determinat Episcopos exemptos debere
ordinata seruare verbis illis: & quæ ibi ordinata
fuerint obseruent. Ergo quoad obseruantiam nul-
lo modo illis exemptio suffragatur. Habet ta-
men hoc aptam explicationem, per quam omnis
repugnantiæ vmbra remouetur. Tenentur Epi-
scopi ad obseruantiam dictam, quod negari ne-
quit, cùm ita sit mens Concilij perspecta; te-
nentur etiam diligenter curare vt obseruentur,<marginalia>Teneri|Episcopos|ad statuta,|sed non|posse com-|pelli, si ex-|empti sint.</marginalia>
quòd & à Concilio præceptum. Tenentur item
& inferiores alij Prælati: sed neque illi, neque
isti possunt ad obseruantiam cogi, & compelli,
Est ergo in Concilio Prouinciali vis directiua,
sed non coerciua, sicut alibi sæpè contingit, & in
materia præsenti occurrit simile in Cap. Graue ni-
mis, de Præbendis citato, in quo cùm potestas tri-
buatur Prouinciali Concilio ad corrigendos prę-
latos, qui indignos ad Beneficia eligunt vsque
ad suspensionem, circa Metropolitani delictum<marginalia>Archiepis-|copus qua-|liter coerce-|ri possit|sicut &|Episcopi|Prouincia-|les.</marginalia>
limitatio adhibetur, quòd scilicet nequeat illius
correctio vsque ad suspensionem tendere; non
quia inferior non sit, sed ob præstantiam digni-
tatis: inferiorem enim esse ex eo constat, quia ab
eo ad Concilium potest appellari. Pro quo Ab-
bas Hostiensis, & alij apud P. Sancium Lib. 8.
de Matrimonio Disputat. 17. num. 36. Quòd au-
tem correctio, immò & coactio in Concilio, sine
suspensione tamen, stare queat, constat ex Tri-
dentino: Seßione 23. Cap. 18. de Reformatione in
quo sic dicitur: quòd si Cathredalium, & aliarum<marginalia>Concilium|Trident.</marginalia>
Ecclesiarum Prælati in hac seminarij erectione, eiusque
conseruatione negligentes fuerint, ac suam portionem
soluere detrectauerint; Episcopum, Archiepiscopus; Ar-
chiepiscopum, & superiores Synodus Prouincialis acri-
ter corripere, & ad supra dicta cogere debeat. &c.</P>
<P>  <absatz-nummer>165</absatz-nummer> Atque ex hoc, & iuribus aliis indica-<marginalia>Ratio va-|lida pro|Assertione.</marginalia>
tis, ac præsertim ex Cap. 5. Seßionis 24. Concilij
Tridentini, alia instrui ratio potest: nam Con-
cilium Prouinciale est superius singulis Episco-
pis in ordine ad correctionem grauium delicto-
rum, & alia, de quibus iura loquuntur, vnde eo-
rum quolibet resistente potest circa illius corre-
ctionem, quæ sibi benè visa fuerint statuere: er-
go & resistente etiam potest statutum aliquod le-
gale condere, quod ad prouinciæ bonum vide-
rit expedire. Consequentia constat: quia ex po-<-P>@@

<-P>testate dicta colligitur absoluta iurisdictio cum
independentiâ suffragio singulorum: ergo &
talis etiam erit in ordine ad statuta. Id quod vr-
geo; nam Concilia prouincialia ex præcipuâ. Ec-
clesiæ intentione ad commune bonum prouin-
ciarum ordinantur, & minùs principaliter ad E-
piscoporum correctionem. Vnde Concilium
Tridentinum Cap. 2. Seßionis 24. citato, fines,<marginalia>Concilia|Prouincia-|lia non|congregan-|tur præci-|puè ob cor-|rectionem,|sed ob fines|alios.</marginalia>
propter quos Prouincialia solent congregari
Concilia, proponens, sic ait: Prouincialia Concilia
pro moderandis moribus, corrigendis exceßibus, con-
trouersiis componendis, aliisquæ ex sacris Canonibus
permißis renouentur. Sic illud. Vbi de Prælato-
rum correctione nihil expressum, licet certum
sit ex sacris Canonibus, etiam ad eorum corre-
ctionem ordinari. Sed quia id minùs principale<marginalia>Concilium|idem.</marginalia>
est, ideò non expressum, præcipuis aliis declara-
tis. Tunc vltra. Ergo in ordine ad principalem
finem, pro quo statuta esse possunt, nequit Con-
cilium à singulorum sententiâ pendere. Pater il-
latio: nam eâ ratione commune bonum facilè
posset impediri, vt est perspicuum: si enim vi-
ginti Episcopi circa rem aliquam conueniant, &
vnus resistat, nihil fiet: immò etsi plures.</P>
<P>  <absatz-nummer>166</absatz-nummer> Vnde iam efficacissimè insto aduersæ<marginalia>Instantia|effic acissi-|ma.</marginalia>
illius, ac singularis sententiæ fundamentum de-
struendo; scilicet ad statuta cōdenda in Concilio
Prouinciali omnium Episcoporum consensum
requiri, cuius oppositum tenent Doctores de
hoc agentes, & videri possunt specialiter Car-
dinalis Tuschus Tomo 2. Conclusione 554. & Ste-
phanus Quaranta. V. Concilium Prouinciale n. 29.
& 30. plures adducens vti certum statuentes in
Concilio Prouinciali ex maiori suffragiorum
numero concludi, sicut in aliis regulariter con-
tingit. Sententia enim illa quorumdam nescio
quorum, de quâ P. Sancius suprà asserentium in
Concilio Prouinciali solum Archiepiscopum ha-
bere suffragium decisionum, aboleta est, & im-<marginalia>P. Ioannes|Perez Mo-|nachus.</marginalia>
probabilis, licet vir doctus illius probabilitatem
fundare conetur, ipse communem sententiam
amplexus, quidquid enim nonnulli ex antiquio-
ribus dixerint, contrarium inuiolabili est praxi
firmatum. Quomodo autem Caput si Primas.
Contrarium non statuat, ex dicendis constabit.</P>
<Z><A+1>§. VI.
Postrema resolutio, & solutæ obiectiones.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>167</absatz-nummer> <INI2>D</INI2>Ico secundò. Suppositâ communis, &<marginalia>Assertio 2.|Neque E-|piscopos, ne-|que Ar-|chiepisco-|pum posse|validè in|legibus|Concilij|Prouincia-|lis pro libi-|tu dispen-|sare.</marginalia>
fundatissimæ sententiæ veritate, ne-
que Episcopi, neque Archiepiscopus possunt
pro libitu in lege Concilij dispensare, & si dispen-
sent irrita est dispensatio: quia in lege superioris.
Pro quo specialiter videndi P. Suarez, Cap. 15. ci-
tato. P. Thomas Sancius n. 36. & 37. P. Palaus
Tomo 1. Tract. 3. Disp. 6. puncto 4. n. 10. & 11. Bo-
nacina Tom. 2. Disput. 1. Quæst. 2. Puncto 1. n. 14.
P. Salas Disputat. 8. de legibus Cap. 9. num. 48 P.
Layman Lib. 1. Tract. 4. Cap. 22. num. 4. & Cap.
7. §. 3. num. 8. D. Villaroel Parte 1. Quæst. 4.
Art. 2. Quin. 65. addit Archiepiscopum à Con-<marginalia>Secus si|caussa iusta|adsit</marginalia>
cilio posse excommunicari. Si autem iusta ratio
subsit, dispensare possunt, quia talis videtur Con-
cilij esse voluntas, pro quo P. Suarez suprà n. 7.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0341.jpg/>
@@1@<SE341>322 Thesauri Indici Titulus IX. Cap. XII.
<duolan 2><-P>P. Sancius num. 26. & alij communiter, licet id
neget etiam Archiepiscopo Dom. Villaroel num.
66. neque obiecta vrgent.</P>
<P>  <absatz-nummer>168</absatz-nummer> Ad primum enim dicimus extare plu-<marginalia>Primum|ex obiectis|solutum.</marginalia>
res iuris Canonici decisiones pro auctoritate
Concilij, quarum aliquas adduximus; qui autem
opponuntur textus facilem habent solutionem;
& quod ex principio Distinctionis 18. profertur,
nimium probat, cùm ad illud omnes teneantur
respondere: constat enim Concilia Prouincialia
non solùm ad corrigendum, sed etiam ad consti-
tuendum cogi, cùm possint condere statuta vt es-
se indubitatum vidimus num. 161. Pro quo Ho-<marginalia>Dicta Cō-|cilia sta-|tuere posse|& definire.</marginalia>
norius secundus ita scribit de Concilio Nanetensi
à S. Hildeberto celebrato; ibique corrigenda cor-
rexit, & statuenda constituit. Sic ille; & est Epi-
stola 66. inter Epistolas S. Hildeberti. Tom. 12.
Bibliothecæ Patrum. Debent ergo omnes ex-
plicare quomodo stare queat, vt ad constituen-
dum nequeant congregari. Et dicendum videtur
non congregari ad constituendum, & definien-
dum, neque ad id vim habere, quod generaliter
omnes possit obligare, aut in particulari aliquos,
qui alicuius gradus, aut status sint; ad hoc enim
necessaria non sunt, cùm pro iis quæ ad generale
bonum Ecclesiæ, & specialium statuum in illa
conducunt, satis sit Pontificum prouidentiâ con-
sultum. Quòd autem statuere, & definire Con-
cilium Prouinciale possit, ex eadem distinctione
constat: tum in Cap. Episcopus adducto num. 161.<marginalia>Cap. Epi-|scopus. Et|Ca. Decer|nimus.</marginalia>
Tum ex Cap. Decernimus ibi: Quæ eodem anno in
Concilio acta sunt, vel definita esse noscuntur.</P>
<P>  <absatz-nummer>169</absatz-nummer> Est autem à veritate alienum in eo Ca-
pite agi de Synodo di&#x0153;cesanâ, cùm verba illius<marginalia>In Cap.|Decerni-|mus de Cō-|cilio Pro-|uinciali|agi demon-|stratur.</marginalia>
sint expressa, & sic habeant: Decernimus vt dum in
qualibet Prouincia Concilium agitatur. &c. à Pro-
uincia enim Prouinciale dicitur: quod & con-
textus ipse manifestat, cùm in eo dicatur conuo-
candos esse ab Episcopo omnes Abbates, Pres-
byteros & plebem, vt illis referat quæ in Conci-
lio acta, & definita sunt. Cùm enim Abbates ad
Synodum di&#x0153;cesanam concurrant, & ex Clero
quamplures, non erat opus conuocari eos ad no-
titiam in di&#x0153;cesanâ Synodo actorum ingeren-
dam. Agitur ergo de Concilio Prouinciali, à quo
cùm redit Episcopus, id debet intra sex menses
agere, quod ibidem à Concilio Toletano agen-
dum intimatur. Et ita intellexit Glossa: item ex
duobus Capitibus præcedentibus manifestè con-<marginalia>Synodum|di&#x0153;cesanā|non censeri|Concili&#x0169;.</marginalia>
stat di&#x0153;cesanam Synodum non esse Concilium;
nam in priori, scilicet Propter Ecclesiasticas, prohi-
bentur Episcopi, qui Metropolitani non sunt,
Concilio facere: in sequenti autem Synodus con-
greganda præscribitur. Cùm ergo in finali cita-
to de Concilio in Prouinciâ habito decernitur,
compertissimum est ad di&#x0153;cesanam Synodum
non esse referendum.</P>
<P>  <absatz-nummer>170</absatz-nummer> Caput Concilia ex distinct. 17. eatenus<marginalia>Cap. Con-|cilia 17.|dist. quid|sibi velit.</marginalia>
Concilia Prouincialia inualidare videtur, quate-
nus aliquid sibi contra Sedis Apostolicæ volun-
tatem vsurpant, & maiora negotia tractant, vt
ex sequentibus constat. Item debere illa ante pu-
blicationem Sedi Apostolicæ præsentari. Pro
quo est praxis, & declaratio Cardinalium circa
Caput 2. citatum Seßionis 24. sed circa illud est<marginalia>Con cilium|Prouincia-|le an vim</marginalia>
non leuis difficultas: nam Concilium Pro-
uinciale, eo ipso, quòd ligitimè congregatum<-P>@@

<-P>est, & eius statuta nihil absurdi continent, po-<marginalia>habeat Se-|di Aposto-|licæ non|præsenta-|tum.</marginalia>
test statim obligare, confirmatione Pontificis ad
id minimè requisitâ, vt ostendit P. Suarez Lib. 4.
de legibus. Cap. 6. num. 10. & probari potest ex
Synodo di&#x0153;cesanâ, cuius statuta vt obligent con-
firmatione Pontificiâ non indigent, vt in citatâ
Cardinalium declaratione dicitur verbis illis:
Mittentes autem ad Sedem Apostolicam di&#x0153;cesanas Sy-
nodos laudandi sunt. Laudandi inquam ob Sedis
Sanctæ reuerentiam, & quia vltra debitum præ-
stant. Est autem maior ratio in Concilio Pro-
uinciali, ob maiorem illius auctoritatem. Ad hæc
dico debitum dictum non esse tale, vt propter
defectum Consultationis vis obligandi sit statutis
Concilij deneganda, vt adducta conuincunt. Est
ergo debitum honestatis, in quo peccatum ali-
quod potest admisceri, si non illi fiat satis. Tum
ob reuerentiam debitam Apostolicæ Sedi, quam
in hoc exhibendam praxis communissima per-
suadet. Tum etiam quia bono communi non
penitus prouidetur: statuta enim dum à Pontifi-
ce confirmata non sunt; possunt facilè abrogari,
variis ad id titulis conquisitis, & saltem à Conci-
lio alio. Hinc P. Suarez citato loco ait ad maius
auctoritatis robur, & vt leges immutabiliores
sint, solere hæc Concilia confirmationem sua-
rum legum à Pontifice postulare.</P>
<P>  <absatz-nummer>171</absatz-nummer> Ad Caput Nullus Primas. Dico inpri-<marginalia>Cap. Nul-|lus Pri-|mas ge-|nuinus in-|tellectus.</marginalia>
mis verba illius hæc esse: si quis Metropolitanus
Episcopus (nifi quod ad suam solummodo propriam
pertinet Parochiam) sine Consilio, & voluntate om-
nium Comprouincialium Episcoporum extra agere ali-
quid tentauerit, gradus sui periculo quidem subiacebit,
& quod egerit, irritum erit, & vacuum. Sic San-
ctus Calixtus Pontifex Epist. 2. Deinde respon-
deo ibi de Concilio non esse sermonem, sed ne
Metropolitanus circa Parochias suffraganeorum
si intromittat, illis inuitis; vnde omnium Consi-
lium & voluntas requiritur, si de omnium est
diuisiuè Parochiis aliquid disponendum. Vt dis-
ponatur ergo de Parochiâ vnius, non sufficit Cō-
silium, & consensus aliorum, etiam in Primate.
Quodquidem ex Cap. Archiepiscopus. Quæst. ea-
dem habetur perspicuum; sic enim habetur ibi.
Archiepiscopus nihil de Episcoporum caussis aut alijs
communibus, iuxta statuta Apostolorum, absque cun-
ctorum illorum agat Consilio, neque illi assumant, nisi
quantum ad suas pertinet Parochias, sine suo consensu
&c. Et explicationem istam adhibet Glossa sic
dicens: dicitur ergo quòd nullus Primas, vel Me-
tropolitanus debet se intromittere de specialibus nego-
tijs sui suffraganei, absque eius licentia, vel voluntate.
Sic Glossa, quam promptam, & facilem explica-<marginalia>Glossa.</marginalia>
tionem, si præfatus legisset Auctor, comperisset
sanè nullum in citato Capite fundamentum pro
singulari illa sententia reperiri.</P>
<P>  <absatz-nummer>172</absatz-nummer> Ad rationem vltimam dico ex Conci-<marginalia>Rationi|positionis|contrariæ|fit satis,|quæ non|videtur|probabilis.</marginalia>
liorum Prouincialium institutione hoc haberi;
nam aliàs ferè essent pro communi bono inuti-
lia, quando ex vnius contrario iudicio possent
statuta conuenientissima prorsus impediri, de
quo num. 165. & vt demus ex ipsâ Conciliorum
institutione hoc non haberi; habetur tamen ex
dispositione iuris Canonici, cuius circa hoc tot
vidimus decisiones. Quæ omnia ita positionem
istam firmant, vt contraria minimè probabilis
videatur. In quo Iudicium P. Suarij libenter<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0342.jpg/>
@@1@<SE342>De nonnullis contractibus Clericorum & Religiosorum. 323
<duolan 2><-P>complector, qui omnino certam, & indubitatam
eam esse testatur, vt vidimus num. 161. Cùm enim
certa sit, opposita nequit esse probabilis; quod
enim certo opponitur, falsum debet reputari, &
quod falsum, nequit cum veritatis coniecturis
probabilibus apparere. Pro quâ hæc satis, ad alia
properantibus.</P>
<Z><A+1>§. VII.
De nonnullis alijs Religiosorum, & Cle-
ricorum contractibus.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>173</absatz-nummer> <INI2>S</INI2>Olent apud illos pharmacopolia videri,<marginalia>Circa|pharmaco-|polia.</marginalia>
in quibus secularibus pharmaca ex re-
bus Indicis confecta, & ex Europâ adducta ven-
duntur. Pro quibus</P>
<P>  Dico primò. Si Clerici, & Religiosi extra<marginalia>Assertio 1.</marginalia>
proprias domus genus hoc negotiationis exer-
ceant; idem est de illo dicendum, ac de ceteris, de
quibus suprà.</P>
<P>  Dico secundò, officinam aromatariam ha-<marginalia>Assertio 2.</marginalia>
bere Clericus potest, si ipse eius artis peritus sit,
& medicinalia non emat, vt immutata diuendat.
Est iuxta dicta, quia est fructus industriæ, & idem
est de Religiosis.</P>
<P>  Dico tertiò, officina dicta nequit haberi in<marginalia>Assertio 3.</marginalia>
propatulo, ita vt porta in callem exeat, constat:
quia id sine scandalo stare nequit, videtur enim
illud esse præcipuum aromata vendentis officium,
aliorum more, qui publicas habent tabernas, si-
cut de pane cocto ex proprio frumento, qui ven-<marginalia>De pane|cocto.</marginalia>
di domi nequit, benè tamen per alios, ex P. Pel-
lizario, & Lezana affirmat Diana Parte 11. tract.
6. Resolut. 41.</P>
<P>  <absatz-nummer>174</absatz-nummer> Dico quartò, vbi sine scandalo id stare<marginalia>Assertio 4.</marginalia>
potest; vendi possunt non solùm confecta, à præ-
dictis talis artis peritis, sed etiam alia immutata,
quæ empta sunt vt necessaria proprio vsui, & su-
perfuerunt: non verò si ad lucrandum empta
sunt directè, licèt cum aliis vsui proprio necessa-
riis. Probatur ex dictis duobus prioribus para-
graphis, & videndus præsertim Cardinalis Lugo
Disput. 26. n. 32. & P. Fagundez Lib. 5. de Iustitiâ,
cap. 12. num. 2.</P>
<P>  Dico quintò, non licet ex Europâ ingentem<marginalia>Assertio 5.|& specia|liter notan|da.</marginalia>
copiam medicamentorum exportare, vt parte eo-
rum vendita, sumptus, quos Ecclesiastici, ea ad
proprium vsum emendo possent facere, supplean-
tur. Hoc videtur clarum; quia est negotiatio di-
recte ad lucrandum instituta: satis enim magnum
lucrum est sumptus in medicamentis emendis e-
uitasse, in eo enim sic agens fit locupletior. Sicut
de illo dicitur, qui bonâ fide aliquid alienum
consumpsit, teneri scilicet ad restituendum illud,
in quo factus est locupletior; non ex eo quòd
plus aliquid acquisierit semper, sed quia id habet,
quod non fuisset habiturus, eò quòd sumptus fa-
cti ab ipso fuissent. Vt si ex alieno victum quo-
tidianum facit, sumptus faciendos in eo habet
modò, & ita ratione illorum dicitur locupletior.
Ad quem modum se habet illa pharmacopolij in-
dustria: nihil enim per copiosum eorum vsum
minùs habet sic emens, & distrahens, cùm tamen
in illis magnos fuisset facturus sumptus, & ita ex
negotiatione ista factus est locupletior: &<-P>@@

<-P>quemadmodum si quis prædicta, aut alia emeret,
& venderet, vt ex iis, quæ sibi necessaria essent ad
sustentationem compararet, friuola esset euasio,
si diceret ex eo facultates suas non accrescere, sed
sustentationis commoditatem haberi; eodem pa-
riter modo in casu, de quo loquimur, est judican-
dum; quia sicut in priori magnum accrescit lu-
crum, dum sumptus sustentationis euitantur,
& facultatum nulla diminutio fit, ita & in alios
sumptus curationis familiæ, qui esse ingentes so-
lent.</P>
<P>  <absatz-nummer>275</absatz-nummer> Pro resolutionibus dictis deseruiunt,<marginalia>De Bullâ|Vrbani|VIII. circa|quæstuosas|artes.</marginalia>
quæ habet P. Pellizarius Tom. 1. Tractat. 6. Cap. 10.
Quæst. 13. vbi adducit Bullam Vrbani VIII. quâ
quæstuosas omnes artes Religiosis prohibuit,
sed eam pro Româ tantum voluit obligare. Ex
quo habemus quæstuosas artes generaliter non
esse prohibitas. Sed neque Romæ Bulla prædi-
cta vim habuit, quia reuocata est multorum po-
tentiorum precibus, qui pharmacopolia Religio-
sorum valde conuenientia judicarunt, tollenda
planè vi præfatæ Constitutionis. Addit autem
citatus Pater licere illa, quia in ipsis res artificio
mutatæ venduntur. Ex quo sequitur id, quod
Assertione quintâ probauimus, non licere in-
quam, officinas dictas, quando ea, quæ emuntur
immutata venduntur, nisi juxta Assertionis quar-
tæ moderationem.</P>
<P>  <absatz-nummer>176</absatz-nummer> Sunt etiam in Indiis, qui conficiendæ
calcis, & laterum coquendorum fornaces habeāt,
pro quo Æthiopicorum mancipiorum ministe-
rio vtuntur, & pro illis</P>
<P>  Dico sextò: licent fornaces prædictæ pro<marginalia>Assertio 6.|circa calcis|& laterum|officinas,|pro ædificijs|proprijs.</marginalia>
ædificiis Ecclesiasticorum eas habentium, etsi
contingat aliqua vendi, quæ non sunt pro illis
necessaria. Sic P. Pellizarius suprà Quæst. 14. Ex
quo Diana Parte 11. Tractat. 6. Resolut. 41. & ra-
tio ex prædictis est obuia: quia ibi negotiatio
propria non est, neque aliquid, quod per Epi-
keiam veniat similiter comprehensum, vt Au-
ctores loquuntur de quibusdam superiùs explica-
tis; & præsertim P. Molina Disput. 342. §. Se-
cundum est. Et quidem ædificare Religiosis licet,
& ad hoc ministerio propriorum mancipiorum
vti: ergo & calcem, ac lateres conficere, ex qui-
bus ædificium assurgit. Quòd autem ea, quæ su-
persunt, vendi possint, ex eo probatur, quia si
hoc in iis, quæ immutata venduntur, licitum est,
quando cum necessariis emuntur, & non ex di-
rectâ lucri intentione, multò potiùs licebit, vbi
solius industriæ fructus distrahuntur.</P>
<P>  <absatz-nummer>177</absatz-nummer> Dico septimò, etiamsi fornaces dictæ<marginalia>Assertio 7.|pro alienis|etiam vti|ministerio|mancipio-|rum.</marginalia>
non construantur pro ædificiis propriis Ecclesia-
sticorum; sed in eorum terris ad quæstum ex eis-
dem faciendum, & mancipiorum ministerio, non
videtur in eo quidquam Canonicâ lege prohibi-
tum. Id probo ratione nuper adductâ; quia in
eo negotiatio propria non est, cùm non sit em-
ptio, & venditio rerum sine earum mutatione:
neque impropria & quæ per Epikeiam prohibi-
ta censeatur; quia id nullibi expressum. Ex si-
milibus autem arguit nequit, quia nullum est,
quod adæquet, & potiùs ex illis potest Assertio
comprobari. Venam ferri emi non posse, vt ex
illa ferrum per ministros conductos extrahatur,<marginalia>Ex vena|ferri argu-|mentum.</marginalia>
docent aliqui apud P. Molinam suprà §. Syluester,
quibus ipse videtur consentire, si vena nudè suma-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0343.jpg/>
@@1@<SE343>324 Thesauri Indici Titulus IX. Cap. XII.
<duolan 2><-P>tur: non tamen id illicitum reputant, si per Mo-
nachos ferrum conficiatur. Ratio autem discri-
minis sumi potest ex Cardinali Lugo suprà num.
34. quia cùm administri conducti sunt, eorum
operæ emuntur, vt posteà vendantur: quod ta-
men in Monachorum operis non apparet. Ex
quo argui potest pro casu nostro, in quo non
emuntur laborantium operæ, cùm sint manci-
pia; & licet mancipia ipsa empta sint, eorum ta-
men operę proximè non emuntur, & mancipia
pro multis seruire possunt, in quibus eorum ope-
ræ non venduntur. Et per accidens est, quòd
labori prædicto applicentur. Idem est si emantur<marginalia>Et confe-|ctione vini|ex vuis|emptis.</marginalia>
vuæ, vt per Monachos conficiatur vinum, de
quo Cardinalis Lugo num. 34. citato, & P. Mo-
lina, §. Secundum est, aliique; & verò cùm dicant
non licere, cùm id fit per famulos conductos, de
non conductis aliter videntur sentire. Item emi
posse iumenta vt loce&#x0303;tur, tenet citatus Cardinalis
loco eodem, de quo & suprà n. 152. ergo & man-
cipia, vt ex eorum labore aliquid vendendum eli-
ciatur; non enim maior in vno, quàm in alio,
indecentia apparet, & fortè maior est in locatio-<marginalia>Ac iume&#x0303;-|torum em-|ptione vt|locentur.</marginalia>
ne, & respectu mancipiorum esse potest. Qui-
bus addi potest praxis proborum, & sapientium,
quæ sine scandalo, immò cum ingenti Reipublicę
commodo sustinetur. Iuxta quæ non videtur ne-<marginalia>Quid de|collecta|niue.</marginalia>
gotiatio prohibita, si nix ad vendendum colliga-
tur, licèt aliter sentiat Rota apud Dianam Part. 11.
Pag. 609. probabiliter locuta.</P>
<P>  <absatz-nummer>178</absatz-nummer> Dico octauò. Idem licet, etiamsi ad<marginalia>Assertio 8.|idem sta-|tuens, si|operarij cō-|ducantur.</marginalia>
operas prædictas conductitij aliqui adhibeantur.
Quod probo in primis, quia ibi in rigore non est
emptio & venditio, operæ enim non propriè
venduntur, quia contractus locationis ab omni-
bus vt diuersus à contractu emptionis, & vendi-
tionis ponitur. Deinde si pauciores illi sint com-
paratione mancipiorum, non videtur esse prohi-
bitionis ratio, quia veluti adiutores mancipiorum
adhibentur, quorum operæ præsertim attendun-
tur; si autem aut plures, aut omnes conductitij
sint, succurrit alia satis recepta doctrina, de quâ
num. 33. 147. & 155. Ecclesiasticos scilicet posse
per alios negotiari, quod de propria negotiatione
Auctores affirmant: ergo & impropria poterit
per alios exerceri, & ita per famulos conductitios,
licèt illis Clericus assistat, aut Religiosus aliquis
præficiatur. In quo quidem non seruandæ limi-
tationes omnes illæ, quæ pro negotiatione sunt
appositæ; quia cùm ea, de quâ loquimur, nego-
tiatio propria non sit, neque de illa est cum præ-
dicto rigore pronuntiandum. Quod in Religio-
sis specialiùs currit, qui ob negotiationem huius-<marginalia>Quid in|Religiosis|speciale.</marginalia>
modi minimè à ministeriis Ecclesiasticis abstra-
huntur, quando vni, aut alteri cura committi-
tur: hinc autem aliquantulum distrahi ob com-
mune bonum, damnabile non est, quia & Præ-
lati, & Procuratores multas patiuntur distra-
ctiones, quas communis boni respectus sancti-
ficat, quia sine illis minimè posset Religiosa con-
sistere disciplina.</P>
<P>  <absatz-nummer>179</absatz-nummer> Dico nonò: licent etiam Ecclesiasticis<marginalia>Assertio 9.|circa figu-|linas.</marginalia>
figulinę pro omnibus vasorum generibus, sicut in
Indiis aliquorum vsu receptum, in ordine scilicet
ad necessaria pro ipsis, & etiam ad vendendum.
Quod quidem rationes pro aliis, de quibus nuper,
adductæ conuincunt, & quidem in hoc plus est<-P>@@

<-P>artis, quàm in aliis, vnde & minus negotiationis in
ipsis, & generaliter loquendo, cùm Religiosorum<marginalia>Pro Reli-|giosis circa|dicta obser-|uanda do-|ctrina.</marginalia>
necessitates vrgentes sint, difficilè damnandi sunt,
qui per quæstuosas artes sine scandalo, & notabili
distractione illis student remedium adhibere; ne
si necessaria desint, relaxatio irreparabilis subse-
quatur. Vbi & Bonacinæ discursus suffragatur<marginalia>Bonacinæ.</marginalia>
tom. 2. disp. 3. de contract. q. 1. Puncto 5. n. 19. §. Tertia
sententia. vbi ait: quòd cùm negotiatio ex se indif-
ferens sit, non efficitur culpabilis nisi ob prohibi-
tionem; cùm autem nullibi inueniatur prohibi-<marginalia>Qualis in-|decentia|in negotia-|tione.</marginalia>
tum negotiari per alios, non debet id vti illici-
tum condemnari: & addit talem indecentiam,
si qua est, non esse moralem, sed ciuilem, qualis
est illa, quam Princeps, aut alius eximiæ vir di-
gnitatis per alios negotiando incurreret. Sic ille
philosophatur; quæ quidem ad quæstuosas artes
applicandum: vt cùm ex se indifferentes sint,
neque aliàs inueniantur prohibitæ, non debent
vt illicitæ traduci, & quod de indecentiâ ab eode&#x0303;
dictum, pariter accommodandum: neque timeri
scandalum potest, vbi ex occupatione tali nullus
ad peccandum prouocatur: sicut neque mini-
steriorum in ordine ad bonum spirituale fidelium
vlla iactura dignoscitur: futura certè, si necessa-
ria deessent, quæ ita Religiosis tribuenda sunt,
sicut à Concilio est Tridentino dispositum: Ses-<marginalia>Vt prouide&#x0303;-|dum illis à|Prælatis.</marginalia>
sione 25. Cap. 2. de Regularibus, verbis illis: Mo-
bilium verò vsum ita superiores permittunt; vt eorum
suppellex statui paupertatis, quam profeßi sunt, conue-<marginalia>Concilium|Trident.</marginalia>
niat; nihilq&#x0301;ue superflui in eâ sit, nihil etiam, quod neces-
sarium eis denegetur. Sic Concilium.</P>
<Z><A+1>§. VIII.
De contractu Æthiopicorum manci-
piorum.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>180</absatz-nummer> <INI2>C</INI2>Ontractus iste licet in Indiis frequens,<marginalia>Æthiopico-|rum seruo-|rum nimis|periculos&#x0169;|conscientijs|esse contra-|ctum.</marginalia>
communis est tamen etiam Europæis,
vt vix aliquid speciale occurrat pro Indiis disqui-
rendum, & circa modum eos furtiuè introducen-
di de fraudatione jurium Regiorum, & ministro-
rum subornatione dictum à nobis Titulo 5. num.
143. Modo id tantum adiecerim, rem hanc adeò
esse Christianis conscientiis periculosam, vt si
ad regulas iustitiæ aptari debeat, vix aliquid oc-
currat, quo possit plena securitas in huiusmodi
contractu reperiri. Pro quo libet ea, quæ P.
Thomas Sancius, qui quæstionem magis ex pro-
fesso versauit. Post P. Molinam Disp. 34. & 35.
cuius & asserta proponenda sicut & P. Rebelli
Lib. 1. quæst. 10. sect. 1. & 2. & P. Fragossi Tomo 3.
Disp. 22. §. 2. & 3. sufficiat in medium protulisse.</P>
<P>  Ille ergo Tomo 1. Consiliorum, Lib. 1. Cap. 1.<marginalia>P. Sancij|circa illum|Pronuntia-|ta.</marginalia>
Dub. 4. post aliquot iacta fundamenta iuxta mo-
ralia principia communiter recepta, hæc subiicit
pronuntiata.</P>
<P>  Primum, contractationem istam, quâ Æ-<marginalia>Primum.</marginalia>
thiopes è suis regnis adducuntur, esse iniustam, &
cum obligatione restituendi libertatem; quia tituli
seruitutis communiter loquendo sunt iniusti, li-
cet respectu aliquorum contingat titulum iustum
extare. Cùm enim qui sint tales ignoretur, non
debent iniustè capti, qui multò plures sunt, suâ
libertate priuari.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0344.jpg/>
@@1@<SE344>De contractu Æthiopicorum mancipiorum. 325
<duolan 2><P>  <absatz-nummer>181</absatz-nummer> Secundum, si Mercatores contractantes<marginalia>Secundum.</marginalia>
exactissimè examinarent titulos, & deprehende-
rent esse iustos, licita esset contractatio. Hoc
tamen esse moraliter impossibile; & diligentiam,
quam adhibere communiter dicuntur, omnino
superficialem esse pro comperto habetur; & ita
nihil iuuat in proposito.</P>
<P>  Tertium; Mercatores qui in magno numero<marginalia>Tertium.</marginalia>
emunt ab aliis, qui ex Æthiopiâ miseros istos
adducunt, peccare mortaliter, & ad restitutio-
nem teneri, nisi factâ diligentiâ de iusto titulo
captiuitatis constet.</P>
<P>  Quartum: idem esse, quando vnus, aut alter<marginalia>Quartum.</marginalia>
emitur à Mercatoribus, qui eos ex Æthiopia ad-
ducunt, propter eamdem rationem. Post vnam,
autem, aut alteram venditionem factam, non te-
neri ad talem diligentiam, quia iam non est pos-
sibile cognosci, quonam titulo captus sit, & ita
diligentia esset superuacua.</P>
<P>  <absatz-nummer>182</absatz-nummer> Quintum, Ementem vnum, vel alterum<marginalia>Quintum.</marginalia>
bonâ fide, licet superueniat posteà dubium an
fuerit iustè captus, non teneri manumittere, si
facta diligentia nequeat veritas deprehendi, quia
in dubio melior est conditio possidentis.</P>
<P>  Sextum, eum, qui mala fide emit, aut cum<marginalia>Sextum.</marginalia>
dubio de titulo captiuitatis, peccare mortaliter,
& si non possit deponere dubium rationibus pro-
babilibus, teneri manumittere, quia possessio
cum mala fide nihil iuuat, quando est alius, qui
potius ius habeat, scilicet ipse Æthiops, qui ha-
bet ius naturale, & possessionem suæ libertatis.
Addit hoc intelligi, nisi is, à quo emit, habuerit
bonam fidem; tunc enim cùm in eius succedat
ius, non tenetur manumittere. Tandem Palacij<marginalia>Palacij|sententia.</marginalia>
sententiam reiicit asserentis, postquam tales pu-
blicè vendendi exponuntur, non esse obligatio-
nem vlterioris inquisitionis circa iustum captiui-
tatis titulum. Sic Doctor ille; ex quibus tamen
nihil elici posse, quod faueat, si inter se compo-
nantur, & id quod communiter accidit, atten-
datur, facilè potest ostendi.</P>
<P>  <absatz-nummer>183</absatz-nummer> Et primum quidem, ac secundum aper-<marginalia>Pronuntia-|ta dicta|non videri|sibi cohæ-|rere, neque|ad iustifi-|candum|contract&#x0169;|sufficere.|Vbi circa|quatuor|priora.</marginalia>
tissimè huiusmodi contractationi repugnant. Et
vt primum stare debeat, necessarium est affirma-
re id, quod in secundo de adhibito diligenti exa-
mine dicitur, locum non habere. Nam si locum
habet, & ita debet præsumi; ergo immeritò con-
tractatio condemnatur, quandoquidem præsum-
ptio talis eam potest iustificare. Non igitur com-
muniter loquendo tale intercedit examen, & ita
neque communiter contractatio licet, vnde re
ipsa Prima assertio nō est à secundâ diuersa, quia
prima conditionalem illam de diligenti examine
non excludit. Tertium item apertè contradicit:
sicut etiam Quartum in priori eius parte. Limi-
tationem autem minimè esse fauorabilem ex eo
patet, quia affirmat iam non posse diligentiam
adhiberi; ergo restitue&#x0303;da est libertas. Patet ex pri-
mo, & secundo: quia contractatio iniusta dici-
tur, & cum onere restitutionis: ex eo quòd ij,
qui adducuntur, communiter loquendo, ius li-
bertatis retinent; qui autem ab adducentibus e-
munt, maiorem facere diligentiam nequeunt &
ita neque emere; ergo post vnam, & alteram ven-
ditionem id est dicendum, quod in prima; quan-
doquidem vitiosa est origo, & vt talis cognita.
Præterquam quòd manifestum est ementes ab<-P>@@

<-P>iis, qui ex Æthiopiâ adducunt copiosam hanc
mercem, de inquisitione tituli non curare, &
multò minùs sequentes emptores, ergo ne-
queunt, qui emuntu$unclear securâ conscientiâ possi-
deri.</P>
<P>  <absatz-nummer>184</absatz-nummer> Ex quo sequitur, neque quintum stare<marginalia>Circa|quintum,|vbi circa|bonam fi-|dem in|possessione|doctrina.</marginalia>
posse, in quo & illi fauet P. Molina Disput. 35.
in fine, & Dissutat. 36. Quando enim post bo-
nam fidem sequitur dubium, licet nulla adhi-
beri diligentia possit, quâ veritas exploretur,
possessio stat pro libertate, quia debet iuxta com-
muniter accidentia iudicari; atqui, vt diximus, &
probat dictus Pater, communiter titulus seruitu-
tis est iniustus; ergo debet iudicari iuxta illud.
Quemadmodum si quis rem aliquam bonâ fide
emerit, & posteà sciat venditam esse ab eo, de quo
probabilissimè præsumitur eam surripuisse, vt si
sit seruus, & res pretiosa sit, aut alius similis, tunc
retineri nequit, etiamsi factâ diligentiâ nequeat
dominus certus deprehendi; quod quidem iuxta
tertium fundamentum est Auctoris eiusdem n. 3.
vbi cum multis ait; quoties quis bonâ fide aliquid
possidere c&#x0153;pit, si deinceps iudicet æquali pro-
babilitate ad vtramque partem, rem non esse
suam, si factâ sufficienti diligentiâ non potest vin-
cere dubium, posse eam retinere, quia in pari du-
bio melior est conditio possidentis. Atqui in ca-
su nostro non est æqualis probabilitas ad vtram-
que partem, sed moralis certitudo de iniusto ti-
tulo, aut talis certè probabilitas, quæ dubium
ferè vincat; ergo nequit seruum possidere.</P>
<P>  <absatz-nummer>185</absatz-nummer> Vnde neque sextum stare potest quoad<marginalia>Circa|Sextum.</marginalia>
eius limitationem, in qua est fauorabile; quia e-
mens malâ fide, nequit illam deponere ex bona
fide alterius, quæ ex ignorantia procedebat, &
in eo cessat; ideò enim malâ fide emit, quia sibi
persuasit iniustum esse seruitutis titulum; atqui
hoc certum est, iuxta nuper dicta; ergo nequit
malam fidem deponere, cum qua possidet. Que&#x0303;-
admodum si sciret rem aliquam esse furtiuam, ab
alio tamen bonâ fide possideri, & eam emeret,
non posset tali bona alterius fide se tueri, sed re-
stituere absque dubio teneretur. Et verò Sexta
conclusio in casu procedit, quo quis emat cum
dubio; an qui venditur iustè, vel iniustè fuerit ca-
ptus: quæ quidem non videtur aliis consonare,
quibus contractatio ista absolutè iniusta pronun-
tiatur, non ob dubium, sed ob moralem certitu-
dinem. Sed sit illud de dubio verum, semper
profectò tale dubium est, quia numquam potest
veritas deprehendi: ergo neque mala poterit de-
poni fides, cùm apertè constet primam possessio-
nem à Mercatoribus ementium cum dubio fuisse,
vel esse debuisse, vnde vlteriores possessores ne-
queunt ad possessionis titulum prouocare.</P>
<P>  <absatz-nummer>186</absatz-nummer> Quod autem addit in fine circa senten-<marginalia>Ex impu-|gnata à|præfato|Auctore|Palatij|sententia,|vrgetur.</marginalia>
tiam Palacij, ea, quæ à nobis sunt dicta, confir-
mat; ait enim minùs benè illum asseruisse emp-
torem Æthiopum, postquàm ad nos adducti s&#x0169;t,
& publicè venduntur, non teneri ad ampliorem
inquisitionem, sed posse opinari licitè vendi, quod
ex eo sic improbat: quia, (vt probaui) est fama
communis in oppositum. Tantùm ille. Cùm ergo
fama communis in oppositum sit, & de nullo in
particulari maior haberi certitudo possit, quàm
ea, quæ de omnibus communiter habetur, vt ex-
perientiâ constat: fit ex eo de nullius iusto titulo<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0345.jpg/>
@@1@<SE345>326 Thesauri Indici Titulus IX. Cap. XII.
<duolan 2><-P>non solum certum, sed neque probabilem noti-
tiam succurrere, & ita iniustè possideri. Et fa-
mam dictam à fide dignis ortam probauerat ipse
num. 10. bonis adductis $uncleartibus. Pro quo, &
num. 2.</P>
<Z><A+1>Patris Molinæ Pronuntiata, vt faueant,
& quàm consequentia sint.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>187</absatz-nummer> <INI2>P</INI2>Rimum ex Disput. 35. sic procedit, ne-
gotiationem ementium mancipia ab in-<marginalia>P. Molinæ|Pronuntia-|tum pri-|mam post|tria alia|conditiona-|lia.</marginalia>
delibus esse iniustam, & iniquam, & omnes eam
exercentes esse in statu damnationis æternæ, nisi
quem fortè inuincibilis ignorantia excuset, in
qua neminem esse eorum, audet affirmare. Sic
ille in quartâ conclusione, vbi absolute loquitur;
tres enim præcedentes sunt conditionales. Prima
scilicet licere emptorem, si ij, qui emuntur, bello
iusto capti sint ab iis, qui illud gerunt, vt con-
tingit aliquando geri à Lusitanis. Secunda licere
item si ij, qui venduntur ob sua crimina, in serui-
tutem redacti sunt, quando crimen tale est, vt
seruitus sit proportionata illius p&#x0153;næ. Tertia et-
iam esse licitum, quando parentes fame pressi fi-
lios vendunt, vt quicumque alij facere possunt:
vnde si hoc inter Æthiopes accidat, iure se pos-
sunt naturæ tueri. Sic ergo cùm præmisisset, con-
clusione quartâ id statuit, quod iam ex ipso po-
suimus; vbi quidem non loquitur de bello captis
à Lusitanis, quod cum aliquibus ex illis gentibus
iustum esse dixerat, Disput. 34. vt cum Angolanis,
& si qui sunt alij Mauricæ sectæ Professores, qui
eo ipso immane odium in Christianos ad omnem
hostilitatem expromptum præseferunt. De iis
autem, qui bellum gerentes cum aliis eos capiunt,
& vendunt, resolutio dicta procedit.</P>
<P>  <absatz-nummer>188</absatz-nummer> Secundum, dum alia via ad fidem Chri-<marginalia>Secundum.</marginalia>
stianam inducendam in illas regiones non suc-
currit, fauendum esse negotiationi ipsi quantùm
saluâ conscientiâ fieri potest; quia sic magnum
illud bonum, minimè aliàs consequentur, è bar-
baria educti, in quâ brutorum potiùs, quàm ho-
minum more viuere comperiuntur.</P>
<P>  Tertium, non aliter seruitutem istorum, &<marginalia>Tertium.</marginalia>
cuiusque illorum permittendam, quàm si luce
clarius eam iustam esse constet, tum quòd liber-
tatis caussæ; quippe quæ piissima est, per se sit
suffragandum. Tum etiam quòd vt magno es-
set adiumento, vt fides nostra, moresque Chri-
stiani, in illis locis propagarentur. Addit, tempo-
ralia etiam commoda ex humaniori commercio
futura, & sic concludit: quamuis autem aliud non
esset lucrum, quàm tutas ab æterno interitu habere con-
scientias, hoc vnum satis esse deberet. Sic ille, apertè
indicans in negotiatione istâ conscientias nego-
tiantium naufragare.</P>
<P>  <absatz-nummer>189</absatz-nummer> Quartum, Ex disp. 35. ad finem, & 36.<marginalia>Quartum.</marginalia>
eum, qui emit ab eo, qui bonâ fide c&#x0153;pit possi-
dere, & posteà de iusto titulo dubitauit, non te-
neri integrè restituere, sed adhibitâ diligentiâ, &
non exploratâ veritate, tantùm teneri partem re-
stituere, iuxta dubij quantitatem; quia in ius suc-
cedit alterius, qui factâ diligentiâ non tenebatur
restituere, cùm sit melior conditio possidentis.</P>
<P>  Quintum vnde suprà: ementem cum inuin-<marginalia>Quintum.</marginalia>
cibili ignorantia, si postea dubitare incipiat, non
teneri restituere, si factâ diligentiâ dubium perstet,<-P>@@

<-P>ob meliorem possidentis conditionem, ratione
cuius nihil restituere tenetur, vnde neque par-
tem, neque totum, quando bonâ fide possessio-
nem inchoauit.</P>
<P>  Sextum, ex Disputat. 36. §. Primum & præci-<marginalia>Sextum.</marginalia>
puum mancipia ex suis regionibus asportata licitè
emi posse, quia non spectat ad subditos exami-
nare an merces licitè asportentur in regnum, sed
ad Principem; cùm ergo ille videatur probare,
non est circa id scrupulosiùs indagandum.</P>
<P>  <absatz-nummer>190</absatz-nummer> Cùm talis sit huius Doctoris resolu-<marginalia>Citatum|Auctorem|non appro-|bare nego-|tiationem,|& opposit&#x0169;|non benè à|P. Fagun-|dez affir-|mari. Vbi|de Primo|Pronun-|tiato.</marginalia>
tio, qui exactissimè rem istam inuestigauit inter
Lusitanos scribens, & Primum eius pronuntia-
tum adeò negotiationi huiusmodi contradicat,
affirmat P. Fagundez Libr. 2. de Iustitia & iure,
Cap. 2. num. 5. & 8. eum illam approbare & abs-
que scrupulo exerceri posse pariter affirmare.
Quod quidem non video quomodo dici à viro
tanto potuerit, cùm mens Auctoris adeò testata
ab ipso fuerit relicta, vt nihil magis perspicuum
inueniri posse videatur. Vnde P. Palaus Tract. de
iustitiâ, & iure, Disput. vnica de Iustitia in genere.
Puncto 9. num. 11. negotiationem dictam in pri-
ma emptione condemnans, pro sententia sua
meritò P. Molinam allegat. Cuius quidem Pri-
mum pronuntiatum cum P. Sancij primo item
consonet, satis apparet ex eo non posse pro ne-
gotiatione istâ patrocinium aduocari; nisi fortè
quatenus de bello Captis aliter videtur sentire,<marginalia>Quid de|bello captis|sentiat.</marginalia>
quandoquidem illud est iustum communi im-
mò & Regiorum Iudicum sententiâ iudicatum.
Sed certè vt dubitari de iustitia possit, dubitatio
ipsius Patris facit, qui Disput. 34. §. Paulus verò
ait visam à se instructionem, quæ à Rege Seba-
stiano data est post longam discussionem in Cō-
silio Conscientiæ, electo Duci contra Angolæ
Regem ituro, & ita postea subiicit: Quæ Instru-
ctio, sicut par erat, fuit exactè seruata, neque auaritiâ
ducem, ac milites obc&#x0153;cante, vlla facta fuit illius
transgreßio, sanè nihil erat, quod ampliùs ad iustum bel-
lum posset desiderari. Sic ille: dubius equide&#x0303; de ob-
seruatâ instructione, vbi de auaritiâ esse satis fun-
data suspicio poterat, quando bellum illud non
tantùm ob vindicandas iniurias, sed propter ar-
genti fodinas, quæ in eo tractu esse fama vulga-
uerat, potiùs agebatur.</P>
<P>  <absatz-nummer>191</absatz-nummer> Circa secundum pronuntiatum meritò<marginalia>De Secun-|do. Vbi|quod non|est iniurijs|stabilienda.</marginalia>
quidem annuendum, sed cum addita præcautio-
ne, quantùm scilicet saluâ conscientiâ fieri possit. Non
vult Christus fidem iniuriis stabiliri; cùm aliàs
negotiationi isti vacantes, fidei negotium non
agant, sed lucri studio ad illam penitus mouean-
tur. Vnde si scirent eos, quos asportant, Chri-
stianos minimè futuros, similiter asportarent:
non ergo ipsis circa auro pretiosiorem liberta-
tem irrogatæ iniuriæ ex fidei commodo, quod
accessoriè sequitur, compensabiles censeantur.
Sic infidelium filij inuitis parentibus nequeunt
baptizari.</P>
<P>  Quod autem in Tertio habetur, est quidem<marginalia>Circa Ter-|tium, vbi|quòd titu-|lus non de-|beat esse|luce clarior|ex Auctore|eodem|contra ip-|sum.</marginalia>
piè, & sapienter dictum; sed certè non esse ne-
cessarium pro seruitute permittenda, vt luce cla-
rior illius titulus sit, ex priori est pronuntiato
deducendum. Cùm enim negotiationi fauen-
dum sit, quantum saluâ conscientiâ fieri possit,
non est certè necessarius titulus luce clarior, cùm
sufficiat esse probabilem; tuta enim conscientia<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0346.jpg/>
@@1@<SE346>De contractu Æthiopicorum mancipiorum. 327
<duolan 2><-P>potest probabilis sententia teneri circa titulum
huiusmodi, sicut circa alia, & de bello est satis
communis sententia inter Recentiores. Et verò
si titulus luce clarior ad seruitutem permittendam
requiritur, bello capti Angolani non poterunt
in seruitutem redigi, quia justitia illius belli non
est luce clarior. Vt numero præcedenti dicebamus.
Videndus P. Rebellus num. 13. ex quo P. Frago-
sus num. 26.</P>
<P>  <absatz-nummer>192</absatz-nummer> In quarto autem est difficultas, non<marginalia>Q&#x0169;arti dif-|ficilem esse|resolutione&#x0303;|circa eme&#x0303;-|tem à pos-|sessore, qui|post bonam|fidem dubi-|tauit.</marginalia>
enim videtur ad plus teneri, qui emit ab eo, qui
bonâ c&#x0153;pit fide possidere, licèt posteà dubitaue-
rit, quàm ipse venditor, qui in ius illius plenè suc-
cedit. Et ita P. Sancius citato Cap. 4. num. 15. §.
Nota, hoc absolutè asserit, ementem eodem iure
posse se tueri; citat autem pro eo P. Molinam ci-
tatum, item à se, Lib. 2. de Matrim. disput. 41. n. 28.
vbi etiam in specie casus præsentis loquens, idem
tenet, & nullius restitutionis obligationem indi-
cit; vnde non benè allegatus videtur P. Molina,
qui restitutionem aliquam faciendam esse præ-
scribit, & modum, ac quantitem indicat, Disput.
35. §. Sit nihilominùs; nisi quatenus ait non esse
obligationem manumissionis. Sed cùm proba-
bilis videatur sententia P. Molinæ, iuxta illam
oritur dubium; quomodo circa libertatem sit par-
tialis facienda restitutio, & dici potest; facien-
dam seruitiorum diminutione, & meliori tracta-
tione, vt instar famuli habeatur. Quòd si pretium
dare velit dominus, erunt qui iudicent id contra
rationem seruitutis esse; sed certè non est, quia
serui dominium rerum aliquarum habere pos-
sunt, pro quo plures casus adducit P. Molina
Disput. 38. & ex eo P. Gaspar Hurtadus Disput. 1.
de iure, Difficult. 18. ex quibus vnus est cùm ei ali-
quid à domino datur, vt eius sit; & tale domi-
nium esse perfectum, citati affirmant. Pro quo
videri etiam potest P. Oñate Tomo 1. Disput. 4.
num. 111. Potest autem seruus id, quod datur
ipsi, non admittere, volens conseruare jus suæ li-
bertatis, & vt parte alia pretij datâ se redimat; in
casu enim dubiæ seruitutis existimo posse domi-
num compelli à judice, vt redemptionem admit-
tat, quia est ius illius imperfectum, & est maximè
libertati fauendum.</P>
<P>  <absatz-nummer>193</absatz-nummer> In quinto nihil est, quod negotiatori-<marginalia>De quinto,|vbi de ma-|la negotia-|torum fide.</marginalia>
bus faueat, cùm eorum mala fides à citato auctore
fuerit contestata; sic enim loquitur Disput. 35. Con-
clus. 4. Omnesque, qui illam exercent, lethaliter pecca-
re, esseque in statu damnationis æternæ, nisi quem in-
uincibilis ignorantia excuset, in quâ neminem eorum esse
affirmare auderem. Sic ille.</P>
<P>  Denique quod in sexto dicitur non videtur<marginalia>Sext&#x0169; mi-|nimè con-|sonum esse|Primo, &|Tertio.</marginalia>
Primo pronuntiato conformari, pro quo præce-
dentia verba ex eodem adducta videntur apertis-
simè militare. Si enim Mercatores tales vendere
non possunt: ergo neque ab eisdem emi, eadem
pro emptore stante ratione, quę stat pro vendito-
re; quia scilicet eorum, qui venduntur, non est
verosimilis titulus seruitutis. Et quidem vt circa
Tertium pronuntiatum vidimus, citatus Auctor
ad seruitutem admittendam titulum luce clario-
rum exigit; cùm tamen nihil tale in venditione
appareat, quam proptereà adeò acerbè condem-
nat: non ergo emptio licet, vbi ad illam titulus
minimè fundatus occurrit.</P>
<P>  <absatz-nummer>194</absatz-nummer> Nec satisfacit, quod ait ad subditos sci-<-P>@@

<-P>licet examen de huiusmodi mercibus non specta-<marginalia>Permissio-|nem Prin-|cipis ad pu-|blicam ve&#x0303;-|ditione&#x0303; non|sufficere In|quo deside-|ratur con-|sequentia|doctrinæ.</marginalia>
re, sed ad Principem, quem tamen videmus ven-
ditionem permittere: nam sicut hæc ratio non
valet vt venditio justificata sit, aliàs vendentes
non erunt in statu æternæ damnationis, ita neque
ad emptionem. Princeps ergo permittit, quia illi
de manifestâ iniustitiâ non constat, vel si constat,
rationes habet vt permittat, maiorum damnorum
euitandorum caussâ: subditi autem, qui ex com-
muni famâ iniustitiam agnoscunt, nec permissio-
nis jus habent, nequeunt negotiationem dictam,
dum emunt, fouere, illius esse consortes, & non
tantùm verbis, sed factis etiam approbare. Ne-
que item satisfacit, quod citato §. Primum, &<marginalia>P. Molina.</marginalia>
præcipuum, adiicit in hæc verba: Ea autem, quæ à
nobis disputationibus præcedentibus dictæ sunt, licèt per-
suadere videantur plurima mancipia asportari ex illis
locis, iniustè seruituti subiecta: non tamen persuadent
omnia, ac proinde de nullo in singulari id persuadent:
Hæc ille: quæ quidem, vt dixi, non satisfaciunt,
quia cùm plurima mancipia iniustè addicta ser-
uituti, vendantur, licèt de hoc in speciali non
constet, debebat tamen positiuè constare, iuxta,
ea, quæ idem Pater docet incitato §. Sit nihilomi-
nùs, Disput. 25. vbi ait peccare lethaliter eum, &<marginalia>Quod fur-|tiu&#x0169; præsu-|mitur emi|non posse.</marginalia>
cum onere restitutionis, qui sine præuio examine
emit aliquid, de quo verosimiliter præsumitur
esse furto ablatum. Quæ doctrina communissi-
ma est, & eam casui præsenti adaptat, vt ne-
queant Mercatores Lusitani mancipia ab infideli-
bus emere. Quòd autem præsumptio sit satis
fundata, ab eodem ostenditur §. Sed iam ad Æ-
thiopum: vbi probat inter Æthiopes rarissima esse
bella iusta. Cùm ergo mancipia, quæ adducun-
tur, maxima ex parte talia sint, & bello capta ab
eisdem Lusitanis perpauca, comparatione illo-
rum; fit planè ex eo peccare lethaliter iuxta ipsum
qui sine examine illa ab eisdem emunt; aliàs eius
discursus est prorsus infirmus; quia etiam cùm
Lusitani emunt, non constat illis hunc, & illum
esse iustè captum, & licet vendentes id affirment,
non esse illis credendum satis constat, cùm nul-
lius fidei testes sint. Quòd si Mercatores ipsi iu-
stum titulum seruitutis affirmant, Christiani pro-
fectò homines, cùm tamen ordinariè talis non sit,
vt ipse Pater multis prosequitur; quid de bar-
baris ad Europæas mersiculas, & pueriles orna-
tus anhelantibus, æquum fuerit sentiamus? Ex
his ergo, & aliis Doctoris tanti pronuntiatis ha-
bemus negotiationem istam esse damnabilem, vt
neque emere Lusitani Mercatores queant, neque
consequenter vendere. Vnde & idem de em-
ptione eorum, qui ab eisdem emunt, dicen-
dum, consequentia doctrinæ videtur clarissimè
persuadere.</P>
<Z><A+1>Pater Rebellus pro Æthiopum libertate
vt pugnet: cuius asserta proponuntur.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>195</absatz-nummer> <INI2>S</INI2>Ectione 1. & 2. Quæst. 10. Lib. 1. Quid-<marginalia>P. Rebellus|negotiatio-|ni infen-|sus.</marginalia>
quid P. Molina in detestationem nego-
tiationis huius, citatis Disput. 34. & 35. accumulat,
libenter complectitur, & corroborat, rationum
& narrationum irrefragabilium additis firma-
mentis, & veritatis quidem pondere, in ea est
asserta compulsus, non veritus illam odium pari-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0347.jpg/>
@@1@<SE347>328 Thesauri Indici Titulus IX. Cap. XII.
<duolan 2><-P>turam, dum patriæ affectu oblitus contra Lusita-
nos fulminat, doctissimus, & elegantissimus Lusi-
tanus. Sed illius asserta videamus.</P>
<P>  Numero quarto. Cùm aliis Societatis nostræ<marginalia>Primum|illius Asser-|tum, qui &|aliorum.</marginalia>
Magistris affirmat negotiationem esse licitam,
si Mercatores ordinationes Regias seruent de
examine circa titulum seruitutis faciendo. Se-
cùs si alijs modis seruos emant, prout facere di-
cuntur, inscijs Regijs ministris, ad quos istud
examen spectat, quâ ex parte emptio de manu
peccatorum non caret scrupulo, si præsertim acce-
dat verosimilis querimonia serui, quòd iniustè sit
factus seruus, quamuis regulariter non teneatur
herus seruo credere, affirmanti se iniustâ seruitute
detineri, & modo, quo id factum fuerit, narranti.</P>
<P>  Addit num. eodem ex aliis. Si Mercator contra<marginalia>Secundum,|circa mix-|tim emptos|bona &|mala fide.</marginalia>
præscriptam à Rege formam seruos malâ fide
emerit, nec pauciores illi sint respectu aliorum,
qui sunt empti bonâ fide, quia forma seruata, &
omnes ita admixti, vt dicerni non possint; omnes
manumittendos, quia melior est conditio inno-
centium: si autem pauciores sint iniustè empti,
omnes posse vendi. Num autem 5. & 6. juxta
propriam sententiam asserit, quòd siue numerus
dictorum æqualis sit, siue inæqualis, & culpa
Mercatorum euenerit, nullum posse vendi, quia
culpa emptoris non debet cedere in iniuriam in-
nocentis, qui sibi iacturam debet imputare. Si
autem sine culpâ Theologicâ, mittendas esse sor-
tes inter seruos, ex eorum consensu; quòd si
renuant, ad id compellendi à Mercatore, qui
dominus eius multitudinis existit, vel ab ordina-
rio Iudice; quia non est æquum quempiam dam-
num adeò graue sine suâ culpâ pati; immò etiam
si culpa tantùm fuerit venialis; quo euentu pro-
portionatum culpæ tantùm damnum subeun-
dum. Et hoc esse melius ait, quàm si dicatur
posse omnes vendi, sed admonitis emptoribus de
incertitudine seruitutis, quod etiam videtur
probabile reputare. Quod si circa libertatem
dubium occurrat, pro illâ esse in vtroque foro
judicandum, si æquale sit dubium pro seruitute
affirmat num. 7.</P>
<P>  <absatz-nummer>196</absatz-nummer> Num. 8. & sequentibus: iniustam esse<marginalia>Tertium|notanda|continens.</marginalia>
negotiationem ostendit, affirmans, non solùm an-
te emptionem, sed etiam post emptionem, teneri
Mercatores indagare veritatem; quia sunt malæ
fidei possessores; quod si indagatione nequeant
verum titulum seruitutis deprehendere; teneri
manumittere. Si autem bonâ fide emerint, ad
inuestigandum similiter teneri: veritate autem
non exploratâ teneri restituere, iuxta dicta num.
192. & præter iniustum titulum seruitutis, addit
iniustitiam aliam ex eo quòd miseri isti certissimo
mortis periculo in nauigationibus exponuntur,
vt quotidianis experimentis constat. Item ex eo
quòd plures ad laborandum in auri, & argenti
fodinis emuntur, qui labor illis incomportabilis
est, & ad quem, nisi morte digni, nequeunt con-
demnari. Addit autem ex P. Suario posse licitam
esse emptionem ad laborem talem, si illis talis la-
bor iusto aliquo pretio compensetur, & in naui-
gatione commodè illis prouideatur, vt possint re-
spirare. Hoc enim ex magno totius orbis com-
modo sustineri potest, dum aurum, & argen-
tum eruitur generaliter profutura: hæc doctus
Pater fusiùs illustrata.</P>@@

<P>  <absatz-nummer>197</absatz-nummer> In quibus placet quidem emptionem<marginalia>Ordinatio-|nes Regias|non seruari|vnde appa-|ret graui-|ter scrupu-|losa capti-|uitas. Iuxta|citati Au-|ctoris do-|ctrinam.</marginalia>
esse licitam, quando Regia in illâ præscripta ser-
uantur, quod ita doctissimi Patres judicarunt.
Sicut & scrupulum pro non seruatis; nec leuem
illum superesse. Hoc enim ea ostendunt, quæ pro
iniustitiâ contractus huiusmodi ab eodem affe-
runtur. Illa siquidem planè ostendunt Regia
præscripta non seruari, vt in talibus videmus con-
tingere. Pro quo est id, quod annis his proximis
in Paraquariâ est actum regione. Lusitani enim
Portus S. Pauli indigenæ & Paraquariis finitimi,
armatâ manu in eos sæpiùs irruperunt, & inte-
gros populos ad fidem Christianam indefessis
laboribus Patrum Societatis nostræ reductos,
post cædes, & crudelissimam vexationem, op-
pressos vinculis in Brasiliam deportarunt; vbi
eos vti mancipia, postpositis humanis & diuinis
legibus, neque attentis Pontificiis censuris, labo-
raturos sine humano solatio diu, noctuque, ven-
diderunt. Vnde pro defensione oportuit inno-
centes armari, vt iam non audeant ad prædam
huiusmodi ita confidenter inhiare. Quæ ergo de
seruatis Regiis ordinationibus apud Æthiopes
possit præsumptio suffragari? Fit igitur ex dictis
sine graui scrupulo stare non posse emptionem
apud nos, quando tales sunt venditores.</P>
<P>  <absatz-nummer>198</absatz-nummer> Iam quod ad proximos attinet. Si cul-<marginalia>Circa ven-|ditionem,|cùm mixtio|est, de quâ|n. 195.</marginalia>
pâ Mercatoris accidit, omnes debere manumit-
ti; videtur optimâ ratione fundari. Posset ta-
men numerus iniustè emptorum adeò esse exi-
guus, vt non deberet proptereà venditio aliorum
impediri. Quo euentu iuxta coniecturas agend&#x0169;,
vt scilicet tot extrahantur, quot iniustè empti, in
quibus verosimile aliquid appareat, licet non ita
fundatum, vt probabilem saltem possit reddere
persuasionem: & certè interrogando emptos vix
est credibile non posse verosimilem notitiam
hauriri. Quod autem ad sortes attinet, valde vi-<marginalia>Quid de|sortibus.</marginalia>
detur difficile: iis enim stantibus, stare etiam po-
test magnam in seruitute copiam eorum remane-
re, qui nullo ad illam titulo possunt addici, &
consensus quidem eorum, si detur, non est suffi-
ciens, quia inuiti faciunt inter angustias depre-
hensi, tali volentes se fortunæ committere, dum
aliam non inueniunt viam recuperandæ liberta-
tis. Ab hero autem compelli nequeunt, quia non
est verum esse dominum multitudinis, sed eorum
tantùm, qui licitè empti sunt. Iudex autem Hi-
spanus non est competens respectu innocentium;
eo enim ipso, quòd iniustè empti sunt, alterius
fori censentur, ad quod ante emptionem perti-
nebant. Item iudex nullum potest innocentem
ad seruitutem obligare. Videtur ergo res ista te-<marginalia>Verosimi-|lior resolu-|tio.</marginalia>
stimonio eorumdem dirimenda, & verosimili-
bus vtendum coniecturis, vt scilicet alij de aliis
interrogentur, ab inuicem separati. Posse enim
querimonias istorum esse verosimiles ipse P. Re-
bellus affirmat num. 4. vt iam vidimus, & addu-
cta quidem ostendunt, vendi non posse admo-
nitis emptoribus, quia iniustitia respectu inno-
centium non cessat ex eo, qui neque rigeroso
pretio, neque moderato vendi possunt, sicut ne-
que emi. Et quod ille addit de fauore libertatis,
hoc videtur probare: quia cùm dubium æquale
sit circa quemlibet illorum, quod scilicet, seruus,
vel non seruus, pro singulorum est iudicandum
libertate.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0348.jpg/>
@@1@<SE348>De contractu Æthiopicorum mancipiorum. 329
<duolan 2><P>  <absatz-nummer>199</absatz-nummer> Quod de bona fide ementibus dictum,<marginalia>Circa alia|citati Au-|ctoris dicta.</marginalia>
non posse consequenter admitti, quandoquidem
non dubium, sed moraliter certitudo est, constat
ex dictis numer. 184. Nauigationis item pericula
esse certissima satis ex adductis constat, pro quo
& quotidiana experimenta possumus cumulare.
Sed verò ad substantiam contractationis illa non
spectant, & cum iusta possunt emptione com-<marginalia>Nauigatio|vt præfa-|tis noxia.</marginalia>
poni; quia & in iis, qui iustè capti sunt, talia so-
lent incommoda deprehendi. Si autem in naui-
gatione specialis de illis habeatur cura, pauci et-
iam periclitari solent, vt accidit quando illi ex
piorum Mercatorum manibus in aliorum deue-
niunt potestatem. Id autem quod de fodinis au-<marginalia>Mineris an|queat ad-|dici. Et|quòd Indo-|rum diuer-|sa ratio|sit.</marginalia>
ri, & argenti dicitur, tantum habet patronum; vt
nequeat quasi inuerosimile, refutari. Erit autem
omnino à ratione alienum, si id, quod de istis di-
ctum est, velit quis ad Indos transferre, qui ad
metalla effodienda compelluntur: est namque
in illis magna diuersitas: Æthiopes namque iusto
titulo serui supponuntur, & difficultas de illis
est, an si tales apud infideles sint, emi possint ad
auri & argenti fodinas aperiendas: vt Angolani,
& alij. Indi autem neque in suâ infidelitate serui
fuerunt, neque fideles facti peioris esse debent
conditionis. Prætereà de seruis etiam illis lo-
quendo, censuit P. Suarez licitam futuram em-
ptionem, si fiat iusta compensatio pro eiusmodi
tam extraordinariis, ac periculosis seruitiis, quàm
ipsi non nisi irrationabiliter recusabunt. Atqui
Indis nulla talis compensatio fit; ergo diuersa est
in illis ratio: habemus ergo ex Auctore dicto ni-
hil esse, quod negotiationi, de quâ agimus, pos-
sit suffragari.</P>
<Z><A+1>Quid sentiant alij, & quid in præsenti
caussa iudicandum.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>200</absatz-nummer> <INI2>D</INI2>Om. Solorzanus Tom. 1. Lib. 3. Cap. 7.<marginalia>Dom. So-|lorzanus.</marginalia>
num. 108. & seqq. adductis P. Moli-
na, P. Rebello, Augustino Barbosa, Soto, Le-
desma, & Mercato; contractationem istam, eo-
dem, quo illi gradu, videtur improbare. Pro eo-
dem est Nauarrus in Manuali Latino Cap. 23. n.<marginalia>Nauarrus.</marginalia>
96. & in Hispano Cap. 28. in additionibus ad cita-
tum num. 96. Cap. 23. Petrus de Nauarra Lib. 3.<marginalia>Petrus|Nauarra.</marginalia>
de Restitutione Cap. 1. num. 215. ait se non audere
iustificare eum, qui cum ea suspicione, & dubi-
tatione emeret, de quâ Mercatus testatur esse de-
bere, ob publicam famam iniustæ acquisitionis,
cùm discretum sit, & probabile dubium de iniustitia,
nisi aliunde veritas iustæ seruitutis constaret; quæ sunt
illius verba. Franciscus Garcia de contractibus. Par-<marginalia>Franciscus|Garcia.</marginalia>
te 1. Cap. 17. omnino infensus est isti contracta-
tioni, sicut & P. Palaus citatus iam num. 190.
vbi tamen addit posse emi secunda emptione à
Mercatoribus; quod tamen est intelligendum,<marginalia>P. Palaus.</marginalia>
quando præsumptio non est in contrarium, iux-
ta dicta, vt consequens possit esse doctrina. P.
Fragosus Tom. 3. Lib. 10. Disput. 22. num. 13. &<marginalia>P. Frago-|sus.</marginalia>
seqq. Patrem Rebellum ferè transcribit, & n. 15.
statuit, quòd licet defendi ab iniustitia possit em-
ptio Æthiopum, quæ sit in Lusitania de manu
Mercatorum ob præsumptionem bonæ fidei ex-
portantium; nihilominùs verosimilius videri,<-P>@@

<-P>consideratis circumstantiis, eam esse iniustam
negotiationem respectu Mercatorum in Æthio-
piâ ementium. Quod equidem intelligendum<marginalia>Bona fidei|in vende&#x0303;n-|tibus præ-|sumptio-|nem non|stare.</marginalia>
est stante prædictâ præsumptione. Atqui illa
communiter cessat; sicut enim Auctores isti ta-
lem præsumptionem non habent ob commu-
nem famam, ita & alij communiter habere pos-
sunt; ita enim publica dicitur: illâ ergo deficien-
te, non poterit stare emptio; videantur, quæ de
noxia præsumptione conscientiarum dictorum
Mercatorum idem Auctor adducit num. 26.</P>
<P>  <absatz-nummer>201</absatz-nummer> Ioannes Caramuel in Theologia mo-<marginalia>Ioannes|Cara-|muel.</marginalia>
rali num. 440. & 441. de Indis loquens ait: pos-
se seruos effici, quando ab aliis Indis capti, siue
iustè, quia inter eos bella iusta esse possunt, siue
iniuste, quia ab eisdem erant occidendi; quod
facere solent vt eos comedant; immò & aliquan-
do eorum carnes in macello emendas exponere.
Nec posse tantùm, sed etiam debere, si possint
emere: quia debet eo pacto subueniri in extre-
mâ necessitate constitutis: neque esse obligatio-
nem, vt fiat gratis, quando sic periclitantes ha-
bent, quo valeant sibi de remedio prouidere,
scilicet libertatem. In quo quidem aliorum sen-
tentiam sequitur, quamuis neminem citet, præ-
sertim P. Sancij Ciitato Cap. 4. num. 1. qui id iux-<marginalia>Extremè|labor anti|qualiter|debeat|subueniri.</marginalia>
ta probabilem sententiam multorum statuit, iux-
ta quam non tenetur quis gratis subuenire alicui,
quando id facere alio modo potest, vt mutuan-
do, vel commodando. De Æthiopibus autem
citatus Auctor nihil speciale tradit, sed remittit
se ad P. Sancium, vnde negotiationi isti non ali-<marginalia>Citati|Auctoris|narratio|non subni-|xa verita-|ti.</marginalia>
ter, quàm ille fauet, & sic parum, aut nihil. Est
autem in eodem notandum, ita scribere initio
illius dubij: cùm videas tot seruorum millia ex Indiis
in Hispanias adduci subduditas, an omnes &c. de illis
ergo cùm resolutio eiusdem procedat: in fine
circa Nigros id addit, quod diximus. Præter
Nigros ergo apertè significat ex Indiis multa
seruorum millia in Hispaniam adduci. Quod ta-
men à veritate est prorsus alienum: Indi enim
suâ libertate fruuntur, præter Chilenos aliquos
bello captos post tenacissimam, & infestissimam
rebellionem: ex quibus nescio an aliquis in Hi-
spaniam fuerit deportatus. Quòd autem circa
eorum infantes videatur Regiam dicere clemen-
tiam, siue etiam iustitiam, dictum suprà Titulo 1.
Cap. 11. §. 2.</P>
<P>  <absatz-nummer>202</absatz-nummer> P. Fagundez Cap. 2. citato lib. 2. de iu-<marginalia>P. Fagun-|dez plus a-|lijs fauet.</marginalia>
stitia & iure, vnus est, qui negotiationem istam
defendendam susceperit, ad omnia, quæ contra
illam obiiciuntur, conatus respondere. Fatetur
tamen, quod negari nequit, Mercatores in Æ-
thiopia ante emptionem mancipiorum debere
seruitutis titulum examinare: aliàs futuram iniu-
stam. Hoc ergo cùm facere debeant, & re ipsa
facere credendum est; quandoquidem contra-
rium nequit comprobari. Pro quo etiam facit à
Rege in illis partibus ministros esse deputatos,
qui rei huic diligenter aduigilent, quos etiam non
licet officij sui ita incuriosos credere, vt in nego-
tio adeò graui, & conscientiis grauandis supra
modum obnoxio, postposito Dei timore dissi-
mulent, Deo & Regi pariter infideles.</P><marginalia>Assertio 1.|negatiua|circa ma-|iorem ser-|uorum|partem.</marginalia>
<P>  <absatz-nummer>203</absatz-nummer> Dico primò: negotiatio dicta secun-
dùm maiorem partem mancipiorum, qui in illis
partibus emuntur, est illicita, iniusta & cum one-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0349.jpg/>
@@1@<SE349>330 Thesauri Indici Titulus IX. Cap. XII.
<duolan 2><-P>re restitutionis. Sic citati, quod & rationes addu-
ctæ conuincunt.</P>
<P>  Dico secundò. Mancipiorum copiam à Mer-<marginalia>Assertio 2.|negans pa-|riter de|copia ad-|ductorum.|Assertio 3.|item de|vno & al-|tero.</marginalia>
catoribus, qui ea ex Africæ regionibus asportant,
non est licitum emere in Indiis, & Europâ. Hoc
etiam ex dictis constat.</P>
<P>  Dico tertiò: neque vnum aut alterum manci-
pium licet emere ex eisdem, stante suspicione, ob
fundamenta dicta. Sic Nauarra num. 215. cita-
tus cum Mercado, & ratio est clara; quia de vno,
& altero an sit iusto titulo emptus, ignoratur, si-
cut de copia asportatorum.</P>
<P>  Dico quartò. Generaliter loquendo & iuxta<marginalia>Assertio 4.|generaliter|contracta-|tionem im-|probans.</marginalia>
principia dicta, non licere emere huiusmodi man-
cipia, etiamsi plures dominos habuerint. Proba-
tur: quia ex multiplicatione dominorum non
melioratur titulus seruitutis; contra libertatem
siquidem non est præscriptio, vt habetur com-
muni iure præscriptum. L. Finali. C. de præscriptio-
ne longi temporis. Cùm tamen è contrario manci-<marginalia>Contra li-|bertatem|non præ-|scribi, se-|cus autem|contra ser-|uitutem.</marginalia>
pium possit contra seruitutem præscribere spatio
viginti annorum, si adsit bona fides, etiamsi desit
titulus coloratus, vt constant ex L. 2. vnde su-
prà; & communiter tradunt scriptores, & vt be-
nè Mercatus Citato Cap. 15. ex infecta origine
non potest aqua sana procedere. Videantur di-
cta num. 183.</P>
<P>  <absatz-nummer>204</absatz-nummer> Dico quintò. Emptio dicta in Indiis,<marginalia>Assertio 5.|quomodo|possit susti-|neri. Vbi|variæ ra-|tiones ad-|ductæ.</marginalia>
& Europa iustificari potest aliqualiter. Primò:
quia Doctores aliqui, licet eorum quidam incon-
sequenter ad suam ipsorum doctrinam, eam non
esse apertè damnabilem affirmant, immò & illi
fauent, vt P. Molina, P. Rebellus videndus n. 4.
P. Palaus, P. Fragosus, P. Fagundez. Et alij, Se-
cundò: quia ita est communi praxi receptum, quæ
omnes status complectitur: Episcopos, Religio-
sos, sine vllo in hac parte scrupulo procedentes.
Tertiò: quia Rex non solùm permittit, sed & ipse
emit, & vendit, cuius exemplum sequi integrum
est vasallis, cùm in eo debeant iustitiæ exempla-
ria prælucere. Quartò: quia Episcopi contra fu-
rantes mancipia excommunicationes fulminant
ad dominorum instantiam; eorum ius certum
reputantes. Quintò, quia cùm mancipia ista vi-
deantur ad seruiendum nata, vt multi expen-
dunt, non videtur circa illa eodem, quo circa a-
lios, exactissimo iure agendum, sed minore titu-
lo, dummodò aliquis non penitus inuerosimilis
appareat, emptores debere esse contentos. Sextò:
quia pro Indiis adeò sunt necessarij, vt sine illis
stare Respublica ista nequeat. Cùm ergo vilissimi
isti inter homines sint, dispensari cum aliquo re-
quisito iuris gentium potest, ne Indicæ regiones,
quarum conseruatione res Christiana agitur, ab
eo cadant statu, qui adeò necessarius comproba-
tur. Tandem: quia asportatio eorum in Indias
nequit impediri, quia ad eam permittendam, im-
mò & auctorizandam, Reges nostri vrgentes
habent rationes. Cùm ergo asportandi sint, ne-
queunt sine magno periculo in suâ libertate re-
linqui, & ita conuenienter seruituti addicuntur.
Quam quidem illi, licet in assiduo labore sint,
non ægrè patiuntur, sed inter laborandum tri-
pudiare solent, dummodò de alimentis proui-
deatur, & dies habeant à laboribus feriatos.</P>
<P>  <absatz-nummer>205</absatz-nummer> Quæ ergo à nobis pro iniustitiâ nego-<marginalia>Disputata|superiùs|quo tan-</marginalia>
tiationis huius ostendendâ non leuiter disputata,<-P>@@

<-P>& stabilita sunt, erunt pauci qui practicè com-<marginalia>dem fru-|ctu, stante|vltima re-|solutione.</marginalia>
plectantur, vltimæ huic Assertioni libentius in-
hærentes; vnde & videri possunt illa superuacuè
constituta. Sed certè pro veritate pugnasse, &
agonizasse pro iustitia, vt Scriptura loquitur,
non poterit, vt credo, rectè sentientibus non pro-
bari. Sic enim & in scriptorum multis est cerne-
re, quos pro eiusdem causæ defensione militan-
tes allegauimus. Quin etiam, qui à nobis dicta
deseruire prætereà poterunt, vt mancipiorum
istorum domini humaniùs cum ipsis agant, scien-
tes ius dominij, quod in ipsos se habere existi-
mant, esse adeò dubium, vt opus sit in re ista, ne
lumen veritatis obsistat, clausis ferè oculis ambu-
lare. Adaperiat illos vtinam Deus, quos auari-
tia exc&#x0153;care solet, crudelis Erynnis, in iis, qui, &
emunt priùs dura passos, postmodum duriora.
De quique hæc satis.</P>
<Z><A+1>§. IX.
De contractu hydromelici potus apud
Indias vsitato.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>206</absatz-nummer> <INI2>D</INI2>E illo non immeritò dubitatum an sit<marginalia>Vt non li-|ceat Gua-|rapi ven-|ditio quæ|fundamen-|ta succur-|rant.</marginalia>
licitus, quia Indi, & Nigri eo nimium
quantùm vtuntur, eò quòd & sapidum ipsis, &
sapidum ipsis, & vili prætereà pretio constat, si
cum vini pretio componatur. Est tamen Indis
noxium, quia calidioris illi naturæ feruido hoc
haustu cum frequentibus morborum periculis
incalescunt. Vtrisque autem ebrietatem inducit,
cuius esse solent exitus infelices, c&#x0153;dibus perpe-
tratis; quòd si minora damna; talia tamen, quæ
non sine sanguine soleant frequentari: & occur-
rendum quidem talibus, sublatâ malorum occa-
sione, & iustitia in Magistratibus, & charitas in
omnibus videntur postulare. Accedit ad do-
ctrinam fidei, de qua cum istis agitur, recipien-
dam, magnum hoc videri obstaculum, de quo
Concilium Limense 3. Actione 2. Cap. 20. Ex quo
multorum doctrina de licita venditione rerum
indifferentium videtur infirmari, quando respe-
ctu poculi istius, ratio specialis ex aduerso est; ob-
staculum inquam fidei in regionibus istis penitus
propulsandum: quia summa est ratio, quæ pro reli-
gione facit, vt iura clamant, & dictum non semel.
Quod si ratione illius in multis dispensatur, &
priuilegia extendi possunt, vt est multorum do-
ctrina, multò potiùs id agendum, aut omitten-
dum est, in quo nullâ est opus dispensatione, sed
cum omni stare lege potest, & præcipuè cum
charitate, & iustitia constare. Hinc verba illa
D. Pauli Corint. 8. vers. 8. & seqq. Neque enim si<marginalia>1. Cor. 8.|v. 8. &|seqq.</marginalia>
manducauerimus abundabimus, neque si non mandu-
cauerimus, deficiemus, videte autem ne fortè hæc
scientia vestra offendiculum fiat infirmo. Et peribit in
tua scientia frater, propter quem Christus mortuus est
sic autem peccantes in fratres, & percutientes con-
scientiam eorum infirmam, in Christum peccatis. Qua-
propter si esca scandalizat fratrem meum, non man-
ducabo carnem in aternum, ne fratrem meum scan-
dalizem. Nullus autem frater ita videtur infirmus
vt Indus, aut Niger ad ebrietatem maximè pro-
cliues, neque aduersus illam fidei constantiâ ro-
borati.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0350.jpg/>
@@1@<SE350>De Contractu hydromelici poculi. 331
<duolan 2><P>  <absatz-nummer>207</absatz-nummer> Dico primò. Valde probabile est non<marginalia>Assertio 1.|probabile|valde esse|non licere.</marginalia>
licere huius poculi venditionem, non solùm eò
quòd non liceat res indifferentes abusuris ven-
dere, qui tales verosimiliter præuidentur, quæ
est sententia eorum, quos adducit Diana Parte
1. Tractat. 8. Resolut. 41. & aliis locis de quibus
suprà Titulo 1. numer. 144. sed ob rationes nuper
adductas. Prætereà, quia doctores venditio-
nem rerum indifferentium approbantes, quan-
do abusus præuidetur, proportionatam caussam
venditionis requirunt, vt videri potest apud Dia-
nam, qui eosdem adducit: id quod specialiter
inculcat P. Thomas Sancius. Non videtur autem
qualis esse caussa proportionata in præsenti
queat: & sola afferri potest vtilitas venditionis,
est enim magna. Atqui si hæc ratio valeret, sem-<marginalia>Res indiffe-|rentes quā-|do possint|vendi.</marginalia>
per venditio indifferentium esset licita, semper
enim ex venditione vtilitas prouenit, & ex con-
tinuatione illius non potest non esse magna pro
vendentium conditione; & prætereà frequentia
peccata, & damna alia, de quibus nuper, cum
impedimento fidei, adeò magna sunt mala, vt
vtilitas dicta non videatur cum illis habere pro-
portionem. Damna enim ingentia sunt, non
ita temporariæ vtilitates, & deinde illa spiritua-
lia, temporalia ista: inter quæ esse proportio
nequit, cùm spirituales vtilitates temporalibus
debeant anteferri; quandoquidem, & vita ipsa
multoties postponenda est ob salutem alterius
spiritualem, vt est receptissima Theologorum
sententia, ex quo fit proportionaliter esse de aliis
vtilitatibus philosophandum, quando inter se
contigerit comparari.</P>
<P>  <absatz-nummer>208</absatz-nummer> Dico secundò, venditio talis potest<marginalia>Assertio 2.|probabile|etiam oppo-|situm.</marginalia>
probabiliter sustineri. Probatur: primò ex eo-
rum doctrina, qui censent res indifferentes pos-
se vendi, etiamsi aliqui abusuri præsciantur nul-
lâ adiectâ limitatione; quando scilicet verè in-
differentes sunt, & juxta communem disposi-
tionem ad malum non ordinatæ. Quod præci-
puè docuit Caietanus 2. 2. Quæst. 10. art. 4. &<marginalia>Ratio 1. ex|sententia|circa res|indifferen-|tes.</marginalia>
alij, quos adducit P. Salas de contractibus Dub.
47. Tractatu de emptione, & venditione. Et Diana
locis citatis, de quo & nos Titulo 1. numer. 144.
citato, & seqq. Ratio congrua esse potest, quia
si in contractu emptionis, & venditionis, qui
omnino necessarius ad conuictum est humanum,
ad prædictum examen vendentes tenerentur,
discernendi scilicet quis ad bonum, quis ad ma-
lum vsum empturus accedat, molestissimus red-
deretur, vnde non est credibile ad illud venden-
tes obligari. P. Suarez Disputat. 10. de Charitate
sect. 4. in principio. Duram eorum sententiam vo-
cat, qui res indifferentes vendi posse negant,
malo eorum vsu præuiso; stante autem hoc il-
lius judicio, quod est etiam aliorum, vix aliqua
adduci regula potest, iuxta quam debeat id,
quod generaliter licet, in particulari illicitum
judicari. Vnde idem Pater num. 7. ad circum-
stantias id reuocat, seruato ordine charitatis.
Ex quo fit ex se licitam esse venditionem, &
solùm ob circumstantias vitiari posse: quod
quidem & in rebus ad bonum ex institutione suâ
ordinatis contingere potest, vt si quis Rosa-
rium emat, ad hyprocrisim, vel vsus dete-
riores.</P>
<P>  <absatz-nummer>209</absatz-nummer> Secundò. Quia Doctores, vt vidimus,<-P>@@

<-P>licitam venditionem talem dicunt, quando est<marginalia>Ratio 2. ex|vtilitate|venditionis|respectu|vendentis.</marginalia>
illius proportionata caussa: atqui esse propor-
tionatam caussam pariter dicunt multi vtilitatem
ex venditione secutam; quia sic res propriæ di-
strahuntur, aliàs cum incommodo retinendæ,
vt videri potest apud eos, quos adducit P. Bau-
ny Lib. 1. de Contractibus, Tractatu 2. Quæst. 11.
quibuscum ipse sentit: neque ex eo fit venditio-
nem generaliter licere, cùm semper ex venditio-
ne vtilitas consequatur. Potest namque com-
munis doctrina cum prædictâ positione consta-
re: quia multoties ex venditione rei, quæ abu-
suro traditur, nulla specialis vtilitas sequitur:
vt si quis talis abusurus accedat emptionem affe-
ctans, & alius simul non abusurus, nequit priori
vendi, si res indiuidua sit; quia ex tali non ven-
ditione nullum patitur detrimentum, quando-
quidem non abusuro vendit. Si autem rerum
copia sit, & abusuro non vendat, jacturam
non venditionis incurrit, ad quod non tenetur,
quia jam pro venditione caussa rationabilis oc-
currit.</P>
<P>  <absatz-nummer>210</absatz-nummer> Tertiò: quia in speciali casu, de quo<marginalia>Ratio 3.|peculiaris|circa sub-|iectam ma-|teriam.</marginalia>
loquimur, specialis etiam ratio videtur suffraga-
ri. Nam Indi, & Nigri non sunt cogendi ad
solius aquæ potum; id enim videretur inhuma-
num; vinum autem & carius est, & ira eorum
conditioni non ita conforme, & prætereà ma-
gis noxium, vt constat, cùm & calidius, & aptius
ebrietati concitandæ. Possunt ergo familiare po-
culum sibi commoditissimo pretio comparare.
Quâ veritate suppositâ, cogendi non sunt vt in
publico bibant, vt est manifestum: vnde &
consequenter emere poterunt quas voluerint
mensuras sibi, & suis familiolis sufficientes: nec
dicas pro Indis familiarem potum haberi, quem
ex Mayzio conficiunt, & est eorum conplexio-
ni conueniens, cùm illud de quo loquimur val-
de noxium judicetur: nam neque omnibus com-
moditas est illius poculi faciendi, ijs præsertim,
qui in vrbibus commorantur, & licet vendibile
habeatur, insipidum tamen est: vnde sicut pro-
hiberi nequit illis vini vsus, ita neque illius, qui
viliori pretio comparatur: neque illius mode-
ratus vsus noxius est, excessus autem in re qua-
uis incommodat, qui non potest humanâ sem-
per prouidentiâ cohiberi. Accedit, prædictos
duris laboribus exerceri, & expediens videri ea
non tolli eisdem, per quæ possunt laborantes
recreari, & ita neque poculum istud, quo recreati
illi, in laboribus possunt læti & infracti perdura-
re. Cùm ergo in illius vsu absolutè non appareat
turpitudo, illis est meritò permittendus, licèt non
rarò excessus aliqui præter vendentium intentio-
nem misceantur.</P>
<P>  <absatz-nummer>211</absatz-nummer> Per quæ patet ad ea, quæ ex aduerso<marginalia>Fit satis ob-|iectis.</marginalia>
dicebantur: licèt enim inconuenientia aliqua ex
venditione dicti poculi oriantur, illa præter in-
tentionem vendentium sunt, & per vinum solent
eadem, aut maiora sentiri. Cuius venditionem
etiam abusu præuiso licitam asserit P. Salas suprà
num. 11. stante caussâ rationabili sicut in aliis.
Quærendum sanè à prædictis, si potus ille faci-
lior subtrahatur, & licet ad fidem plenius
hauriendam huiusmodi potus incommodet, id
ipsum & alij facerent, stante huius prohibi-
tione: quod autem de comparatione damni<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0351.jpg/>
@@1@<SE351>332 Thesauri Indici Titulus IX. Cap. XII.
<duolan 2><-P>spiritualis & temporalis dicebatur, est quidem
verum, sed cum suis limitationibus accipiendum,
aliàs multa ex eo sequerentur, quæ communi-<marginalia>Bonum spi-|rituale pro-|ximi quā-|do debeat|temporali|proprio præ-|ferri.</marginalia>
ter à Doctoribus non admittuntur; vt quòd re-
stitutio damni temporalis fieri possit per oratio-
nes, aut suffragia spiritualia; & quòd nullo
modo liceat venditio rerum indifferentium, &
sic alia intelligendum: ergo vt nullus damnum
alterius spirituale intendat suæ propriæ vtilitatis
intuitu, præbendo caussam ex se ad illud ordi-
natam; quod autem vitari semper debeat omnis
illius occasio, diuinâ lege non præcipitur: ne-
que ex obligatione anteponendi saluationem al-
terius vitæ propriæ in certis casibus, benè argui-
tur, quia pro illis est specialis ratio, eò quòd
damnum sit irreparabile; respectu autem alio-
rum non ita; vnde aliæ exceptiones ab illa re-
gula etiam Auctores admittunt. Diui autem<marginalia>D. Paulus|explicatus.</marginalia>
Pauli doctrina cum moderatione etiam accipien-
da; tum quia dici potest magnâ ex parte ad
perfectionem spectare charitatis; & non ad ri-
gorosam obligationem; cùm constet ea, quæ
licita ex se sunt, vt manducatio carnis, non te-
neri quempiam omittere, eò quòd alius inde
scandalizetur, quando ex vsu eorum commo-
dum aliquod reportat. Vnde P. Cornelius cir-
ca versum 8. ait ibi Apostolum ad perfectiores se
conuertere, & eos monere, vt vitent scanda-
lum infirmorum. Sed luculentiùs D. Chryso-<marginalia>D. Ioannes|Chrysost.</marginalia>
stomus in eum locum ita scribit circa vers. 13.
Hoc Magistri optimi est officium suo exemplo docere
quæ præcipit, & non dicit siue juste siue iniuste,
sed quomodocumque; & non dico, inquit, Idolothytum,
quod & propter aliam caussam prohibetur, sed si quod
licet, & permittitur, scandalizat, etiam illo absti-
neo, neque vnâ, aut alterâ die, sed toto vitæ tem-
pore. Hæc ille, & alia ex quibus constat doctri-
nam illam, quam Apostolus suo exemplo fir-
mat, ad charitatis perfectionem, & non ad il-
lius rigerosum præceptum pertinere. Tum
etiam, quia in illo Capite non de re indifferenti
sermo erat, sed de prohibitâ; manducatione in-
quam eorum, quæ idolis fuerant immolata;
hoc enim in eorum templis fieri solebat, & ita
genus quoddam cultus eorumdem censebatur.
Pro quo videatur citatus interpres, & alij. Si
interim addamus aliud esse, quem suo exemplo<marginalia>Additio pe-|culiaris.</marginalia>
ad aliquid prouocare, de quo in casu nostro
nihil extat, sicut in exemplo à D. Paulo ad-
ducto; aliud rem indifferentem tradere, com-
modum proprium spectando, quæ ex se malum
non inducit; & ita non posse contra hoc ex do-
ctrinâ Apostoli argumentum efformari, qui
non agebat de humanis contractibus ad conui-
ctum necessariis, sed de exemplis ad malum in-
ducentibus sine aliquo vsu licito, qualis est in
vtentibus poculo dicto, licèt aliquando ex-
cessus committatur. Et vt plenè hæc non satis-
faciant, sunt tamen verosimilia, & sufficien-
tia, vt probabilitas saltem dicti contractûs pos-
sit defensari.</P>@@

<Z><A+1>§. X.
De Contractu cum Commendatarijs
Mercatorum.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>212</absatz-nummer> <INI2>C</INI2>Vm Mercatores Indici non possint in<marginalia>Commen-|datarij|qualiter|constituan-|tur.</marginalia>
Hispaniam commodè semper nauiga-
re, vt inde merces asportent, pecunias suas so-
lent aliis eò contendentibus tradere, vt conue-
nienter implicent & merces emptas adspor-
tent, justo pro labore, & industria pretio de-
signato, ad rationem scilicet septem, aut octo
pro centum, siue plus, aut minùs, iuxta valo-
rem, quem sunt in his partibus habituræ. In
quo quidem mille exoriri controuersiæ solent,
circa quas nimis quantùm solet Consulatus oc-
cupari. Vnde non est instituti præsentis eas
persequi, sed non nihil pro conscientiæ obliga-
tionibus adiecisse. Et certè ad illorum intelli-<marginalia>Omnem|cessaturam|quæstione&#x0303;,|si conscien-|tiæ tribu-|nal consu-|latur.</marginalia>
gentiam non multâ est opus discussione, si ho-
mines velint juxta illius certa dictamina operari:
vix enim à talibus in dubium aliquod inciditur,
quod merè conscientiam attingat, cùm satis
perspectum habeant quid justitiæ leges postu-
lent, & principium illud irrefragabile in eorum
sit consideratione defixum: non debere quem-
quam alteri facere, quod sibi non vellet ab eo
fieri. Videant ergo isti si pecunias suas aliis pro
simili functione committerent, quomodo eas
administrandas vellent, & deprehendent statim
debere se illas vt proprias curare: quæ emunt
non debere, quia meliora sunt, reseruare sibi,
minùs bona Commendanti reseruando: quæ
sibi empta, non esse minùs securo committenda
nauigio, aut tardiùs ad portum peruenturo:
erga eadem non esse sumptus inæqualiter facien-
dos, vt maioribus quæ aliena sunt, constet pro-
pria minoribus; & sic de aliis. Quod ergo opus
sit pro huiusmodi quæstiones prolixiùs agitare,
vbi iudex est in vnoquoque caussam justissimè
dirempturus? vt tamen nonnulla amplius elu-
cescant,</P>
<P>  <absatz-nummer>213</absatz-nummer> Dico primò. Si Commendatarius non<marginalia>Assertio 1.|circa non|ementem,|quæ illi in|mandatis|data.</marginalia>
inueniens eas merces, quas in mandatis habet,
alias emat, quibus Commendans solebat nego-
tiari, nihil contra iustitiam facit, & Commen-
dans tenetur eas admittere, & sumptus circa il-
las verosimiles habere ratos. Quòd si alias emat,
in quibus non solitus negotiari, non tenetur
eas admittere, etsi pereant etiam casu fortuito,
Commendatario pereunt, qui tenetur Com-
mendanti plenè satisfacere. Sic habetur L. 33.
Titul. 12. Part. 3. Vbi Gregorius Lopez, ex quo
Heuia in labiryntho Cap. 4. num. 24. Si tamen<marginalia>Quid si|pereant|merces.</marginalia>
eodem modo perituræ merces illæ, quas debe-
bat emere, affirmant illi Commendatarium ad
nihil tale teneri, etiam in foro conscientiæ; vt
si nauigium, in quo erant asportandæ, dispe-
rijt. Vbi tamen adnotandum est, quòd si Com-
mendatarius potuit pecunias fido Factori relin-
quere, & sic negotium Commendantis vtiliter
agere; juxta eam præsumere debuit volunta-
tem, aliter videtur dicendum; sic enim pecuniæ
non essent perituræ. Quod colligitur ex com-
muni scriptorum doctrina, iuxta quam, qui in<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0352.jpg/>
@@1@<SE352>De Commendatariis Mercatorum. 333
<duolan 2><-P>contractu delinquit, rem alienam contra domi-
ni voluntatem dispensans, de casu sortuito tene-<marginalia>In contra-|ctu delin-|quens vt|teneatur|de fortui-|tis.</marginalia>
tur, pro quo Doctores congerit, P. Oñate Tomo
2. Disput. 43. num. 75. Quod intelligendum cum
limitatione adducta, quando scilicet res non erat
similiter peritura: quod quidem in casu nostro
contingit, & hoc etiam est juxta mentem eorum,
quos pro Assertione citauimus, dum dicunt
Commendatarium teneri de casu fortuito, quan-
do aliter emit, quàm debuit, dictam limitationem
addentes, nam illius generalis Assertionis, &
eius, quam nos posuimus, eadem ratio est, quod
scilicet non essent perituræ pecuniæ illæ, siue sta-
tu mutato, dum merces in eius locum successêre,
siue statum pecunię retinentes, quod ad casûs sub-
stantiam nihil præstat.</P>
<P>  <absatz-nummer>214</absatz-nummer> Dico secundo. Quando commenda-<marginalia>Assertio 2.|obligari in|conscientia|Commen-|datarium|ad similia,|cùm desi-|gnata non|inuenit.</marginalia>
tarius non inuenit merces à commendante desi-
gnatas, non solùm potest alias emere, inquibus
ille negotiari solet, sed in conscientiâ tenetur.
Probatur: quia sic est voluntas Mercatorum,
qui numquam pecuniam habere volunt otiosam.
Et certè videat oportet commendatarius, id, quod
paulò superiùs dicebamus, quid scilicet vellet ip-
se à commendatario fieri, si illi suas pecunias
commendasset. Quis enim dubitet earum impli-
cationem vtilem voliturum? Vnde ergo, & tu fac
similiter. Quod & in casu præcedenti applican-<marginalia>Vide P.|Lessium|infrà ca-|su 12.</marginalia>
dum. Habet autem Assertio suos etiam defen-
sores, qui communiter affirmant mandatum ex-
tendi ad similem casum, in quo est paritas ratio-
nis. Et multò potius, si eadem; vt videri potest<marginalia>Mandat&#x0169;|debere per|æquipol-|lens adim-|pleri.</marginalia>
apud eos, quos adducit P. Oñate suprà Disp. 44.
num. 93. & similiter apud complures alios, quos
congerit D. Solorzanus Tom. 2. Libr. 2. Cap. 4.
num. 58. & seqq. asserentes mandatum, quamuis
strictè consideretur, posse per æquipollens ad-
impleri, & verosimilem mandantis voluntatem
sequendo, dum mandatarius ea facit, ordinat, &
exequitur, quæ mandans, si præsens esset, exe-
queretur, & idem esse de mandato, ac de illis,
quæ mandato vicina sunt. Quæ quidem non
solum facultatem mandatarij ostendunt, sed etiam
obligationem: nam si potest, tenetur; potest e-
nim virtute mandati, mandatum autem obliga-
tionem inducit, cùm sit contractus, vt commu-
niter Doctores tradunt, vnde & obligationem
parit, quia aliàs inutilis redderetur, quod in præ-
senti habet specialem rationem, quandoquidem,
vt diximus, Mercatores nolunt pecunias suas ha-
beri à commendatariis otiosas, cùm & ipsi apud
se illas otiosas esse, si lucri occasio affulgeat, mi-
nimè patiantur.</P>
<P>  <absatz-nummer>215</absatz-nummer> Dico tertiò: si merces quidem suppetant,<marginalia>Assertio 3.|si copia|mercium|non sit,|non posse|omnes illas|sibi Com-|mendata|rium assu-|mere.</marginalia>
sed non in ea quantitate, quæ sufficiat iuxta desi-
derium Commendantis, & Commendatarij; non
potest Cōmendatarius illas omnes suo nomine
emere, sed debet cōmodâ distributione vti, & a-
liàs tutus in conscientia non erit, & obligatio re-
stitutionis inc&#x0169;bet. Probatur: quia c&#x0169; hoc onere
cōmendationem assumpsit: obligauit enim se ad
emendas tales merces, si extarent: atqui extant, li-
cet non in ea copia, vt vtrique sufficiant; ergo de-
bet partita, vt dicitur, differentia obligationi satis-
facere. Si dicas nō ita se obligasse, vt censendus sit
causam suam facere deteriore&#x0303;, & se priuare facul-
tate priùs sibi consulendi. Id potest facilè refu-<-P>@@

<-P>tari; quia licet ex eâ parte caussam suam deterio-
rem aliquo modo facere videatur; re tamen verâ
absolutè loquendo negotium agit suum: dum e-
nim copiam pecuniæ adducit ex commendatio-
nibus comparatam; commodiùs emit, & credi-
tum auget, ac prætereà ex iis ipsis mercibus, quas
Commendanti emit, lucrum est proportionatum
habiturus: quæ omnia satis ostendunt caussam
Commendatarij absolutè non fieri deteriorem.
Vbi & inculcanda adducta regula, vt scilicet talis
consideret, quid sibi à Commendatario facien-
dum vellet, si ipse pecunias commendæ nomine
tribuisset.</P>
<P>  <absatz-nummer>216</absatz-nummer> Dico quartò: si Commendatarius non<marginalia>Assertio 4.|Non debere|sibi melio-|ra assume-|re.</marginalia>
habeat in mandatis vt speciales merces asportet,
& ille suâ, & Commendantis pecuniâ indiscri-
minatim emat, non potest meliora genera sibi
posteà applicare, aliis Commendanti reseruatis.
Huius probatio ex eadem irrefragabili regulâ de-
sumenda, & prætereà; quia hæc videtur esse sic
contractantium mens, neque vllus pecunias suas
aliter traderet: hoc enim pacto non solùm Mer-
catorum facultates minuerentur, sed & creditum
vacillaret, dum apud eos merces tantùm vberio-
res inueniuntur. Nec dici potest eos ita esse de-
bere contentos, quandoquidem domi sui quieti
resident, cùm tamen Commendatarij magnis pe-
riculis exponantur: nam quidquid laboris in
commendatariis est, iusto præmio compensatur,
iuxta communem æstimationem, vnde supra il-
lud, non debent aliud sibi assumere meliorum
mercium electione. Non videtur tamen in hoc
arithmeticâ vtendum necessariò proportione; &<marginalia>Limitatio|quædam.</marginalia>
si Commendatarius curiosa aliqua, & suo spe-
ciatim gustui accommodata emat, velle in illis
Commendantes partem habere; aliquantulùm
enim est Commendatariorum laboribus, & pe-
riculis indulgendum. Vnde si circa hoc bonâ fi-
de agant, non videntur ad restitutionem aliquam
obligandi.</P>
<P>  <absatz-nummer>217</absatz-nummer> Dico quintò. Si dubium incidat circa<marginalia>Assertio 5.|In dubio|fauorabilis|interpreta-|tio pro quo|facienda.</marginalia>
administrationem, in modo scilicet emptionis in
remissione, aut asportatione mercium, ex quibus
damnum aliquod Commendanti subsecutum,
pro Commendatario esse fauorabiliter iudican-
dum: tenent Socinus, & Decisio Genuensis, apud
Heuiam Cap. 4. citato, num. 25. qui idem tenet;
sed hoc in foro externo procedit; quoad inter-
num enim conscientia Commendatarij conue-
nienda est; & si coram Deo non inueniat gra-
uem culpam à se in negotiatione commissam, ad
nihil se teneri potest sibi probabiliter persuade-
re. Si ergo ipse dubitet, pro eo stat possessio, &
regulâ receptissimâ se tueri potest de meliori
possidentis in dubio conditione. Pro quo est
sententia Scriptorum, quos nuper adduximus,
qui dicunt absolutè non esse contra Commen-
datarium iudicandum, quod saltem in foro exte-
riori accipiendum est: non ex eo quòd verè pos-
sideatur aliquid, de quo dubitetur, an sit resti-
tuendum, sed ex possessione latiùs sumptâ iuris,
aut libertatis: ergo similiter potest quis pro se
in dubio tali iudicare, qui in tali possessione est;
quia vt est communis Doctorum sententia, fo-
rum conscientiæ adæquandum est foro externo,
quando huius dispositiones non fundantur in
præsumptione; quod in casu præsenti contingit.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0353.jpg/>
@@1@<SE353>334 Thesauri Indici Titulus IX. Cap. XII.
<duolan 2><P>  <absatz-nummer>218</absatz-nummer> Dico sextò: si necessarium sit pecu-<marginalia>Assertio 6.|De pecu-|nia mutuò|accepta ad|negotiatio-|nem.</marginalia>
niam ad exportandas merces, cum lucro cessan-
te, aut damno emergente mutuam sumere, debet
Commendatarius mutuationis huius damna pa-
riter cum Commendante sentire. Solent enim
aliqui vt ea, quæ sua sunt, curent, pecunias cum
moderato damno recipere, & de aliis non ita
prouidere, contenti transmittere illa, cum ingen-
ti præmio pecuniis comparatis. Quod est sane
iniquum. Sicut ergo de mercibus ipsis dictum
est Assertione 3. & 4. ita & de sumptibus, sic enim
vellet ipse erga sua fieri, si Commendatario eam,
quam ipse modò habet, curam demandasset. Et
ratio est clara: quia commendatio cum hoc o-
nere suscipitur, & idem inconueniens est circa<marginalia>De sum-|ptibus.</marginalia>
sumptus conductionis mercium, qui esse pote-
rat circa ipsarum emptionem: sic enim fieret
Mercatori, adeò caras merces aduenire, vt nihil,
quod momenti alicujus esset, lucraretur. Quod si
dicatur carè habitas, carè etiā vendi ab illo posse.
Id non satisfacit: nam cum commendarius mer-
ces non ita carè constantes exportarit, eas com-
modiori pretio distrahit, vnde & Commendans
ad venditionem similem compelletur. Pretium<marginalia>Ratione|illorum|non semper|posse pre-|tium au-|geri.</marginalia>
enim mercium non augendum ex sumptibus, qui
per accidens, aut contingenter erga eas fiunt, vt
communiter docent Scriptores, & videri pos-
sunt pro eo. P. Lessius Lib. 2. Cap. 21. num. 29.
vbi bene obseruat sumptus per infortunium, aut
imprudentiam factos, non debere computari.
Cardinalis Lugo Disput. 26. num. 41. Bonacina
Disput. 3. de Contractibus. Quæst. 2. Puncto 5. n. 29.
apud quem Nauarrus, Couarruuias, & Patres
Valentia, & Reginaldus. Iuxta hæc ergo fit sum-
ptus cum proportione partiendos; quod si im-
prudentia grauiter culpabilis fuit, etiamsi illi sint<marginalia>Quæ culpa|aa obliga-|tionem sa-|tis.</marginalia>
pro mercium exportationes indiscriminatim fa-
cti, Commendatario est excessus adscribendus.
Et hoc iuxta mitiorem sententiam, alij enim le-
uiorem culpam sufficere ad illud arbitrantur. Pro
quo Heuia suprà numer. 40. P. Oñate Tomo 2.
Disputat. 44. num. 98. & seqq. vbi plures textus
non contemnendos adducit.</P>
<P>  <absatz-nummer>219</absatz-nummer> Dico septimò: si Commendatarius sa-<marginalia>Assertio 7.|Commodi-|tatem Cō-|mendata-|rio factam|non esse|obligatio-|nem cum|Commen-|dante par-|tiri.</marginalia>
cturus sumptus, inueniat aliquem, qui propter
amicitiam, aut alium respectum priuatum, ei pe-
cunias, aut gratis, aut cum moderato lucro tra-
dat, vt rebus suis prouideat, non tenetur commo-
ditatem illam communem facere, sed suâ fortunâ
vti, & bona Commendantis vt potuerit transpor-
tare. Probatur: quia sic tribuens, minimè Com-
mendantis vtilitatem intendit, & est illud priua-
uatum beneficium, quod eo ipso non debet ex
obligatione fieri commune. Quemadmodum si
dominus nauis vellet cum speciali commoditate
merces Commendatarij transportare, non tene-
retur merces Commendantis præferre, aut earum
partem cum parte suarum in eamdem nauim in-
ferre. In quo quidem pro parte contraria scru-
pulus esse potest, quia cùm nauis Dominus com-
moditatem illam remissione pretij tantùm inten-
dat amico conferre, contra eius voluntatem fit,
aliena conuehendo.</P>
<P>  <absatz-nummer>220</absatz-nummer> Maior videtur esse difficultas, si quis<marginalia>Difficultas|specialis,|cum pecu-|niæ com-</marginalia>
pecuniam cum minori lucro tribuat Commen-
datarij intuitu, nihil de illius mercibus in speciali
cogitans, vt illæ ab aliis sunt diuersæ quæ ad com-<-P>@@

<-P>mendam pertinent. An scilicet debeat sic tribuen-<marginalia>modum in-|differenter|accipitur.</marginalia>
ti rem totam aperire; & prætereà an possit id,
quod ex sumptibus minuitur, Commendanti
imponere, & sumptus integrè, acsi gratia ei
nulla facta fuisset, computare. Et circa pri-
mum cum distinctione videtur loquendum: si
enim pecunias tribuens scire præsumatur eum,
cui tribuit, esse Commendatarium, quia com-
muniter sic nauigantes tales sunt, non est neces-
sarium ipsum de illo reddere certiorem, iuxta iu-
ris regulam in Sexto 31. in quâ dicitur in hunc
modum. Eum, qui certus est, certiorari vlteriùs non<marginalia>Cap. Eum.|qui de reg.|iuris</marginalia>
oportet. Si verò non ita præsumi queat, & aliæ
circumstantiæ non iuuent, certiorari oportet,
quia circa donationem respectu alterius est inuo-
luntarius ex ignorantia, & ita redditur nulla do-
natio. Quemadmodum si quis secum adduce-
ret puerum, & alius existimans eum esse filium,
ipsi donationem momenti alicuius vellet facere,<marginalia>Ignorantia|vt reddat|nullam|donatione&#x0303;.</marginalia>
teneretur amicus eum non esse filium declarare.
Et quia tacens consentire videtur, iuxta regulam
etiam Iuris suprà, ad restitutionem teneretur.
Nequit enim dubitari, quin taciturnitas illa fal-
laciam, & dolum contineret.</P>
<P>  <absatz-nummer>221</absatz-nummer> Circa secundum autem: si fallacia di-<marginalia>Fallacia|ex tacitur-|nitate ces-|sante quid|faciendum.</marginalia>
cta interfuit ob taciturnitatem, debet sumptus
integrè computare, quia cùm restitutio sit facien-
da mutuanti, perinde est, ac si iuxta pretium com-
muniter receptum tribuisset. Si autem gratia illi
plenè facta est, videtur satis verosimile eâ etiam
debere Commendantem frui, quia pecuniæ sine
vllo discrimine sunt tributæ: vnde putandus est
sic tribuens indirectè voluisse Commendanti
gratificari ob respectum amici, vel ex gratitudine,
eò quòd de amico vtilem ipsi confidentiam ha-
buerit; vel ex eo quòd sic velit eum ad vlteriores
commendas prouocare. Vnde absolutè nego-
tium amici agit: ad quod etiam sufficit velle se
erga amicum beneuolum ostendere, vt negotia
sua meliùs, & iucundiùs expediat. Vt cùm quis
inuitat amicum, & propter eum etiam socium,
quem scit non libenter relicturum. Aut cùm fer-
culum mittit, ex quo socium comesturum nouit,
non videtur autem oppositum improbabile; quia
ea, quæ dicta sunt num. 219. possunt aliqualiter<marginalia>Emens mi-|nori pretio|non potest|sibi reli-|quum ap-|plicare.</marginalia>
applicari. Tenent quidem communiter Docto-
res eum, qui minori pretio aliquid emit, quàm
ei fuerat constitutum, non posse partem illam
pretij retinere; etiamsi posset ab vno emere, con-
stituto pretio, & eo relicto, alium quæsierit; quia
diligentia illa non extraordinaria, est debita in
Mandatario fideli. Pro quo Doctores, quos ad-
ducit, & sequitur Bonacina Disput. 1. de Restitu-
tione Quæst. 2. Puncto 6. num. 14. Ex quibus ad-
dunt aliqui id verum habere, etiamsi vendens di-
cat se gratiâ illius minori pretio vendere, vt vide-
ri apud eumdem potest. Et tenet etiam Pharao-
nius in Appendice Tractatus 2. Seßione 14. Casu 16.
Ex quo videtur fieri neque in casu nostro, id,
quod Commendatario in gratiam eius tribuitur,
posse sibi retinere, quia negotium Commendan-
tis agit, & ab amico petere mutuas pecunias cum
speciali commoditate nullam extraordinariam
diligentiam continet.</P>
<P>  <absatz-nummer>222</absatz-nummer> Sed certè vt improbabile non debeat<marginalia>Contrari&#x0169;|esse proba-|bile. Ex|quo pro ca-|su præsenti.</marginalia>
censeri opposit&#x0169;. Primò facit, quod limitationem
illam, aut potiùs exaggerationem, quando di-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0354.jpg/>
@@1@<SE354>De Commendatarijs Mercatorum. 335
<duolan 2><-P>minutio pretij fit in gratiam alterius non ab om-
nibus additur, vt quæ non omnino certa sit.
Secundò P. Azorium Parte 3. Lib. 8. Cap. 23. de em-<marginalia>P. Azor.</marginalia>
pto, & vendito; in fine, eam addentem ita
scribere: Nec sufficit si Mercator Caio dixerit: Ego
tuigratiâ aromatum pretium minuo; quia idem dicere
singulis emptoribus consueuit. Immò nec sufficit, si id
dixerit, atque etiamsi jure-iurando confirmauerit.
Hæc ille: iuxta quem ex eo non potest sic emens
partem illam pretio ademptam retinere sibi, quia
Mercatores sic dicere consueuerunt: ergo quan-
do verosimiliter apparuerit non ex Mercatorum
consuetudine, sed ex vero animo ita loqui, quod
etiam res ipsa persuadere potest, cùm constet a-
lios cariùs vendere, diuersa prorsus ratio est: &
ita poterit sic emens gratiæ illius commodum re-
portare. Tertiò; quia cùm constet de gratiâ tali,
aliquis eius fructus debet in ementem redunda-
re: cui, & non alteri vult is, qui vendit, com-
modum impartiri. Quartò; quia is qui rem il-
lam accipit, ex eo quòd sic appretiatam habet,
vt ipse voluit, & quomodo ab alio emi potuit,
nihil habet minùs, quàm habere debuisset: ergo
nulla illi fit iniuria. Tandem; si is qui emit, ope-
ram aliquam extraordinariam adhibuisset, &
sic minori pretio emisset id quod minùs in pre-<-P>@@

<-P>tio fuit, sibi poterat retinere, vt fructum indu-<marginalia>Id certius|cùm extra-|ordinaria|diligentia|additur.</marginalia>
striæ, vt docent Auctores, quos adducit, &
sequitur Bonacina suprà num. 19. Atqui non mi-
nor ratio apparet ad huiusmodi retentionem ob
gratiam dictam; ergo poterit etiam stare. Minor
ostenditur; quia homines ita pretium remittere
non est ordinarium in ipsis; & prætereà, quòd
labore, aut merito amicitiæ id habitum sit, dif-
ferentia valde materialis est, & in ordine ad eum
cui res emitur, nullius considerationis, quid
enim eius interest, quod labore alterius pretium
sit imminutum, si ipse integrum tribuit? Aut
quid plus habet ob respectum mandatarij factam
diminutionem? Est ergo, vt dixi, hoc probabi-
litate minimè destitutum. Pro quo facit doctri-
na P. Lessij verb. Restitutio, Casu 11. in Resolut.
posthumis, vbi de solicitatore, in cuius gratiam
gratis confertur officium. Nec de Commenda-
tarijs plura, licèt addi alia possent; sed sunt illa
adeò contra justitiam, & ita etiam contra
rectæ conscientiæ dictamina apertè militan-
tia, vt non sit pro illis necessaria discussio,
sed vnumquemque horum, vt iam admonui,
ad tribunal conscientiæ remittere; quod si fiat
non erit cur debeant Consulatus subsellia fati-
gari. De quo hæc satis.</P></duolan 2>
------------------------------------------------------------
<Z><A+3>TITVLVS X.</A+3>
<A+2>DE INDICIS MINERARIIS.</A+2></Z>
<P><A+1><INI8>D</INI8>E ijs inquam, quos Mineros dicimus, seu Hydrargy-
rios, Azogueros, eò quòd argento viuo ad argenti mor-
tui perfectionem vtantur, de quibus non pauca in su-
perioribus dicta, quæ dabit Index verbo Minerarius.
Nunc addidisse aliqua non fuerit leuis operæ pretium,
licèt breuiter disserenda. Pro illis enim regula illa, de
quâ Titulo præcedenti num. 206. satis superq&#x0301;ue esse pos-
set, quoad conscientiæ negotium. Si quid autem bonâ
fide actum contradici contingat, ad Minarum erit Iudicem recurrendum: vel
etiam ad Regia Prætoria, si res maioris momenti sit, juxta speciales leges, quæ
pro Minis extant, iudicium expectandum. Quia verò ab istis multa fiunt, circa
quæ esse dubitatio nequit, & ita neque disputatione opus pro eisdem, enume-
rando potiùs, quàm disputando, ea statim proponemus, ne si prætereamus taci-
ti, probare aliquomodo videamur. Sit ergo pro illis</A+1></P>
<duolan 2><Z><A+2>CAPVT I.</A+2>
<A+1>Enumerata quędam in quibus Mi-
nerarij manifestè delinquunt.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>2</absatz-nummer> <INI5>P</INI5>Rimò: qui vt inueniant Minas,<marginalia>Minerario-|r&#x0169; delicta.</marginalia>
Indos consulunt, etiamsi illos
ad illarum detectionem vsuros
ope d&#x0153;monis suspicentur; cir-<marginalia>Primum.</marginalia>
ca quod videri possunt à nobis
dicta Titulo 5. num. 67. & sequentibus.</P>@@

<P>  Secundò: qui ad manifestationem Minarum<marginalia>Secundum.</marginalia>
Indos magnis pollicitationibus etiam iuratis per-
trahere conantur, cùm tamen nihil minùs cogi-
tent, quàm earum impletionem.</P>
<P>  Tertiò: Indos pro extorquendâ tali mani-<marginalia>Tertium.</marginalia>
festatione vexantes, non precibus importunis
tantùm, & minis, sed durâ, & asperâ tracta-
tione.</P>
<P>  Quartò: qui Indos inuitos secum adducunt,<marginalia>Quartum.</marginalia>
vt seruiant in Minerarum conquisitione, justum
stipendium negantes, & satisfactionem pro de-
fectu erga res proprias, à quarum sunt curatione
remoti.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0355.jpg/>
@@1@<SE355>336 Thesauri Indici Titulus X. Cap. I.
<duolan 2><P>  Quintò: qui vanæ cuiusdam spei dulcedine<marginalia>Quintum.</marginalia>
allecti, per montes, & colles vagantur, & præce-
ptum annuæ Confessionis, & Paschalis Commu-
nionis non implent.</P>
<P>  Sextò: ad laborem conquisitionis dictæ su-<marginalia>Sextum.</marginalia>
stinendum, furantes mulas, & fortè alia, ab itine-
rantibus, aut propiùs degentibus, existimantes
debere omnia metallico numini deseruire, & re-
stitutionem in tempus magnæ fortunæ, quam sibi
somniant, differentes.</P>
<P>  <absatz-nummer>3</absatz-nummer> Septimò: qui ex Minis ab aliis inuentis<marginalia>Septimum.</marginalia>
metallum extrahunt, & præuenientes eos ad
Regios Officiales registrandum adducunt, con-
tendentes se in assignatione partis per leges fa-
ciendæ esse veris inuentoribus præferendos; &
vt id plenè non obtineant, magnâ tamen ex par-
te assequuntur, vnde illi non parum suorum la-
borum fructu defraudantur; quod cum Indis in-
uentoribus potest frequenter accidere.</P>
<P>  Octauò: ad laborandum in Minis Indos mi-<marginalia>Octauum.</marginalia>
nis, & fraudibus capientes. In Potosinum op-
pidum, aut aliud ex maioribus veniunt isti,
alibi Minas habentes. Hospitium eligunt, in quo
plura cubicula Canchas dicunt. In forum exeunt,
& comestibilia aliqua ementes, Indum ex adstan-
tibus, vt ea in domum exportet, dato pretio con-
ducunt. Vadit ille, & vbi primùm ingressus,
clauditur, vinculatur, sic capiuntur alij donec
optatus numerus compleatur. Completo ergo
ad eductionem, & transportationem patrocinio
noctis vtuntur. Sic miseri illi Minarum labori-
bus applicantur, sine spe exitus; vt verò aliquale
habeant in illis subsidium, de f&#x0153;minis, quæ ci-
bum parent, & ad alia subseruiant, prouidetur:
quibuscum illi maritali ritu viuunt, vxores suas
compellantes: cum contingat non semel esse
illos vxoratos, & iterum in facie Ecclesiæ con-
trahere. Hæc quidem non vidi, audiui tamen à
fide dignissimis: etsi ita res habet, quid mira-
mur Indicarum diuitiarum infortunia frequen-
tia, & hostes nostros spolijs pretiosissimis, & nu-
rosissimis exultantes? Ad quæ quidem si scire
contigerit, Regum nostrorum pietas ingemiscet,
& remedium perget præsentissimum adhibere:
neque ego aliud inuenio, nisi generalem visita-
tionem per Ministros integerrimos faciendam;
amandatis longiùs, dum ea fit, Minarum domi-
nis, etiamsi aliquid de Regiis sit juribus minuen-
dum. Quod enim eâ ratione minùs fuerit, maio-
rum thesaurorum copiâ diuina liberalitas com-
pensabit.</P>
<P>  <absatz-nummer>4</absatz-nummer> Nonò: qui Indos diebus festiuis labora-<marginalia>Nonum.</marginalia>
re compellunt, si præsertim Missam non permit-
tantur audire, quod de diebus, quæ pro ipsis de
præcepto sunt, præsertim accipiendum, de aliis,
quæ pro Hispanis quidem de præcepto sunt, non
verò pro ipsis, quid censeri debeant dicendum
inferiùs.</P>
<P>  Decimò: Compellentes item ad laborandum<marginalia>Decimum.</marginalia>
taliter, vt dici de illis Propheticum illud queat.
Laßis non dabatur requies. In quo genere inhu-
manum est eos, qui viribus valde impares sunt
in laboris penso pariare. Vnde & horas laboris<marginalia>Indorum|indoles pe-|culiaris|circa labo-|rem.</marginalia>
designat ordinatio Minarum Titul. 10. num. 2. &
3. sicut & nimis vrgere: Indi enim eo sunt inge-
nio, vt vrgeri non debeant, sed suo laborandi mo-
ri relinqui, iuxta quam paulatim multa perficiunt,<-P>@@

<-P>à quibus tamen si vrgeantur, abscedent, vel si
abscedere nequeant, consumentur.</P>
<P>  Vndecimò: vltra designatum seruitio tempus<marginalia>Vndecim&#x0169;.</marginalia>
detinentes inuitos, & eodem stipendio velle esse
contentos, quod pro iis, qui ad Minas mittuntur,
Regiis est legibus constitutum stipendium illud
pro tempore designationis; cùm valde exiguum
sit, vt aliàs expendimus, non caret scrupulo; tole-
randum id tamen, quia sic est judicio pruden-
tium judicatum. Vltra tempus autem detentis<marginalia>Notanda|circa illo-|rum stipen-|dium.</marginalia>
manifesta iniuria fit, stipendij defraudatione, quod
voluntariis operariis datur, & est multò maius;
& neque illud est proportionatum, quando et-
iam labori violentia adiungitur, pro quâ etiam
specialis est debita satisfactio: facienda num-
quam: Proh dolor! sed  erit, erit, quando i-
sti vsque ad nouissimum sunt quadrantem reddi-
turi.</P>
<P>  <absatz-nummer>5</absatz-nummer> Duodecimò: Duplas, aut gratis, aut pre-<marginalia>Duodeci-|mum.</marginalia>
tio accepto tribuentes; vocantur autem duplæ
labores nocturni Indorum, qui cùm per diem
domino Minæ laborauerint, coguntur laborare
per noctem alteri, cui extractio metalli concedi-
tur. Cuius coactionis inhumanitas statim appa-
ret. Neque honestatur illa adiectione pretij, qui
iuxta pretium diurni laboris esse solet: quod est
prorsus iniquum; diurni enim laboris pretium
pro laborantibus designato sibi tempore, exigu&#x0169;
valde est, vt nuper dicebamus. Et ad illum solum-<marginalia>Et speciali-|ter pro Du-|plis.</marginalia>
modo obligantur: circa nocturnum autem la-
borem taxatio stipendij non currit, vnde aliter
exæquandum, & multiplici ex capite redditur
augendum; videlicet, quia labor eiusdem gene-
ris cum diurno; quia maioris molestiæ, eò quòd
nocturnus, & quia diurno succedens, necnon
quia coactè laboratur. Quæ quidem à Confes-
sariis oportet aduerti, vt si aliquorum ex istis
Deus tetigerit corda, quid sui sit muneris agno-
scentes, eidem non desint, prædictorum con-
scientias tot contractis oneribus releuantes, &
horæ quidem laboris per legem habentur defini-
tæ: de quo Ordinatio Titulo 10. num. 2. & 3. vt
iam dictum.</P>
<P>  <absatz-nummer>6</absatz-nummer> Decimotertiò. Accipientes pecuniam à<marginalia>Decimum-|tertium.</marginalia>
multis soluendam argenteis pinnis cùm sciant
non omnibus suffecturos, & se non esse pro so-
lutione grauandos, ob priuilegia quibus in ordi-
ne ad ista Minerarij perfruuntur.</P>
<P>  Decimoquartò. Sumptus excessiuos facientes<marginalia>Decimum-|quartum.</marginalia>
conuiuiorum ostentatione, quibus multos va-
gos homines Reipublicæ turbatores excipiunt,
vnde ad soluendum inualidi reperiuntur.</P>
<P>  Decimo quintò Accipientes Indos designa-<marginalia>Decimum-|quintum.</marginalia>
tionis, & eos aliis tradentes pretio ad rationem
stipenndij voluntariorum, de quo dictum suprà
Tit. præced. Cap. 6.</P>
<P>  Decimosextò. Vtentes famulis acerbis, cru-<marginalia>Decimum-|sextum.</marginalia>
delibus, inhumanis, vt ferueat opus, & de modo,
quo Indi tractantur, minime curantes.</P>
<P>  Decimoseptimò. Argenteis pinnis vile ali-<marginalia>Decimum-|septimum.</marginalia>
quod, & ponderosum intrinsecùs admiscentes
pondere argenti vendendum.</P>
<P>  Decimooctauò. Pinnas non exactè depuran-<marginalia>Decimum-|octauum.</marginalia>
tes, vt argenti viui non nihil resideat, vt maius
sic pondus faciat pretiosiores.</P>
<P>  <absatz-nummer>7</absatz-nummer> Decimononò. Compellentes ad laborem<marginalia>Decimum-|nonum.</marginalia>
Indos, qui morbo se correptos affirmant, quam-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0356.jpg/>
@@1@<SE356>De Indicis Minerariis. 337
<duolan 2><-P>uis ille non sit visibilis, debet enim eis credi, quia
non sunt soliti morbum simulare: erit autem in-
humanius, si morbi appareant signa, & ad labo-
randum compellantur: vel si exigatur ab eis, vt
alios pro se substituant, vel ad conducendos pre-
tium ab eisdem extorqueant, qualecumque illud
sit, vel si ante recuperatam integrè valetudinem
ad laborem reducantur.</P>
<P>  Vigesimò. Ad Minas auri pertrahentes Indos,<marginalia>Vigesimum</marginalia>
quos insalubre c&#x0153;lum in vitæ discrimen con-
stat adducere; solet enim illud in regionibus ca-
lidioribus inueniri.</P>
<P>  Vigesimoprimo, Gentilitios ritus, & super-<marginalia>Vigesimum|primum.</marginalia>
stitiosa aliqua illis permittentes, vt lubentiores
habeant.</P>
<P>  Vigesimosecundò. Qui in designatione par-<marginalia>Vigesimum|secundum.</marginalia>
tis Regi applicandæ iuxta legum dispositionem,
cùm noua Mina detegitur, iurant eam esse ex ve-
nâ locupletiore, & fructuosiore, cùm reuera ita
non sit.</P>
<P>  Vigesimotertiò. Qui iurant aliquos secum<marginalia>Vigesimum|tertium.</marginalia>
in conquisitione Minarum fuisse, vt eis pars ea-
rumdem assignetur, cùm tamen reuerà non fue-
rint. An autem ex hoc restitutionis onus in-
cumbat, videndum inferiùs.</P>
<P>  <absatz-nummer>8</absatz-nummer> Vigesimoquartò. Qui cùm præconizan-<marginalia>Vigesimum|quartum.</marginalia>
tur Minæ, vt veniant, qui emere velint, curant
nullum talem accidere, vt ita ipsi ampliores in ea
partes habeant, in quibus aut laborare suo no-
mine faciant, aut aliis vendant, iuxta Proregias
ordinationes.</P>
<P>  Vigesimoquintò. Qui licentiam petentes ad<marginalia>Vigesimum|quintum.</marginalia>
ferenda arma prohibita titulo vestigatorum Mi-
narum, iurant se eisdem non malè vsuros, sed tan-
tùm in ordine ad licitam vestigationem; cùm
tamen animum habeant vtendi illis pro libito ad
fas, & nefas: & sacrilegium etiam in eorum vsu
committitur.</P>
<P>  Vigesimosextò. Tollentes signa limitanea<marginalia>Vigesimum|sextum.</marginalia>
Minarum, vt suas amplificent, cum detrimento
vicinorum, contendentes terram esse commu-
nem. In quo quidem non minùs peccant, quàm
illi, qui prædiorum suorum terminos transgre-
diuntur, vt quæ aliorum sunt sibi vsurpent. Pro
quo extant seueræ leges & idem est cùm effo-
dientes propriam venam, ad alienam pertingunt,
si in illius effossione procedant: quam improbi-<marginalia>Georgius|Agricola.</marginalia>
tatem obseruauit, & expressit Georgius Agrico-
la. de re Metallica libr. 1. verbis illis: nam improbi
quidem homines venulas proximas venis effuentibus
aliquo metallo fodientes, in alienam posseßionem inua-
dunt. Sic ille.</P>
<P>  <absatz-nummer>9</absatz-nummer> Vigesimoseptimò. Qui Minarum semitas,<marginalia>Vigesimum|septimum.</marginalia>
vt leges præscribunt, non aptant, vt per eas securè,
& inoffensè possit ambulari, & molestia labo-
rantium minui, & pericula præcaueri. In quo
quidem etiamsi leges deessent aliæ, vnius chari-
tatis, & iustitiæ legis satis superque sufficerent.</P>
<P>  Vigesimooctauò. Diruentes pontes intra<marginalia>Vigesimum|octauum.</marginalia>
Minas fabrefactos ex eadem terra metallica, vt
metallum extrahant, nihil de periculo ex earum
demolitione curantes.</P>
<P>  Vigesimononò. Non curantes vt scalæ Mi-<marginalia>Vigesimum|nonum.</marginalia>
narum tales sint, quales leges exigunt: ex quo,
aut maior in labore molestia proueniat, aut spe-
ciale periculum timeatur.</P>
<P>  Trigesimò. Qui socium habens in Mina, &<-P>@@<marginalia>Trigesim&#x0169;.</marginalia>

<-P>de sumptibus interrogatus, plures iurat fuisse,
quàm re ipsa fuerint; quod iuramentum in casu
speciali leges requirunt, de quo  Dom. Escalona
Part. 2. lib. 2. pag. 115. num. 4.</P>
<P>  Trigesimoprimò. Extrahentes metalla, nec<marginalia>Trigesim&#x0169;-|primum.</marginalia>
soluentes partem per leges taxatam domino
maioris fossuræ, vulgò Socabon, qui in eo efficien-
do copiosam pecuniam expendit, volentes alie-
nis laboribus sine iniustâ recōpensatione potiri.</P>
<P>  <absatz-nummer>10</absatz-nummer> Trigesimosecundò. Qui durante lite<marginalia>Trigesim&#x0169;-|secundùm.</marginalia>
circa Minam, post secundam sententiam ob ap-
pellationem interpositam, & fideiussione datâ
de non defraudandâ parte, quæ in possessione
non est; nihilominùs metalla occultat, & contra-
rium posteà iuramento confirmat.</P>
<P>  Trigesimòtertiò. Qui, cùm eorum Minæ<marginalia>Trigesim&#x0169;-|tertium.</marginalia>
venduntur, non manifestant debita coram Ta-
bellione, qui venditionis acta confecturus assistit,
vt lege præscribitur, de quo citatus Auctor suprà
pag. 122. numer. 6. id enim in graue creditorum
detrimentum cedit.</P>
<P>  Trigesimoquartò. Volentes vti priuilegio<marginalia>Trigesim&#x0169;-|quartum.</marginalia>
Minerariis concesso, de quo dudum citatus n.  7.
& 9. vt non soluant debita contracta ante Mina-
rum, aut Ingeniorum emptionem.</P>
<P>  Trigesimoquintò. Qui in venditione aut em-<marginalia>Trigesim&#x0169;-|quintum.</marginalia>
ptione Minarum enormissimam læsionem infe-
runt, eo prætextu, quòd illa non potest iudicia-
liter allegari, de quo idem pag. 123. numer. 11.
quod & de enormi pariter asserendum.</P>
<P>  Trigesimosextò. Desmontium emolumenta<marginalia>Trigesim&#x0169;-|sextum.</marginalia>
impediens, quibus vti omnibus permittitur sub
quibusdam limitationibus. Tit. 10. Ordinatio-
num. num. 1.</P>
<P>  <absatz-nummer>11</absatz-nummer> Trigesimoseptimò. Qui Indis pensum<marginalia>Trigesim&#x0169;-|septimum.</marginalia>
certo reddendum imponunt, cùm non debeant,
si voluntarij sunt, nisi quantùm commodè po-
tuerint, laborare. suprà num. 6.</P>
<P>  Trigesimooctauò. Cogentes Indos ad labores<marginalia>Trigesim&#x0169;-|octauum.</marginalia>
alios præter eos, pro quibus designantur.</P>
<P>  Trigesimo nonò. Qui fornaces pro depuran-<marginalia>Trigesim&#x0169;-|nonum.</marginalia>
do per ignem argento ab hydrargyro, non ha-
bent separatas à domo beneficij quod vocant,
vnde ex fumo hydrargyrico graue in Indos veni-
re damnum possit, suprà num. 9. vbi & alia pro
damno isto vitando prouidentur.</P>
<P>  Quaterdecimò. Qui Indo sua culpa ex fumo<marginalia>Quater-|decimum.</marginalia>
prædicto, pro quo est etiam Ordinatio. 10. gra-
uiter damnificato designatam satisfactionem non
tribuit, de qua ibidem, vbi de specialibus præcau-
tionibus in ordine ad damnum prædictum eui-
tandum.</P>
<P>  Quadragesimoprimò. Qui in modo solutio-<marginalia>Quadra-|gesimum-|primum.</marginalia>
nis non seruant id, quod lege statutum est, si in
usu sit; nam aliqua non videntur esse in vsu;
vt quod solutio fiat in metallo Indis effossoribus,
de quo num. 12.</P>
<P>  Quadragesimosecundò. Non soluentes sti-<marginalia>Quadra-|gesimum-|secundum.</marginalia>
pendi&#x0169; Indis diebus, quibus non laborant, quan-
do per eos non stat, sed ex malâ rei gerendæ di-
spositione. n. 13. vbi & alia.</P><marginalia>Circa sti-|pendium|Indis red-|dendum|discursus|peculiaris,|& irrefra-|gabilis.</marginalia>
<P>  <absatz-nummer>12</absatz-nummer> Tandem, qui generaliter loquendo sti-
pendium iustum labori Indorum non præbent,
secundùm varia eorum ministeria. Et per anti-
quiores Ordinationes valde exigua pro aliquibus
eorum inueniuntur assignata; quæ tamen posteà
attentiori consideratione sunt aucta. Vnde gra-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0357.jpg/>
@@1@<SE357>338 Thesauri Indici Titulus X. Cap. II.
<duolan 2><-P>uiter peccant, qui ad priores Ordinationes pro-
uocant, cùm debeant posterioribus adhærere;
quæ quidem ex eo pretium auxerunt, quia prius
illud omnino improportionatum est deprehen-
sum. Pretium autem lege signatum in indiuisi-
bili consistere communis Theologorum, & Iu-
risperitorum sententia est, & circa hoc deberent
profectò Minerarij suæ ipsorum meminisse quæ-
relæ circa obligationem quintæ partis soluendæ
Regi: aiunt enim processu temporum res ni-
miùm variatas, & earum pretium excreuisse, ac
proinde sumptus in Minerarum negotiatione
multò essè maiores, & ita moderandas pensio-
nes. Cùm ergo hoc etiam respectu Indorum
contingat, qui multa etiam emere opus habent;
cur non etiam  de augendo stipendio possint me-
ritò postulare? Olim plures, vnde & labor mi-
nor: modò pauci, vnde & maior labor idemti-
dem repetitur. Olim Indici rudiores, nunc scio-
li, paucorum pridem bonorum domini, nunc
ampliorum, iuxta eorum tenuitatem. Ex quo
minùs ad seruiendum obnoxij debent reputari;
vnde & consequenter seruientibus, cùm liberi
penitus sint, maius debet laboris stipendium assi-
gnari. Qui discursus omnium rectè sentien-
tium regulis in materia ista confirmatur. His
ergo, quæ omnino sunt certa, præmissis, ad
quæstiones non ita certas transeamus, pro qui-
bus sit</P>
<Z><A+2>CAPVT II.</A+2></Z>
<negEZ><A+1>Vtrum Ordinationes circa detectio-
nem, & iuridicam manifestationem
Minarum, obligent in foro conscien-
tiæ.</A+1></negEZ>
<P><absatz-nummer>13</absatz-nummer> <INI3>S</INI3>Vnt equidem illæ multæ, de quibus<marginalia>Assertio 1.|Ordinatio-|nes pro|Minis in|conscientia|non omnes|obligare.</marginalia>
D. Escalona, Libr. 2. Part. 2. pag.
104. & seqq. & pro iis generaliter lo-
quendo</P>
<P>  Dico primò. Ordinationes, quæ aliquid dis-
ponunt, in quibus neque ius Regis violatur,
neque tertio ius quæsitum adimitur, non obli-
gant in conscientia. Probatur primò: quia non
est indicium talis obligationis, aut ex voluntate
legislatoris expressà, aut ex materiæ grauitate,
quam solam non sufficere graues Scriptores te-
nent, vt dictum à nobis non semel; vel quia si in
conscientiâ non obligaret, nullius esset momenti
ad rem bono communi valde conuenientem:
nam in primis multæ ex dictis Ordinationibus
magni momenti non sunt. Quòd enim interest
quòd Minæ post triginta dies, & non post qua-
draginta registrentur? Et vt aliquid profectò in-
tersit, id non videtur sufficiens ad conscientias,
& præsertim reatu lethalis criminis, onerandas.
Deinde etiamsi magni momenti sint in ordine
ad temporales vtilitates, non sunt tamen tales,
vt ex earum transgressione quidquam circa mo-
res periculosum immineat, aut turbationem
Reipublicæ, vel periculum aliud eiusdem indu-
cat. Ad hoc autem vt finis illius obtineri possit,
satis esse potest gubernantium solicitudo, qui
transgressores puniant, & fructu laborum spo-<-P>@@

<-P>lient. Et ex hoc probatur secundò. Nam Ordi-
nationes istæ p&#x0153;nam statuunt in transgressores,
vnde iuxta multorum sententiam non obligant
in conscientia. Tertiò: obligatio in foro animæ<marginalia>Notanda|ratio circa|legum in|conscientia|obligatio-|ne.</marginalia>
eatenus imponi potest, quatenus forum exter-
num circa rem præceptam difficilè versari possit:
vnde oportuit vnumquemque ad agenda, quæ
leges statuunt, in secreto compelli: quâ ratione
multi de vestigalibus philosophantur: atqui hæc
ratio in casu præsenti locum non habet, quia Mi-
narum detectio nullo modo occultari potest,
vnde neque ij, qui gubernant, suo circa illas of-
ficio deesse, vt detectorem agere pro libitu si-
nant. Ergo obligatio in foro animæ necessaria
non est.</P>
<P>  <absatz-nummer>14</absatz-nummer> Dico secundò. In iis, quæ ad ius Regis<marginalia>Assertio 2.|Obligare|quæ ad ius|Regis spe-|ctant, &|qualiter|explican-|dum.</marginalia>
spectant, ordinationes dictæ possunt in conscien-
tiâ obligare: quod tunc accidet, quando Rex ob
illarum violationem interesse aliquod magni mo-
menti amiserit; quod enim tale non est, non vide-
tur curandum in re ista, in quâ de terrâ agitur
non palmis, aut pedibus mensurandâ. Probatur;
quia Minæ ad Regem spectant: ergo non debet
in earum dispositione læsionem grauem sustine-
re. Antecedens constat ex dictis, & consequentia
est legitima: vnde si pars illa, quæ in Minis proxi-
mior parti detectoris debet Regi assignari, parùm
vtilis sit, grauiter peccatur cōtra justitiam, & non
tantùm contra religionem ob juramenti falsita-
tem; & idem est si vena diues dicatur pauper, vt
viliùs ematur. Et sic de aliis, in quibus est detri-
mentum manifestum. Non videtur autem tale,
si quis detector affirmet amicum fuisse detectio-
nis socium, licèt ex eo sequatur partem Minæ
gratis habiturum: sicut enim eum vocare pote-
rat, vt in conquisitione juuaret, ita & vocare in
consortium felicitatis potest, vt sit hoc diligentiæ
adeò Regi proficuæ præmium. Videtur item id
facere posse pretio accepto, quando id in Regiam
vtilitatem cædit, vt si detector sit pauper, vt esse
ordinariè solent, nec habens ea, quæ ad laboran-
dum in Minâ necessarium est, ex quo Regia vtili-
tas impedietur; promouenda sanè subsidio illo
pecuniæ ob consortium affirmatum Quidquid de
periurio aut mendacio sit, ex quibus contra justi-
tiam nihil resultat.</P>
<P>  <absatz-nummer>15</absatz-nummer> Dico tertiò: ordinationes, quæ dispo-<marginalia>Assertio 3.|Idem sta-|tuens de|spectanti-|bus ad ius|tertij.</marginalia>
nunt aliquid in ordine ad jus tertij seruandum,
obligant grauiter in foro conscientiæ. Ratio est
obuia; quia in earum violatione contra justitiam
peccatur. Tales sunt aliquæ, de quibus Cap. Præ-
cedenti. Et illæ, quæ de Indis Minarum detecto-
ribus loquuntur, vt videri potest apud citatum
Escalonam pag. 105. num. 3. Cùm enim Minas
etiam habere possint, non nisi violatâ iustitiâ ab
illis excluduntur. Similiter, qui extraneos remo-
uet, cùm illis hæc sit concessa facultas, vt apud
eumdem Pag. 106. num. 7. Item quæ de præco-
nizatione Minarum procedit, vt non se intro-
mittant, qui post illam accesserunt, iam enim aliis
jus quæsitum Titulo 1. Ordinat. num. 12. Illa etiam
quæ est Titulo 2. numer. 1. & 2. circa partes, in
quibus excessus mensuræ fuit, & per iudicis sen-
tentiam sunt aliis adiudicatæ, nequeunt enim con-
tra illorum voluntatem retineri, nisi aliquid spe-
ciale occurrat, ratione cuius forum conscientiæ
possit probabiliter foro animæ non conformari.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0358.jpg/>
@@1@<SE358>De Indicis Minerarijs. 339
<duolan 2><-P>Talis insuper illa ex Tituto 6. n. 1. de concedendo
introitu per Minæ portam ad Minas alias ingre-
di volentibus, & sic aliæ.</P>
<P>  <absatz-nummer>16</absatz-nummer> Dico quartò: ordinationes, quæ circa<marginalia>Assertio 4.|similis cir-|ca Indor&#x0169;|damna,|aut alior&#x0169;,|& tantùm|esse obliga-|tionem na-|turalem.</marginalia>
vitanda Indorum damna, & aliorum forsitan
extant, obligant grauiter in foro animæ: de
iis nonnullæ Capite præcedenti sunt indicatæ, &
ratio obligationis est perspicua, vbi quidem leges
charitatis, & justitiæ vrgent, neque ratione ciuilis
præcepti videtur specialis malitia in transgressio-
ne contrahi, quia præceptum tale solùm deseruit
ad obligationem naturalem, quæ aliàs instat, de-
clarandam: neque enim vt numer. 13. diceba-
mus, vllum est indicium auctæ obligationis,
neque opus fuit addi illam, quandoquidem jam
erat, & satis premens, & ita non debuit nouus
laqueus apponi conscientiis minime timoratis.</P>
<Z><A+2>CAPVT III.</A+2>
<A+1>De conquirentibus Minas in fundis
alienis.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>17</absatz-nummer> <INI3>C</INI3>Irca hoc sunt duæ priores Ordina-<marginalia>Duæ circa|conquiren-|tes Ordi-|nationes.</marginalia>
tiones Tituli 1. Prima p&#x0153;nam im-
ponit resistentibus conquisitioni
dictæ in terris Commendæ agriculturâ exercitis,
pastioni deputatis, & similibus. Secunda de vo-
lentibus conquirere in vineis, aut arboretis, & his
fideiussio imponitur de damno compensando.
Quod si Minæ diuites euaserint, vnum pro cen-
tum domino reddendum. Si verò conquisitores
fundum emere voluerint, nullum illis tributi
onus relinquitur: nequit autem ad venditio-
nem compelli, nisi ob Minarum prosecutionem.
Quâ cessante, venditum potest fundum repetere
pretio redhibito. Registrationis autem tempore
debet domino fundi pars Minæ adiudicari, sexa-
ginta vlnarum; neque illa pro parte est pretij com-
putanda, circa hæc</P>
<P>  <absatz-nummer>18</absatz-nummer> Dico primò. Peccat grauiter, absolu-<marginalia>Assertio 1.|non posse si-|ne graui|peccato cō-|quisitioni|resisti.</marginalia>
tè loquendo, qui Minarum conquisitioni resistit.
Constat; quia Ordinationi Regiæ in bonum
commune promulgatæ nequit tutâ conscientiâ
resisti. Pro quo est illud D. Pauli Rom. 13. vers.
2. & 3. Qui resistit potestati, Dei ordinationi resistit.
Qui autem resistunt, ipsi sibi damnationem acquirunt:<marginalia>Rom. 13.|v. 2. & 3.</marginalia>
nam principes non sunt timori boni operis, sed mali.
Dixi absolutè loquendo; quia multoties occurrere
possunt rationes, propter quas possit conquisitio
talis impediri: vt si conquisitores homines sint<marginalia>Limitatio|quædam.</marginalia>
occupationi isti iam diu vacantes, & frustrà, vnde
pro ridiculis habentur; meritò tales possunt ab
huiusmodi occupatione repelli, & curari, vt ad sa-
nam mentem reducantur, somnia potiùs, quàm
vera iudicia secuti.</P>
<P>  <absatz-nummer>19</absatz-nummer> Dico secundò: quod de vineis dicitur, vide-<marginalia>Assertio 2.|quid circa|conquiren-|tes in vi-|neis.</marginalia>
tur extra rem, quia vbi vineæ proueniunt, neque
auri neque arge&#x0303;ti Minæ esse possunt. Vnde vole&#x0303;-
tibus in illis conquirere meritò potest resisti, quia
malitiosè videntur procedere, aut inscienter. Idem
etiam ferè de arboretis fructiferis dicendum, & ita
prudenter ordinatio cauit de fideiussione damno-
rum. Legendus Plinius Lib. 33. cap. 4.<marginalia>Assertio 3.|circa com-|pulsionem|ad vendi-|tione&#x0303; fundi.</marginalia>
<P>  Dico tertiò: si inuenienti Minam in fun-
do alieno non obstet domini eiusdem fundi pos-
sessio, non debet per potestatem publicam ad<-P>@@

<-P>venditionem compelli: vnde quod dicitur. Sino
fuere para seguir las minas, ita est intelligendum, vt
possessio prioris domini obstet prosecutioni.
Ratio autem est clara; quia nemo possessione
proprij fundi etiam à Rege potest expelli, nisi
quatenus illa communi bono obstare constiterit.
Quia secus circa vineam Naboth res se habebat,
Regi Achab ad voluptatem, & non ad necessi-
tatem, arridentem, etsi impiissimus, non tamen
est ausus, etiam dato pretio illius, vsurpare. De
tragædiâ autem hac occasione excitatâ copiosè
agitur 3. Reg. 21. vnde & scriptores communiter
ita, vt dogma certissimum secuti, pronuntiant.</P>
<P>  <absatz-nummer>20</absatz-nummer> Dico quartò. Pensio vnius pro centum,<marginalia>Assertio 4.|de pensione|vnius pro|centum.</marginalia>
ita est accipienda, vt non debeant deduci expensę,
sed juxta modum soluendi quintum, & decimas,
& communem pensiones soluendi rationem.</P>
<P>  Dico quintò: obligatio soluendi illam est<marginalia>Assertio 5.|obligare in|conscientiæ|foro.</marginalia>
grauis in Conscientiæ foro. Probatur; quia est
pretium oneris impositi, & ita ex justitiâ: si dicas
damna persolui. Id certè non satisfacit, quia
præter damna, amissionem scilicet fructuum ex
euulsis plantis aliisue, inducta est seruitus pretio
æstimabilis, & incommoda multa, quæ facilè
possunt peruideri. Item quia Minæ sunt Regis, &
eas cum eo onere effodiendas concedit, ad quod
se obligant Conquirentes.</P>
<P>  <absatz-nummer>21</absatz-nummer> Dico sextò: si pagus, in quo Mina est<marginalia>Assertio 6.|ordinatione&#x0303;|in pago etiā|Ecclesiasti-|cor&#x0169; habe-|re locum.</marginalia>
conquirenda, ad Ecclesiam pertineat, verosimile
est posse similiter circa illum procedi. Quod ex
eo probatur: nam terra cum eo onere transit,
& cum eo ab Ecclesiasticis acceptatur: neque
enim debent illi bono communi se opponere,
cùm præsertim ex conquisitione tali nullum ipsis
sit damnum superuenturum, immò magnum
possit emolumentum prouenire, expensione, &
parte Minæ, quam, etsi per se exercere nequeant,
possunt tamen vendere, & redditus in eâ consi-
derabiles constituere. Quamuis hoc minùs con-
ueniens sit ob Minarum fallentias, & ita venditio
ea commodior accidet, quæ pecuniâ constiterit
numeratâ, aut post spatia non longa securè per-
soluenda, sed hoc ij, ad quos spectabit, pro re nata
poterunt meliùs arbitrari.</P>
<Z><A+2>CAPVT IV.</A+2>
<A+1>Minarum pretium quomodo compu-
tandum.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>22</absatz-nummer> <INI3>E</INI3>X dictis Cap. 1. vers. 35. habetur in<marginalia>Ordinatio|circa non|allegendā|enormissi-|mam læsio-|nem, & il-|lius funda-|mentum,|& obliga-|tio.</marginalia>
venditione Minarum non posse læ-
sionem etiam enormissam allegari.
Cuius ratio esse videtur quia per lites solet opus
istud adeò vtile impediri, & ita quod ad hoc spe-
ctat, conscientiæ contrahentium remittitur: ne-
que enim credendum est leges velle iniuriis pa-
trocinium exhibere; & prætereà pretij iusti ex-
actior æstimatio difficilis probationis est: Mina
enim numquam quid intra se contineat, ostendit;
venæ namque fertiles visæ, solent quandoque
languescere, & vel finiri, vel vix sumptus æquatu-
ra præbere. Et aliquando è contrario accidit,
diuitiis non speratis: vnde ex eo, quòd post
venditionem deprehenditur, non potest enormis
læsio probari; quandoquidem venditio juxta<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0359.jpg/>
@@1@<SE359>340 Thesauri Indici Titulus X. Cap. V.
<duolan 2><-P>præsentem æstimationem rei venditæ debet cele-
brari, & non ex euentu, qui varius esse potest, &
cui se, qui emit, & qui vendit, se exponunt, vt est
communis doctrina, in iacturetis, in sponsio-
nibus, assecurationibus, ludo, & aliis compro-
bata.</P>
<P>  <absatz-nummer>23</absatz-nummer> Ex hoc autem videtur deduci in vendi-<marginalia>Non videri|talem esse|posse, cùm|pretium|quodlibet|videatur|iust&#x0169;, sicut|in contra-|ctibus plu-|ribus.</marginalia>
tione huiusmodi non posse locum habere enor-
mem, vel saltem enormissimam læsionem, cùm
enim adeò incertùm sit, quod ex Minâ sperare
quis potest, non apparet vnde talis læsio accidere
possit, & ita quouis pretio potest obtineri, &
hoc quidem magis conforme dispositioni legis,
de quâ dictum: ob incertitudinem namque la-
tentium diuitiarum rectè judicare potuit quodli-
bet pretium esse iustum, circa quod partes scien-
ter & prudenter conuenerunt. Et circa aliqua
modum hunc venditionis, vt quodlibet pretium
censeatur iustum, circa quod partes conueniunt,
communis sententia firmat in venditione sub ha-
sta, de quâ dictum aliàs, & valdè etiam probabi-
lis in rebus multis, quæ non sunt vitæ humanæ
necessariæ, sed ad voluptatem, aut ornatum ser-
uiunt, ob peregrinitatem æstimabiles. Sic enim
sentiunt, Sotus, & Nauarra, apud P. Lessium Lib.
2. Cap. 15. num. 15. & alij. Quod & probant Bel-
gici Turipani. Quod ergo in his, & aliis licet, sal-
tem probabiliter, poterit etiam in Minarum ven-
ditione licere. Pro quo</P>
<P>  <absatz-nummer>24</absatz-nummer>  Dico primò. Circa venditionem Mi-<marginalia>Assertio 1.|idem affir-|mans in|prima de-|tectione.</marginalia>
narum cùm primò deteguntur, iustum pretium
censeri probabiliter potest illud, circa quod
contrahentes conueniunt, sublatis dolis,  &
fraudibus. Hoc videtur ex nuper dictis suffi-
cienter persuaderi.</P>
<P>  Dico secundò: si Mina iam cognita sit, &<marginalia>Assertio 2.|circa alias|negans pro|foro con-|scientiæ.</marginalia>
iuxta peritorum judicium illius valor sit defini-
tus, enormis in eo læsio non licet pro foro ani-
mæ. Probatur ex dictis suprà Titulo 4. num. 219.
circa rerum pretium, & deinde, quia iuxta com-
munem æstimationem Mina hæc tantùm valet;
ergo varians notabiliter pretium, lædit etiam no-
tabiliter, & ita iustitiam notabiliter violat. Præ-
tereà; ordinatio non obstat quia iuxta illam do-
lus nequit alligari: atqui dolus in conscientiâ
non licet, neque ex eo quisquam commodum
reportare potest, & licet certa regula sit, quæ
inter alias Iuris in Sexto, ait, scienti & consen-
tienti non fieri iniuriam neque dolum. Est. 25.
qui tamen dolo ad consentiendum inducitur,
non est dicendus consentire, quia ignorantia
facit inuoluntarium; non ergo ordinatio ad
forum conscientiæ debet extendi: sicut ne-
que ea, quæ Doctores circa modos alios vendi-
tionis dicunt, quia in illis specialis ratio est, quæ
in præsenti non occurrit; & vt occurrere dice-
retur, deberet eorum auctoritate fulciri, quia
est exceptio communis regulæ; cùm tamen nihil
tale contingat.</P>
<P>  <absatz-nummer>25</absatz-nummer> Dices in casu prioris Assertionis ratio-<marginalia>Obiectio vt|ratio vtri-|usque As-|sertionis sit|eadem.</marginalia>
nem eamdem occurrere, quia etiam in eo da-
tur communis æstimatio; iudicio enim perito-
rum habetur quid Mina recèns inuenta promit-
tat. Cùm ergo eo non obstante, possint contra-
hentes sibi legem circa pretium statuere, quod
regula Iuris admittit in Sexto, dum sic habet:
Contractus ex conuentione legem accipere dignoscun-<-P>@@

<-P>tur: videtur idem in Casu Assertionis secundæ
dicendum.</P>
<P>  Ad quod dico instantiam non vrgere; quòd<marginalia>Fit illi satis|congruâ|ratione, &|exemplis.</marginalia>
si vim aliquam habet, è conuerso potiùs ar-
guendum, vt scilicet in casu priori etiam pos-
sit esse obligatio conscientiæ ad compensan-
dam læsionem. Et certè id est verosimile; vnde
tantum diximus oppositum posse verosimiliter
sustineri. Et est sanè diuersa in vtroque ratio iam
insinuata: Mina enim recèns detecta, etsi com-
muni iudicio possit quoad pretium æstimari,
est tamen verosimile iudicium illud esse fallax,
vnde neque omnium, neque peritorum sem-
per est; quod secus accidit in Minâ, cuius
per experientiam est conditio deprehensa: vt
in nonnullis aliis est videre: vinum enim no-
uum aliter æstimatur, ac iam temporis pro-
cessu probatum, & similiter mancipium, de
quo experientia nulla habetur, vt alia omit-
tam, de quibus frequentia experimenta suc-
currunt.</P>
<Z><A+2>CAPVT V.</A+2></Z>
<negEZ><A+1>Minerarius an possit viuum argentum
vendere, quod pro Minis propriis
eidem à Regiis Officialibus modera-
to pretio venditur.</A+1></negEZ>
<P><absatz-nummer>26</absatz-nummer> <INI3>A</INI3>Rgentum viuum cùm solus Rex<marginalia>Ratio du-|bitandi.</marginalia>
per Officiales suos Minerariis
vendere possit; qui habere Mi-
nas aut proprias, aut sibi locatas comperiun-
tur, illud quidem moderato pretio tradit, cùm
tamen secundùm vulgarem æstimationem ma-
ius sit, vt suprà Titul. 5. Cap. 10. & Titul. 9. Cap. 5.
diximus. Hinc aliqui lucri occasionem arripien-
tes, metallum, quod pro argenti beneficio acci-
piunt, pretio dicto, aliis maiori tradunt, erga Mi-
nas proprias parum soliciti, vnde & Indos pro
eisdem acceptos vendere etiam soliti, de quibus
dictum in superioribus. Modò de venditione
quærimus; an scilicet liceat cùm ad proprij ar-
genti beneficium tribuatur, & præsertim maiori
pretio, cuius emolumenti non apparet funda-
mentum.</P>
<P>  <absatz-nummer>27</absatz-nummer> Dico primò: si metallum dictum ven-<marginalia>Assertio 1.|negans, vbi|jura Regia|fraudan-|tur.</marginalia>
datur eò deferendum, vbi Regia iura magnum
sunt detrimentum habitura; non licet venditio,
& est graue peccatum cum onere restitutionis.
Probatur; quia metallum istud à Rege eâ lege
traditur, vt in Minarum eius, qui emit, fru-
ctibus insumatur, commodum inde suorum
iurium habituro; & qui emit ad id se obligat,
non recepturus aliàs metalli vnciam: ergo con-
uentioni dictę non stans, grauiter peccat, cumq&#x0301;ue
aliàs Rex suis iuribus defraudetur, nulla restat ra-
tio, ob quam possit à peccato & restitutionis one-
re sic vendens excusari.</P>
<P>  Dico secundò: si quis metallum accipiat,<marginalia>Assertio 2.|negans, ite&#x0303;|in casu a-|lio.</marginalia>
quod si ipse non emisset, aliis tradendum fuis-
set suis in Minis laborantibus, peccat etiam
mortaliter, cum obligatione restitutionis. Pro-
batur; quia in contractu delinquens modo di-
cto graue damnum aliis infert, quibus metal-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0360.jpg/>
@@1@<SE360>De Indicis Minerarijs. 341
<duolan 2><-P>lum maiori pretio vendit, qui illud erant
moderato, iuxta taxam à Rege impositam, ac-
cepturi.</P>
<P>  <absatz-nummer>28</absatz-nummer> Dico tertiò. Metallum emens, & ven-<marginalia>Assertio 3.|secus sta-|tuens di-|uerso in|casu.</marginalia>
dens modo dicto, quod tamen aliis dandum
non fuisset, quia vnusquisque suam habet quan-
titatem assignatam, etsi videatur grauiter pec-
care ob infidelitatem in contractu, non tamen
est ita ad restitutionem aliquam obligatus, vt
non possit verosimiliter excusari. Probatur;
quia Rex non patitur iurium suorum graue de-
trimentum; quod enim ipse daturus fuisset,
dabit alius, cui metallum ad eumdem effectum
traditur: lucrum autem, quod ex tali venditioni
reportat, fructus industriæ est, licet cum infideli-
tate coniunctæ.</P>
<P>  <absatz-nummer>29</absatz-nummer> Dices: contractum venditionis prio-<marginalia>Obiectio ex|eo quod|venditio|videatur|inuolunta-|ria exparte|Regis.</marginalia>
ris fuisse nullum ob rationem indicatam, quia
Regi est inuoluntarius, cùm ex ignorantiâ pro-
cedat: si enim constaret emptorem istum suis in
Minis non laborare, neque metalli vncia ad
beneficium traderetur. Sed licet hoc non leuiter
ad probationem partis contrariæ deseruiat, vnde
illa valde verosimilis est; non tamen penitus
conuincit, vt pars alia non debeat aliquomodo
probabiliter reputari. Licèt enim ignorantia fa-<marginalia>Fit illi fa-|tis cum do-|ctrina con-|grua circa|ignorantiā|non semper|inuolunta-|rium red-|dentem cō-|tractum.</marginalia>
ciat inuoluntarium generaliter loquendo, id
tamen exceptionem habet, vt non procedat
quando contrahens, id, quod reuerà non face-
ret, non vult irritum prorsus haberi. Vt cùm
quis vendit aliquid vili pretio, ignorans citò fu-
turam rerum talium raritatem, & ita pretium
augendum; contractus sustinetur, etiamsi ex
ignorantia procedat; & cùm quis vendit inimi-
co, quem talem esse ignorauit, minimè aliàs
venditurus. Aut rem meliorem pro alia dedit,
ex iis quæ idem habent pretium, & volebat si-
bi, aut alteri reseruare, & sic in aliis. In casu
autem nostro similiter accidit, quia Rex sic
contrahens, nusquam significauit contractum
dictum esse nullum, & penitus irritandum;
sciens metallum sic venditum suo non fine frau-
dari. Quod autem non reddatur nullus contra-
ctus, ex eo quòd sit lege prohibitus, vnde argui
posset ad probandum venditionem factam ab eo,
qui metallum emit, esse nullam; communissima
sententia est, & ita ex eâ parte probabilitas po-<-P>@@

<-P>sitionis dictæ nequit infirmari, de quo & nos
suprà.</P>
<P>  <absatz-nummer>30</absatz-nummer> Sed quid de Regio Ministro vendente<marginalia>De Regio|Ministro|argentum|viuum non|laborāti in|Minis tri-|buente.</marginalia>
metallum dictum iis, quos scit in Minis suis non
laborare. Respondeo grauiter peccare, & teneri
ad restitutionem damnorum, quæ ex venditione
tali in Regium possunt patrimonium redundare.
Tenetur autem in defectum eius, qui imme-
diata caussa est, & quia tales homines numquam
restituere solent, debitis plurimis prægrauati,
dici possunt primariò teneri; quia juxta
ea, quæ communiter accidunt, est in rebus
moralibus iudicandum, vt non semel dictum
aliàs.</P>
<P>  An autem Minerariis dari metallum dictum<marginalia>Quod de|tribuenti-|bus creditò|contra re-|scripta Re-|gia.</marginalia>
creditò possit. Negant plura Regia rescripta
ob difficilem solutionem; vnde multa millia
argenteorum ponderum Regi ex huiusmodi
confidentiali venditione debentur, quorum
plurima numquam soluenda; quia ad impossi-
bilitatem redacti debitores. Quod equidem
Minarum exilitate non accidit, licet aliquando
tales sint, sed sumptuum istorum hominum
granditate, ex quibus multi superflui, & vani.
Nihilominùs Regij aliqui Ministri, rescriptis
prædictis non obstantibus, & recuperandi pe-
riculis anteuisis, contra illa egerunt; quia vi-
sum ipsis sic Regij patrimonij caussam vtilius a-
gi; si enim ita non venderetur, parum argenti
suppeteret, quandoquidem Minerarij præsen-
ti emere pecuniâ non poterant, vnde & in
ipsos iacturæ ingentes, detrimenta in Regem,
& circa bonum publicum præiudicia non leuia
sequerentur. Et pro securitate recuperationis
specialia firmamenta prouiderunt. Quæ omnia
cùm ex peculiaribus circumstantiis pendeant
non aliâ regulâ, quàm Regij seruitij post matu-
ram deliberationem veniunt mensuranda. Vnde
onerandæ conscientiæ tunc tantùm periculum
incumbit, cùm sine vrgenti ratione metallum
creditò venditur, quæ venditio, si non rectè
cedat  restitutionis obligatio, suborietur, Re-
gium Ministrum grauatura. Et hos quidem an-
te visitationem, aut syndicatum, cùm sit ma-
nifestum damnum, & hæc de Minerariis, vt
iam ad alios.</P></duolan 2>
<Z>#(IMAGE)</Z>

@@0@<filename:W0001-A-0361.jpg/>
@@1@<SE361>342 Thesauri Indici Titulus XI. Cap. I.
<Z><A+3>TITVLVS XI.</A+3>
<A+2>DE PROTECTORIBVS INDORVM, AC
QVIBVSDAM ALIIS.</A+2></Z>
<P><A+1><INI8>C</INI8>Atholicorum Regum nostrorum prouidentia erga Indos exi-<marginalia>Protecto-|rum insti|tutio.</marginalia>
mia in eo præter alia plena Christianæ, & paternæ pietatis,
elucet, quòd Indis speciales Protectores assignauìt, & qui in
vrbibus præcipuis resideant, ad quos illi suis negotiis accur-
rant, quæ ab illis pro potestate sibi traditâ possunt dirigi, &
libellis formatis promoueri. Neque enim quidquam agere,
seu expedire possent, siue in iudicio, siue extra illud sine il-
lis, vt ex D. Feliciano à Vega, obseruat D. Solorzanus. Tom.
2. Lib. 1. Cap. 27. num 70. & in Politicâ pag. 237. & 238. in cuius §. 2. men-
tionem eorum facit, quibus Senatoria toga sicut Regiis Auditoribus cum Fisca-
lium titulo, & prærogatiuis aliis attributa. Sed quando hæc scribo iam in Peru-
uio generatio talium Protectorum extincta est, quæ, vt credo, non adiiciet vt resur-
gat, vt verbis Scripturæ vtar. Deillis ergo addenda hoc loco nonnulla, & de qui-
busdam aliis, quia hoc maximè pro Indis videtur speciale: pro quibus sit</A+1></P>
<duolan 2><Z><A+2>CAPVT I.</A+2></Z>
<negEZ><A+2>Protectores Indorum quibus sint
obligationibus intra Conscien-
tiæ forum obnoxij.</A+2></negEZ>
<P><absatz-nummer>1.</absatz-nummer> <INI5>P</INI5>Rima, & circa quam solicitè<marginalia>Prima o-|bligatio|circa mu-|nerum ac-|ceptionem.</marginalia>
aduigilandum, illa est; ne ab
Indis munera extorqueant,
quod non tantùm verbis, sed
modo ipso agendi contingere
potest, dum iis, qui vacui veniunt, operam mi-
nùs promptam exhibent; contribuentibus faci-
liores. In quo quidem grauissimè delinquitur,
cum restitutionis onere, quia coactum est quid-
quid per huiusmodi inhumanum agendi mo-
dum habetur; iuxta dicta aliàs cum communi
Doctorum sententiâ, hîc maxime locum haben-
te, vbi de miserorum caussis agitur, pro quibus
congruum salarium habent Protectores. Quòd
si aliquid omnino spontaneè offerant, quod ex
circumstantiis coniici potest, si ante negotij ex-
peditionem sit, nullatenus admittendum, quia
etiamsi spontaneæ obligationis coniecturæ vi-
deantur suffragari, vix est credibile è corde pro-
cedere; quando neque ij, qui ditiores sunt, spon-
te quidquam offerant caussarum patronis, Iudi-
cibus, administris. Post negotium autem expe-<marginalia>Qualia, &|quando ac-|cipi possint.</marginalia>
ditum, non ita videtur scrupulus vrgere, quia
tunc gratitudinis titulo datur; & satis esse exigu&#x0169;
solet, quod Indi offerunt: solentque ægrè ferre
donariorum repulsam, quia in personæ contem-
ptum, & ex defectu amoris existimant ita secum
agi; vnde & maximè spirituales viri, qui euan-
gelica ministeria circa illos exercent, talia solent
admittere, ne si repulerint, contristentur. Non
est autem eadem ratio de donis ante negotij ex-<-P>@@

<-P>peditionem, quia illa ex amore non procedunt;
vnde non ita molestè ferunt eorum benignam
depulsionem.</P>
<P>  <absatz-nummer>2</absatz-nummer> Secunda vt humanos, & affabiles se Indis<marginalia>Secunda|circa hu-|manam|tractatio-|nem, sub|mortali|obliganten$unclear|cum resti-|tutionis|onere.</marginalia>
exhibeant, cùm enim illi indolis timidioris sint,
si Protectorem minùs humanum inueniant, ab
incepto desistent, & iniuriis frequentibus oppri-
mentur. Dictum de hoc aliàs, sed identidem re-
petendum, & inculcandum talibus in hoc gra-
uia, & multiplicia esse peccata posse, & cum re-
stitutionis onere, quia officio desunt, pro quo
salarium accipiunt, & damnorum caussa sunt,
quæ patrocinio suo poterant impedire. Quia ve-
rò dignosci non poterit, quot, & qualia damna
sint, vt restitutio illis possit exæquari, eo v-
tendum restitutionis genere, quod Doctores
circa huiusmodi incerta tradunt, de quo etiam
à nobis dictum, & compositionis beneficium,
quod Bulla præstat, conuenienter huc adsciscen-
dum, refugium optimum peccatorum. Obligatio
restitutionis dicta pertinet ad caussam, Non ob-
stans, de qua vulgaria carmina, quæ omnes ex-
ponunt de restitutione agentes, & præsertim So-
cietatis Auctores.</P>
<P>  <absatz-nummer>3</absatz-nummer> Tertia obligatio circa breuitatem expe-<marginalia>Tertia cir-|ca breuem|negotiorum|expeditio-|nem. Vbi|de damnis|ex retar-|datione|secutis.</marginalia>
ditionis versatur; peccant proptereà grauiter Pro-
tectores, qui aliis occupationibus intenti, quæ
ad Indos spectant, non nisi post moras molestas
ipsis, & frequenter noxias, attingunt: cùm co-
gantur illi sub insalubri c&#x0153;lo diutiùs agere, &
non rarò morte finire letigium, aut prætensio-
nem iustam terminare. In quo quidem ad intel-
ligendum quàm graue ex frigido isto patroci-
nandi modo onus conscientiæ consurgat, non
est opus multùm philosophari, cùm res adeò
perspicua sit. Posset autem excusatio aliqua circa
ista prætendi, si recens illud arbitrium de Toga-
tis Protectoribus, qui Fiscales etiam Tribunalis
Cruciatæ sint, & in absentiâ Fiscalium in Regijs
Prætoriis locum eorum teneant. Vti c&#x0153;ptum<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0362.jpg/>
@@1@<SE362>De Protectoris Indorum obligationibus. 343
<duolan 2><-P>est executioni mandari, perpetuum haberetur.
Cessauit tamen illud in Peruuio, vt initio Tituli
dictum, (an alibi nescio) quia id minùs est con-
ueniens iudicatum. Cùm enim occupatio illo-
rum esset multiplex, vna illa omnium præcipua,
Indorum cura non poterat opportunè, & iuxta
rerum occurrentium exigentiam sustineri. Fiebat
ergo primum nouissimum, & nouissimum, pri-
mum præpostera mutatione.</P>
<P>  <absatz-nummer>4</absatz-nummer> Quarta, ne respectu aliquo priuato pa-<marginalia>Quarta|circa con-|tractus, ne|ipsis noxij,|ob huma-|nos respe-|ctus.</marginalia>
tiantur Indos ad aliqua se obligare, quæ ipsis sunt
detrimentum allatura. Eorum siquidem contra-
ctus debent ab ipsis approbari, & potest frequen-
ter accidere, vt ij, præ iudicij paruitate, facilè in
aliquid consentiant, quod non leue sit adductu-
rum dispendium, ad quod etiam fraude, aut vio-
lentiâ induci: quibus omnibus Protectoris offi-
cio contra eumdem, si charitati, ac iustitiæ satis-
factum velit, sua non quærens, neque eorum, qui
sua etiam, non quæ Iesu Christi, quærunt. Sunt<marginalia>Indi here-|ditas Chri-|sti.</marginalia>
autem Iesu Christi pusilli isti, qui in eum credunt,
postulati ab ipso, & à Patre vti hereditas propria
condonati, vt apud summum extat vatem Psalm.
1. v. 8. Postula à me, & dabo tibi Gentes hareditatem<marginalia>Psalm. 2.|v. 8.</marginalia>
tuam, & posseßionem tuam terminos terræ. De qui-
bus & Apostolus Hebræor. 2. v. 13. citato Isaiæ
loco 8. v. 18. Ecce ego, & pueri mei, quos dedit mihi<marginalia>Hebr. 2.|v. 13.</marginalia>
Deus. Et certè quando illi non quæruntur, quia
ipsorum spirituale, & temporale commodum
non attenditur, id quæritur, quod magno quæ-
rentium malo reperietur. Inueniatur manus tua<marginalia>Psalm. 20.|v. 9. & 10.</marginalia>
omnibus inimicis tuis; dextera tua inueniat omnes, qui
te oderunt. Psalm. 20. v. 9. Horrendum, quod se-
quitur: Pones eos vt Clibanum ignis in tempore vul-
tus tui. &c. v. 10. In tempore quidem vultus Dei:<marginalia>Vindex|formidabi-|lis Deus|contra non|attendentes|votum|eius.</marginalia>
nam modò non videtur esse tempus vultus eius;
quia ad illum non habetur ab hominibus, quem
debuerant habere, respectus; sed priuati respe-
ctus omnia subuertunt, dum à multis nihil am-
plius, quàm commodum proprium attenditur.
Sed erit, erit sanè tempus, cùm Dei vultus eius-
dem contemptoribus vindex iniuriarum suarum<marginalia>Campensis.</marginalia>
terribilis apparebit. Ponet eos vt Clibanum ignis:
vbi Campensis Paraphrasis, Æstuare facies eos tam-
quàm furnum incensum, quo tempore iratum te illis
ostendens, Domine, ira tua dissipabit eos, & vorabit
eos ignis.</P>
<P>  <absatz-nummer>5</absatz-nummer> Quinta, Protectioni Indorum ita incum-<marginalia>Quinta,|circa pro-|uidenda ex|officio, non|expectatu|querelis.</marginalia>
bere, vt non expectet eorum querelas, sed ex
officio, quæ videntur nocitura, depellat; hoc
enim ipsum protectionis nomen importat. Si a-
liquid contra Indos disponi per publicam pote-
statem, aut quamuis aliam intelligat, occurrat
statim, & damna ex tali dispositione imminentia
repræsentet: si præsertim noua onera circa Mi-
narum labores imponenda præsentiat, aut de
stipendio pro labore, quem circa multa sustinent,
minuendotractari cùm generaliter augendum vi-
deatur. Et maximè si circa eor&#x0169; instructionem in
rebus fidei, & Sacramentor&#x0169; administratione de-<marginalia>Dei ad in-|star benefi|centissimi|Protectoris.</marginalia>
fectus notabiles deprehendat. Sit ergo Dei instar,
qui dum Protector dicitur multorum bonorum
auctor solicitus prædicatur. Eccli 34. v. 19. & 20.
dum sic ibi: Oculi domini super timentes eum. Pro-
tector potentiæ, firmamentum virtutis, tegimen ar-<marginalia>Eccli. 34.|v. 19. &|20.</marginalia>
doris, & vmbraculum meridiani, deprecatio offensionis,
& adiutorium casus, exaltans animam, & illuminans<-P>@@

<-P>oculos, dans sanitatem, & vitam, & benedictionem.
Circa quæ vtiliter poterit Protectoris considera-<marginalia>Graue in|defectu|posse pecca-|tum ad-|misceri.</marginalia>
tio interdum occupari. Et in quintâ hac obliga-
tione conscientiam grauiter onerari posse, indu-
bitatum est; si videlicet nihil ex offic io Prote-
ctor agat, sed partium semper petitionem expe-
ctet. Nec timori cedat, dum Magistratuum su-
periorum voluntas obstiterit; hoc enim onus
cum officio susceptum. Et quemadmodum vt sa-
larium sibi absque quadrantis detractione redda-
tur, non verebitur semel, & iterùm Magistra-
tum vrgere, timore postposito; ita & adire eum-
dem debet pro Indorum defensione, vt præmium
labori respondeat, iniustè aliàs reportandum.
Nec dubitet se libentiùs audiendum cùm iusti-
tiam aut misericordiam pro miseris petit, quàm
cùm pecuniam sibi. In priori enim per eum ipsa
iustitia, & misericordia; immò & Deus ipse per-
orat, in alio autem cupiditas terrestris sanguisu-
ga. Et in hoc etiam restitutionis obligationem<marginalia>Et obliga-|tionem re-|stitutionis.</marginalia>
intercedere posse non videtur dubitabile, cùm
damna non leuia possint ex omissà protectione
succedere, quæ scilicet graue peccatum sit. Quod
adeò verum est, vt etiamsi à Regio Indiarum<marginalia>Viriliter|obsistend&#x0169;,|etiam Con-|silij supre-|mi decretis.</marginalia>
Consilio decretum aliquod veniat Indis aduer-
sum, eidem sit sub obligatione dictâ viriliter ob-
sistendum, quia ex minùs legitimâ informatione
credendum est originem habuisse: Indorume-
nim caussæ ab huius Concilij dominis benignis
semper oculis inspiciuntur, vnde quod contra-
rium apparet non est sine discussionis beneficio
suscipiendum.</P>
<P>  <absatz-nummer>6</absatz-nummer> Sexta: si quid occurrat pro Indorum bo-<marginalia>Quinta,|adeundi|Regium|Consilium,|cùm aliàs|res conue-|nienter|non dispo-|nuntur.</marginalia>
non conueniens, & id ab Indicis Magistratibus
post iteratas petitiones minùs benè disponi, aut
non curari, prospiciant, ad Regium est Indiarum
Consilium recurrendum, in quo, vt diximus, In-
dorum caussæ benignis inspiciuntur oculis, & se-
positis priuatis affectibus disponuntur. Et obli-
gatio ista grauis quidem est, sicut aliæ dictæ, cùm
sit protectionis pars, & satis quidem substantia-
lis, cuius beneficio scimus aliqua à Regio Con-
silio pro bono Indorum ordinata. Et in his id,
quod ad terrarum compositionem spectat. In
quâ Indi contra Regiam voluntatem nimis sunt
diuersis in partibus aggrauati. Quàm verò fuerit
remedium opportunum, aut opportunè adhibi-
tum ab iis, quibus est executio Commendata,
ipsi viderint, dum nos ad videnda alia propera-
mus.</P>
<Z><A+2>CAPVT II.</A+2>
<A+1>De Administratore censuum Indorum.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>7.</absatz-nummer> <INI3>V</INI3>T diuersis possint oneribus Indi sa-<marginalia>Officij qua-|litas expli-|cata.</marginalia>
tisfacere, & quædam pietatis opera
valde ipsis vtilia, promouere; multi
ab eorum communitatibus census empti, siue
alio modo pro eorumdem iuuamine constituti.
Horum Administrator Hispanus per supremam
potestatem designatur, & alicubi officium emi-
tur cum præeminentiâ vrbicorum Senatorum,
cum voce, & suffragio, vt dicitur in Capitulo.
Ad decisionem autem caussarum, quæ circa hoc
occurrere possunt, Regius per vices Auditor pro<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0363.jpg/>
@@1@<SE363>344 Thesauri Indici Titulus XI. Cap. II.
<duolan 2><-P>tribunali assistit, cuius obligationes, cùm iudicis
sint, satis videntur perspicuæ. Sed illa specialis,
vt, quia census prædicti in fauorem Indorum
constituti sunt, ex quorum stabilitate ingentia in
eos resultant commoda, & consequenter com-
mune bonum valde inde dependet; seruato qui-<marginalia>Auditor|Regius, qui|judex, in|fauorem|debet In-|dorum ju-|dicare jux-|ta proba-|biliorem|opinionem.</marginalia>
dem iustitiæ moderamine, semper foueatur. Vn-
de videtur communis iam sententia de opinione
probabili, quam iudex complecti potest, etiam
relictâ probabiliori, hic locum non habere, sal-
tem generaliter loquendo, & non de vnâ, aut
alterâ sententiâ in re non multùm præiudiciali.
Nam ex eo fieret Indos grauia detrimenta subi-
turos, & commune etiam bonum iri non leuiter
imminutum. Immò in pari probabilitate idem
videtur dicendum, ob eamdem rationem. In
eo siquidem cum iure probabili concurrit spe-
cialis miserabilium personarum, & communis bo-<marginalia>Notanda|circa mo-|dum judi-|candi, cùm|dicta, aut|alia proba-|bilitas oc-|currit.</marginalia>
ni respectus. Vnde satis verosimiliter dici potest
numquàm æqualitatem illam iuris contingere,
quia semper pro Indis sunt specialissimę rationes,
vnde ius partis aduersæ superatur. Quando scili-
cet seclusis dictis respectibus ius æquale est, nam
si illis exclusis ius Indorum debilius sit, per res-
pectus dictos potest exæquari. Tam autem de-
bile esse potest, vt etiam illis adiunctis minùs
probabile sit; & dummodo sit absolutè probabi-
le, potest iudex, licet non teneatur, in fauorem
Indorum iudicare. Dixi autem, licet non teneatur,
quia valde alienum ab æquitate, & ratione est, vt
obligatio sit sententiam ferendi contra eum, cu-
jus est potius ius, eo enim ipso iustitia est illi ma-
gis debita; vnde repugnat obligationem esse ad
illam denegandam: denegari enim non debet
necessariò, nisi quatenus minùs de iure est, cùm
ius obiectum iustitiæ sit, & ita est implicatio in
terminis, quòd ius potius sit, & quòd illi debeat
iustitia denegari; & quòd sit ius debilius vt pro-
nuntiari pro illo sententia debeat, & hæc qui-
dem circa iudicem.</P>
<P>  <absatz-nummer>8</absatz-nummer> Circa Administratorem verò obliga-<marginalia>Obligatio-|nes Admi-|nistratoris|sub morta-|li.</marginalia>
tiones sequentes sunt, ex quarum transgressione
lethale poterit crimen incurri, & ita pro illis</P>
<P>  Dicò Primò. Administrator censuum sub
mortali tenetur eorum solutionem solicitè pro-
curare, nec humanis respectibus eam reddere<marginalia>Assertio 1.|circa solu-|tionem ac-|currandā.</marginalia>
difficiliorem; ratio est clara; quia contra officium
in re graui delinquit.</P>
<P>  Dico secundò. Tenetur, si dicto modo de-
linquat ad damnorum restitutionem. Constat<marginalia>Assertio 2.|circa obli-|gationem|restitutio-|nis.</marginalia>
ex eodem. Posse autem damna contingere, non
videtur negari posse. Nam Indi ex censuum
pensionibus solent taxas integrare, & illis defi-
cientibus ad alia non sine damnis obuenientia
recurrunt, vendendo scilicet aliqua viliori pre-
tio, vel quid simile.</P>
<P>  Dico tertiò. Quidquid de acceptione mune-<marginalia>Assertio 3.|circa mu-|nerum ac-|ceptionem.</marginalia>
rum dictum est. Capite præcedenti: circa Prote-
ctorem, pariter est de Administratore dicen-
dum: licet in hoc non ita rigida videatur obliga-
tio; quia si quid Indi tribuant, cùm proprium
non sit, sed ex bonis Communitatis, minùs vi-
dentur inuiti.</P>
<P>  <absatz-nummer>9</absatz-nummer> Dico quartò. Administrator curare de-<marginalia>Assertio 4.|circa re-|ctam ex-|pensionem|solutorum.</marginalia>
bet, vt quod ex censibus soluitur, vtiliter ex-
pendatur, fine eorum constitutionis attento, &
illorum, quibus id traditur, quod ex arcâ censua-<-P>@@

<-P>li extrahitur, agendi modo obseruato, licet e-
nim ipse adesse non possit in omnibus populis,
vt videat qualiter expendatur pecunia, curare ta-
men debet, vt ratio illius ab accipientibus red-
datur. Pecunia enim in Caciquiorum manibus
periculo est fraudandi finis obnoxia, pro quo
extracta est. In quo quidem si dissimulare con-
tingat ob munera ab eisdem accepta, de grauita-
te delicti constat, sicut & de restitutionis obliga-
tione Communitati faciendæ omnium eorum,
quæ eidem subtracta sunt. Et licet obligatio talis
in defectum præcipui debitoris sit, quia tamen de
Caciquiis sperari nequit soluturos aliquando,
quod in vsus non debitos expenderunt, præcipui
sunt debitores reputandi; vel conari, vt Caci-
quij opportunè soluant, ad id Iudicis officio dili-
genter inuocato.</P>
<P>  <absatz-nummer>10</absatz-nummer> Dico quintò. Curare debet ne pecunia<marginalia>Assertio 5.|circa cu-|ram defen-|dendi pe-|cuniam in|arcam il-|latam, ne|extraha-|tur.</marginalia>
ex censibus in arcam delata extrahatur, vt mutuò
tradatur, sic supremis Magistratibus postulanti-
bus, aut iubentibus. Quibus licet obsequendum
sit, dum pro potestate iubent, obsistendum ta-
men viriliter quantùm saluâ subiectione possit;
quia in eo ordinariè loquendo inordinatè a-
gunt. Et quemadmodum si propria Admini-
stratoris pecunia exigeretur, omnia tentaret, vt
locum non haberet extractio; ita & pro pecuniâ
Communitatum Indorum pariter repugnandum.
Solet namque sic mutuò accepta difficilè reddi:
pro quo etiam est diligenter insistendum, ac si
de pecuniæ propriæ recuperatione ageretur.
Hæc enim est regula optima, quam Doctores
adhibere solent ad declarandum qualis debeat
esse diligentia eorum, qui res alienas admini-
strant, vnde & culpæ qualitas deducatur, an sci-
licet lata, leuis, aut leuissima sit, de quo dictum
aliàs. Tit. 9. n. 59.</P>
<P>  <absatz-nummer>11</absatz-nummer> Dico sextò. Administrator dictus soli-<marginalia>Assertio 6.|circa ex-|pensarum|moderatio-|nem.</marginalia>
citè debet cauere, ne expensæ nimiæ in redden-
dâ Indis pecuniâ fiant; solent etenim ad hoc plu-
res Ministri concurrere, & omnes volunt emolu-
mentum, ex pallio pauperis, aut iusti, vt dici
solet, habere. In quo quidem pretio redimi ve-
xatio solet: quod tamen Administrator vitare
debet, iudice compellato: nisi talis ille fortè sit,
de quo nequeat quidquam sperari vetandis vexa-
tionibus opportunum: & regula tradita de dili-
gentiâ pro pecunia propria in casu præsenti non
penitus congruit: nam pecuniæ propriæ vnus-
quisque est dominus, & vt eam recuperet, po-
test impedimenta subornatione depellere; id,
quod est in vsu apud eos, qui ex arcis Regiis stu-
dent debita per Officiales reddi ad huiusmodi
ministerium deputatos. Pecunia autem, de quâ
agimus, Administratoris non est, & ita, vt phrasi
iurisperitorum quorumdam loquar; ex alieno
corio non debet longas corrigias facere, & quod
iura cauent, de alieno esse liberalis. Quod si con-
tingat, quia iudicis famulos conciliare sibi stu-
det, eò quòd omnes ex vno quasi gremio sunt,
peccatum eorum est manifestum, & restitutionis
vinculum non obscurum; vbi & dominij transla-
tio nulla est, eò quòd id, quod datur, est alienum,
vnde & furtum committunt accipientes, & cùm
certum sit eos non restituros Administratori to-
tum hoc onus incumbit. De quo hæc satis.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0364.jpg/>
@@1@<SE364>De Administratore censuum Indorum. 345
<duolan 2><Z><A+2>CAPVT III.</A+2>
<A+1>De Administratore Hospitalium
Indorum.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>12.</absatz-nummer> <INI3>E</INI3>Ximiâ quidem Regum nostrorum<marginalia>Hospitali&#x0169;|institutio|ex Regia|pietate.</marginalia>
prouidentiâ dispositum, vt in præ-
cipuis vrbibus, & oppidis aliis, vbi
commodè fieri possit, Hospitalia sint pro ægro-
tantium Indorum curatione. Et his quidem Re-
gum ipsorum pietas magnâ liberalitate succurrit,
tum ex Nouenis, portione considerabili desi-
gnatâ, tum ex effectibus aliis competenti subsi-
dio destinato. Habent illa prætereà pingues red-
ditus ex prædiis, censibus, fidelium elee&#x0308;mosynis,
vt commodè possint sustentari. Et aliquando
quidem Administratori stipendium soluitur, fre-
quentiùs autem gratis munus istud obeunt viri
primarij, electione eorum, quibus Hospitalium
est cura commissa; & Senatum conficiunt, vo-
luntarij omnes, & solâ ad hoc adducti & adacti
charitate. Quod quidem cernere præcipuè licet<marginalia>Memora-|bile præ|alijs Lima-|num D.|Annæ.</marginalia>
in Hospitali Diuæ Annæ ciuitatis Regum, cum
omnibus, quæ in Europa sunt amplissima, com-
ponendo, siue ædificij pulchritudine, lætitiâ, la-
xitate, inter viros, & feminas diuisione percom-
modâ: siue subueniendi ægrotantibus ratione,
lectis supra Indorum morem ornatis, medica-
mentis, victu, solicitudine, vt nulli quidquam
desit, cùm contingat aliquando supra trecentos
ægrotos numerari & nuper supra quadringen-
tos; quod tamen non frequens, magnus tamen
semper numerus, quia aliunde aduenientes so-
lent passim infirmari. De huius ergo, & aliorum
Hospitalium Administratoribus aliquid oportet
attexamus, & pro eo</P>
<P>  <absatz-nummer>13</absatz-nummer> Dico primò. Administratores dicti de-<marginalia>Assertio 1.|Circa cu-|ram spiri-|tualem,|& Capel-|lanorum|designatio-|nem.</marginalia>
bent specialiter circa spirituale Indorum bonum
prouidere, idoneos Capellanos conquirendo,
qui ægrotis assistant, Sacramenta ministrent, &
præsertim adstent morituris. Si quem obligatio-
ni suæ non satisfacientem obseruent, vrbanè di-
mittant, quia id facere & possunt & debent.
Qui Capellanum domi habet, & minùs aptum
suo intento deprehendit, potest sine iniuriæ vm-
brâ dimittere, aut Ecclesiasticæ libertatis violatæ
suspicione. Tales certè Beneficiarij non sunt, sed
mer&#x0169; habent ministerium; vnde sicut sponte vo-
cati sunt ita & possunt non satisfacientes expelli.
Quòd si caussa legitima non sit, contra charita-<marginalia>Quod si|iusta caus-|sa dimissio-|nis non sit.</marginalia>
tem peccabitur, si non contra iustitiam, nisi ex
dimissione aliqua infamia in sic dimissum resul-
taret; vel aliud graue sequeretur incommodum,
vt qui in Beneficiorum oppositione repellendus,
eò quòd minùs aptus ad illa credatur, quæ Cu-
rata Indorum sunt, qui eisdem infirmis, & com-
modo sociorum adiutus, pessimè est inuentus
succurrisse. Vnde in nominationibus, quæ ab
Episcopis fiunt bona ex hoc merita solent recen-
seri, & qui præsentant Patroni ea non parum æ-
stimare.</P>
<P>  <absatz-nummer>14</absatz-nummer> Circa curam autem eorum, qui proxi-<marginalia>De specia-|lissima cu-|râ circa|morituros.</marginalia>
mi morti sunt, quàm solicitissimè vigilandum
tum Administratori, tum deputatis hebdoma-
dariis, quia Indi specialiùs iurari in extremis de-<-P>@@

<-P>bent, tum vt integrè confiteantur: sunt enim ti-
midi, & ad tacenda in confessione peccata pro-
cliues; tum quia diaboli fallaciis magis propter
defectum capacitatis, & paternas superstitiones
expositi. Vnde mirabiles Dei misericordias in
huiusmodi solemus extremè agentium articulis
experiri. Solent autem Capellani nonnulli ægrè<marginalia>Capellanos|vt possint|circa illam|vrgere,|cum no-|tanda do-|ctrina.</marginalia>
ferre, vt ad prædictam assistentiam ab iis, quos
diximus, vrgeantur. Cùm enim negotium spi-
rituale sit, & illius cura ad Sacerdotes pro eorum
munere spectet, præfati videntur excedere, dum
id vsurpant, quod ad ipsos nequit pertinere. Sed
certè illi in hoc à vero peregrinantur. Sicut enim
si quis Capellanum domi haberet pro dicendâ
Missa, doctrinâ Christianâ docendâ, & in ne-
cessitatibus spiritualibus sibi & familiæ protinus
adfuturum, vrgere eum ad prædicta posset, quia
sub ea est obligatione receptus, & temporalia
accipit, spiritualia collaturus: ita & in Hospi-
tali facere illius possunt administri, qui sunt fa-
miliæ illius infirmantis Patres, neque vsurpantes
jurisdictionem, sed &#x0153;conomicè procedentes,
& juxta charitatis regulas eorum æternæ saluti,
qui in extremis sunt positi, consulentes.</P>
<P>  <absatz-nummer>15</absatz-nummer> Et Capellani quidem dicti grauissimè<marginalia>Grauami-|ne peccare|istos si non|assistant.</marginalia>
peccant circa curam hujusmodi negligentes, &
si qui proptereà Sacramentis destituti, aut non
benè instructi pereant, eorum animæ à Deo de
ipsorum sunt manibus requirendæ, vt est apud
Ezechielem 26. v. 33. & specialem hanc curam
circa Indos necessariam recognoscens Conci-
lium Limense, Actione 2. Cap. 29. sic habet. Iis<marginalia>Concilium|Limense 3.|Act. 2.|Cap. 29.</marginalia>
qui è vita decedunt, dent operam Parochi, vt assistant
& maxime periculoso tempore, animas sibi commissas
iuuent: quòd si perse non possint, certè aliquem ido-
neum substituant, qui morientem excitet, & cohor-
tetur, atque Indis præsertim exhortatione ab hac Sy-
nodo euulgatâ opitulentur. Sic Concilium. Capel-
lani autem Parochorum vice funguntur ex spe-
ciali Prælatorum concessione, vnde & iustitiæ,
& charitatis legibus ad opitulationem dictam
constringuntur.</P>
<P>  <absatz-nummer>16</absatz-nummer> Ex eo autem, quòd circa administratio-<marginalia>Capellani|an vsu se|tueri possint|contra|Prælati|mandat&#x0169;.</marginalia>
nem in spiritualibus Capellanis dictis nonnulla in
vsu habeantur, quæ à Prælatis tantùm concedi
possunt: dubium exortum est mensibus proxi-
mis, an illi contra Prælatorum nouum manda-
tum cum excommunicatione propositum, se
tueri tali vsu possint, quod & factum interposi-
tâ appellatione ad iudicem Apostolicum delega-
tum juxta formam vsitatam. In quo verosimile
apparet appellationem locum habere potuisse,
quia illa est per Canones sacros variis in locis
permissa; quando scilicet friuola non est. In ca-
su autem dicto non fuit friuola; quia licet ea, de
quibus agitur, ad Prælatorum jurisdictionem<marginalia>Ex Regia|protectione|arguitur,|cui fauet|Concilium|Tridenti-|num.</marginalia>
ordinariè spectant: Hospitalia tamen ista sub
Regis protectione sunt, & modus eos gubernan-
di jam diu vigens indicio esse potest cum Præla-
tis ita esse concordatum, cui concordiæ debeat
modernus Prælatus stare; quia hoc Regiæ Ma-
jestati debetur, cui circa hoc singulariter esse de-
ferendum satis declarat Concilij Tridentini de-
cretum: Sessione 22. Cap. 8. de Reformatione. Vbi
cùm statuat Episcopos posse & debere Hospita-
lia visitare, ita subdit. Non tamen quæ sub Regum
immediatâ protectione sunt, sine eorum licentiâ. Quæ<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0365.jpg/>
@@1@<SE365>346 Thesauri Indici Titulus XI. Cap. III.
<duolan 2><-P>ratio licet non penitus conuincat, nequit ta-
men friuola reputari. Cùm præsertim dubium
prædictum circa Sacramentorum administra-
tionem non versaretur, vt ex illo ea, aut eo-
rum aliquod, quoad confectionem suam du-
bia remanerent, & ita docti aliqui censue-
runt.</P>
<P>  <absatz-nummer>17</absatz-nummer> Ego tamen parendum Prælato semper<marginalia>Appellari|non posse|resoluitur.</marginalia>
iudicaui, quia id, quod de vsu afferri potest, ne-
quit eidem incommodare: de concordiâ enim nō
constat, & ita ille est in sui iuris possessione. Quod
verò ab aliis vsus fuerit toleratus, nihil obstat, quia
antecessorum gesta non possunt iura successo-
rum infirmare; par enim in parem non habet
potestatem, vt iura clamant. Hinc locationi fa-
ctæ proprio nomine ab antecessore non tenetur
stare successor, vt Doctores tradunt, quos addu-<marginalia>Episcopum|non teneri|stare locu-|tioni ab|antecessore|nomine|proprio fa-|ctæ.</marginalia>
cit Barbosa de potestate Episcopi Allegat. 99. & con-
tra reuerentiam, & obedientiam Episcopo debi-
tam ab omnibus, qui in eius di&#x0153;cesi sunt, non
præscribitur. Cap. Cùm non liceat, de Præscriptio-
nibus. Circa quod varios textus congerit Glossa,
& videndus etiam Barbosa Allegat. 128. Nec
consuetudo contra Episcopum valet, per quam
disrumpitur neruus Ecclesiasticæ disciplinæ. Cap. Cùm<marginalia>Contra o-|bedientiam|non præscri-|bi &c.</marginalia>
inter vos, de consuetudine: quod in casu præsenti
videtur accidere, obedientia à Capellanis Archie-
piscopo denegata. Pro quo & est illustris tex-
tus in Cap. Nihil prodest, de Præscriptionibus, in<marginalia>Cap. Nihil|prodest.</marginalia>
quo sic D. Gregorius Magnus. Sed illud vos scire
credimus, taciturnitatem, atque patientiam nostram,
futuris post me Pontificibus in rebus pauperum præiudi-
cium non facturam. Vbi Glossa verbo Facturam:<marginalia>Taciturni-|tas vnius|quomodo|alteri non|præiudicet.</marginalia>
sic ait: Arg. Quod negligentia, vel taciturnitas Præ-
lati, non præiudicat successori, &c. Et licet posteà
addat per taciturnitatem contra Episcopum præ-
scribi, quod ex toto Titulo dicto comprobari
affirmat, quod & videtur certum, quia aliàs con-
tra Ecclesiam non posset præscribi, cùm præscri-
ptio ex taciturnitate procedat; quia tamen illa &
longissimum tempus requirit, & etiam titulum, vt<marginalia>Non suffi-|cere ad præ-|scriptionem|sine titulo.</marginalia>
manifestè deciditur in Cap. Episcopum de Præscri-
ptionibus, in sexto; qui tamen hîc deficit; doctrina
illa nequit obstare. Quod autem titulus non sit,
ex eo constat, quia nullus ostendi potest præter
taciturnitatem (si & hæc etiam potest respectu
omnium Prælatorum ostendi.) Et quia præter
illam titulus specialis requiritur, vt vidimus: nul-
lus ergo datur. Cùm ergo Archiepiscopus in
possessione suæ iurisdictionis sit circa dictos Ca-
pellanos, potest extraiudicialiter procedens eos
excommunicare, etiamsi appellauerint, quia ap-
pellatio non suspendit sententiam, quando Epi-<marginalia>Appellatio-|nem non|suspendere|sententiam|quando E-|piscopus sua|jura defen-|dit.</marginalia>
scopus procedit vt pars ad conseruationem iu-
rium suorum: sic constat ex Cap. Interposita, de
Appellationibus, & Cap. Cùm inter Canonicos, de
Electione. & tradunt Doctores, quos adducit, &
sequitur P. Thomas Sancius Tomo 1. Consiliorum,
Lib. 3. num. 227. & hoc quidem supponendo id,
quod sub excommunicatione præcipitur, esse a-
liunde iustificatum; si enim tale non sit, quia aut
ex falsa præsumptione descendit, siue ad instan-
tiam partis, quæ non Dei zelo, sed cupiditate in-
ordinatâ mouetur; aliter poterit in foro con-
scientiæ judicari: in exteriori autem obedire o-
portet; quia inobedientia sine graui scandalo sta-
re non solet; & de re agitur in quâ nequeunt Ca-<-P>@@

<-P>pellani graue detrimentum experiri, sed ad Admi-
nistratorem reuertamur: pro quo</P>
<P>  <absatz-nummer>18</absatz-nummer> Dico secundò: Administrator, licèt re-<marginalia>Assertio 2.|admini-|strator vt|possit pecu-|niâ Hospi-|talis nego-|tiari.</marginalia>
collectis Hospitalis redditibus, possit pecuniâ tali
negotiari; si tamen proptereà quæ necessaria
Hospitali sunt cariùs emat, aut deterioris condi-
tionis, grauiter peccat, & ad restitutionem tene-
tur. Quod ad negotiationem attinet, ex eo con-
stat, quia ex eâ nullus læditur neque contra vo-
luntatem Domini est: Dominus enim est Hospi-
tale ipsum, seu pauperes, qui in illo curantur;
quibus non est ingrata negotiatio; immò vide-
tur futura gratissima, vt eo pacto sint, qui liben-
ter administrationi se dedant, & ita opus hoc adeò
necessarium non deficiat, sed inter viros potentes
promoueatur. Aliud autem in Assertione propo-
situm indubitabile est, quandoquidem damnum
ex eo emergere nequit dubitari. Exemplum sit:
si emendum triticum, quod sanè copiosum futu-
rum, etsi præsenti emeretur pecuniâ, & melius, &
minori pretio etiam emeretur: non emitur tame&#x0303;,
quia Hospitalis pecunia negotiationi deseruit:
ibi certè graue conscientiæ grauamen est, & re-
stitutionis obligatio manifesta; & huic similia alia
esse possunt.</P>
<P>  <absatz-nummer>19</absatz-nummer> Dico tertiò. Administrator nequit pro-<marginalia>Assertio 3.|Peccare|proprias|merces ma-|iori pretio|obtrudente&#x0303;.|etiam intra|latitudine&#x0303;|iusti.</marginalia>
prias merces maiori pretio Hospitali obtru-
dere, quàm emi ab alio possent, vel alius ab ipso
easdem emeret, etiamsi maioritas pretij intra la-
titudinem pretij iusti contineatur. Probatur; quia
in eo damnum apertum Hospitali infert, ex offi-
cio enim debet omnem commoditatem quærere,
quæ commodè haberi potest: atqui commodè
haberi potest res, quæ emitur minori pretio: er-
go ex officio ad id tenetur. Quod ex eo apertè
conuincitur: nam si ipse merces tales non habe-
ret, minori pretio emeret, & Hospitale eam vti-
litatem haberet: Atqui ex eo, quòd ipse habeat,
non est Hospitale deterioris conditionis, cùm
potiùs melioris esse debeat, habens Administra-
tore&#x0303;, qui de necessariis commodissimè sibi proui-
dere potest: ergo nequit maiori pretio illas agge-
rere: neque obstat preti&#x0169; esse just&#x0169;; quia ratio ad-
ducta persistit, nam si tales merces non haberet,
minori pretio emeret intra latitudinem iusti, &
Hospitale commoditatem illam haberet; ergo
quòd intra latitudinem iusti pretij sit, obstare ne-
quit. Quando præsertim res pauperum agitur,
quæ nō debet esse materia augendi propria com-
moda, cùm ex eo illis prouenit detrimentum.
Pro quo deseruiunt ea, quæ citatis aliis adducit
Bonacina Disput. 1. de Restitutione Quæst. 2. Puncto
6. num. 14. & 15. & P. Molina Disput. 552. §. Si
verò aliter.</P>
<P>  <absatz-nummer>20</absatz-nummer> Dico quartò. Grauiter peccat Admini-<marginalia>Assertio 4.|peccare ite&#x0303;|quæ neces-|sariæ non|sunt, emen-|do cum ob-|ligatione|restitutio-|nis.</marginalia>
strator, qui ex propriis mercibus aliquas non ne-
cessarias Hospitali applicat, etiamsi pretio iusto
id faciat. Patet; quia in eo non agit juxta id, quod
fidelitas officij exigit, & quod secum fieri vellet, si
alius suâ bonâ administraret. Vnde & obligatio
restitutionis incumbit iuxta doctrinam receptissi-
de sumptibus superfluis, quos non debet domi-
nus, cuius agitur negotium, admittere. Pro quo
videndus P. Molina Disput. 553. §. Quando nulla:
vbi ait teneri eum, cuius negotium geritur, admit-
tere tantùm expensas iuxta valorem subsecutæ
vtilitatis, semper autem aliqua vtilitas esse pote-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0366.jpg/>
@@1@<SE366>De Administratore Hospitalium Indorum. 347
<duolan 2><-P>rit in casu, de quo loquimur, quandoquidem ea,
quæ inferuntur, aliquam commoditatem addu-
cent; vnde videtur ex hoc obligatio dicta moliri.
Sed certè non ita conniuendum est istorum ho-
minum auaritiæ, vt sicut de viduis quibusdam ab
Apostolo dictum: luxuriari in Christo, id est<marginalia>Sumptus|qualiter|admittendi|attenta v-|tilitate.</marginalia>
Christiani nominis obtentu licentius lasciuire;
ita & isti sub administrationis pauperum Christi
prætextu cupiditati famulantur. Quod ergo ait
P. Molina ita intelligendum est, vt vtilitas illa
sumptuum debeat admitti, quatenus ratione il-
lorum id obtinetur, quod per moderationem eo-
rumdem haberetur, in eo, quòd si habeatur cen-
seri debeat negotiorum gestor vtiliter negotium
perfecisse. Vt si viginti expendit pro re vtili, cùm
decem sufficerent, valor subsecutæ vtilitatis in de-
cem tantùm computandus, & decem item tantùm
admittenda. Pro quo & videndus P. Lessius in
Resolutionibus posthumis. v. Restitutio, Casu 8. Si verò
vtilitas non habeat genus aliquod necessitatis, li-
cet ad voluptatem aliquam aut maiorem com-
moditatem deseruire possit; in quibus nega-
ri nequit quin aliqua vtilitas sit, sed non talis,
quæ iuxta Domini voluntatem sit; tunc planè fa-
cienda est restitutio. Quæ quidem nequeunt in
speciali proponi, & iuxta rerum occursus varios
sunt penitus iudicanda. Sit autem vnum pro
multis exemplum, si administrator pileos in eius
apothecis corrodendos tinea distribuat, quos
conualescentes secum ferant. Hi enim pro Indis
Insoliti. Vel si Linteola ad operienda capita, quæ
licet Indis grata sint, & in vsu apud multos; dari
tamen non solent, nisi fortè alicuius specialis ne-
cessitas postularet.</P>
<P>  <absatz-nummer>21</absatz-nummer> Dico quintò Administrator debet ita<marginalia>Assertio 5.|Indos non|dimitten-|dos nisi fir-|mata vale-|tudine. Et|qualis ea|obligatio.</marginalia>
saluti Indorum attendere, sicut etiam Deputati,
vt non permittant eos nisi valetudine firmata di-
mitti. Ratio est; quia Indi aliter recedentes ob-
noxij sunt periculosissimo recidiuo. Cùm enim
in victu, & aliis, ad corporis sustentationem per-
tinentibus, durè secum agant, & vix vlla circa hoc<-P>@@

<-P>per rationem imperatâ moderatione regantur,
residiui est periculum manifestum. Et residiui pe-
riculum quantum sit, satis in eisdem, vt generalia
Medicorum pronuntiata deessent, experimenta
comprobarunt. Et dicta quidem obligatio gra-
uis est, quia circa materiam grauem, ad quam se
officium extendit: & in hoc quidem non solùm
contra charitatem peccari potest, sed etiam con-
tra iustitiam, quia Indi ius habent ad curationem
dictam, quo non sine iniuria priuantur, vnde &
ad damna inde secuta, qui priuauerit, reparanda
est obligatus. Item dimissio talis in Hospitalis
detrimentum cedit; sic enim eiecti redire solent
grauiùs ægrotantes, vnde & maiores sumptus er-
ga eorum sunt faciendi curationem, & inde etiam
obligatio curationis emergit.</P>
<P>  <absatz-nummer>22</absatz-nummer> Dico sextò. Præfati curare debent ne<marginalia>Assertio 6.|F&#x0153;mina-|rum non|permitten-|dum acces-|sum.</marginalia>
f&#x0153;minæ ad infirmos accedant, quæ quidem soro-
res, aut etiam vxores se ementiri solent, cùm
sint pellices. Et quia hoc facilè non semper ex-
plorari potest, Capellanis est seriò commendan-
dum, qui ipsorum Confessiones audiunt, vt ipsos
potenter admoneant, quibus illi faciliùs rem om-
nem non ita verebuntur aperire. Maximum pro-
fectò in negligentiâ istâ periculum, hærescente
peccato, dum peccati incitamentum adhæret, nec
mortis ipsius propinquissimæ aspectu, recessuro.
Et hæc quidem circa Hospitalia Indorum, ex
quibus multa possunt Europæorum Hospitali-
bus applicari. In aliis autem nihil est speciale,
quod pro Indicis discutiendum occurrat, quibus
Regiâ liberalitate succurritur, & Nouenorum
pars satis copiosa tribuitur cum prouentibus aliis,
de quibus dictum Titul. 2. num. 55. Sicut & de a-
liis, ad quos speciales pro Indiis obligationes spe-
ctant, & per laicas personas exercentur. De qui-
busdam aliis minutiora quædam tractantibus
non est opus disseramus, quia & opus nimium-
quantum excresceret, & si quid ad eorum obli-
gationes pertinet, ex dictis poterit non difficulter
intelligi. Ergo ad alia transeamus.</P></duolan 2>
<Z>#(IMAGE)</Z>

@@0@<filename:W0001-A-0367.jpg/>
@@1@<SE367>
<Z><A+3>INDEX</A+3>
<A+1>EORVM QVÆ IN HOC PRIMO THESAVRI
INDICI TOMO CONTINENTVR.</A+1>
<A+2>Prior numerus Titulum indicat, Posterior
marginalem, nisi aliud notetur.</A+2></Z>
<duolan 2><Z>A
Absens.</Z>
<negEZ><INI7>E</INI7>X absentia quæ obligationes in
Gubernatoribus. T. 6. 29. vbi
doctrina multiplex.</negEZ>
<Z>Absolutio.</Z>
<negEZ>Pro illa non sufficere ratihabitio-
nem de futuro. <R>T. 5. 216.</R></negEZ>
<negEZ>Et ita neque pro Bulla concedente
facultatem. <R>Ibid. & 221</R></negEZ>
<negEZ>Absolutio virtute Indulgentiarum. 275. & 276. &
per Bullam. 277. & 278. vbi specialis & vtilis do-
ctrina.</negEZ>
<Z>Academia.</Z>
<negEZ>Academiæ Indicæ, & quid circa illas Regij Auditores
poßint. T. 4. 115. & seqq. vbi Index marginalis pe-
culiaria quædam dabit.</negEZ>
<Z>Actus.</Z>
<negEZ>Licet exterior non addat nouam malitiam, non est lici-
tum illi cooperari. <R>T. 1. 146</R></negEZ>
<Z>Adamus.</Z>
<negEZ>Ante formatam mulierem nomina animantibus impo-
nit, eximio earum documento. <R>T. 3. 9</R></negEZ>
<Z>Administrator.</Z>
<P>Nequit facere donationes. <R>T. 3. 142</R></P>
<P>Limitatio quædam. 143. Vide etiam. <R>T. 1. n. 8</R></P>
<negEZ>Notanda regula circa obligationem in modo admini-
strationis. <R>T. 5. n. 5. & 18</R></negEZ>
<negEZ>De Administratore Censuum Indicorum. T. 11. Cap. 2
Ibi Index.</negEZ>
<negEZ>De Administratione Hospitalium Indorum. Vbi &
quædam pro alijs. <R>Cap. 3</R></negEZ>
<Z>Aduocatus.</Z>
<P>Senatoria promotione digni. <R>T. 2. 8</R></P>
<negEZ>Tenentur ad restitutionem ob damnum ex incuria sub-
secutum. <R>T. 4. 167</R></negEZ>
<P>Illorum obligationes. <R>214. & seqq.</R></P>
<P>De Aduocato Capituli Vrbani. <R>T. 8. 41</R></P>
<Z>Ædificatio spiritualis.</Z>
<negEZ>Quomodo illi gubernantium obstet æmulatio in Indijs.
T. 3. 52</negEZ>
<Z>Ædificatio materialis.</Z>
<P>Ad illam vt poßint Indi compelli. <R>T. 1. 149. & 150</R></P>
<Z>Æthiopes.</Z>
<negEZ>Quæ prohibitio circa illos pro Indijs, & Regijs juribus ex
commercio circa ipsos. <R>T. 5. 146</R></negEZ>
<negEZ>De contractu circa eosdem ex professo. T. 9. 180. &
seqq. Ibi Index.</negEZ>
<Z>Alcauala.</Z>
<negEZ>Non debetur à Religiosis ex calce & lateribus. T. 3. 119<-P>@@

<-P>Alia circa ipsam. <R>Ibid</R></negEZ>
<P>Vnde dicta. <R>T. 5. 117</R></P>
<P>Qualis in Indijs. <R>118</R></P>
<negEZ>An ratione adnexionis earum ad Castellæ regna, sol-
uenda veniat. <R>Ibid.</R></negEZ>
<negEZ>De illius justificatione, & alijs circa ipsam. 119. &
seqq.</negEZ>
<P>Ab Indis non deberi. <R>T. 1. 122</R></P>
<P>Aquatores an illam debeant. <R>164</R></P>
<Z>Alcadij, al. Ædiles.</Z>
<P>Quale eorum officium, & obligationes. T. 8. Cap. 2. & 3</P>
<Z>Alexander Sextus.</Z>
<P>Illius probitas propugnata. <R>T. 1. 5</R></P>
<negEZ>Non errasse in donatione Indiarum contra aliquos fir-
matur. <R>7. & seqq.</R></negEZ>
<P>Etiam in facto. <R>10. & 11</R></P>
<negEZ>Neque opinionem tantùm probabilemsecutum circa ex-
pugnationem infidelium, sed firmius aliud fundamen-
tum, quod explicatur. <R>12. & seqq.</R></negEZ>
<Z>Alguacellus.</Z>
<negEZ>Alguacelli Maioris Curialis obligationes. T. 4. 192. &
seqq. Ibi Index.</negEZ>
<P>Vrbici item. <R>T. 8. 38. & 39</R></P>
<Z>Altare portatile.</Z>
<P>Vide v. Priuilegium.</P>
<Z>Amicitia.</Z>
<P>Quæ probanda, & qui veri amici. <R>T. 3. 12. 13.</R></P>
<Z>Annata.</Z>
<negEZ>De media Annata, & illius iudice, ac obligationibus
circa illam. <R>T. 4. 94. & seqq.</R></negEZ>
<Z>Appellatio.</Z>
<P>Quid sit. <R>T. 4. 55</R></P>
<P>Quando in sententiâ Episcopi non admittatur. T. 11. 17</P>
<Z>Aqua.</Z>
<negEZ>Vt vendi à Rege in Indijs queat. T. 5. 163. vbi specialis
quæstio circa effluentem post irrigationem.</negEZ>
<negEZ>An plus ex eâ quis poßit assumere, quam eidem fuerit
aßignatum. <R>165</R></negEZ>
<Z>Archiepiscopus.</Z>
<negEZ>Prouinciali Concilio esse subiectum, & quid hoc circa
illum poßit. <R>T. 9. 164</R></negEZ>
<negEZ>Solum illum habere in illo votum decisiuum, sententia
non probanda. <R>166</R></negEZ>
<Z>Argentum.</Z>
<negEZ>De valore ac pretio, & legibus circa illud, ac nonnullis
alijs. T. 5. 54. junctis præcedentibus.</negEZ>
<Z>Argentum vivum.</Z>
<negEZ>De illo. T. 1. Cap. 12. Vbi multa pro labore Indorum
circa illud. <R>n. 115</R></negEZ>
<negEZ>Quantùm ille fidei stabiliendæ officiat. T. 5. 79. Vbi
narratio peculiaris. Et quantum Rex noster debeat
de remedio prouidere.</negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0368.jpg/>
@@1@<SE368>INDEX TOMI PRIMI
<duolan 2><P>De contractu illius. <R>T. 9. Cap. 5</R></P>
<Z>Argumentum.</Z>
<P>A simili quando valeat. <R>T. 5. 73</R></P>
<Z>Arma.</Z>
<negEZ>An afferri ex Hispaniâ in Indias queant pro quo stat
prohibitio. <R>T. 5. 143</R></negEZ>
<Z>Assessor.</Z>
<negEZ>Vt debeat ipsi deferri à judice, & iudicem non esse. T. 3.
92</negEZ>
<P>De Assessore consulatus. <R>T. 9. n. 7</R></P>
<Z>Auaritia.</Z>
<negEZ>Litigiorum radix, vnde in Episcopis non ferenda. T. 2.
124. vbi quid speciale pro Indijs.</negEZ>
<P>Quantum malum. <R>T. 3. 14</R></P>
<P>Contra auaros judices. <R>T. 4. 90</R></P>
<negEZ>Non esse in Ecclesiasticis peculiarem, vt quidem asserunt.
T. 5. 148</negEZ>
<P>Peßimi fructus. <R>T. 6. 31</R></P>
<Z>Auditores Regiarum Audientiarum.</Z>
<P>Quomodo honorandi à Pro-regibus. <R>T. 3. 53. & seqq.</R></P>
<P>Quomodo corrigendi. <R>62</R></P>
<negEZ>Vitæ probitas in illis maximè necessaria, vnde Indici
principatus conseruatio & propagatio. <R>T. 4. 1</R></negEZ>
<negEZ>Improbitas contraria est fidei, de quâ stabilienda agitur.
2. Circa quod Pro-regis factum. Ibi.</negEZ>
<negEZ>Circa electionem accuratè prouidendum, neque illius
commendabilem prætensionem. 3. vbi egregij præten-
soris exemplum.</negEZ>
<negEZ>Venalitas pro huiusmodi officijs quàm sit turpis, vbisolis
meritis admittendum. <R>4</R></negEZ>
<P>Inscitia in talibus quàm pudenda. <R>Ibid.</R></P>
<negEZ>Doctrinæ castitas adnectanda, à quibus immaculatæ
sententiæ. <R>5</R></negEZ>
<negEZ>Cæstitati modestia copulanda, & humilitas, quæ est vir-
tus Christiana ad omnes spectans, & sine qua ad
diaboli partes. <R>6</R></negEZ>
<P>Indiar&#x0169; propria aurisacra fames, vnde iustitia temerata. 7</P>
<P>Dux talium Iudas. <R>Ibid.</R></P>
<negEZ>Iuramentum circa munera non plus obligat extensiuè
quàm leges pro eisdem. <R>9</R></negEZ>
<P>Esculenta & poculenta vt poßint recipere. <R>10</R></P>
<negEZ>Circa eos, qui nondum officij posseßionem sunt adepti
problematica quæstio. <R>11</R></negEZ>
<negEZ>Possunt recipere titulo amicitiæ contractæ etiam propter
officium. <R>12</R></negEZ>
<P>A Religiosis vt poßint. 13. vbi esse illos veros amicos.</P>
<negEZ>In litium protractione grauiter peccare, sicut & serò ad
tribunalia venientes, & ad restitutionem salarij te-
neri. 14. & 15. vbi quod ex acceßione laboris sala-
rium augendum.</negEZ>
<negEZ>Teneri etiam ad damnorum compensationem. 16. Vbi
de differentia circa hoc inter ipsos & Proregem, & de
horrenda p&#x0153;na.</negEZ>
<P>Obligatio restitutionis pro damnis emollitur. <R>17</R></P>
<negEZ>Circa restitutionem salarij difficultas expedita cum vtili
obseruatione erga Regiam voluntatem. <R>Ibid.</R></negEZ>
<negEZ>Decimales caussas vt queant judicare. 18. & seqq.
Ibi Index marginalis.</negEZ>
<negEZ>Circa taxam jurium, & numerum Ecclesiasticorum mi-
nistrorum, Procuratione, & collectis, quid poßint. 26
& seqq. Ibi Index.</negEZ>
<P>Quid circa funeralium moderationem. <R>33. & seqq.</R></P>
<P>Spolia Episcoporum vt colligere poßint. <R>38. & seqq.</R></P>
<negEZ>De recursu super viam violentiæ, & similibus. 46. &
seqq. Ibi Index.</negEZ>
<negEZ>Circa Iudices Conseruatores Religiosorum vt peccare con-
tingere poßit. 56. Ibi Index.</negEZ>@@

<negEZ>Circa inquisitionem pro mercibus prohibitis quæ obliga-
tiones. <R>67. & seqq. Ibi Index.</R></negEZ>
<negEZ>De Auditore judice bonorum Defunctorum. 76. &
seqq. Ibi Index.</negEZ>
<P>De visitatore Claßis Regiæ. <R>90</R></P>
<negEZ>De eo, qui pro exequendis executorijs Regij Senatus de-
signatur. <R>91</R></negEZ>
<P>De aßistente maiorum Calculatorum Tribunali. <R>92</R></P>
<P>De Præside in Consulatu. <R>93</R></P>
<P>De Indica mediæ Annatæ. <R>94</R></P>
<P>Dejudice Mensatæ. <R>97</R></P>
<negEZ>Circa inhonorantes se vt peccare poßint vindictæ sum-
ptione. <R>101. & seqq.</R></negEZ>
<negEZ>Circa Academias vt contingat delinquere. 115. &
seqq. vbi Index.</negEZ>
<P>Circa salarium. <R>124. & seqq.</R></P>
<negEZ>Circa prohibitionem contrahendi Matrimonium. 129
& seqq.</negEZ>
<P>Ad secretum vt teneantur. <R>145. & seqq.</R></P>
<negEZ>De Togatis judicibus pro criminibus puniendis. 151
& seqq. vbi Index.</negEZ>
<Z>Aueria.</Z>
<P>Vnde originem duxerit. <R>T. 5. 139</R></P>
<P>Difficultates circa illam. <R>130. & seqq.</R></P>
<negEZ>De Aueria maris Oceani, & quæ onera circa illam.
134. & 135</negEZ>
<negEZ>De personali alia. 136. vbi quòd Ecclesiastici ad illam
non teneantur.</negEZ>
<Z>Aurum.</Z>
<P>Circa illud difficultates aliquot. <R>T. 5. 50. & seqq.</R></P>
<negEZ>An afferri ex Hispaniâ in Indias queat, pro quo extat
prohibitio, sicut & circa argentum. <R>143</R></negEZ>
<P>An ex Peruuio in nouam Hispaniam. <R>144</R></P>
<Z>B
Baptismus.</Z>
<P>Vnius Baptismus rebus omnibus præponendus. <R>T. 2. 12</R></P>
<Z>Barræ argenteæ.</Z>
<P>De illis, & contractatione in eisdem. <R>T. 9. Cap. 4.</R></P>
<Z>Bellum.</Z>
<negEZ>Quibus infidelibus liceat auxiliari in illo, & quantum
malum sit. <R>T. 1. 23</R></negEZ>
<Z>Beneficium Ecclesiasticum.</Z>
<P>In eorum prouisione experti præferendi. <R>T. 1. 40</R></P>
<P>Et naturales. <R>63. & 64</R></P>
<negEZ>Eorum, vtpotè digniorum prætermißionem, sine peccato
mortali non stare. <R>68. & seqq</R></negEZ>
<negEZ>Omnibus, & in omni casu prælationis obligationem in-
cumbere. <R>72</R></negEZ>
<P>Redargutus recentior Auctor. <R>73. & seqq.</R></P>
<P>Qui teneant oppositum, & id esse probabile. <R>76</R></P>
<P>Quomodo Principes prædictâ debeant vtisententiâ. <R>77</R></P>
<negEZ>Modus philosophandi Cardinalis Lugo prædictæ senten-
tiæ consonus. <R>T. 2. 18</R></negEZ>
<P>Contra quem efficaciter arguitur. <R>19. & seqq.</R></P>
<negEZ>Indigentiam, & nobilitatem, ad dignitatem conferre,
iuxta quorumdam sententiam. <R>22</R></negEZ>
<negEZ>In Beneficijs oppositio non facit indignum, sicut neque
prætensio. <R>28</R></negEZ>
<Z>Bona defunctorum.</Z>
<P>De illis. T. 4. 76. & seqq. vbi de illorum judice.</P>
<P>An quinta pars debeat, aut poßit pro suffragijs expe&#x0303;di. 89</P>
<negEZ>Intestatorem ad Regem spectare, deficientibus cognatis
intra decimum gradum. <R>T. 5. 97. & 98</R></negEZ>
<P>An ad vxorem. <R>99</R></P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0369.jpg/>
@@1@<SE369>INDEX TOMI PRIMI
<duolan 2><Z>Benemeriti.</Z>
<negEZ>Vide Conquisitores, Beneficium Ecclesiasticum,
officia Venditio.</negEZ>
<Z>Bona naufragantium.</Z>
<negEZ>Non posse per legem à Principibus suo Fisco applicari.
T. 5. 104</negEZ>
<negEZ>Bene tamen, si ex prohibitis sint. 105. Et facta dili-
gentia pro dominis inueniendis. <R>106</R></negEZ>
<negEZ>Non fieri Ecclesiastici fori ob excommunicationem Bullæ
C&#x0153;næ. <R>Ibid</R></negEZ>
<negEZ>Quæ pro derelictis habentur occupari posse, & quæ indi-
cia derelictionis. <R>107</R></negEZ>
<negEZ>De naui naufragium passa, & obligatione Regis ad bona
extrahenda. <R>108. & 109</R></negEZ>
<Z>Bona vacantia, inuenta atque incerta.</Z>
<negEZ>Ad quem spectent. T. 5. 86. & seqq. Et quæ in Hispa-
niæ legibus dicuntur Mostrancos. <R>89</R></negEZ>
<P>Leges circa illa an obligent in conscientiâ. <R>87. & 90</R></P>
<Z>Bulla.</Z>
<negEZ>Clementis VIII. de largitione munerum, an recepta.
T. 3. 33.</negEZ>
<P>Quid certum juxta illam in praxi. <R>34</R></P>
<negEZ>Bullæ in Regio Indiarum Consilio an debeant, aut pos-
sint, secundùm eius stylum registrari. <R>T. 5. 337</R></negEZ>
<P>Vide v. Alexand. VI. & v. Indiæ, & alibi.</P>
<Z>Bulla C&#x0153;næ.</Z>
<negEZ>Illius excommunicatio. 14. Contra judices laicos in cau-
sis decimarum qualiter procedat. <R>T. 2. 44. 65. & 67</R></negEZ>
<P>Circa easdem. <R>15. n. 70</R></P>
<P>Circa 13. de retentione Bullarum. <R>91. & 92</R></P>
<negEZ>De excommunicatione 19. contra bannientes. 119
& 120.</negEZ>
<negEZ>Excommunicatio 5. circa gabellas non comprehendere
tallias, collectas, & præstantias. <R>T. 3. 100</R></negEZ>
<negEZ>Neque in terris non suis illas imponentes, vt Proreges.
101</negEZ>
<negEZ>De excommunicatione. 14. per recursum ad laica tri-
bunalia. <R>T. 4. 54</R></negEZ>
<P>Circa diripientes bona naufraganti&#x0169;. T. 5. 104. & 105</P>
<negEZ>Excessus in gabellis licitis non comprehensos excommuni-
cat. 5. sicut nec talleas. <R>T. 8. 24</R></negEZ>
<Z>Bulla S. Cruciatæ.</Z>
<negEZ>Conceßionem illius circa Oratorium valere, non obstan-
te aliàs prohibitione. <R>T. 4. 53</R></negEZ>
<P>Quàm quæstuosa in Indijs. <R>T. 5. 211</R></P>
<negEZ>Elapso tempore publicationis valere qui censeant, sed per
paucos dies. <R>213. & 214</R></negEZ>
<negEZ>Pro ampliori spatio non valere coniecturas, aut Epikeam
214. & seqq.</negEZ>
<negEZ>Supremi Tribunalis decretum circa traditionem Bullar&#x0169;,
quæ ex præcedenti publicatione superfuerunt, & illius
ratio. <R>218</R></negEZ>
<negEZ>Difficilis ostenditur, quia acceptio materialiter se non
habet. <R>Ibid</R></negEZ>
<P>Ex noua publicatione vrgetur. <R>219</R></P>
<negEZ>An in negotio Cruciatæ poßit aliquando Prorex aucto-
ritatem suam interponere, & iuxta eam decernere.
220. & seqq.</negEZ>
<P>Taxa elee&#x0308;mosynæ pro Indijs. <R>222</R></P>
<P>Milites an ad illam teneantur. <R>Ibid</R></P>
<P>Indis mendicis an minor sufficiat. <R>223</R></P>
<P>Qui seruientium nomine circa hoc veniant. <R>224</R></P>
<P>Verecundantes an etiam mendicantes dicendi. <R>225</R></P>
<negEZ>Circa vsum ouorum, lacticiniorum, lardi, & butyri,
suilli, an necessaria in Indijs. <R>226. & seqq.</R></negEZ>
<P>De sanguine. <R>230</R></P>
<negEZ>Religiosis vsum Bullæ quoad multa licere, licèt eam ex<-P>@@

<-P>bonis proprijs non sumant. <R>254</R></negEZ>
<P>Quid de meretricibus. <R>Ibid</R></P>
<negEZ>Nec licitam, nec validam esse sumptionem sine Prælati
licentia. <R>255</R></negEZ>
<negEZ>Quæ caußa justa esse poßit negandi illam. Et quid si in-
iustè neget. <R>Ibid</R></negEZ>
<P>Casus licitæ negationis, & pro eo resolutio notanda. 256</P>
<negEZ>De priuilegio quodam PP. Minorum, circa quod excursio.
257</negEZ>
<P>Nouitios eadem taxa frui posse. <R>258</R></P>
<P>Circa Sexagenarios quid concedat. <R>259</R></P>
<negEZ>Quinquaginta quinquennarios nentiquam generaliter
excusandos, sed aliquando. <R>264</R></negEZ>
<negEZ>Moniales quinquagenarias eodem priuilegio gaudere, sic-
ut senescentes ante sexagesimum. <R>256</R></negEZ>
<P>Etiam in jeiunijs ex voto aut præcepto. <R>Ibid</R></P>
<P>De priuilegio quodam Ordinis D. Iacobi. <R>Ibid</R></P>
<negEZ>An vsus Bullæ quoad jeiunia & alia poßit à Prælatis
limitari. <R>266. & seqq.</R></negEZ>
<negEZ>Speciale priuilegium Societatis. 270. & seqq. vbi no-
tanda doctrina circa Commissarium.</negEZ>
<negEZ>An sit necessaria Religiosis ad Indulgentias lucrandas, &
gratiarum aliarum fruitionem. <R>273. & seqq.</R></negEZ>
<P>Suspensio gratiarum. <R>274</R></P>
<P>Non indigere illa, nisi ad personales. <R>282. & 283</R></P>
<P>De Indulgentijs cōmunibus Religiosis & sæcularibus. 284</P>
<P>Nouitios gaudere posse, non Oblatos. <R>285</R></P>
<negEZ>Religiosi non Mendicantes vt gaudeant, si priuilegium
habeant communicationis. <R>286. & 287</R></negEZ>
<P>Circa Moniales resolutio eadem. <R>288</R></P>
<P>De Indulgentijs generaliter conceßis. <R>289 290</R></P>
<negEZ>De Indulgentia Altaris priuilegiati. 291. & seqq. vbi
notatu digna quædam.</negEZ>
<negEZ>Indulgentia pro visitantibus quinque Ecclesias, aut
quinque Altaria, an sit Plenaria. 297. & & seqq.</negEZ>
<negEZ>Specialis quædam in Bullâ conceßa ex quâ difficultas.
498</negEZ>
<P>Indulgentia Altarium an toties quoties. <R>300</R></P>
<P>Quid nomine Ecclesiæ veniat. <R>302. 303</R></P>
<P>Gratiæ æqualiter reuocentur. <R>307. & seqq.</R></P>
<P>Quid quando ad sæculares tantùm spectāt. 308. & seqq.</P>
<negEZ>An sufficiat Religiosum Bullam sumere ad omnem diffi-
cultatem submouendam. <R>309</R></negEZ>
<negEZ>De facultatibus non reuocatis pro Religiosis. 316. vbi
quòd eadem earum est ratio ac gratiarum.</negEZ>
<P>Illius priuilegia amplè interpretanda. <R>324</R></P>
<negEZ>An Bulla suffragetur Religiosis quoad reseruata. Ibid.
& seqq.</negEZ>
<negEZ>Partem affirmantem non esse ab intrinseco probabilem.
326. & seqq.</negEZ>
<negEZ>Vnica, solidißima, & irrefragabilis pro ea ratio ex Pon-
tificia auctoritate. <R>328. & seqq.</R></negEZ>
<negEZ>Decreta circa illud conceßione Bullæ minimè reuocari.
329.</negEZ>
<negEZ>Pontifices vt Doctores priuatos locutos minimè tolerabi-
lis assertio. <R>330</R></negEZ>
<negEZ>Nihil in illis non probandum extare, & consequenter
dictum. <R>331</R></negEZ>
<P>Theologica censura digna respectu Vrbani VIII. <R>332</R></P>
<negEZ>Nouum addere robur Clementis Bullæ ostenditur, &
responsio ex eo proposita confutatur. <R>333</R></negEZ>
<negEZ>Cur non apposita exceptionis clausula, & quòd etiam ad-
dita non prodesset. <R>334</R></negEZ>
<negEZ>Bullam Vrbani admissam & publicatam, & responsio
ex eo reiecta. <R>335</R></negEZ>
<negEZ>Supplicatum Pontifici responsio alia, contra quàm vali-
dè arguitur. <R>336</R></negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0370.jpg/>
@@1@<SE370>INDEX TOMI PRIMI.
<duolan 2><negEZ>Pontificem contractui non defuisse. Ibid. vbi & quæ-
dam alia.</negEZ>
<negEZ>Ex defectu registri in Consilio Indiarum argui non posse.
Ibid.</negEZ>
<P>Vulgaris exempli discussa caligo. <R>338</R></P>
<negEZ>Ad securam tenendam viam in negotio præsenti vehe-
mens cohortatio. <R>339</R></negEZ>
<negEZ>Nouitijs vt prodesse queat. 340. & seqq. vbi & posse
pro illis peccata reseruari.</negEZ>
<negEZ>Professos sub cura Magistrorum versantium eâ quoad
prædictum effectum minimè frui posse. 343. vbi de
Oblatis.</negEZ>
<negEZ>Religiones non Mendicantes an gaudeant illa ad eum-
dem. Negatur, & de Militaribus affirmatur. <R>344</R></negEZ>
<P>An pro non reseruatis vsus talis liceat. <R>346. & seqq.</R></P>
<P>Negatiua resolutio. <R>354</R></P>
<P>Pro Societate specialiter illam vrgere. <R>355</R></P>
<negEZ>Bullæ vsum cum Prælatorum licentia licere, contra
aliquos. <R>Ibid.</R></negEZ>
<negEZ>Pro Societate vlterior probatio, cum vtili monitione.
356</negEZ>
<negEZ>Non prodesse Regularibus quoad casus papales, &
pro opposito neque rationem, neque auctoritatem
suffragari. <R>357</R></negEZ>
<Z>Bulla Compositionis.</Z>
<P>Vt currat in Indijs pro qualibet quantitate. <R>T. 5. 231</R></P>
<negEZ>Specialis difficultas circa obligationem compositionis, &
quando in aliam publicationem differri queat. 232
& 233</negEZ>
<negEZ>Non exhibitis Bullis quomodo siat ista compositio. 234
& 235. vbi de Commissarij facultate, & qualiter
debeat de illius facto præsumi.</negEZ>
<negEZ>An pro minori quantitate fieri poßit in casu extraordi-
nario. <R>236. & seqq.</R></negEZ>
<negEZ>Quomodo vti ea poßit in restitutione pro damnis Indo-
rum. <R>T. 6. 18. & 19</R></negEZ>
<Z>Bulla defunctorum.</Z>
<negEZ>Taxa elee&#x0308;mosynæ pro illa & difficultas quædam circa
illam. <R>T. 5. 242</R></negEZ>
<P>Alia circa nomen Hispanorum. <R>Ibid. & seqq.</R></P>
<negEZ>Pro Catechumenis an sumi queat. 242. vbi quid pro ex-
teris, qui eam viuentes sumere non possent.</negEZ>
<negEZ>De mixtim progenitis difficultas. 244. & seqq. vbi no-
tanda doctrina specialis.</negEZ>
<negEZ>De habente vnam tantùm quartam partem specialis
disquisitio. <R>247. & seqq.</R></negEZ>
<negEZ>Resolutio circa casum Bullæ. 251. vbi peculiaris quæstio
de dimidiato fructu ex elee&#x0308;mosyna dimidiata.</negEZ>
<P>Alia item de duabus dimidiatis. <R>252</R></P>
<negEZ>Ex seruitute quartaronis specialis obiectio, cui sit satis.
253</negEZ>
<Z>C
Canonicus.</Z>
<negEZ><INI3>I</INI3>N oppositione ad Canonicatus juxta morem India-
rum, an necessariò præsentandus, qui plura tulit
suffragia. <R>T. 1. 89. & seqq.</R></negEZ>
<Z>Castitas.</Z>
<P>Injudicibus valde necessaria. <R>T. 4. 5</R></P>
<Z>Censura.</Z>
<P>Qua digni donationi Pontificiæ Indiar&#x0169; infensi. T. 1. 18</P>
<P>Quomodo eorum assertio sapiat hæresim. <R>19</R></P>
<P>Quid sit hæresim sapere. <R>Ibid. 20. & 21</R></P>
<Z>Charitas.</Z>
<negEZ>Contra illam quando formaliter sit peccatum. T. 3. 70
& 71.</negEZ>@@

<negEZ>Non teneri quemquam gratis subuenire extremè labo-
ranti, si habeat vnde compensare queat, etiam ser-
uitute. <R>T. 9. 201</R></negEZ>
<P>Bonum spirituale vt debeat temporali præferri. <R>211</R></P>
<Z>Christianus.</Z>
<negEZ>In Christianâ Reipublicâ quantum dedeceant improbo-
rum cohortes, qui penitus exterminandi. <R>T. 3. 80</R></negEZ>
<Z>Christus.</Z>
<P>Cur noluit hæreditatem diuidere inter fratres. T. 1. 21</P>
<Z>Classium Indicarum annua expeditio.</Z>
<P>De obligatione Regis ad illam. <R>T. 1. Cap. 15</R></P>
<Z>Clericus.</Z>
<negEZ>Quomodo poßit per alios negotiari. T. 3. 16. & T. 9
147. & 148.</negEZ>
<negEZ>Clericum non paratum in crimine prosequi, teneri à
judice laico non posse. T. 4. 106. post sententiam a-
liorum, de quâ. <R>105</R></negEZ>
<negEZ>De fuga suspectum capi posse. 106. Et spoliari armis,
quando potest capi. 107. Sed p&#x0153;næ pecuniariæ aliam
esse rationem. <R>Ibid</R></negEZ>
<P>Non posse suo priuilegio renuntiare. <R>121</R></P>
<P>Inueniens thesaurum cui acquirat. <R>T. 5. 62</R></P>
<Z>Coca.</Z>
<P>Quid & alia circa ipsam. <R>T. 1. 138. & seqq.</R></P>
<P>Præbendarios illius culturam absurdiùs vrgere. <R>142</R></P>
<negEZ>An licitè vendi poßit, cùm de frequenti abusu constet.
143. & seqq. Cùm vtili doctrina.</negEZ>
<P>Arbores eius an colere Religiosi queant. <R>T. 9. 140</R></P>
<Z>Commendæ Indicæ Commendatarius.</Z>
<P>Commendæ propria Conquisitorum præmia. <R>T. 1. 57</R></P>
<P>Possunt dari alijs etiam in Hispaniâ. <R>58. & 60</R></P>
<negEZ>Ex accidenti non licere, quando scilicet Regni neceßita-
tes occurrunt. 59. Obiecta soluuntur. <R>61</R></negEZ>
<P>De Regijs Commendis. <R>T. 5. 186. & seqq.</R></P>
<P>An specierum valor debeat augeri. <R>187</R></P>
<negEZ>De Commendatariorum obligationibus. T. 7. Ibi
Index marginalis.</negEZ>
<Z>Commendatarij Mercatorum.</Z>
<negEZ>Si non registrent, an inde p&#x0153;na commißi in Commen-
datarios. <R>T. 5. 139</R></negEZ>
<P>De illis ex professo. <R>T. 9. 212. & seqq.</R></P>
<Z>Communio.</Z>
<negEZ>Potest esse obligatio ad illam intra annum sub mortali,
propter scandalum. <R>T. 3. 4</R></negEZ>
<Z>Compensatio.</Z>
<negEZ>An liceat illi, cui officium à Rege venditum, & plus
posteà offerenti datur. <R>T. 5. 169</R></negEZ>
<Z>Compositio.</Z>
<negEZ>Facta per Bullam circa incerta, esse reddenda illa domino
comparenti qui censeant. <R>T. 5. 87</R></negEZ>
<P>Vide Bulla Compositionis.</P>
<Z>Concilium.</Z>
<negEZ>Concilij Limensis prohibitio circa negotiationem Eccle-
siasticorum quomodo intelligenda. T. 9. 149. vbi
& de qualibet alia Concilij prohibitione, pariter ac-
cipienda.</negEZ>
<negEZ>Religiosos non ligari generaliter, si exemptisint, legibus
non Generalium Conciliorum. <R>150</R></negEZ>
<negEZ>De Concilij Prouincialis auctoritate supra singulos E-
piscopos. <R>158. & seqq.</R></negEZ>
<P>Vide Archiepiscopus.</P>
<Z>Concionator.</Z>
<P>Vt debeant sapientibus & Proceribus loqui. <R>T. 4. 16</R></P>
<P>Quorumdam excessus. <R>100</R></P>
<negEZ>Inexcusabiles, quia eorum zelus non secundum scien-
tiam. <R>Ibid.</R></negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0371.jpg/>
@@1@<SE371>INDEX TOMI PRIMI
<duolan 2><negEZ>Vbi & optima concionandi formula. Libertas dicendi
exitiosa. 111. & 112. vbi præclara documenta.
Quomodo se gerere in talibus Gubernatores debeant.
113. & 114. vbi memoranda exempla.</negEZ>
<Z>Confessarius.</Z>
<negEZ>Circa P&#x0153;nitentem dubium de aliquo qualiter se geret, si
in declaratione periculum timeatur. T. 1. 122.
& 123</negEZ>
<P>Si bona fit fides, quòd item. <R>124. & 155</R></P>
<P>Proregis, qualis. <R>T. 3. 5</R></P>
<Z>Confessio.</Z>
<negEZ>Annua, moraliter loquendo, non sufficit ad vitanda
mortalia, & per accidens potest esse obligatio fre-
quentioris. <R>T. 3. 4</R></negEZ>
<Z>Confirmatio.</Z>
<P>Quam habeat vim. <R>T. 3. 95</R></P>
<negEZ>De obligatione petendi confirmationem officij, & quæ-
dam circa terminum in lege præfixum. T. 5. 183
& seqq.</negEZ>
<Z>Conquisitores.</Z>
<negEZ>Sunt Benemeriti, quibus præmia debentur ex gratitu-
dine. <R>T. 1. 47</R></negEZ>
<P>Et etiam exjustitia. <R>48</R></P>
<P>Commutatiua. <R>49</R></P>
<P>An ex distributiua, cuius formalis ratio exponitur. <R>50</R></P>
<negEZ>Pactâ mercede solutâ, non est vlterior ex justitia obli-
gatio, etsi minùs proportionata posteà appareat. 51
& etiamsi merces pacta non sit. <R>52</R></negEZ>
<negEZ>Non est illa iuxta rem partam, sed iuxta laboris quali-
tatem pensanda. <R>54</R></negEZ>
<P>Ex quâ iustitiâ sit obligatio. <R>55</R></P>
<P>Erga filios, & posteros alios remuneratio continenda. <R>56</R></P>
<P>Præferendi in Beneficiorum collatione. <R>62. & 63</R></P>
<P>Etiam in Curatis. <R>Ibid. & 65</R></P>
<P>Secus si fiat, peccari mortaliter. <R>65. & seqq.</R></P>
<negEZ>Non præferendo Benemeritos quomodo contra justitiam
peccetur in officiorum venditione. T. 5. 171. & 172</negEZ>
<Z>Conseruator.</Z>
<negEZ>De Conseruatoribus vt debeant ab Audientijs recogno-
sci, & quid circa illos valeant disponere. T. 4. 56.
& seqq. Vbi Index.</negEZ>
<negEZ>Priuilegia Religionum, & speciale Societatis, pro ijs, quæ
judicialem indaginem requirunt. <R>60</R></negEZ>
<Z>Consilium.</Z>
<negEZ>Obligatio restitutionis ex illo, quando ab ignorante tri-
butum. <R>T. 2. 4</R></negEZ>
<Z>Consiliarij.</Z>
<negEZ>Vide v. Auditores Regiarum Audientiarum, &
sequenti.</negEZ>
<Z>Concilium Regiarum Indiarum.</Z>
<negEZ>Consiliarij illius quantum Regiam conscientiam, & suos
pariter erga Reges sibi beneficos, exonerare debeant.
T. 2. 1</negEZ>
<negEZ>Bono debent communi consulere, & nullum esse India-
diarum bono communius. <R>Ibid.</R></negEZ>
<negEZ>Sub mortali tenentur Indicarum rerum notitiam ac-
currare. <R>2. & seqq.</R></negEZ>
<negEZ>Quàm grauia damna ex defectu sapientium Consilia-
riorum. <R>5</R></negEZ>
<P>Quinam ad tale munus idones. <R>7. & 8</R></P>
<negEZ>Sub mortali tenentur ad negotium fidei solerter promo-
uendum. <R>9</R></negEZ>
<negEZ>Et idoneos Ministros pro illo mittere: neque inde æra-
rium exhauriendum. <R>10</R></negEZ>
<P>Negotia spiritualia sub mortali etiam præferenda. <R>12</R></P>
<negEZ>Eidem tenentur Regi proponere digniores. 14.
& seqq.</negEZ>@@

<negEZ>Quidquid de diuersitate opinionum sit circa Regum obli-
gationem. <R>Ibid</R></negEZ>
<negEZ>Id procedere quando certa habetur de dignitate notitia,
qualis non frequens pro Indicis. <R>17</R></negEZ>
<P>Ad Ecclesiastica maximè proponendos digniores. <R>22</R></P>
<P>Periculum deceptionis vitandum. <R>23</R></P>
<negEZ>Ad Episcopatus non admittendos prætensores, quia in-
digni juxta sacros Canones. <R>24. & 25</R></negEZ>
<P>Religiosi præsertim repellendi. <R>27</R></P>
<negEZ>Quæ incommoda in prouisione Episcoporum vitare de-
beant. <R>31. & seqq.</R></negEZ>
<P>Vide Indicem marginalem.</P>
<negEZ>Opportunum arbitrium circa confirmationem, & con-
secrationem, <R>40. 41. & 42</R></negEZ>
<P>Quid pro Hispaniâ. <R>43</R></P>
<negEZ>Decimalium caussarum cognitionem an assumere poßit.
44. & seqq. Ibi Index.</negEZ>
<P>Ratio fundamentalis pro parte negatiua. <R>65</R></P>
<negEZ>Circa recursum in Ecclesiasticis per viam violentiæ. 68
& seqq. Ibi Index.</negEZ>
<negEZ>Debere Indicis Cancellarijs moderationem inculcare, &c.
81</negEZ>
<P>Recursum in Indijs esse tolerabiliorem. <R>82</R></P>
<P>Religiosis vt liceat. <R>83. & seqq</R></P>
<negEZ>Illius remedium adhiberi posse, sicut & appellationis, sed
non à Religiosis. <R>90</R></negEZ>
<negEZ>Pontificias Bullas an retinere poßit. 91. & seqq.
Ibi Index.</negEZ>
<P>Quomodo eos obligant Regiæ Ordinationes. 96. & seqq.</P>
<negEZ>Qualis obligatio in Confilij Præside circa curam obser-
uationis earum. <R>100. & seqq.</R></negEZ>
<P>Suis legibus quomodo teneantur. <R>103. & seqq.</R></P>
<negEZ>Turbationum auctores, si Ecclesiastici sint, an poßint à
regno expellere. <R>109. & seqq.</R></negEZ>
<P>Quid circa Episcopos. <R>123. & seqq.</R></P>
<negEZ>De stylo comminatorio circa Ecclesiasticos. Et an illis li-
ceat. <R>127. & seqq.</R></negEZ>
<Z>Consuetudo.</Z>
<negEZ>Stat illa, etiamsi abrogatio sit, non tamen expressa.
T. 5. 151</negEZ>
<P>Non probatur ex dicto vnius Doctoris. <R>152</R></P>
<P>Quæ rationabilis. 227. 228. vbi specialiter de jeiunio.</P>
<P>Leges Pontificias non abrogare consuetudines. <R>229</R></P>
<Z>Consulatus Mercatorum.</Z>
<negEZ>De illo. T. 9. Cap. 1. & 2. Ibi Index. Et notanda
nonnulla.</negEZ>
<Z>Contractus.</Z>
<negEZ>De contractu circa argentum viuum inter Regem &
Minerarios. <R>T. 5. 80. & seqq.</R></negEZ>
<negEZ>Contractum conditionem inclusam habere, si alter illi
stet. <R>82</R></negEZ>
<P>Cum Rege periculosum. <R>Ibid.</R></P>
<negEZ>In contractu quando peti poßit restitutio in integrum.
168</negEZ>
<negEZ>Attendenda in illo maior pecuniæ æstimatio secundùm
diuersa loca. <R>169</R></negEZ>
<negEZ>In contractibus sub intellecta clausula, Rebus sic stan-
tibus. <R>195</R></negEZ>
<P>Qui bonæ fidei, judicis patiuntur arbitrium. <R>Ibid.</R></P>
<P>Metu factus, nullus, aut rescindendus. <R>T. 7. 22</R></P>
<P>De contractu pinnarum argentearum. <R>T. 9. Cap. 3</R></P>
<P>Anticipata solutione vt emi poßit. <R>12. 13. & 17</R></P>
<P>De contractu Barrarum. <R>Cap. 4</R></P>
<P>De contractu argenti viui. <R>Cap. 5</R></P>
<negEZ>Contractus vtiles Reipublicæ non debent facilè repro-
bari. <R>47</R></negEZ>
<negEZ>Contractui non stans sine graui culpa, non tenetur ad<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0372.jpg/>
@@1@<SE372>INDEX TOMI PRIMI
<duolan 2><-P>compensationem. <R>61</R></negEZ>
<negEZ>Cùm obligatio superadditur contractui, pretium etiam
adiiciendum. <R>Ibid.</R></negEZ>
<P>De contractu circa Indos pro Mineris aßignatos. <R>Cap. 6</R></P>
<negEZ>De contractu circa frusta argenti ab Indis subrepta.
Cap. 7.</negEZ>
<negEZ>Contractui Societatis quomodo contraria sit assecuratio
capitalis, vbi de contractu triplici, in dante ad dam-
num. <R>109</R></negEZ>
<P>De contractibus Ecclesiasticorum in Indijs. <R>140. & seqq.</R></P>
<negEZ>De contractu Æthiopicorum mancipiorum. 180. & seqq.
Ibi Index.</negEZ>
<P>De contractu hydromelici potus. <R>206. & seqq.</R></P>
<negEZ>De contractu Commendatariorum cum Mercatoribus.
212. & seqq.</negEZ>
<P>In contractu delinquens vt teneatur de fortuitis. <R>213</R></P>
<negEZ>Contractus non semper nullus ob ignorantiam. T.
10. 29</negEZ>
<Z>Conuersio.</Z>
<P>Noui orbis quanti facienda. <R>T. 1. 18</R></P>
<Z>Culpa.</Z>
<negEZ>Regula ad eognoscendam illam in ordine ad restitutio-
nem. <R>T. 5. 1. & 5</R></negEZ>
<P>Quæ non sufficiat in Commendatario. <R>T. 9. 218</R></P>
<P>Vide Depositarius.</P>
<Z>D
Damnum.</Z>
<negEZ><INI2>D</INI2>Edamno emergenti. T. 9. Cap. 11. vbi notatu
digna.</negEZ>
<negEZ>De damnis à Prætoribus Indis illatis, & quæ inde obliga-
tiones. <R>T. 6. 17. & seq. & T. 7. 9.</R></negEZ>
<P>Vide Resolutio, & alibi.</P>
<Z>Debitor.</Z>
<negEZ>Inculpabiliter morus non tenetur ad compensatione&#x0303;. T.
9. 61. Licèt opposita sententia sic cōmunis. 65. & 66</negEZ>
<Z>Decimæ.</Z>
<negEZ>Decimales caussas ad iudices tantum Ecclesiasticos perti-
nere. <R>T. 2. 44. 56. & seqq.</R></negEZ>
<negEZ>An aliquando ad Consilium Regium Indiarum. 45.
& seqq.</negEZ>
<P>Duorum Nouenor&#x0169; leuatio vnde iustificetur. 50. & seqq.</P>
<P>Et cognitio iudicialis eorum. <R>66</R></P>
<negEZ>Etiam cùm in feudum aut Emphitheusim dantur, ad fo-
rum sacrum pertinere. <R>57</R></negEZ>
<negEZ>Circa ius decimandi id certum. Ibid. & 58. Quid de
aliquorum praxi, & quod Theologorum potiùs stan-
dum sententiæ. Ibi. Cautè legendos Auctores quos-
dam. 59. Gregorius Lopez defensus. 60. & 61.
Quæstionem non solius esse facti. <R>62. & 63.</R></negEZ>
<P>Validum argumentum ex redonatione. <R>64</R></P>
<negEZ>Indiarum Audientiæ an præfatam habere poßint cogni-
tionem. <R>T. 4. 18. & seqq.</R></negEZ>
<negEZ>Apartiarijs & Censuarijs Religiosorum Colonis non de-
beri. <R>18</R></negEZ>
<P>Deberi ex auro & argento. <R>T. 5. 46</R></P>
<negEZ>Vbi quod ex Iure Canonico colligatur. In conscientia
deberi. <R>47</R></negEZ>
<negEZ>Iuxta Cæsareum duplicem deberi decimam, quintatione
temperatum. <R>48</R></negEZ>
<P>Ex margaritis etiam & gemmis. <R>75</R></P>
<Z>Declaratio.</Z>
<P>Pontificia quam vim habeat. <R>T. 1. 1</R></P>
<Z>D&#x0153;mon.</Z>
<P>De illius arte inuento thesauro <R>T. 5. 67. & seqq.</R></P>@@

<Z>Depositarius.</Z>
<negEZ>Ex quâ culpâ teneatur. T. 4. 196. & T. 8. 33. & seqq.
vbi de obligationibus Depositarij generalis.</negEZ>
<Z>DEVS.</Z>
<negEZ>Etiam distantißima videt, tangit, & regit, & ideò Rex
magnus. <R>T. 1. 80. & 81</R></negEZ>
<P>Ad supplicium venit inuitus. <R>T. 4. 189</R></P>
<negEZ>Quod vna via ab eius voluntate recedit, per aliam re-
labitur. <R>T. 9. 54</R></negEZ>
<negEZ>Vindex formidabilis contra non attendentes vultum e-
ius, sed humanos respectus. <R>T. 11. 4</R></negEZ>
<P>Beneficentißimus Protector. <R>5</R></P>
<Z>Dominium.</Z>
<P>Indiarum. Vide Donatio, & Indiæ.</P>
<P>Quod iurisdictionis quid dicat. <R>T. 1. 128</R></P>
<negEZ>Dominij translationem non impediri ex eo quòd lex di-
cat. Non possit. <R>T. 3. 24. & 25</R></negEZ>
<P>Locus sacer sub dominio an sit. <R>T. 5. 61</R></P>
<negEZ>Quomodo apud rei inuentorem, & priorem dominum
stare queat. <R>94</R></negEZ>
<P>Fluminis vt esse queat. <R>164</R></P>
<Z>Donatio.</Z>
<P>Indiarum à Pontifice. Vide Alexander VI. & Indiæ.</P>
<P>Qualis Regibus Portugalliæ facta. <R>T. 1. 3</R></P>
<negEZ>Certum donationis fundamentum ex potestate Ecclesiæ
circa fidei propagationem. <R>13. & seqq.</R></negEZ>
<P>Donatio decimarum. <R>T. 2. 45</R></P>
<negEZ>Non impletâ conditione rem in statu priori mansisse. 46
Fuisse totalem. <R>48</R></negEZ>
<negEZ>Successoribus præiudicasse nec tamen censendum patri-
monij detrimentum, exemplo Constantinianæ. <R>Ibid</R></negEZ>
<P>Quæ fit judicibus regulariter non esse gratuitā. T. 3. 27</P>
<P>Religiosi quas facere queant. <R>33. & seqq.</R></P>
<P>Præsumptam Prælati sufficere voluntatem. <R>144</R></P>
<P>Ex caussa non subsistente vim non habere. <R>T. 4. 124</R></P>
<Z>Dubium.</Z>
<P>Excludit bonam fidem. <R>T. 8. 38</R></P>
<negEZ>In eo vt faueat posseßio, & fauorabilis interpretatio pro
quo facienda. <R>T. 9. 217</R></negEZ>
<Z>E
Ebrietas.</Z>
<P><INI2>I</INI2>Ndis & Neophytis alijs valde perniciosa. <R>T. 9. 206</R></P>
<Z>Ecclesia.</Z>
<P>In illius actis fraudem non esse. <R>T. 1. 9</R></P>
<negEZ>Potestas in illâ ad propagationem fidei, vnde donatio In-
diarum. <R>13. & seqq.</R></negEZ>
<P>Diu vacantium damna in Indijs. <R>T. 2. 32</R></P>
<negEZ>Ex facili translatione, pro quâ neceßitas aut vtilitas re-
quisita. <R>34</R></negEZ>
<P>Nec quamlibet sufficere. <R>35. & 37</R></P>
<negEZ>Vrgens pro eo ratio ex non admissa, vt accidere potest,
promotione. <R>38</R></negEZ>
<negEZ>Ecclesijs Indiarum redonatum decimarum ius à Regibus
Catholicis. <R>47</R></negEZ>
<negEZ>Sine illorum licentia non posse Ecclesias in Indijs extrui.
T. 3. 154</negEZ>
<P>Quomodo immunitati Ecclesiasticæ non contrari&#x0169;. <R>Ibid</R></P>
<P>Non procedere tantum de Cathedralibus. <R>155</R></P>
<P>Quæ permitti queant. <R>Ibid</R></P>
<negEZ>Vacantium fructus in earum debent vtilitatem expendi,
etiamsi successoribus reseruentur. <R>T. 5. 111. & 112</R></negEZ>
<P>Pro Indijs specialis dispositio. <R>113</R></P>
<negEZ>Quomodo justificari queat, cùm ad Ecclesiasticam spectet
potestatem. <R>Ibid</R></negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0373.jpg/>
@@1@<SE373>INDEX TOMI PRIMI.
<duolan 2><Z>Ecclesiastici.</Z>
<P>Legibus ciuilibus vt teneantur. <R>T. 5. 208. & 210</R></P>
<P>Vide Clericus, Contractus, Immunitas.</P>
<Z>Electio.</Z>
<negEZ>Vide Beneficium Ecclesiasticum, Consilium In-
diarum, Episcopus, Prorex, Senatores Vr-
bani.</negEZ>
<Z>Epikeia.</Z>
<P>Quomodo legem corrigat, & alia de ipsa <R>T. 5. 238</R></P>
<Z>Episcopus.</Z>
<negEZ>Dignitatem eorum ambientes eo ipso repellendi T. 2.
24. & 25</negEZ>
<negEZ>Locus Apostoli, Qui Episcopatum desiderat, &c.
quomodo intelligendus. <R>26</R></negEZ>
<P>Venalitas circa ista pestis penitus abolenda. <R>27</R></P>
<negEZ>Simonia palliata disiecta eleganti moderni Auctoris dis-
cursu. <R>Ibidem.</R></negEZ>
<P>Qualis Episcopus eligendus. <R>29</R></P>
<P>Dilatio consecrationis quàm perniciosa in Indijs. <R>39</R></P>
<P>Nec sufficienter illis prouisum. <R>Ibid.</R></P>
<P>Consecratio & confirmatio ad quos olim pertineret. <R>41</R></P>
<negEZ>Episcopalis iniuria quanta ob sublimem dignitatem,
quæ illustratur. <R>123</R></negEZ>
<negEZ>Vocari à Regibus posse iuxta sacros Canones, vnde ar-
gumentum pro expulsione. <R>125</R></negEZ>
<P>Quomodo absentiæ damna compensentur. <R>126</R></P>
<negEZ>Possunt habere quot voluerit satellites, & familiam
armatam. <R>T. 4. 312</R></negEZ>
<P>Tenentur Ecclesiasticam defendere libertatem. <R>98</R></P>
<P>Nomen Episcopi quid significet. <R>Ibid.</R></P>
<negEZ>Possunt habere Fiscum, & p&#x0153;nas pecuniarias imponere
suæ Cameræ applicandas. <R>T. 5. 151</R></negEZ>
<negEZ>Non tenentur stare locutioni Antecessorum proprio no-
mine factæ. <R>T. 11. 17</R></negEZ>
<negEZ>Contra obedientiam illis debitam non præscribi, nec
consuetudinem valere contra neruum Ecclesiasticæ
disciplinæ. Neque taciturnitatem Antecessoris præ-
iudicare successori, aut præscribi ratione illius pos-
se sine titulo. <R>Ibidem.</R></negEZ>
<negEZ>Non suspendi illius sententiam per appellationem,
quando agit sua iura defendens. <R>Ibidem.</R></negEZ>
<negEZ>Vide v. Concilium, & v. Archiepiscopus & v.
Beneficium.</negEZ>
<Z>Excommunicatio.</Z>
<P>Quomodo sit medicinalis. <R>T. 3. 150. & 151</R></P>
<negEZ>Supponit peccatum mortale, & nequit contra operan-
tem iuxta opinionem probabilem fulminari. T. 4. 21</negEZ>
<negEZ>Pro manifesta tantùm, & rationabili caussa fulmi-
nanda. <R>T. 5. 121</R></negEZ>
<negEZ>De excommunicatione contra Parochos Indorum con-
tractantes. <R>T. 9. 151</R></negEZ>
<P>Sublata illa. <R>157</R></P>
<Z>Exemplum.</Z>
<negEZ>Per exempla iudicandi stylus in Proregibus generaliter
non probatur, maximè in rebus Ecclesiasticis. T. 3. 92</negEZ>
<negEZ>Et generaliter per exempla, inferiorum præsertim
tribunalium non iudicandum. <R>T. 4. 22. & 23</R></negEZ>
<P>Non arctant regulam. <R>T. 5. 247</R></P>
<negEZ>Circa morum exempla vide Auditores, Consiliarij,
Consilium Regium, Filius, Parochus, Prorex,
Religiosus, Regularis, & alia.</negEZ>
<Z>Experientia.</Z>
<negEZ>Quæ circa malum, non est necessaria, sed periculum
sufficit subuersionis. <R>T. 1. 14</R></negEZ>
<P>Quomodo sit Corona. <R>40</R></P>
<P>In Beneficiorum prouisione experti præferendi. Ibidem</P>@@

<Z>F
Fabrica.</Z>
<negEZ><INI2>A</INI2>D illas vt possint Indi compelli. T. 1. 149.
& 150</negEZ>
<Z>Facultas.</Z>
<P>Quid significet in Bulla Cruciatæ. <R>T. 5. 281</R></P>
<Z>Famulus.</Z>
<negEZ>Ex necessitate seruienti, & vltroneo debetur iustum
stipendium, sed minùs, quàm inuitato. <R>T. 8. 31</R></negEZ>
<Z>Festum.</Z>
<negEZ>Qui actus iudiciales in eo non liceant, & quid pro In-
dijs. <R>T. 4. 203</R></negEZ>
<P>Posse pro illis à Tabellionibus laborari. <R>209</R></P>
<Z>Feudum.</Z>
<P>Vide Decimæ.</P>
<Z>Fideiussor.</Z>
<P>Quo vsque obligetur, cùm crimen est multorum.</P>
<Z>Fidelis Executor.</Z>
<P>Eius obligationes. <R>T. 8. 30. & seqq.</R></P>
<Z>Fides, Fidelis.</Z>
<P>Fidelis infideli vt seruire possit. <R>T. 1. 15</R></P>
<P>Fidei obstaculum in Indijs labor in Mineris coactus. <R>117</R></P>
<negEZ>De bona fide circa possessionem doctrina vtilis. T. 9.
184. & 189</negEZ>
<P>De emente ab eo, qui post bonam fidem dubitauit. <R>192</R></P>
<Z>Filius.</Z>
<negEZ>Filij parentum exempla sequuntur, quod pro Spiritua-
libus. <R>T. 1. 36</R></negEZ>
<negEZ>Illos ita educare, vt parentes non agnoscant, inhuma-
num videri. T. 4. 139. Vbi quod ab ortu ipso mu-
tua cum risu debet esse cognitio. Exponens filium
nequit eum repellere, nisi cum certa limitatione.
140</negEZ>
<negEZ>Suspensum pro tota vita tenere, graue videri peccatum.
141</negEZ>
<P>Non ita per tempus aliquod. <R>142</R></P>
<negEZ>Bona aduentitia posse à patre ad longum tempus alie-
nari. Ibidem. Vbi casus specialis disquisitio.</negEZ>
<Z>Fiscalis, Fiscus.</Z>
<negEZ>Fiscalium obligationes, & qualiter circa illas peccare
contingat. <R>T. 4. 163. & seqq. Ibi Index.</R></negEZ>
<Z>Fodinæ metallicæ.</Z>
<P>Vide Minæ, & Mineræ.</P>
<Z>Forma.</Z>
<P>Non seruata actus corruit. <R>T. 5. 114. & seqq.</R></P>
<Z>G
Gabella.</Z>
<negEZ><INI2>G</INI2>Enerale esse nomen impositionum tribunalium.
T. 3. 98</negEZ>
<negEZ>Regibus, & Principibus supremis, & non soli Regi
Romanorum ad eas imponendas est potestas. <R>99</R></negEZ>
<P>Pedagium quid. <R>Ibidem.</R></P>
<P>Quid Guidagium. <R>100</R></P>
<negEZ>Moderandas illas rebus non eodem modo se habentibus.
T. 5. 36</negEZ>
<P>Continuas querelas excessum earum indicare. <R>Ibid.</R></P>
<P>Antiquam consuetudinem non sufficere. <R>Ibid.</R></P>
<negEZ>Illas, de quarum iustitia dubitatur, aut nouas, vel de
nouo auctas, non obligare in conscientia, quorum-
dam fententia. <R>133</R></negEZ>
<negEZ>Pro ædificijs Regijs exactionem aliquam constitui posse.
191</negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0374.jpg/>
@@1@<SE374>INDEX TOMI PRIMI.
<duolan 2><negEZ>Collectas, quæ à Rebus publicis fieri possunt, non ve-
nire nomine gabellarum. <R>192</R></negEZ>
<Z>Gratia.</Z>
<negEZ>Illius simplex conceßio ad præterita non extenditur.
T. 4. 99.</negEZ>
<negEZ>Quid eo nomine designetur in Bulla Cruciatæ. T. 5.
280. & 307</negEZ>
<P>Quædam specialis pro Concionatoribus. <R>308</R></P>
<Z>Gratitudo.</Z>
<negEZ>Quomodo plus reddere ad eam spectet, & ad Religiosos
poßit applicari. <R>T. 3. 37</R></negEZ>
<Z>Gubernator.</Z>
<negEZ>Pro Indijs non ideò aptus, quia bonus miles, Et damna
ex contraria praxi. <R>T. 1. 85</R></negEZ>
<negEZ>Positiua notitia idoneitatis requisita: quod generale in
officijs. <R>86</R></negEZ>
<negEZ>Aliquando sub mortali tenetur veniales vitare in
Republica defectus. <R>T. 2. 101</R></negEZ>
<P>Vt debeant improbos exturbare <R>T. 3. 80. & 81</R></P>
<P>Vt dici diuini queant. <R>T. 4. 101</R></P>
<P>Impediti tenentur constituere substitutum <R>T. 8. 39</R></P>
<Z>H
Hæresis, hæreticus.</Z>
<negEZ><INI2>Q</INI2>Vantùm hæreticis Reges Catholici circa Indias
debeant obsistere, quorum declarata malitia.
T. 1. 24</negEZ>
<P>Pacta cum illis non ineunda. <R>25</R></P>
<P>Vt liceant. <R>26</R></P>
<Z>Hispania.</Z>
<negEZ>Illius imperij magnitudinem obseruantia Sedis Aposto-
licæ, & eiusdem crescere subiectione. <R>T. 2. 81</R></negEZ>
<Z>Hospitale.</Z>
<negEZ>De Hospitalibus Indorum. T. 11. Cap. 3. Vbi an Ca-
pellani appellare de mandato Episcopi poßint in re-
bus ad ministerium eorum spectantibus. 16. & 17</negEZ>
<Z>Humilitas.</Z>
<P>Illius fastigium, & quòd virtus Christiana est. <R>T. 4. 6</R></P>
<Z>I
Ianaconæ.</Z>
<negEZ><INI2>Q</INI2>Vinam illi apud Peruuianos, & de eorum serui-
tio non spontaneo. <R>T. 1. 153. & seqq.</R></negEZ>
<Z>Ianitores.</Z>
<negEZ>Audientiarum Ianitorum obligationes. T. 4. 211.
& seqq.</negEZ>
<Z>Idololatria.</Z>
<negEZ>Victoriarum obstaculum non penitus in Indijs extirpa-
ta. <R>T. 1. 118</R></negEZ>
<Z>Ieiunium.</Z>
<negEZ>Sexagenarij an poßint carnes comedere in diebus ieiu-
nij. <R>T. 5. 259. & seqq.</R></negEZ>
<P>Non quamlibet debilitatem à ieiunio excusare. <R>261</R></P>
<negEZ>Quæ caussa sufficiens ad dispensationem. Vbi pro Indijs
aliquid. <R>262</R></negEZ>
<P>De Medici consultatione. <R>Ibidem.</R></P>
<negEZ>Sexagenarios à lege ieiunij exemptos quoad vnicam co-
mestionem. 264. Vbi quòd sufficiat sexagesimum
inchoatum esse ad priuilegium Bullæ, quod est di-
stinctum. Vide. Bulla Cruciatæ.</negEZ>
<Z>Ignorantia.</Z>
<P>Quæ sufficiat ad præscriptionem. <R>T. 5. 202. & 203</R></P>
<negEZ>Ignorantiam non semper reddere contractum. T. 10.
29</negEZ>@@

<Z>Immunitas Ecclesiastica.</Z>
<P>Circa Gabellas. <R>T. 3. 108. & seqq.</R></P>
<P>Ibi Index.</P>
<P>Regula ad dignoscendam læsionem libertatis. <R>109</R></P>
<P>Aliud eiusdem argumentum. <R>110. & T. 5. 142</R></P>
<negEZ>Quorumdam sententia circa augmentum pretij non
remanentis apud Ecclesiasticos, vt queat sustineri.
Et quid circa casum specialem. <R>T. 3. 111. & 112</R></negEZ>
<negEZ>De Gabellæ impositione cum obligatione restitutionis in
fine anni. 113. & seqq. vbi notatu digna aliqua.
Obligationem esse restitutionis quando contra immu-
nitatem peccatur, vti certum statuitur. <R>117</R></negEZ>
<negEZ>P. Thomam Sancium oppositum non docuisse, ostenditur
contra Cardinalem Lugo. <R>118</R></negEZ>
<negEZ>Ex calce & lateribus Alcaualam non deberi ab Ecclesia-
sticis. <R>119</R></negEZ>
<negEZ>Ad contributiones aliquas teneri, & quæ illæ. 120.
& 122</negEZ>
<P>Si non contribuant, ad restitutionem teneri. <R>121</R></P>
<negEZ>Recursus ad Sedem Apostolicam quando necessarius.
122. & seqq. vbi varietas sententiarum.</negEZ>
<P>Adeundum saltem Episcopum. <R>125</R></P>
<P>Non compellendos à laica potestate. <R>126</R></P>
<P>Quod si Episcopi renuant. <R>127</R></P>
<negEZ>Pro neceßitate recursus ad Pontificem instatur. 128.
& seqq.</negEZ>
<negEZ>Ciues non debere iuxta cuiusque contribuere facultates
131</negEZ>
<negEZ>Si Propria non sufficiant, non ideò grauandos Ecclesia-
sticos. <R>132</R></negEZ>
<negEZ>Facultates laicorum vt debeant æstimari contra Recen-
tiorem. <R>133</R></negEZ>
<P>Lex Hispaniæ explicata. <R>134</R></P>
<P>In Indijs quomodo poßit esse recursus. <R>135</R></P>
<negEZ>Regem, cùm aliquid ab Ecclesiasticis exigit, non esse te-
merè condemnandum, quia opinione vtitur proba-
bili. <R>Ibidem.</R></negEZ>
<negEZ>Animaduersio notanda circa Pontificum dispositiones
non tollentium probabilitatem opinionum <R>136</R></negEZ>
<P>Cleri nomine qui veniant. <R>137. & seqq.</R></P>
<negEZ>Religiosos non venire, quia ad exactiones non tenen-
tur, vbi Priuilegium Societatis. <R>140</R></negEZ>
<P>Quid quatenus fauorabile. <R>141</R></P>
<negEZ>Contra immunitatem non valere consuetudinem.
T. 4. 52</negEZ>
<negEZ>Statutum circa merces vetitas vt sit contra libertatem.
T. 5. 142</negEZ>
<P>Leges ciuiles vt obligent Ecclesiasticos. <R>136. & 142</R></P>
<negEZ>An poßit prohiberi iudicibus Ecclesiasticis, ne p&#x0153;nas
pecuniarias imponant Cameræ applicandas. 148.
& 149</negEZ>
<P>Quid de applicandis alteri. <R>150. & seqq.</R></P>
<negEZ>De lege prohibente ne terræ per compositionem habitæ
Ecclesijs vendantur. <R>162</R></negEZ>
<negEZ>Non esse contra illam officium vendi à Rege sub condi-
tione non transferendi illud in Ecclesiam, Religio-
sos, &c. <R>181</R></negEZ>
<negEZ>Pragmatica de Papyro signata, & si Gabella non sit,
non posse ad Ecclesiam extendi. <R>208. & seqq.</R></negEZ>
<negEZ>Informatio contra Parochum quomodo fieri possit à
Commendatario. <R>T. 7. 14</R></negEZ>
<negEZ>Clericus negotiator quando fori priuilegium amittat.
T. 9. n. 9. Vbi de Consulatu quid dicendum.</negEZ>
<Z>Indi.</Z>
<negEZ>Indi in seruitutem redigi non possunt, & quando id
liceat, vide v. Seruitus.</negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0375.jpg/>
@@1@<SE375>INDEX TOMI PRIMI.
<duolan 2><negEZ>Mineris effodiendis an queant addici. T. 1. 109.
& seqq.</negEZ>
<P>Monti Huancabelicensi sacrificant. <R>116</R></P>
<negEZ>Labor prædictus magnum obstaculum stabiliendæ fi-
dei. <R>117</R></negEZ>
<P>Ad labores aliquos possunt compelli. <R>128</R></P>
<P>De Agricultura. <R>129</R></P>
<P>De pastoritia cura. <R>139</R></P>
<P>De hospitijs viarum. <R>131</R></P>
<P>Ad portanda onera vt cogi queant. <R>132</R></P>
<P>De pannorum officinis. 133. vbi notandum arbitrium.</P>
<P>De seruitio in priuatis domibus. <R>134</R></P>
<P>Quo possit pretio redimi. Vtilis quæstio. <R>135. & seqq.</R></P>
<P>Pro colenda Coca non posse distribui. <R>138. & seqq.</R></P>
<P>De constructione Ecclesiarum. <R>149</R></P>
<P>De ædificijs alijs. <R>150</R></P>
<P>De commercio litterarum. <R>152</R></P>
<P>De Ianaconarum seruitio. <R>153. & seqq.</R></P>
<negEZ>In eorum fauorem licent in Festis actus iudiciales.
T. 4. 203</negEZ>
<negEZ>Indus contra Indum an priuilegio aliquando gaudeat.
209</negEZ>
<negEZ>Indos in Curia morosè detinentes quantorum sint
caussæ malorum, & quàm hoc illis formidandum.
210</negEZ>
<negEZ>Indis vt teneantur Aduocati patrocinari gratis, si pau-
peres sint. <R>218</R></negEZ>
<negEZ>Indi quomodo ab aliquibus vt panis deuorentur, & eo-
rum supplicium <R>T. 5. 22</R></negEZ>
<P>Ab Alcauala exempti. <R>122</R></P>
<P>Vt illis debeant agri distribui <R>158. & 159</R></P>
<negEZ>Ad vindemias non conducendi, neque admittendi.
201</negEZ>
<negEZ>Benignè tractandi ab omnibus Ministris Ecclesiasticis
& Regijs: & qualis pro eo obligatio. <R>T. 7. 8</R></negEZ>
<negEZ>Quantum id eorum mereatur Indoles. Ibidem. Ex
Limensis Concilio, nihil Commendatarijs præter
tributum debere, & gaudere iure plenissimæ li-
bertatis. <R>17</R></negEZ>
<negEZ>De contractu circa Indos in Mineris laborantes. T. 9.
Cap. 6</negEZ>
<P>Sunt Christi hereditas postulata ab ipso. <R>T. 11. 4</R></P>
<Z>Indiæ.</Z>
<negEZ>Earum non solùm conquista, sed dominatus Regibus
Catholicis à Pontifice attributus <R>T. 1. 2. & seqq.</R></negEZ>
<negEZ>Sine eo ius nullum in ipsis. Ibidem. Aliæ præter cele-
brem Alexandri. <R>6</R></negEZ>
<P>Pontificium concessiones. <R>5</R></P>
<negEZ>Certum donationis fundamentum ex potestate Ecclesiæ
erga propagationem fidei. <R>13. & seqq.</R></negEZ>
<P>Quanta maturitate facta. <R>18</R></P>
<P>Formula possessionis illarum. <R>47</R></P>
<Z>Indulgentia.</Z>
<P>Quid sit, & peculiaris circa illud difficultas. T. 5. 275</P>
<negEZ>Religiosis concessa visitantibus suas Ecclesias proposita
& explicata. 295. & seqq. cum notatu digna do-
ctrina. Et an sit plenaria.</negEZ>
<negEZ>Indulgentiæ non habentes caussam proportionatam
sunt inualidæ. <R>298</R></negEZ>
<negEZ>Probabiles opiniones nihil circa lucrandas Indulgentias
iuuare. <R>299</R></negEZ>
<negEZ>An Indulgentia visitationis toties quoties obtineri pos-
sit. <R>300</R></negEZ>
<negEZ>Operi pro Indulgentia improportionata aliquis fructus
respondet, & eo multiplicato potest esse proportio. 301</negEZ>
<negEZ>Quid nomine Ecclesiæ intelligatur. Vbi de Oratorijs no-
tanda doctrina. <R>302. & 303</R></negEZ>@@

<negEZ>Amplior Indulgentia visitationis Ordini Diui Iacobi
concessa. <R>Ibidem.</R></negEZ>
<negEZ>Circa modum visitationis, & preces fundendas, scitu
digna. <R>304. & 305</R></negEZ>
<P>Quid pro infirmis. <R>306</R></P>
<Z>Infidelis.</Z>
<P>Vide, Bellum.</P>
<Z>Informationes.</Z>
<P>Ex Indijs missæ parùm sæpè veridicæ. <R>T. 2. 17</R></P>
<Z>Iniuria.</Z>
<negEZ>In verbis stare possunt, & pro eis eligi conseruator.
T. 4. 64. & seqq.</negEZ>
<P>Vide, Conseruator.</P>
<Z>Inquisitores.</Z>
<negEZ>Vt debeant confiscata bona Regio Fisco tradere. Et pro
Indijs quid speciale. <R>T. 5. 154. & seqq.</R></negEZ>
<P>Receptoris S. Tribunalis obligationes. <R>157</R></P>
<Z>Instructiones.</Z>
<negEZ>Possunt in conscientia obligare, quia sunt leges, & gra-
uiter ex materiæ grauitate. <R>T. 3. 85</R></negEZ>
<Z>Iudex, & Actus iudiciales.</Z>
<negEZ>Contra probabilem, & receptam sententiam iudicans
vim facere videtur. <R>T. 2. 90.</R></negEZ>
<negEZ>A quibus sine scrupulo munera poßint accipere. T. 3.
31</negEZ>
<negEZ>Quando iudex creari poßit, qui alterius officij rationem
in Syndicatu non reddidit. <R>97</R></negEZ>
<negEZ>Zelum in illis mansuetudine temperandum, & cum tre-
more ad sententiam ven endum. <R>T. 4. 161</R></negEZ>
<negEZ>Extra iudiciali notitia vt poßit vti iudex, & ex ea
p&#x0153;nam imponere. <R>188</R></negEZ>
<P>Circa mortuos mitiùs agendum. <R>190</R></P>
<negEZ>Pro quo non debitis ex officio aliquid accipi posse; &
non esse contra iuramentum. <R>196</R></negEZ>
<P>Quot sint actus iudiciales, qui in Festo non licent. <R>203</R></P>
<negEZ>Circa p&#x0153;nam commißi non posse iudicem arbitrium
habere, & ad restitutionem ex violatione teneri.
T. 5. 140</negEZ>
<negEZ>Inquisitio contra non laborantem infamia eur non li-
ceat. <R>T. 7. 13</R></negEZ>
<P>Quando licita. <R>Ibidem.</R></P>
<negEZ>An iudex laicus poßit auctoritatem suam interponere
in informatione quæ fit contra Ecclesiasticum ad in-
formandum Prælatum. <R>14</R></negEZ>
<negEZ>Peccata iudicum specialem malitiam habent. T. 8.
13. & 15</negEZ>
<negEZ>Iuxta opinionem minùs probabilem vt iudicare queant.
T. 9. 7</negEZ>
<P>Eam aliquando præferendam. <R>8</R></P>
<negEZ>Contra iura Regia etiam iudicari aliquando posse. 10.
vbi de Consulatu.</negEZ>
<Z>Iuramentum.</Z>
<negEZ>Quod circa legum obseruantiam fit, non plus obligat
extensiuè, & quomodo interpretandum. <R>T. 4. 9</R></negEZ>
<negEZ>Ad statuta vsu non recepta non extenditur. Ibidem.
& T. 6. 4. vbi de iuramento Prætorum Indicorum:
sicut in priori de iuramento Medicorum. De secreto
seruando vt obliget. T. 4. 146. vbi quòd de re leui
non obliget sub mortali.</negEZ>
<negEZ>Vt queat in Syndicatu sine peccato iurari ratione dam-
ni, quod timetur, non respondendo ad mentem in-
terrogantis. <R>271. & 272</R></negEZ>
<negEZ>Obligatio restitutionis quando ex iuramento contingat.
273. & seqq. vbi quòd strictè interpretandum, vt
minùs obliget.</negEZ>
<negEZ>Quæ notitia in iurante requiratur, & de differentia
assertorij simplicis & iudicialis iuramenti. 180. &
seqq.</negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0376.jpg/>
@@1@<SE376>INDEX TOMI PRIMI.
<duolan 2><negEZ>Quando iurari possit celando veritatem. 79. vbi de
herede confidentiario &c. Quando possit cadere
supra fictam promissionem. <R>T. 6. 5</R></negEZ>
<negEZ>De iuramento Prætorum Indicorum Ibidem. n. 1. &
seqq. vbi peculiaria quædam.</negEZ>
<P>De iuramento Commendatariorum. <R>T. 7. 2. & seqq.</R></P>
<P>De iuramento Senatorum Vrbicorum. <R>T. 8. 12</R></P>
<negEZ>De iuramento Alcaldiorum circa custodiam Ciuitatis
noctu peragendum. <R>22</R></negEZ>
<P>De iuramento Tabellionum, Capituli Vrbani. <R>42</R></P>
<Z>Ius Patronatus.</Z>
<negEZ>Propter illud an possit portio decimalis attribui T. 2.
50</negEZ>
<negEZ>An Regibus Catholicis propter Indicarum Ecclesiarum
fundationem, & protectionem. <R>51. & 52</R></negEZ>
<Z>Iustitia.</Z>
<P>Commutatiua & distributiua vt differant. <R>T. 1. 50</R></P>
<P>Quàm insita mortalium animis. <R>T. 3. 63</R></P>
<negEZ>Distributiuæ proprius conceptus explicatus. 66. & 67.
vbi & notanda doctrina circa restitutionem.</negEZ>
<P>Iustitia legalis vt explicanda. <R>69</R></P>
<negEZ>In venditione officiorum, in qua præferendi benemeriti,
contra quam iustitiam peccari contingat, & de obli-
gatione restitutionis. <R>T. 5. 171. & 172</R></negEZ>
<Z>L
Labor.</Z>
<P>Vide. Indi.</P>
<Z>Lex.</Z>
<P>Vt cesset cessante illius fine. <R>T. 1. 27</R></P>
<negEZ>Grauitas obligationis vnde sumenda in illis. T. 2. 3.
96. & 97</negEZ>
<P>A legislatoris voluntate obligationem pendere. <R>97</R></P>
<P>Quando de ea nonconstat, vnde colligenda. <R>98</R></P>
<P>Leges circa metalla an obligent in conscientia. <R>106</R></P>
<P>P&#x0153;nales non obligare. <R>T. 5. 35. & 67</R></P>
<negEZ>Quando non sunt iuxta tenorem verborum explican-
dæ, sed ampliandæ. <R>T. 9. 38</R></negEZ>
<P>Quando grauiter obliget. <R>52</R></P>
<P>Quando non. <R>53</R></P>
<P>Limitatio specialis. <R>70</R></P>
<P>Circa Legis interpretationem. <R>T. 2. 119</R></P>
<negEZ>Clausula præcedens in illis quando influat in sequen-
tes. <R>120</R></negEZ>
<negEZ>P&#x0153;nalis strictè interpretanda & sine extensione ad
non expressa. T. 3. 28. & T. 5. 10. & 162. vbi
de lege pro Noua-Hispania.</negEZ>
<negEZ>Obediendum legibus sine earum examine, etiam cùm
de illarum iustificatione dubitatur. <R>T. 4. 54</R></negEZ>
<negEZ>Lex posterior quando non censeatur priorem abrogare,
& ignorantia possit in legislatore præsumi. <R>73</R></negEZ>
<P>Posteriorem valere statuitur. <R>74</R></P>
<negEZ>P&#x0153;nalem ante sententiam non obligare ad restitutio-
nem. <R>75</R></negEZ>
<negEZ>Non cessare obligationem, etiamsi eius ratio videa-
tur pro particulari cessare, si adsit periculum. T. 5.
15. & T. 7. 18.</negEZ>
<negEZ>Disponentes circa bonorum applicationem obligare T. 5.
44</negEZ>
<P>Inuitis an possint imponi. <R>176. & 178</R></P>
<negEZ>Lex vsu non recepta non obligat. 198. vbi de consensu
legislatoris requisito.</negEZ>
<P>Cessante caussa etiam non præcipua, cessare. <R>200</R></P>
<Z>Licentia.</Z>
<negEZ>Quando tacita censeatur, & ideò culpabilis. T. 3.
20. & 21</negEZ>@@

<Z>Lingua.</Z>
<P>Illius damna. <R>T. 4. 65</R></P>
<P>Et iniuriæ. <R>66</R></P>
<Z>Lis.</Z>
<negEZ>Earum protractatio vt grauiter conscientiam oneret
Regiorum Auditorum. <R>T. 4. 14</R></negEZ>
<Z>Lucrum.</Z>
<negEZ>Quod est industriæ posse habere Officiales Regios cum
Regia pecunia negotiantes. <R>T. 9. 14</R></negEZ>
<P>Pro lucro cessante quando obligatio. <R>T. 9. 46. & 51</R></P>
<P>De illo ex professo. Cap. 9. vbi notatu digna.</P>
<P>Lex pro eo potest benigne interpretari. <R>T. 5. 239</R></P>
<Z>Ludus.</Z>
<negEZ>An permittere illos Gubernatores possint, & alia circa
illos. <R>T. 8. 17. & seqq.</R></negEZ>
<Z>M
Magistratus.</Z>
<P>Vide Gubernator, Prætor.</P>
<Z>Malum.</Z>
<P>Vide Experientia, Periculum.</P>
<Z>Mancipium</Z>
<negEZ>Africana, & Æthiopica in Indias afferri prohibita, de
qua obligatione. T. 5. 146. De contractu circa Æ-
thiopica. T. 9. 180. & seqq.</negEZ>
<Z>Mandatum.</Z>
<negEZ>Ex mandatarij excessu non obligatur, qui mandatum
dedit. <R>T. 5. 139</R></negEZ>
<negEZ>Debet per æquipollens adimplere, cùm in specie nequit.
T. 9. 214</negEZ>
<negEZ>Mandatarius emens minori pretio, nequit sibi reliquum
applicare. <R>221</R></negEZ>
<P>Contrarium esse probabile <R>222</R></P>
<Z>Margaritæ.</Z>
<P>Vide Decimæ.</P>
<negEZ>Quod ex illis Regi emolumentum, & an in rigore de-
beatur. <R>T. 5. 74. & seqq.</R></negEZ>
<Z>Maritus.</Z>
<negEZ>Quæ illi obligatio non deserendi vxorem, & an in In-
dias ea inuita transire, aut in eis manere possit.
T. 4. 155. & seqq.</negEZ>
<Z>Matrimonium.</Z>
<negEZ>An illud contrahere Auditores Regij possint intra Pro-
uinciam. <R>T. 4. 129. & seqq.</R></negEZ>
<negEZ>Non posse absolutè prohiberi, & leges exheredantes
ea de caussa, non obligare. <R>130</R></negEZ>
<negEZ>Concilij Tridentini excommunicatio contra impedientes.
131</negEZ>
<negEZ>Leges Hispaniæ quomodo contrariæ Iuri Canonico non
sint. <R>133</R></negEZ>
<negEZ>Matrimonium in prædictis stare sine veniali peccato
posse. <R>134</R></negEZ>
<P>Idem de filijs, & quando esse mortale queat. <R>135</R></P>
<negEZ>Matrimonij definitio, & quid ex illa circa cohabitatio-
nem. <R>155</R></negEZ>
<P>Officialibus Regijs vt prohibitum. <R>T. 5. 9. & seqq.</R></P>
<Z>Mercator, Merces.</Z>
<P>Mercator vnde dictus. <R>T. 9. 37</R></P>
<negEZ>Quæ dicuntur de Contrauendo, an pro sacris afferri
queant, & lex circa illas vrgeat, aut non T. 5. 141
De quibus & T. 3. Cap. 3. & T. 4. Cap. 10</negEZ>
<negEZ>Ex Noua-Hispania in Peruuium quomodo afferri ne-
queant. <R>T. 5. 154.</R></negEZ>
<P>Vltroneæ quantùm vilescant. <R>T. 9. 48</R></P>
<negEZ>In illis contractantes, seu Mercatores, plus posse petere
ratione officij. <R>T. 8. 31</R></negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0377.jpg/>
@@1@<SE377>INDEX TOMI PRIMI.
<duolan 2><P>Eorum quomodo frænanda cupiditas. <R>T. 9. 83</R></P>
<P>Vide Pretium.</P>
<Z>Merita.</Z>
<negEZ>Vide Conquisitores, vbi plura. Et Beneficium, Iu-
stitia, Officia, Venditio.</negEZ>
<Z>Mestizi.</Z>
<P>De illis circa priuilegia. <R>T. 5. 244. & 11. seqq.</R></P>
<Z>Metalla.</Z>
<negEZ>Vide Indi, Minæ, seu Mineræ, Quintum, & in
speciali, Argentum, Argentum viuum, Au-
rum.</negEZ>
<Z>Miles.</Z>
<negEZ>Quando poßit stationem deserere, aut arcem tradere
sine culpa. <R>T. 5. 19</R></negEZ>
<P>Vide Bulla S. Cruciatæ.</P>
<Z>Minæ, seu Mineræ.</Z>
<negEZ>Quàm ingens in illis labor, & supra seruorum labores.
T. 1. 109</negEZ>
<P>An Indi ad illum compelli queant. <R>Ibidem. & seqq.</R></P>
<negEZ>Omnes Regio dominio adiudicatæ. T. 5. 32. vbi quod
aliqui id generaliter fieri posse negent.</negEZ>
<negEZ>Ad consensum populi in Indijs non benè recurri, sed ad
Pontificiam donationem. <R>Ibidem.</R></negEZ>
<P>Quomodo inuentoribus à Regibus traditæ. <R>33</R></P>
<P>Circa quod difficultas. <R>34</R></P>
<negEZ>Esse domini agri, vel inuentoris in loco publico, aut
alibi. 34. & 40. iuxta aliquorum sententias The-
sauri nomine venire. <R>42</R></negEZ>
<negEZ>Nouæ quotidie deteguntur speciali Dei prouidentiâ er-
ga Catholicum Regem. <R>49</R></negEZ>
<P>Vide Quintum.</P>
<Z>Minerarij.</Z>
<P>De illis ex professo <R>T. 10. Ibi Index.</R></P>
<Z>Ministri Euangelici.</Z>
<P>Meßis Indica vt illis indigeatur Europa missis. <R>T. 1. 35</R></P>
<P>De eorum qualitatibus, in sequentibus.</P>
<P>Ministri talis officium. <R>40</R></P>
<negEZ>Pro eorum missione notabile Catholicorum Regum re-
scriptum. <R>41</R></negEZ>
<negEZ>Exteros non excludendos, si præsertim vasalli Coronæ
sint, ex quibus plures satis celebres recensentur. 42.
& 43</negEZ>
<P>Ex Nostratibus non suppetere necessarios. <R>44</R></P>
<P>Vasallos Pontificis non videri conuenienter arceri. <R>45</R></P>
<P>Sicut & alios Hispano nomini non infensos. <R>Ibid.</R></P>
<P>De infensis secus, & quare. <R>46</R></P>
<negEZ>Egregia sententia pro eo Orientalis Prouinciæ Socie-
tatis.</negEZ>
<Z>Moneta.</Z>
<P>Barræ argenteæ an sint moneta. <R>T. 9. 28. & 36</R></P>
<negEZ>In quo monetæ genere possit fieri solutio. 29. & futu-
ram valori eiusdem. <R>Ibidem.</R></negEZ>
<negEZ>Quid cùm lege obligatur quis ad acceptionem vilioris.
31. Vide Pecunia.</negEZ>
<Z>Monopolium.</Z>
<P>Esse peccatum graue contra charitatem. <R>T. 1. 157</R></P>
<negEZ>De Monopolio Niuis. T 5. 189. & seqq. vbi quando
à Principe concedi ipsos.</negEZ>
<Z>Munera.</Z>
<P>Vt accipere iudices possint. <R>T. 3. 22. & seqq.</R></P>
<negEZ>Vbi de Proregibus, Præsidibus, Auditoribus, & alijs.
Ibi Index.</negEZ>
<negEZ>Quæ materiæ paruitas non inducat peccatum mortale.
23.</negEZ>
<negEZ>Prohibitio pro Rationalibus maioris Tribunalis, cum li-
mitatione. <R>T. 5. 3.</R></negEZ>
<negEZ>Officiales minorum Tribunalium quid circa idem. 12.
& 13.</negEZ>@@

<Z>Mutuum.</Z>
<negEZ>Notanda ratio cur pro illo nihil accipi queat. T. 9.
45. & 105.</negEZ>
<P>Posse ratione lucri cessantis. <R>105. & seqq.</R></P>
<negEZ>An possit repeti, & pro obligatione non repetendi ali-
quid exigi. 128. & seqq.</negEZ>
<Z>N
Nauis.</Z>
<negEZ><INI2>D</INI2>E naui naufragium passa, & bonis in ea conten-
tis, ad quem spectent, & quæ Regis obligatio
circa illam. T. 5. 108. & 109. vbi alia circa ipsum
pro vasallorum bonis defendendis.</negEZ>
<Z>Negotia, Negotiatio.</Z>
<P>Quæ negotia dedeceant Ecclesiasticos. <R>T. 1. 22</R></P>
<P>Negotiatio quid. <R>T. 9. 33. & seqq.</R></P>
<P>Quomodo contra statum Ecclesiasticum. <R>44</R></P>
<P>Vide Contractus, Parochus.</P>
<Z>Notorium.</Z>
<negEZ>De notoria idoneitate eligendorum ad gubernationem
Indicam, quæ & generalis pro Officijs. T. 1. 77.
85. & T. 2. 4</negEZ>
<Z>O
Obedientia..</Z>
<P><INI2>C</INI2>Ontra debitam Episcopo non præscribi <R>T. 11. 17</R></P>
<Z>Obligatio.</Z>
<negEZ>Iuxta intentionem se obligare volentis explicanda. Et
vnde intentio dignoscenda. <R>T. 5. 30</R></negEZ>
<Z>Officiales Regij.</Z>
<negEZ>De Rationalibus maioris Tribunalis calculationum.
T. 5. 1. & seqq. Ibi Index.</negEZ>
<P>Contractare non posse. <R>16</R></P>
<negEZ>De Officialibus minorum Tribunalium. 12. & seqq.
Ibi Index.</negEZ>
<P>Negotiari an possint cum Regia pecunia. 14. & seqq.</P>
<negEZ>Obligatio restitutionis ex iniquo solutionis modo respectu
militum. &c. <R>17</R></negEZ>
<negEZ>Vt debeant Proregi exactionem pecuniariam impe-
ranti obsequi. <R>18. & 19</R></negEZ>
<negEZ>Vbi ex qua culpa teneantur. Sterilitatis tempore quid
facturi. <R>20</R></negEZ>
<negEZ>Quorumdam circa vitiatam pecuniam exitialis indu-
stria. <R>21</R></negEZ>
<P>Horrendum illorum supplicium. <R>22</R></P>
<negEZ>Pro Officialibus assistentibus in portubus ad curam ve-
ctigalium, in quo aliqui nimiùm liberales <R>23</R></negEZ>
<P>Contra eos quid vrgeat. <R>Ibidem. & 24</R></P>
<P>Vnde eorum praxis iustificari queat. <R>25</R></P>
<P>De Prouisore, vulgò Proueedor. <R>26. & seqq.</R></P>
<negEZ>Differentes solutionem vt peccent cum onere restitutio-
nis. <R>28</R></negEZ>
<negEZ>Quomodo vnus pro aliorum delicto in conscientiæ foro
teneatur. <R>29. & seqq.</R></negEZ>
<P>Circa Quintationem qualiter teneantur. <R>49</R></P>
<negEZ>Circa duos Nouenos ex decimis, quæ obligationes, &
fundamentum ad eorum exactionem. <R>110</R></negEZ>
<negEZ>Quæ item circa vestigal maritimum, vulgo Almoxa-
rifazgo. <R>123. & seqq.</R></negEZ>
<P>Notanda præsertim doctrina. <R>126</R></P>
<negEZ>Quomodo in subsidium tantùm obligati ad restitutio-
nem, dum alij non soluunt. <R>132</R></negEZ>
<negEZ>Circa non afferentes confirmationem officiorum vt se
gerere debeant. <R>185</R></negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0378.jpg/>
@@1@<SE378>INDEX TOMI PRIMI.
<duolan 2><Z>Officium.</Z>
<negEZ>Quolibet officio præditus tenetur sub mortali sufficien-
tem pro illo habere notitiam. <R>T. 1. 77. & T. 2. 4</R></negEZ>
<negEZ>Honoraria vt vendi poßint. T. 1. 161. & seqq. Sed
notanda doctrina, vt vendi nequeat actio volunta-
riæ prælationis, cùm vni potiùs quàm alteri datur.
T. 3. 46</negEZ>
<P>De illis etiam variæ quæstiones. <R>T. 5. 167. & seqq.</R></P>
<P>De officio Fundatoris, & Ensayatoris. <R>53</R></P>
<negEZ>Officia Benemeritis dare iussus à Rege, non solùm con-
tra distributiuam, sed etiam contra commutati-
uam delinquit secus faciens. <R>170</R></negEZ>
<negEZ>Onus restitutionis probabiliter negatur, circa leges re-
nuntiationis. <R>173. & seqq.</R></negEZ>
<P>Officium transferibile an vendi queat. <R>T. 8. 2</R></P>
<negEZ>De obligatione eligendi digniorem ad sæcularia officia.
12</negEZ>
<Z>Opinio.</Z>
<negEZ>Generalis, & ab antiquo deriuata ac practicata, pro
veritate habetur. <R>T. 4. 20</R></negEZ>
<negEZ>Acommuni posse recedi, quando contraria est fauorabi-
lis, & ad pietatem inclinans. <R>Ibidem.</R></negEZ>
<negEZ>Vnum Doctorem ad auctoritatem opinionis sufficere.
& T. 5. 43.</negEZ>
<negEZ>Quomodo iurisdictio à Pontifice, & Rege, cùm proba-
biliter agitur, conferatur. <R>T. 9. 8</R></negEZ>
<P>Vide Index.</P>
<Z>Oratio.</Z>
<P>Vide Bulla Cruciatæ.</P>
<Z>Oratorium.</Z>
<negEZ>An nomine Ecclesiæ veniat ad lucrandas Indulgentias.
T. 5. 302. & 303.</negEZ>
<negEZ>Approbatio Ordinarij requiritur, & eâ stante potest à
Religiosis Societatis in eo Eucharistia ministrari.
321</negEZ>
<Z>Ordinationes.</Z>
<negEZ>Quomodo Regiæ obligent. T. 2. 96. & seqq. Vbi de Re-
gijs Consiliarijs.</negEZ>
<Z>P
Papa.</Z>
<negEZ><INI2>H</INI2>Abere potestatem in temporalibus dogma certißi-
mum ex Pontificia definitione. Duo gladij à
Christo dati. Et omnes oues commissæ. <R>T. 1. 1</R></negEZ>
<P>Quam habeat vim Constituto. <R>Ibidem.</R></P>
<negEZ>Illius sententiæ vt legitimæ recipiendæ, & vti D. Petri
oracula. <R>17</R></negEZ>
<P>Ipsius tolerantia vim approbationis non habet. T. 2. 71</P>
<negEZ>Esse tolerantiam peculiarem circa recursum per viam
violentiæ. <R>Ibidem.</R></negEZ>
<P>Cui suffragari videtur ex praxi Nuntij. <R>72</R></P>
<negEZ>Illius cura circa Fidelium defensionem non minor Impe-
ratoria circa defensionem subditorum. <R>77</R></negEZ>
<negEZ>Vrgens discursus vt recursum minimè probandum cen-
seat. <R>78</R></negEZ>
<negEZ>Vt peccare poßit eorum mutatione, quæ ab illis consti-
tuta. <R>T. 3. 51</R></negEZ>
<P>Est Princeps. <R>92</R></P>
<P>Potestatis eius amplitudo. <R>T. 4. 61</R></P>
<negEZ>Illius voluntas vnde soleat coniectari. T. 9. 150.
& seqq.</negEZ>
<Z>Papyrus Signata.</Z>
<P>De illa. <R>T. 5. 202. & seqq.</R></P>
<Z>Parentes.</Z>
<P>Vide Filius.</P>@@

<Z>Pastores.</Z>
<P>Vide Indi.</P>
<Z>Patriarcha Indiarum.</Z>
<negEZ>Quid illi concedi poßit ad occurrendum damnis ex va-
catione Indicarum Ecclefiarum. T. 1. 40. & T. 2.
113</negEZ>
<Z>Patronus.</Z>
<negEZ>Diuersæ sententiæ circa illius obligationem, & in præ-
teritione digniorum aliquod semper interuenire pec-
catum. <R>T. 1. 65. & 66</R></negEZ>
<P>Mortale, si dignitas ex naturalitate sit maior. <R>68</R></P>
<P>Probabile oppositum generaliter de digniore. 95. & seqq.</P>
<negEZ>Obligatio Patroni laici an minor. 97. vbi Concilij Tri-
dentini Decretum explicatum.</negEZ>
<negEZ>Quæ cura ad eos spectet mortuis Rectoribus Ecclesia-
rum. <R>T. 4. 39. & 40</R></negEZ>
<Z>Pauper.</Z>
<negEZ>Pauperibus an debeant inuenta, aut debita incerta re-
stitui. <R>T. 5. 91. & 92</R></negEZ>
<P>Pauperum in papyro signata quale grauamen. <R>207</R></P>
<P>Vide Tributum.</P>
<Z>Peccatum.</Z>
<negEZ>Faciens aliquid, quod dubitat an sit mortale, peccat
mortaliter. <R>T. 3. 54</R></negEZ>
<P>Peccatum contumeliæ vnde furto maius. <R>61</R></P>
<P>Rapina maius peccatum furto. <R>1</R></P>
<negEZ>Non est mortale id facere, quod sub ratione mali tan-
tùm apprehenditur. <R>T. 9. 76</R></negEZ>
<negEZ>Peccata in particulari diuersorum statuum dabunt Iu-
dices circa ipsos.</negEZ>
<Z>Pecunia.</Z>
<P>Qualibet fieri posse solutionem. <R>T. 7. 24</R></P>
<negEZ>De vitiata, in ordine ad solutionem. T. 9. 134.
& seqq.</negEZ>
<P>Vide Moneta.</P>
<Z>Peritia.</Z>
<negEZ>Q&#x0169;id illa, & quàm necessaria Ministris Euangelicis.
T. 1. 39</negEZ>
<Z>Periculum.</Z>
<negEZ>Subuersionis satis vt subditi & serui ex potestate do-
minrum eruantur. <R>T. 1. 14</R></negEZ>
<P>Anteuertenda remedij adhibitione. <R>T. 1. 110</R></P>
<negEZ>Mortale esse periculo se exponere mortaliter peccandi.
T. 3. 54</negEZ>
<P>Vbi illud augeri pretium potest. <R>T. 9. 49</R></P>
<P>Ex professo de illo circa contractus. Cap. 10</P>
<Z>Pinnæ argenteæ.</Z>
<P>Vide Contractus.</P>
<Z>P&#x0153;na.</Z>
<negEZ>Non obligat ante iuditis sententiam. T. 4. 64. & 75.
vbi de p&#x0153;na dupli à Concilio Tridentino statuta.
& 137. & 138</negEZ>
<negEZ>P&#x0153;næ quomodo ordinariè sint arbitrariæ. Et quomodo
eâ doctrinâ vti queant iudices. <R>153</R></negEZ>
<P>Pro Conquisitorum posteris fauorabilis alia. <R>154</R></P>
<P>P&#x0153;na commißi quando incurratur. <R>T. 5. 138. & seqq.</R></P>
<P>De p&#x0153;nis Cameræ & iustitiæ. <R>147. & seqq.</R></P>
<P>Receptoris earum obligationes. <R>Ibidem.</R></P>
<negEZ>Circa prohibitionem ne iudices Ecclesiastici illas impo-
nant. <R>141. 149. & seqq.</R></negEZ>
<negEZ>De p&#x0153;nis iustitiæ. 153. vbi specialis difficultas expe-
dita.</negEZ>
<negEZ>P&#x0153;nas non extendi, sicut neque odia etiamsi maior
ratio in alijs sit. <R>T. 9. 33. Vide Lex.</R></negEZ>
<Z>Portorium.</Z>
<P>Quod sit. T. 5. 123. vulgò Almoxarifazgo.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0379.jpg/>
@@1@<SE379>INDEX TOMI PRIMI.
<duolan 2><Z>Possessio.</Z>
<P>Sine titulo quomodo sufficiat in Indijs. <R>T. 5. 161</R></P>
<Z>Praxis.</Z>
<negEZ>Circa collectionem spoliorum Episcopalium vt queat ad-
mitti. <R>T. 4. 41. & seqq.</R></negEZ>
<negEZ>Alia item benigna Regiorum Officialium in Portubus.
T. 5. 25</negEZ>
<Z>Præbendæ.</Z>
<negEZ>Vide Beneficium, Canonicus, Consilium Regium,
Rex.</negEZ>
<Z>Præceptum.</Z>
<negEZ>Non intrandi Religiosa cubicula obligat, etiamsi in par-
ticulari cesset periculum. <R>T. 5. 15</R></negEZ>
<Z>Prædicator.</Z>
<negEZ>Quomodo se geret circa contractum illicitum communi-
ter receptum. <R>T. 1. 124</R></negEZ>
<P>Vide Concionator.</P>
<Z>Prælatus.</Z>
<negEZ>Vide Consilium, Dispensatio, Episcopus, Reli-
giosus.</negEZ>
<Z>Præmium.</Z>
<P>Illius respectus quantùm excitet. <R>T. 1. 47</R></P>
<negEZ>Voluntas obsequendi ad illius meritum requisita, & talis
in Conquifitoribus. <R>Ibid</R></negEZ>
<negEZ>Non ex re acquisita, sed ex laboris qualitate pensandum.
54</negEZ>
<Z>Præscriptio.</Z>
<P>Circa res inuentas daripotest. <R>T. 5. 100</R></P>
<P>Quod tempus requiratur. <R>101. vbi de Titulo.</R></P>
<P>Quæ ignorantia sufficiat. <R>102. & 103</R></P>
<negEZ>Quomodo se in Indijs illa tueri poßint agrorum possesso-
res. <R>161</R></negEZ>
<P>Vide Obedientia, & Seruus.</P>
<Z>Præsentatio.</Z>
<P>Vide Patronus, Prorex, Rex.</P>
<Z>Præsides.</Z>
<negEZ>Regij Senatus Indiarum Præsides quibus obligationibus
vrgeantur. <R>T. 2. & seqq.</R></negEZ>
<negEZ>Circa munerum acceptionem quid generaliter pro omni-
bus. <R>T. 3. 22. & seqq.</R></negEZ>
<Z>Præsumptio.</Z>
<negEZ>Non dicitur lex in illâ fundari, & sic cessare in particu-
lari quando ratione periculi est imposita. <R>T. 5. 15</R></negEZ>
<Z>Pretium.</Z>
<P>Augeri potest calamitatum tempore. <R>T. 1. 151</R></P>
<P>Vnde iustum censendum. <R>T. 4. 219</R></P>
<negEZ>Potest augeri ob difficultatem in solutione futuram.
T. 5. 28</negEZ>
<P>Pretium officij qualiter attendendum in retractu. <R>182</R></P>
<P>A Rege nequit nisi moderatum statui. <R>204</R></P>
<P>Rei valoris dubij pretium minuendum. <R>217</R></P>
<P>Rei ab inuito venditæ maius pretium. <R>T. 7. 23</R></P>
<negEZ>Circa pretium legitimum & vulgare obseruatio peculia-
ris. <R>T. 9. 56. & 82</R></negEZ>
<negEZ>Illius designatio ad Magistratum spectat, & circa quæ:
illamq&#x0301;ue obligare. <R>83</R></negEZ>
<P>Etiam in vltramarinis mercibus, & Indijs. <R>84. & 85</R></P>
<negEZ>Non omnibus imponendum à Magistratu. Et aliqua
designantur. <R>86</R></negEZ>
<P>In alijs eße conueniens. <R>87</R></P>
<P>Ratione sumptuum non poße semper augeri. <R>T. 9. 218</R></P>
<P>Vide Venditio.</P>
<Z>Præter Indorum.</Z>
<P>De juramento circa contractus. <R>T. 6. Cap. 1</R></P>
<P>In quibus periurium frequens contingat. <R>7. & seqq.</R></P>
<P>Obligatio restitutionis juxta illa. <R>17. & seqq.</R></P>
<negEZ>Vide Absens, damnum, Gubernator, Venditio, &<-P>@@

<-P>alia toto citato. <R>T. 6</R></negEZ>
<Z>Princeps.</Z>
<negEZ>Etiamsi Principes infideles conuertantur, priuari superio-
ritate possunt ob periculum subuersionis. <R>T. 1. 16</R></negEZ>
<negEZ>Christiani Principes circa supernaturalia aliqualiter ju-
risdictionem exercent. Ibid. Vbi quòd Christiani
soli ad regimen conuersorum idonei.</negEZ>
<negEZ>Prohibitio Pontificia circa Indicam nauigationem respe-
ctu illorum. 27. vbi limitatio quædam.</negEZ>
<P>Ad terras non detectas vt extendatur. <R>28</R></P>
<negEZ>Prohibitio alia in fauorem Regum Portugalliæ. Vbi dam-
nata rebellio. <R>30</R></negEZ>
<P>Armis possunt contrauenientes extrudi. <R>31</R></P>
<P>Prohibitionis conuenientia. <R>32</R></P>
<P>Aduersa diluuntur. <R>33</R></P>
<negEZ>Princeps parentis loco solatio destitutis, præsertim cùm
parentes benemeriti. <R>56</R></negEZ>
<negEZ>Princeps vt poßit subditorum vitam periculo exponere.
128</negEZ>
<P>Quàm sit illis proprium venerari sacerdotes. <R>T. 2. 129</R></P>
<negEZ>De stylo comminatorio erga illos, & quale in eo pecca-
tum. <R>Cap. 13</R></negEZ>
<P>Qui nomine Principum veniant. <R>T. 3. 92</R></P>
<negEZ>Principis voluntas debet ad absoluendum promptior,
quàm ad condemnandum præsumi. <R>T. 4. 189</R></negEZ>
<negEZ>Illius indignatio metum inducit cadentem in constantem
virum. <R>T. 5. 19</R></negEZ>
<P>Monopolia quando poßit concedere. <R>189</R></P>
<P>Teneri non necessarios sumptus reseruare. <R>190</R></P>
<Z>Priuilegium.</Z>
<negEZ>Priuilegium Regum circa Censuras ad Pro-reges non
extendi. <R>T. 3. 148. & 149</R></negEZ>
<negEZ>Fauore Religionis de persona ad personam extenditur.
T. 5. 181</negEZ>
<negEZ>In fauorabilibus extendi ob rationis paritatem, & ita
de ouis ad lac & caseum. <R>225</R></negEZ>
<P>An aliquando obliget. 232. vbi de Bulla compositionis.</P>
<negEZ>Fauorabile non ita interpretandum, vt verba non qua-
drent, & quod est contra jus strictè interpretandum.
250</negEZ>
<negEZ>Posse ex parte tantum admitti, quod in sententiâ aliter
euenit. <R>271</R></negEZ>
<negEZ>Priuilegium pro infirmis ad lucrandas Indulgentias, &
quædam scitu digna circa illud. <R>306</R></negEZ>
<negEZ>Priuilegium Altaris portatilis pro cubiculis Religiosorum,
circa quod disquiritur. 316. vbi notanda doctrina,
& seqq.</negEZ>
<negEZ>Priuilegia Religiosorum non tollere subordinationem ad
Prælatos, neque iura Episcoporum. <R>319</R></negEZ>
<negEZ>Priuilegium Minorumpro Cameris secularium, an vim
habeat. <R>320</R></negEZ>
<negEZ>Priuilegia Societatis id non concedere absolutè, neque in
casu neceßitatis licere vsum. Ibid. vbi notanda do-
ctrina.</negEZ>
<negEZ>Quid sæculari ægrotante apud Religiosos. 322. vbi pars
negans præfertur. Sed contraria vt verosimilis pro-
ponitur, quia Priuilegia Religionum non sunt à
Concilio Trident. penitus reuocata. <R>323</R></negEZ>
<P>Pro reuocatione Priuilegij quid necessarium. <R>355</R></P>
<Z>Procurator.</Z>
<P>De obligationibus eorum in Regijs Audientijs. <R>T. 4. 219</R></P>
<P>De Procuratore Capituli Vrbani. <R>T. 8. 40</R></P>
<Z>Prorex.</Z>
<negEZ>Eorum integritas vel sola Regia electione probatur, quæ
in Indico specialis futura, ob conuersionem, de quâ
agitur exemplo Ioseph, qui Osiris Ægyptijs, de cuius
etymo agitur. <R>T. 3. n. 1. & 2</R></negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0380.jpg/>
@@1@<SE380>INDEX TOMI PRIMI.
<duolan 2><P>Multi oculus futurus. <R>3</R></P>
<negEZ>Sacramentorum vsum sub mortali obligare intra an-
num. <R>4</R></negEZ>
<negEZ>Qualem debeat eligere Confessarium. 5. vbi præclarum
exemplum Excell. Comitis de Fuentes.</negEZ>
<negEZ>Religionis studium eximium in illo futurum, & studij
istius fructus. <R>6</R></negEZ>
<negEZ>In sacris cum omni adfuturus circumspectione. 7. vbi
quòd inde diuinus, sicut à diuinitate extraneus, si
oculi lubrici.</negEZ>
<negEZ>Qualis circa familiam. 8. & seqq. vbi quòd istius mores
pandunt dominum, à quibus immaculati aut macu-
losi.</negEZ>
<negEZ>Alcatorum concursus illis non permittendus, & de eorum
damnis. <R>12</R></negEZ>
<P>Obligatio omnia circumspiciendi. <R>Ibid.</R></P>
<P>Circa familiares. 13. vbi quales illos esse oporteat.</P>
<P>Auaritiæscopulus fugiendus. <R>14</R></P>
<P>Contractare vt poßint. <R>15. & seqq.</R></P>
<P>Obligatio restitutionis quando ex illo. <R>18</R></P>
<P>Nauim de Permisso an poßit concedere. <R>20. & 21</R></P>
<P>Munera vt valeat accipere. <R>22. & seqq. Ibi Index.</R></P>
<P>A quibus sine scrupulo. <R>30. & 31</R></P>
<P>An à Religiosis. <R>32. & seqq.</R></P>
<P>Non posse officia vendere. <R>43. & seqq.</R></P>
<P>Vt poßint ab alijs statuta mutare. <R>51. & seqq.</R></P>
<negEZ>Sine Auditorum Consilio an poßit procedere. 54
& seqq.</negEZ>
<negEZ>Ad plura suffragia quando decernere teneatur. 56
& seqq.</negEZ>
<P>Ad eos honor andos teneri. <R>59</R></P>
<P>In defectu posse mortaliter peccare. <R>60</R></P>
<P>Regula ad grauitatem peccati dignoscendam. <R>61</R></P>
<P>Casus specialis, circa quem inquiratur. <R>62</R></P>
<negEZ>Ex commutatiua justitia tenere ad curandum vt ea ab
Auditoribus obseruetur, & in quibus specialiter ad-
hibenda cura. <R>63</R></negEZ>
<negEZ>Posse in omißione graue esse peccatum, & obligationem
restitutionis, & quomodo facienda. <R>64</R></negEZ>
<negEZ>Excusat culpam non esse apertè mortalem. 65. vbi quid
de extorto ab Auditoribus suffragio.</negEZ>
<P>De obligatione circa distributiuam justitiam. 68. & seqq.</P>
<P>Officiorum venditionem contra illam militare. <R>Ibid</R></P>
<negEZ>Violationem posse mortalem esse, & cum obligatione re-
stitutionis. 69. vbi quòd non sit contra justitiam le-
galem.</negEZ>
<P>Neque formaliter contra charitatem. <R>70. & 71</R></P>
<P>Circa casus particulares quid obseruandum. <R>72</R></P>
<P>Ad digniorum electionem teneri. <R>74</R></P>
<negEZ>Maiorem dignitatem non facilè dignosci, & informan-
tibus vt credendum. <R>75</R></negEZ>
<negEZ>Ad officia debent eligi digniores, & multo magis ad Be-
neficia. 76. vbi modus circa prouisionem in Indijs, &
quod primo loco nominatus conuenienter præferen-
dus. Sed non esse pro eo obligationem, vt ex Regia
forma constat. <R>77. & 78</R></negEZ>
<negEZ>Vindicatiua justitia exerceri vt debeat, & exemplo Da-
uidis in matutino peccatores interficiendos, quod ma-
ximè in Indijs necessarium, sicut & improbos extur-
bari. <R>79. 80. & 81</R></negEZ>
<P>Circa curam erga alios judices. <R>82</R></P>
<negEZ>Non posse carceratos pro libitu dimittere, & judicum
sententias impedire. <R>Ibid. & 83</R></negEZ>
<P>Indorum teneri iniurias vindicare. <R>84</R></P>
<negEZ>In eo Deo similem pauperum & oppressorum protectori.
Ibid.</negEZ>
<P>Gubernantium notata parùm humana tractatio. Ibid.</P>@@

<negEZ>Ordinationes & Instructiones debere seruare, quæ sunt
verè mandata Regia. 85. & seqq. vbi de qualitate
obligationis.</negEZ>
<negEZ>In negotiorum retardatione grauiter peccare, ex quo &
obligatio restitutionis. <R>89</R></negEZ>
<P>Iudicio Assessoris vt stare debeant. <R>90</R></P>
<P>Peccare grauiter ampliantes potestatem. <R>91</R></P>
<negEZ>Stylus per exemplaria judicandi in eisdem penitus non
probandus, maximè circa Ecclesiastica. <R>92</R></negEZ>
<negEZ>Graue eorum peccatum, si appellationes à suis sententijs
non admittant. <R>93</R></negEZ>
<negEZ>Circa annorum judicum electionem vt peccare contingat
94. & seqq.</negEZ>
<negEZ>Non posse imponere Gabellas. 99. Sed non esse excom-
municatos per Bullam C&#x0153;næ secus facientes. <R>101</R></negEZ>
<negEZ>Licentiam Regis expressam esse necessariam, & aliter
peccari grauiter. 102. Sisam non posse ad alios effe-
ctus applicari. 103. vbi circa tempus quæ fieri pos-
sit extensio. Sed eam in Proregibus non admitten-
dam circa diuersum effectum, maximè si necessarius
absolutè non sit, pro quo exemplum. <R>104</R></negEZ>
<negEZ>Obligatio ad restitutionem in Proregibus. 105. & 106
vbi quid probabile in eorum fauorem. <R>107</R></negEZ>
<P>Non posse facere donationes ex bonis Regijs. <R>142</R></P>
<P>Nec debita remittere. <R>143</R></P>
<negEZ>Neque emolumenta negligere, ex quo obligatio restitu-
tionis. <R>Ibid.</R></negEZ>
<P>Præsumptam Regis sufficere voluntatem. <R>144</R></P>
<negEZ>Nec apprehensa ob p&#x0153;nam Commißi reddere commit-
tentibus. <R>145</R></negEZ>
<P>Posse circa illa benignè judicari. <R>146</R></P>
<P>Stipendia non posse augere, & quædam alia. <R>147</R></P>
<P>Posse ab ordinarijs excommunicari. <R>148</R></P>
<P>Ex inquisitoribus non benè argui. <R>149</R></P>
<P>Regulariter non esse licitum. <R>150</R></P>
<negEZ>Non posse tollere jus quæsitum, & ita neque officij titu-
lum reuocare sine justa caußa. <R>152</R></negEZ>
<P>Vt poßit debitoribus concedere dilationes. <R>153</R></P>
<negEZ>Non poße licentiam dare ædificandi Ecclesias, Monaste-
ria, &c. 154. Et in eo peccari poße mortaliter. <R>156</R></negEZ>
<negEZ>Non poße jurisdictionem exercere ante adeptam solem-
niter poßeßionem. <R>157</R></negEZ>
<P>Oppositum vt sit probabile. <R>Ibid. & 158</R></P>
<negEZ>Non poße in Peruuium venientes per terram iterfacere,
& in eo peccari grauiter. 159. vbi quid si oppositum
sit neceßarium, cum notanda doctrina.</negEZ>
<Z>Protector Indorum.</Z>
<P>De illo ex profeßo. <R>T. 11. Cap. 1</R></P>
<Z>Pueri.</Z>
<P>Ad pannorum officinas an cogendi. <R>T. 1. 133</R></P>
<Z>Quintum metallorum.</Z>
<P>An debeatur in conscientiâ. <R>T. 5. 34. & seqq.</R></P>
<negEZ>Pro rebus pretiosis in sepulchris inuentis quid vltra. 59
& seqq.</negEZ>
<P>Ex Margaritis, pretiosis lapidibus. <R>74. & seqq.</R></P>
<P>Ex argento viuo. <R>80. & 81</R></P>
<Z>R
Ratihabitio.</Z>
<negEZ>Quæ de futuro, non sufficit pro absolutione. T. 5. 216
236. & 237. vbi notanda doctrina.</negEZ>
<Z>Registrum.</Z>
<P>Quæ illius ratio, & obligatio. <R>T. 5. 137</R></P>
<P>Alia circa ipsum. <R>138. & seqq.</R></P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0381.jpg/>
@@1@<SE381>INDEX TOMI PRIMI.
<duolan 2><Z>Regula.</Z>
<P>Ad dignoscendam læsionem immunitatis. <R>T. 3. 19</R></P>
<negEZ>Circa obligationem in modo administrationis. T. 5. 5.
& 18.</negEZ>
<P>Irrefragabilis pro restitutionis obligatione. <R>T. 6. 17</R></P>
<Z>Relatores.</Z>
<P>Illorum obligationes. <R>T. 4. 200. & seqq.</R></P>
<Z>Religio.</Z>
<P>Quinam proprij illius actus, <R>T. 3. 6</R></P>
<Z>Religiosus.</Z>
<negEZ>Illius transitus ad Religionem diuersam non probatus.
T. 2. 26.</negEZ>
<P>Quas poßint facere donationes. <R>T. 3. 36. & seqq.</R></P>
<P>Quid si Beneficiati. <R>38. & 39.</R></P>
<negEZ>Quanta circumspectio sit illis in modo agendi neceßaria.
T. 4. 48</negEZ>
<negEZ>Ne noua prædia acquirant quomodo Regijs Schedulis
caueatur. <R>T. 5. 116</R></negEZ>
<negEZ>Vbi quanta pro tali cautione deceptio. Et quòd illis po-
tiùs ex vacantibus Ecclesijs bona aliqua consignanda.</negEZ>
<negEZ>Circa contractus in Indijs, & aliàs, quid illis liceat; aut
fas non sit. <R>T. 9. 140. & seqq. Ibi Index.</R></negEZ>
<negEZ>Circa negotiationem obseruanda doctrina. 179. vbi
qualis indecentia in illâ, & qualiter à Prælatis pro-
uidendum.</negEZ>
<Z>Renuntiatio.</Z>
<negEZ>Non facta ante viginti dies an valere poßit, & quomo-
do lex circa illam justificetur. <R>T. 5. 173</R></negEZ>
<Z>Rescriptum.</Z>
<negEZ>Ad vnam Prouinciam mißum quomodo in alijs obliget.
T. 1. 112</negEZ>
<negEZ>Rescriptum Philippi II. circa obligationem aueriæ in
conscientiâ, vt exponendum. T. 5. 133. junctis
duobus præced.</negEZ>
<P>Alia multa per opus dispersa.</P>
<Z>Restitutio.</Z>
<negEZ>Qualis illius obligatio in Gubernatore, qui caußa damni.
T. 3. 18</negEZ>
<P>Ex munerum acceptione. <R>24. & seqq.</R></P>
<negEZ>Ex mercibus non apprehensis à judice. T. 4. 67. & seqq.
Et quid si aliquid accipiat: sicut ex iniustâ sententiâ.
72</negEZ>
<P>Ex culpa latæ, & quando illa. <R>77</R></P>
<P>Ex Mandatarij exceßu. <R>91</R></P>
<P>Ex juramento falso. <R>173</R></P>
<negEZ>Quid circa famam, cùm vera quis deponit apud officij,
aut Beneficij collatorem, vel indicitur, vt non visa.
184. & seqq.</negEZ>
<negEZ>Ex quibus illius obligatio in Regijs Officialibus. T. 5. 5.
& 8. 12. & 13. 16. 18. 19. & 24.</negEZ>
<P>Ex iniquo modo solutionis circa milites, & alios. <R>17</R></P>
<P>Ex bonis, & debitis incertis. <R>91. & seqq.</R></P>
<P>Ex lignatione, piscatione, & aqua pro irrigatione. <R>166</R></P>
<negEZ>Regula cur sine ea remitti peccatum nequeat expensâ.
T. 6. 17</negEZ>
<P>Ex damnis Indis illatis quomodo facienda. <R>18. & seqq.</R></P>
<P>Ex homicidio qualis. <R>21</R></P>
<P>In Commendatarijs. <R>T. 7. 8. & 9</R></P>
<P>Et qualiter exequenda. 19. cùm generali doctrina.</P>
<P>Facienda in re eiusdem generis. <R>20</R></P>
<negEZ>Quid quando ignoti sunt creditores. 21. vbi quòd pau-
per poßit sibi retinere.</negEZ>
<negEZ>Ex acceptis à Senatoribus vrbicis in electione ad officia
an sit illius obligatio. T. 8. 6. & 7. Esse illam, si
eligantur indigni. 10. Et cùm grauantur Taber-
narij. 16. Ex ludo in eisdem. <R>21</R></negEZ>
<P>Ex negligentia imputabili, & quando talis. <R>T. 9. 6</R></P>
<P>Regula pro obligatione. <R>59</R></P>@@

<P>De impediente, & qualiter spes æstimanda. <R>60</R></P>
<negEZ>Pro eadem alia in omnibus ferè statibus, de quibus toto
hoc opere.</negEZ>
<Z>Restitutio in integrum.</Z>
<P>Quando locum habeat. <R>T. 5. 167. & 168</R></P>
<Z>Rex.</Z>
<P>Vbi præsertim de Catholicis Hispaniarum.</P>
<negEZ>Possunt à Pontifice compelli ad conditiones implendas do-
nationis Indiarum. <R>T. 1. 26</R></negEZ>
<negEZ>Tenentur Ministros Euangelicos in illas mittere pro-
prijs expensis. Et quales futuri. <R>34. & seqq.</R></negEZ>
<negEZ>Debent rerum Indicarum sufficientem habere notitiam
sub mortali. <R>77</R></negEZ>
<P>Qualis futura. <R>78. & seqq.</R></P>
<P>Dei instar futuri, vt non per caliginem judicent. <R>82</R></P>
<negEZ>Possunt aliqua officia Indiarum Camerâ inconsultâ
conferre. <R>84. & 87.</R></negEZ>
<negEZ>Sed non sine idoneitatis positiua notitia, maximè in Ec-
clesiasticis. <R>86</R></negEZ>
<P>In vendente illa ac renuntiante necessaria. <R>Ibid.</R></P>
<negEZ>Benigna circa Ecclesiasticas prouisiones doctrina. 87. vbi
quod dignior potest à Rege officio alteri reseruari.</negEZ>
<negEZ>In Canonicatibus, qui per concursum conferuntur, ad
dignioris præsentationem juxta veriorem sententiam
teneri, sed oppositam esse probabilem. <R>89. & seqq.</R></negEZ>
<negEZ>Ad Minerarum labores Indos non posse compellere. 109
& seqq.</negEZ>
<negEZ>Ex sublatæ Idololatria in Indijs victorias posse sibi polli-
ceri. <R>118</R></negEZ>
<negEZ>Annua Claßium retardatione poße grauiter peccare.
156. & seqq.</negEZ>
<negEZ>Legatos Pontificios esse in Indijs, juxta aliquos. 159
Pro quo & T. 2. 126. & T. 4. 99. vbi saltim esse
instar talium, & qualiter excipiendum.</negEZ>
<P>Officia honoraria poße vendere. <R>161. & seqq. ex T. 1</R></P>
<negEZ>Etiam jurisdictionem habentia. 165. & 166. Etiam
in Indijs. 167. Sed non quæ erga Indos tantùm
jurisdictionem important. <R>168</R></negEZ>
<negEZ>Poßunt tributa Indis imponere. 170. & 171. vbi
quanta proptereà in illis obligatio. Non tamen in
Mineris laborantibus. <R>172</R></negEZ>
<P>Per capita soluendum. <R>173. & seqq.</R></P>
<negEZ>Quid circa infideles, & recèns conuersos, ac f&#x0153;minas.
176. 177.</negEZ>
<negEZ>Quomodo responsuri Consiliarijs, expensas circa Mini-
strorum Euangelicorum mißionem detrectantibus.
T. 2. 11</negEZ>
<negEZ>Quàm illis proprium curam religionis rebus alijs ante-
ferre. <R>13</R></negEZ>
<P>Regis officium, subditorum defensio. <R>76</R></P>
<negEZ>Inde recursum per viam violentiæ licitum eße aliqui
contendunt. <R>77</R></negEZ>
<P>Sed fundamentum generaliter non admittitur. <R>78</R></P>
<negEZ>Subiectio in Regibus respectu Ecclesiæ vtilis & decora.
113</negEZ>
<negEZ>Non poße excommunicari nisi à Pontifice. Et qua de
caußa. <R>T. 3. 148. & 150</R></negEZ>
<negEZ>De eorum jure circa agros, pascua, montes, &c. T. 5.
158</negEZ>
<negEZ>An expediat Religiosos Commißarios fieri in agrorum
distributione. <R>160. & 161</R></negEZ>
<negEZ>Rex ob læsionem magnam potest rescindere contractum.
167. & 168</negEZ>
<negEZ>Per restitutionem in integrum, quæ illi competit. Et
scienti & prudenti conuenire potest. Ibi.</negEZ>
<negEZ>Rex in contractu vt priuatus censetur, & conuentis
debet spare. <R>199</R></negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0382.jpg/>
@@1@<SE382>INDEX TOMI PRIMI.
<duolan 2><Z>S
Sacerdos.</Z>
<negEZ><INI2>Q</INI2>Valiter à Principibus honorandi. T. 2. 128.
& 129</negEZ>
<P>Debere à litibus abstinere. <R>T. 4. 112</R></P>
<P>Et magna reuerentia tractari. <R>Ibidem.</R></P>
<Z>Sacrilegium.</Z>
<negEZ>Quid propriè sit, & quibus per similitudinem tri-
buatur. <R>T. 4. 101. & 102</R></negEZ>
<Z>Salarium.</Z>
<negEZ>Indorum debere augeri. T. 1. 129. vbi quòd infortu-
ma ob defraudatum.</negEZ>
<P>De Salario pastorum. <R>130</R></P>
<P>Et custodum etiam jumentorum. <R>131</R></P>
<P>Officium sine salario præbere Turcici moris est. <R>169</R></P>
<negEZ>Circa illud vt contingat delinquere Regios Auditores.
T. 4. 124. & seqq. & 137. ac 138.</negEZ>
<P>Quando debeatur non laboranti, parato tamen. <R>223</R></P>
<negEZ>Salarij restitutio quando ex absentia Prætorum &c.
T. 6. 29</negEZ>
<Z>Salinæ.</Z>
<negEZ>Vt poßint in Indijs ad Regem pertinere. T. 5. 78. vbi
de mirabili pro sale profluuio</negEZ>
<Z>Scandalum.</Z>
<negEZ>Ratione illius potest esse obligatio frequentis vsus Sacra-
mentorum. <R>T. 3. 4</R></negEZ>
<negEZ>In iudicibus habet specialem circumstantiam malitiæ.
T. 8. 13. & 15</negEZ>
<Z>Secretum.</Z>
<P>Feminæ secreti nesciæ. <R>T. 4. 144</R></P>
<P>Auditores quomodo ad illud teneantur. <R>145. & seqq.</R></P>
<P>P&#x0153;na illud violantis. <R>149</R></P>
<P>Quàm sit vilis. <R>150</R></P>
<Z>Senatore Vrbani. Vulgò Regidores.</Z>
<negEZ>An accipere aliquid poßint in officialium electione. T. 8.
1. & seqq.</negEZ>
<negEZ>Vt peccare contingat circa Alcaldiorum electiones. 8.
& seqq.</negEZ>
<P>De illorum iuramento. <R>12</R></P>
<P>De obligatione restitutionis ob grauatos Tabernarios. 16</P>
<Z>Senes.</Z>
<P>Senex fatuus, monstrum. <R>T. 1. 39</R></P>
<P>Nimium senes in Episcopos non eligendos. <R>T. 2. 32</R></P>
<negEZ>Quomodo honorandi qui Regio officio perfuncti. T. 4.
162</negEZ>
<negEZ>Senectus non annis, sed qualitatibus alijs metiendo,
& quæ illius signa. <R>T. 5. 62</R></negEZ>
<P>Vide, Bullæ Cruciatæ.</P>
<Z>Sententia.</Z>
<P>Vide, Papa, Prorex.</P>
<Z>Sepulchrum.</Z>
<negEZ>An illa scrutari liceat pro thesauris eruendis. T. 5. 58.
& seqq.</negEZ>
<P>Ex charitate obligatio est tradendi corpora sepulturæ. <R>59</R></P>
<Z>Seruitium Indorum.</Z>
<P>Ad personale compelli nequeunt. <R>T. 1. 120</R></P>
<P>Neque pro eo iuuare consuetudinem. <R>121</R></P>
<P>Possunt tamen ad labores aliquos Reipublicæ vtiles. <R>128</R></P>
<P>De Ianaconis. <R>153. & seqq.</R></P>
<Z>Seruitus, Seruus.</Z>
<P>Indos non posse in seruitutem redigi. <R>T. 1. 99</R></P>
<negEZ>Constitutiones Apostolicæ contrarium indicantes conci-
liantur. <R>98. & 100</R></negEZ>
<negEZ>Quando licita esse poßit. Ibidem. vbi & Regiæ pro-
hibitiones.</negEZ>@@

<P>Ratio pro eodem. <R>101</R></P>
<P>Vt state queat, & quid circa Chilenses. <R>103</R></P>
<P>Non quamlibet sufficere rebellionem. <R>104</R></P>
<P>Auaritia Chilensis ruinæ caussa. <R>105</R></P>
<negEZ>Pueros reseruandos Maurorum Granatensium exemplo.
106. & seqq.</negEZ>
<P>Quales seruorum labores. <R>109</R></P>
<negEZ>Seruitus in rebus nisi à dominis earum nequit imponi,
vnde arguitur pro personis. <R>121</R></negEZ>
<negEZ>Ob mixtionem Europæi & alterius sanguinis difficul-
tas. T. 5. 253. vbi quòd serui habeantur pro nullis,
& quomodo Hispanus Hispani esse seruus queat.</negEZ>
<P>Seruitutis titulus an debeat esse luce clarior. <R>T. 9. 191</R></P>
<negEZ>Seruo fieri posse partialem restitutionem libertatis, &
posse dominium sic dati haberi, sicut & aliorum. <R>192</R></negEZ>
<negEZ>Seruo an credere herus debeat seruitutem deneganti.
195. §. 2</negEZ>
<negEZ>Contra libertatem non præscribi, secus contra serui-
tutem. <R>203</R></negEZ>
<Z>Spes.</Z>
<P>Quanti æstimanda, pro contractibus, & alijs. <R>T. 9. 99</R></P>
<P>Vendi potest. <R>101. & 104</R></P>
<Z>Spolia.</Z>
<negEZ>Episcoporum spolia quo iure à Ministris Regijs colligan-
tur. <R>T. 4. 38. & seqq.</R></negEZ>
<Z>Statutum.</Z>
<P>Vide, Iuramentum.</P>
<Z>Syndicatus</Z>
<P>De illo T. 4. Cap. 20. circa Proreges, & Togatos.</P>
<P>Circa Prætores Indicos. <R>T. 6. 31</R></P>
<Z>T
Tabellarius.</Z>
<P>Vide, Indi.</P>
<Z>Tabellio.</Z>
<negEZ>Quid circa numerum acceptionum illis prohibitum.
T. 4. 204</negEZ>
<P>An taxam seruare debeat facta rerum mutatione. <R>Ibid.</R></P>
<negEZ>Specialis difficultas circa additionem in Prætoriali
prouisione. <R>206. & seqq.</R></negEZ>
<negEZ>Quid de confectione instrumenti in locum alterius de-
perditi. <R>207</R></negEZ>
<P>Quando falsi erimen incurrant. <R>208</R></P>
<negEZ>Vt fides fieri poßit de nouem præconijs, cùm tot non
fuerint. <R>T. 5. 188</R></negEZ>
<negEZ>An informationem auctorizare poßint contra Ecclesia-
sticum mittendam Prælato. <R>T. 7. 14</R></negEZ>
<P>De Tabellione Vrbani Capituli. <R>T. 8. 42</R></P>
<Z>Tabernæ Regiæ.</Z>
<negEZ>De illarum inuento, & quòd sine conscientiæ graua-
mine stare possit. <R>T. 5. 193. & seqq.</R></negEZ>
<Z>Tempus.</Z>
<P>Ad præscriptionem necessarium. <R>T. 5. 101</R></P>
<Z>Terminus.</Z>
<negEZ>De termino ad confirmationem officij obtinendam. T. 5.
183. & seqq.</negEZ>
<Z>Testis.</Z>
<P>Circa testes doctrina multiplex. <R>T. 4. 171. & seqq. §. 1</R></P>
<negEZ>Non posse iurare fidem adhibentes inimico Syndicati.
183</negEZ>
<negEZ>Sic iurans an teneantur ad restitutionem. 182.
& seqq.</negEZ>
<Z>Testamentum.</Z>
<P>Executio quantum differri possit. <R>T. 4. 80</R></P>
<negEZ>Ad quem spectet publicatio, cùm Clericus est heres laici.
85</negEZ>
<P>Et quando sunt opera pia. <R>87</R></P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0383.jpg/>
@@1@<SE383>INDEX TOMI PRIMI.
<duolan 2><negEZ>Vbi quòd caussa sit mixti fori. Testamento vt creden-
dum quando parentes aliquem filium secum esse de-
clarant. <R>143</R></negEZ>
<Z>Thesaurus.</Z>
<P>Cuius sit iuxta diuersas sententias. <R>T. 5. 41. & 42</R></P>
<negEZ>In Indiis ad quos pertineat. 55. & seqq. vbi alia pro
eodem.</negEZ>
<P>Quidex ipso Regi debeatur. <R>57</R></P>
<P>Circa inuentum in loco sacro. <R>61. & seqq.</R></P>
<P>An leges pro illis obligent in conscientia. <R>65</R></P>
<P>De inuentis arte Dæmonis. <R>67. & seqq.</R></P>
<negEZ>Thesauri vt differant à margaritis, & lapidibus pretio-
sis. <R>74</R></negEZ>
<Z>Titulus.</Z>
<P>Ad præscriptionem qualis necessarius. <R>T. 5. 101</R></P>
<Z>Timor.</Z>
<negEZ>Quàm necessarius Dei timor in Euangelicis Indiarum
Ministris. T. 1. 37. vbi alia pro illo.</negEZ>
<P>Sapienciæ vt adnexus. <R>38</R></P>
<P>In timore viuere, genus est seruitutis. <R>121</R></P>
<Z>Tributum.</Z>
<P>Vt queant Indis imponi. <R>T. 1. 170. & seqq.</R></P>
<P>A pauperibus non deberi. <R>177</R></P>
<P>Sterilitatis tempore quid faciendum <R>178</R></P>
<P>Si durißimum, non obligare. <R>179</R></P>
<negEZ>Illius obligationem cessare, si non fiat id, pro quo est
impositum. <R>T. 3. 103</R></negEZ>
<P>Non deberi, nisi petatur. <R>T. 5. 55</R></P>
<P>Aliquod esse in conscientia obligans. <R>56</R></P>
<P>Sterilitatis tempore non deberi. <R>T. 7. 25</R></P>
<P>Et quid si in pecunia solui solitæ species. <R>Ibidem.</R></P>
<Z>V
Vacatio.</Z>
<negEZ><INI2>V</INI2>Acatio Ecclesiarum quantùm afferat detrimentum.
T. 2. 37</negEZ>
<negEZ>Alia pro eadem vide Ecclesia, & Episcopus, pro quo
etiam Consilium Regium.</negEZ>
<Z>Vassallus.</Z>
<negEZ>Vassallorum grauamina Rex Catholicus non probat, &
iuxta hoc eius est interpretanda voluntas.</negEZ>
<Z>Vectigal.</Z>
<P>Vide Gabella.</P>
<negEZ>Negligentia & dißimulatio Officialis Regij circa illa
obligationem restitutionis inducit. <R>T. 5. 24</R></negEZ>
<negEZ>Non esse obligationem in conscientia ad illa, probatur
discursu Ludouici Beiæ. <R>25</R></negEZ>
<negEZ>Vectigal maritimum, Almoxrifazgo, quale in Indiis,
& quæstiones circa illud. <R>123. & seqq.</R></negEZ>
<Z>Venditio Vbi & Emptio.</Z>
<negEZ>Res indifferentes vt vendi queant. T. 1. 144. & seqq.
vbi notanda doctrina. & T. 4. 45</negEZ>
<P>Officia vt vendi possint. <R>T. 1. 161. & seqq.</R></P>
<P>Aliquæ circa illa quæstiones. <R>T. 5. 167. & seqq.</R></P>@@

<P>Venditio quid. <R>T. 3. 50</R></P>
<negEZ>De venditione sub hasta quædam circa impedientes
auctionem & pretium. <R>T. 4. 43. & T. 5. 16</R></negEZ>
<negEZ>Vendendum aliquid accipiens, nihil sibi potest reseruare.
Ibidem. sicut neque emens. <R>26</R></negEZ>
<P>Contractus venditionis debet esse liber. <R>T. 5. 83</R></P>
<P>Quando compulsio esse possit ex parte Regis. <R>84</R></P>
<negEZ>In officio à Rege vendito an læsio ex parte ementis possit
allegari. <R>179</R></negEZ>
<negEZ>Prætores an vendere possint officium locum tenentium.
T. 6. 26. & seqq.</negEZ>
<P>Exteris carius vendi potest. <R>T. 9. 57</R></P>
<P>In euictione quando obligatio ad compensationem. <R>62</R></P>
<P>Et quæ non tradentis rem venditam. <R>64</R></P>
<negEZ>De venditione frustorum argenti, ab Indis subrepto-
rum. Cap. 7.</negEZ>
<P>Frusta serica an emi à sartoribus queant. <R>77</R></P>
<negEZ>In Indijs an merces poßint pro libitu Mercatorum ven-
di. Cap. 8. vbi circa pretium multa scitu digna.</negEZ>
<negEZ>Intra dimidium iusti pretij deceptio an inducat obliga-
tionem restitutionis. <R>96. & 97</R></negEZ>
<negEZ>Contractus venditionis quando censeatur consumma-
tus. <R>101</R></negEZ>
<Z>Vinea, Vinum.</Z>
<negEZ>Quàm abundans vinum in Peruuio. T. 5. 123.
& 192</negEZ>
<P>Illud Indis vendere an sit peccatum mortale. <R>T. 6. 7</R></P>
<negEZ>Vinearum plantatio an prohiberi potuerit, & quæ-
dam circa illas. T. 5. 197. & seqq.</negEZ>
<Z>Virtus.</Z>
<P>Honestis laboribus animatur. <R>T. 3. 11</R></P>
<Z>Visitatio.</Z>
<negEZ>Visitatores in Syndicatu vt se gerere debeant. T. 4.
Cap. 20. Vbi Index.</negEZ>
<negEZ>Visitatores Ecclesiastici inuenientes thesauros, cui acqui-
rant. <R>T. 5. 66</R></negEZ>
<negEZ>Informationes factæ à Prætore Indorum circa eorum
numerum an debeat stari, dum non fit reuisitatio.
T. 5. 186. & T. 9. 207. & 208</negEZ>
<Z>Vsura.</Z>
<negEZ>Quid sit, & quando interueniat in anticipata solutio-
ne emente. <R>T. 9. 15. 45. & 105</R></negEZ>
<P>Ob carentiam pecuniæ nihil posse exigi. <R>16</R></P>
<P>Notanda ratio cur pro mutuo nihil poßit exigi. <R>19</R></P>
<Z>Vxor.</Z>
<negEZ>Non debet se gubernationi, quæ ad maritum spectat,
immiscere, & ita formata à Deo postquàm Ada-
mus nomina animantibus imposuit. <R>T. 3. 9</R></negEZ>
<negEZ>In Indijs id specialiter faciendum, ob damna ex im-
potenti feminarum affectu. <R>10</R></negEZ>
<negEZ>An teneatur sequi virum transfretantem in Indias.
T. 4. 156. & seqq. vbi diuersæ sententiæ circa ge-
neralem obligationem, & doctrina multiplex.</negEZ>
<negEZ>Quomodo succedat deficientibus cognatis in gradibus
per legem designatis. <R>T. 5. 99</R></negEZ></duolan 2>
<Z><A+1>FINIS.</A+1></Z>

@@0@<filename:W0001-A-0384.jpg/>
@@1@<SE384>1
<Z><A+2>ADDITIONES</A+2>
<A+1>AD TOMVM PRIOREM</A+1>
<A+3>THESAVRI INDICI.</A+3></Z>
<duolan 2><Z><A+1>Circa Præfationem.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>1</absatz-nummer> <INI5>O</INI5>Pera alia Thesauri compella-
tione ab Auctoribus euulgatâ
addi possunt: vt Thesaurus fo-
ri Ecclesiastici, Thesaurus Decisio-
num Senatus Pedemontani Se-
nior & Iunior, Thesaurus exemplorum, Thesaurus
Græcæ poe&#x0308;seos, Thesaurus Chronologicus & Historicus.
Thesaurus linguæ Captæ, Thesaurus linguæ Paraquariæ:
vt omittam illa, quibus ob materiæ excellentiam,
de quâ agitur, & ad quem videtur habitus in Ti-
tuli appositione respectus, meritò potuit attri-
bui: vt sunt Thesaurus Sacerdotalis, Thesaurus Chri-
stianæ religionis, Thesaurus inexhaustus, Thesaurus
indulgentiarum, Thesaurus Religiosorum, Thesaurus
SS. Rosarij, Thesaurus indeficiens, Thesaurus do-
ctrinæ Christianæ Thesaurus animæ. Fateor autem
ingenuè excidisse mihi, Thesaurum rerum Indi-
carum Patris Petri Iarrici Gallicè ab eo scriptum
pereleganti stylo, tribus distinctum Tomis, &
Latinum factum à M. Matthiâ Martinez, sa-
tis quidem vtili lucubratione, vt testatur P. A-
legambe de Scriptoribus Societatis: qui si oppor-
tunè occurrisset, forsitan operi nostro Titu-
lus fuisset alius conquisitus. Sed res est mo-
menti non magni, quia nec Titulus penitus si-
milis, & dissimile penitus argumentum. Neque
insolens illud, vt Auctores in operum Titulis
circa materiam eamdem, vel certè similem, aut
casu, aut destinatò conueniant. Sic D. Thomas
Opus in Euangelia Catenam dixit, quod & pari-
ter præstitit P. Balthasar Corderius in DD. Lu-
cam & Ioannem. cursus Philosophicus & Theolo-
gicus, Titulus est, quem non vni constat placuis-
se, sicut Thesaurus precum, Viridarium Philosophi-
cum, Zodiacus spiritualis, Triumphus mortis, specu-
lum Morale, nec non Moralium Consiliorum,
Resolutionum, Responsorum, Praxium, Sum-
marum: vbi ad discrimen agnoscendum, cùm de
illis subinde sermo incidit, necessarium est ad
Auctorum diuersitatem prouolare. Et hæc qui-
dem satis circa Titulum, vt delicati Censores, si
forsan talis aliquis fuerit, obiectioni faciam satis,
omnibus me ratus debitorem.</P>
<Z><A+2>AD TITVLVM I.</A+2>
<A+1>Circa Capitis. I. §. I.
Pro Alexandro VI.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>2</absatz-nummer> <INI2>P.</INI2>Antonius Balinghem in Kalendario SS.
Virginis sic de illo scribit die 18. Au-<-P>@@

<-P>gusti: Hic (quod quia rarissimum exemplum, licet ex-
tra rem, non est omittendum) SS. Sacramentum glo-
bo aureo inclusum, perpetuò ad collum appensum gesta-
bat: siue prouidens Dominum, exemplo Dauidis, co-
ràm se semper (Psalm. 15. v. 8.) omnium actio-
num inspectorem, & iudicem: siue præsidium & a-
muletum ad omnia, quibus circumcingebatur, pericu-
la: siue denique (quod priscis Christianis in more, via-
ticum præsentaneum ad itinera æternitatis. Et licet
hunc Pontificem de varijs accusent hæretici, & non-
nulli Catholici nimis creduli aut partiales: tamen gra-
uißimi Auctores eum magnis affecerunt laudibus, Vo-
laterranus, Panuinus, Ciaconus, Nauclerus, Crant-
zius, Illescus, & alij. Vide apud eumdem Carracciolum,
& apud Brouium Tomo 18. pulchrum miraculum ad
illum globum aureum. Hæc ille. Vide etiam Tho-
mam Bozium Lib. 7. Cap. 6. & apud eum ratio-
nem optimam ex Indorum conuersione pro eo-
dem Pontifice facientem. De quo & P. Sylos
in Historiâ PP. Clericorum Regularium Lib. 1.
fol. 18. ex quo Angelus Maria Vericelli Tomo 2.
seu Tractatu de Mißionibus. pag. 391. num. 4. Vul-
garis paræmia: Dic mihi quocum ambulas, & ego
tibi, quis sis, dicam. Argue inde.</P>
<Z><A+1>Circa §. eumdem, & seqq. Vbi de In-
diarum Pontificia donatione.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>3</absatz-nummer> <INI2>D</INI2>Efendit illam citatus nuper P. Verricelli
Titulo 13. qui sect. 8. ex professo probat
non potuisse in ea errare Pontifices, quod tam-
quàm omnino certum videtur statuere ex rece-
ptissimis in Theologia principiis, iuxta quæ est
à nobis instructa probatio. Post euentilatam au-
tem circa qualitatem Pontificiæ potestatis sen-
tentiarum varietate quæstionem resoluit tandem
Sect. 15. præmittendam semper prædicationem,
eamque sine armis; nec nisi post repulsam à Re-
ge, aut maiore parte populi terque quaterque,
ad arma veniendum, & Regem potestate regiâ
spoliandum. Cùm eo tamen stare Pontificem
ante experientiam talem posse donationem fa-
cere, quia moraliter certum habetur prædicatio-
nem à barbaris repellendam, de quo num. 243.
& 244. Et in donatione id necessariò intelli-
gendum. Quæ quidem ita cum dictis à nobis
§. 3. componenda, vt si spes sit Prædicatores di-
cto modo præmissos aliquid effecturos, id fieri
debeat: quod est etiam Regiis instructionibus
consonum, de quibus citatus Scriptor. num. 201.
& seqq. Si autem desperatum negotium sit, indo-
le barbarorum inspectâ, vt quid perditio illa, &
Prædicatoribus creatum sine vtilitate periculum?
Immò & cum ingenti iacturâ: si enim occidan-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0385.jpg/>
@@1@<SE385>2 Additiones ad Thesaurum Indicum.
<duolan 2><-P>tur, vt sæpè accidit, damnum sequetur perma-
gnum ex Euangelicorum inopiâ ministrorum:
eritque belli occasio magis crescenti, vnde & ne-
gotium fidei infeliciter progredietur. Sic acci-
piendum quod de periculo peruersionis dictum
à P. Suario, & à P. Arriaga Disputat. 25. de fide
num. 38. & seqq. nec benè, nec conuenienter
impugnatum.</P>
<P>  <absatz-nummer>4</absatz-nummer> Et iuxta hęc quidem statuerat præfatus Scri-
ptor Sect. 11. in quâ duas istas habet Assertiones:
Prima Assertio. In regibus Ethnicis Noui Orbis sex
sunt moraliter certa Catholicæ fidei, tam suscipiendæ,
quàm conseruandæ impedimenta: esto Rex infidelis ti-
more Hispanorum Regum fidei Prædicatores non eijciat,
neque dehonestet. Sic ille, impedimenta huiusmodi
latè prosecutus, quæ sunt: Ethnici regis exemplum.
Impunitas scelerum contra fidem. Impunitas eorum
scelorum, quæ à fide auertunt. Idolorum frequens
cultus in eorum delubris per Magos & Ariolos. Fre-
quens Sermo Sacerdotum Idolorum ad populos cum
terriculamentis. Vexatio & inhonoratio eorum, qui
fidem sint accepturi. Sic à num. 110. vsque ad num.
129. in quo sic. Secunda Assertio. Ob prædicta im-
pedimenta propagandæ fidei sub Ethnico Rege, potuit
Summus Pontifex Indorum regna Catholicis regibus
subijciendo tradere: quare reges infideles possunt rectâ
viâ debellari, quamuis ex timore Hispanorum Prædi-
catores non eijcere polliteantur, si aliunde moraliter
sit certum sub eo infideli regimine fidem propagari
non posse. Hæc ille. Qui ita cùm statuat, mirum
est quomodo num. 222. Assertionem addat prio-
ri contrariam, ita scilicet: Quando Rex ethnicus
non eijcit Prædicatores, liberamque subditis suscipien-
dæ fidei facultatem largitur, licet aliunde aliqua impe-
dimenta fidei, præcisè ex generali regimine, proue-
niant, quæ Sect. 11. (sex videlicet adducta) enu-
mer auimus, tunc non poterit iustè Rex ethnicus deijci.
Sic ibi. Quod confirmat. num. 247. Sed cùm
Assertionis prædictæ meminerit, sicut & poste-
rioris, quatenus fundamentum illud quartum
non admittit; Assertionem tamen aliam, quam
habet num. 170. vti firmam videtur reliquisse.</P>
<P>  <absatz-nummer>5</absatz-nummer> Sic autem habet illa: Tertia Assertio. Ex
duplici Assertione præcedenti rectè infertur posse Papam
Catholico Regi concedere, vt rectâ viâ, etiam ante præ-
dicationem, aut eâ non repulsâ, debellare valeat reges
infideles Indiarum, ad remouenda suscipiendæ fidei
impedimenta, quæ sub ethnico principe sunt morali-
ter certa. Sic ille. Duplicis autem præcedentis As-
sertionis prior fuerat. num. 145. propter susce-
ptæ fidei impędimenta remouenda, posse Papam
eximere fideles à iurisdictione ethnici regis. Quæ
est D. Thomæ à nobis adducti §. 3. citato. Po-
sterior num. 156. Probabilius esse hoc ipso quod rex
infidelis renuit conuerti, posse ab Ecclesia pri-
uari iurisdictione in subditos Christianos, quia
hoc ipso videtur adesse morale impedimentum
conseruandæ fidei. Ex duplici hac Assertione
rectam ille iudicat illationem. Licet autem num.
148. disparitatem conetur inducere ex eo quod
Papa iurisdictionem habet in populum iam Chri-
stianum, quæ indirectè ad Principem infidelem
extenditur. Cùm tamen rectam illationem iudi-
cauerit, ex aliis à se admissis & probatis, videtur,
illâ non obstante responsione, inconcussa per-
manere.</P>
<P>  <absatz-nummer>6</absatz-nummer> Neque enim videtur dici posse Assertio-<-P>@@

<-P>nem præfatam, sicut & duas, illas, de quibus nu-
per, ex mente aliorum positas eam sententiam
tenentium, id namque modus ipse proponendi
abnuit, ex quo nihil tale habetur, neque est il-
lud iuxta receptum scribentium stylum. Cùm
ergo Sect. 16. ea, quæ pro sententiâ dictâ, & As-
sertionibus formandis fundamenta adduxerat,
adhibita responsione dissoluit: magnam sanè cir-
ca doctrinam propriam ingerit confusionem.
Accedit ratio ab eodem adducta num. 89. quâ
probet donationem Pontificiam statim effectum
habuisse, & Reges Catholicos Indiarum domi-
nos constitutos: aliàs si Indi, & eorum Reges
prædicationem admitterent, verè domini non
essent, solusque esset titulus sine re. Ergo sensus
verborum Bullæ est, vt subiectis Indis, deinde prædicetur
eis Euangelium. Quæ est illius consequentia. Et
quòd iuxta propriam loquatur mentem illa ipsius
verba ostendunt: Respondetur gratis Chiapensem
ex his verbis Bullæ (quibus Prædicatores mitten-
dos statuit Pontifex) inferre non esse subijciendos
Indos nisi post prædicationem repulsam, quod sie osten-
do, &c. Quis hic iuxta propriam mentem loquen-
tem non agnoscat Auctorem? Et quidem ille cit.
num. 222. & 247. duo impedimentorum gene-
ra recognoscit, alia ex regimine, sex scilicet illa,
de quibus dictum; alia directè tendentia ad im-
pediendam fidei propagationem. Et hæc poste-
riora sufficientia iudicat ad infidelium principum
debellationem. Quod ergo contendimus est, et-
iamsi reipsa non extent, si tamen certa morali-
ter præsumantur, posse à Pontifice donationem
fieri; quod asseruisse illum vidimus, & insuper
debellari, nec videtur negasse, stante certitudine
dictâ, neque negari posse verosimiliter apparet,
ob adductas à nobis rationes.</P>
<P>  <absatz-nummer>7</absatz-nummer> Et iuxta hæc loquendo, minimè currit
Censura multiplex, quam in sententiam negan-
tem debere prædicationem præcedere, idem in-
tentat, dum sic ait num. 196. Dico Primò. Falsa,
temeraria, & scandalosa est sententia asserens posse
semper & indistinctè ante prædicationem, aut eâ non
repulsâ, debellari Indorum reges infideles. Addit num.
seq. esse piarum aurium offensiuam. Iuxta sen-
tentiam siquidem nostram non semper & indi-
stinctè licet debellatio, sed cùm moralis est re-
pulsæ certitudo, qualem Pontifices habuerunt,
aut conseruandæ fidei obstacula præuidentur,
qualia sunt sex illa, stante Indorum indole ad na-
tiuas superstitiones promptissimâ, & congenea
instabilitate. Et quidem ita explicata sententia
non potest vllâ feriri censurâ, quod & citatus
Auctor nequit diffiteri. Sectione enim 16. argu-
menta diluit, quæ contra sententiam præmiserat,
omnino necessariam prædicationem esse statuen-
tem. Si enim illa tot est obnoxia censuris, non
oportuit ea, quæ contra ipsam militant, argu-
mentorum solutionibus infirmare. Præterquam
quòd censuræ dictæ non videntur meritò fulmi-
natæ, cùm non solus Genesius de Sepulueda,
vt ille asserit, sententiæ absolutæ negantis Au-
ctor extiterit: Thomas enim Bozius de signis
Ecclesiæ Lib. 4. Cap. vltimo. ita scribit: Iusque ipsi
est (Pontifici) infideles punire, cùm iuxta lumen
naturale nequaquàm viuunt, atque omni dominio pri-
uare. Atque ita non modò hæc potest, quatenus est
necessarium ad salutem animarum, sed etiam quate-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0386.jpg/>
@@1@<SE386>Circa Titulum. I. Cap. I. 3
<duolan 2><-P>nus est valde vtile ad bonum publicum. Sic ille, nullo
modo necessarium semper iudicans respectum
ad prædicationem: sunt etiam innumeri Aucto-
res, vt videri apud eumdem, cum quo disputa-
mus, prout, numer. 36. qui Pontifici directam
circa temporalia supra infideles tribuunt pote-
statem. Quomodo ergo esse temerarium potest,
quod eo fundamento nititur, quamplurium &
grauissimorum Scriptorum assensu roborato?
Quomodo etiam scandalosum, & pias offendens
aures, quod tot placuit viris pietate & omnimo-
da probitate insignibus, & illarum, sicut & su-
blimioris litteraturæ magistris?</P>
<P>  <absatz-nummer>8</absatz-nummer> Quod autem Sect. 11. P. Arriagam im-
pugnat, cuius & aliqua argumenta dissoluit ex
citatâ Disputatione 25. de fide, vbi contendit non
esse ius in Ecclesiâ ad inferendum bellum Prin-
cipibus nolentibus Euangelij Prædicatores ad-
mittere, contra communem sententiam: bene
quidem est, quia reuerà sententia illa contra
communem est Doctorum sensum, & Eccle-
siæ praxim donationibus Pontificiis comproba-
tam. Miror autem eumdem num. 18. de occu-
patâ ab Hispanis Americâ agentem, Pontificiæ
donationis neutiquam meminisse, neque alium
titulum occupationis agnoscere, nisi iustæ vindi-
ctæ: nam cùm Hispani pacificum descensum è
nauibus habuissent, à barbaris malè tractati, ali-
qui etiam occisi, ceteri ad se vindicandum paula-
tim accensi, ius tandem acquisiuêre. Addit pos-
se etiam dici, ob barbariem quâ homines illi oc-
cidebant alios, eosque immolabant D&#x0153;moniis,
comedebant &c. potuisse iustè debellari ob re-
pulsam ergo prædicationem nihil tale accidisse
pro certo habet, quia de eo nihil apud Historio-
graphos. Quod quidem est meridianâ in luce ali-
quatenus caligare: vt enim ait citatus Scriptor.
num. 90. & 100. apud omnes ferè Indicarum re-
rum Scriptores, ex quibus aliquos adducit, nihil
frequentiùs quàm virtute donationis Alexandri
VI. præmissà protestatione, cuius formulam ex
aliquibus eorum desumptam, & Latinè redditam
exhibet num. 101. & à viro doctissimo Ioanne
Lupo de Palacios Rubios est composita, atque à
Carolo V. tradita Francisco Pizarro, captam
fuisse possessionem. In quâ & de admittendis
Prædicatoribus expressa mentio. Quod si vin-
dictæ titulo solùm, & ob propulsandum barba-
riem, bellum erat Ethnicis inferendum, minimè
erat recursus ad Sedem Apostolicam necessarius,
quem tamen Reges Catholici iuxta doctissimo-
rum virorum sententiam habuerunt.</P>
<P>  <absatz-nummer>9</absatz-nummer> Quamuis autem Indi, cùm primùm ea,
quæ ad fidem spectant, audierunt, quæ eo-
rum ruditas, non potuerint sufficientem eorum
formare conceptum; vnde eiectio Prædicatorum
non videtur eis vt culpabilis imputanda, & sic
nec belli illatione mulctanda, iuxta ea, quæ tra-
dit Victoria Relectione 1. de Indis num. 34. & ita
neque sufficiens protestatio ad plenam iustifica-
tionem. Nihilominùs quia sic est à sapientissimis
viris iudicatum, & Indi hominibus superioris a-
deò supra communem eorum capacitatis verosi-
milia de Deo mundi Creatore annuntiantibus,
sidem aliquam adhibere debuerunt: neque, si
diu expectandum, negotium fidei promoueri
posset, ideò bona fide, & non sine sufficienti<-P>@@

<-P>fundamento processum. Quidquid de aliquo-
rum inordinatis actionibus fuerit ab Hispanæ
gloriæ æmulis sine operæ pretio decantatis.</P>
<Z><A+2>Circa materiam Capitis primi.</A+2>
<A+1>Scriptoris alterius maledicentia
castigata.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>10</absatz-nummer> <INI3>B.</INI3>G. Marisotus ille est, qui in Præ-
fatione Orbis maritimi ita scribit:
& nisi æterno posterorum & nostro lu-
ctu ex hominum oculis coactus euolasset (Henricus
Quartus) haud dubiè Magni titulos ad Indos vsque &
Americam, illegitimis occupatoribus expulsis, impor-
tasset, terrarum marisque dominus. Sic ille, malo
quidem agitatus spiritu in Apostolicam Sedem
semel & iterùm virus pestiferum euomente, vt vi-
deri potest Lib. 2. Cap. 20. vbi de Insulis Fortu-
natis, seu Canariis, Sardina, & Corsica, non leui
spongia digna proloquitur. Rogandus sanè si
Hispani Indiarum illegitimi occupatores fue-
runt, vnde legitimi futuri Galli, iisdem expulsis,
nisi quia à Deo Orbis domini constituti? Quod
neque saluis fide aut mente potest affirmari. Et
Reges ipsi Christianissimi blateramenta ista du-
bio procul deruidebunt.</P>
<P>  <absatz-nummer>11</absatz-nummer> Quanto autem non solùm iure, sed reli-
gionis zelo à Catholicis sit actum Regibus, sicut
de more in aliis, inuiolabilis auctoritatis Scripto-
res expendunt. Ex quibus P. Carolus Scriba-
nus in Politico-Christiano sic Regem nostrum
Philippum Quartum alloquitur: Arma taceo.
Vincor magnitudine: magis quòd pia sint. Tuis enim
armis Oriens & Occidens Christianus audit. Tuis Eu-
ropæ pars magna. Germania, quòd sub hæretico &
Turcico non gemat ferro, tibi prope debet. Tibi Belgij
pars nobilißima, quòd Christo suo viuat. Hæc ille.
Cùm ergo Deus Catholicum zelum inclytorum
Principum detectione & dominatione Indico-
rum regnorum fuerit muneratus, argumento sa-
nè irrefragabili est, sobriè, iustè, & piè in eo se
gessisse negotio, quidquid de quorumdam Con-
quisitorum excessibus fuerit, qui numquàm in
expugnationibus quantumuis legitimis possunt
penitus euitari. Pro eodem stat Thomas Bozius
de signis Ecclesiæ Lib. 10. Cap. 14. num. 7. vbi ait
Gallos, & Britannos in suis expeditionibus pa-
rùm fuisse felices, eò quòd sine Pontificiis auspi-
ciis, propter quæ Hispani feliciores.</P>
<P>  <absatz-nummer>12</absatz-nummer> Ex quibus compertum habetur Hispa-
nos Reges minimè Orbis imperium affectare, vt
maleuo lus ille criminator in dedicatione pron&#x0169;-
tiat, sibi consonus in Præfatione, in qua sic lo-
quitur: Si Stationaria claßis parata ad omnem occa-
sionem fortunamque fuerit, inclusis inter Batauos &
Normannos Belgis, ruinam minari. Iberorum verò
commercijs & Imperio, tum Americæ, tum Indiæ fi-
nem proximum. Quid enim spei reliquum Hispano,
bellicosißimis nationibus terra mari&#xE8BF; in eius perniciem
coniunctis? &c. In quibus dura sicut infernus se
prodit æmulatio, dum ad destructionem omni-
modam Hispanæ Monarchiæ non solùm Galli-
cam optat armari potentiam, sed mundum ferè
totum coniurare. Quod quidem diabolicum esse<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0387.jpg/>
@@1@<SE387>4 Additiones ad Thesaurum Indicum
<duolan 2><-P>votum nequit dubitari, vt eximium illud fidei
præsidium. Ecclesiæ propugnaculum, & Roma-
næ Sedis fortissimum brachium, cadat, & ruina
sua liberum hæresi campum, in quo possit exulta-
re, tripudiare, regnare, &, vt verè dicam, tartari-
zare, relinquat. Sed non ita Deus tabernaculum
gloriæ suæ deseret, vt triumphet iniquitas; ac
bellicosissimis illis nationibus cum Hispano Mo-
narchâ f&#x0153;deratis, regnum diaboli pessum ibit,
quiq&#x0301;; insultabant procaciùs, redditam sibi pacem
animitus gratulati, pro ipsius conseruatione non
desinent exorare.</P>
<shi>  Pacata videbis
Sæcula, restinctisq&#x0301;ue animos mitescere bellis.</shi>
<P>Sic Christianissimo Ludouico nunc feliciter re-
gnanti, non falsus vates inter ipsa crepundia de-
cantarat, P. Dionysius Petauius Panegyrico 9.
vbi quæ addit de triumphis ex infidelibus terras,
quæ olim Christianorum fuerunt, incolentibus,
fortunatissimè reportandis, vtinam pari sint veri-
tatis oraculo consignata: non equidem inuide-
bimus, sed gratulatione illos ingenuâ proseque-
mur. Iuuabimus precibus, & militari, si opus fue-
rit, apparatu; sic enim de Regis nostri ingenuita-
te confido, qui Gallicam jam gloriam, non alie-
nam sed propriam ducit, pretiosissimo pignore
stabilis f&#x0153;deris attributo, Serenissimâ Mariâ Te-
resiâ Charißimâ in delicijs filiâ, & pulchra jam prole
parente, tali profectò sponso debita, qualem &
præclara eiusdem decora, & naturæ ac gratiæ or-
namenta singularissima deposcebant. Quæ dum
cogito hilaritatis ac felicitatis plena, ægrè quidem
ad ea memoriam & calamum flecto, quæ tem-
poribus belli infaustis acta sunt, aut dicta: sed
necessarium est auctoris illius maritimi, pacis im-
memoris, nec Regibus gratificati suis maledicen-
tiæ tonitribus, nonnulla explosisse commenta, vt
suus veritati locus sit, & Hispanum nomen, quod
quantum quantum est, pro Gallicâ jam gloriâ
militat, inofficiosis mendacijs nullatenus dete-
ratur.</P>
<P>  <absatz-nummer>13</absatz-nummer> Pergit ergo ille, & Lib. 2. Cap. 20. ita
scribit: & nisi Portugallia per dolos & fraudes Phi-
lippo cum Tangitana Africæ prouincia, totoque penè
Oriente obuenisset, &c. & Cap. 21. Cuius regnum
Henrico atque Antonio exclusis, qui legitimi hæredes
erant, Philippus II. Castellæ Rex occupauit. Et Lib. 7.
Cap. 7. Venit & in eiusdem obsequium obuersa Europæ
America (Brigantini) Indiaque Orientalis cum vi-
cinis Insulis, & nunc Ioannes ille Philippo IV. maior,
libertatem, quam sibi suisque comparauit, armis &
& virtute tutatur. Hæc ille, & alia, in quibus
egregiè mentita est iniquitas sibi. Henricum le-
gitimum hæredem exclusum ait, quem pacificè
regnantem vidit mundus; licèt non defuerint,
qui post Sebastiani mortem Philippo II. jus suc-
cessionis adstruxerint, quod abnuit ille, quia
non ita solidis fundamentis subnixum videbatur.
Sed minoribus certè alij regna non semel occupa-
runt. Antonium legitimum hæredem & ipse est
inficiatus Henricus, qui virtute Breuis Pontificij
super illius illegitimitate sententiam pronuntiauit,
in ipsum, & falsos quosdam testes animaduersio-
ne decreta. De quo loculenter agit Hieronymus
Conestaggius, Patritius Genuensis in Historiâ
de coniunctione Portugalliæ cum regno Castel-
læ Lib. 3. Silegitimus ille, non equidem neces-<-P>@@

<-P>sariæ essent tot de successore legitimo quæstio-
nes. Vnde vt jus firmiùs posset obtendi, ad ele-
ctionem est populi prouocatum. Qualis autem
illa fuerit diuersi Auctores exponunt apud Illu-
strissimum Caramuelem in suo Philippo Disput. 3.
& in responsione ad Manifestum Regni Portu-
galliæ pag. 4. 169. & 179. Ego citati Patritij
verba subiiciam, qui Lib. 5. præfatæ Historiæ sic
loquitur: Itaque ex judicibus & nobilibus Priorem
(Antonium) gratulandi ergo ferè nemo, & ex supre-
mo Magistratu vnus tantùm syndicus acceßit. Et in-
feriùs: Emmanuel Fonseca de fenestra magnâ voce
clamauit: viuat, viuat Antonius, Rex Lusitaniæ: quæ
verba cum magna alacritate à plebecula approbata
fuerunt. Sic ille. Fieri autem posse Reges populo-
rum tumultuaria conclamatione, pestiferæ con-
sequentiæ doctrina est, & ita à Christianis sensi-
bus penitus releganda: non ergo propter ex-
clusum Antonium debet Magnus Philippus ex-
clusor vllâ ratione culpari.</P>
<P>  <absatz-nummer>14</absatz-nummer> Felicitatem prætereà, quam in Ioanne
suo Quarto scriptor ille deprædicat, ob liberta-
tem sibi suisque comparatam, annis sequentibus
remittamus. Et illud sanè quod ex eodem posi-
tum suprà iuuat in caussam præsentem aduocare:
Quid enim spei reliquum Hispano, bellicosißimis natio-
nibus terra marique in eius perniciem coniunctis? Si
pro Hispano Lusitano reponamus. Sed maior ille
Philippo IV. Quàm hoc ridendum & ipsis
etiam sua iactantibus Lufitanis? Vnus ille Hispa-
niæ angulus, quem Alfonsus Rex Henrico Co-
miti vt dotem Teresiæ filiæ nothæ legauit, totâ sit
maior Hispaniâ; cui & tot alia adiuncta regna,
& nobilissimi ac validissimi Principatus. Sed
paret Orientalis India: & quid illa ad vnum Pe-
ruuium occidentalium opulentissimum & no-
bilissimum tractum? Hinc illud apud Vatem
Gallicum</P>
<shi>Nam quis Iberiacis non cedat viribus hostis?
Immensas quis spernat opes, quas f&#x0153;nore tanto
Auriferis fundit perfossa Peruuia terris?</shi>
<P>Et apud Carolum Werpæum Lib. 4. raptus Man-
resiani S. Ignatij, quod consonat.</P>
<shi>Illinc auriferis opulenta Peruuia foßis
Inuentas malè plorat opes.</shi>
<P>Alexander Donatus Lib. 1. Carminum Poe&#x0308;mate 16.
Pro eodem fic</P>
<shi>  Nitidi congesta metalli
Pondera, torrentiq&#x0301;ue solo geminantia saxa,
Fundit ab auriferis pretiosa Peruuia terris.</shi>
<P>  <absatz-nummer>15</absatz-nummer> Iam quod per fraudes & dolos obue-
nisse Portugalliam asseruisse non puduit, licèt ad
caussam Indiarum generaliter non spectet, quia
tamen ab illa alienum non est, & de Orientali
pariter pronuntiatur, operæ pretium fuerit, vt
immanem calumniam euidenter refellamus. A
dolis & fraudibus regalis profectò Philippi II.
animus supra modum alienus, vni iustitiæ ritu
Christiano semper intentus. Nihil notius est, nihil
vulgatius, quàm Catholicum Regem & inuictißimum
Philippum Principis nostri auum, omnibus quorumcum-
quesæculor&#x0169; Regibus præluxisse, certas sibi justitiæ metas
præfigebat, vltra quas nulla eum gratia ad veniam,
nulla maleuolentia ad p&#x0153;nam incitaret: amicitias po-
tiùs rescinderet, consanguinitatem faciliùs violaret, quàm
æquitatem, naturam libentiùs exueret, quàm iustitiam.
Lusitani Auctoris verba sunt, & testis planè om-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0388.jpg/>
@@1@<SE388>Circa Titulum I. Cap. I. 5
<duolan 2><-P>ni exceptione maioris, Patris inquam Francisci
de Mendoza, scriptis suis Orbe toto notissimi, in
Oratione 1. quæ extat Lib. 6. Viridarij, & in ortu
Philippi IV. Regis nostri est habita Conimbricæ
in templo Societatis, Academiâ, præstantissima-
que ciuitatis totius frequentiâ conspirante. Quo
fundamento iacto, quidquid de dolis & fraudi-
bus inuidia protulerit, germanus illius est partus
æstimandus. Pro quo & facit P. Ioannes de Rho
Parte 2. Historiarum variarum virtutum, vbi id ha-
bet, quod quia ad Galliam spectat, opportunè
cadit. Sic ergo ille Lib. 5. Cap. 1. §. 3. Philippum
Hispanorum eius nomini Regem Secundum inspiciamus,
sub diuturni ac felicißimi Regni finem validißimas arces,
opulentißimasque vrbes, quas longo ac difficili bello de
Gallis cæperat, eisdem nulla fractum clade, sed quo pax,
quæ totius Europæ votis, & Clementis VIII. Pontificis
Maximi efficacibus vrgebatur officijs, faciliùs coalesceret,
redhibentem videbimus, &c. Vbi præclarum est cer-
nere iustitiæ documentum. Qui enim iustè parta
redhibet, ab acquirendo per dolos & fraudes alie-
nissimus comprobatur.</P>
<P>  <absatz-nummer>16</absatz-nummer> Rem Gallicam etiam & quod subiicie-
mus, attingit. Henrico III. regnante, cùm hæ-
retici redditi fuissent potentiores, à Catholicis
est Philippus Rex Catholicus regni Protector &
Defensor de signatus Ann. 1585. Quod quidem
ille singulari moderationis exemplo noluit acce-
ptare, etiamsi pro eo Pontificis, & magnorum
Principum preces accessissent. Nolebat de nouo
principatu sibi conquisito speciosâ illa compella-
tione notari. Sed mortuo Rege ipsius Leuiro,
Parlamentum Parisiense edictum edidit à Consi-
lio status approbatum, in quo continebatur Ca-
tholicum & inuictum Hispaniarum Regem D.
Philippum II. principalem esse Religionis Ca-
tholicæ Protectorem, illius Regni salutis zelato-
rem, de quo eiusdem prælata gesta iam pridem,
& continuata auxilia Carolo IX. & Henrico
Regibus impensa, quando illi se hæreticorum ac
schismaticorum aduersarios ostenderunt, ex vno
illo desiderio profecta, vt eo in Regno Catholica
perseueraret fides, testimonium perhibebant.
Tunc munus Defensoris ac Protectoris admisit,
& colligationem Catholicam seriò & constanter
adiuuit. De quo Auctores multi, ex quibus P.
Eusebius Nieremberg in virtute coronata ad fidem,
vbi de Philippo II. cuius & alia illustria exempla
commemorat. Habemus ergo nihil contra iusti-
tiæ dictamina fuisse molitum, neque dolo malo
aut fraude expugnationem quam piam aggressum
qui oblatos etiam dominationis titulos adeò con-
stanter recusauit.</P>
<P>  <absatz-nummer>17</absatz-nummer> Quando ergo Portugalliam inuasit, non
minùs iustitiâ, quàm ferro copias immissas arma-
uit, armatus & ipse Dei adinstar, de quo Sapient.
5. v. 19. & 20. Induet pro thorace justitiam, & ac-
cipiet pro galea judicium certum. Sumet scutum inex-
pugnabile æquitatem. Quo iustitiæ iure recognito
statuit Henricus regnum ipsi sub quibusdam pa-
ctionibus tradere, quas recenset Ioannes Anto-
nius Viperanus in Historiâ de obtentâ Portu-
galliâ, vbi & illud speciale. Christophorum Moram
ad se accersit; ait velle se certis pactionibus regnum Phi-
lippo tradere: rogatque an jus vllum procuratorium in
hac re habeat: ille jus, quod habet, profert. Sed quia in-
ualidum videtur, aliud à Rege Philippo mitti postulat,<-P>@@

<-P>quod mox missum. Sic ille: pro quo & citatus
Conestaggius multa Lib. 4. Qui quanto cum
scrupulo Rex Philippus eo in negotio processe-
rit, vt jus, quod ipsi adstruebant multi, penitus
inclaresceret, expendens, hæc inter alia scribit:
Cùm autem etiam in modo agendi conscientiæ suæ ra-
tionem habere vellet, jam ante exquisiuerat de hac re-
sententiam Fratris Iacobi Chiauesij (de Chaues) Con-
fessoris sui Ordinis Prædicatorum, & nonnullorum alio-
rum ex præcipuis eiusdem Ordinis. Verùm cùm nondum
horum judicia ipsi satisfacerent, nec in sola Dominicano-
rum opinione acquiescendum esse putaret; rem cum alio-
rum Ordinum Monachis etiam communicaturus, misit
vnum ex Ordine Minorum, qui de toto negotio omnes
paullò celebriores totius Hispaniæ Theologos consuleret.
Quod cùm ille diligenter fecisset, & quæstionem hanc
non tantùm Præsulibus, & publicis ac ordinarijs Theo-
logiæ Professoribus, verùm etiam Iesuitis & Francisca-
nis examinandam proposuisset, magno consensu omnes
pronuntiarunt, cùm jus Regis adeò esset manifestum &
liquidum, illi nihil aliud agendum restare, quàm vt illud
Regi Henrico, &c. Sed Henricus lentiùs agit, &
dum cunctatur expirat.</P>
<P>  <absatz-nummer>18</absatz-nummer> Pro eodem P. Diana Tarte 10. ad sinem
Tractatu de potestate ex authorandi Reges Resolut. 10.
vbi Christophorum Besoldum Germanum Iuris-
consultum suâ in facultate doctissimum loquen-
tem inducit, & modum à Rege Philippo in cau-
sæ dictæ prosecutione seruatum, qui pro typo
omnibus Christianis deberet esse Principibus,
exactissimè proponentem. Sed omnium elegan-
tissimè Iustus Lipsius Lib. 2. de monitis & exemplis
Politicis, Cap. 3. rem est istam prosecutus, qui au-
diatur dignissimus, vir integerrimi iudicij, & mi-
nimè labe adulationis infectus, dum sic loquitur
post enarratam electionem Ferdinandi Castellæ
Infantis in Regem Aragoniæ: Pulchra electio, &
quam in manu Lusitanorum erat nuper imitari. Nam
plures Regnum illud mortuo Sebastiano competebant,
suis quisque titulis. Philippus Rex Hispaniarum, Alex-
ander Parmæ Dux liberorum loco, Ioannes Dux Bri-
gantiæ ab vxore, Antonius notus, sed qui legitimum
credi se volebat. Concurrebat & Regina Galliæ, Ca-
tharina Medices, vetusto & absoleto titulo à Comitibus
Bononiensibus repetito. Rex senex Henricus mederi fu-
turis malis poterat, & velle videbatur; sed fortior ani-
mus deerat, & cunctantem mors occupauit. Sed &
post eum quinque Gubernatores electi, & vndeni judices,
tarditate aut frigore peccarunt: & quamquàm proni
in Philippum Regem, non ausi jus ei adscribere, ob populi
studia dissentientis. Quem secum ferè Antonius fecerat,
& plenis velis per plebeias illas vndas ferebatur. Ita
factiones, dißidia, & denique arma. Quæ tamen pri-
usquàm Philippus inferret (& parata habebat) pro suo
ingenio leniter ac tardè agere, legationibus quàm legio-
nibus velle rem conficere: à vi quidem adeò alienus, vt
cùm Antonius ille, caput turbarum, eiectus ab Henrico
Rege, in Castellâ esset, & in C&#x0153;nobio quopiam D. Bene-
dicti, gnaro Rege Philippo, latitaret; ille nec extraxit,
nec reppulit, cùm in illo velut torre extinguere incen-
dium surgens posset. Simile in alio Competitore Duce
Brigantiæ, cuius filium captum à Mauris, in felici illo
prælio, redimi per legatum suum curauit, & eumdem
jam in Hispaniâ, cùm essent qui in omni vi & via re-
tinendum censerent, immò retinerent; ille firmus in
quietis Consilijs, & jure suo nixus, liberum dimisit. Sed
neque sic, cum alij arma pararent aut caperent, inuasit,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0389.jpg/>
@@1@<SE389>6 Additiones ad Thesaurum Indicum
<duolan 2><-P>aut eiecit, sed ante omnia jus suum disputari à Theolo-
gis, & Consultis eius fecit; jamque de eo certior copias
promouit. In limite erat Lusitaniæ, & omnis mora
noxia: tamen iterùm moratur, iterumque peritos con-
uocat, & per Deum & Fidem obtestatur, liberis voci-
bus sensibusque edicerent ecquid juris sui esset: hoc non
cupere se modò, sed jubere. Omnes vno ore jus affir-
marunt. Tunc denique Ferdinandus Dux Albæ inuasit,
& septuaginta dierum spatio Lusitaniam totam subijcit,
vno prælio Antonio, qui Regem se ferebat, pulso. Si
tamen prælium dixerim, veterani exercitus cum semi-
armi & vrbana turba congreßionem. An nos paullò
minùs quingentos avulsa Lusitania fuerat à reliquo suo
corpore: redijt, vt retuli, sed cum admiratione aliqua
eorum, qui attendent in re tam opportuna, vtili, facili,
cunctatorem Philippum sic fuisse. Imitentur Reges,
nec temerè ambitio ad arma impellat. Hæc Lipsius ad
obturandum os Maritimi illius, & aliorum eius-
dem farinæ hominum loquentium iniqua.</P>
<P>  <absatz-nummer>19</absatz-nummer> Nec prætereundum extat Lib. 1. Cap. 5.
vbi singularem diuinæ Prouidentiæ dispositio-
nem in successione istâ perpendit, & post alia
sic concludit: Viginti duo erant, qui Philippum Re-
gem anteibant, & succeßione legitimè arcebant. Et ta-
men quò Fata vocabant venit & succeßit. Præmortui
omnes illi sunt. Quid? Nisi vnum facerent Hispaniæ
totius caput. Magnus fauor Numinis, nec semel in
hac gente (Austriam dico) se ostendit, quæ per hæredita-
tes, & aduentitia incrementa ferè creuit. Sic ille, qui
Fati nomine quid intelligat, sic Christianè ex-
ponit initio Capitis: At tu, qui Deum, & Religio-
nem colis, etiam Fatum, id est Prouidentiam, decre-
tumque diuinum, &c.</P>
<P>  Longè ergo à Christiano illo pectore fuit,
quod apud Lucanum legitur Lib. 1. de Cæsaris
bello contra Romanam Rempublicam loquen-
tem:</P>
<shi>  Mensuraq&#x0301;ue juris
Vis erat.</shi>
<P>Non tale illud:</P>
<shi>  Iustos Fortuna laborat
Esse Ducis motus, & caussas inuenit armis.</shi>
<P>Sed non tales profectò caussas, vt in casu nostro,
vnde Magnus Philippus armis possessionem mo-
liens, & in ipsis regni portis, Pace-Iulia, constitu-
tus, cùm ibidem ob superuenientem morbum
in præsentissimum vitæ periculum incidisset, &
desperata illius vita communiter haberetur, nullo
circa expugnationem scrupulo hæsit, aut ab ipsa
abstinendum judicauit. Et tamen erat ille con-
scientiæ suæ obseruantissimus cultor & custos: id,
quod in eo maximè credendum articulo, cùm
Regis regum, & Domini dominantium tremen-
do se Tribunali sistendum verebatur, vbi de re-
gno c&#x0153;lorum vertebatur quæstio, quod ob ter-
renum relinquendum alijs, amittere velle, aut
aperto amittendi se exposuisse periculo, ingentis
quidem imprudentiæ, immò & insaniæ esset;
vnde à prudentissimo, non humana & Politicâ
tantùm, sed Christiana etiam prudentia eximio
Philippo penitus alienum.</P>
<P>  <absatz-nummer>20</absatz-nummer> Iam quid ad hæc scriptor ille? Dolen-
dum sanè in libris exaratas calumnias sine spe re-
stitutionis excurrere, vt hinc scribentes modum
in dicendo perdiscant, præsertim cùm in viros
magnos calamus stringitur, omni quandoque
gladio pernicialior. Sed inclyti illius Monarchæ<-P>@@

<-P>adeò celebris gloria est, vt sperare liceat nebulo-
num dicteria vi tanti luminis opprimenda: sicut
& quod Lib. 2. Cap. 7. ab eodem scriptum non
sine iniuria veritatis: sic enim ibi: Flauiobrigæ
muri tormentis nostris disiecti, nemine propugnante,
solitarij jacebant: non audacia militi nostro deerat, sed
obsequium & concordia. Hinc hosti animus redijt, nobis
metus: quod momento quæsiueramus, momento a-
misimus, mutataq&#x0301;ue fortuna victi, qui modò victores
eramus. Sic ille, qui Flauiobrigam vocat, quæ
vulgo Fuencerrabia, & Latinè scribentibus Fon-
tirrabia, Fonterrabia, Fontarrabia, Fons-Rabia, Fons-
Rabidus, & Fons-rapidus. Quam & Lib. 1. Cap. 32.
num. 94. vocari ait Phlasiobrigam. Et in numero
respondente in fine Capitis, vbi vulgaria Portuum
Hispaniæ nomina congerit, Rhabidam vocat. Sed
Flauiobrigam, de quâ Plinius Lib. 4. Cap. 20.
Alij de Flauiobriga aliter, de quâ, & de Bilbai
laudibus Arnaldus Oihenartus in Notitia Vasconiæ
Lib. 1. Cap. 8. vbi & Coloniam nouem ciuitatum
affirmat, à Fonterrabia diuersam diligentiores re-
rum Hispanicarum testantur scriptores, & Bil-
baum esse, nobilissimum Cantabriæ totius em-
porium, videri apud Philippum Cluuerium po-
test Lib. 2. Introductionis Geographicæ Cap. 3. cui
multùm me debere natura voluit inde patre de-
stinato. Ad rem iam.</P>
<P>  <absatz-nummer>21</absatz-nummer> Quòd muri disiecti tormentis Gallicis,
verissimum sanè; neminem autem propugnan-
tem extitisse, falsissimum. Sic enim strenuè &
fortiter à ciuibus actum, vt propugnatio diu-
turna antiquam Numantiam & Saguntum Gal-
lorum oculis præsentarint: donec Hispano su-
perueniente exercitu soluta est obsidio, & de ho-
stibus, numero, equitatu, ac tormentis & propu-
gnaculis superioribus, memoranda sæculis om-
nibus victoria reportata. Et posset merito Poe&#x0308;-
tarum aliquis Fontem Rabiam Triumphantem
Leucatæ Triumphanti opponere, in quo amæ-
nioris Poe&#x0308;matis argumentum. Sed sunt Hispani
agendorum quàm dicendorum artifices melio-
res. Et quidem quod versibus non celebratum
adhuc (ni fallor) exactissimâ tamen est narra-
tione vulgatum, successibus omnibus per dies
singulos adnotatis, vulgari priùs sermone, &
Latino deinde, eoq&#x0301;ue pereleganti à P. Iosepho
Morete ex nostra Societate, hostibus, vbi illa di-
gni, ingenuè exhibita laudatione. Quod de ob-
sequio & concordia in Gallico desideratis milite,
vnde animus Hispanis redditus, metus illis, ex
quo victoriæ felicitas, si solatio eorum prætendi-
tur, sic vt velint, numquàm enim in talibus ex-
cusatio deesse solet. Illud certum de tali obse-
quij & concordiæ defectu nihil Hispanis inno-
tuisse militibus, & in concordes ac obsequentes
exercitum pro soluenda obsidione formatum
pariter irrupturum: sicut & in obsidione Ilerdæ,
Tarraconis, & alijs accidit, in quibus victoriæ
nequeunt similibus defectibus obscurari. Nec
nouum illud, cùm jam pridem ita scripserit
Lucius Marinæus Siculus Lib. 3. de rebus Hispaniæ
circa initium: Fons-Rabia Gallis obstaculum & per-
nicies. Vt non sit opus antiquius illud exemplum
produxisse, cùm capta & incensa à Gallis Ro-
ma, Camillus aciem in semirutæ vrbis solo instruit,
primoque concursu haud maiore momento Galli fusi
sunt, quàm ad Albiam vicerant. Quid post fugam<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0390.jpg/>
@@1@<SE390>Circa Titulum I. Cap. II. 7
<duolan 2><-P>redintegrato bello? Ibi cædes omnia obtinuit, castra
capiuntur, & ne nuntius quidem cladis relictus. Sic
ex Liuio, Plutarcho, & Floro P. Salianus Tomò
5. Ann. 3665. num. 5. Quia verò in obsidione
prædictâ nobilis vir Didacus Butronius, qui ex
Peruuio in Patriam redierat diues, & pro auer-
tendo ex muralibus cuniculis damno probè in-
structus, dum pretiosis metallis eruendis incu-
buit, Prætorem militarem agens eximium con-
tulit industriâ, manu, constantia, largitate, ac
moderatione momentum; quod de illâ à nobis
dictum non debet penitus extraneum à conside-
ratione Indiarum æstimari. Hinc exportati octo-
decim illi octi-regales, quos ille defecturiente
plumbo in pilas archabusiarias obtulit, daturus
sanè, nisi Deus eâ liberalitate, & in Regem ac Pa-
triam fide contentus, meliùs aliquid, opportunè
nostro superueniente exercitu, prouidisset.</P>
<P>  <absatz-nummer>23</absatz-nummer> Claudendum narratione alia, quæ & ad
Indias Occidentales spectat, & ab Scriptore præ-
sato, fide solita, eisdem Libro & Capite continetur,
vbi de Marchione Bressero viginti & vni naui-
bus Præfecto scribit quòd cùm intellexisset Hispa-
niam classem 36. nauigiorum, inter quæ Galiones Re-
gij duodecim, in Occidentalem Indiam bella facturam,
medio Gadiræ in portu tempestatem sustinere: quamuis
impar numero, egredientem tamen, & altum capessen-
tem aggressus, ipse Prætoriam hostium nauim sundo
mersit, Galiones quatuor per lembos incendiarios com-
bußit, obscuraque in nocte secutus ignes, quos vt tota
claßis coiret, & succurreretur mutilis nauibus, fugien-
tes excitauerant, cum caducas naues absorberet mare,
&c. Reliquiæ claßis Hispanicæ, malis, velisque, &
gubernaculis amißis, militibus verò M D ferro, flu-
ctibus, igne consumptis, in portum, vnde soluerant, sese
receperunt, & nunc omissa nauigandi in Indiam Occi-
dentalem deliberatione, salui vota superis soluunt, qui-
bus se inter pericula obstrinxerant. Hæc illa, Gallica
humanitate & vrbanitate subiuncta, iis in naues
eorum receptis, qui mersis Hispanicis, cùm ma-
nifesto vitæ periculo fluctuabant, in quibus à ve-
ritatis portu plurimùm constat aberratum.</P>
<P>  <absatz-nummer>24</absatz-nummer> Res sic habuit. Naues erant triginta
Gallicæ, & sex insuper incendiariæ. Hispanicæ
omnes 26. ex quibus Galiones decem, duæ mi-
nores præcursoriæ, reliquæ onerariæ, cum duo-
bus præsidiariis. Pugnatum est vento à Gallis
prærepto. Galio Regius, in quo Marchio de
Cardeñosa Præfectus, iniecto igne disperiit, &
cum eo Marchio ipse, sacerdoti è Societate ipsis
in fluctibus pariter anhelanti peccata confessus,
qui ad portum felicius enatauit. Et ea sola nauis,
non quatuor, vt in narratione, combusta. Quid
si & totidem fuissent? an multùm inde, vnde
possit fortitudo Gallica gloriari? Prætoriæ in-
cendiaria nauis (non lembus) applicita, ferreo
proræ iniecto retinaculo, cùm septem illam ad-
uersariæ circumdedissent, quæ ad pugnandum
cominùs, ferreis innexæ manibus, inuitatæ, neu-
tiquam annuerunt. Et conflagrare quidem Præ-
toria c&#x0153;pit, fatali sicut alia, de quâ diximus, in-
cendio peritura, nisi Deus peculiari prouidentiâ,
ob quatuordecim Sanctorum Martyrum preces,
quorum corpora Romanis ex C&#x0153;meteriis extra-
cta legitimâ auctoritate à Patribus Societatis in
Peruuium deferebantur, & in templo D. Pauli
Limensis Vrbis, vbi hæc scribo, pretiosis sunt<-P>@@

<-P>thecis & loculis collocata, ignem grassantem di-
mouisset. Globus enim tormentarius ex quadam
Gallica displosus naui retinaculum incendiariæ
disrupit, inter illam & Prætoriam euolans, hama-
to frusto in Prætoriæ prora relicto: & ita in-
cendiaria ad eam distantiam, Numine fauente,
disclusa, vt nocere ampliùs non posset, vnde &
locus datus restinguendo igni, & cum hostibus
tormentorum displosione, dum aliter renuerent,
præliandi.</P>
<P>  <absatz-nummer>25</absatz-nummer> Falsum ergo est Prætoriam fundo mer-
sam; in quâ vir præclarus & strenuus D. Hiero-
nymus de Rojas y Sandoual Generalem Ducem
agebat. Et de Gallica classe jam ille ante egres-
sum certior factus, vespere diei pugnæ proximi,
cùm à nautico speculatore sex fuissent naues ad-
horizontem peruisę, cras, inquit, plures erunt, cer-
tum numerum exprimens, quem probè nouerat,
& poterat tunc securè portum repetere, sed indi-
gnum duxit Hispanicâ fortitudine certamen, licèt
non paribus armamentis, detractare. De insecu-
tione fugientium nauium accensis ignibus, &
caducis à mari absortis quod dicitur, inter fabu-
lamenta numerandum; quia neque absortæ illæ
& vna tantùm ex præcursoriis, quas Pataches No-
stri dicunt, & aliqui benè Latini Celoces, licèt remis
careant, quibus olim instructæ in vadum Hispa-
nici littoris, cui ab arenis crassis nomen, impegit.
Et quidem si insecuti fugientem, quomodo non
assecuti, & circa portum albescente die prælium
instauratum? Numerus amissorum militum à
quo potuit c&#x0153;ca illa in nocte ita exactè compu-
tari? Ex Galione Marchionis Cardeñosa euasê-
re quamplures, ex aliis desiderari non multi po-
tuerunt, cùm ad conserendas manus non fuerit
deuentum. Ex Prætoria fuêre triginta, ab aduer-
sarijs septem, vt diximus, impetita, & ex omnibus
ad quadringentos. Omissam nauigandi delibe-
rationem non fuisse, ipsa post duos menses repe-
tita nauigatio demonstrauit. Quòd autem in-
terim soluta superis vota fuerint, quibus se inter
pericula obstrinxerant, quis accuset, quandoqui-
dem leuia non fuêre pericula, non iam cum ho-
minibus, etsi hinc etiam illa, sed cum igneis mon-
stris præliaturis?</P>
<Z><A+2>Circa Caput II. in fine.</A+2></Z>
<P><absatz-nummer>26</absatz-nummer> <INI3>V</INI3>Ideantur quæ ex Thoma Bozio
posita num. 19. de parùm felicibus
expeditionibus Gallorum & Bri-
tannnorum circa Indias, eò quòd sine Pontifi-
ciis auspiciis. Vt nonnullorum Hispanorum
excessus nimi; quantùm ab exteris scriptoribus
proclamati, de quibus ibidem, non debeant
vt noui & insoliti, & velut argumentum iniustæ
occupationis assumi, videant Galli quid ab ipsis
in Belgio actum, dum iustam inuasionem, suis
obsecuti ductoribus, arbitrantur.</P>
<shi>Templa antiqua ruunt veterum decora alta parent&#x0169;,
Virginibus non ipse pudor, non matribus ætas
Præficit. Heu! Terras fugiens natura reliquit.</shi>
<P>Sic Otho Zilius in Cameraco ab obsidione libe-
rato. Quid apud Fonterrabiam, vbi Sacellum
Virginis in stabulum versum, citatæ narrationes
exhibent. Vt de Teslimontio taceamus, in quo<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0391.jpg/>
@@1@<SE391>8 Additiones ad Thesaurum Indicum.
<duolan 2><-P>sacrileg um perpetratum facinus cuius meminisse
animus exhorrescit. Et hæc omnia minimè an-
nuentibus Christianissimis Regibus, sed dolenti-
bus, & damnantibus constat accidisse. Nec tale
quidquam poterit Indicis Conquisitoribus ex-
probari. Sed de his satis.</P>
<Z><A+2>Circa Caput. VII.</A+2>
<A+1>Ubi de Digniorum electione, ad Eccle-
siastica præsertim Beneficia.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>27</absatz-nummer> <INI3>P.</INI3>Diana Parte 8. Tract. 7. Resol. 83. circa
Principes habentes liberam prouisio-
nem, vt sunt Pontifices, Reges, & alij
supremi, communem sententiā affirmatiuam pro-
ponit, & eidem subscribentem Cardinalem Lu-
go. Pro qua & stat Magister Lezana Tomo 1. Cap.
15. num. 12. & Tomo 2 Cap. 13. n. 13. Negati-
uam item vt probabilem ex Trullench, & P. Re-
ginaldo, quam & Machadus communiorem, &
magis receptam potestatur, & sic concludit. Sed,
vt verum fatear, non videtur recedendum à sententia
Cardinalis Lugo, quia ferè semper digniores in prom-
ptu haberi & cognosci possunt. Hæc ille. Si ergo
non habeātur in promptu, omnes videntur circa
electionem digni, vt scilicet sit illa licita, & sine
scrupulo facienda, conuenire. Quod pro Indiis
militare constat, dum ad Officia, & Beneficia in
ipsis, qui non sunt cogniti aliàs, eliguntur. Er-
rabitur ergo sæpiùs. Fateor, & vtinam inter di-
gnos & digniores tantùm error nec se ad indi-
gnos exte&#x0303;dat, quod in primariis dignitatibus per-
dolendum. Orandus ergo Dominus messis ab
eo, qui recta diuinæ gloriæ intentione perduci-
tur, vt electiones dirigat, sicque mittat Operarios
in messem suam: non enim rectæ intentioni de-
erit, qui dat & velle & perficere pro bona voluntate.
Philip. 2. P. Tamburinus in Decalogum Libro 8.
Tractatu 3. Cap. 4. §. 4. negatiuæ sententiæ ad-
hæret in Beneficiis omnibus simplicibus, & con-
ferentibus aut suffragantibus quibuscumque ex-
tra concursum. Quod & de officiis sæcularibus
affirmat num. 15.</P>
<Z><A+2>Circa Caput idem.</A+2></Z>
<negEZ><A+1>Vbi de Di&#x0153;cesanis. An scilicet in Bene-
ficiorum prouisione sint aliis necessa-
riò præferendi.</A+1></negEZ>
<P><absatz-nummer>28</absatz-nummer> <INI3>C</INI3>Ommunis Doctorum sententia est
Di&#x0153;cesanos esse in Beneficiorum
prouisionibus præferendos, quod
& Canonici iuris auctoritate fulcitur: licet multi
Textus, qui ex Decreto adducuntur, de Episco-
pis tantùm procedant, vt videri potest Distinct.
61. & 63. in quarum priore ratio illa inculcata
ex Cap. Nullus occurrit: Habeat vnusquisque suæ
fructum militiæ in Ecclesia in qua suam per omnia offi-
cia transegit ætatem: in aliena impendia minimè alter
obrepat, nec alij debitam alter sibi vendicare audeat
mercedem. Hæc ibi. Et inculcata quidem illa re-
spectu omnium Beneficiorum; quia respectu
omnium locum habere videtur. Sed cùm odiosa<-P>@@

<-P>dispositio videri possit, dum per eam eligentium
potestas coarctatur, ad alia non extendendam
erunt qui censeant, licet non desint qui ob maio-
ritatem rationis extendendam arbitrentur. Ma-
gis enim conueniens & necessarium apparet vt
futurus Parochus ex Di&#x0153;cesanis sit, acturus cum
illis de proximo, & curam immediata habiturus.</P>
<P>  <absatz-nummer>29</absatz-nummer> Sed certè ratio illa non prorsus vrget,
quia in Textu minimè habet fundamentum, in
quo de præmio tantùm agitur, quod iis debetur,
qui per omnia officia Ecclesiæ seruierunt; vnde
par est ad eum promoueri gradum, qui est sum-
mus in eo genere: id quod non ita in Beneficiis
aliis est cernere, in quibus pro extraneo eligen-
do speciales esse conuenientiæ possunt, & præ-
rogatiuæ tales in illo, quibus di&#x0153;cesanatûs qua-
litas abunde suppleatur. Quod & in Episcopis
suo etiam modo locum habere potest iuxta Iuris
dispositionem: potest enim extraneus postulari,
pro quo Textus plures adducit Glossa in citato
Cap. Nullus. Postulationem autem ab electione
distingui habetur expresse in Cap. Osius citata Di-
stinct. 61. in qua pro generali prouisione, ad om-
nia scilicet Beneficia necessariò extendenda, ma-
gis vrget Cap. Episcopus in quo sic habetur: Item,
Clerici alterius Ecclesiæ non sunt præferendi in electio-
ne ijs, qui benè militant in propria Ecclesia. Sic ibi.
Et Cap. Net emeritis, in quo ex C&#x0153;lestino Pon-
tifice sic decernitur: Nec emeritis in suis Ecclesiis
peregrini, & extranei, & qui ante ignoti sunt, ad ex-
clusionem eorum, qui benè ciuium suorum merentur
testimonium, præponantur.</P>
<P>  <absatz-nummer>30</absatz-nummer> Sic D. Pontifex. Sed quidem cùm
posterius hoc Caput immediatum alteri sit, &
eius maior explicatio, ex eo argui non leuiter
potest, vt extradi&#x0153;cesani licita & conueniens
esse electio possit: quia tunc tantum ille prædi-
cti Capitis dispositione repellitur, cùm antè
ignotus est. Si ergo ab Episcopo probè notus
aut Patrono satis perspectus, vt accidere non
rarò potest, & per examen insuper idoneus de-
prehensus, eligi conuenienter poterit, & Di&#x0153;-
cesano concurrenti præferri, si sint impares aliàs
qualitates. Cùm supponamus talem cum bonâ
sui Episcopi licentiâ ad concursum pro Parochia-
li Beneficio necessariò præcedentem deuenire.
Quod cùm accidit, non esse tales pro peregrinis
& extraneis habendos non deerunt qui sentiant,
licet communis sententia in contrarium sit, vt vi-
deri potest apud Gregorum Lopez. L. 13. Tit. 15.
Part. 1. in Glossa Lit. Pro illis enim stat Caput fi-
nale, de Clericis peregrinis, vbi ex dispensatione Cle-
ricos peregrinos institui posse disponitur. Verba
illius sunt: Te nobis proponente didicimus, quòd qui-
dam Prælati Ecclesiarum tuæ iurisdictionis, in Ecclesiis
sibi commißis sine scientia tua Clericos de alienis Episco-
patibus instituere non verentur: Attendentes igitur id
eis nulla ratione licere, & à Sanctorum Patrum insti-
tutionibus alienum: Inquisitioni tuæ taliter responde-
mus, quod tibi licet eos exinde remouere, nisi aliquos ex
dispensatione in eisdem Ecclesiis duxeris dimittendos.
Sic Honorius Tertius Episcopo Reginensi, vbi
licet de iam institutis loquatur, idem est de insti-
tuendis cum suorum Episcoporum licentiâ ve-
nientibus dicendum, vt affirmat Glossa, & est in
illis maior ratio quàm in aliis, vt videtur mani-
festum.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0392.jpg/>
@@1@<SE392>Circa Titulum. I. Cap. VII. 9
<duolan 2><P>  <absatz-nummer>31</absatz-nummer> Et in citata quidem Lege 13. Beneficia
Di&#x0153;cesanis esse conferenda decernitur, sic enim
in ea Alfonsus Rex: Deben primeramente presentar
de los hijos de la Iglesia, si los vbiere à tales que sean
para ello; si no de los otros que sean de aquel Obispado.
Sic ille. Sed cùm verba, quibus vtitur, scilicet,
Si los vbiere à tales, que sean para ello, ita interpre-
tari possint, vt non quælibet capacitas sufficiens
iudicari debeat, si aliunde haberi magis idonei
queant; locus relinqui videtur arbitrio, licet fi-
liationis qualitas semper sit in cōsideratione ver-
sanda. Vnde Hispania ad concursum pro Bene-
ficiis etiam Curatis, quæ Patrimonialia non sunt,
extradi&#x0153;cesani admittuntur: id quod in simpli-
cibus frequentissimum, cùm ad Canonicatus, qui
per concursum obtinendi sunt, Edicta propo-
nuntur. Et de Curatis in ipsa Regia Curia fre-
quentia exempla succurrunt. Aliàs Beneficia om-
nia Patrimonialia essent, aut fere omnia essent
talia, cùm solis possint Parochianis tribui, qui
ordinariè sunt in eisdem locis nati. Et leges Re-
gni seriò iniungentes vt Patrimonialia non nisi
naturalibus præbeantur, hoc satis videntur in-
nuere, exceptio enim aperta est, vt ea in contra-
rium regula non obscurè firmari videatur.</P>
<P>  <absatz-nummer>32</absatz-nummer> Ea ergo regula, quam pro praxi propo-
nit Dom. Solorzanus Tomo 2. Lib. 3. Cap. 19. n.
15. ex bonis Auctoribus desumptam, videtur
opportuna, dum ita scribit: Semper tamen hi, ad
quorum curam spectat eorum prouisio, præsentatio, &
collatio, debent multùm attendere, vt ceteris paribus;
immò datâ aliquâ meritorum disparitate, dummodo
idoneitas requisita non desit, hi extraneis & peregrinis
præferantur. Hæc ille, apud quem plures. Vbi
obseruandum Primò non asserere illum singula-
rem eam meritorum disparitatem non debere
obstare prælationi Di&#x0153;cesani, sed aliquam, seu
aliqualem. Quando ergo notabilis est, aliter iu-
dicio ipsius & aliorum, quos citat, est faciendum.
Secundò, non quamlibet idoneitatem sufficere, sed
requisitam: quod est iuxta ea, quæ circa Legis
intelligentiam dicebamus. Tertiò, de extraneis &
peregrinis tantum pronuntiare, quales non sunt
prorsus habendi, qui de licentia Ordinariorum
suorum veniunt, iuxta aliquorum sententiam:
vel si habendi vt tales, cùm eis posse dispen-
sari, iuxta citatum Caput finale. Supponitur
enim cum Commendatariis litteris aduenisse,
& sic non esse prorsus ignotum, iuxta præce-
dentia Capita eiusdem Tituli. Et hoc vltimum
videtur plane conuincere, vt licet demus extra-
neos non esse præferendos, id debeat intelligi
regulariter, quod non tollit quin possit aliquan-
do dispensari.</P>
<P>  <absatz-nummer>33</absatz-nummer> Neque his obstat, quod ex Glossa in
Cap. 1. Distinct. 23. adducit dudum citatus Scri-
ptor num. 20. sic enim habet illa: Habes hic quòd
semper de Clericis ipsius Ecclesiæ eligendus est Prælatus,
si ibi est idoneus: & tunc sufficit quòd sit bonus. Sed
si de altera Ecclesia eligitur, requiritur quod sit opti-
mus. Sic Glossa. Ex quâ videtur deduci non es-
se attendendum excessum in extraneo, nisi ta-
lis sit, vt nullus maior esse possit: hoc e-
nim significatur cùm dicitur, Quod sit optimus:
optimo enim nullus maior aut melior esse potest.
Non inquam obstat Glossæ verba non sunt ex
integro apposita, quod quidem frequenter in<-P>@@

<-P>Iurisperitis deprehendimus; vt non debeat eo-
rum citationibus indiscriminatim fides adhiberi:
sic enim post præfata subdit: Vt dicunt quidam.
Non ergo iuxta propriam locuta est mentem,
sed aliorum & certè non plurium, vt modus
ipse loquendi satis videtur indicare. Quòd au-
tem ipsa sentiat statim expressit, sic dicens: Si
maior pars Capituli eligat de alia Ecclesia, valet electio.
Extra de Electione. Cùm nobis olim. Et Cap. Cùm
inter Canonicos. Et Cap. In caußis licet Ioannes dixe-
rit contrà. Et sufficit etiam tunc, quòd sit bonus, vt
in prædicto Decretali, Cùm nobis. Hæc illa. Iuxta
quæ satis apparet, quàm sit parum roboris in
ipsa pro assertione prædicta: & similiter quàm
immeritò Dom. Solorzanus eam appellet nota-
bilem: quæ si notabilis dicenda est, id certè con-
trariæ positionis respectu continget. Et verò
Textus illius Capitis, super quem cadit, exces-
sum illum non importat, cùm sic habeat: Eli-
gatur autem de ipsius Ecclesiæ gremio, si reperitur ido-
neus: vel si de ipsa non inuenitur, ex alia suma-
tur. Vbi quidem de electione Summi Pontifi-
cis sermo est: quòd si ad Episcopos ex rationis
identitate trahendum, constat iam vsu receptum
vt ex Ecclesiæ gremio, cui præficiendi sunt, non
debeant necessariò eligi: immò de tali vix consi-
deratio habetur qualitate; estque in eo sua con-
uenientia: non enim qui socij in Ecclesiæ gre-
mio fuerunt, libenter accipiuntur in Principes,
neque eis solet cultus debitus exhiberi. Quod
iam olim in somno Ioseph graphicè, & ad poste-
rorum exemplum adumbratum, dum inuidiæ &
odij fomitem ministrauit. Genes. 37. v. 8.</P>
<P>  <absatz-nummer>34</absatz-nummer> Iam quod ad Par&#x0153;cias Indorum spectat,
minùs difficultatis habet; qui enim magis ido-
neus, omnibus perpensis, non ita idoneo, Di&#x0153;-
cesano licet, potest anteponi. Indorum enim sa-
lus per ministros maximè idoneos est accuranda;
sic enim Alexander VI. Catholicis Regibus in
donatione Indiarum, grauissimis verbis iniunxit,
vt dictum Cap. 3. Quod quidem ad stabiliendam
fidem valde necessariùm est: vnde si procul, &
de vltimis finibus accersiri Operarij possent, qui
negotium istud meliùs promouerent, id esset
laudabiliter faciendum. Sic cùm Audissent Apostoli,<marginalia>Act. 8.|v 13.|& 14.</marginalia>
qui erant Ierosolymis, quòd recepisset Samaria verbum
Dei, miserunt ad eos Petrum & Ioannem. Act. 8.
v. 14. Habebant equidem Samaritæ egregium
diuini verbi ministrum Philippum, potentem
opere & sermone, à quo & Simon Magus con-
uersus, qui videns signa & virtutes maximas fieri,
stupens admirabatur. v. 13. Sed quia rem Christia-
nam meliùs stabiliendam à Petro & Ioanne A-
postoli existimarunt, eos vrbanè rogantes mise-
runt, & negotij tanti momentum proponentes.
Vt diuturnus esset fructus, qui tunc primò ex agro Sa-
maritano ostendebatur: quod sapiens dixit & ter<marginalia>P. Gaspar|Sancius.</marginalia>
venerandus Interpres. Quâ etiam de caussa po-
stulari, vt diximus, ex aliâ Ecclesiâ Prælati pos-
sunt, quia per eos res meliùs est Ecclesiastica pro-
mouenda & valde ad intentum confert Cap. Ad
decorem de Institutionibus, in quo sic Innocentius
Tertius: Quocirca mandamus quatenus moneatis
eumdem (Constantinopolitanum Patriarcham)
vt viros litteratos, & aliàs idoneos, vndecumque ori-
ginem duxerint, in prædictis Ecclesiis, & maximè in
Maiori, instituere non postponat. &c. Circa quod<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0393.jpg/>
@@1@<SE393>10 Additiones ad Thesaurum Indicum.
<duolan 2><-P>Glossa sic ait: Verum est quòd locus non obstat, dum-
modò constet de bonitate personæ. Et illud Cap. Afros,
de incognitis loquitur. Sic illa. Et ad rem magis
Ioannes Andreas in Glossa marginali rationem
reddit, quia terra erat de nouo conuersa. Vnde non
Veneti tantùm, vt Patriarcha volebat, sed aliun-
de etiam debebant ministri stabiliendæ conuer-
sionis admitti.</P>
<P>  <absatz-nummer>35</absatz-nummer> Est autem valde notabilis circa hoc di-
stinctio, quâ vtitur Fr. Emmanuel Rodericus
Tomo 1. qq. regul. quæst. 35. artic. 2. vbi ait quòd
si Rex in prouisione procedit vt Delegatus Pon-
tificis, iuxta concessiones Alexandri VI. & Pij V.
non tenetur Di&#x0153;cesanos eligere, sed idoneos
vndelibet conquisitos; secus si procedit vt Patro-
nus, quia hic ad Di&#x0153;cesanorum electionem o-
bligatur. Pro quo adducit Cap. Decernimus 16.
quæst. 7. & Cap. Hortamur 71. dist. & D. Anto-
ninum 1. p. Tit. 12. Cap. 12. §. 4. in principio. Sed
certè Cap. Decernimus nihil habet ad intentum,
sed tantùm vt fundatores Ecclesiarum idoneos
præsentent rectores earum Episcopis, & horum
ordinatio sine tali præsentatione irrita sit. Est au-
tem illud Concilij Toletani 4. aliàs 9. Ex Cap.
verò Hortamur nostra potiùs positio robora-
tur, sic enim illud: Hortamur Christianitatem
vestram iuxta sanctorum Canonum instituta, vt in
Ecclesiis à vobis fundatis aliunde veniens Presbyter non
suscipiatur, nisi à vestræ fuerit Ecclesiæ consecratus E-
piscopo, aut ab eo per commendatitias litteras suscipia-
tur. Sic ibi. Et est illud D. Augustini in Sermo-
ne quodam ad populum. Cùm ergo exceptio-
nem addat venientis cum litteris commendatitiis,
satis ex eo apertè deducitur id, quod anteà dice-
bamus. Vnde & sic sunt sanctorum Canonum
instituta accipienda. Iuxta formam ergo proui-
sionis, quæ in vsu est, si Episcopus aliquem ta-
lem nominauerit, à Prorege, Præside, aut Gu-
bernatore præsentari sine scrupulo poterit, nisi
in alijs qualitatibus minùs habens inueniatur.</P>
<P>  <absatz-nummer>36</absatz-nummer> Non videtur autem distinctio prædicta
quoad praxim quidquam habere momenti, quia
semper Rex in huiusmodi prouisionibus Benefi-
ciorum vt Patronus procedit; neque enim se so-
lo Beneficiarios constituere potest, stante prædi-
ctâ delegatione, sed ab Episcopis debent illi Ca-
nonicam institutionem accipere: credibile si-
quidem non est Pontifices omnimodam ad effe-
ctum adeò spiritualem contulisse personæ laicæ
facultatem, licet in gradu sublimissimo consti-
tutæ. Vt Patronus ergo prouidet, licet illius
Patronatus amplioribus priuilegiis gaudeat. Et
ita nec tenetur solos proponere Di&#x0153;cesanos, sed
condignos, vt in Cap. Decernimus citato dicitur,
ex vltimis, si expedire visum, finibus aduocatos.
Videatur Bossius Tomo 2. Titul. 7. numer. 41. vbi
ex aliis, quos citat, affirmat, certum esse ex
rigore iuris minimè exteros excludendos, neque
vllum esse Textum id statuentem, sed tantùm de
honestate & congruentia, de quo num. 41.</P>@@

<Z><A+2>Circa Caput XII. in fine.</A+2></Z>
<negEZ><A+1>De obligatione Confessarij, quando
Penitens ignorantiâ laborat, sed non
culpabili.</A+1></negEZ>
<P><absatz-nummer>37</absatz-nummer> <INI3>P</INI3>Otest contingere vt quis inculpatè
ignoret matrimonium esse inualid&#x0169;
cum aliquo impedimento contra-
ctum, cùm tamen sciat fuisse in contractione pec-
catum. Tunc quidem si notitia nocitura creditur,
in sua bona fide relinquendus. Quod benè ob-
seruat P. Thomas Tamburinus Opusculo 1. Lib. 3.
Cap. 4. num. 9. sufficit enim bonam fidem esse
partialem. Vnde sciens peccatum esse furari; si
tamen sibi persuadeat non esse obligatum ad re-
stitutionem, similiter suo est in errore dimit-
tendus, si de veritate edoctus nihil est tali noti-
tiâ profuturus. Sicut & qui post votum castitatis
Matrimonium contraxit, putans tamen eo con-
tracto licere debiti petitionem, aut mortuâ con-
iuge non ampliùs obligare. Et sic alia possunt
exempla congeri. Leander Tomo 1. Tract. 5. Di-
sputat. 11. Quæst. 127. ac seqq. Videndus etiam
Diana Parte 7. Tract. 3. Resolut. 19. & Parte 10.
Tract. 14. Resol. 20. in fine. Vbi Bordonum ad-
ducit circa impedimentum petitionis debiti, de
quo regulariter non ingerenda notitia ob peri-
culum, quod regulariter etiam occurrit commit-
tendi sacrilegij: quod & in huius generis impe-
dimentis, quæ scilicet dirimentia non sunt, pari-
ter videtur asserendum; regulariter enim potest
timeri periculum.</P>
<Z><A+2>Circa Caput. XIV.</A+2>
<A+1>De rerum indifferentium venditione,
de quibus & Titulo 4. num. 45.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>38</absatz-nummer> <INI3>A</INI3>Git de illis P. Franciscus Bardi in
Selectis Lib. 9. Quæst. 13. num. 4. &
seqq. post scripta visus, & qui vi-
deatur dignissimus: qui affirmat vt vendi indiffe-
rentia possint abusuris, sufficere iacturam eorum
futuram, quæ non venduntur: hæc enim cen-
seri debet rationabilis caussa. Cuius quidem ra-
tio difficilè redditur, cùm communis alia senten-
tia sit pro bono spirituali alterius ita charitatem
vrgere, vt vita ipsa debeat aliquando certo peri-
culo exponi. Videtur ergo hoc in Dei benignam
indolem referendum, qui cùm sciat homines ad
vitæ sustentationem commerciis indigere, sic ea
exerceri permittit, ac iusta reputat, vt illa cesset
anxietas, quæ ex contractantium prauâ potest
intentione consurgere, dum quis nihil prauum
intendit, sed quemque suæ conscientiæ relin-
quit, & remittit, solumque ipse vtilitatem ser-
uatis regulis iustitiæ procurat. Quod quidem
Theologi verosimili ratiocinatione deducunt,
tum ex discursu facto, licet non ita expressus a-
pud illos habeatur; tum quia in Scripturis nihil
contrarium occurrit: tum denique, quia Eccle-
sia sciens sententias circa hoc minimè scrupulo-
sas grauium Scriptorum extare, nihil circa illas,
quod damnare posset, inuenit: si enim inue-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0394.jpg/>
@@1@<SE394>Circa Titulum I. Cap. XVI. & XVII. 11
<duolan 2><-P>nisset, vtique & damnatione iam pridem inuio-
labili proscripsisset.</P>
<P>  <absatz-nummer>39</absatz-nummer> Non pugnat autem doctrina dicta cum
communi sententiâ de obligatione se exponendi
mortis periculo ob alterius salutem, quod & suas
habet limitationes; quia id rarò contingit, & ex eo
opposito sequeretur certa damnatio: quod non
ita accidit in casu, de quo agimus, vbi periculum
proximum certæ damnationis non est, cùm possit
modò peccans, de peccato posteà p&#x0153;nitere, &
potest pręfata positio ex alia communiter recepta
non leuiter roborari: nam propter defensio-
nem vitæ, honoris, & rei familiaris potest quis
alium occidere, etiamsi sciat in peccato moritu-
rum, & sic damnandum; quia ipse, dum iniustè
inuadit, voluntariè se periculo exponit, & ita
etiam vult in eo perire. Ergo & poterit quis
etiam vendere rem indifferentem, ne res ipsi fa-
miliaris pereat, quod multò minùs est. Licèt
enim ex omissione vnius aut alterius venditionis
non videatur grauis sustinenda iactura; dum ta-
men quis circa obligationem istam ex generali
ratione non cooperandi peccato alterius vrgetur,
multoties debebit à venditione cessare, aut fre-
quentibus peccandi periculis obnoxius remane-
re. P. Bardi consonat in asserto P. Tamburinus
in Decalogum Lib. 5. Cap. 1. §. 4. num. 33. & seqq.
licèt num. 36. pro vino maiorem rationem re-
quirat. Sed vulgò excusari Caupones affirmat
P. Gibalinus Tomo 1. Lib. 1. Cap. 9. num. 47. &
alij apud Bossium Tomo 3. Titul. 21. numer. 331.
Leander Tom. 2. Tractat. 9. Disput. 9. Quæst. 19.
Circa Cap. 11. vbi de Indorum seruitute, videri
potest P. Verricelli nobiscum sentiens, & Bullas
Pontificum explicans Tractatu de Mißionibus, Titulo
13. Sect. 7. n. 79. & Sect. 10.</P>
<Z><A+2>Circa Caput XVI.</A+2>
<A+1>De venditione officiorum.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>40</absatz-nummer> <INI3>E</INI3>Sse illam speculatiuè licitam affirmat
P. Bardi in Selectis Lib. 1. Quæst. 19.
Sed de facto illicitam & non nisi ex
ineuitabili necessitate practicandam: pro quo
specialiter num. 6. & sic vendentem Principem
obligari ad compensationem damnorum, de quo
num. 19. Videtur ergo auctor iste ineuatibilem
necessitatem vt rarissimè contingentem reputare;
aliàs non benè diceretur de facto licitam esse
posse venditionem. Et ego quidem id satis vero-
simile iudico, & iudicabunt etiam qui venditiones
non pridem celebratas cognouerint: quidquid
enim ex illis ad necessitatum occurrentium reme-
dium est collectum, aliunde haberi commodè
potuit; cùm reuerà non ita copiosum sit, vt arbi-
triorum istorum architecti sunt polliciti: vnde
passim distractus fiunt, & fraudatum enormiter
Fiscum verissimè conclamatur. P. Tamburinus
in Decalogum Lib. 8. Tractat. 3. Cap. 7. §. 3. num. 3.
& 4. absolutè in domino officiorum omnium ad-
mittit venditionem.</P>@@

<Z><A+2>Circa Caput XVII.</A+2>
<A+1>De obligatione tributorum.
De quo & Titulo 5. num. 55. & se-
quentibus.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>41</absatz-nummer> <INI3>E</INI3>X Nauarro, Caspensi, & aliis se-
quentia pronuntiata vt probabilia
proponit Diana Parte 10. Tract. 15.
Resolut. 46. scilicet non peccare mortaliter eos,
qui merces vetitas traducunt ex vno regno in a-
liud, non soluto Regio vectigali. Item neque
eos, qui in fluminibus vetitis piscantur: neque
eos, qui contra prohibitionem in syluis ligna
secant, vel pascunt oues in pratis, vel alia pro-
hibita venantur, & similia quædam: nam licet
de iure naturali Principibus tributa debeantur; at
dicta vectigalia fraudantes non intendunt con-
trauenire legi naturali; sed cùm tractetur de lege
purè p&#x0153;nali, eorum arbitrio remittitur, an velint
soluere tributa, vel fraudare; & sic se exponunt
periculo luendæ p&#x0153;næ, cum notabili Principis
emolumento. Et idem dicendum est de ementi-
bus prædictas gabellas, quibus imputandum est,
si fraudentur, dum non inuigilant, quia sub hac
conditione illas emunt; & quia quod cum vno
amittunt, cum alio lucrantur; propter contra-
uentionis p&#x0153;nam. Sic illi.</P>
<P>  <absatz-nummer>42</absatz-nummer> Conttra quos obiici potest, stante obli-
gatione naturali soluendi tributa, non satisfacere
eum, qui defraudar ex eo quòd se periculo in-
currendi p&#x0153;nam exponit; quia potest contin-
gere vt semper à periculo liber euadat, sicque
nihil vnquam soluat, & consequenter obligatio-
ni iuris naturalis minimè satisfaciat: neque vllus
videtur futurus Princeps, qui ea sit obligationis
ratione contentus; sicut nullus, cui facienda
est restitutio, contentus erit disiunctiuo illo so-
lutionis modo: vt scilicet si non ei soluatur,
debitor periculum amplioris solutionis incurrat,
ad quod euadendum debitoris potest industria
præualere. Si autem constaret Principem eo esse
obligationis modo contentum, staret equidem
illorum sententia Doctorum: sed quæ talis vo-
luntatis coniectura? Dicent; quia p&#x0153;nam ex-
pressit, culpam tacuit. Sed contra; quia cùm
ipsi fateantur obligationem esse de iure naturali,
dum Principes tributa constituunt, non est opus
culpam exprimere, quæ ex violatione naturalis
iuris satis est manifesta. Vt ergo doctrina illa
verosimilis sit, videtur dicendum obligationem
non esse de iure naturali, fundari tamen in illo, &
esse eidem valde conformen: sed Principum vo-
luntati præsertim inniti, qui proptereà, dum p&#x0153;-
næ tantùm, & non culpæ mentionem faciunt, ad
illam solùm videntur obligare.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0395.jpg/>
@@1@<SE395>12 Additiones ad Thesaurum Indicum
<duolan 2><Z><A+2>AD TITVLVM II.
Circa Caput I.</A+2></Z>
<negEZ><A+1>De obligatione legis ciuilis in foro ani-
mæ, de quo & Titulo 3. num. 96. &
seqq. aliisque locis, de quibus Index.
v. Lex.</A+1></negEZ>
<P><absatz-nummer>43</absatz-nummer> <INI3>D</INI3>Iana Parte 10. Tractat. 15. Resol. 44.
sententiam aliquorum, & quidem
non exiguæ auctoritatis, adducit,
qui affirmant leges ciuiles in conscientiâ non
obligare; immò eorum quidam neque obligare
posse contendunt. Quorum resolutio non ver-
satur tantùm circa leges p&#x0153;nales, sed vniuersim
procedit, sicut & eorum, qui apud eumdem te-
nent saltem sub mortali non obligare: & quod
plus est, idem de legibus Ecclesiasticis statuunt
per se loquendo. Sed señtentias prædictas im-
probabiles iudicat citatus Auctor, addens, Ne
dicam ampliùs. Et quidem ille de duabus poste-
rioribus loquitur. Circa priorem autem illam
de potestatis defectu in sæculari Principe plus a-
liquid videtur innuere, dum post verba Philippi
de la Cruz per extensum adducta, sic subdit: Sed
displicet virum alioquin doctum hæc scripsisse: & in §.
illius fine sic concludit: & contrarium asserere
nullo pacto ferendum, scilicet obligare non posse; &
vt possit, de facto non obligare sub mortali ali-
quando. Potuit certè ampliùs dicere iuxta ea,
quæ ex P. Suario dedimus num. 3. huius Capitis.
Et alij etiam amplectuntur, vt P. Valentia Tomo
2. Disput. 7. Quæst. 5. Puncto 6. §. Quod verò attinet:
vbi ait videri sibi certum esse de fide, quem addu-
cit & sequitur P. Salas Disput. 10. de Legibus, num.
7. §. Quartò, scribit. Et P. Granadus Tomo 2.
Controu. 7. Disput. 2. num. 2. vbi tamquàm verita-
tem Catholicam contra hæreticos id statuit:
quod & indicat Lezana Tomo 3. verb. Leges Regu-
larium, num. 49. Licèt Sotus apud P. Valentiam
sic tantùm certum esse contendat, vt oppositum
sit temerarium.</P>
<P>  <absatz-nummer>44</absatz-nummer> Quamuis autem sint qui nullam censu-
ram adiiciant, vt Ioannes Pontius Disputat. 25.
num. 37. P. Arriaga Tomo 2. in 1. 2. Disputat. 16.
num. 4. & alij, non ideò censendi sunt à censurâ
immunem prædictam sententiam arbitrari: quod
quidem si arbitrarentur, minimè tacuissent. Nec
dicas à contrario sic argui posse; non inquam
tacituros, si censurâ dignam fuissent arbitrati; est
enim dispar ratio. Cùm enim veritatem dictam
vt communiter receptam ab Auctoribus ample-
ctantur, cum eâ videntur qualitate amplecti, quæ
communiter apud illos extat; cùm certitudine
inquam tali, cuius oppositum grauem censuram
mereatur. Quod non ita accideret, si secus de
qualitate sentirent; cùm enim id singulare sit,
exprimeretur sanè: sic enim sentire, & non apertè
fateri, ingenui Theologi non est, & hic valdè
expediens, vt docti scriptores eâ notâ eximeren-
tur, quam videmus propter assertionem præfa-
tam incurrisse: non ergo audiendus Philippus à
Cruce parum quidem Theologicè locutus, vt &<-P>@@

<-P>illius ostendunt fundamenta: quod Diana euiden-
ter ostendit; licet quoad leges p&#x0153;nales melius ab
eo probari potuisse pronuntiet citato §. sed displi-
cet. Vnde ex ea parte quoad factum non est illius
sententia digna censurâ, secus quoad potestatem
obligandi, & ita accipiendum quod à Diana di-
ctum, qui tamen sine sufficienti est distinctione
locutus. Circa cap. 6. & n. 58. Pro ibi dictis circa
cognitionem caussarum decimalium, ex Theolo-
gis fauet affirmantibus P. Fragosus Tom. 1. Parte 1.
Lib. 2. Disp. 4. n. 361. §. His positis pag. 162. Col. 2.
Quod non obstat assertioni nostræ, vix scilicet
esse ex Theologis, qui eam in partem inclinarit:
vna enim aut altera hirundo non facit ver. Viden-
dus Leander Parte 3. Tractat. 5. Disput. 10. Quæst.
27. vbi cum aliis verissimæ sententiæ suffragatur.
Qui & Quæst. 30. caussas de facto ad iudices Ec-
clesiasticos tantùm spectare decernit.</P>
<Z><A+2>Circa Caput VII.</A+2>
<A+1>De recursu per viam violentiæ ad Indi-
cas Cancellarias.
De quo & Titulo 4. Cap. 8.</A+1></Z>
<negEZ><A+1>Vbi specialiter an liceat ob non regi-
stratas in Regio Consilio Patentes
litteras Generalium, & in contro-
uersiis Religiosorum aliunde conci-
tatis.</A+1></negEZ>
<P><absatz-nummer>45</absatz-nummer> <INI3>Q</INI3>Via post scripta citatis locis non-
nulla euenerunt, de quibus graues
exortæ controuersiæ, dum Reli-
giosi inter se circa ius prælationis contendentes,
ad tribunalia prædicta valde feruidum habuêre
recursum, & res est raro quodam arbitrio ter-
minata: visum est hoc loco aliquantulum circa
casus huiusmodi, prout mei instituti fuerit, dis-
currisse.</P>
<P>  Et in primis absit à me, vt iudicem agam in iis,
quæ ad mores spectant, turbas ex ambitionis
spiritu concitatas, & exorta inde scandala sug-
gillando. Nihil ad me ista, spirituum pondera-
tori Domino relinquenda. Quis enim me con-
stituit iudicem super Religiosos, qui & morum
ipsi magistri, & ambitionis damna satis habent
perspecta, sciuntq&#x0301;ue veram magnitudinem, cuius
ambiendæ caussâ deseruêre mundum, & abiecti
esse in domo Dei magis, quàm habitare in pec-
catorum tabernaculis elegerunt, à prælationum
contemptu requirendam? Ille verè erit magnus,
qui fuerit totius ambitionis alienus, dicente Domino
Matth. 20. v. 26. Quicumque voluerit inter vos ma-
ior fieri, sit vester minister. Vt præclarè dictum à
Cassidoro Lib. 10. 55. & scholæ suæ alumnos
formabat c&#x0153;lestis Magister hæc cùm diceret, qui
dicere verissimè potuerant: Ecce nos reliquimus
omnia, & secuti sumus te. Cap. 19. v. 27. vt in-
telligamus religiosæ abrenuntiationis conseque&#x0303;-
tiam esse legitimam explosum ambitum, & ada-
matam propter amorem Christi seruitutem, cui
seruire, regnare est, & sic aliis coràm Deo, in quo
vera est sita magnitudo, esse maiorem. Studiosè
operam dato, vt omnium nouißimus sis ac seruus om-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0396.jpg/>
@@1@<SE396>Circa Titulum. II. Cap. I. & VII. 13
<duolan 2><-P>nium, quando istâ ratione vnam veram tibi ac solidam
gloriam paries, non autem illam vanam, cassamque.
Verba sunt Diui Basilij Sermone de abdicatione
rerum. Et quod ad hoc spectat verbis Athalarici
claudendum, qui apud Cassiodorum Lib. 9. 25.
sic scribit: Iniquum est enim vt locum apud vos ha-
beat ambitus, quem nos laicis diuinâ consideratione
præclusimus. Sic ille.</P>
<P>  <absatz-nummer>46</absatz-nummer> Deinde, cùm plurimarum inter Reli-
giosos controuersiarum decisio ex notitia exacta
Constitutionum, variorumque scriptorum ad
institutum pertinentium, consuetudinum, ac
personarum pendeat; ad me illa non spectat, &
arbitror ab externis vix posse illas ritè ac rectè
componi: quamdam enim experimentalem
scientiam ista requirunt, & personarum intimio-
rem cognitionem, sicut & modi agendi, ac do-
mesticæ gubernationis. Quod Innocentius Ter-
tius apprimè dignoscens in Concilio Lateranen-
si, cùm circa celebrationem triennalium Capitu-
lor&#x0169;, quæ apud Monachos nonnullos non erant
in vsu, opportunè disponeret, sic subdidit: Ad-
uocent autem in huiusmodi nouitatis primordijs duos
Cisterciensis Ordinis vicinos Abbates ad præstandum si-
bi consilium, & auxilium opportunum, cùm sint in
huiusmodi Capitulis celebrandis ex longa consuetudine
pleniùs informati: qui absque contradictione &c. Sic
habetur Cap. In Singulis de statu Monachorum. Sic
etiam Theodorici, aut alterius ex regibus Romæ
dominantibus, vnde & Romanis Gothi permix-
ti, legibus constitutum, vt commodos quique
iudices haberent, quod à Cassiodoro sic expres-
sum Lib. 7. Formula 3. Cùm, Deo iuuante, sciamus
Gothos vobiscum habitare permixtos, ne qua inter con-
sortes, vt si solet, indisciplinatio nasceretur, necessarium
duximus illum sublimem virum bonis moribus hactenus
comprobatum, ad vos Comitem destinare qui secundùm
Edicta nostra inter duos Gothos litemdebeat amputare:
si quid etiam inter Gothum & Romanum natum fuerit
fortasse negotium, adhibito sibi prudente Romano, cer-
tamen poßit æquabili ratione distringere. Inter duos
autem Romanos Romani audiant, quos per prouincias
dirigimus cognitores, vt vnicuique sua iura seruentur
&c. Quomodo ergo absurdum & indecorum
non sit vt Religiosos iudicent sæculares, pro
quo maior absque dubio ratio videtur vrgere?</P>
<P>  <absatz-nummer>47</absatz-nummer> Præterea, quia per rescripta Regia, de
quibus Dom. Solorzanus Tomo 2. Lib. 3. Cap. 26.
num 29. & in Politicâ pag. 727. in fine, & 728.
seriò cautum vt quædam Generalium, aut supre-
morum aliorum Prælatorum mandata non si-
nantur in Indiis executioni mādari, nisi apud su-
premum illarum Consilium fuerint registrata;
id quidem sine scrupulo sustineri potest: existi-
mandum enim est à Catholico Rege, cuius no-
mine Regium Consilium decernit, nihil immu-
nitati Ecclesiasticæ apertè contrarium proueni-
re. Vbi & regia illa vox apud Cassiodorum Lib.
6. Formula 9. congruè adsonat: Confabulationes
siquidem nostræ erunt tibi instrumenta iustitiæ, quan-
do illud gratum nobis esse perspexeris, quod & diuinis
potest conuenire mandatis. Sic ille patrimonij regij
Curatorem allocutus. Enimuerò cùm talia dis-
ponuntur, probabili saltem fundamento dispo-
sitiones nituntur, & auctoritas sapientium ex-
trinsecam conciliare auctoritatem potest, & suffi-
cit, vt non debeant statim quasi iuri & rationi ad-<-P>@@

<-P>uersantes condemnari; quas & delegatione A-
postolicâ niti affirmat Fr. Emmanuel Roderi-
cus Tomo 1. qq. regul. q. 35. art. 2. §. Aduertendum.
Illarum autem ratio in casu, de quo loquimur,
obscura non est: solent enim turbare Religiosas
familias quandoque illa, quæ nouum modum
gubernationis inducunt, vnde & scandala erum-
pentia forinsecus inspiciuntur: quæ ad Cancel-
larias Regias dum veniunt, magnum solent impe-
dimentum expeditioni negotiorum inferre, ac
negotio promouendæ fidei non parùm obesse,
cuius peculiaris cura Regibus nostris à Sede est
Apostolicâ sub graui conscientiæ onere deman-
data, vt ex Tituli 1. prioribus est Capitibus ma-
nifestum,</P>
<P>  <absatz-nummer>48</absatz-nummer> Quo in genere illud obseruandum: ve-
nit, quòd si contingat Patentes aliquas litteras
Reuerendiss. Generalium, aut aliorum non re-
gistratas transmitti, illæque à Religiosis sine col-
litigationibus acceptentur, poterunt Regiæ Can-
cellariæ dissimulare, si extra iudicialem notitiam
fuerint assecutæ. Ratio est quia cessat motiuum
Regiæ prohibitionis, pacis scilicet turbandæ pe-
riculum; & quia in res huiusmodi non est conue-
niens laica Prætoria nisi exgraui necessitate se in-
gerere: vnde neque pro hoc videtur Regia ius-
sio, quæ semper rationi est & æquitati confor-
mis, vrgere. Pro quo stat id, quod Dom. So-
lorzanus circa materiam rescriptorum pro Reli-
giosis tradit suprà num. 107. & Politicæ pag. 736.
§. Todo lo qual. De cessante finali caussâ disposi-
tionis. Cui non obstat à Regio Consilio non
semel iussas colligi Patentes non registratas in
ipso, & remitti ad ipsum, vt ex eodem Scriptore
constat prioribus citatis locis: quia vt ita fieret,
aliquorum fortè instantia querelantium interces-
sit, vel turbellarum suspicio, & vt hoc pacto Re-
ligiosi in posterùm circa talia fierent cautiores,
Regijque Consilij mandata minimè contemni vi-
deantur. Facit & pro eodem id, quod apud eum-
dem extat num. 36. & pag. 729. §. Los Iesuitas,
vbi circa Religiosos Societatis Iesv registrum di-
ctum non habere locum ostendit, eò quòd nihil
eorum gubernatio turbidum habeat, à Reueren-
dissimo P. Generali plenè dependens: Atque a-
deò nullum disturbium timeri potest: verba illius sunt.
Vbi ergo disturbiorum constat abesse periculum,
tale aliquid potest sine Regij mandati violatione
permitti. Tunc autem in vtroque foro valida e-
runt acta virtute Litterarum.</P>
<P>  <absatz-nummer>49</absatz-nummer> Illud difficilius, an collectis Patentibus
idem dicendum sit, valida scilicet acta futura. Ad
quod dico, acta ante collectionem omnino va-
lida fore, quia non est fundamentum quod pro
inualiditate vrgeat, iurisdictionem enim supre-
mus Prælatus confert, aut exercet in ordine ad
actum, pro quo illam habet, & omnino spiritua-
lis est: quæ dum manifestè impedita per Supe-
riorem potestatem non est, suum sortitur effe-
ctum: non est autem superior laica potestas, vt
constat.</P>
<P>  <absatz-nummer>50</absatz-nummer> Ad quod dici potest Primò Superiorem
dari posse ratione delegationis: quia, vt ait Fr.
Emmanuel suprà, illam habent Reges nostri in
ordine ad Patentium detentionem, vnde & con-
sequenter videntur habere in ordine ad effectus
ex illis resultantes, & ratione quorum fit prohi-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0397.jpg/>
@@1@<SE397>14 Additiones ad Thesaurum Indicum.
<duolan 2><-P>bitio, ex vulgari axiomate, Propter quod vnum-
quodque tale &c. Sed hoc non est admittendum:
quia cùm potestas dicta non inueniatur conces-
sa cum eâ amplitudine, & sit valde exorbitans
ab Ecclesiæ consuetudine, non est dicto modo
extendenda. Sin minùs dici poterit Reges no-
stros habere ita iurisdictionem pro foro animæ,
vt Censuras fulminare possint in ordine ad execu-
tionem vrgendam, quia delegata potestas in suâ
amplitudine ad id totum se extendit. Axioma au-
tem illud, licet suas exceptiones habeat, de quo
à me dictum in Scholasticis, in præsenti admitto,
& dico Reges nostros magis velle prohibere ef-
fectus Patentium quàm Pate&#x0303;tes ipsas, sed eo mo-
do, quo possunt; non possunt autem inualidan-
do, sed agendo ne effectum habeant. Sicut cùm
prohibent ne Episcopi sine Executorialibus cō-
secrentur, & Bullas in Regio Cameræ Consilio
registrari iubent, consecrationem quidem om-
nino prohibere conantur, & proptereà prædicta
disponunt; quo non obstante consecratio aliter
facta, suum habebit effectum.</P>
<P>  <absatz-nummer>51</absatz-nummer> Dico Secundò potest Prælatorum volun-
tatem talem esse, vt nolint Patentes suas inuitis
Regibus robur in foro conscientiæ habere, sic
enim Regiæ voluntati magis se conformes exhi-
bent, vt est æquum eosdem pręstare, scientes gra-
uissimas esse caussas, & ad Religionum ipsarum
bonum conducentes, propter quas sic est ab illis,
maturâ habitâ virorum sapientium deliberatio-
ne, dispositum. Ac deinde probè dignoscentes ex
vsu contra Regiam voluntatem grauia posse in-
commoda suboriri, & quoad forum animæ con-
scientias periclitari, dum quidam constrictos se
reputant, alij deobligatos se penitus arbitran-
tur. Sed neque hoc multùm momenti continet,
quia Prælatorum voluntas aliter interpretanda
est, dum ipsi aliud non inueniuntur declarare.
Numquam enim conditionaliter statuunt, sed
in eo imitantur Pontificias decisiones, quæ abso-
lutæ sunt, & licet registro obnoxiæ non sint,
suum robur obtinent, cùm tamen sciant Pontifi-
ces pro registro congruas rationes occurrere, &
nonnulla inconuenientia posse aliquando ex il-
lius subsequi defectu. Vnusquisque ergo vt po-
test, statuit, & rem bono successui committit,
auctoritati propriæ consulens, conditionibus
prætermissis. Et quidem graue est Prælatis onus
registri, & aliqui eorum pro viribus sunt conati
illud declinare: ac Reuerendiss. Commissarius
Indiarum PP. Minorum, qui in Regia Curia re-
sidet, id obtinuit, eò quòd à Rege ex tribus, qui
eidem à Regio Indiarum offeruntur Consilio, ad
libitum eligatur, vt videri potest apud Dom. So-
lorzanum suprà num. 41. & pag. 730. §. Y en esta.
Cùm autem Reuerendissimus Minister Generalis
ægrè ferret inferiorem sibi Prælatum in eo esse
genere superiorem, supplicatione interpositâ e-
git vt Commissarij Patentes registro subiiceren-
tur, quod est facilè assecutus. Quia vt Reueren-
dissimus Generalis Ordinis Prædicatorum regi-
stro Patentium suarum magis videbatur obsi-
stere, in Regiis nouioribus schedulis registrum
vrgentibus specialis eorum mentio addita, & pe-
culiaris circa illorum Patentes curra, ne sine regi-
stro transeant, intimatur. Cùm ergo graue onus
sit, non est verosimile velle ipsos Patentes suas<-P>@@

<-P>omni prorsus valore destitui, si non fuerint re-
gistratæ: existimantes maius esse inconueniens
in subiectione illa ad laica tribunalia, quàm in
eo quòd sine registro validæ apud subditos ha-
beantur.</P>
<P>  <absatz-nummer>52</absatz-nummer> Et hinc videtur iam constare quid sitde
actis post Patentium collectionem dicendum, in
quo Dom. Solorzanus in Politica pag. 728. §. Y
que esta, affirmat cessare earum effectum in vtro-
que foro. In quo quidem significare non obscu-
rè videtur ante collectionem vim suam habere, &
ita quæ circa hoc diximus, inde veniunt robo-
randa, cùm non sit viri tanti auctoritas contem-
nenda. In alia autem apertiore assertione con-
trarium habet Fr. Emmanuelem de vtroque fo-
ro loquentem citato loco, vbi specialiter de visi-
tatione id tradit regimini Ordinis vel gubernationi
conueniente: rationem reddens his verbis, ex qui-
bus præfatam deducit positionem: Quia in hoc
non impeditur gubernatio pro conuertendis Indis, sed
iuuatur. Sic ille. Iuuatur inquam, quia Religiosa
obseruantia visitatione promota ad Indorum cō-
uersionem valde conducere potest. Dico autem
Auctorem hunc Dom. Solorzano esse contra-
rium, quia licet non loquatur in casu, de quo est
quæstio, quando scilicet Litteræ sunt collectæ,
illius tamen resolutio absoluta est, sicut & ratio,
quam ex eodem adduximus. Et ita quidem vi-
detur dicendum quando Patentes receptæ in
Prouinciâ sunt & intimatæ, ac posteà colligun-
tur; secus si ante receptionem: nullo enim mo-
do videtur verosimile, vt supremi Prælati velint
Patentes suas non receptas, neque intimatas,
in Prouinciis effectum habere, cùm id sit
contra ordinarium stylum, licet aliàs notitia
earum, & contentorum in ipsis possit haberi,
si præsertim delegationem aliquam contineant;
cùm sciant Delegato non ostensis suæ delega-
tionis Litteris non credi, vt est iure compertum.
Cap. Cùm in iure, de officio Delegati. Et in Ex-
trauagante Iniunctæ, de electione alibique.</P>
<P>  <absatz-nummer>53</absatz-nummer> Neque hoc videtur à Dom. Solorzano
conuenienter improbatum, dum sic ait: Quod
non facilè admitti debet: nam etiamsi dictæ Litteræ
mittantur Religiosis in eisdem Prouincijs commoranti-
bus, debent & solent priùs coràm Regio Senatu præsen-
tari, & aliter missæper Religiosos dictarum Prouincia-
rum non recipiuntur, & ad Proreges, & Audientias
recurritur, qui eas colligunt, & ad Regium Senatum
mittunt, iuxta schedulas suprà relatas. Sic ille. Qui,
dum ait id non facilè admittendum, non videtur
penitus improbandum iudicare. Et prætereà re-
cursus ille ad Proreges & Audientias non probat
intentum: quia est nudum factum repugnantium
mandatis Prælatorum: cùm tamen de valore a-
ctuum agamus, & vbi talis recursus non habe-
tur; vel si habitus est, & Patentes collectæ post
intimationem, de hoc est quæstio, an vim nihilo-
minùs habeant, si videlicet, eo non obstante,
saltem in foro interiori iuxta earum tenorem
prosequantur: aut etiam in exteriori, si non sint
qui reclament metu incurrendæ Generalium
offensionis.</P>
<P>  <absatz-nummer>54</absatz-nummer> Pergit autem citatus Doctor in Politica,
& §. post adductum sic scribit: Y paraque casen
estos inconuenientes, es major que las pasen, supuesto
que el Consejo siempre las pasa &c. Iuxta quæ regi-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0398.jpg/>
@@1@<SE398>Circa Titulum II. Cap. VII. 15
<duolan 2><-P>stratio tantùm est melior & conuenientior: non
ergo omnino necessaria, ita vt sine illa nullius
valoris sint acta, cùm benè tunc Religiosi agant,
qui registrando meliùs eodem teste fecissent.
Quod quidem tunc certius, cùm Prælatorum
Litteræ dispensationem aliquam continent, aut
declarationem Constitutionis, aut Decreti alte-
rius. In quo quidem ita scrupulosè à Regio Co-
silio actum nuper, vt Litteras circa declaratio-
nem huiusmodi à Patribus Minoribus Prouinciæ
Limanæ petitam & impetratam, iusserit registra-
ri. Quod credo in odium fuisse affectatæ circa
hoc quorumdam libertatis; cùm constet aliàs hoc
ad gubernationem ordinariam pertinere, in quâ
lex registri non vrget, de quo statim.</P>
<P>  <absatz-nummer>55</absatz-nummer> Quartò igitur circa id, quod in schedulis
præfatis dicitur, vbi specificantur nonnulla, pro
quibus necessarium est registrum, vt extinctio &
erectio Prouinciarum, fundationes Conuentu&#x0169;,
Visitatorum generalium, aut Prouincialium as-
signatio & transmissio, sicut & Religiosorum,
nominationes Præsidentium pro Capitulis: &
statim additur: O cosas que innouaren en las Religio-
nes, y no fueren en lo tocante al gobierno ordinario
de ellas. In quibus illud priùs obseruandum, non
videri inclusas assignationes Visitatorum, nisi
quando illi ex Europa, aut Prouinciis aliis desti-
nantur: dicitur enim en viar Visitadores generales,
ô Prouinciales. Qui autem ex eisdem Prouinciis
eliguntur, non dicuntur omnino propriè mitti.
Et eodem modo accipiendum quod dicitur de
Præsidentibus Capitulorum, quia est parifor-
mis determinatio, & ita accipienda vt præcedens,
per adducta à Dom Solorzano num. 82. & seqq.</P>
<P>  <absatz-nummer>56</absatz-nummer> Deinde generalis illa conclusio, Ocosas
que innouaren en las Religiones, alteri videri contra-
riam: Y no fueren en lo tocante al gobierno ordina-
rio de ellas. Nam gubernatio ordinaria multas
nouitates admittit, sunt enim illæ pro varietate
temporum necessariæ, & ita in Capitulis gene-
ralibus & Prouincialibus passim dispon&#x0169;tur. Sunt
insuper illæ ad bonum Religionum regimen, &
obseruantiæ redintegrationem aut conseruatio-
nem requisitæ, & ita obstare nequeunt conuer-
sioni Indorum, aut tranquillo regionum Indica-
rum statui: vnde ad ordinariā gubernatione&#x0303; spe-
ctare credendæ sunt, & ex eo capite inter illa re-
ce&#x0303;sendæ, quæ non prohibentur, cùm cesset peni-
tus ratio prohibitionis iuxta superiùs dicta. Hac
enim ratione dispensationes Pontificiæ, & De-
clarationes Cardinalium pro tota Ecclesia, non
debent registrari, vt aduertit Fr. Emmanuel su-
prà, additâ ratione à nobis ex eodem propositâ,
quia in hoc non impeditur gubernatio pro conuerten-
dis Indis, sed iuuatur. Neque enim Ordinarium
in eâ acceptione sumendum, iuxta quam à dele-
gato distinguitur, vt aliqui ineptè censuerunt;
sed prout idem est ac consuetum & vsitatum, ac
receptum. Sic namque communis modus lo-
quendi habet, cui se Regiæ schedulæ confor-
mant, & constat ex schedula, de qua Dom. So-
lorzanus num. 42. & in Politica pag. 731. Vnde
plura eorum, quæ sine registro Litterarum fieri
prohibentur, ad delegatam non pertinent po-
testatam, vt nominationes Commissariorum, &
Vicariorum generalium: non enim esse tantùm
Delegatos, sed Ordinarios, probat Dom. So-<-P>@@

<-P>lorzanus num. 51. & in Politica pag. 732. §. Y
aunque. Extinctio & erectio Prouinciarum, fun-
dationes Conuentuum. Adduntur & in nouio-
ribus alia, vt collationes Magisteriorum, declara-
tiones Constitutionum, & aliorum, de quibus
suprà, quatenus ratione illorum innouari guber-
natio potest. Et hoc pacto etiam illa, quæ dele-
gationem continent, dici debent ad ordinariam
gubernationem pertinere, quatenus pro illius
sunt rectâ dispositione necessaria, vt nominatio-
nes Præuidentium in Capitulis, quando ex Eu-
ropa non veniunt, aut ex alio regno, vt diximus.
Opponitur enim Ordinarium Extraordinario;
cùm tamen delegationes in gubernatione extra-
ordinariæ non sint.</P>
<P>  <absatz-nummer>57</absatz-nummer> Hinc deduci resolutio multarum diffi-
cultatum potest circa praxim occurrentium, vt
scilicet fauorabiliter quæ ad Religionum guber-
nationem spectant, & prætextu deficientis regi-
stri impediri possent, disponantur. Cùm enim
dicendum non sit Regias schedulas contraria in-
ter se disponere, affirmari dum potiùs id, quod
de inuocatione dicitur, ad extraordinaria nota-
biliter esse referendum, non ad ea, quæ licet a-
liquando noua sint, absolutè tamen ad ordina-
rium gubernandi modum spectant, quatenus si-
ne illis consistere recta nequit gubernatio. Quia
verò in casuum contingentia, si Regia Prætoria
suo indulgere arbitrio velint, periclitari possunt
ob ea, quæ à nobis dicta numer. 60. rectè qui-
dem facient sapientes aliàs iudices, cùm res
sub quæstionem veniunt, & ita arbitrio locus est,
si in fauorem supremorum Prælatorum arbitren-
tur, & ad ordinariam gubernationem ea, de qui-
bus agitur, iudicent pertinere. Vbi præsertim
nihil ex ambitionis turbulento spiritu actum de-
prehenditur, sed Prælati pro bono Religionis,
vel ex certa scientiâ, vel ad obseruantiorum Re-
ligiosorum instantiam, statuere dignoscuntur.
Quos & oportebit consulere, vt factum in con-
trouersia, de quâ Dom Solorzanus num. 61. &
in Politica pag. 732. §. La Segunda. Quòd si ibi
Regia Cancellaria se non interposuit, quia de
hoc mentio expressa non habetur ex eo id for-
matur, quod à nobis dictum de valore assigna-
tionum pro vtroque foro, etiamsi registrum in
Regio Consilio desideretur: quibus præiactis,
subiiciendæ iam peculiares.</P>
<Z><A+1>Peculiares Resolutiones circa prædicta.</A+1></Z>
<negEZ><A+1>Vbi specialiter disquiritur quid dicatur
ad ordinariam gubernationem spe-
ctare.</A+1></negEZ>
<Z><A+1>PRIMA.
De prorogatione Capituli.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>58</absatz-nummer> <INI3>P</INI3>Otest accidere, vt vel postulante Pro-
uinciâ, vel ex caussis non leuibus Re-
uerendissimus Generalis iubeat cele-
brationem differri Capituli, & vt finito Pro-
uincialatus tempore, aut Prouincialis ipse, aut
alius Vicarius sit vsque ad celebrationis tempus
à Reuerendissimo designatum. Vbi dubitari
potest an hoc ad ordinariam gubernationem<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0399.jpg/>
@@1@<SE399>16 Additiones ad Thesaurum Indicum.
<duolan 2><-P>spectet, & si Patentes registratæ non sint, ab Au-
dientiis colligendæ veniant, aut earum cursus
permittendus. Circa quod pro casus contingen-
tiâ, varia fuêre iudicia Aduocatorum, & quo-
rumdam aliorum, nec non iudicium ipsorum,
resolutumque tandem ex sententia plurium pro
valore Patentium. Et quidem non sine solidissi-
mo fundamento. Vbi de circumstantiis non a-
go, sed simpliciter statuo Positionem; quæ fir-
matur ex dictis: ad conuenientem siquidem gu-
bernationem necessariæ esse possunt huiusmodi
prorogationes, in quibus Religionum statui me-
liori consulitur, & sic etiam negotium conuersio-
nis Indorum, eorumque in fide promotio me-
liùs peragitur, & vrgetur, quatenus ad illam Re-
ligiosi possunt Ordines adiuuare, vt reuerà ad-
iuuant, cùm Doctrinas seu Parochias Indorum
plures habeant.</P>
<P>  <absatz-nummer>59</absatz-nummer> Ex eo autem quòd Vicarius designetur,
non est infirmanda resolutio, quia & hoc neces-
farium est ad conuenientem gubernationem, est-
que additamentum consequens dilationem; ne-
que enim sine Prælato est futura Prouincia. Vn-
de stante validitate prorogationis, in ea est desi-
gnatio talis inclusa quasi accessoria: etiamsi aliàs
prohibita contendatur: per ea, quæ adducit
Dom. Solorzanus Tomo 2. Lib. 1. Cap. 3. num. 77.
& in Politica pag. 82. §. Y tambien. Vbi probat
quòd licet Ianaconæ per se, & ab agris separati,
vendi, permutari, aut alienari nequeant; benè
tamen transire cum fundis venditis possunt quasi
in accessionem. Pro quo & faciunt quæ de In-
dis similiter loquens habet Libro eodem Cap. 17.
numer. 26. & 27. & in Politica pag. 167. §. Y
mas en terminos.</P>
<P>  <absatz-nummer>60</absatz-nummer> Firmari prætereà Positio ista potest ex
eo quòd si Capituli futuri breuius spatium desi-
gnaretur, volente Prouinciali cedere iuri suo, vt
reipsâ accidit, non esset talis nouitas, quæ regi-
strum in Regio Consilio necessari&#x0169; haberet iux-
ta Regias schedulas, vt nemo negat; quia pro eo
rationes adductę militant. ergo idem in proroga-
tione dicendum, cùm pariter illæ videantur pro
eo militare. Vbi dici nequit in prorogatione
interuenire Vicarij Generalis designationem;
quia id nouitatem gubernationis non tollit, cùm
possit illa tam in breuiando termino, quàm in
extendendo reperiri. Sicut ergo in priori non
obstat, ita neque in posteriori: & sic ex verbis
illis O cosas que innouaren en las Religiones, argui ne-
quit. Item. Quod ad Vicarium attinet, nullius
momenti est, quia ratione nouitatis non habet
repugnantiam specialem, vt vidimus; ne que ex
eo quòd ad ordinariam gubernationem non
spectet: quia si ex eo quòd extraordinarium id
sit, repugnantia esset, in breuiato etiam Prouin-
cialatu tale quid accidit, & nihilominùs illud
admittitur. Et Regiæ quidem schedulæ tam de
positiuis seu ampliatiuis actibus, quàm de priua-
tiuis disponunt, vnde pariter vetant extinctio-
nem Prouinciarum, ac earum erectionem, de
quo Resolut. 3.</P>@@

<Z><A+2>RESOLVTIO II.</A+2>
<A+1>De breuiore gubernationis spatio stabili-
ter constituto.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>61</absatz-nummer> <INI2>D</INI2>E vna aut altera vice dictum iam:
illud difficilius, an similiter dicen-
dum si pro Capitulis stabiliter breuius spatium
designetur. Quod quidem aut pro tota Reli-
gione contingere potest, aut pro Indiis specia-
liter. Et in priori euentu consequenter addicta
num. 70. asserendum non esse registrum neces-
sarium: quia cùm nihil speciale pro Indiis statua-
tur, nihil circa eas specialiter innouatur, neque
ordinaria gubernatio tollitur, quia ordinaria iam
alia est, & sic Schedularum Regiarum forma ser-
uatur. In posteriori autem aliter videtur dicen-
dum: quia valde extraordinaria & notabilis in-
nouatio est, ac multiplicatio ex illâ Capitulorum
sequitur, atque inconuenientia ex illis augentur,
Indorumque spiritualia ac temporalia detrimen-
ta, ob frequentiores absentias Parochorum, &
eorum mutationes, quæ in Capitulis fieri solent.
Quæ omnia consideratione sunt digna, vt meri-
tò credi debeat Regiam voluntatem esse, ne eo
inconsulto executioni mandetur id, ex quo illa
subsequuntur.</P>
<P>  <absatz-nummer>62</absatz-nummer> Dices vrgere prædicta etiam cùm in-
nouatio illa est generalis pro tota Religione, de
qua aliter pronuntiauimus. Respondeo, etiamsi
ita sit, dispositionem in Schedulis Regiis conten-
tam in generali statuto non procedere, cùm illius
verba casum, de quo est sermo, non comprehen-
dant; secus in alio, quia ob specialitatem opor-
tuit de vno, & non de alio ita pronuntiare. Non
enim sibi Regium Consilium persuasit id, quod
pro tota Religione à viris doctis & prudentibus
statuendum pro bono Religionis erat, speciali
Indiarum commodo obfuturum. Cùm aliàs fa-
cile ipsi futurum sciret, si quidquam non ita op-
portunum accideret, supremos Prælatos admo-
neret vt circa Indias dispensationem adhiberent,
quam ipsi neutiquam recusarent. Quod quidem
in Bullis Pontificiis pariter est dicendum, quæ
cùm pro tota Ecclesia sunt, nullo modo in su-
premo Consilio detinentur: & tamen possunt
earum aliquæ non esse rebus Indicis congruen-
tes. Quod dum euenit, pro dispensatione circa
ipsas Sedi Apostolicæ supplicatur, sicut in multis,
quæ de iure communi sunt; vnde tot priuilegia
concessa videmus, quæ tot ferè sunt in illo dis-
pensationes, & ad Regum nostrorum instantiam
plurimæ illarum concessæ reperiuntur.</P>
<P>  <absatz-nummer>63</absatz-nummer> Et licet in acceleratione Capitulorum
rationes adductæ vim habere videantur specia-
lem, quod non ita in dilatione accidit: nihilo-
minùs si generali pro Indiis statuto decerneretur,
similiter videtur dicendum: quia innouatio val-
de extraordinaria & notabilis est, & pro tempo-
rum varietate possunt inconuenientia occurrere,
vnde oporteat sine Regia notitia talia nō exequi;
cùm sciamus minora valde registro submittenda
esse iuxta Regias sanctiones. Et verò diuturnum
regimen non parùm subditis solet esse mole-
stum: vnde ex hoc capite erunt fortassè qui cen-
seant Reges nostros piissimos ad hoc etiam de-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0400.jpg/>
@@1@<SE400>Circa Titulum II. Cap. VII. 17
<duolan 2><-P>bere suam prouidentiam extendere, & sic attentè
à suis Consiliariis decreta prorogationum exa-
minari; quod in Religionum ipsarum commo-
dum tandem redundabit. Cùm sit certissimum
molestias Religiosis animis ex onerosa tolerantia
Prælatorum ingestas viam perfectionis, diffici-
lem aliàs, asperiorem reddere, & sic minùs prom-
ptè decurrit, dicente Vatum Summo: Viam man-
datorum tuorum cucurri, cùm dilatasti cor meum.
Psalm. 118. Quòd si ad currendam mandatorum
viam, dilatatio est cordis necessaria; quid de Cō-
siliorum est viâ dicendum, quam constat esse re-
liquis arctiorem? Videatur D. Bernardus Ser-
mone de Obedientia. Et 71. in Cantica.</P>
<Z><A+2>RESOLUTIO III.</A+2>
<A+1>De Vnione ac diuisione Prouinciarum.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>64</absatz-nummer> <INI2>I</INI2>N Regiis Schedulis expressè positæ ex-
tinctiones & erectiones Prouinciarum,
Especialmente de las que fueren para extinguir ô eri-
gir Prouincias. Huius autem peculiaris cautionis;
vbi de erectione agitur, ratio illa esse potest, ne
scilicet hoc pacto multiplicentur Capitula, & in-
commoda illa, quæ ex multiplicatione oriri di-
ximus, & Indorum conuersioni officiunt subse-
quantur. Quòd si his non obstantibus sub gene-
rali huiusmodi consideratione, vtilitates appa-
reant, propter quas aliter fieri debeat, vtpotè
quæ præponderare incommodis dictis videantur,
id quidem attentà est consideratione dignissi-
mum, & ideò Regio est Consilio reseruatum.
Quòd verò neque extingui sine illius beneplacito
nequeant, caussa illa generalis in primis occur-
rit, quòd scilicet extinctio talis res valde notabi-
lis est, & ita Regiâ notitiâ digna. Deinde, In-
dorum caussæ incommodare potest, quatenus
Prælati longiùs distant, & Doctrinarios rariùs
possunt visitare, & querelas Indorum audire; &
hoc quidem licet expressum non esset, sub gene-
rali clausula de spectantibus ad ordinariam gu-
bernationem posset vetitum reputari, quia valde
extraordinarium & notabile est, & gubernatio
exinde notabiliter innouatur.</P>
<P>  <absatz-nummer>65</absatz-nummer> Et quidem erectionem huiusmodi non
posse fieri sine licentia Sedis Apostolicæ gene-
raliter loquendo docet Lezano Tomo 1. Cap. 18.
num. 24. Fr. Emmanuel Rodericus Tomo 3. qq.
regul. q. 23. artic. 8. vbi non solùm erectionem
prohibitam esse affirmat, sed etiam erectæ diui-
sionem, aut subiectionem respectu alterius. De
Religione autem Minorum, & speciali in eâ pro-
hibitione, agit ibidem, & Tomo 1. quæst. 43. artic. 1.
Quod quidem si ita est, satis ex eo dispicitur
quanti hæc res momenti sit, quam sibi Sedes A-
postolica reseruauit. Et ex eo inferre licet nō im-
meritò Reges nostros circa rem eamdem id de-
creuisse, quod vidimus. Benè verum est argu-
mentum, quod ex Iure adducit citatus Auctor,
in quo de Episcopis ita dispositum inuenitur, ne
scilicet noua Sedes Episcopalis constituatur, ne-
que illius fiat diuisio, aut subiectio absque Papæ
facultate, quia de similibus idem fit iudicium:
non videri vrgens, nam similitudo exacta non
est: Episcopi enim à solo Pontifice constituun-
tur, sicut & Archiepiscopi; cùm tamen Prouin-<-P>@@

<-P>cialium electio aliam habeat formam inferioris
gradus, qui & in multis aliis sunt diuersi. Neque
Syluester, quem allegat verbo. Casus in 9. & 11.
& Lezana Casu 8. 9. & 10. de Prouinciis ver-
bum vllum habet, sed tantùm de Ecclesiis, Mo-
nasteriis, vel Conuentibus exemptis. Et hinc est
vt sine priuilegij alicuius peculiari mentione in
Societate nostrâ statutum sit potestatem nouas
instituendi Prouincias apud R. P. Generale&#x0303; resi-
dere, vt videri potest in Decreto 108. Congregat. 1.
& in Decreto 36. Congregat. 2. & in 6. Congreg. 4. &
quòd generaliter sine priuilegio id fieri possit, te-
net tandem Lezana Tomo 5. in Mari magno PP.
Prædicatorum cum Peirino, Santore, & Trimarcho
n. 9. 10. & 11. Neque ex eo quod in Ecclesiis, &
Monasteriis accidit, argui ad Prouincias potest,
quia d&#x0169; multiplicantur Ecclesiæ, & Monasteria,
reuerà fi&#x0169;t plures domus diuersa occupātes spa-
tia in districtu alieno, quod meritò fieri prohibe-
tur. In Prouinciar&#x0169; aute&#x0303; multiplicatione tantùm
fit innouatio in modo gubernationis domorum
earumdem, per quod Ordinariis nullum videtur
præiudicium importari. In Religione autem Mi-
norum specialis prohibitio ob caussas benè visas
esse potuit, quæ & iam antiquata iuxta dictos. Et
ex eo, atque ex aliorum sententiâ circa Prouin-
cias Religionum aliarum, communique sensu
circa rei grauitatem, rectè colligitur, potuisse Re-
ges nostros id disponere circa Indicas, quod in
Schedulis allatis reperitur.</P>
<P>  <absatz-nummer>66</absatz-nummer> Quia verò in Societate Iesu inconue-
nientia cessant, quæ ex multiplicatione iam vi-
dimus, cùm Capitula pro electionibus non ha-
beat, non videtur prohibitio dicta ad illam ex-
tendi, sicut non extenditur quoad Visitatores, ob
similes rationes. Vt autem de multiplicatione id
procedit, ita & de extinctione dicendum, quia
non est cur exceptam in vno, in alio inclusam as-
serere debeamus; quandoquidem neque verba
specialiùs vrgent, neque ratio est aliqua, ex quâ
possit discrimen verosimiliter coniectari. Pro quo
est vulgaris doctrina Textibus & Doctoribus il-
lustrata à Dom. Solorzano citato Cap. 26. n. 82.
quòd vna determinatio respiciens plura, pari-
formiter determinat determinabilia. Et quod
item fundat num. 83. non scilicet esse credendum
concedentem aliquid, eos, quibus concedit, si
diuerso iure censeri voluisset, sub eodem verbo-
rum tenore sociasse.</P>
<P>  <absatz-nummer>67</absatz-nummer> Quòd autem innouatio quæuis circa
Prouincias, sed absoluta erectio prohibetur, non
est leue fundamentum vt quis censeat eam tan-
tùm erectionem intelligendam, per quam ea,
quæ nullo modo erecta erat, de nouo constitui-
tur, non verò quando iam erecta diuiditur. Pro
quo stat Fr. Emmanuel citato Artic. 8. vbi hæc
distinguere videtur, dum ait Iure prohiberi Re-
gulares, etiam Generales, ne possint nouas Pro-
uincias erigere & fundare, nec possint erectas di-
uidere, nec vnam Prouinciam alteri Prouinciæ
subiicere. Aliud ergo est iuxta ipsum, & iuxta rei
veritatem, erigere & fundare Prouinciam, ac ere-
ctam diuidere: tunc enim propriè fundari aut e-
rigi Prouincia non dicitur: sicut cùm vna domus
in duas diuiditur, non dicitur quælibet illarum
fundari, sed fundata diuidi. Et sic in aliis. Et eo-
dem modo de extinctione dicendum, quæ non<-P></duolan 2>

@0@<filename:W0001-A-0401.jpg/>
@@1@<SE401>18 Additiones ad Thesaurum Indicum
<duolan 2><-P>contingit, cùm ex duabus fit vna: non enim di-
citur altera earum extingui: sicut in exemplo do-
mus per contrarium adducto, cùm scilicet ex
duabus fit vna; non enim dicimus alteram ea-
rum, aut vtramque, per coniunctionem extin-
gui. Iuxta hæc ergo dici potest Regias Schedu-
las in casibus dictis non loqui, & cùm odiosæ
dispositiones sint, non esse verba ad sensus mi-
nùs fauorabiles pertrahenda iuxta vulgaria iura,
& Doctorum obuia axiomata, de quibus præ-
fertim Valascus in Axiomatibus Iuris Lit. O. n. 12.
& hæc quidem sententiam istam verosimilem o-
stendunt, vt si Regiis Prætoriis placeat, possint
sine scrupulo eidem se in casûs contingentia con-
formare: pro contraria autem iam vidimus quot
& qualia fundamenta succurrant. Pro subiectio-
ne autem vnius Prouinciæ ad alteram de nouo
inducta, non est cur debeamus quæstionem mo-
uere, cùm nullo modo in Regiis Schedulis inue-
niatur expressa, etiam si demus eam Iure prohi-
beri: quia non omnia Iure prohibita Regiis Sche-
dulis prohibentur, quando pro illis priuilegia
extant. Sic enim in multis est cernere, quæ pas-
sim impetrantur, & de quibus Nos Titulo 12.
ob rationem sæpiùs redditam, quòd scilicet com-
muni Indiarum bono incommodare nequeant,
sed commodum sint potiùs allatura.</P>
<Z><A+2>Casus peculiaris.</A+2>
<A+1>Ubi de recursu Resolutio respondens
præpositæ in Titulo quæstioni.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>68</absatz-nummer> <INI3>P</INI3>Otest ille in præfatâ doctrinâ fun-
dari, & circa Prouinciarum inno-
uationem accidere, si Patentibus
non registratis vnio aut diuisio fiat, & sic conse-
quenter Prouincialium electiones. Tunc ne Re-
gia Prætoria tolerare id poterunt, aut Prorex
vtens Omnimoda, quæ illi pro raris & implica-
euentibus competit, id, quod est factum, ratum
habere? quod si renuant, aut contradicant aliqui?
quid si & Regij Magistratus? quomodo est res
adeò difficilis componenda? Circa quam</P>
<P>  Dico primò, iuxta dicta num. 63. & seqq. a-
cta esse valida, quia non est solidum fundamen-
tum vnde possint infirmari, interueniente aucto-
ritate supremorum Prælatorum.</P>
<P>  <absatz-nummer>69</absatz-nummer> Dico secundò, Regios Ministros posse
factum tolerare, & Indiarum Consilium de sic
actis admonere. Ratio est, quia inualidatio Ca-
pitulorum, & nouorum celebratio grauia in-
conuenientia continent, & non sine scandalis
accidunt: nec credendum est Reges Piissimos &
Religiosissimos tanto cum dispendio Religiosi
status suas velle Schedulas obseruari. Sic scimus
multa in Regiis ac supremis probata Consiliis,
quæ non erant ordinariæ gubernationi confor-
mia, quia eam oportuit iuxta circumstantiarum
occursum variari. Sic etiam nouimus Episco-
pum sine Executorialibus contra expressam pro-
hibitionem Cancellariæ Regiæ consecratum, cir-
ca Pontificiale officium neutiquam impeditum,
cùm tamen per legem Regni executionem Bul-
larum, quæ non sunt in Consilio Cameræ præ-
sentatæ, & confirmationem præsentati à Rege<-P>@@

<-P>continent, non esse permittendam caueatur. Pro
quo & facit id, quod ex Metiano præclaro Iuris-
consulto obseruat D. Solorzanus Tomo 2. Lib. 2.
Cap. 7. num. 29. & in Politica pag. 301. §. Aun-
que no. Conuenir à veces dißimular algo, por no lo tur-
bar y embarazar todo. Sic ille adducens alios Mæ-
tiani doctrinam illustrantes.</P>
<P>  <absatz-nummer>70</absatz-nummer> Dico tertiò. Praxis Omnimodæ in Pro-
regibus necessaria non est, iis stantibus, quæ di-
mus, quia & vbi illi non sunt, stare illa potest, &
Regiæ Audientiæ arbitrio ista disponi. Et qui-
dem si Audientia factum sustinendum iudicat,
satis apparet non esse ad Omnimodam recurren-
dum. Si verò secus sentiat, & Proregis iudicium
iudicio Auditorum aduersetur, velitque suo iure
vti, poterit equidem, iunctâ prærogatiuâ Pa-
troni, & consilio aliorum instructus, quia res
huiusmodi opinabiles semper sunt: & tunc pa-
rendum ipsi, neque ab Auditoribus obsistendum,
iuxta ea, quæ habet Dom. Solorzanus suprà &
Cap. 4. num. 76. & Lib. 4. Cap. 10. num. 3. &
seqq. & in Politica pag. 279. in fine & Lib. 5. Cap.
13. circa initium, quæ in hoc casu, & similibus
magis vrgent.</P>
<P>  <absatz-nummer>71</absatz-nummer> Dico quartò, si post celebrata Capitula
Patentes colligantur, & earum executio prohi-
beatur, quoad forum interius id stare poterit,
quod dictum Assert. 1. & etiam quoad exterius,
si stare illud possit sine periculo turbationum,
quod erit difficile, quia non deerunt delatores,
& cedere oportebit propter metum Iudæorum.
Cùm ergo res ad priorem statum in hoc foro re-
uocanda sit, & sic noua celebranda Capitula,
tunc quidem ad sedandas conscientias Prælati
ante collectionem Patentium electi vices suas
nouiter electis attribuent: ita vt, si Prouincia
diuisa fuerat, duo tunc electi Prouinciales vni
posteà electo; si vnitæ duæ vnus tunc electus
duobus tamquam delegatis omnem suam confe-
rat potestatem, quantam de iure communi ac spe-
ciali Religionis conferre potest, & sic resolutio-
nem vltimam ex transmarinis partibus expectare.
Quòd si nouiter electi legitimos se Prælatos esse
contendant, & sic aliorum nolint agere substitu-
tos, videntur certè in eo grauiter peccare, quia
ea, quæ ad forum conscientiæ spectant, eo pacto
in multis dubia redduntur, & communi damno
nō occurritur modo conuenienti & facili, in quo
periculum subest nullum. Non deerunt autem
qui censeant in eo grauiter non peccare, quia
probabiliter proceditur, iuxta dicta de valore
actorum post Patentium collectionem, quem
sunt qui negent, contendentes talem esse supre-
morum Prælatorum voluntatem. Vide n. 65.</P>
<P>  <absatz-nummer>72</absatz-nummer> Dico quintò. Si collectis Patentibus
post Capitula celebrata, elapsum sit tempus, quòd
in Religionibus ad eorum est celebrationem præ-
finitum, habent enim fixos & inuiolabiles dies,
tunc Religio quæuis ad sua statuta recurrat, &
videat quisnam iuxta illa sit Prælatus futurus, vt
Regiarum Audientiarum decretis morem gerant.
De quo idem est quod de Prouincialibus dicen-
dum, de quibus Assertione præcedenti.</P>
<P>  <absatz-nummer>73</absatz-nummer> Dico sextò. Si controuersia aliqua inter
Religiosos circa casum nuper propositum ha-
beatur, dum plures sibi ius ad prælationem com-
petere iuxta sua statuta contendunt, res non de-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0402.jpg/>
@@1@<SE402>Circa Titulum III. Cap. I. & IV. §. III. 19
<duolan 2><-P>bet ad Regiam Cancellariam deferri, vt videtur
manifestum. Quis enim laicos judices Ecclesia-
sticorum iurium iudices esse constituit? Ibi certè
de facto non agitur, sed de iure; vt esset illud
commune perfugium, de facto agi, & non de iure
aut proprietate. Sicut & aliud de restitutione
spoliati, quæ quidem non rarò confingitur, & à
iudicum omnium Iudice, qui falli nequit, irride-
tur. Quid ergo faciendum? Eligantur arbitra-
tores, & Compromissarij, qui esse possunt eius-
dem aut alterius Ordinis Religiosi, vt apud P.
Thomam Sancium videri potest in Opere morali
Lib. 6. Cap. 13. num. 60. & seqq. Immò & sæculares
probi, & bonæ famæ, iuxta Lezanam Tomo 4.
summæ, verbo, Recusatio, num. 8. qui & videndus
Verb. Exemptio pro damnatione recursuum huius-
modi num 16. & 17. etiamsi Malderus, Portel,
& Sousa illos admittant, cùm superior non adest,
aut non vult Religiosum defendere, grauamen
iniustum patientem. Et generaliter recursum per
viam violentiæ probat cum aliis Leander Parte
4. Tractat. 3. Disput. 14. Quæst. 13. & eorum iu-
dicio stetur: quòd si stare nolit qui in eo victus
& turbas excitet, tunc poterit Regium auxilium
conuenienter implorari.</P>
<P>  <absatz-nummer>74</absatz-nummer> Dico septimò. Si collectis Patentibus
ante effectum innouationis in Prouinciis, & ce-
lebratis Capitulis more solito, ad instantiam ali-
quorum, re iterùm discussà, & nouis allegatis ra-
tionibus, illæ reddantur, atque ipsarum executio
permittatur, electi debent cedere Prouinciales,
quorum iurisdictio neque in foro conscientiæ
remanebit. Ratio est: quia cùm reuerà depre-
hendatur Patentes fuisse validas, & registro non
indiguisse, ac ratione earum habeatur iurisdictio
in vtroque foro; id quod contra illarum tenorem
est factum, nullum extitit, & ita nullo modo sub-
sistere potest: neque est inconueniens acta in
Capitulis irrita euadere contra formam præscri-
ptam celebratis, quia hac de caussa Generales so-
lent Capitula nulla & euanida declarare. Noui
ergo eligantur Prouinciales, si aliud non occur-
rat obstaculum, vt non occursurum videtur, quia
proptereà Patentes collectæ redduntur, & impe-
ditis agere non occurrit tempus, juxta vulgarem
Iuris regulam, pro quo & Textus & Auctores
adducunt Rodericus, Suarez Allegat. 3. Valascus
in Axiomatibus Iuris Lit. I. num. 22. & 23. &
Dom. Solorzanus Lib. 2. Cap. 11. num. 52. & in
Politicâ Pag. 331. §. De lo qual. Est autem valde
diuersus casus ab eo, de quo in Assert. 5. ibi enim
impediti non sunt designato à supremis Prælatis
tempore celebrare, sed reipsâ celebrarunt, iuxta
eorum præscriptum, & acta omnia valida extite-
runt: vnde juxta Religionis peculiarem formam
nequeunt Capitulum aliud celebrare, sed agere
vt Prælatus is sit, qui iuxta proprias Constitu-
tiones esse debet; neque ad aliud Audientiarum
decreta compellent, quia id suarum partium non
est; sed prohibere tantùm ne valorem habeat
id, quod est contra leges de registrandis Paten-
tibus constitutum. In casu autem Assertionis præ-
sentis Capitulum non fuit legitimum, & legitimi
celebratio pariter impedita, vnde cessante impedi-
mento potest legitimè celebrari, & consequenter
eligi Prouincialis: vnde ad Prælat&#x0169; alium non est
recursus necessarius, qui deficiente Prouinciali so-<-P>@@

<-P>let per statuta specialia prouideri: nec de his plura,
vbi plura fortè desideret quispiā, quæ controuer-
sias præfatas magis in speciali pertingat; sed nolo
dum id ago, nouas in me controuersias excitare.</P>
<Z><A+2>AD TITVLVM III.
Circa Caput I. num. 4.</A+2>
<A+1>De obligatione Proregis ad frequentiam
Confessionis.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>75</absatz-nummer> <INI3>P</INI3>Ro generali obligatione ob vitandum
periculum incidendi in noua peccata
stant plures, quos adducit Diana Parte
7. Tractat. 12. Resolut. 29. & licet ipse cum Car-
dinali Lugo Disputat. 15. de P&#x0153;nitentiâ, num. 45.
& seqq. neget: id tamen tantùm statuit commu-
niter loquendo, quia sic Cardinalis censet: vn-
de neuter videtur obligationem excludere, cùm
speciales circumstantiæ concurrunt: neque de
obligatione per accidens ratione scandali loquun-
tur. Nec dici potest illud esse passiuum; quia
cùm stet sententia quamplurium, de quâ diximus,
accedente sublimitate personæ ad peculiare exem-
plum obligatæ, plus quàm passiuum est: probabi-
liter enim existimari potest illum esse in malo sta-
tu; suffragante insuper experientiâ de sic abhor-
rentibus Sacramenta.</P>
<Z><A+2>Circa Caput IV.</A+2>
<A+1>§. III.
De obligatione restitutionis pro malè
expensis à Religiosis.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>76</absatz-nummer> <INI3>O</INI3>Bligationem restituendi in Reli-
gioso quatuor in casibus negat
Hieronymus Garcia in Politicâ
Regulari Tractat. 4. Parte 3. Difficult. 5. Dub. 13.
num. 7. & 8. & circa duos priores non est diffi-
cultas, quia procedunt cùm sine iactura famæ Re-
ligiosi aut Conuentus restitutio fieri nequit: &
illorum ad instar possunt alij occurrere. Tertius
est cùm pecuniam turpiter expensam ab amico
Religiosus accepit; tunc enim damnum nullum
est passum Monasterium. Iuxta quod dicendum
est, neque accipientem à Religioso ad restitutio-
nem teneri, quia ex eo quòd non restituatur,
damnum speciale non resultat, nihil enim minùs
habet; licèt Religiosus contra paupertatem pec-
cauerit; stat enim illud non violatâ justitiâ, juxta
præfatam sententiam: quod est sanè difficile, sed
in quo Auctor dictus est alios secutus: nam
quod Religiosus accipit, statim fit Religionis, &
ita, cùm prauè expenditur, contrectatio est a-
lieni, & consequenter justitiæ violatio. Quod &
in Fratre Minore dicendum: licèt enim Con-
uentus dominium non adquirat, vsum tamen ita
habet, vt à nullo sine violatione iustitiæ possit
eo spoliari: nisi fortè qui dedit, noluerit domi-
nium, aut ius aliud à Conuentu adquiri, sed ad
liberam omnino dispositionem Religiosi perti-
nere: tunc enim poterit distinctio illa locum<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0403.jpg/>
@@1@<SE403>20 Additiones ad Thesaurum Indicum
<duolan 2><-P>habere, quia votum paupertatis ad id se potest ex-
tendere. Vt etiam de sic datis disponi nequeat,
cùm sit dispositio de quantitate non leui contra
Prælati voluntatem, & vsus rei propriæ, tamquàm
propriæ: licet enim in rigore propria non sit, ita
tamen eâ vtitur Religiosus acsi propria esset. Pro
quo videndus Card. Lugo Disp. 2. de Iust. n. 50. &
Diana Parte 7. Tract. 11. Res. 18. contra Caramuele&#x0303;
ostendens votum paupertatis non solùm proprie-
tatem excludere, sed etiam vsum contra Prælati
voluntatem. Quartus, si id, quod turpiter ex-
pendit, cum licentia Prælati habebat, ita vt licitè
posset expendere; quia ex bonis non erat Mo-
nasterij communibus, sed ex peculiaribus elee&#x0308;-
mosynis, aut hæreditate. Id quod propter ratio-
nem nuper adductam, scilicet Monasterij bona
propria eo pacto non defraudari, neque minùs
aliquid habere, venit affirmandum. Quo euentu
similiter dicendum, licèt prædictus Auctor id non
exprimat, accipientem ad restitutionem non
teneri.</P>
<P>  <absatz-nummer>77</absatz-nummer> Sed contrarium tenent communiter Do-
ctores, ex quibus plures congerit P. Hermannus
Busembaum in Medulla Theologiæ Moralis Lib. 4.
Cap. 1. Dub. 4. num. 6. qui loquuntur cùm de li-
centia Prælati id fit. Ex quo infertur certius esse
quando sine licentia expenditur, quæ solùm est
ad vsus licitos attributa: & est pro eo ita vrgens
ratio, vt oppositum sit illâ penitus destitutum.
Quod enim de substantia bonorum Monasterij
dicebatur, est sanè leuissimum: cùm enim quid-
quid Religiosus adquirit, aut habet, Monasterij
sit, distinctio illa bonorum nihil ad negotium
præsens conducit, dum contra voluntatem domi-
ni alienum contrectatur, ex quo oritur restitutio-
nis obligatio. Quemadmodum si quis aliquid
subriperet ab habente Maioratum ex iis, quæ ad
Maioratum non spectant, in ordine ad restitutio-
nem impertinenter se haberet dicta diuersitas;
sicut si de bonis paraphernalibus, & non dotali-
bus, rapina contingeret. Habet ergo Monaste-
rium aliquid minus, quàm haberet, si non sic esset
turpiter distributum.</P>
<P>  <absatz-nummer>78</absatz-nummer> Nec dici potest nihil plus Monasterium
habiturum, si in vsus fuisset licitos collatum; quia
dum in eos non confertur, in illorum possessio-
ne est, & potest Prælatus licentiam, cùm voluerit,
reuocare: neque ratio illa vlteriùs vrget, etiamsi
minùs non habeat, quia obligatio restitutionis
ex eo non impeditur: vnde si quis pecuniam
ab aliquo, quam conuiuio amicis instruendo de-
stinauerat, furaretur, ad restitutionem maneret
obligatus; cùm tamen transacto tempore, quod
designatum erat conuiuio, nihil haberet minùs,
& sic aliàs. Video Cardinalem Lugo suprà Di-
sput. 3. num. 142. viam ostendere, vt probabi-
liter possit dicta sententia defendi; quia scilicet
Prælatus non tantùm licentiam concedit ad vsus
licitos, verùm neque ad illicitos, quia non potest:
sed generaliter auferendo impedimentum suæ
contrariæ voluntatis, quâ stante, esset peccatum
contra iustitiam, & quâ non stante contra illam
non est. Quem adducit, & pro eo laudat Diana
suprà Resol. 22. sicut & Machadum Lib. 5. Parte 2.
Tractat. 1. Documento 11. num. 3. Sed habet illa,
quod pace viri tanti sit dictum, plus subtilitatis,
quàm soliditatis: quia Prælatus nequit impedi-<-P>@@

<-P>mentum generaliter auferre, sed in ordine ad lici-
ta; sicut nequit aperire portam auferendo seram,
vt vnusquisque ad id, quod voluerit, egrediatur.
Neque exemplum de pignore est ad rem: quia
dominus pignoris eo ipso quòd talis, potest ge-
neralem vsum concedere, non sic Prælatus, qui
est pius & honestus administrator, iuxta peculiare&#x0303;
obligationem statûs. Videri etiam potest Diana
Tract. 12. Resol. 3. vbi pro sententia dicta eumdem
cum aliis adducit Cardinalem.</P>
<P>  <absatz-nummer>79</absatz-nummer> Est item nonnullorum opinio, quo-
rum Auctor idem meminit Parte 10. Tractat. 12.
Resolut. 35. asserentium Religiosum sic expen-
dentem peculium, non teneri ad restitutionem,
eò quòd numquàm habeat rei cuiuscumque do-
minium. Quæ quidem non videtur præfato Au-
ctori placere, vnde concludit se nolle illius au-
ctorem esse. Sed certè, cùm sententiam Hiero-
nymi Garciæ circa casum præcedentem non im-
probet, in puncto præsenti nihil videtur nouæ
difficultatis reperiri. Cùm enim dicat ille non o-
riri obligationem restitutionis, quando erat li-
centia ad expendendum in vsus licitos, & habens
peculium licentiam talem habeat, nihil quoad rem
ipsam occurrit, in quo possit esse discrimen. Solùm
in ratione Assertionis diuersitas esse potest; quia
prioris illa est, quam vidimus; & posterioris, defe-
ctus dominij, & quoad hoc quidem meritò reiici
sententia ista debet, quia cùm violata iustitia sit,
obligatio pro damni compensatione relinquitur,
ad quod cùm varij esse modi queant, parùm
refert quod dominium non habeatur, cùm etiam
eo deficiente, possit esse compensatio. Et qui-
dem cùm peculium Religioso conceditur. Sic res
agitur, vt Prælatus illud concedens, ad vsus licitos
eâ sub conditione concedat, vt si aliter expenda-
tur, Religiosus ab eo abstineat, quo vsque tan-
tumdem Monasterio reddatur, quantùm est ir-
religiosè dissipatum. Qui agendi modus, cùm
sit satis conueniens, reipsa intercedere credendus
est. Sic ergo Religiosus à peculio non abstinens,
contra iustitiam peccat, quia Religionis bona sine
licentiâ consumit. Ex quo ratio illa de dominij
defectu corruit.</P>
<P>  <absatz-nummer>80</absatz-nummer> Et licet dici possit abstinere ab vsu pecu-
lij non esse restitutionem, sed impletionem con-
tractus sub eâ conditione initi; id nullius momen-
ti est, cùm iam sit quæstio de nomine: & prætereà,
cùm compensatio damni sit, meritò restitutio dici
potest in contractu ipso comprehensa, iuxta con-
uenientem modum ineundi illum, à nobis expli-
catum, cui se Prælatorum voluntas videtur tacitè
conformare. Videatur Lezana Tomo 2. Cap. 18.
n. 33. & Tomo 3. verb. Beneficium, n. 20. & Tomo
4. verb. Ludus num. 23. vbi & obligationem
restitutionis, inualiditatem licentiæ etiam pro
ludo, & obligationem obseruandi Bullam Cle-
mentis VIII. de largitione munerum in Benefi-
ciatis etiam Indicis recognoscit. Sed verb. Dare,
num. 8. affirmat posse licitè dari à Religiosis mu-
nera ijs, à quibus plus speratur. Quod juuare
pro dictis à nobis potest. Et num. 10. tempera-
mentum Bullæ citatæ adducit ex Declaratione
S. Congregationis Cardinalium, modestam,
discretam, ac sine suspicione ambitionis, cum
licentiâ Prælati localis, donationem approbantis.
Quæ & deseruiunt pro dictis circa Titulum 17.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0404.jpg/>
@@1@<SE404>Circa Titulum III. Cap. IV. 21
<duolan 2><-P>num. 55. & seqq. Quidquid dicat Verricelli cum
aliis, quos citat Tomo 1. Quæst. 52. num. 12. vio-
latam paupertatem negans ab habente licentiam
generalem in meretriciâ largitione.</P>
<P>  <absatz-nummer>81</absatz-nummer> Quæ sententia, si probabilis est, currit
etiam in Fratribus Minoribus: quia licet quoad
bonor&#x0169; dominium alia in illis ratio sit, & in ad-
ministratione immediata pecuniæ eisdem prohi-
bita; quoad vsum tamen cum licentia Prælato-
rum facultatem habent penitus expeditam. Ne-
que obstat in Decretis Capitulorum Generalium
Bullam citatam Clementis vti regulam in exer-
citio donationum assumi, quia præter obligatio-
nem Bullæ ipsius specialiter acceptatæ, nulla a-
lia peculiaris videtur iniungi. Et ita temperamen-
tum à S. Congregatione adhibit&#x0169;, eisdem etiam
suffragatur. Nec dici vlteriùs potest Pontificem
habentem talium bonorum dominium esse inui-
tum, cùm immoderatas damnet largitiones. Nam
etiam Monasterium habens bonorum dominium
inuitum est circa donationes huiusmodi: quia
verò Prælato administratio est illorum commis-
sa, iuxta illius licentiam res ita dirigitur. Sunt
ergo rationes dictæ valdè efficaces vt donationes
generaliter sint inualidæ, sed pro discrimine in-
ter PP. Minores & aliàs, parùm habent firmita-
tis, vnde docti Scriptores ita sentiunt.</P>
<Z><A+2>Circa Caput item Quartum.
§. eodem num. 42.</A+2></Z>
<P><absatz-nummer>82</absatz-nummer> <INI3>M</INI3>Odus dicendi Cardinalis Lugo
ex Disput. 4. de Iustitia, num. 49. &
50. ibi propositus, vt scilicet is,
qui à Religioso accipit in donatione peccāte, sed
sine obligatione restitutionis, non peccet, pro-
babilis Dianæ visus Parte 8. Tract. 6. Resolut. 134.
sed non eum penitus videtur amplexus, solum
se non audere improbare illum, vtpotè viri sa-
pientissimi, protestatus, addens tandem esse pro-
babilem. Sed certè non erat cur se circa illum ita
cautum ostenderet,  cùm absolutè eum iam fuis-
set amplexus Parte 7. Tract. 11. Resolut. 39.</P>
<Z><A+2>Circa Caput Quintum.</A+2></Z>
<negEZ><A+1>Ubi de venditione officiorum à Prore-
gibus, eo quòd actio eligendi non sit
debita, de quo n. 46. & seqq.</A+1></negEZ>
<P><absatz-nummer>83</absatz-nummer> <INI3>P.</INI3>Bardi in Selectis Lib. 1. Quæst. 18.
optimè probat pro actione abso-
lutè debitâ quoad substantiam ni-
hil posse accipi, licèt respectu nullius determina-
ti debita sit, & ab eo specialiter, qui purè dispen-
sator est quales sunt Proreges & Gubernatores
Indici. Videatur ille, est enim doctus vsquequaq;
sed, scholasticâ inquam & morali doctrinâ præ-
sertim excultus: parùm enim Scholastici in alio
solent genere sæpiùs claudicare, vnde & tales esse
solent laxiorum sententiarum inuentores. Et ri-
diculum quidem videtur nonnullos ex istis cer-
nere, eximios Theologiæ Principes impugnan-
tes, & inurbanè reiicientes quibusdam loquen-<-P>@@

<-P>di formulis inconcinnis. Sed his per occasionem
dictis, de quibus aliàs pro sententiâ dictâ viden-
dus etiam Diana Parte 6. Tract. 6. Resolut. 59.
vbi generaliter idem probat contra aliquos, &
specialiter de eligentibus ad Maioratum, Cathe-
dram, Capellam, & pauperes pro distribuendâ
elee&#x0308;mosynâ, circa quos affirmant aliqui apud
eumdem.</P>
<Z><A+2>Circa Caput Decimum tertium.</A+2></Z>
<negEZ><A+1>Ubi de grauaminibus impositionum
respectu Ecclesiasticorum, de quibus
§. 3. & seqq.</A+1></negEZ>
<P><absatz-nummer>84</absatz-nummer> <INI3>E</INI3>Xtat pro immunitate ab illis, in ca-
sibus, de quibus citatis locis, notabi-
lis Decisio Sacræ Rotæ, quæ est vl-
tima apud Dianam Parte 8. Specialiter autem ap-
probatur praxis, de quâ §. 4. de iuramento in fi-
ne anni: additur tamen id debere a Sede Apo-
stolica approbari, si Cleri sit consensu recepta.
Et pro ea adducitur P. Azor Parte 2. Lib. 9. Cap.
11. §. Quintum priuilegium. Vers. In dubium voca-
tur. &c. Vbi quidem hic Auctor consensum et-
iam Sedis Apostolicæ requirit, sed non ad pra-
xim prædictam, benè tamen ad solutionem ga-
bellæ. Addit tamen id, quod ad Indias videtur
specialiùs pertinere, dum ita scribit: Hoc enim
probat solùm esse rationi consentaneum, vt Romani
Pontificis consensu, vel si ad eum non patet aditus, E-
piscopi auctoritate huiusmodi gabellam Clerici soluant,
non autem solâ auctoritate laicorum &c. Pro reso-
lutione autem circa non reddendam ampliorem
quantitatem in fine anni, de qua num. 114. quan-
do voluntarius consensus extitit, quem & statuit
præfata Decisio, eiusdem doctrina confert, dum
nihil amplius reddendum iudicat, sicut nec P. A-
zor, cuius sæpiùs laudata sententia, tum cir-
ca praxim prædictam, tum circa alia. Quid-
quid in contrarium teneat Verricelli Tomo 1. qq.
moral. Tract. 8. Quæst. 13. contendens imposi-
tionem dictam non aduersari Ecclesiasticæ im-
munitati. Secus Leander Par. 4. Tract. 3. Disp. 18.
Quæst. 10.</P>
<P>  <absatz-nummer>85</absatz-nummer> In casus ergo contingentiâ Decisio est
prædicta consulenda, ex qua habetur qualecum-
que remouendum præiudicium Ecclesiasticæ im-
munitatis, siue directè illud contingat, siue in-
directè; siue principaliter, siue in consequentiam;
& non inhærendum litteræ ac verbali interpreta-
tioni, sed magis attendendam rationem Sacro-
rum Canonum. Violari illam cùm Ecclesiasticæ
personæ quouis modo impediuntur, vel timidio-
res redduntur in exercitio iuris ac libertatis ipsis
competentis, quod ex officialium laicorum or-
dinaria asperitate in munerum suorum admini-
stratione contingit, & quia illis sunt frequenter
infensi &c. Pro quibus etiam adeundus pro re
nata Thomas del Bene Tomo 1. de Immunitate Ec-
clesiastica Tract. 5. Qui Cap. 5. Dub. 7. Sect. 13.
quæstionem præfatam de redhibitione in fine
anni collectæ summæ pertractat, & cum Rota
conuenit, eâ tamen non citatâ, sed Alterio, &
Duardo, & ex isto statuit interesse reddendum, si
verè aliquod præcessit incommodum. Vide item<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0405.jpg/>
@@1@<SE405>22 Additiones ad Thesaurum Indicum.
<duolan 2><-P>circa hoc Dianam Parte 6. Tract. 8. Resolut. 4. vbi
multa & opportuna. Et quando leges ciuiles co-
tra immunitatem non sint. Et Parte 7. Tract. 1.
Resolut. 19. & seqq.</P>
<Z><A+2>AD TITVLVM IV.
Circa Caput IV.</A+2></Z>
<negEZ><A+1>Ubi de obligatione soluendi decimas,
si Religiosorum prædia conducan-
tur, nonnullis additis.</A+1></negEZ>
<P><absatz-nummer>86</absatz-nummer> <INI3>N</INI3>On deberi tenent præter citatos
Thomas del Benè nuper adductus
Sect. 19. & alij, quos adducit & se-
quitur Diana Parte 10. Tract. 12. Resolut. 51. &
Leander Parte 3. Tractatu 6. Disput. 6. Quæstio 37.
quidquid ex Recentioribus contradicat Trul-
lench in Decalogum Tomo 1. Lib. 3. Cap. 3. Dub.
11. num. 4. qui, vtpotè Clericus sæcularis, Reli-
gionum priuilegia non videtur habuisse perspe-
cta, aut minùs piè eadem expendisse. Quod de
Barbosa ne dicam, qui Lib. 3. de Iure Ecclesiastico
Cap. 26. §. 3. num. 40. idem tenet, tanti viri com-
pellit auctoritas. Certè si iuxta nonnullas S. Ro-
tæ Decisiones, quas affert, illius mens explican-
da, nihil contra particularia priuilegia Assertio
eiusdem importat, sed iuxta ius commune pro-
cedit, ita ipso probabiliter sentiente; cùm tamen
alij secus sentiant, quoties non est merè personalis
exceptio: quo pacto explicant Cap. Licèt, de deci-
mis vt de personalibus tantùm disponat: quam-
uis congruentior alia expositio sit iuxta teno-
rem concessionis, de qua ibidem; erat enim cer-
tis terminis alligata.</P>
<P>  <absatz-nummer>87</absatz-nummer> Cùm ergo iuxta priuilegia iudicandum
sit, & non iuxta iuris communis dispositionem:
inde fit neque ex agris conductis à Religiosis ge-
neralem communicationem habentibus, decimas
deberi. In Cap. Dilecti de decimis, sic Alexander
Tertius: Mandamus quatenus de prædiis, quæ à laicis
conduxistis in Parochiis suis, de quibus consueuerant de-
cimas percipere, plenariè soluatis eisdem, vel cum ip-
fis amicabiliter componatis. Sic ille. Vbi notandum,
quòd si ante conductionem non erant solitæ de-
cimæ percipi, sed à Religiosis conductoribus ex-
coli c&#x0153;perunt agri, decimæ non debentur, quia
id tenor expressus Decretalis insinuat. Item si
dum à suis dominis colerentur, minores erant
fructus, quàm sint posteà Religiosorum indu-
striâ, decimæ habitâ proportione pensionis prio-
ris soluendæ sunt: neque plus illa verba desi-
gnant: Plenariè soluatis eisdem. Quia Pontifex tan-
tùm vult enorme grauamen Monachorum S.
Crucis remouere, qui apud eumdem conquesti,
eò quòd ex conductione Monachorum de Nor-
bolo, qui priuilegium non decimandi habebant,
sicut Monachi S. Crucis recipiendi illas, enormi-
ter grauarentur. Quoniam ijdem Fratres ex hoc gra-
uantur enormiter. Quæ sunt illius verba. Atqui
soluendo decimas, quas Par&#x0153;ciani soluerent,
nullum illi grauamen patiuntur enorme, ad quos
decimæ spectant: ergo ad solutionem prædictam
solùm tenentur. Et hoc quidem iuxta ius com-
mune. Neque contra hoc facit communis Do-<-P>@@

<-P>ctorum sententia de obligatione decimandi ex
fructibus per industriam auctis, vt videri potest
apud Leandrum supra. Disp. 7. Quæst. 19. & 20.
nam de Religiosis alia est ratio, quia alia Ponti-
ficia dispositio.</P>
<P>  <absatz-nummer>88</absatz-nummer> Quia verò priuilegium extat non sol-
uendi ex agris conductis à Religione D. Hiero-
nymi, & per communicationem Religionibus
aliis concessum, vt videri potest apud Auctores,
quos adducit Diana suprà Resolut. 50. & alios a-
pud Leandrum Parte 3. Tract. 6. Disput. 6. Quæst.
49. eo stante aliter iudicandum, vt Auctores te-
nent apud eumdem, qui cum illis & aliis censet,
etiam non stante peculiari priuilegio, quod con-
ductores exprimat, ab obligatione eximi, si priui-
legium tale sit, vt exemptionem concedat ex præ-
diis, quæ Religiosi habent: nam quod condu-
citur habetur. Id quod priùs docuerat P. Azor
Tomo 1. Lib. 7. Cap. 26. Vers. Octauò quæritur. A-
pud Dianam mei vsus errat citatio, dum habet
Lib. 7. Quæst. 6. §. 3.</P>
<P>  <absatz-nummer>89</absatz-nummer> Habet autem Societas priuilegium hu-
jusmodi, & cum expressionibus clausulis à Paulo
Tertio concessum, confirmatum à Pio Quarto,
& specialissimè à Gregorio Decimotertio robo-
ratum cum derogatione Capitis Nuper, de deci-
mis: iuxta quod eidem indultum, vt de Domibus,
& Collegiis, eorumque prædiis, hortis, & aliis locis
eisdem sociis iuxta eorum viuendi institutum habere
conceßis &c. & aliis bonis quibuscumque per dictam
Societatem, & illius Collegia posseßis & obtentis, ali-
quam decimam etiam Papalem soluere &c. minime te-
nerentur. Prætereà. Eorum personas, fructus, red-
ditus, & prouentus, etiam bonorum Ecclesiastico-
rum, sæcularium, & Regularium quorumcumque
illis pro tempore vnitorum, aliasque res & bona quæ-
cumque, à quibusuis decimis etiam Papalibus, perpetuò
liberauerit, & exemerit, scilicet Pius Quartus qui-
bus nihil videtur dici clarius potuisse. Verba e-
nim illa, de locis iuxta eorum viuendi institutum ha-
bere conceßis, ad conductores possunt dubio pro-
cul extendi, cùm haberi iuxta institutum queant.
Possidentur etiam & obtinentur ad tempus, vnde
& congruit illud, Posseßis, & obtentis. Additur
prætereà personas, fructus, prouentus, & res ac
bona quæcumque, esse omnino exempta. Quid
ergo adhuc desideramus testes? Erunt qui obni-
tantur, & per sententiam inferiorum iudicum
Religiosi ad soluendum adigentur. Quo euentu
qualis esse sententiæ adeò verosimilis fructus
possis, norunt qui in materiis istis vel mediocri-
ter versati sunt. Quid inquam forum valeat inte-
rius, in quo iudex Deus, dum per illius Vicarium
nihil contrarium imperatur.</P>
<P>  <absatz-nummer>90</absatz-nummer> Circa id quod de communicatione pri-
uilegij Hieronymiani diximus, obiectio potest
non leuis opponi ex Decisione Rotæ Anno
1646. apud Dianam Parte 8. firmantis Monia-
les non gaudere communicatione in odiosis, vt
est exemptio in solutione decimarum, pro quo
multos adducit. Vbi & quòd sine expressa de-
rogatione Cap. Nuper procedit illa. Et de com-
municatione absolutè inter Religiones loquen-
do, idem statuunt aliæ Rotæ Decisiones, quibus-
cum sentit Diana Parte 10. Tract. 12. Resolut. 49.
alios pro eo referens, sicut etiam contrà sentien-
tes. Pro quo & in Additionibus adducit Bullā Pij<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0406.jpg/>
@@1@<SE406>Circa Titulum IV. Cap. VII. & XIII. 23
<duolan 2><-P>V. in quâ & de aliis priuilegiis circa temporalia
concessis idem decernitur, vt scilicet communi-
catio pro illis non sit, sed tātùm pro spiritualibus.
Ad quæ dici potest Decisiones Rotæ non tollere
probabilitatem sententiæ contrariæ, vnde illæ
quoad hoc non sunt communiter receptæ. Pro
quo & faciunt quæ generalius loquentes habent
Auctores, quorum varia pronuntiata congerit
Angelus Bossius Parte 1. Titulo 1. num. 581. &
seqq. & de non receptione testatur Diana. Quòd
verò Bulla citata non obstet, ex eo suadetur,
quia Auctores post illam scribentes pro commu-
nicatione etiam in temporalibus militant, vt
Ioannes à Cruce, Raphael à Turre, Ioannes Ba-
ptista Lezana, & Hieronymus Garcia apud
eumdem Dianam Resolut. 49. citatâ. quibus ad-
dendus Leander citata Disput. 6. Quæst. 34. & 46.
& fundamentum esse potest, vel quia non rece-
pta, vel quia post eam Pontifices alij Religio-
num multarum priuilegia amplissimè confirma-
runt, non adhibitâ prædictâ limitatione, vnde
communicatio aliarum etiam ampliata. Quid-
quid autem de hoc sit, pro Societate nulla est
difficultas circa priuilegium dictum, cùm non
per solam communicationem eidem competat,
sed per specialem & expressam concessionem.</P>
<Z><A+2>Circa Caput VII.</A+2>
<A+1>Ubi an iudices laici in Episcoporum
spoliis se intromittere possint.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>91</absatz-nummer> <INI3>N</INI3>Egat id P. Fagundez Lib. 6. de Con-
tractib. Cap. 4. numer. 14. & seqq.
cuius resolutionem, neque breuem
illam, ad verbum habet Diana Parte 8. Tract. 5.
Resolut. vltima. nihil circa resolutionem de suo
adiiciens nisi approbationem, eò quòd consonet
dictis ab ipso alibi, pro quo locum non citat spe-
cialem: sed habetur Parte 4. Tract. 1. Resolut. 110.
vbi pro eo adducit Martham, Franciscum Mar-
cum, & Augustinum Barbosam, sicut pro oppo-
sito Gutierrez, Cabedum, & Ceballos; quorum
fundamentum solidum quidem esset, si Prælato-
rum Ecclesiæ circa hoc diligentia non extaret,
neque posset Capitulo plenè in hac parte confi-
di. Sic enim credibile est non futurum id Sedi A-
postolicæ prorsus ingratum. Et quidem in mul-
tis ea fiducia non suppetit, vnde Titulus integer
extat Vt Sede vacante nihil innouetur. Beneficia,
quæ de iure patronatûs non sunt, conferri prohi-
bentur: dimissoriarum collatio intra annum, vl-
tra quem non est visa vacatio proroganda, quod
est proprium Indiarum Reuocatio licentiarum
pro audiendis Confessionibus Regularibus con-
cessarum, seu approbationibus. Quomodo et-
iam Sedes Apostolica non plenè confidat, osten-
dunt ea, quæ habet Diana Parte 8. Tract. 4. Reso-
lut. 66. circa dispensationes directas Vicariis ge-
neralibus, vt alia missa faciam. Est autem maxi-
mè viscosa spoliorum substantia.</P>@@

<Z><A+2>Circa Caput XIII.</A+2>
<A+1>§. I.
Vbi an inhonoratio Regij Auditoris sit cri-
men læsæ Maiestatis.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>92</absatz-nummer> <INI2>Q</INI2>Vòd non sit propriè tale probat Nar-
bona in Lib. 4. Recopilationis. Tit. 1. le-
ge 20. Glossâ 7. num. 100. de quo & Noe&#x0308; in Ad-
ditionibus ad Titulum 20. num. 147. & quòd ne-
que illa iniuria, quæ in secundo gradu læsæ Ma-
jestatis est, eam habeat qualitatem, quando non
infertur ratione officij, cum multis firmat Diana
Parte 6. Tract. 8. Resolut. 3. de quo & Nos citato
loco, & etiam. num. 140.</P>
<Z><A+2>Circa Caput XIV. num. 118.</A+2>
<A+1>Ubi de Academicis accipientibus præ-
mium assistentiæ, cùm vix assistant.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>93</absatz-nummer> <INI3>Q</INI3>Væ ibi dicta comprobat P. Men-
dus de iure Academico Lib. 2. Quæst.
25. post hæc scripta visus: qui ta-
men non audeat damnare consuetudinem, cùm
tamen dicenda sit potiùs corruptela, non sine ad-
stantium offensione, aut vero etiam irrisione
contingens.</P>
<Z><A+2>Circa Caput XVII.</A+2>
<A+1>De temperandis p&#x0153;nis erga Benemeri-
tos, de quo num. 154.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>94</absatz-nummer> <INI3>D</INI3>Octrinam ibi propositam, ad cri-
mina etiam, quæ ad Tribunal S.
Inquisitionis spectant, extenden-
dam, cum Baiardo & Farinacio tradit Magister
Sousa in Aphorismis pro eodem Lib. 3. Cap. 36. num.
12. quæ in Conquisitorum Indicorum posteris
conuenienter poterit practicari.</P>
<Z><A+2>Circa Caput XVIII. Pro dictis
num. 171. & 172.</A+2>
<A+1>De iuramento cum æquiuocatione: de
quo & Titulo 6. Cap. 1.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>95</absatz-nummer> <INI3>A</INI3>Git de illo P. Bardi in Selectis Libro
1. Quæst. 10. in cuius fine. n. 11.
circa praxim est notanda doctrina,
quam ex aliis proponit: id scilicet quod mente
additur, debere cum externâ propositione con-
gruum sensum habere; si enim incongruus sit,
nihil præstat. Item, dum non occurrit speciale
aliquid ad verificationem, posse in eo sensu pro-
ferri, qui vniuersaliter apprehenditur, & est pos-
sibilis: licet propter capacitatis defectum non sit
obuius. Neque erit inconueniens admonere ta-
les, vt iurent in eo sensu in quo admonens inte&#x0303;dit.
Quibus addi potest, non solùm pro rudibus hanc
doctrinam succurrere, sed etiam pro aliis, quando<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0407.jpg/>
@@1@<SE407>24 Additiones ad Thesaurum Indicum
<duolan 2><-P>subitò quis interrogatur, & debet protinus re-
spondere: tunc enim vniuersalis illa apprehensio
sensus possibilis satis erit, & in confuso dicere:
Volo iurare eo modo, quo possum.</P>
<P>  <absatz-nummer>96</absatz-nummer> Concludit illa num. 12. prædictam do-
ctrinam sustineri posse, licèt juramentum exi-
gens dicat velle se vt alter iuret omni remotâ æ-
quiuocatione; tunc enim, si illicitè petit, poterit
iuraturus dicere se in iuramento nullam adhibi-
turum æquiuocationem, immò & id iurare; in-
telligendo additum aliquid interiùs. E. g. nolle
æquiuocare modo indebito, vel quid simile: ita
vt cum tali addito assertio exterior vera reddatur.
Quod quidem satis verosimile est: & vt proce-
dere sine scrupulo possit, addendum id, quod nu-
per appositum, scilicet necessarium non esse vt in
particulari aliquid interiùs concipiatur, sed sta-
tuat quis se iurare velle negando æquiuocatio-
nem eo modo, quo illam negare potest: & po-
test quidem intelligendo de conceptibus mentis,
quibus verba respondent, in quibus esse æquiuo-
catio nequit, iuxta communem Dialecticorum
doctrinam, ex Philosophorum Principe desum-
ptam. Et quia hoc subtilius est, nec omnium
captui accommodatum, id quod nuper diximus
de æquiuocatione modo illicito faciliùs vsurpan-
dum. Si hoc etiam addamus, instrui minùs capa-
ces posse vt æquiuocationem sub iuramento ne-
gent, referendo se ad peculiares modos, quos
Confessarius scit, & esse licitos ipsi sciunt, quibus
Deus vt credamus iubet, vel vt iuuent sub con-
fusâ illâ ratione, & semper sine animo mentiendi.
Videatur etiam P. Hermannus Busembaum in
Medulla Theologiæ moralis, Lib. 3. Tractat. 2. Cap. 2.
Dub. 4. vbi generalem regulam ex aliis tradit,
posse scilicet iurari cum æquiuocatione quoties
iusta caussa est, & ipsa æquiuocatio licet: quia
vbi est ius occultandi veritatem, & sine menda-
cio occultatur, nulla irreuerentia fit iuramento.
Itaque quoties licita est æquiuocatio, est etiam
licitum iuramentum: est autem illa licita, quoties
ratio pro ipsa vtilitatis interuenit, & generaliter
non leuis conuenientia.</P>
<Z><A+2>AD TITVLVM V.
Circa Caput III. num. 14.</A+2>
<A+1>Vbi de Officialium Regiorum ne-
gotiatione cum Regiâ
pecuniâ.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>97</absatz-nummer> <INI4>Q</INI4>Væ ibi à Nobis dicta, firmat P.
Gibalinus Tomo 1. de Vsuris, Lib.
2. Cap. 6. Articul. 6. Consectario 1.
Vt rarò sit licita, sed non con-
tra iustitiam, & cum fructu industriæ. Vi-
deatur, est enim vir doctus, & non vulgariter
eruditus.</P>@@

<Z><A+2>Circa Caput XII. & num. 90.</A+2>
<A+1>Vbi de incertorum restitutione.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>98</absatz-nummer> <INI3>S</INI3>Tante obligatione restituendi paupe-
ribus, de quâ & num. 91. fieri eidem sa-
tis, si quis anteà illius immemor elee&#x0308;-
mosynas fecisset, ex Bartholomæo à Sancto
Fausto, Candido, & Morono, habet Lezana
Tomo 5. in Mari-magno Minimorum, num. 67. ex-
emplo eius, qui donauit creditori. Non esse au-
tem obligationem restitutionis habet ille cum
multis, quos adducit in Mari-magno Minorum, n.
74. Quod & absolutè tenet P. Tamburinus in
Decalogum, Lib. 8. Tractat. 4. Cap. 1. §. 3. num. 33.
Videndus etiam Pasqualigus Decisione 455. Vbi
cum Lezana circa modum restitutionis conuenit
ex P. Thoma Sancio.</P>
<Z><A+2>Circa Caput XX. & num. 152.</A+2>
<A+1>Vbi de Dominis Inquisitoribus.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>99</absatz-nummer> <INI3>O</INI3>Portere vt Sanctum Tribunal pe-
cuniis abundet pro necessariis vsi-
bus, & quòd non sit attenden-
dum ad præsentem tantummodò statum, in quo
indigentia non est, sed ad futuros euentus, & sic
posse pecuniarias p&#x0153;nas imponi, ex Auctoribus
bonæ notæ ostendit Diana Parte 10. Tractat. 8.
Resolut. 8.</P>
<Z><A+2>Circa Caput XXVIII.</A+2>
<A+1>De durationæ Bullæ Cruciatæ, attentâ
publicatione, de quâ num. 203.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>100</absatz-nummer> <INI3>C</INI3>Ommunis quæstio est quomodo sit
computandus annus durationis Bul-
læ, cùm contingere possit, vt ali-
quando post elapsum illum, & dies prætereà
aliquos, atque etiam ante expletum publicetur.
An scilicet solaris annus esse debeat, qui & natu-
ralis; an Ecclesiastici adinstar, qui à Paschate in
Pascha computari solet, & sic obligatio annuæ
Confessionis à Doctoribus multis exponi: ita
vt à publicatione in publicatione attendi debeat,
siue breuior solari sit, siue longiùs protrahatur.
In quo est diuersitas sententiarum: quidam enim
Ecclesiasticum annum esse defendunt, vt P.
Henriquez Lib. 7. Cap. 20. num. 2. qui in Glossa
Lit. O. affirmat plures Salmanticenses Doctores
Theologos & Iurisperitos ita censuisse, nonnul-
los referens. P. Escobar de Mendoza Tomo 1.
Moralis Theologiæ, Lib. 7. Sect. 2. Problem. 3. P.
Bardi in Bullam Parte 1. Tractat. 2. Cap. 6. Sect. 2.
§. 1. Ludouicus à Cruce, Trullench, Antonius
Gomez, Villalobos, Ioannes Sancius apud P.
Mendum Disput. 2. num. 5. Licèt horum aliqui id
tantùm admittant quando computatio dicta fa-
uorabilis est, quia scilicet supra annum solarem
dies aliquot excurrunt, non verò cùm pauciores
sunt. Satis etiam probabilem sententiam istam<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0408.jpg/>
@@1@<SE408>Circa Titulum V. Cap. XXVIII. 25
<duolan 2><-P>censet Diana absolutè loquendo part. 1. tr. 11. resol.
91. in eamq&#x0301;ue D. Solorz. videtur inclinare Tom. 2.
lib. 3. cap. 25. n. 24. Oppositam autem cum Emma-
nuele Roderico, Ludouico Lopez, Vega, Basilio
Legionensi, tenet P. Mendus suprà, & pro eadem
Ioannes Sancius in selectis Disp. 55. n. 3. ait posse
citari Palacium, & P. Thomam Sancium, Lezana
Tomo 3. verb. Bulla Cruciatæ, n. 5. & alij.</P>
<P>  <absatz-nummer>101</absatz-nummer> Et sententia quidem ista firmiori vide-
tur fundamento consistere: annus enim absolutè
dictus solarem designat, vt & aduersantes faten-
tur, qui solùm ad consuetudine&#x0303; recurrunt Com-
missariorum scientiâ & assensu comprobatam.
Sed certè dum summi Pontifices annum absolutè
exigentis consensus non habetur, quidquid aliud
prætereà adsit, ad necessariam non videtur suffi-
ciens firmitatem. Quis autem de consensu Pon-
tificis certum possit testimonium reddere longiùs
ab his regionibus, in quibus Bullæ est vsus, con-
sistentis? Immò nec Commissariorum, quibus
circa ampliationem aut breuiationem anni, nihil
scimus speciale à Pontificibus attributum. Præ-
terquàm quòd consensus talis non est explora-
tus, cùm eum multi negent, sententiam scilicet de
solari anno defendentes, qui minimè auderent se
Commissariorum opponere voluntati. Vel si
oppositionem non verentur, dum juxta verita-
tem se opinari iudicant, non est, vt dixi, solidum,
quod ex consensu tali adducitur, firmamentum.
Sciunt illi viros doctos eam tenere sententiam,
quæ cùm fini concessionis Cruciatæ non videa-
tur esse contraria, rem ita pergere sinunt, vt &
alia Pontifices, in quibus opinionum extant
varietates.</P>
<P>  <absatz-nummer>102</absatz-nummer> Hoc ergo supposito, & vtriusque sen-
tentiæ probabilitate concessâ, circa Indias specia-
lis videtur esse difficultas, in quibus biennium à
publicatione in publicationem indultum; cùm
tamen contingat aliquando ante expletum bien-
nium publicari. An scilicet etiam stante publi-
catione tali, duret quæ post publicationem ante-
cedentem sumpta est, vsque ad biennij expletio-
nem. Quod quidem cùm per annum Bulla con-
ceditur, affirmant Fr. Emmanuel, Vega, Lezana,
& Ioannes Sancius, & vt valde probabile ample-
ctitur Diana suprà Resol. 93. quamuis annus non
sit solaris accipiendus: iuxta hanc enim com-
putandi rationem tantùm (vt videtur) habere
locum quæstio potest: solarem namq&#x0301;ue debere
esse statuentes, consequenter id dicere tenentur,
quia in eo est constituta quæstio: licèt reuerà
quæstio etiam esse possit, an stante sententiâ de
anno solari, id ita debeat intelligi, vt vltra illum
non valeat Bulla; & nihilominùs si publicatio
ante illum expletum fiat, eo ipso expiret: quia
videri alicui potest semper à publicatione annum
inchoandum, iuxta tenorem Bullæ verbis illis:
Qui intra annum à die publicationis præsentium in sin-
gulis locis prædictis facienda inchoandum. Quòd si ex
accidenti aliquo ante expletum facta est, vt quia
antecedens publicatio seriùs facta, & oporteat ad
destinatum pro annis præcedentibus diem reuo-
cari; id non suffragari, quemadmodum non suf-
fragatur sumenti Bullam post dies aliquot à pu-
blicatione, qui absens à loco publicationis fuit,
cùm id per accidens se habeat. Quod quidem
dici etiam non improbabiliter potest, licèt pro eo<-P>@@

<-P>desiderentur Auctores. Iuxta priorem autem
sententiam loquendo, &c. vt verosimiliori re-
tentâ, circa biennium difficultas restat; quia pro
eo videtur ratio esse diuersa. Ex anno enim nihil
detrahi potest, quia sic à Pontifice concessum;
secùs autem ex biennio; quia Bulla pro anno
concessa est etiam respectu Indiarum, ad quas
facta extensio, vti ad partes accessorias Coronæ,
de quo Dom. Solorzanus suprà num. 15. & 16.
quem adducit D. Escalona in Gazophylacio pag.
240. Lit. B. in margine. Additio ergo videtur
Regi voluntaria, & ita de illâ id detrahi poterit,
quod eidem visum fuerit: & eo detracto, obli-
gatio eadem consistere ad breuius spatium co-
arctata.</P>
<P>  <absatz-nummer>103</absatz-nummer> Nihilominùs satis apparet verosimile
oppositum, & similiter esse sicut de annuali pu-
blicatione philosophandum. Et ratio est quia
modus dictus publicationis auctoritate Gregorij
XIII. stabilitus est, vt ex Breui constat die 5.
Septembris, Anni 1578. de quo Dom. Solorzanus
num. 31. & Dom. Escalona Lit. D. Vnde similis
omnino habenda ratio; quia contra Pontificiam
dispositionem iri nequit, neque in substantia, ne-
que in modo. Nec dici potest fuisse priuilegium,
& regulam generalem extare quòd priuilegiis vti-
mur, cùm volumus. Re siquidem vera ad Ponti-
ficiam voluntatem dispositio est præfata referen-
da. Si enim Reges nostri id facere possent, non
esset cur ad Sedem Apostolicam recursus habere-
tur: & res ipsa dilucidè ostenditur. Nam cùm
Bulla ita concessa sit, vt singulis annis debeat
fieri publicatio, sicut ex eius tenore constat;
manifestum relinquitur non potuisse ab eo,
cui est talis gratia facta, & à quauis alia infe-
riore facultate decerni, vt vna Bulla per bien-
nium deseruiret. Licèt ergo priuilegijs vtamur
cùm volumus; in modo tamen vtendi forma est
in eisdem præscripta seruanda. Liceat ergo Re-
gibus nostris, vt hoc demus, Bullæ concessione
non vti; si tamen vtendum illâ, modus est in con-
cessione dispositus p&#x0153;nitus obseruandus.</P>
<P>  <absatz-nummer>104</absatz-nummer> Quibus addendum de Regis volunta-
te non esse aliter præsumendum, cui voluntas est
Commissarij conformis: nam ex praxi iuxta
sententiam dictam nihil minùs habet: qui enim
Bullâ fuerit vsus vsque ad expletum biennium,
non ideò aliam sumere desinet post prædictum
terminum, quæ quidem vsque ad sequentem pu-
blicationem vim tantùm habebit, cùm annus à
publicatione debeat inchoari, iuxta Pontificis de-
clarationem, de quâ num. 116. Vnde Bulla post
illam sumenda certis debet terminis circumscri-
bi, aliàs nihil erit certum in decursu sequentium
publicationum, cùm numquam in illis biennium
compleatur. Quamquàm & erunt fortè qui sen-
tiant inchoandum biennium ab expleto alio,
& finiendum post publicationem, sicut de prio-
re est dictum, ob similem rationem; & tunc etiam
Regem nihil minùs habiturum, quia ob amplia-
tionem illam non desinent Bullam fideles sume-
re; & dummodo intra tempus publicationis
colligatur pecunia, nihil refert quòd aliquan-
tulùm collectio postponatur, cùm eadem tandem
sit futura & solent illi circa hoc liberaliores esse,
vt nullum ex hac parte incommodum debeat Re-
gia pietas suspicari.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0409.jpg/>
@@1@<SE409>26 Additiones ad Thesaurum Indicum
<duolan 2><P>  <absatz-nummer>105</absatz-nummer> Et quia ob ingentem locorum distan-
tiam accidere potest vt publicatio priùs fiat Li-
mæ, quàm Argyropoli: dubitari potest an qui
Limæ Bullam sumpsit, & Argyropolim se tran-
stulit, beneficio Bullæ gaudere possit vsque ad
publicationem seriùs ibi aut alibi faciendam. Cir-
ca quod negant Ludouicus Lopez & Fr. Em-
manuel apud P. Escobar, qui contrarium tenet
cum Ioanne Sancio citata Sect. Problem. 2. qui
num. 457. si concludit: Hanc putarim esse Pontifi-
cis intentionem, ne sine culpa, illorum dierum inter-
stitio, cogar tanto bono priuari. Sic ille, addens sta-
tim de peregrinis aliter sentiendum, quod ex
Ioanne Sancio desumptum. Sed quidem sui im-
memor: nam Sect. 1. Cap. 3. contrarium statue-
rat, ita scribens: si in Metropoli recipiatur Bulla,
& recipiens se conferat ad alia loca, in quibus est po-
strema publicatio, respectu recipientis Bullam compu-
tatio fiet à die publicationis in Metropoli, in quâ Bul-
lam accepit. Sic ille cum P. Henriquez, quem ci-
tat Lib. 2. Cap. 20. §. 2. sed pro Lib. 2. reponen-
dum est Lib. 7. vbi id non dicit, sed ita loquitur:
Bullæ Cruciatæ, quæ ad annum concedi solet, non
censetur reuocata vsque ad expletum annum: nec
paullò pòst per hoc quòd noua Bulla promulgetur in Me-
tropoli eiusdem di&#x0153;cesis; sed in eodem oppido principali,
in quo promulgari solet. Hæc ille, diuerso in casu
locutus: in nostro autem cum Ioanne Sancio
sentit Trullench quantum ad sententiæ illius
probabilitatem, licet ipse contrariam tueatur
Lib. 1. §. 1. Dub. 10. num. 5. sicut & P. Mendus,
locutus etiam iuxta sententiam de anno Ecclesia-
stico Disput. 2. citatâ num. 17.</P>
<P>  <absatz-nummer>106</absatz-nummer> Et iure quidem optimo sic dicendum,
quia ampliatio talis nimis est quantùm excessiua,
& debili fundamento subnixa, præsumtæ inquam
voluntatis Pontificis, ne quis tanto bono sine
culpâ priuetur: quo argumento etiam dici pote-
rit eum, qui longè dictat à loco, vbi publicatur
Bulla, neque accedere ad illum potest, sine illius
reali sumptione, & solùm in voto, illâ frui posse.
Certè qui sic priuari dolet tanto bono post ex-
pletum biennium spatio, si longiùs absit, sumat
illius biennij Bullam pro eo loco decurrentis sa-
tis enim exigua est elee&#x0308;mosyna, & statibus om-
nibus accommodata, maioresque solent homi-
nes impensas facere pro rebus, quæ minoris in-
comparabiliter momenti sunt.</P>
<Z><A+2>Circa Appendicem. §. 4. Diffi-
cultate 3. num. 289.</A+2>
<A+1>Ubi de opinione probabili in materiâ
Indulgentiarum.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>107</absatz-nummer> <INI3>I</INI3>Vuat hoc loco circa ea, quæ habet Dia-
na Parte 8. Tract. 11. Resolut. 34. non-
nihil immorari. Tenet ille cum aliis,
quos citat, quod & Nos, sed pro contrariâ sen-
tentiâ adducit Leandrum à SS. Sacramento, Mar-
tinum de S. Ioseph, & Paulum Mariam Quarti.
Sed Leander eam tantùm proponit vt æquè pro-
babilem, sicut videri potest Tomo 1. Tract. 5. Di-
sputat. 14. Quæst. 164. Fundamenta illius sunt.
Primò quia cùm circa materiam & opera Iubilæi<-P>@@

<-P>adsint diuersæ Doctorum opiniones, quas vo-
lentes illud lucrari sequuntur, vix esset qui In-
dulgentiam obtineret. Secundò, quia cum opi-
nione probabili valide absoluit Sacerdos à re-
seruatis, iurisdictionem tribuente Pontifice; er-
go & vt Indulgentia Iubilæi obtineatur: sic enim
est de Apostolicæ Sedis benignitate credendum
& argumentum à simili valde est vrgens, vt com-
muniter Doctores tradunt, fauente Iure & Ca-
nonico & Ciuili. Verùm fundamenta ista pa-
rùm vrgent. Ad Primum enim dici potest immeri-
tò ex communi sententiâ deduci vix futurum qui
Indulgentiam obtineat, cùm constet communi-
ter Fideles à Confessariis circa hoc dirigi, vel, si
docti sint, aut etiam indocti, tenori concessio-
nis adhærere, & rariùs opinionibus illis vti, ex
quibus dubia redditur consecutio Anno 1300.
quo Bonifacius VIII. Iubilæum Anni sancti con-
cessit, reuelatum est à Virgine Deiparâ deuoto
sibi Clerico omnes Indulgentiam consecutos &
viuos, & defunctos; pro quibus potuit applicari.
Sic ex Iacobo Gardino habet P. Balinghem in
Kalendario Virginis die 11. Octobris num. 3.</P>
<P>  <absatz-nummer>108</absatz-nummer> Ad Secundum, non benè ex opinioni-
bus circa iurisdictionem argui: ibi enim de æter-
nâ salute agitur, & durissimum esset damnari a-
liquem ob non obtentam absolutionem, qui o-
pinionem est secutus probabilem, & iuxta do-
ctorum in Ecclesia Magistrorum, quos Christus
iubet audiri, confidenter est & prudenter ope-
ratus. Quod in materiâ Indulgentiarum aliter
constat accidere, quæ ad salutem necessariæ non
sunt. Et quemadmodum ex eo quòd in P&#x0153;ni-
tentiæ id Sacramento contingat, quod diximus,
non licet illud ad alia extendere Sacramenta, de
benignitate Christi sic esse credibile pronuntian-
do; ita neque in casu, de quo agimus. Vnde
quod additur de argumento à simili, nullius est
roboris, quia reuerà similitudonon interc edit,
vt vidimus. Vel si quidquam probat, in aliis erit
validum Sacramentis, quod citati Auctores neu-
tiquam admittendum iudicabunt. Pro commu-
ni sententiâ stat post alios P. Busembaum in Me-
dulla Theologiæ Moralis Lib. 6. Tract. 4. Cap. 1. Dub.
4. Artic. 2. num. 13. adducens Bonacinam, Pa-
tres Suarium & Thomam Sancium. Quidquid
in contrarium teneat Verricelli Tomo 1. Tract. 8.
Quæst. 41.</P>
<Z><A+2>Circa Eadem num. 306. & seqq.</A+2>
<A+1>Ubi de priuilegio ad celebrandum in
cameris Religiosorum.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>109</absatz-nummer> <INI3>D</INI3>E illo egerat etiam Diana Parte 6.
Tract. 8. Res. 39. vbi & Auctores ad-
duxerat circa potestatem Episco-
rum ad prohibendam celebrationem, & quos-
dam qui negent, qui de priuilegio speciali dicto-
rum Canonicorum non locuti, pro quo non
est difficultas. Illud occurrit addendum, Prouin-
cialem, qui virtute priuilegij dicti in camerâ suâ,
nondum post morbum reparatis viribus, cele-
brabat, iussum à Visitatore ab huiusmodi cele-
bratione desistere, viris doctis consultis, & teno-
re priuilegij dispecto. De quo à me breuiter di-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0410.jpg/>
@@1@<SE410>Circa Titulum VI. & VII. Cap. I. & IV. 27
<duolan 2><-P>ctum, sed quod satis esse videbatur. Visus posteà
P. Verricelli, qui Tractatu de Mißionibus, Quæst.
135. num. 10. affirmat posse infirmum ipsum ce-
lebrare, etiamsi infirmitas non sit adeò grauis; si
tamen non inde possit exire. Sed ego quod scri-
psi, scripsi: & fortè citatus Auctor tenorem pri-
uilegij non attendit, sed de eo, vt ab alijs summa-
tim allegatur, est locutus. Benè autem cum Dia-
na, & Lezana improbat Pasqualigum, id exten-
dentem ad Religiosos in sæcularium domibus æ-
grotantes, quod & à Nobis præstitum.</P>
<Z><A+1>Circa vsum Bullæ quoad reseruata in Re-
ligiosis, de quo num. 314. & seqq.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>110</absatz-nummer> <INI2>V</INI2>Idendus etiam pro eo Diana Parte 8.
Tractat. 7. Resolut. 78. vbi alios negan-
tes licere vsum adducit, & absurdam Eusebij de
Herrera sententiam, tum circa prædicta, tum cir-
ca absolutionem extra monasterium existentium,
apertè conuellit. Quod & generaliter tenet Le-
zana Tom. 1. Cap. 19. num. 29. Tomo 3. verb. Bulla
Cruciatæ, num. 29. & Tomo 4. verb. Opinio, num.
10. vbi improbabilitatem à Nobis assertam sta-
tuit. Et Leander Tomo 1. Tractat. 5. Disput. 12.
Quæst. 58. testatur se idem firmissimè asserturum,
nisi Regia supplicatio, de quâ est dictum, obstaret.
Sed certè cùm occulta illa sit, & vnius non ocu-
lati testis testimonio Auctori præfato nota,
quando oportebat esse notissimam, vt ij, ad quos
Pontificium Decretum spectat, scirent vti se
Bullâ posse, eo non obstante: quibus etiam fa-
uorabilis debuisset intimari responsio, qualis-
cumque illa fuisset; quorum extat nihil: ex eo
equidem nihil habetur, quod ab assertione dictâ
debuerit Auctorem istum dimouere. Qui si testi
prædicto adeò credit, quomodo sententiam con-
trariam certissimam ferè pronuntiat vers. Sed
certißimè? Non equidem videntur posse facilè
ista componi. Videatur idem Quæst. 61. & quæ
de vnico teste habet Parte 4. Tractat. 2. Disput. 15.
Quæst. 53. Circa quod & alia addi possent, à
quibus abstineo: adducta siquidem videntur ne-
gotium planè & plenè conficere: & quibus illa
non sufficiunt, neque ampliora, sic in suo obfir-
matis sensu crediderim suffectura. Orandus Deus
vt mittat lucem suam & veritatem suam, dum
nostra sufficit.</P>
<Z><A+1>Circa reseruata pro Nouitijs, de quibus,
num. 330. & seqq.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>111</absatz-nummer> <INI2>P</INI2>Ro Societatis Nouitijs extat Decretum
R. P. Gener. Claudij Aquauiua pro Si-
culâ Prouinciâ, cum aliis apud P. Bardi in Selectis
Lib. 6. Quæst. 21. in fine, vt non liceat contrarium
defendere aut consulere eius, de quo num. 331.
Pro quo & generaliter stat Lezana Tomo 1. Cap.
24. n. 7. & pro eodem facit quod adducit Diana
Parte 6. tract. 8. Resol. 30. de Tertiarijs, quæ Religio-
sæ non sunt, ex R. P. Theodoro Stracio Generali
PP. Carmelitarum firmante potestatem reserua-
tionis, quia sunt à iurisdictione Ordinariorum ex-
emptæ, vnde plenè subsunt Prælatorum iurisdi-
ctioni, & ita possunt per reseruationem earum
conscientias moderari. Sic apud Leandrum alij
Quæst. 64.</P>@@

<Z><A+1>Indulgentiæ stationum an plenariæ, de quo
num. 287. & seqq.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>112</absatz-nummer> <INI2>N</INI2>Egat Lezana Tomo 1. verb. Indulgentia,
num. 21. etiam pro defunctis, ob sty-
lum Curiæ, & regulas Cancellariæ, licèt opposi-
tum censeat probabile: & quidem licet in præ-
dictis variatio sit nouorum voluntate Pontifi-
cum; quoad Indulgentias tamen ne illæ viles-
cant, & p&#x0153;nitentiarum cura deficiat, variatio
est nulla, nisi fortè vt reducantur ad terminos
arctiores.</P>
<Z><A+2>AD TITVLVM VI.
Circa Caput I.</A+2>
<A+1>Vbi de iuramento Prætorum, pro quo
vide num. 109. & 110.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>113</absatz-nummer> <INI4>Q</INI4>Via Prætores iurant se non exer-
cituros contractus, etiam aliàs lici-
tos, sic illud mente concipient, vt
contractus ex se licitos non sint
modis illicitis inituri. Quòd si lex fortè sub ter-
minis vrgentioribus feratur de iuramento circa
contractus nullo modo exercendos, ad huius-
modi æquiuocationes excludendas, & meliùs
bono Indorum consulendum: erit qui illam ob-
seruet nullus, & ita morum suberit offendiculum
conscientiarum, seu petra scandali, & sic à Regum
nostrorum valde alienum pietate. Tunc ergo
suus etiam erit locus æquiuocationi iuxta dicta
citatis locis; & Reges Iustissimi, ac Piissimi satis
esse contenti poterunt, si Prætores contractus si-
ne violatione iustitiæ & charitatis peragant, circa
id iuramento, quod præstiterint, adimpleto.
Vide statim dicenda.</P>
<Z><A+2>AD TITVLVM VII.
Circa Caput IV. n. 15.</A+2>
<A+1>Vbi de intentione jurantis, & an juxta
illam obligatio regulanda, quando
lex aliud jubet.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>114</absatz-nummer> <INI3>I</INI3>Vxta intentionem iurantis regulandam
obligationem, dictum à Nobis, licèt in
foro externo proprietatem verborum
in communi acceptione iudicandum sit, vt iuxta
communem sententiam proponit P. Azor Tomo
1. Lib. 11. Cap. 8. Quæst. 1. & quia contingere
potest Commendatarium iurare reipsa velle, sed
non se obligare, obligationem ex eo non consur-
gere, cuius transgressio sacrilegium sit, benè idem
explicat iuxta aliorum doctrinam satis probabi-
lem Cap. 4. Quæst. 2. quod & secuti alij. Et hoc
in istis, sicut in aliis iurantibus, debet obseruari,
inquirendo, dum consulunt pro conscientiâ
componendâ, an obligare se voluerint, an secus.
Si enim hoc secundum dicant, etiamsi de exclusâ<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0411.jpg/>
@@1@<SE411>28 Additiones ad Thesaurum Indicum.
<duolan 2><-P>voluntate iurandi non meminerint, & reuerà illa
fuerit non sunt vt rei violati iuramenti damnan-
di, neque ex vi illius, ad eius, quod est iuratum,
executionem vrgendi.</P>
<P>  <absatz-nummer>115</absatz-nummer> Sed quid si se iurasse meminerint, de
obligatione tamen intentâ subdubitent? Verius
quidem est obligatos remanere, quia communi-
ter loquendo obligatio est annexa voluntati iu-
randi. Quòd si talis non fuisset, aliquam profe-
ctò speciem singularis illa exceptio reliquisset.
Nihilominùs probabile existimo oppositum, quia
in his, de quibus loquimur, & similibus (vt Præ-
tores, de quibus nuper) loquendo regulariter di-
spositio animi talis est, vt se quàm minimùm pos-
sint, velint obligare, quia grauis censetur, & mo-
lesta nimis obligatio. Et ita licet adeò expressa
exclusio obligationis in memoriam non resideat,
verosimiliter tamen potest coniectari. Pro quo
ex bonis scriptoribus, bona item, & valde bona
fundamenta succurrunt apud Citatum Capite illo
4. Quæst. 3. Licèt ipse contrariam sententiam
tueatur. In casu tamen nostro speciales circum-
stantiæ cùm sint, verosimile est non refraga-
turum, sicut & alios, quorum est sententiam
amplexus.</P>
<Z><A+2>AD TITVLVM VIII.
Circa Caput Tertium.
& num. 13. 14. & 15.</A+2>
<A+1>Vbi de circumstantia scandali in
Gubernatore.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>116</absatz-nummer> <INI3>N</INI3>On esse talem præcisè ratione offi-
cij, vt explicari debeat in Confes-
sione, tenet P. Tamburinus Opuscu-
lo 1. quod est de Confessione, Lib. 2. Cap. 8. §. 1.
num. 2. ex Cardinali Lugo Disput. 16. de P&#x0153;niten-
tiâ, num. 180, Quidquid autem illi velint, stat
nostræ resolutionis integritas, quæ, vt reor, Di-
uini Tribunalis, malis iudicibus infensissimi, au-
ctoritate fulcitur.</P>
<Z><A+2>Ibidem Circa n. 18. & sequentes.</A+2>
<A+1>Vbi de exponentibus mensas ad ludum.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>117</absatz-nummer> <INI3>P</INI3>Robabile esse non peccare mortali-
ter illos, iuxta aliorum sententiam
tenet Machadus Tomo 1. Lib. 3. Parte
5. Tractat. 7. Documento. 5. num. 7. videndus etiam
Diana Parte 7. tractat. 7. Resolut. 39. Sed num-
quid sibi consonans, ipse viderit, & alij iudicent.</P>
<Z><A+2>Circa Caput V. n. 31.</A+2>
<A+1>Vbi de iusto stipendio famuli ex neces-
sitatè pro exiguo seruientis.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>118</absatz-nummer> <INI3>I</INI3>Vstum deberi docet Cardinalis Lugo
Disput. 16. de Iustitiâ, num. 52. & eum
secutus P. Tamburinus Opusculo de Sacri-
ficio Missæ, Lib. 2. Cap. 1. § 3. num. 59. & seqq. Et<-P>@@

<-P>ita posse vti compensatione. Addit autem hic
Auctor id intelligi quando famulorum copia nō
est; si enim sit, & eo non seruiente, alij suppete-
rent, secus est dicendum. Cùm tamen Cardinalis
Lugo aliter sentiat: quia eo ipso quòd condu-
car famulum, vult cum eo inire contractum,
& ita ad justitiam in eo seruandam obligatur, ju-
xta id, quod contractus ipse secundùm se impor-
tet, vt scilicet operæ proportionata merces tri-
buatur. Iuxta hoc ergo, etiamsi futuri alij sint,
quia tamen omnes necessitas ad vile operarum
suarum pretium impellit, ex tali copiâ non im-
peditur obligatio. Pro quo & stat Nauarrus
Lib. 3. Consiliorum, Titulo 18. Consilio 2. præsertim
num. 5. in priori editione. Sed certè cùm vltro-
nea quasi merces esse possit, vt in proposito pon-
derant Doctores, quibuscum loquitur Angelus
Bossius Parte 1. num. 1919. ex eo vilius venit æ-
stimanda, iusto tamen pretio, circumstantiâ vltro-
neitatis, & copiâ famulorum inspectâ, & expen-
sâ, sicut & vtilitate ex seruitio resultante. Equi-
dem si indigenti famuli opera & communi aliàs
mercede conducturo, se aliquis offerat non ro-
gatus, aut de voluntate seruiendi requisitus, non
videtur aliquâ mercedis portione fraudandus, vel
certè minima, stante seruitij qualitate non mino-
ri quàm esset aliorum, qui ad seruiendum pos-
sent inuitari. Et pro famulis videri potest P.
Gibalinus Tomo 1. de vsuris, Cap. 8. Articul. 3.
à num. 26. vbi pro illis multa. Illud ad rem, ex
necessitate seruienti ob exiguum stipendium, ma-
ius deberi, nisi ex misericordiâ sit receptus: si
tamen vtile ministerium sit, aliquid addendum.
Sic ille Lib. 3.</P>
<Z><A+2>AD TITVLVM IX.
Circa Caput. III.</A+2>
<A+1>Vbi de contractu argentearum
pinnarum.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>119</absatz-nummer> <INI3>P.</INI3>Bardi in selectis Lib. 1. Quæst. 3. §. 8.
tenet emi posse frumentum à non
habente segetes, anticipatâ solutio-
ne, si tamen possit habere illud commodè, & sub
tali spe, ita vt reuerà contractus ex parte vtrius-
que ad frumentum tendat. Pro quo alios adducit,
concludens tamen iuxta vsum hodiernum esse
periculosum, & vsuram palliatam. Quod quidem
potest contractui pinnarum applicari. Idem tenet
P. Tamburinus in Decalogum, Lib. 8. tractat. 3.
Cap. 7. §. 6. num. 21. videri etiam potest Diana
Parte 3. tractat. 8. Resolut. 16 & P. Fagundez Lib.
3. de Contractibus, Cap. 34. num. 9.</P>
<Z><A+2>Ibidem circa num. 16.</A+2>
<A+1>Vbi de lucro ob priuationem pecuniæ,
pro quo & num. 124.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>120</absatz-nummer> <INI3>A</INI3>Git de illo Diana Parte 8. tractatu
7. Resolut. 63. & cum Cardinali Lu-
go, ac Patribus Gaspare Hurtado, ac
Dicastillo, sententiam Medinæ, Ledesmæ &<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0412.jpg/>
@@1@<SE412>Circa Titulum IX. Cap. III. & IX. 29
<duolan 2><-P>Caramuelis, eius suppresso nomine, censurâ di-
gnam existimat. Sed certè Medinā non videntur
illi legisse, cuius sententiam iam dedimus vti ab
ipso expressam, quæ & sine censura reiicitur à
P. Tamburino suprà Cap. 8. §. 6. quia molestia
ex priuatione vix est æstimabilis. Neque Cara-
muel, qui illius se tueri auctoritate contendit,
in eo locutus sensu, vnde aliter de illius, & alio-
rum, si qui sunt, placitis sentiendum.</P>
<Z><A+2>Circa Caput IX.</A+2>
<A+1>Ubi de lucro cessante, & pretio rerum,
quæ venduntur ad creditum.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>121</absatz-nummer> <INI3>I</INI3>N mutuo, ob lucrum cessans posse
aliquid accipi, tenet cum communi P.
Tamburinus Cap. 8. citato §. 3. num. 11.
addens id fieri posse etiam quando aliquis
non habet pecuniam destinatam, nisi pro ca-
su, quo non sint mutuum cum lucro petituri.
Sentiens item cum communi P. Gibalinus Tomo
1. de Vsuris Lib 2. Cap. 5. Artic. 6. & seqq. vbi &
de damno emergente, subdit Artic. 9. Consectario 8.
licere, etiamsi nullus in particulari petiturus vi-
deatur, sed in communi pro eo pecuniam de-
stinare. Ob periculum idem tradit vterque. Ille.
§. 4. hic Cap. 4. Artic. 1. qui & Secundo ait posse
in se quempiam assecurationem assumere cum
præmio: quod & prior dixerat, cùm sponte id
fit. num. 4. qui & §. 3. num. 9. asserit ex mora
solutionis non oriri obligationem in conscientia,
secus de consuetudine Mercatorum, aut si ad-
monitio interueniat. Quod & tenet P. Gibali-
nus num. 32. si non aliter fuerit pactum; de quo
& Cap. 6. Art. 2. num. 2. & nisi sit mora culpa-
bilis.</P>
<P>  <absatz-nummer>122</absatz-nummer> Est etiam pro eodem id quod habet
Verricelli Tractatu de Mißionibus Quæst. 106. vbi
refert in regno Sinarum lege stabilitum esse vt in
mutuo triginta pro centum accipiantur absque
respectu lucri cessantis, aut damni emergentis.
Quæsitumque à Sacrâ Congregatione Cardina-
lium sub Innocentio X. quid circa hoc agendum
ministris Euangelicis: qui addebant in recupe-
randâ pecuniâ aliquod esse periculum ob fugam
debitoris, aut moram, vt necessarium aliquando
sit coram iudice postulare. Et censuerunt, ap-
probante Pontifice cum Decretis aliis, de quibus
ibi, ratione mutui immediatè & præcisè nihil
esse accipiendum vltra sortem principalem: si
verò aliquid accipiatur ratione periculi probabi-
liter imminentis, prout in casu, non esse inquie-
tandos; dummodò habeatur ratio qualitatis pe-
riculi, & probabilitatis ejusdem, ac seruatâ pro-
portione inter periculum, & id, quod accipitur.
Quæ omnino consonant iis, quæ sunt à Nobis
stabilita.</P>
<P>  <absatz-nummer>123</absatz-nummer> Quæsitum etiam de Vsurariis, quæ do-
mos publicas habent, & à Magistratibus, vt eas
non deserant, compelluntur. Et responsum ge-
neraliter vsurario in statu permanentes non esse
baptizandos. Quod si compellantur, posse ali-
quid vltra sortem accipere, etiam recepto pigno-
re, ratione oneris, quod subire coguntur, &
curæ in custodiâ pignorum, lucri quoque cessan-<-P>@@

<-P>tis, & damni emergentis. Tempore verò præsti-
tuto, si ex venditione pignorum aliquid supersit
sorti principali, & lucro ex caussis prædictis iu-
stè acquisito, domino pignoris esse restituendum.</P>
<P>  <absatz-nummer>124</absatz-nummer> Est item circa vsurariorum hæredes
proposita quæstio, & responsum fuit illos ad re-
stitutionem teneri, à doctis, piis, & prudentibus
viris dirigendam, iuxta regulas à Doctoribus tra-
ditas. Ex quibus habemus doctrinam de lucro
cessante, damno emergente, ac periculo à No-
bis traditam, iam esse quasi canonizatam, vt non
liceat circa illam hæsitare: quòd scilicet saltem vt
probabilis possit sustineri. Et cum conscientiæ
securitate ad praxim aduocari: licet plus aliquid
ex Pontificiâ auctoritate possit non immeritò
colligi, de quo alij iudicabunt.</P>
<Z><A+1>De venditione ad creditum.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>125</absatz-nummer> <INI2>Q</INI2>Væ solent frequentiùs vendi pecuniâ
creditâ, quàm numeratâ, posse ma-
iori pretio vendi, cum aliis, quos refert, probat
Diana Parte 10. Tract. 12. Resolut. 28. de quo &
dixerat Parte 1. Tract. 8. Resolut. 21. & Nos et-
iam Titulo 5. num. 28. Suam autem & commu-
nem doctrinam propugnat contra Rocafull,
qui Lib. 3. in Decalogum, Precepto 7. Cap. 3 num. 81.
eam falsam compellarat. Et tam hoc loco, quàm
aliis, egrè fert ille sententias probabiles falsas ap-
pellari; ac si, cùm falsitatis insimulantur, aliqua
illis inuri nota videatur. Sed certè cùm eam opi-
nionem, quam quis amplectitur, veram censeat,
consequens est vt oppositam debeat, licet cum
formidine, falsam reputare: verum enim falso
est immediatè contrarium. Non ergo excessus
molestiæ videtur esse contrarius, quando id,
quod ita est consequens, affirmatur, & sic qui-
dem videtur dicendum, cùm apud Scriptores
modus dicendi præfatus occurrit circa opiniones
communiter receptas, si præsertim grauium Au-
ctorum sint, vt in casu, de quo agimus. Vt a-
pud Cardinalem Lugo Disput. 19. de Iustitia, num.
26. P. Molinam Tomo 4. Tract. 3. Disputat. 69.
num. 6. & alios satis modestos Scriptores, inter
quos eminet Couarruuias; qui tamen videndus in
Cap. Quamuis pactum, de pactis in 6. 2. p. §. 3.
numer. 4. Nihilominùs ab eo videtur abstinen-
dum, quando opiniones tales sunt, & earum Au-
ctores reuerentiùs pertractandi. Quod quidem
ex eo ostendi potest, quia Pontifices, dum pro-
positiones aliquas grauibus dignas censuris suâ
auctoritate traduncunt, inter censuras alias no-
tam falsitatis accumulant. Sic Clemens VIII. in
Decreto circa absolutionem absentis, sententiam
affirmantem vocat falsam, temerariam, & scanda-
losam, vt videri potest apud P. Suarium Disp. 19.
de P&#x0153;nitentia, Sect. 3. num. 13. & Innocentius X.
damnans propositiones Cornelij Iansenij Ipren-
sis Episcopi circa quartam sic habet: Quartam
Semipelagiani admittebant præuenientis gratiæ inte-
rioris neceßitatem ad singulos actus, etiam ad initium
fidei; & in hoc erant hæretici, quòd vellent eam gra-
tiam talem esse, cui posset humana voluntas resistere
vel obtemperare, falsam & hæreticam declaramus, &
vti talem damnamus. Sic ille. Cuius Constitutio-
nem confirmat & declarat SS. Dom. Alexander
VII. vt constat ex Litteris eiusdem die 16. Octo-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0413.jpg/>
@@1@<SE413>30 Additiones ad Thesaurum Indicum.
<duolan 2><-P>bris. Anni. 1657. Pontificatus Secundi, qui vti-
nam plures numeret magno totius Ecclesiæ bo-
no decursurus.</P>
<P>  <absatz-nummer>126</absatz-nummer> Omitto alia, quia pro instituto hæc sa-
tis, si illud tantùm addiderim, Auctorem aliquem
deceptum fuisse asserere, non videri à modestia
Scriptoribus seruandâ penitus alienum: sic enim
P. Suarius, præclarum modestiæ totius exem-
plar, Tomo 2. de Religione Tract. 4. Lib. 1. Cap. 15.
num. 4. valde deceptum ait Ioannem Medinam
circa rem, de quâ ibi sermo. Sed verò, cùm de
magnis Auctoribus agitur, eo vti loquendi mo-
do, sine irreuerentia non stat, vt si de Suario ip-
so aliquis ita loqueretur, & multò magis de Di-
uis Thoma, Bonauentura, & similibus. Iam ad
rem.</P>
<P>  <absatz-nummer>127</absatz-nummer> Ratio vt vendi ad creditum dicto mo-
do queat, à Præfato Auctore cum aliis redditur,
quia de præsenti est paucitas emptorum, vnde
minùs valent merces, cùm tamen ad creditum
plures sint: vnde intrat communis regula circa
contractum hujusmodi, vt multitudo emptorum
augeat pretium, raritas minuat. Quod speciali-
ter asserit Auctor dictus cum P. Dicastillo, quan-
do merces mari asportatæ in magna quantitate
venduntur, de quo à Nobis dictum hoc Titulo
num. 103. & 104. vbi de Memoriis, quas vo-
cant, & alium titulum præter lucri cessantis quæ-
rendum ibidem ostendimus, est autem hic satis
verosimilis. Quamquàm & dici possit sufficere
sic esse vsu fori constitutum à timoratæ conscien-
tiæ Mercatoribus, (sunt enim huius generis plu-
res, qui venales non habent animas) re penitus
exploratâ.</P>
<Z><A+2>Ibidem circa num. 109.</A+2>
<A+1>Ubi de contractu ad damnum, tripli-
cem continente.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>128</absatz-nummer> <INI3>D</INI3>Efendit illum P. Gibalinus Tomo
1. de vsuris toto Libro 6. vbi Lezanam,
P. Raynaud&#x0169;, Badellum, & alios ad-
ducit ac commuem pro eo stare Theologorum
Romanorum sensum ostendit. Auctor idem, ob
promissionem non repetendi mutu&#x0169; negat quid-
quam accipi posse. Et censet contrarium esse im-
probabile Lib. 1. Cap. 8. etiam speculatiuè n. 53.
sed P. Tamburinus Cap. 8. citato §. 5. probabi-
litatem firmat rationibus, & solutione argumen-
torum: licet absolutè sententiam neque ample-
ctatur, nec respuat, pro quo num. 7. & quinque
pro centum in anno ex eo titulo accipi posse,
cum Caramuele statuit. Hoc circa Citatum Ca-
put 9. num. 128. & seqq.</P>
<Z><A+2>Circa Caput XII.</A+2></Z>
<negEZ><A+1>De locatione animalium an licita Cle-
ricis & Religiosis, de quo num. 152.
& 177.</A+1></negEZ>
<P><absatz-nummer>129</absatz-nummer> <INI3>S</INI3>Ententiam P. Molinæ, & Cardina-
lis Lugo adducit Diana Parte 8.
Tract. 7. Resolut. 62. & isti potiùs<-P>@@

<-P>videtur adhærere. Neque obstat Declaratio Car-
dinalium apud eumdem, cùm ex ea habeatur lo-
cari posse boues, quos pro suis colendis agris
habent, dum vacant: nec solùm illlos, sed eos
etiam, qui alio modo licito retinentur. Modus enim
licitus est, si empti sint, etiamsi pro emolumento
locationis, vt benè arguit Cardinalis.</P>
<Z><A+2>Circa §. 7. eiusdem Capitis.</A+2></Z>
<negEZ><A+1>Ubi an Ecclesiastici in domo propria
aut Monasterio possint vendere vi-
num ex suis prædiis.</A+1></negEZ>
<P><absatz-nummer>130</absatz-nummer> <INI3>C</INI3>Ontra Patres Laymam & Rebellum
id negantes ob tabernę indecentiam,
affirmat Diana Parte 8. Tract. 7. Re-
solut. 26. cum Renato à Valle consuetudinem
esse in contrarium, & iuxta id, quod dictum num.
174. de venditione eorum, quæ empta sunt in
vsum proprium, videndus Idem Resolut. 27. vbi
cum eodem docet posse vendi cariori pretio, si
tale tunc occurrat, dummodo ad vendendum
non sint empta. Quod intelligendum de directâ
intentione, nam ex eo nihil est damnabile, si
emantur ad vsum proprium, sed tali animo, vt
si quidquam superfluat, pretio currenti venda-
tur. Immò addo, etiamsi non superfluat, posse
cariori pretio vendi, vt illud commodum habea-
tur, si speratur futurum opportuno tempore
quod necessarium est, & commodiori pretio
comparandum: potest enim dici in præsenti su-
perfluere, quidquid de futuro sit. De Pharmaco-
poliis idem tenet Lezana Tomo 1. Cap. 9. n. 39.
addens tamen id per sæculares peragendum, ne
medicamenta corrumpantur. Verùm si per Fra-
trem laicum id fiat, vix est indecentiæ aliqualis
excessus, nisi officinæ porta in propatulo sit,
quo pacto & sumptus cum Iæculari faciendi eui-
tantur, & securitas magni æstimanda habetur,
cùm rari inueniantur sæculares, quibus pecunia
sine testibus colligenda possit securè committi.</P>
<Z><A+2>Circa §. 8.</A+2>
<A+1>Ubi de contractu Æthiopicorum man-
cipiorum.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>131</absatz-nummer> <INI3>A</INI3>Git de illis Verricelli Tractatu de
Missionibus Quæst. 107. per plures
Sectiones: pro ipsis militans, præ-
sertim circa ordinariam contractationem Sect. 8.
quatuor sequentibus, & 16. vix respiraculum re-
linquens, quo possit aut vendens, aut emens,
siue post vnam, siue post plures venditiones, se-
curus in conscientia remanere. Id tantùm esse
alleuiationi pluribus potest quod habet num. 92.
vbi cum P. Salas 1. 2. Tomo 2. Tract. 8. Disput.
Vnica Sect. 23. num. 236. & aliis, de quibus num.
88. affirmat, scilicet non teneri ad restitutionem
eum, qui acquisiuit ab alio bonæ fidei possessore.
Communiter enim sic accidit quando mancipia
post iteratas venditiones emuntur. Quod intelli-
gitur etiam si dubium aliquod superueniat; addit
enim sic: Verùm non improbabiliter inquit Rebellius<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0414.jpg/>
@@1@<SE414>Circa Titulum X. Cap. II. &c. 31
<duolan 2><-P>Parte 1. Lib. 1. Quæst. 10. Sect. 2. num. 12. facien-
dam esse restitutionem proportione dubij, paciscendo vt
post tot annorum seruitutem sit liber. Sic ille, qui
neque in hoc securitatem voluit omnimodam
indulgere.</P>
<Z><A+2>AD TITVLVM. X.
Circa Caput II.</A+2>
<A+1>Ubi de obligatione Ordinationum pro
Minerariis.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>132</absatz-nummer> <INI3>Q</INI3>Vòd illæ in conscientiâ non obli-
gent, de quibus ibi, colligitur ex
communi doctrina, pro qua Au-
ctores adducit Bonacina Tomo 2. Disput. 1. Quæst.
1. Puncto 7. num. 2. obligationem scilicet non
esse, cùm populus legem vt obligatoriam non
accipit, & de voluntate potest Principis ita præ-
sumi. Id quod specialiter habet locum, cùm ij,
quibus leges imponuntur: parùm de hujusmodi
obligationibus curaturos potest verosimiliter æ-
stimari. Tales autem esse Minerarios quis, eos-
dem qui nouit, ignorat? Quòd si qui sint circa
conscientiæ negotium attenti, & de Ordinatio-
nibus hæsitent, eos de obligationis qualitate in-
strui à Confessariis expediet, quia res est valde
lubrica, & grauium lapsuum pericula præstat
anteuerti. Tales autem leges, quæ consultoriæ
dicuntur, propriè esse tales, etsi non adeò pro-
priè ac aliàs, affirmat Nauarrus in Commenta-
rio Cap. Fraternitas 12. quæst. 2. ad calcem Con-
siliorum num. 7.</P>
<Z><A+1>Alia pro Indorum coactione, quæ ad Ti-
tuli Primi Caput 12. etiam pertinent.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>133</absatz-nummer> <INI3>C</INI3>Ontra illam effusè declamat Verri-
celli Tractatu citato de Mißionibus, Ti-
tulo 5. Quæst. 108. vbi ea congerit
quæ Dom. Solorzanus plenà contulerat manu
Tomo 2. Lib. 1. Cap. 14. 15. & 16. nonnullis ad-
iectis de Mineris Hispaniæ, ac de multis Indo-
rum millionibus hujusmodi vexatione perem-
ptis. Quod nequaquàm est veritati conforme,
licet de hoc odiosæ quorumdam prodierint nar-
rationes. Quòd imminuti alicubi tantoperè Indi,
aliam profecto caussam habuit, cùm ita in iis Pro-
uinciis, in quibus Minerarum effossio nulla, acci-
disse videamus. In Noua Hispania Anno 1545.
spatio sex mensium innumeros pestis absumpsit,
vt scribit Fr. Ioannes de Torquemada in Monar-
chiâ Indianâ. Parte 1. Lib. 5. Cap. 13. Arruynò y
despoblo la maior parte de la tierra, de donde comenza-
ron à ir en gran diminucion y ruyna todos estos Rey-
nos. Quæ sunt illius verba. Et Ann. 1576. im-
manior alia superueniens stragem majorem edi-
dit, de qua Scriptor idem Cap. 22. Durò por tiem-
po demas de vn año, y fue tan grande, que arruynò
y destruyò casi toda la tierra, y aun casi quedaron despo-
blados las Indias, que llamamos Nueua-España. Ad-
ditque sic: Fue tanta la gente que murio aquel año, sue
para creer despues de la mortandad que era esta tierra
la misma que Don Fernando Cortes, y sus Compañeros
conquistaron, fue necessario que lo atasti guaran los<-P>@@

<-P>muchos que poco despues del vinierō, que vieron lo vno y
lo otro. Sic ille. Fuerunt etiam & alibi clades si-
miles, quas & frequenter experimur, vt earum
quauis multò moriantur plures diebus singulis,
quàm per annos multos. Minerarum labore fre-
quentato. Quid circa illam sententiam ex citato
Capite constat: sed oportet ab immoderantia
exaggerationum Religiosos præsertim homines
temperare. Michael ab Agia id defendit, quod
diximus ibidem, qui & pelinodiam recantauit, nec
è Societate Iesu fuit, vt P. Verricelli affirmat,
num. 9. sed Franciscanus absque controuersia,
vt diximus. num. 110. citati Tituli 1.</P>
<P>  <absatz-nummer>134</absatz-nummer> Quæst. 109. de fodinis agit peste, vene-
natisque animalibus infectis: de quibus & Dom.
Solorzanus suprà Cap. 17. & locus est aptus ad
eruditionis ostentationem, sed inutilis sanè quan-
tùm ad morale negotium attinet: nullæ enim ta-
les inueniuntur fodinæ, in quibus certum pericu-
lum subsit ex dictis caussis, sicut neque ex infe-
statione Dæmonum, de quo Idem Quæst. 110.
cum Dom. Solorzano in eodem Capite. Neque, si
tale quidquam acciderit, Gubernatorum pietas
grauari misellos istos inhumano ingressu hujus-
modi patietur. Curatur equidem diligenter ab
ipsis vt dum compulsio ista perdurat, humanè &
commodè compulsi pertractentur. Si quidpiam
minùs pium aut humanum interueniat, iuxta hu-
manæ id prouidentiæ infirmitatem eueniet, quæ
non potest omnia cum effectus certitudine præ-
cauere.</P>
<Z><A+2>AD TITVLVM XI.
Circa Caput I.</A+2>
<A+1>De Protectoribus.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>135</absatz-nummer> <INI3>D</INI3>Vbitari de illis potest an teneantur
xenodochia Indorum visitare, vt
videant an commodè illis proui-
deatur. De quo ego non dubito generaliter lo-
quendo, vt ratio videtur aperta demonstrare:
tunc enim maximè indigent, non solùm quoad
corporis, sed etiam quoad animæ salutem. Vn-
de non sine scandalo stare solet, si Protectores
domos huiusmodi numquam deprehendantur
visitare, ac si ad eos minimè videantur pertinere.
Et quidem cùm Christus in iudicio exprobratu-
rus sit duris erga infirmos corde verbis illis: In-
firmus eram, & non visitatis me. Matth. 25. Qua-
lem se erga eos exhibiturum putamus, qui Pro-
tectorum fungentes officio commissos sibi pau-
perculos detrectant penitus visitare.</P>
<P>  <absatz-nummer>136</absatz-nummer> Dixi autem Generaliter loquendo, quia
aliquando tales possunt circumstantiæ concur-
rere, vt videatur obligatio præfata cessare quem-
admodum in Limensi xenodochio videre licet,
cuius administrationem Mercatorum Cantabro-
rum gremium gratis assumpsit, cum quibusdam
aliis ex primoribus, de quo Cap. 3. & satis dili-
genter in eadem administratione se gerunt. Est
autem ipsis molestum si quisquam exploraturus
accedat, an res vt est opus procedant, eò quòd
parùm ipsis videatur fidi, timerique non sine
fundamento potest eos sic molestia affectos ab
opere valde vtili, & vix aliter durabili, destituros.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0415.jpg/>
@@1@<SE415>32 Additiones ad Thesaurum Indicum
<duolan 2><P>  <absatz-nummer>137</absatz-nummer> Vbi dicet fortassè aliquis visitationem
taliter institui posse, vt Protector laudaturus po-
tiùs quàm administratorum censor futurus acce-
dat. Sed certè cùm visitatio eò tendere debeat vt
infirmantium necessitatibus consulatur, quocum-
que id vultu Protector efficiat, visitationis scopus
erit administratoribus manifestus, nec laudati
credent, scientes experimento quales habeant
laudum istarum effectus, obseruatis defectibus, &
non sine illorum dedecore propalatis. Sublatâ
autem obligatione visitationis ex fine prædicto,
quæ remanere alia potest, communis omnibus
esse videtur iuxta leges charitatis.</P>
<P>  <absatz-nummer>138</absatz-nummer> Nihilominùs non iudico penitus excu-
sandos, quia, vt nihil visitatione suâ obtineant in
ordine ad promouendam curationem, ratio scan-
dali perseuerat: neque homines adeò pij & fer-
uentes spiritui charitatis, ita leuiter huic operi in-
cumbunt, vt quamcumque animaduersionem
vrbanè & opportunè propositam, ab eo sint sta-
tim recessuri. Vnde ibi trepidare Protectores
videntur, vbi non est timor, id est solidum fun-
damentum ad illum. Si tamen illi bonæ con-
scientiæ ac docti sint, & in detrectandâ, ob incon-
uenientia sibi nota, visitatione persistant, suæ pos-
sunt conscientiæ relinqui.</P>
<P>  <absatz-nummer>139</absatz-nummer> Quòd si scandalizantur aliqui, minùs
id malum est, quàm vt opus adeò insigne defi-
ciat, ex cuius defectu grauiora mala ad corpus. &
animum spectantia suborirentur. In materia enim
scandali hoc debet semper obseruari, vt maioris
momenti præceptum minimè prætereatur ob
illud vitandum. Vnde si quis tenetur opitulari
alicui indigenti, & alius id videns accepturus sit
occasionem maledicentiæ, aut alterius peccati
grauis, tenetur opitulari indigenti, quia præce-
ptum benefaciendi illi plus habet ponderis, quàm
præceptum vitandi occasionem: & iniquum est
vt propter cuiusque malitiam alius patiatur de-
trimentum, vt benè discurrit P. Petrus Hurtadus
de Mendoza 2. 2. Disput. 173. §. 268. Sic ergo
iniquum erit vt Indi pauperes graue damnum in
suis infirmitatibus visitati à Protectoribus patian-
tur, ne aliquibus maledicentiæ præbeatur occasio,
qui possunt & debent iudicij fui audaciam cohi-
bere. Et quidem maledicentiæ peccatum, cùm
passiuum scandalum est, ex malitiâ, & non pas-
sione, aut infirmitate, ordinariè prouenit, cuius
vitandi minor est obligatio, vt communiter tra-
dunt scriptores.</P>
<P>  <absatz-nummer>140</absatz-nummer> Facit pro eodem id, quod habet P.
Suarius Disput. 10. de Charitate, sect. 3. num. 10. vbi
ait in iis rebus, quorum quis non est dominus,
sed curator, vel dispensator, vt est Episcopus
verbi gratiâ, in bonis Ecclesiæ, communiter teneri
eum non omittere suam curam, nec perdere bona
temporalia propter scandalum aliorum: præci-
puè si damnum temporale sit graue. Quam do-
ctrinam eo citato amplectitur P. Palaus Tomo 1.
Tractat. 6. Disput. 6. Puncto 17. Licèt citatio erret
circa Sectionem. Estque illa casui præsenti ada-
ptabilis, vbi Protector curatorem agit, & non so-
lùm de damno graui temporali vitando agitur,
sed etiam de spirituali, cùm certissimum sit ad
Indorum æternam salutem xenodochiorum in-
stitutionem, & rectam administrationem sum-
moperè conferre id quod passim manibus, vt sic<-P>@@

<-P>dixerim, contrectamus. Vnde dici de illis veris-
simè potest non solùm esse Domus Dei, sed Portas
C&#x0153;li: licèt humanis oculis Domus calamitatis &
miseriæ, & Portæ mortis esse videantur. Et licet non
visitare in Protectoribus, curæ potiùs omissio
quàm administratio appareat; re tamen verâ sic se
gerere ad curam & administrationem pertinet,
cùm vtiliter negotium istud agatur, vt in aliis ac-
cidit, in quibus non minùs vtiles esse aliquando
dissimulationes solent, quàm instantiæ actionum.
Pro quo & citati de Pontifice loquentes, multa
quandoque, aliàs non ferenda, propter vitanda
maiora damna tolerante. Cum tamen in casu
nostro illa non sint, sed solùm omissio actionis,
quæ vtilis esse posset, & inspectis circumstantiis
nocitura potiùs iudicatur. Si enim damna essent
comperta aut verosimilia, tunc aliter dicendum;
esset enim peccatum grauissimum se non poten-
ter opponere, & ob humanos respectus misera-
biles vndequaque personas in periculiosiore mi-
seriæ extremo indefensas, legibus charitatis & iu-
stitiæ violatis, reliquisse.</P>
<Z><A+2>COROLLARIVM.</A+2></Z>
<negEZ><A+1>Circa rationes, propter quas Indi opus
habent Protectore, & illarum effe-
ctus peculiares.</A+1></negEZ>
<P><INI3>D</INI3>Iximus in fine num. præcedentis Indos esse
miserabiles vndequaque personas, &
proptereà Protectoribus valdè intentis
circa eorum curam indigere. Quod licet fatis vi-
deatur perspicuum iis, qui inter eos degunt; pro-
bandum tamen, videndumq&#x0301;ue quod ex eo ha-
beatur consideratione dignum, vtilibus pro ipso-
rum commodo discursibus efformatis.</P>
<Z><A+1>§. I.
Indos varijs ex titulis miserabiles esse
personas.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>141</absatz-nummer> <INI2>P</INI2>Rosequitur illos Dom. Solorzanus To-
mo 2. Lib. 1. Cap. 27. & in Politicâ Lib. 2.
Cap. 28. & 29. & sunt obuij, abiectissima scilicet
eorum conditio, nouitas conuersionis, paupertas,
rusticatio, discursûs inopia, puerorum adinstar,
de quo in Additionibus ad Tomum 2. num. 69. quid-
quid de multis sit vrbanè excultis, de quo ibidem,
& quia iuxta id, quod communiter accidit leges
feruntur, Indi quicumque, quando de eorum fa-
uore agitur, miserabiles personæ habendi sunt,
licèt iam non sint hospites & aduenæ, vt Apostolus
loquitur Ephes. 2. Sed ciues Sanctorum, & domestici
Dei, licèt ingenio validi, facultatibus supra tenui-
tatem instructi, & vrbium incolæ. Sicut enim his
non obstantibus frui possunt priuilegiis omnibus
à Sede Apostolicâ, & Regia benignitate concessis;
ita & iis gaudere prærogatiuis, quæ ex titulo mi-
serabilium personarum oriuntur: re enim vera
Indi quicumque, Indi sunt, & natura miseri, &
parùm capaces: si quid autem Dei indulgentiâ
excellentius habeant, non debent proptereà de-
terioris esse conditionis, & humanis beneficiis<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0416.jpg/>
@@1@<SE416>Corollarium circa quædam Indorum priuilegia. 33
<duolan 2><-P>destitui, quia diuina succurrunt. Pro quo facit
id, quod de orphanis & viduis docent Couarru-
uias Practicarum Quæstionum Cap. 6. §. Primus igi-
tur casus, & D. Felicianus à Vega in Cap. Ex te-
nore, de foro compet. num. 13. cùm aliis, quos citant,
foro scilicet Curiæ gaudere, si velint, etiamsi di-
uites sint. Sic etiam L. vnicâ. C. Quando Impera-
tor inter pupillum & viduam ad fidem. Post pupil-
los & viduas commemoratos pro beneficio, de
quo ibi, pro aliis ita subdit: Alijq&#x0301;ue fortunæ in-
iuriâ miserabiles, &c. Ex quibus videtur inferri
eum, qui in paupertatem & miserum statum suâ
culpâ incidit, à prædicto excludendum beneficio,
quia id non accidit fortunæ iniuriâ & nihilomi-
nus contrarium statuit citatus Præses & Præsul
eiusdem Capitis, num. 3. §. Sed si quis. Et Lib. 2. Va-
riarum, Cap. 16. num. 9. Quia hîc & nunc reuerà
iste pauper est, quidquid de caussâ miseriæ fuerit,
quod in considerationem non venit, neque lex id
curat, pro iis, quæ communiter accidunt, con-
stituta. Marius Antonius Lib. 2. Variarum Resolu-
tionum, resol. 33. num. 10.</P>
<P>  <absatz-nummer>142</absatz-nummer> Et ita quidem ex Regiis rescriptis ha-
betur, ex quibus illud Philippi III. memoriæ æ-
ternæ die 24. Aprilis 1618. vbi post alia sic:
Demanera que estos vassallos, que como queda dicho,
son personas tan miserables y necesitadas de auxilio y
fauor de la Iusticia y caridad conueniente, conque deben
ser amparados, y tan sugetos à vexaciones, y en su
estado los mas vtiles à mi Corona, sean restituidos à
la libertad, buen tratamiento, y gobierno, que
tengo mandado, &c. Pro quo & Ordinatio prima
in Titulo Fiscalis Regij Indiarum Consilij, ver-
bis illis: De cuya proteccion y amparo, como ve perso-
nas pobres y miserables se tenga por muy encargado, y
con grande vigilancia y cuydado pida y solicitè siempre
loque para bien de ellos conuenga. Iuxta quæ non de-
bet censeri contrarium id, quod habetur in Regio
rescripto Regis eiusdem die 20. Iulij 1617. dum
sic ibi: Pues no es justo que en causas de Indios, y personas
miserables, que prosiguen el castigo y Iusticia de sus iniu-
rias, ô de los suyos, &c. Et inferiùs. Que en las causas
de los Indios, ô personas miserables, se ha de guardar la
costumbre referida: quòd scilicet querelantes non
teneantur fideiussionem adhibere. Non inquam
debet censeri contrarium, licèt inter Indos & mi-
serabiles personas videatur statui distinctio, & ita
Indos miserabiles personas non esse; vnum enim
membrum diuidens non debet in alios claudi, ju-
xta Dialectica præcepta, & apud Iurisperitos
coniunctio, &, aut diuersa nectit, aut est repetitiua
similium. Proquo Cenedus Singul. 50. similitu-
do autem inter distincta tantùm reperitur. Cùm
enim Regum nostrorum mens adeò sit in præsenti
articulo manifesta, non est credendum in iis, quæ
ob fauorem Indorum disponebant, quidquam
minùs fauorabile interseri voluisse. Et quia vitan-
da legum correctio, etiam impropriatione verbo-
rum, iuxta communem scribentium doctrinam,
de quâ Marius Antoninus Lib. 1. Resol. 46. in fine.
Vbi quòd potiùs ita accipienda verba vt nihil o-
perentur. In nostro autem casu sine impropriatio-
ne aut redundantiâ stat sensus congruus, si vnum
tantummodò subintellectum verbum adiiciatur,
scilicet, Otras, aliæ, sic: En causas de Indios, y otras per-
sonas miserables. Vult enim Rex vt indulto illo non
præstandæ fideiussionis, quando contra aliquem<-P>@@

<-P>pro iniuria accepta aut depellenda agitur non so-
lùm Indi, sed miserabiles omnes personæ in Indijs
perfruantur: quod est aliàs iuri communi confor-
me, vt in eodem rescripto dicitur.</P>
<P>  <absatz-nummer>143</absatz-nummer> Ex quibus habetur quàm inhumanum
sit miseros istos, & ideò miserabiles, diuexare. Si
enim miserabiles personæ dicuntur illi, de quibus
natura mouetur ad miserandum, vt ex multis pro-
ponit D. Solorzanus cit. cap. 27. n. 1. naturam certè
humanam exuisse videtur, qui imperium naturæ
ipsius rationi adeò conforme, non agnoscit, sed
ferino quodam impetu ad vexandas imbelles ani-
mas, & teneram Christi ac Matris Ecclesiæ gre-
gem, semel iterumq&#x0301;ue raptatur. Proh dolor! Pietas
in auibus inuenitur, quę ab humana conditione deseritur.
Vultur ipse, cuius vita est cadauer alienum, tante magni-
tudinis corpus, nec exiguis alitibus probatur infectus, sed
magis accipitrem vitam plumigerum auium persequen-
tem, alis cædit, ore dilaniat, totoq&#x0301;ue suo pondere pericli-
tantibus nititur subuenire, & homines parcere nequeunt
cuius se genus esse cognoscunt. Sic Theodoricus verbis
Cassiodori Lib. 2. variarum 19. Hinc jam meritò
subit quæstio, pro quâ</P>
<Z><A+1>§. II.</A+1></Z>
<negEZ><A+1>Indorum iniuriæ an seueriùs quàm alijs
illatæ puniendæ. Vbi de illarum com-
pensatione, cum doctrina vtili.</A+1></negEZ>
<P><absatz-nummer>144</absatz-nummer> <INI3>S</INI3>Tat pro eo Philippi II. Regis nostri,
clarissimi pietatis iustitię speculi, re-
scriptum ad Limanam Audientiam
die 29. Decemb. 1593. quod habetur Tom. 4. Schedu-
larum Indicarum pag. 269. in quo post alia sic: Os
mando que de aqui adelante castigueis con mayor rigor
à los Españoles que iniuriaren, ofendieren, ô maltrata-
ren à los Indios, que si los mismos delitos se cometiesen
contra los Españoles, y esto mismo ordinareis à todas las
Iusticias del distrito de esa Audientia. Sic ille, accipi-
tribus infensus, qui exigius istis alitibus inhuma-
nè probantur infesti: & videri poterit alicui ex-
cessus in hac esse censurâ: plus enim consulen-
dum gentilitio generi, quàm extraneo, quia pro-
pinquius illud: magis ergo Hispanis ab Hispano
Rege, quàm Indis & vt magis non sit, æqualiter
saltem eâ, quam iustitia amplectitur, æquitate.
Sic Deus Exodi 21. v. 12. legem contra homici-
dam statuens, vult illam esse communem, dum
ait: Qui percusserit hominem volens occidere, morte
moriatur. Vbi licet Rabbi Salomon id non de
occidente Gentilem, sed ludæum, intelligendum
velit, communi Doctorum sensu talis intelli-
gentia reiicitur, cùm stet contra illam id quod
inferius habetur, dicente eodem v. 20. occiden-
tem seruum, reum esse homicidij criminis: ex
quo inferunt esse & capitalis p&#x0153;næ, vt videri po-
test apud P. Cornelium, vt scilicet æqualitas iu-
stitiæ seruetur, quia solus Deus vitæ & mortis est
Dominus, vnde priuans illâ, quicumque ille sit,
eâdem debet p&#x0153;nâ mulctari, quia dominus vitæ
non est. Quòd si in seruo ita actum, circa homi-
nem liberum nulla esse dubitatio potest quo mi-
nùs sit pariter faciendum.</P>
<P>  <absatz-nummer>145</absatz-nummer> Hanc ergo iustitiæ æquitatem circa in-
iurias violare is videtur, qui Indorum atque<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0417.jpg/>
@@1@<SE417>34 Additiones ad Thesaurum Indicum.
<duolan 2><-P>Hispanorum in eo disparem statuit rationem, vt
grauius debeant illorum præ istis iniusta damna
puniri. Cùm stet aliàs communis scribentium
doctrina, circa iniuriarum compensationem atte&#x0303;-
dendum personarum statum, vt cùm inæqualis
est ob vnius inæqualem conditionem, & vilio-
rem alterius, compensatio eam debeat propor-
tionem seruare. Quod quidem in citato Exodi
Capite videre licet: cùm enim in illo talionis
p&#x0153;na statuatur, vt oculum pro oculo, dentem
pro dente damnificator reddere teneretur, in ser-
uis aliter est decretum; vt scilicet pro eruto ocu-
lo aut excusso dente, solâ eiusdem libertate com-
paratio facienda sufficiens habeatur Sic v. 26. &
27. & in occisione etiam illud additur vers. 21.
Sin autem vno die vel duobus superuixerit, non sub-
iacebit p&#x0153;næ. Sunt autem Indi vilioris conditionis
Hispanorum comparatione, licet serui non sint:
neque enim seruorum iniuriæ, eò quòd serui
sint, minoris æstimantur, quasi ij, qui eas irro-
gant, membrorum læsorum dominium habeant,
cùm reuera ita non sit, sed eadem membrorum
sit ratio quæ & vitæ. Vnde Romani etiam anti-
quis legibus iniurias atrociores, vt de osse fracto, non
liberis modò, verùm etiam seruis factas, impensiore
damno vindicarunt, vt scribit Aulus Gellius No-
ctium Atticarum Lib. 20. Cap. 1. Caussa ergo à vi-
liori est conditione petenda; vnde & attenditur
illa cùm quis iniuriam seruo intulit alieno. Idem
ergo in casu nostro dicendum, pro quo Dom.
Solorzanus Cap. 27. citat. num. 34. adducit Go-
mecium de Amescua in Tractatu de potestate in
se ipsum Lib. 2. Cap. 23. n. 24. vers. Nihilominus
affirmantem Hispanum vilem nobiliore esse In-
do digniorem.</P>
<P>  <absatz-nummer>146</absatz-nummer> Et ipse quidem Dom. Solorzanus quæ-
stionem agitans, & pro humana Indorum tra-
ctatione eruditè discurrens, præfatum Regium
rescriptum parùm practicari testatur fortè ob ad-
ductam rationem. Sic num. 35. citat. Cap. 27. &
in Politica citat. Cap. 28. §. Y esto por vensura li-
cet ipse pro illius iustificatione militet exemplis
adductis ibidem & num. 21. ac §. De las quales.
Qui & num. 31. & §. Y à lo que decimos ex Ferdi-
nando Zurita Quæst. 14. Indica, etiam addit com-
pensationem minorem deberi Indiis, ipsorum
attentâ qualitate, cùm sæpè soleant esse ebrij &
abiectæ sint conditionis, neque iniurias multùm
curent, aut eisdem commoueantur. Quod qui-
dem de iniuriis circa honorem specialiter di-
ctum, sed circa omnes videtur etiam applican-
dum, cùm militet similis ratio.</P>
<P>  <absatz-nummer>147</absatz-nummer> Dico primò. Præfatum rescriptum
est iustum & conueniens. Id probo, tum ex di-
ctis, tum quia ad conuersionem Indorum, de
quâ diligentissimè agi à nostris Regibus debet ex
onere Pontificiæ donationis, hoc est valde ex-
pediens: sic enim Hispani, & Europæi alij ab
eorum arcentur iniuriis, quæ si frequentes sint,
vt timeri potest magno cum fundamento ab ex-
perientiâ roborato, odiosissima fides & professio
redditur Christiana & Indi factis magis quàm
verbis credunt, vnde fit vt nomen Christi inter
eos blasphemetur, quod dictum aliàs ab Apo-
stolo Rom. 2. vers. 24. vsurpat in hac caussa Con-
cilium Limense secundum Parte 2. Cap. 112.
Deinde, Indi maiore quàm Hispani indigent de-<-P>@@

<-P>fensione, quia imbelles & inermes, ac simplicissi-
mo ritu viuentes: maior ergo defensio conue-
nienter adhibetur, ad quam spectat rigor ille p&#x0153;-
nalis, dum aliæ non sufficiunt cautiones. Prętereà,
Indi sub Regia sunt clientela: atqui clientum
offensæ maiore possunt quàm proximorum p&#x0153;-
nâ vindicari: sic ex auctoritate Sexti Cæcilij in
disciplinâ Iuris, atque legibus Populi Romani
noscendis interpretandisque, scientiâ, vsu, au-
ctoritateque illustris habet Gellius suprà verbis
illis: Sic clientem in fidem acceptum cariorem ha-
beri quàm propinquos, tuendumque esse contra cogna-
tos censuit. Neque peius vllum facinus æstimatum est,
quàm si quis probaretur clientem derisui habuisse.</P>
<P>  <absatz-nummer>148</absatz-nummer> Item, sic agendo, non solum Indorum
caussa, sed etiam Hispanorum agitur, quorum
maximè interest Indorum conseruatio, magni
enim illi auri argentique thesauri, quibus totus
ditatur mundus, & res adeò magnæ in Dei ob-
sequium, ac Hispaniæ gloriam aguntur, Indis
sunt deficientibus pariter defecturi. Quando au-
tem magnum aliquod Reipublicæ commodum
cuipiam ex aliorum accrescit incommodo, illi
potest operam adhibere. Pro quo & est illud Au-
ctoris citati ex eodem Cæcilio sic loquentis:
Omnibus quidem virtutum generibus exercendis co-
lendisque Populus Romanus è parua origine ad tantæ
amplitudinis instar emicuit, sed omnium maximè at-
que præcipuè fidem coluit, sanctamque habuit, tam
priuatim quàm publicè. Sic Consules clarißimos hosti-
bus confirmandæ fidei publicæ caussa dedit. &c. Vbi
M. Attilij Reguli, & aliorum, de quibus Vale-
rius Maximus Lib. 1. Cap. 1. Cicero Lib. 3. Offi-
ciorum, alijque, historia tangitur. Iam pro vtili-
tate Indorum expendantur Regia illa verba ad-
ducta. num. 155. Y en su estado los mas vtiles à mi
Corona.</P>
<P>  <absatz-nummer>149</absatz-nummer> Dico secundò. Oporteret maximè præ-
fatum rescriptum practicari: constat, quia cùm
iustum & conueniens sit, neque ex praxi vllum
sit deprehensum incommodum, non est vnde ab
illa debeat abstineri. Vbi legibus viuitur, ibi &
feliciter: neque vera possunt in eâ Republicâ
esse solatia, vbi legum obseruatio friget, & ti-
ment illæ, quæ timeri potiùs debuissent. Quid
enim potest esse felicius quàm homines de solis legibus
confidere, & casus reliquos non timere? Iura publica
certißima sunt humanæ vitæ solatia, infirmorum au-
xilia, potentum frena. Amate vnde & securitas ve-
nit, & conscientia proficit. Cassiodori verba sunt
Theodorici nomine Lib. 3. 17. Quod licet ita
sit, sat credo erunt Indi contenti, si communi
cum ipsis agatur iure, ac eorum iniuriæ non ma-
neant impunitæ. Vnde</P>
<P>  <absatz-nummer>150</absatz-nummer> Dico tertiò. Res in eo videtur statu con-
stituta, vt prædictum rescriptum quoad exces-
sum præfatum communiter non obliget: posset
tamen quandoque in atrocioribus delictis obser-
uari, aut in aliis, in quibus vindictæ exemplum
valde proficuum putaretur. Vt plus terror corrigat,
quàm p&#x0153;na consumat. Vt idem qui nuper eiusdem
ex persona Lib. 7. 1.</P>
<P>  <absatz-nummer>151</absatz-nummer> Dico quartò. Quod ad compensatio-
nem in materia honoris spectat, non est omni-
modâ æqualitate tractandum, quia abiecta In-
dorum ex infima plebe conditio cùm valde dis-
parem constituat statum, non exigit æqualem<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0418.jpg/>
@@1@<SE418>Corollarium de actis ab Indis sine Protectore. 35
<duolan 2><-P>satisfactionis gradum, & quandoque nullum,
quia, vt dictum est, de hoc parum, aut nihil cu-
rant, dum solis agitur verbis, & manus cessant.
Quia verò inter eos plures sunt & nobiles, & vr-
banè educati, si graues in eos contumeliæ iacten-
tur, sua est judicio prudentis Confessarij satisfa-
ctio dubio procul adhibenda. Nullum enim est
in Morali Theologiâ principium pro hac mate-
ria receptum, quod non ipsis faueat. Et sicut in
generalibus regulis non est natio aliqua per Do-
ctores excepta, ita neque Indorum, de quibus
agimus, vt non sit opus hic nisi ad communes in
hac materia doctrinas lectores remisisse,</P>
<P>  <absatz-nummer>152</absatz-nummer> Et sunt quidem qui censeant pro læso
honore sine damno alio, nullam restitutionem
deberi: vel si damnum aliquod fuerit in corpore,
tale tamen quod sine sumptibus curari possit; vt
si alapâ, fuste, vel calce. Quæ est sententia P.
Molinæ Tract. 4. Disput. 46. quem secuti alij: est
enim injuria transiens, quæ ad summum in eo,
cui illata est, exacerbationem animi relinquit, vn-
de si qua resultet obligatio, ad placandum erit,
quod variis modis fieri potest, quando injuriato
id gratum futurum speratur, aut de eo ipsi cu-
rant. Quæ doctrina pro Indis accommodata vi-
detur, qui verbis, alapis, calcibus & fustibus
solent frequenter pulsari: si tamen de leniendo
interno iniuriæ dolore sic pulsantes cogitarent:
sed nihil plerumque minùs: facilè enim Indorum
placatur animus, & quolibet sunt beneuolen-
tiæ signo contenti, neque in eo gradu inju-
rias æstimant, in quo Hispani, puerorum mo-
re. Licet autem qui inter eos nobiles & vrbanè
educati plus eas ponderent, placantur sanè faci-
liùs, & sine petitione veniæ, sed beneuolâ tra-
ctatione. Licet autem Doctores communiter
sententiam contrariam teneant, & obligationem
restitutionis pro læso honore propugnent; in
ordine tamen ad praxim vix aliquod notabilis
momenti videtur esse discrimen. Cùm enim ne-
gantes affirment necessarium esse id circa iniuria-
tum præstare, quo eius placetur animus, etiam
vsque ad veniæ petitionem, id certè rationem
satisfactionis habet, quocumque titulo obueniat,
& ad quamcumque velit quis virtutem pertinere.
Eo est quidem injuriatus ille contentus: atqui
ad nihil aliud debet satisfactio tendere: habetur
ergo quod sufficit, siue quia tantumdem poni-
tur, siue quia deficiente parte aliquâ, ab injuria-
to fit relaxatio. Pro quo hæc satis. Videat qui
voluerit Cardinalem Lugo Disput. 15. de iustitia
num. 53.</P>
<Z><A+1>§. III.</A+1></Z>
<negEZ><A+1>Acta ab Indis sine Protectoris assistentia
vt valeant & an in contractibus na-
turaliter obligentur, firmenturque illi
iuramento, cum nonnullis aliis circa
ipsum.</A+1></negEZ>
<P><absatz-nummer>153</absatz-nummer> <INI2>P</INI2>Rohibitæ illis sine assistentia prædicta
contractationes circa radices & mobi-
lia; & stante illâ, peculiares solemnitates ad cele-
brationis firmitatem indicuntur, pro quibus va-
riæ extant schedulæ, de quibus Dom. Solorza-
nus Tomo 2. Lib. 1. Cap. 27. num. 65. & in Poli-<-P>@@

<-P>tica §. Otro priuilegio. & in quadam ex ibidem ad-
ductis statutum extat de Auditoris Regij inter-
uentione, quod tamen sublatum per alias, sicut
& solemnitas præconiorum, nisi cùm de rebùs
agitur, quæ triginta auri communis pondera ex-
cedant. Aliter facta obligationem neque ciuilem
neque naturalem inducere, & ita posse nullitatem
contractûs obiici, affirmat citatus Doctor num.
65. & 69. qui & num. 70. pro eodem adducit
Dom. Felicianum à Vega in Cap. Ex parte, de fo-
ro compet. num. 19. pro quo & in Politica §. cita-
to & etiam. § Y aunque el Principe. Sed Dom. Fe-
licianus de obligatione naturali, & actorum va-
lore aut nullitate nihil dicit: sicut neque Iuris-
consulti alij in casus nostri specie non locuti, sed
generaliùs apud illum: dum asserunt posse Prin-
cipem ob bonum publicum ita potestatem ad
contrahendum subditis limitare peculiaribus
præscriptis, vt si contrarium fecerint, neque ci-
uiliter obligentur. Quod quidem etiam commu-
nis Theologorum sententia firmat de legibus &
contractibus agentium, vt non sit opus quem-
piam in speciali compellare.</P>
<P>  <absatz-nummer>154</absatz-nummer> Sed an in hoc casu, in quo sumus, ea
doctrina conuenienter applicetur, debuisset in-
quiri, & assertio pro eo proposita comprobari.
Cùm sit valde probabilis sententia affirmans
contractus etiamsi per legem prohibeantur, &
nulli pronuntientur, obligationem naturalem
parere, dum patronæ non redduntur ad contra-
hendum per illam prorsus inhabiles, vt in con-
tractu matrimonij clandestini constat, vbi rece-
ptum est Concilium Tridentinum quoad hoc,
& in quibusdam aliis, licet ius sit ad distractus
coràm iudice petitionem. Quod in contractibus
pupillorum & minorum specialiùs tradunt multi
& grauissimi Scriptores, quos adducunt & se-
quuntur P. Thomas Sancius Lib. 6. de Matrimo-
nio Disputat. 6. num. 21. P. Molina Disputat. 230.
231. & 261. Cardinalis Lugo Tomo 2. de Iustitiæ
Disput. 22. num. 288. P. Fragosus Tomo 3. Lib. 1.
Disput. 2. numer. 275. P. Fagundez de iustitia &
iure Disput. 1. Cap. 13. num. 5. & 9. P. Palaus
Parte 7. Disput. 1. de iustitia commutatiua, Puncto 4.
§. 4. P. Oñate Tomo 1. de Contractibus Disput. 4.
num. 42. & 60. vt obuios alios omittam.</P>
<P>  <absatz-nummer>155</absatz-nummer> Non videntur autem Regia rescripta
Indorum contractus sine Protectorum assisten-
tia prohibentia obligationem naturalem exclude-
re, inhabilitate ad contrahendum omnimodâ
stabilitâ: & vbi id non accidit, recognoscenda
videtur. Pro quo facit notanda obseruatio apud
P. Oñate suprà Disputat. 7. num. 65. vbi tradit
irritationem obligationis naturalis satis raram
esse, neque asserendam vbi lex expressè non re-
sistit contractui. Facit item L. 5. Tit. 12. Parti.
5. ibi: si algun sieruo prometieße dotro &c. tenudo
es naturalmente de complir por si lo que promete, por
quanto es hombre. Ex quo validum pro Indis vi-
detur argumentum sumi posse, cùm homines
sint, & insuper liberi.</P>
<P>  <absatz-nummer>156</absatz-nummer> Dico primò. Difficilè ostendi potest
Indos sine Protectoris assistentia contrahentes, si
ita capaces sint, vt fatis percipiant quod agunt,
naturaliter non obligari. Id probo: nam si ali-
quod firmum fundamentum pro excludendâ
obligatione suppetit, maximè ex eo quòd leges<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0419.jpg/>
@@1@<SE419>36 Additiones ad Thesaurum Indicum
<duolan 2><-P>circa hoc latæ in Regiis rescriptis contractui resi-
stunt, vt communiter Auctores affirmant: atqui
satis controuersum est, & ideò etiam satis dubium,
quando leges ita resistant, vt nulla resultet obli-
gatio, aut resistentiâ non obstante, nihilominùs
oriatur. Et quidem P. Thomas Sancius Lib. 1. de
Matrimonio, Disput. 7. num. 16. ex bonis Auctori-
bus hanc regulam vt certam proponit. Si lex
reprobet contractum, ipsumq&#x0301;ue prohibeat ei re-
sistens, neutra oritur obligatio. L. Non dubium.
C. de legibus, ibi: Nullum pactum, nullam conuentio-
nem, nullum contractum inter eos volumus subsecutum,
qui contrahunt, lege contrahere prohibente. L. Cùm
lex 47. D. de fideiussoribus, ibi: cùm lex venditioni-
bus occurrere voluerit, fideiussor quoque liberatur.
Nulla ergo remanet obligatio: & rationem re-
gulæ esseait, quia licet ex quolibet contractu
obligatio naturalis oriatur, ius enim naturæ fidem
in contractibus seruandam præscribit; vt lex ob
publicum bonum potest hanc obligationem im-
pedire: videtur autem id manifestè efficere quan-
do contractum ipsum omnino vitiant & cassant,
quod est illi prorsus resistere. Sic ille philoso-
phatur; apud quem tamen regulam prædictam
reprobat Menchaca, dicens & probans resisten-
tiam legis non esse signum sufficiens sublatæ na-
turalis obligationis: & alij etiam ex Nouioribus
regulam eamdem minimè veram arbitrantur.</P>
<P>  <absatz-nummer>157</absatz-nummer> Et arguere possumus ex pluribus legi-
bus resistentibus contractibus pupillorum apud
eumdem Disput. 38. citatâ, num. 20. quæ sunt satis
perspicuæ: & tamen ille obligationem natura-
lem in ipsis cum Auctorum agmine numeroso
defendit, & num. 36. ad leges respondet; licèt
responsiones aliquæ non adeò exactæ & verosi-
miles videantur. Licèt ergo leges Indicæ contra-
ctibus Indorum sine Protectoris auctoritate re-
sistant, ex eo nequit solidum pro excludenda na-
turali obligatione, ac penitus inconcussum fun-
damentum deriuari. Pro quo & stat id quod
cum aliis proponit P. Oñate Disput. 7. citatâ, num.
63. vbi ait ita quidem esse vt tunc contractus
nullus sit quando ei lex resistit, obligationem om-
nem excludens: id tamen non solitum ius com-
mune facere, nisi quando contractus ipse ex se
nullus est, quia deest illi aliquid essentiale, vt
propter defectum in consensu, vel rei, de quâ
nequeat esse contractus; vel ob turpitudinem
contrahentis, vt in vi & dolo &c. Atqui in casu
nostro nihil horum esse supponitur: non ergo
naturali obligationi locus denegatur.</P>
<P>  <absatz-nummer>158</absatz-nummer> Dico secundò. Pro Indorum vitandis
incommodis parùm interest quod obligatio natu-
ralis in eorum contractibus extet. Id probo: nam
in primis actionem habent ad petendam rescis-
sionem contractus, quàm dubio procul obtine-
bunt. Si dicas futuros sumptus in lite, id nihil of-
ficit; maiores enim in repetitione extraiudiciali
futuri, & id sibi debent imprudenter agentes im-
putare. Deinde, habent pro se opinionem
valde probabilem de nullitate contractus, qua se
tueri possunt, acsi certa omninò sententia foret,
& Confessarios eorum agere partes conuenien-
tissimum erit, immò & ferè semper necessarium,
quia aliàs occasio erit eisdem in statu peccati re-
manendi, cùm valdè difficulter obtinendum ab
eis sit vt vel restituant, vel à se data non repetant,<-P>@@

<-P>aut compensatione vtantur: vti autem posse
est etiam probabile, vt cum aliis tenet P. Fa-
gundez suprà num. 24. quotiescumque id com-
modè recuperare nequeunt, in quo sunt læsi ij,
qui contrahere sine auctoritate alterius prohi-
bentur.</P>
<P>  <absatz-nummer>159</absatz-nummer> Quòd si Indus rem vendidit, & pretium
distraxit, neque ex eo locupletior factus est, &
bona in eo fide processit; sicut repetere in iudicio
potest, sine obligatione reddendi pretium, ita &
compensatione vti, si rem nequeat obtinere; quia
contractus fuit nullus in vtroque foro secundùm
satis probabilem opinionem, cum quâ & com-
pensatio licèt etiam probabiliter, vt in legato ex
testamento minùs solemni, tenent multi, & ex P.
Becano Parte 2. Tractat. 3. Cap. 7. Quæst. 7. Con-
clus. 1. habet Diana Parte 5. Tractat. 3. Resol. 119.
cùm hæres ab intestato retinet. Et in compen-
satione pecuniariâ pro famâ ex PP. Lessio &
Tannero, & ex Aragonio & Ioanne de la Cruz
Parte 3. Tractat. 5. Resolut. 3. & cùm quis iudicat
rem esse suam, etiamsi aliter iudicet, & nullus pos-
sidet, potest sibi adiudicare, donec constet non
esse suam, ex S. Angelo Bossio Tomo 1. n. 1854.
qui addit sine violentia id futurum. Cum tamen
in casu nostro debitum liquidum sit ex sententiâ
judicis necessariò reddendum. Minor etiam, qui
id, quod soluit, recuperare nequit, potest debi-
tum à se aliunde, non soluere, vt cum alijs tenet
P. Thomas Sancius suprà num. 34. cùm tamen iu-
xta ipsum is, qui cum Minore contraxit, non te-
neatur nisi post iudicis sententiam acceptum
redhibere.</P>
<P>  <absatz-nummer>160</absatz-nummer> Licèt autem debitum actu non sit, cùm
tamen sit debitum in spe, locus est compensa-
tioni, ex P. Tannero Tomo 3. Disput. 4. num. 406.
quando tempore præfixo non est commodè ob-
tinendum, id affirmante, & Diana id valde com-
mendante, quia quotidianum, Parte 2. Tract. 16.
Resolut. 46. Quòd autem diximus de non facto
locupletiore, iuxta communem scriptorum do-
ctrinam est de restitutione loquentium, vt ratio-
ne rei acceptæ bonâ fide non teneatur quis, nisi
inquantùm factus est locupletior Et sunt qui
in casu nostro obligationem naturalem tantùm
agnoscant, quando Minor factus est locupletior,
pro quo P. Thomas Sancius num. 22. id non ad-
mittens: sed est sanè probabile: quia cùm valde
probabile sit, absolutè loquendo, non consurge-
re obligationem naturalem, & similiter contra-
rium, sententia præfata media est, addens aliquid
priori, & negans aliquid oppositæ.</P>
<P>  <absatz-nummer>161</absatz-nummer> Dico tertio. Indorum contractus cir-
ca ea, quæ ipsis sine Protectoris assistentiâ pro-
hibentur, communiter loquendo, non firmantur
iuramento, quidquid de firmitate huius generis
sit circa alios similiter contrahentes, de quo Do-
ctores varietate sententiarum quæstionem agi-
tantes, vt videri potest apud P. Oñate ceteris co-
piosiorem Disput. 11. præsertim Sect. 4. Quod pro-
bo ex eo quòd tenet P. Thomas Sancius suprà
num. 16. alios pro eodem adducens; scilicet ad
confirmandos tales contractus requiri in iuranti-
bus pubertatem, nec sufficere proximos esse illi,
ob defectum capacitatis ad res huiusmodi quoad
conuenientiam & incommoda discernendas.
Sunt autem illis Indi simillimi, communiter lo-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0420.jpg/>
@@1@<SE420>Corollarium de Testamentis Indorum. 37
<duolan 2><-P>quendo, de quo num. 154. non ergo iuramento
firmantur.</P>
<P>  <absatz-nummer>162</absatz-nummer> Dico quartò. Indi maioris capacitatis
Europæis multis exæquandi, sicut naturaliter
obligari possunt, vt diximus, ita & iuramento:
non enim dubitari potest plures esse, qui Euro-
pæos multos excedant in ætate quatuordecim
annorum, quâ pubertas inchoatur. Et cùm non
agamus de priuilegio aliquo peculiari à Principe
concesso Indis, quod pro eisdem possit fauorabi-
liter extendi, sed de obligatione ex iure diuino
consurgente; id certè attendendum pro eâ, quod
præcipuæ considerationis esse solet, mentis in-
tegritas in iurantibus, quam Ius præsertim atten-
dit: Authent. Sacramenta puberum, num. 9. C. Si
aduersus vendit: & alibi. Cùm ergo illa in prædi-
ctis suppetat, eorum contractus iuramento po-
terunt roborari.</P>
<P>  <absatz-nummer>163</absatz-nummer> Dico quintò. Iuramenta Indorum cir-
ca prædicta sine alia caussa, quàm quòd talium
sunt, poterunt à Prælatis relaxare. Negat hoc
P. Sancius de pupillis loquens num. 17. quia re-
laxatio talis est in præiudicium tertij, respectu
cuius est naturalis obligatio. Sed id tenet, licèt
obligationem naturalem agnoscat Ludouicus
Lopez Lib. 2. de Contractibus, Cap. 39. fol. 485. P.
Palaus Tomo 3. Lib. 3. de iuramento, Disput. 3. Puncto
2. vers. Sextò, parentes. P. Vincentius Tancredi
de Religione, Tractat. 4. Lib. 2. Disput. 17. num. 2. &
alij. Quamuis enim obligationem naturalem
videantur inducere, hoc est incertum, & eâ non
obstante sunt rescindibiles: quod satis esse vide-
tur vt locus sit relaxationi. Similiter ergo de In-
dis dicendum. Et licet ij, de quibus Assertione
præcedenti, puberibus exequentur, quorum iu-
ramenta relaxari nequeunt, ex Authent. citatâ,
ibi: Inuiolabiliter custodiantur: quod docere om-
nes affirmat P. Sancius num. 13. ita vt duo illa
verba dispensationem omnem, relaxationem, &
omne aliud contraueniendi remedium exclu-
dant, vt ex omnium etiam mente habet P. Oñate
Disput. 11. num. 140. Quoad hoc tamen possunt
impuberibus assimilari; tum quia sunt qui cen-
seant contractus Minorum, etiamsi puberes sint,
non firmari iuramento, neque Authenticam de
illis agere, quando sine auctoritate Tutorum
contrahunt, sed quando cum illâ. Tum etiam
quia hîc iam agitur de priuilegio Indorum, licèt
non speciali, sed à iure communi concesso: vnde,
quia fauorabile, debet extendi; maximè cùm si-
mus in negotio religionis ac fidei, pro quâ sum-
ma militat ratio, vt dictum sæpiùs. Quod autem
diximus, ad relaxationem sufficere rationem illam
ex iurantium conditione desumptam, conforme
est grauium scriptorum doctrinæ, qui de impu-
beribus loquentes affirmant defectum ętatis suffi-
cere, vt videri potest apud P. Sancium citato n. 17.</P>
<P>  <absatz-nummer>164</absatz-nummer> Dico sextò, tamquàm probabile Pro-
tectores posse iuramenta prædicta Indorum irri-
tare, sicut de Tutoribus Doctores affirmant apud
P. Sancium citat. num. 17. Ludouicus Lopez, P.
Palaus & P. Tancredi nuper adducti. Protecto-
res namque instar Tutorum sunt, & ob eamdem
rationem Indis assignati, inopiam inquam iudicij
ad se & sua moderandum: vnde & vtrisque com-
petit vt acta ab ipsis sine eorum auctoritate irrita
penitus habeantur quoad ciuiles actiones.</P>@@

<Z><A+1>§. IV.
De Testamentis Indorum.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>165</absatz-nummer> <INI2>D</INI2>E illis Dom. Solorzanus Tomo 2. Lib.
1. Cap. 27. num. 74. & seqq. & in Po-
liticâ Lib. 2. Cap. 28. §. El qual, circa finem: & af-
firmat in illis non debere se Protectoribus intro-
mittere, quia in ordine ad testandum habent In-
di plenam libertatem: nisi in illis falsitatem ali-
quam interuenisse intelligatur. Item, receptum
esse vt sine Tabellione, & testibus vicinis ac ro-
gatis fieri possint, sufficereq&#x0301;ue vt aliquis ab eo-
rum Gubernatoribus designatus illa scribat; &
duo aut tres testes assistant, siue vicini siue f&#x0153;mi-
næ, si opportunè occurrerint. Quòd si posteà co-
ràm competente iudice comprobetur, qui sibi
verum esse persuadeat, eò quòd specimen verita-
tis habeat & scriptis conformia deponunt, testa-
mentum ritè factum pronuntiatur, & executioni
mandari iubetur; quidquid litis contra illud fue-
rit intentatum. Id enim Indorum multa simpli-
citas operatur, & scribentium aut testium sæpiùs
copiâ non repertâ. Ex quâ ratione videtur non
esse necessarium vt testamentum scripto fiat; mul-
toties enim qui sciat scribere desiderabitur, &
Gubernator deerit, qui scientem designet. Po-
terunt ergo tunc Indi vltimam suam voluntatem
coràm iis, qui adfuerint declarare.</P>
<P>  <absatz-nummer>166</absatz-nummer> Sed numquid duo tantùm Indi suffi-
cient, & eorum dictis, nullo addito adminiculo,
iudex deferri poterit, vt legitimum pronuntiet
testamentum? Difficile sanèid videtur, neque in
eo casu loquitur Dom. Solorzanus, qui præter
testes, qui adfuerint ad confectionem cum scri-
bente, alios requirit ad comprobationem, quibus,
si eorum dicta scriptis conforment, fides adhi-
betur. Statq&#x0301;ue insuper illius doctrina Cap. eodem,
num. 57. & in Politicâ §. Lo qual nos da: quòd
scilicet sex Indi vnum tantùm idoneum effi-
ciant.</P>
<P>  <absatz-nummer>167</absatz-nummer> Dico primò. Duo testes ex prædictis
fidem facere possunt, si verosimiliter deponant.
Id probari potest: nam cùm ad pronuntiandum
testamentum validum id tantùm exigatur, vt ex
testium depositione iudex sibi persuadeat illos
verum dicere, si hoc duorum testificatione obti-
neri potest, habetur equidem quod necessarium
secundùm receptam praxim iudicatur. Atqui id
duorum testificatione haberi potest, quia verosi-
militer possunt deponere, dum suspicio non ob-
uiat falsitatis; quia ex eo quòd testamentum va-
lidum sit, nihil ipsi commodi reportant, aut
eorum proximi, neque ab aliquo inducti com-
periuntur. Quod firmari potest ex eo quòd in
multis testamentis, eò quòd priuilegiata sint, te-
stes duo minimè aliàs idonei vt sufficientes ad-
mittuntur, vt duæ f&#x0153;minæ in testamento inter li-
beros. Pro quo Diana Parte 7. Tractat. 6. Resol.
33. P. Fragosus Tomo 3. Lib. 4. Disput. 6. §. 2.
num. 32. cùm Glossa, Baldo, Iulio Claro, & P.
Molinâ: & quamplures alij, quos adducit & se-
quitur Angelus Bossius Tomo 2. Titulo 9. num. 75.
& Titul. 10. num. 7. In testamento ad pias cau-
sas, pro quo Diana suprà, Resolut. 16. P. Molina<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0421.jpg/>
@@1@<SE421>38 Additiones ad Thesaurum Indicum
<duolan 2><-P>Disput. 134. P. Fragosus num. 62. Bossius num. 81.
alios congerens. In testamento militis, de quo
P. Molina Disput. 129. apud quem alij. P. Frago-
sus num. 104. Diana Resolut. 47. cùm Ferdinando
Vasquio & Hunnio, Bossius num. 78. cum aliis:
& Titul. 11. num. 4. & esse eamdem rationem tem-
pore pestis, sunt qui censeant apud P. Molinam
Disput. 127. §. De iure communi, & Dianam Resol.
35. quod aliis citatis tenet Bossius num. 70. &
seqq. & præsertim num. 75. qui & de peregrinis
citato num. 78. Quid ergo mirum, si duo Indi
pro Indorum testamento in pari necessitate suffi-
ciant, aut etiam vbi ratio similis videtur militare,
cùm etiamsi minor sit, debeat reputari sufficiens,
quandoquidem omnium maximè priuilegiati
comperiuntur.</P>
<P>  <absatz-nummer>168</absatz-nummer> Dico secundò. Indi degentes in oppi-
dis Hispanorum, vbi & Tabellio, & testes legiti-
mi suppetunt, debent iuxta leges regni testari.
Sic vsu receptum, licèt Dom. Solorzanus suprà
affirmet vbique consuetudinem inoleuisse vt Indi
modo explicato testentur, neque de ciuitatum
incolis quidquam diuersum asseueret. Et ratio
quidem ab eo adducta ita tenendum insinuat,
dum pro ea tenui solemnitate multam Indorum
simplicitatem allegat, quæ quidem vbique vide-
tur suffragari. Addit & frequentem scribentium
& idoneorum testium defectum: quod quidem
non arguit aliter dicendum, quando & scriptores
& copia testium haberi facilè possunt: sed fre-
quentem illam rationem in caussâ fuisse vt gene-
ralis illis facultas ad testandum modo dicto tri-
bueretur; quia res esset multis dubijs, & ita etiam
litibus obnoxia, si in vno loco hoc modo, & in
alio aliter deberent illi testari. Cùm etiam fre-
quenter accidat vt in oppidis etiam Hispanorum
qui pro eis scribat non ita opportunè accedat,
neque testes valeant aduocari. Et quod ratione
loci licet, etiam licet ratione impedimenti, iuxta
ea, quæ ex aliis habet Bossius citato Titulo 9. num.
111. & est iuxta dicta ab ipso num. 61. & 62.
& de militibus Titul. 11. num. 32. Ideò verosimi-
le omnino videtur quod à Dom. Solorzano dici-
tur, esse generaliter accipiendum. Quòd si Indi
more Hispanorum in eorum oppidis sæpè testen-
tur, id non tollit quin aliter factum debeat à Re-
giis iudicibus, & etiam in foro conscientiæ su-
stineri.</P>
<P>  <absatz-nummer>169</absatz-nummer> Neque obstat si obiicias Rusticum in
ciuitate testantem, cuius est factus incola, debere
cum eâ, quâ ciues alij, solemnitate testari, licèt
dum iure ageret minor solemnitas pro illius te-
stamento sufficeret: etsi rure testatus sit, eius
testamentum non valebit, si moriatur intra an-
num in ciuitate, vt cum aliis tenet P. Fragosus
num. 133. eam afferens rationem ex L. Titia. 87.
§. Vsuras. D. de legatis 2. quod caussa priuilegij
cessat, priuilegium etiam cessat. Respondeo enim
pro Rustico quidem domicilium mutante nullum
extare priuilegium, quia cùm ciuis fit, mores
ciuium haurit, & licet simplicioris ingenij sit, id
non interest, quia aliàs in pluribus ciuitatum in-
colis deberet titulus idem attendi; cùm sit cer-
tum in ciuitatibus multos simplices & bardos, ac
rusticiores ipsis rusticis inueniri: quod esset sanè
difficillimum. Non ergo debuit in generali di-
spositione illud statui discrimen, sed debuit illa<-P>@@

<-P>potius ciues omnes verè tales sine differentiâ
complecti: pro Indis autem alia est ratio, quia
ferè per accidens contingit vt incolæ ciuitatum
sint, cùm studiosè curetur vt ad sua oppida redu-
cantur, ad quæ iudicantur pertinere. Vnde pro
eis iuuat quod de ciue testante in rure, fortuitò
ibi ægrotante, tradunt multi, quos citat Bossius
num. 107. ex quo è conuerso pro Rusticis viget
argumentum. Iuuat item quod de illis docent
Baldus, Imola, & Ripa, ex quibus P. Fragosus
suprà §. Secus dicendum. Quòd si Rusticus facto
testamento rure, moriatur in ciuitate, sed vt ad-
uena, etiam post annum, testamentum sustine-
bitur, eò quòd non transtulerit domicilium. Im-
mò etsi transferant, tenent Iason, Corneus, &
alij, quos adducit & sequitur Bossius numer. 30.
& ratio pro eo vrget eadem, ex hominum huius-
modi simplicitate desumpta, quæ eos etiam in ci-
uitatibus comitatur: & quæ ab Imperatore pro-
ponitur in Authent. de instrum. Caut. & fide §. Hæc
autem: & ita tenet Negreiros apud Bossium
num. 108. Ex quo fit Indos etiam in Hispaniâ,
in quam aliquando transfretare contingit, posse
modo prædicto testari, sicut etiam in mari. Pro
aliis autem priuilegiatis circa hoc in nauigatione
Indicâ, vt sunt milites, & in expeditione versan-
tes, videri potest P. Fragosus num. 109. & 110.
vbi hæc habet.</P>
<P>  <absatz-nummer>170</absatz-nummer> Primò milites stipendiatos in arcibus
Indicis locorum hostilium existentes, ad prælian-
dum paratos, priuilegio gaudere, de quo
numer. 180. Quod est iuri communi conforme
per Textus & Auctores apud Bossium Titulo 11.
num. 28.</P>
<P>  Secundò non gaudere præsidiarios in terris
non hostilibus, sed pro illarum quiete constitu-
tos, quamuis stipendiatos. Sed pauci profectò
in Indiis sunt, qui licet in terris hostilibus non
sint, non debeant præfatâ iuris indulgentiâ poti-
ri: semper enim hostile aliquid timeri potest ab
exteris aut intraneis, vt necessarium sit quodam-
modo esse in procinctu. Pro quo D. Petrus
Auendannus in Dictionario Hispanico verb.
Caballeros pag. 176. vbi ait milites regni Nauarræ.
Granatæ, Neapolis, & Stationarios Lusitaniæ
dicto priuilegio gaudere. Et de Stationarijs
alijs, vulgò de guarnicion idem tenent plures,
quos citat & sequitur Bossius citato Titul. 11.
num. 58.</P>
<P>  <absatz-nummer>171</absatz-nummer> Tertiò, qui Vlissypone (idem est de
aliis Hispaniæ portubus) militiæ nomen dede-
runt, & Regiis expensis ad Orientalem Indiam
nauigant (idem est de Occidentali) aut classi-
bus vehuntur ob caussam militiæ, quamdiu naui-
gant nō posse testari iure militari, quamuis animo
militandi nauigent. Ex Ægidio Lusitano in L. 1.
C. de Sacr. Eccles. 2. p. §. 1. n. 7. & 8. Ratio esse potest;
quia tales neque in castris sunt, neq; in expeditio-
ne, seu procinctu, aut proxima dispositione ad
prælium; cùm tamen Imperator Iustinianus.
§. Illis. & §. Sed hactenus, Instit. de militari testament.
requirat vt in castris, aut in expeditione sint.
Naues enim illæ, de quibus citatus scriptor, non
eos vehunt vt proprios milites; sed tales alibi fu-
turos. Sicut de ijs, qui à Pontifice, aut alijs Prin-
cipibus mittuntur Imperatori, aut alijs Dominis,
tenet Merenda apud Bossium suprà numer. 52. ex<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0422.jpg/>
@@1@<SE422>Corollarium de Indorum priuilegiis in temporalibus. 39
<duolan 2><-P>illis enim fit posteà delectus à Generali Duce, ne-
que enim omnes sic missi indifferenter admit-
tuntur. Quod equidem parùm verosimile ap-
paret: nomen enim expeditionis benignius est
interpretandum: & sic in expeditione esse dicun-
tur, qui se ab omni alia curâ expediunt, & ad
præliandum, longis licet itineribus, progrediun-
tur. Cùm etiam in nauigatione ipsâ occurrere
occasiones præliandi possint; propter quod &
milites in nauibus hujusmodi proprij conuehun-
tur. Et ita videtur idem Auctor sentire, subdit
enim.</P>
<P>  <absatz-nummer>172</absatz-nummer> Quartò ex eodem Ægidio tamquàm
indubitabile, Nauarchos & Trierarchos nauium
Indicarum, & classium, iure posse militari testa-
ri, sicut & omnes remiges in classibus & trire-
mibus, quia censentur milites L. vnica §. Item
Nauarchos D. de bonorum possess. ex milit. textamento.
vbi alij legunt Triarchos Lusitanos item, qui na-
uibus Indicis præficiuntur duces, & nauim scri-
bas, ac nautas, quia & milites reputantur L. ex
eo tempore D. de milit. testam. quia occupantur in
expeditione, cùm properent ad bellum ineun-
dum cum hostibus. Et idem ait de iis, qui soluunt
è portu ad Insulas expectaturi naues ex Indiâ
redeuntes, vt præsidio suo eas ab hostili tueantur
classe, & tutas in portum reducant. Hæc ille
habet priori assertioni minimè consona, benè ta-
men rationi. Si enim omnes prædicti eò quòd
ad bellum ineundum tendant, in expeditione
esse dicuntut, & ideò priuilegio vti militari pos-
sunt, nequit profectò id iis negari, de quibus ne-
gauit Auctor. Videatur Bossius suprà num. 46.
& seqq. pro officialibus, remigibus, & aliis. &
num. 59. vbi de medico, & Cancellario.</P>
<P>  <absatz-nummer>173</absatz-nummer> Quintò ait cum citato Ægidio eos, qui
nauigant ad Indos sumptibus Regiis animo exer-
cendi mercaturam, licet milites nuncupentur,
non posse sine communi solemnitate testari. Sed
certè si stipendium accipiant, & omnia obeant
militum munia, mercaturæ animus non videtur
obesse, quia vtile per inutile non vitiatur. Et
circa prædicta quidem cùm dubium inciderit, &
ad Regios iudices fuerit caussa deleta, ipsi prout
benè visum fuerit, attentis Doctorum sententiis
iudicabunt. Quod autem à me dictum, pro foro
poterit conscientiæ iuuare, vt testamenta mili-
tum non solemnia sine illius possint grauamine
sustineri. Pro quibus & aliis hæc satis.</P>
<Z><A+1>§. V.
Alia circa Indos ex miserabilium persona-
rum titulo priuilegia percurruntur.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>174</absatz-nummer> <INI2>C</INI2>Ongerit illa Dom. Solorzanus Tomo
2. Lib. 1. Cap. 27. num. 40. & seqq. &
in Politica pag. 233. Col. 2. suntque restitutionis
in integrum: dolum & fraudem in eis non præ-
sumi: à tutelis, & aliis oneribus similibus ex-
cusari: lites eorum citò, & sublatis formulis ex-
pediendas, pro quo Regia rescripta extant, &
Concilij Limensis secundi admonitio Parte 1.
Cap. 140. Venire posse contra instrumenta, quæ
præsentauerint, & confessionem sui Aduocati in
libello factam, non solùm in continenti, sed<-P>@@

<-P>quandocumque reuocare, & etiam post publica-
tionem testium, atque in secunda instantiâ per
eosdem articulos, & directè contrarios, nouos
producere testes: iudiciariam contumaciam non
committere, Curiæ casum habere, & à p&#x0153;nis
non confecti inuentarij liberari. Sic habet ille
cum prædicto alio de non præstandâ fideiussio-
ne in Capitulis contra Prætores, de quo §. 1.
In quibusdam tamen diuersæ occurrunt Docto-
rum sententiæ, sed iuxta fauorabiles locutus, vt
in casu Curiæ post litis contestationem, quod
negat Couarruuias Practicarum quæst. Cap. 7.
§. Nono, vbi circa finem. Sed tenet Matthæus
de Afflictis apud eumdem. Occurrunt etiam a-
pud ipsum doctissimum Præsidem alia, quæ in fa-
uorem Indorum possunt aduocari, ex quibus
sit</P>
<P>  <absatz-nummer>175</absatz-nummer> Primum, Indum re propriâ per vim
spoliatum, posse caussam suam coràm Ecclesia-
stico iudice prosequi, dummodo in laico ne-
gligentia adsit Cap. 6. §. Immò & in hoc, vbi ali-
quos adducit sentientes: idem dicendum etiam
non datâ negligentiâ iudicis sæcularis, & esse ait
communem sententiam Canonistarum: in His-
pania tamen neutiquam admittendam, sed risui
habendum eum, qui eam vellet ad praxim reuo-
care, quod & de Galliâ testatur. Sunt etiam ali-
qui praxim eamdem in Hispaniâ negantes, etiam
datâ negligentiâ iudicum Regiorum, ex quibus
aliquos adducit. D. Felicianus à Vega in Cap.
Licet ex suscepto, num. 22. qui tamen num. 23. se-
quenti: non ideo reiiciendam probat, cùm sit Ca-
nonica dispositio, & communi Doctorum sensu
roborata. Quod autem Scriptores illi, ex qui-
bus aliquos etiam allegat Dom. Solorzanus To-
mo 2. Lib. 3. Cap. 5. num. 62. dum eam negant, in
eo sensu fuerint ob non peruisam ab ipsis, mo-
uere non debet, iuxta citatum D. Felicianum,
quia cùm iudices Regij in Hispaniâ pro redden-
dâ iustitiâ miserabilibus personis aduigilent, ra-
rissimè accidit vt ad Ecclesiasticos recursus habea-
tur. Quòd ille in Indiis specialiter haberi queat,
affirmat Bobadilla in Politica Libr. 2. Cap. 17.
num. 110. Nec de illis ille loquitur sed generali-
ter, ex quo fit pro illis doctrinam dictam vrgen-
tiùs militare. Modum autem Prælatorum pru-
dentia docebit, ne, dum vnius damno curatur
occurri, multa & grauiora sequantur.</P>
<P>  <absatz-nummer>176</absatz-nummer> Secundum, Cùm Indi contra eos a-
gunt, à quibus spoliati, ab eisdem expensas dan-
das tenent Auctores apud illum eodem Cap. n. 5.
quòd si fortè in lite succumbant, non esse red-
denda quæ ex caussa prædicta acceperint, tenent
aliqui apud eumdem num. 7. & fauent quæ habet
in fine Capitis. Certè qui bonâ fide accepit, nec
factus est locupletior, in conscientiæ foro non
est obligatus, quod & iudices debebunt obser-
uare.</P>
<P>  <absatz-nummer>177</absatz-nummer> Tertium, non posse extra proprij domi-
cilij forum trahi, vt in Curiâ respondeant Cap. 7.
num. 2. §. Habent prætereà. Vbi graue dubium e-
mergit, an id etiam stet quando actor est simili-
ter priuilegiatus, vt si Indus contra Indum agat,
Ecclesia (quam eodem priuilegio gaudere pro-
bat ibidem. §. Verùm de Ecclesia) vidua, pauper,
pupillus &c. de quo luculenter agit. n. 45. & 5.
diuersas Auctorum sententias adducens, & gene-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0423.jpg/>
@@1@<SE423>40 Additiones ad Thesaurum Indicum
<duolan 2><-P>raliter concludens non posse, stante generali re-
gulâ, de qua in L. Sed & milites. D. de excusat. tu-
tor. L. Verùm. §. Item quæritur. D. de minoribus.
§. Sed & hac præsenti in Authent. de Sanctißimis
Episcopis. Collat. 9. quod priuilegiatus vti priuile-
gio nequit contra pariter priuilegiatum. Et in
Hispaniâ praxi firmatum ostendit §. Septimo hæc
eadem.</P>
<P>  <absatz-nummer>178</absatz-nummer> Est autem satis verosimilis opinio Mat-
thæi de Afflictis in Constitutione Neapolit. Lib. 1.
Rubricâ 36. numer. 35. affirmantis eum, qui
priuilegium habet fortiori caussâ roboratum,
posse priuilegiatum ex non ita firmâ trahere ad
forum Curiale. Quod quidem respectu Indorum
videtur specialiter obseruandum, quando illi con-
tra suos Gubernatores agunt, à quibus facilè op-
primi possunt, aut etiam à viduis, & pupillis, po-
tentiores habentibus defensores. Quod est qui-
dem Couarruuiæ doctrinæ conforme §. Octauò,
si alicuius. Vbi id generaliter tenet in castri, vil-
læ, vel ciuitatis communitate, quæ potest do-
minum ad Curiæ tribunal adducere, etiamsi pri-
uilegio orphani & minoris, vel si femina sit, iu-
re viduitatis se tueri velit, cùm tribunal hujus-
modi sit manifestè suspectum. Iuxta quæ quo-
tiescumque inter litigantes priuilegiatos, est, si
non manifesta, probabilis tamen, & non malè
fundata suspicio, idem prorsus faciendum.</P>
<P>  <absatz-nummer>179</absatz-nummer> Id quod vlteriùs potest declarari, &
comprobari. Nam lex concedens priuilegium
fori personis dictis, non concedit directè & a-
pertè, nisi cùm actores sunt: lex inquam vnica
C. Quando Imperator inter pupillum & viduam. Cui
lex Regni consonat. 41. Tit. 18. Part. 3. & aliæ
apud Couarruuiam suprà in principio Capitis. Quā-
do ergo rei sunt & conuenti, id ex interpretatio-
ne Doctorum inualuit, & inde fit in praxi lo-
cum arbitrio relinqui. Et cùm priuilegij huius-
modi fundamentum miseria litigantium sit, ei
potiùs fauendum videtur, in quo major pro com-
miseratione ratio deprehenditur. Qui discursus
pro Indis apprimè facit, quibus illud ex Thoma
à Kempis ritè adaptetur: Omnes miserabiles sumus,
sed neminem te miserabiliorem (perinde est, fragilio-
rem) æstimes. Vnde doctrinam hanc arbitror sub
grauis peccati reatu à judicibus practicandam;
nisi circumstantiæ tales occurrant, quæ in con-
trarium vrgeant, & ad commiserationem pos-
sint majorem sincerum iudicantium animum
permouere.</P>
<P>  <absatz-nummer>180</absatz-nummer> Quartum, Caussas Indorum ante om-
nes alias in Regiis Prætoriis tractandas, quæ in
Tabulæ habentur descriptæ, vt suo ordine expe-
diantur. Sic Cap. 7. num. 3. §. His accedit: vbi ad-
ditur vsu obtentum vt Sabbato cuiuslibet hebdo-
madæ caussæ pauperum & Monasteriorum, quæ
pauperibus æquiparantur, omnino examinen-
tur ad earum expeditam diffinitionem. Quod v-
tinam sic fiat!</P>
<P>  <absatz-nummer>181</absatz-nummer> His addo circa priuilegium illud præ-
fato titulo innixum, vt sine fidejussione possint
Indi libellos contra Prætores cùm voluerint, ante
scilicet, aut post syndicatum, præsentare, de quo
Dom. Solorzanus citat. Cap. 27. numer. 62. &
seqq. & in Politica pag. 235. & sequenti, Col. 2.
§. Y en la misma, & seqq. benè ipsum aduertere
aliquos Prætoribus infensos Indorum vti mini-<-P>@@

<-P>sterio solitos, dum eos ad accusationem impel-
lunt, vt sic à fidejussione præstandâ liberentur.
In quo quidem, si accusatio justa sit, & Indi ad
falsò testificandum neutiquam adigantur, pec-
catum graue non est ex se: quidquid de odio
mortali sit, quod abesse aliquando potest, sed
rarò, quia ad hujusmodi expostulationes non
justitiæ aut pietatis zelus, sed priuatæ extimu-
lant simultates. Ex quo quidem obligatio resti-
tutionis non oritur, juxta communem Scripto-
rum doctrinam de violatâ tantummodò charita-
te. Nisi ob acceleratam expostulationem ante
syndicatûs tempus, cùm res non vrgeret, expen-
sæ fuerint cumulatæ: sic enim justitiæ jam res a-
gitur à talibus violatæ.</P>
<Z><A+1>§. VI.
An quæ de Indis dicta, ad Æthiopes de-
beant extendi. Vbi & de Mixtis.</A+1></Z>
<P><absatz-nummer>182</absatz-nummer> <INI2>S</INI2>I serui sint, vix esse locus dubio potest,
nisi cùm de libertate agunt, & tunc, ac
quoties tale quid occurrerit, dubitari nequit mi-
serabiles esse personas, in quibus miseria summa
est, carentia scilicet libertatis: & ita quæ de Indis
dicta sunt, & illorum statui non repugnant, eis
penitus adaptanda. Sunt verò & liberi multi, in
quibus non illa, quæ in Indis simplicitas, præser-
tim in viris, sicut & in feminis apud Hispanos
natis, pro quibus, & mixtim progenitis, Me-
stiziis inquam & Mulatis, quos vocant, ex Eu-
ropæis scilicet atque Indis, vel Æthiopibus ortis.</P>
<P>  <absatz-nummer>183</absatz-nummer> Dico primò. Æthiopes, quicumque
illi sint, miserabiles sunt personæ, & ita Indis
quoad prærogatiuas talium exequandi. Id con-
stat, nam eorum est satis miseranda conditio, quia
pauperes, multorum injuriis frequenter exposi-
ti, ac mancipiorum more tractati, vnde in om-
nibus publicis concursibus sine controuersia In-
dis postponuntur. Cùm ergo, vt ex Cyno, Al-
berico, & Bartholo habet Couarruuias citato
Cap. 7. §. Ceterùm, quia, judicis arbitrio relin-
quatur quæ sint miserabiles dicendæ personæ.
nullus erit qui circa hoc hærere possit, licet suis
expressi nominib us apud Scriptores non inue-
niantur.</P>
<P>  <absatz-nummer>184</absatz-nummer> Dico secundò. Circa Mestizios & Mu-
latos, eorum est attendendus status. Si enim His-
panorum more agant, neque simplices sint aut
pauperes, eorum sunt etiam more tractandi.
Hinc Mestizij sub Protectoris curâ non sunt,
cùm se posse sufficienter regere censeantur:
quamuis aliqui sint inter Indos nati & educati,
qui nihil ab Indis diuersum præseferant, eorum
etiam more vestiti, ad quos debet etiam cura se
Protectoris extendere si ipsi velint; nam id for-
tè refugient, vt in suis contractibus agere libe-
riùs possint, & domicilium pro libitu commu-
tare. Quod autem de Mulatis dictum, de libe-
ris tantùm procedit: si enim mancipia sint, quia
ex captiuâ nati, idem est quod de Æthiopibus as-
serendum; quando, etiamsi liberi essent, eorum
deberet attendi paupertas; quæ quia communi-
ter in prædictis occurrit, juxta eam judicandum;
cùm aliàs paupertatis ex abjecta origine incre-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0424.jpg/>
@@1@<SE424>Corollarium de Æthiopibus circa priuilegia. 41
<duolan 2><-P>mentum miseriæ dispiciatur; licet se solo non
sufficiat: sunt namque multi, sicut & Mestizij
adeò lautè viuentes, & in honore habiti, vt nul-
lus eos miserabiles reputet, neque in eorum li-
tigiis ad commiserationem peculiarem miserabi-
libus personis debitam, moueatur. Et quidem
viduas, cùm diuites sunt, multi inter miserabi-
les personas numerandas negant, sicut & pupil-
los, vt videri potest apud Couarruuiam Cap. 6.
citato. §. Primus casus. Quis enim miserabiles di-
cat diuites, id habentes, quo miserias possint
omnes propulsare? Pecuniam inquam, de qua
recens, sed elegans Poe&#x0308;ta:</P>
<shi>Me diua omnìpotens, cusa, effigiata, rotunda.</shi>
<P>Cujus & Hispana versio illa.</P>
<shi>Aquella, si bien vndida
Diosa, que todo lo puede,
Redonda, paraque ruede,
Porque se abata, batida.</shi>
<P>Quòd si aliter dicendum, vt apud eumdem alij,
de quo & suprà num. 154. ideò est quia in lege
ipsâ expressum, in qua de viduis & pupillis men-
tio, vnde beneficium hoc non debuit eisdem, li-
cet ratio pro ipsis non adeò esset vrgens, dene-
gari. In casu autem nostro nulla est lex, quæ
prædictos exprimat, & alioqui ratio non suffra-
gatur ipsis: ex quo fit nullum futurum judicem,
qui vti priuilegiatis fauendum in litigiis arbitre-
tur.</P>
<P>  <absatz-nummer>185</absatz-nummer> Quòd si fortè aliquis sit, per me certè
licebit, & tueri se poterit ex eo quòd tales Pon-
tificiis priuilegiis Indorum ac Æthiopum in or-
dine ad res spirituales, seu negotia animæ per-
fruantur, de quo dictum Titulo 5. numer. 134.
quamquàm id non adeò solidum sit: pro exten-
sione enim præfatâ stat Pontificum expressa in
quibusdam declaratio, vnde ad alia fit verosimi-
lis ampliatio. Quod secus in iis accidit, de qui-
bus agimus: nullius enim legis, aut peculiaris
rescripti pro eo indultum reperitur. Sed quia si-
mile extat aliquid, vt in quibusdam aliis accidit,
poterit tolerari, & pupillorum ac viduarum di-
uitum exemplum adscisci in fauorem prædicto-
rum.</P>@@

<Z><A+1>§. VII.</A+1></Z>
<negEZ><A+1>An ex præfatis origo puritati sanguinis
obstet ad officia aliqua, & honorarios
titulos requisita.</A+1></negEZ>
<P><absatz-nummer>186</absatz-nummer> <INI2>D</INI2>E hoc Dom. Solorzanus citato Cap.
27. numer. 77. & seqq. & in Politica
Cap. 29. pag. 242. Col. 1. & seqq. vbi in eorum
fauorem resoluit admittendos ad omnia, & ci-
uilia & sacra, si capacitas suppetat, neque Mau-
rorum aut Iudæorum jure censendos, atque in-
ter eos nobiles ad Equestres Ordines admitten-
dos. Quod ego in Indis rarissimè admitterem:
valde enim equestrium Ordinum splendor de-
cresceret & contemptui haberetur, essetque in-
decorum nimis equestres homines ob ebrietatem
ludibrio habitos, quod in talibus potest magno
cum fundamento, quisquis eos nouerit, suspicari.
Et citatus quidem Auctor de Indorum genere
ac Nigrorum promiscuè loquitur; cùm tamen
circa hoc valde diuersus sit in communi æstima-
tione conceptus: ex Nigris enim oriundi licet
ex eo capite possint puritatem habere sanguinis,
quia neque Iudæi, neque Mauri: non tamen no-
bilitatem, quia ex mancipiis descendunt, quo-
rum ante captiuitatem genus probari nobile nul-
lo modo potest, vnde & ceteris paribus Indige-
nis posthabentur.</P>
<P>  <absatz-nummer>187</absatz-nummer> Quia verò in Societate nostra statu-
tum de puritate dictâ extat in Congregat. 5. Decre-
to 52. & 53. & in 6. Decreto 28. obseruare juuat
eos, qui ex Indorum genere nobiles vulgo ha-
bentur, nullum habere inde impedimentum. Sic
citato Decreto 28. secus si ignobiles, vsque ad quin-
tum gradum inclusiuè, ex eodem de Tarteris,
& aliis ita concludente: intra quos tamen gra-
dus dispensare R. P. Generalem posse, ibidem
habetur. Quòd autem in eo Decreto Indica sit
progenies inclusa, ex eo constat, quia minimè
exclusa comperitur. Vbi enim? & quia quando
opus est, ad eumdem R. P. habitus inuenitur
pro dispensatione recursus. Etsi quandoque an-
nuit, nomine dispensationis vtitur: pro quo eo-
rum epistolas poterunt consulere Prouinciales.
Si factum aliter aliquando, id certè bonâ fide;
quam non suffragari, ibidem declaratum. Id
quod in Æthiopibus certius multò.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0425.jpg/>
@@1@<SE425>
<Z><A+4>INDEX</A+4>
<A+2>ADDITIONVM</A+2>
<A+1>AD TOMVM PRIOREM</A+1>
<A+3>THESAVRI INDICI.</A+3>
<A+2>Numeri marginales hic tantum indicantur.</A+2></Z>
<duolan 2><Z><A+1>A
Æthiopes.</A+1></Z>
<negEZ><INI7>G</INI7>Audent Indorum priuilegijs quo-
ad temporalia, quia miserabiles
personæ. <R>182. & 183</R></negEZ>
<negEZ>Ab ipsis origo an obstet sanguinis
puritati ad multa requisitæ.
186</negEZ>
<Z>Alexander VI.</Z>
<negEZ>Illius defensio, & singularis deuotio erga Euchari-
stiam. <R>2</R></negEZ>
<Z>Angelus Maria Verricelli.</Z>
<negEZ>Illius erga Indiarum expugnationem & donationem
Pontificiam asserta excutiuntur, cum donationis
eiusdem defensione. <R>3. & seqq.</R></negEZ>
<Z>B
Bellum.</Z>
<negEZ><INI2>A</INI2>N inferri poßit nolentibus Euangelij Prædicatores
admittere. <R>8</R></negEZ>
<Z>Beneficium.</Z>
<P>Circa Ecclesiastica, vide v. Electio.</P>
<Z>Benemeriti.</Z>
<P>Temperandæ circa illos p&#x0153;næ. <R>94</R></P>
<Z>Bona incerta.</Z>
<negEZ>An restituenda. Et modus pro restitutione peculiaris.
98.</negEZ>
<Z>Bulla Cruciata.</Z>
<negEZ>Circa illius durationem difficultates peculiares expeditæ.
Et qualis pro ea futurus annus. <R>87. & seqq.</R></negEZ>
<P>Religiosos non posse eâ vti quoad reseruata. <R>110</R></P>
<P>Quid Nouitij. <R>112</R></P>
<Z>C
Confessarius.</Z>
<negEZ><INI2>Q</INI2>Væ illius obligatio circa ea, in quibus P&#x0153;nitens
laborat ignorantiâ culpabili. <R>37</R></negEZ>
<Z>Contractus.</Z>
<negEZ>Argentearum pinnarum ex simili in frumento declara-
tus. <R>119</R></negEZ>
<P>Locationis animalium vt liceat Ecclesiasticis. <R>129</R></P>
<P>De contractu Nigrorum. <R>131</R></P>
<negEZ>De contractibus Indorum vide. V. Indi. De triplici
in vno. <R>128</R></negEZ>@@

<Z>D
Decimæ.</Z>
<negEZ><INI3>I</INI3>Llarum caussas ad laicos non spectare, quidquid vnus
aut alter ex Theologis aduersentur in peculiari
casu. <R>44</R></negEZ>
<P>Non debentur ex prædijs Religiosorum conductis. <R>86</R></P>
<negEZ>Neque ex ijs, quæ ipsi conducunt, stante priuilegio vt non
soluanter ex ijs, quæ habent. <R>87. & 88</R></negEZ>
<P>Speciale illud in Societate Iesv. <R>89</R></P>
<negEZ>Dari communicationem priuilegiorum etiam in decimis,
non obstante Bulla Pij V. <R>90</R></negEZ>
<Z>Didacus Butronius.</Z>
<P>Laudatus ob constantiam, & munificentiam. <R>21</R></P>
<Z>E
Electio.</Z>
<negEZ><INI2>A</INI2>D Beneficia Ecclesiastica an digniores eligendi ab
habentibus liberam prouisionem, & quid pro
Indijs. <R>27</R></negEZ>
<negEZ>An præferendi in Indijs Di&#x0153;cesani. 28. & seqq. vbi
notanda quædam.</negEZ>
<Z>F
Famulus.</Z>
<negEZ><INI2>Q</INI2>Vod iustum stipendium ex neceßitate seruientis.
19.</negEZ>
<Z>Fontirrabia.</Z>
<negEZ>Quæ vrbs. Qualis eius constantia contra Gallicam in-
cursionem. <R>20. & seqq.</R></negEZ>
<Z>G
Gallia.</Z>
<negEZ><INI2>E</INI2>Ius in Indias nauigationes vnde minùs felices.
26.</negEZ>
<Z>I
Indiæ. Indi.</Z>
<negEZ><INI2>Q</INI2>Vàm justè ab Hispaniarum Regibus acquisitæ.
10. & seqq.</negEZ>
<P>Indi ancogi ad mineras poßint. <R>133. & 134</R></P>
<negEZ>Sunt miserabiles personæ varios ob titulos. 141.
& 142.</negEZ>
<negEZ>Quàm graues inde illatæ ipsis iniuriæ. 143. vbi vul-
turis notandum exemplum.</negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0426.jpg/>
@@1@<SE426>INDEX ADDITIONVM.
<duolan 2><negEZ>Seueriùs quàm illatæ alijs puniendæ ex rescripto Regio,
quod defenditur ratione, & Romanorum exemplis.
144. & seqq.</negEZ>
<P>Quam vtiles. <R>148</R></P>
<negEZ>Vt faciendo ipsis læsi honoris restitutio, verbis, alapâ, &c.
151. & 152. Vbi de obligatione generaliter circa
hoc, & diuersarum sententiarum conciliatione.</negEZ>
<negEZ>An obligentur naturaliter in contractibus ipsis prohibitis
sine aßistentia Protectoris. 152. & seqq. vbi &
generalis doctrina.</negEZ>
<P>De illorum testamentis. <R>165. & seqq.</R></P>
<negEZ>Varia illorum priuilegia vt miserabilium personarum.
174. & seqq.</negEZ>
<negEZ>Vt spoliati an poßint ad Ecclesiasticum judicem recurre-
re. <R>175</R></negEZ>
<P>Expensas pro lite an ipsis dare debeant spoliantes. <R>176</R></P>
<negEZ>Extra proprij domicilij forum an trahi queant. 177
& seqq.</negEZ>
<P>Eorum caussæ ante alias expediendæ. <R>180</R></P>
<negEZ>Fideiußionem dare in capitulis aduersus Prætores non
debent, & specialis resolutio circa eos, qui ipsorum cir-
ca capitula vtuntur ministerio. <R>181</R></negEZ>
<negEZ>Origo ex ipsis non obstat sanguinis puritati ad multa re-
quisitæ. <R>186</R></negEZ>
<P>Speciale pro Societate Iesv. <R>187</R></P>
<P>Vide Iuramentum.</P>
<Z>Indulgentia.</Z>
<negEZ>Opinio probabilis circa illas non suffragatur, si non vera.
107. & 108.</negEZ>
<P>Stationum an plenariæ. <R>112</R></P>
<Z>Iuramentum.</Z>
<negEZ>Cum æquiuocatione. vt liceat, cum notanda doctrina.
195. & 96.</negEZ>
<P>Prætores Indici vt iurare poßint. <R>113</R></P>
<negEZ>Qualiter & Commendatarij, vbi & doctrina peculiaris.
114 & 115.</negEZ>
<negEZ>An confirmet contractus Indis prohibitos sine aßistentia
Protectoris, &c. <R>161. & seqq.</R></negEZ>
<P>Posse relaxari vt pupillorum. <R>163</R></P>
<P>Etiam à Protectore. <R>164</R></P>
<Z>L
Lex.</Z>
<negEZ><INI2>D</INI2>E illius obligatione in conscientiæ foro peculiaris
doctrina. <R>43. & 44</R></negEZ>
<P>Ab illarum obseruantiâ felicitas. <R>149</R></P>
<Z>Læsæ Maiestatis crimen.</Z>
<P>An tale in Auditorum Regiorum inhonoratione. <R>92</R></P>
<Z>Libertas Ecclesiastica.</Z>
<negEZ>Quando illi præiudicetur per impositiones, & de praxi
reddendi iurantibus in fine anni. <R>84. & 85</R></negEZ>
<Z>Lucrum.</Z>
<P>Ob carentiam pecuniæ an liceat. <R>120</R></P>
<negEZ>Cessante licere in mutuo auctoritate Apostolicâ compro-
batum, sicut ob damnum emergens, & pericula. 121
& seqq.</negEZ>
<P>Licet ex contractu triplicem includente. <R>128</R></P>
<Z>M
B. G. Marisotus.</Z>
<negEZ><INI2>S</INI2>Inistræ fidei scriptor, contra quem à num. 18. Vana
ex ipso præcellentia pseudo regis. <R>14</R></negEZ>
<negEZ>Eiusdem non vera narratio de nauali prælio cum classe
Indica. <R>23. & seqq.</R></negEZ>@@

<Z>Mestizij.</Z>
<negEZ>An gaudeant Indorum priuilegijs. 184. & 185. vbi
& de Mulatis.</negEZ>
<P>Sub Protectoris cura an sint. <R>Ibid</R></P>
<Z>Minerarij.</Z>
<P>Vt obligentur in foro animæ Regijs Ordinationibus. <R>132</R></P>
<Z>Missa.</Z>
<negEZ>An virtute priuilegij celebrari poßit in cameris Religio-
sorum ab infirmis in eisdem degentibus. <R>109</R></negEZ>
<Z>N</Z>
<negEZ><INI2>N</INI2>Ouitates in gubernatione quæ dicantur, pro Regia-
rum schedularum intelligentia. <R>56. & seqq.</R></negEZ>
<Z>O
Officiales Regij.</Z>
<P><INI2>Q</INI2>Vomodo negotiari cum Regiâ pecuniâ queant. <R>97</R></P>
<Z>Opinio.</Z>
<P>Quæ probabilis an falsa dici queat. <R>125</R></P>
<P>An dicietiam deceptum Auctorem. <R>126</R></P>
<P>Cum ea licet compensatio occulta. <R>159</R></P>
<P>Et cùm debitum est in spe. <R>160</R></P>
<Z>P
Peruuium.</Z>
<P><INI2>Q</INI2>Vantæ ab illo diuitiæ, præ Orientali India. <R>14</R></P>
<Z>Philippus II. H. R.</Z>
<negEZ>Quanto cum consilio, iustitiâ, & maturitate Lusitaniæ
regnum occuparit. 12. 14. & seqq. Vbi eiusdem
elogia.</negEZ>
<P>Vt Galliæ auxiliatus. <R>15. & 16</R></P>
<P>Singularis Dei prouidentia in succeßione Lusitaniæ. <R>19</R></P>
<Z>Prædicatio.</Z>
<negEZ>Quando præmittenda vt expugnari infideles poßint. 4
& seqq.</negEZ>
<Z>Priuilegium.</Z>
<negEZ>Vide Indi, quoad illorum priuilegia, vbi & de priuilegijs
miserabilium personarum.</negEZ>
<negEZ>Priuilegiatus contra priuilegiatum, vt gaudeat priuile-
gio. <R>177. & seqq.</R></negEZ>
<Z>Prorex.</Z>
<negEZ>Quomodo Omnimodâ vti poßit circa Religiosorum ele-
ctiones. <R>70</R></negEZ>
<Z>Protector.</Z>
<negEZ>Indorum an teneatur ad visitanda xenodochia illorum
cum doctrina vtili. <R>135. & seqq.</R></negEZ>
<negEZ>Acta ab Indis sine illius aßistentia vt valeant. 153
& seqq.</negEZ>
<P>Circa testamenta quid poßit. <R>165</R></P>
<P>Quid circa Mestizios. <R>166</R></P>
<P>Vide v. Iuramentum.</P>
<Z>Q
Querelæ.</Z>
<P><INI2>I</INI2>Ndorum contra Prætores, vide v. Indi.</P>
<Z>R
Recursus per viam violentiæ.</Z>
<negEZ><INI2>Q</INI2>Valiter Religiosos dedeceat, si ex ambitione. 46
Qualis licitus. <R>73</R></negEZ>
<P>Recollectio Patentium non damnanda. <R>47. & 48</R></P></duolan 2>

@@0@<filename:W0001-A-0427.jpg/>
@@1@<SE427>INDEX ADDITIONVM.
<duolan 2><negEZ>Quid de illarum valore, si non registratæ. 48. & seqq.
& 71.</negEZ>
<P>Quod dißimulare Regiæ Audientiæ poßint. <R>69</R></P>
<negEZ>Quid innouationis & ordinariæ gubernationis nomine
in Regijs schedulis intelligatur. <R>55. & seqq.</R></negEZ>
<negEZ>Quæ specialiter prohibita, & de prorogatione Capituli
non stabili, atque abbreuiatione. <R>Ibid</R></negEZ>
<P>Quid de stabili. <R>61. & seqq.</R></P>
<P>Prorex quomodo tunc vti poßit Omnimoda. <R>70</R></P>
<Z>Religiosi.</Z>
<negEZ>Illorum controuersiæ meliùs apud eosdem tractantur, &
indecorè à laicis. <R>73</R></negEZ>
<P>Quando arbitri assumendi, & quales. <R>Ibid</R></P>
<negEZ>De vnione ac diuisione Prouinciarum quid jure, quid
Schedulis Regijs cautum. <R>64. & seqq.</R></negEZ>
<P>Quid in Societate Iesv. <R>66</R></P>
<P>Pro casu speciali notabiles Assertiones. <R>68. & seqq.</R></P>
<negEZ>De obligatione restitutionis pro malè expensis, etiam
cum generali licentia, vbi & de Beneficiarijs. 76
& seqq.</negEZ>
<P>Quid de PP. Minoribus. <R>81</R></P>
<negEZ>Quæ munera dare poßint, & quòd circa hoc Bulla Cle-
mentis VIII. mitigata. <R>80</R></negEZ>
<P>Quid circa opinionem fingularem Cardin. Lugo. <R>82</R></P>
<P>Vide v. Recursus.</P>
<Z>Reliquiæ Sanctorum.</Z>
<P>Ab illis auxilium cum mirabili euentu. <R>24</R></P>
<Z>S
Scandalum.</Z>
<negEZ><INI2>Q</INI2>Valis circumstantia scandali in Gubernatore. 116
Et in exponentibus mensas ad ludum. <R>117</R></negEZ>
<negEZ>Propter illud non omittendam indigentium opitulatio-
nem. <R>138</R></negEZ>
<P>Neque temporalium administrationem. <R>139</R></P>
<Z>Seruitus, Seruus.</Z>
<P>Indorum depulsa. <R>40</R></P>@@

<P>Illatæ seruis iniuriæ vt vindicatæ in lege veteri. <R>144</R></P>
<P>Qualiter à Romanis. <R>145</R></P>
<Z>Spolia.</Z>
<negEZ>In spolijs Episcoporum quomodo judices laici se intro-
mittere queant. <R>91</R></negEZ>
<Z>T
Testamentum.</Z>
<P><INI2>I</INI2>N quibus sufficiant duo testes, etiam f&#x0153;minæ. <R>167</R></P>
<negEZ>Ciuis raro testantis an valeat cum solemnitate rurali.
169</negEZ>
<P>Et rustici in ciuitate. <R>Ibid</R></P>
<P>Militum. <R>170. & 171</R></P>
<P>Aliorum militiæ officialium, <R>172</R></P>
<P>Indorum. Vide v. Indi.</P>
<Z>Titulus.</Z>
<P>Circa Titulum operis obseruatio. <R>1$unclear</R></P>
<Z>Tributa, & Vectigalia.</Z>
<negEZ>Notanda quædam circa illorum obligationem. 41. &
42.</negEZ>
<Z>V
Venditio.</Z>
<P><INI2>O</INI2>Fficiorum vt liceat. <R>40</R></P>
<negEZ>Illicita Proregibus, etiam ob titulum liberæ ele-
ctionis. <R>83</R></negEZ>
<negEZ>Indifferentium & pro illis obseruanda doctrina. 38
& 39.</negEZ>
<P>De pretio venditorum ad creditum. <R>125. & seqq.</R></P>
<P>Pecunia diua omnipotens. <R>184</R></P>
<Z>Vinum.</Z>
<negEZ>Ad Ecclesiasticis an vendi in domibus proprijs, aut Mo-
nasterijs poßit. <R>130</R></negEZ>
<Z>Vniuersitas.</Z>
<P>Non aßistentes Actibus an lucrentur. <R>93</R></P></duolan 2>
<Z><A+1>FINIS.</A+1>
#(IMAGE)</Z>

@@0@<filename:W0001-A-0428.jpg/>
@@1@<SE428>

@@0@<filename:W0001-A-0429.jpg/>
@@1@<SE429>

@@0@<filename:W0001-A-0430.jpg/>
@@1@<SE430>

@@0@<filename:W0001-A-0431.jpg/>
@@1@<SE431>

@@0@<filename:W0001-A-0432.jpg/>
@@1@<SE432>